نکتهٔ فقهی: عدم ضمان معین در صورت مباشرت در اتلاف برای نجات جان (اعانت)

چنانچه نجات جان انسان محترم یا حیوان محترم و یا جلوگیری مال محترم از تلف شدن بر اعانت شخص معیّنی متوقّف باشد، اعانت بر او واجب است؛ و حتی اگر مشغول خواندن نماز باشد، واجب است نماز را قطع کند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): چنانچه نجات جان انسان محترم یا حیوان محترم و یا جلوگیری مال محترم از تلف شدن بر اعانت شخص معیّنی متوقّف باشد، اعانت بر او واجب است. شاخه: کیفری

اگر مورد اعانت امری حرام باشد مانند فروش سلاح به دشمنان دین و کمک به ستمگر در ستمگری وی اعانت حرام است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر مورد اعانت امری حرام باشد، اعانت حرام است. شاخه: کیفری

اگر کسی در حرم بر کشتن صید اعانت کند مانند این که صید را نگه دارد تا دیگری آن را بکشد، کفّاره بر وی واجب می‌شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر کسی در حرم بر کشتن صید اعانت کند، کفاره بر وی واجب می‌شود. شاخه: کیفری

چنانچه اعانت مستلزم اتلاف مال کمک کننده شود، در صورتی که معان آن را تلف کند، ضامن است مانند مضطرّی که معین ، غذایی برای او فراهم می‌کند و او می‌خورد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): چنانچه اعانت مستلزم اتلاف مال کمک کننده شود و معان آن را تلف کند، ضامن است. شاخه: اموال و مالکیت

اگر اعانت موجب اتلاف مال معان شود، در صورتی که خود او مباشر بوده، کسی ضامن نیست، — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر اعانت موجب اتلاف مال معان شود و خود او مباشر بوده، کسی ضامن نیست. شاخه: اموال و مالکیت

ولی چنانچه توسط معین تلف شده باشد مثل آن که برای نجات کسی شیشه ماشین او را بشکند در صورت مأذون نبودن از سوی مالک ، ضامن است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر مال معان توسط معین تلف شده باشد (مانند شکستن شیشه ماشین او برای نجاتش) و معین از مالک اذن نداشته باشد، ضامن است. شاخه: اموال و مالکیت

اگر اعانت موجب اتلاف مال دیگری شود، در صورتی که استناد عمل به معین بعید باشد، معین ضامن نیست مانند آن که سنگی را به کسی بدهد و او شیشۀ منزل یا ماشین دیگری را بشکند، — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر اعانت موجب اتلاف مال دیگری شود و استناد عمل به معین بعید باشد، معین ضامن نیست. شاخه: اموال و مالکیت

ولی اگر معیّن همچون معان سبب قریب در اتلاف مال باشد، هر دو ضامن هستند مانند شخصی که به کمک دیگری آتشی بیفروزد که به مال دیگری سرایت کند و آن را بسوزاند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر معین همچون معان سبب قریب در اتلاف مال دیگری باشد، هر دو ضامن هستند. شاخه: اموال و مالکیت

اگر ترک اعانت موجب هلاکت کسی گردد مانند آن که شخصی، فردی را در حال غرق شدن می‌بیند و قدرت نجات دادن وی را دارد، ولی نجات نمی‌دهد یا غذایی را به گرسنۀ مضطر نمی‌دهد و او می‌میرد، برخی گفته‌اند هر چند وی مرتکب حرام شده، ولی ضامن نیست، — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر ترک اعانت موجب هلاکت کسی گردد، برخی گفته‌اند هر چند وی مرتکب حرام شده، ولی ضامن نیست. شاخه: کیفری

لیکن برخی دیگر برآنند که اگر انسان قادر باشد و فرد مشرف بر هلاکت از او یاری بطلبد و او یاری نکند، ضامن است ولی در صورتی که از او کمک نخواهد، ضامن نیست؛ هر چند گناه کرده است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر انسان قادر باشد و فرد مشرف بر هلاکت از او یاری بطلبد و او یاری نکند، ضامن است. شاخه: کیفری

پیش از اعانت، درخواست اجرت بر اعانت جایز است؛ حتی اگر از مواردی باشد که به طور معمول برای انجام آن مزد نمی‌گیرند مانند بریدن طناب برای کسی؛ — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): پیش از اعانت، درخواست اجرت بر اعانت جایز است. شاخه: اموال و مالکیت

ولی پس از اعانت، بعضی تصریح کرده‌اند در صورتی که مورد از مواردی است که به طور معمول برای آن اجرت می‌گیرند و انجام دهنده نیز معمولا برای آن مزد می‌گیرد، پرداخت اجرت به او واجب است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): پس از اعانت، در صورتی که مورد از مواردی است که به طور معمول برای آن اجرت می‌گیرند و انجام دهنده نیز معمولا برای آن مزد می‌گیرد، پرداخت اجرت به او واجب است. شاخه: اموال و مالکیت

یاری کردن را اعانت یا نصر گویند. از این عنوان به مناسبت در باب‌های صلات ، حج ، تجارت ، ضمان ، اجاره ، اطعمه و اشربه ، غصب و دیات سخن رفته و احکام و آثاری بر آن مترتّب گشته است.

به یاری کننده «معین»، یاری شونده «معان» و امری که بر آن یاری می‌شود، «معان علیه» گفته می‌شود.

حکم اعانت بر حسب اختلاف موارد پنج قسم است: ۲. ۱ - اعانت واجب چنانچه نجات جان انسان محترم یا حیوان محترم و یا جلوگیری مال محترم از تلف شدن بر اعانت شخص معیّنی متوقّف باشد، اعانت بر او واجب است؛ و حتی اگر مشغول خواندن نماز باشد، واجب است نماز را قطع کند. ۲. ۲ - اعانت مستحب قلمرو اعانت مستحب بسیار گسترده و در قرآن و روایات به آن بسیار سفارش شده است که از مجموع آن‌ها برمی‌آید که اعانت بر هر کاری که محبوب و مطلوب خداوند متعال است- مانند برآوردن حاجت مؤمن و کمک کردن به نیازمندان- مستحب است. ۲. ۳ - اعانت مکروه اگر غایت اعانت (چیزی که اعانت بر آن صورت گرفته است) مکروه و اعانت کننده قصد تحقّق آن را داشته باشد، اعانت کراهت دارد مانند کمک به حاکم ستمگر به مانند دوختن لباس برای او. ۲. ۴ - اعانت حرام اگر مورد اعانت امری حرام باشد مانند فروش سلاح به دشمنان دین و کمک به ستمگر در ستمگری وی اعانت حرام است. ۲. ۵ - اعانت مباح اعانت در غیر موارد یاد شده، مباح است. منبع: جواهر الکلام، ج۱۱، ص۱۲۲ · مائده/سوره۶، آیه۲ · وسائل الشیعة، ج۱۲، ص۲۰۳-۲۱۳ · جواهر الکلام، ج۲۲، ص۵۳-۵۴ · جواهر الکلام، ج۲۲، ص۲۸ · جواهر الکلام، ج۲۲، ص۵۱-۵۳

علاوه بر ثوابی که بر اعانت واجب و مستحب و کیفری که بر اعانت حرام مترتّب است، آثاری از قبیل کفّاره ، ضمان و اجرت بر آن بار می‌شود. ۳. ۱ - کفّاره اگر کسی در حرم بر کشتن صید اعانت کند مانند این که صید را نگه دارد تا دیگری آن را بکشد، کفّاره بر وی واجب می‌شود. ۳. ۲ - ضمان در بعضی موارد اعانت موجب ضمان می‌شود که به آنها اشاره می‌شود. ۳.۲. ۱ - تلف شدن مال به دست معان چنانچه اعانت مستلزم اتلاف مال کمک کننده شود، در صورتی که معان آن را تلف کند، ضامن است مانند مضطرّی که معین ، غذایی برای او فراهم می‌کند و او می‌خورد. ۳.۲. ۲ - مباشر در اتلاف بودن معین ولی اگر یاری کننده، مباشر در اتلاف باشد مانند آن که برای نجات جان کسی، شیشه ماشین خود را بشکند کسی ضامن نیست. ۳.۲. ۳ - اتلاف مال معان اگر اعانت موجب اتلاف مال معان شود، در صورتی که خود او مباشر بوده، کسی ضامن نیست، ولی چنانچه توسط معین تلف شده باشد مثل آن که برای نجات کسی شیشه ماشین او را بشکند در صورت مأذون نبودن از سوی مالک ، ضامن است. ۳.۲. ۴ - اتلاف مال دیگری به سبب اعانت اگر اعانت موجب اتلاف مال دیگری شود، در صورتی که استناد عمل به معین بعید باشد، معین ضامن نیست مانند آن که سنگی را به کسی بدهد و او شیشۀ منزل یا ماشین دیگری را بشکند، ولی اگر معیّن همچون معان سبب قریب در اتلاف مال باشد، هر دو ضامن هستند مانند شخصی که به کمک دیگری آتشی بیفروزد که به مال دیگری سرایت کند و آن را بسوزاند. ۳.۲. ۵ - هلاکت به سبب ترک اعانت اگر ترک اعانت موجب هلاکت کسی گردد مانند آن که شخصی، فردی را در حال غرق شدن می‌بیند و قدرت نجات دادن وی را دارد، ولی نجات نمی‌دهد یا غذایی را به گرسنۀ مضطر نمی‌دهد و او می‌میرد، برخی گفته‌اند هر چند وی مرتکب حرام شده، ولی ضامن نیست، لیکن برخی دیگر برآنند که اگر انسان قادر باشد و فرد مشرف بر هلاکت از او یاری بطلبد و او یاری نکند، ضامن است ولی در صورتی که از او کمک نخواهد، ضامن نیست؛ هر چند گناه کرده است. منبع: تذکرة الفقهاء، ج۷، ص۴۴۲ · جواهر الکلام، ج۴۳، ص۱۵۲ · جواهر الکلام، ج۴۳، ص۱۵۱-۱۵۲ · جواهر الکلام، ج۳۷، ص۵۴ · جواهر الکلام، ج۳۷، ص۵۹-۶۲ · جواهر الکلام، ج۴۳، ص۱۵۳ · تحریر الاحکام الشرعیة علی مذهب الإمامیة، ج۵، ص۵۵۱

پیش از اعانت، درخواست اجرت بر اعانت جایز است؛ حتی اگر از مواردی باشد که به طور معمول برای انجام آن مزد نمی‌گیرند مانند بریدن طناب برای کسی؛ ولی پس از اعانت، بعضی تصریح کرده‌اند در صورتی که مورد از مواردی است که به طور معمول برای آن اجرت می‌گیرند و انجام دهنده نیز معمولا برای آن مزد می‌گیرد، پرداخت اجرت به او واجب است. منبع: الحدائق الناضرة، ج۲۱، ص۶۳۳

چنانچه اعانت مستلزم اتلاف مال کمک کننده شود، در صورتی که معان آن را تلف کند، ضامن است مانند مضطرّی که معین، غذایی برای او فراهم می‌کند و او می‌خورد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر اعانت مستلزم اتلاف مال کمک‌کننده شود و یاری‌شونده آن را تلف کند، ضامن است. شاخه: اموال و مالکیت

ولی اگر یاری کننده، مباشر در اتلاف باشد مانند آن که برای نجات جان کسی، شیشه ماشین خود را بشکند کسی ضامن نیست. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر یاری‌کننده برای نجات جان کسی، مباشر در اتلاف مال خود باشد، کسی ضامن نیست. شاخه: اموال و مالکیت

ولی چنانچه توسط معین تلف شده باشد مثل آن که برای نجات کسی شیشه ماشین او را بشکند در صورت مأذون نبودن از سوی مالک، ضامن است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر اعانت موجب اتلاف مال یاری‌شونده توسط یاری‌کننده شود و یاری‌کننده از سوی مالک مأذون نباشد، ضامن است. شاخه: اموال و مالکیت

ولی اگر معیّن همچون معان سبب قریب در اتلاف مال باشد، هر دو ضامن هستند مانند شخصی که به کمک دیگری آتشی بیفروزد که به مال دیگری سرایت کند و آن را بسوزاند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر یاری‌کننده و یاری‌شونده هر دو سبب قریب در اتلاف مال دیگری باشند، هر دو ضامن هستند. شاخه: اموال و مالکیت

اگر ترک اعانت موجب هلاکت کسی گردد مانند آن که شخصی، فردی را در حال غرق شدن می‌بیند و قدرت نجات دادن وی را دارد، ولی نجات نمی‌دهد یا غذایی را به گرسنۀ مضطر نمی‌دهد و او می‌میرد، برخی گفته‌اند هر چند وی مرتکب حرام شده، ولی ضامن نیست — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر ترک اعانت موجب هلاکت کسی گردد، برخی معتقدند که ترک‌کننده اعانت، هرچند مرتکب حرام شده، ولی ضامن نیست. شاخه: کیفری

ولی پس از اعانت، بعضی تصریح کرده‌اند در صورتی که مورد از مواردی است که به طور معمول برای آن اجرت می‌گیرند و انجام دهنده نیز معمولا برای آن مزد می‌گیرد، پرداخت اجرت به او واجب است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): پس از اعانت، در صورتی که مورد از مواردی است که به طور معمول برای آن اجرت می‌گیرند و انجام‌دهنده نیز معمولاً برای آن مزد می‌گیرد، پرداخت اجرت به او واجب است. شاخه: مدنی