نکتهٔ فقهی: قاعده الطلاقُ بِیَد مَن أخَذَ بالساق

مواردی از این قاعده استثنا شده است که عبارت‌اند از: ۱) موردی که مولا بنده و کنیزش را به ازدواج هم درآورد... ۲. موردی که زوج دیوانه شود... ۳. موردی که شوهر از دادن نفقه همسرش ناتوان باشد و از طلاق دادن او نیز امنتاع ورزد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در مواردی مانند دیوانگی زوج، ناتوانی یا امتناع زوج از پرداخت نفقه و طلاق، و در مورد مولا و بنده و کنیز، ممکن است حق طلاق یا جدایی از اختیار مستقیم زوج خارج شود. شاخه: خانواده

قاعدۀ الطلاقُ بِیَد مَن اخَذَ بالساق از قواعد فقهی به معنای اینکه زمام طلاق زوجه - جز مواردی که استثنا شده - در دست زوج است. قاعدۀ فوق متن حدیثی نبوی به نقل اهل سنت است. از آن در باب‌های نکاح و طلاق سخن گفته‌اند. منبع: سنن الدارقطنی، ج۴، ص۲۴-۲۵

مفاد قاعده انحصار طلاق زوجه به شوهر است و جز شوهر کسی نمی‌تواند نسبت به طلاق زوجه بدون اجازه و وکالت از طرف او، اقدام کند. منبع: ج۴، ص۴۲۲

مواردی از این قاعده استثنا شده است که عبارت‌اند از: ۱) موردی که مولا بنده و کنیزش را به ازدواج هم درآورد، که در هر زمان می‌تواند میان آن دو جدایی بیندازد، بدین‌گونه که هر یک را به کناره‌گیری از دیگری امر کند، بدون آنکه صیغۀ طلاقی جاری سازد. برخی این مورد را طلاق ندانسته و اطلاق عنوان طلاق را بر آن مَجاز دانسته‌اند، از این‌رو، از مستثنیات قاعده به شمار نمی‌رود، چه اینکه قاعده، طلاق را در دست شوهر قرار داده است و جدایی‌ انداختن میان برده و کنیز طلاق نیست. ۲. موردی که زوج دیوانه شود، که به قول مشهور ، ولیّ دیوانه و با فقدان ولیّ‌، حاکم شرع ، می‌تواند همسر وی را طلاق دهد. ۳. موردی که شوهر از دادن نفقه همسرش ناتوان باشد و از طلاق دادن او نیز امنتاع ورزد. برخی در این صورت، برای حاکم شرع، طلاق دادن زوجه را جایز دانسته‌اند. همچنین موردی که زوج توانایی مالی دارد، لیکن از دادن نفقه و طلاق خودداری می‌کند، به شرط آنکه امکان برداشت نفقه از مال او وجود نداشته باشد. منبع: ج۸، ص۶۲-۶۳ · ج۲، ص۶۰۰-۶۰۱ · جواهر الکلام، ج۳۲، ص۶ · منهاج الصالحین، ج۲، ص۳۰۵

به مفاد قاعده بر اموری از جمله عدم جواز طلاق مولا در صورت ازدواج بردۀ او با کنیز دیگری و نیز عدم جواز طلاق ولیّ از طرف کودک ، عدم جواز طلاق حاکم از طرف زوج در صورت ایلا و همچنین خودداری زوج از رجوع کردن یا طلاق دادن، استناد شده است. منبع: ج۸، ص۶۳ · ج۱۰، ص۱۴۳

موردی که شوهر از دادن نفقه همسرش ناتوان باشد و از طلاق دادن او نیز امنتاع ورزد. برخی در این صورت، برای حاکم شرع، طلاق دادن زوجه را جایز دانسته‌اند. همچنین موردی که زوج توانایی مالی دارد، لیکن از دادن نفقه و طلاق خودداری می‌کند، به شرط آنکه امکان برداشت نفقه از مال او وجود نداشته باشد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر شوهر از پرداخت نفقه همسرش ناتوان باشد و از طلاق دادن او نیز امتناع ورزد، یا توانایی مالی داشته باشد اما از پرداخت نفقه و طلاق خودداری کند و امکان برداشت نفقه از مال او نباشد، حاکم شرع می‌تواند زوجه را طلاق دهد. شاخه: خانواده