نکتهٔ فقهی: لزوم اذن برای ورود به حریم خصوصی پس از بلوغ (احتلام)

احتلام به معنی خروج منی چه در خواب و چه در بیداری یکی از علائم بلوغ در مرد و زن است. ب. ت. ب. تعابیر آیات و احادیث این حکم در بین فقها مورد اتّفاق است و کسی مخالفت ننموده است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): احتلام (خروج منی چه در خواب و چه در بیداری) یکی از علائم بلوغ در مرد و زن است و این حکم مورد اتفاق فقهاست. شاخه: خانواده

احتلام سبب وجوب غسل بر مرد و زن است. غسل در صورت حرکت منی از جای خود و عدم خروج واجب نیست. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): احتلام سبب وجوب غسل بر مرد و زن است، مشروط بر اینکه منی از جای خود حرکت کرده و خارج شود. شاخه: خانواده

ادلّه فقهی علامت بودن احتلام آیات قرآن و روایات است که در ادامه بیان می‌کنیم: — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): ادله فقهی برای اثبات علامت بودن احتلام، آیات قرآن و روایات هستند. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

احتلام به معنی خروج منی چه در خواب و چه در بیداری یکی از علائم بلوغ در مرد و زن است. ب. ت. ب. تعابیر آیات و احادیث این حکم در بین فقها مورد اتّفاق است و کسی مخالفت ننموده است. ادلّه فقهی علامت بودن احتلام آیات قرآن و روایات است. احتلام سبب وجوب غسل بر مرد و زن است. غسل در صورت حرکت منی از جای خود و عدم خروج واجب نیست. مشهور در بین فقها این است که این علامت (خروج منّی) مشترک بین زنان و مردان م. ب..

احتلام به معنی خروج منی (آب لزجی که مبدا خلقت انسان است) علامت بلوغ در مرد و زن است. ب. ت. ب. تعابیر آیات و احادیث این حکم در بین فقها مورد اتّفاق است و کسی مخالفت ننموده است. و تمامی فقها احتلام (یا اِنزال) را، چه در خواب چه در بیداری، نشانه (اَماره) بلوغ شمرده‌اند. همچنین معدودی از فقهای عامه و شیعه درباره نشانه بودنِ احتلام برای بلوغ دختر تردید کرده‌اند. در هرحال، احتلام تنها نشانه بلوغ است که در قرآن به وضوح ذکر شده است. منبع: نور/سوره۲۴، آیه۵۸ · الفقه الاسلامی و ادلّته، ج۶، ص۴۴۷۳ · تذکرة الفقها، ج۱۴، ص۱۹۰ · المبسوط فی فقه الامامیة، ج۲، ص۲۸۲، ج ۲، چاپ محمد تقی کشفی، تهران ۱۳۸۷ · جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج۲۶، ص۱۳ · جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج۲۶، ص۱۴-۱۵ · البلوغ والتلیه رسالة فی تأثیرالزمان و المکان الی استنباط الاحکام، ج۱، ص۱۵، قم ۱۴۱۸

ادلّه فقهی علامت بودن احتلام آیات قرآن و روایات است که در ادامه بیان می‌کنیم: ۲. ۱ - آیه اول «وَاِذَا بَلَغَ الاَطفَالُ مِنکُمُ الحُلُمَ فَلیسْتَاْذِنُوا کَمَا استَاذَنَ الَّذینَ مِن قَبلِهِم کَذَلِکَ یُبَیِّنُ اللهُ لَکُم آیَاتِهِ؛ آن‌گاه که اطفال شما به حدّ بلوغ و احتلام رسیدند، باید مانند سایر بالغین، با اجازه (بر پدر و مادر) وارد شوند. خداوند آیات خود را برای شما این‌گونه بیان می‌کند.» آن‌چه شخص در خواب می‌بیند «حُلُم» نامیده می‌شود که جمع آن احلام است و احتلام درک لذّت در خواب را گویند. «حُلُم الصبی» به معنی بالغ شدن طفل است. این کلمه در آیه شریفه کنایه از استعداد و توانمند بودن برای خروج منی است مطلقاً، خواه از زن باشد یا مرد، خواه در خواب باشد یا بیداری به‌طوری که اگر شخص اراده کرد با عمل زناشویی و یا استمنا ، از خود منی خارج سازد، بتواند. در این صورت خروج منی شرط وجوب غسل است. در آیه‌ی قبل خداوند فرمان داده باید کودکان غیربالغ در مواقع خلوت، برای ورود بر پدر و مادر از آن‌ها اذن بگیرند. الف. قبل از نماز صبح «مِن قَبلِ صَلاةِ الفَجرِ» . ب. وقت استراحت، بعد از نماز ظهر که لباس از تن بیرون می‌آورید. «وَ حِینَ تَضَعُونَ ثِیَابَکُم مِّنَ الظَّهِیرَةِ» . ج‌. بعد از نماز عشا : که برای خواب به رختخواب می‌روید. «وَ مِن بَعدِ صَلاةِ العِشَاءِ» این سه وقت، هنگام خلوت شماست. و در این آیه حکم شده که کودکان بعد از احتلام باید همانند دیگر بالغین، همیشه با اجازه وارد شوند. از این رو به خوبی از آن استفاده می‌شود که اطفال بعد از بلوغ با دیگر بالغین در حکم مشترکند و احتلام، علامت بلوغ م. ب.. ۲. ۲ - آیه دوم «وَ ابتَلُوا الیَتَامی حَتَّی اِذَا بَلَغُوا النِّکَاحَ فَاِن انَستُم مِّنهُم رُشداً؛ یتیمان را آزمایش کنید تا هنگامی‌که بالغ شده و تمایل به نکاح پیدا کنند، آن‌گاه اگر آن‌ها را دانا به درک مصالح زندگانی خود یافتید، اموالشان را در اختیارشان قرار دهید.» (بَلَغُوا النِّکاحَ)، یعنی به حدّی برسند که قادر بر مجامعت و انزال منی باشند و استعداد آن را داشته باشند. باید دانست مقصود از خروج منی و احتلام، بالفعل نیست. خلاصه آن‌که در این آیه، حکم جواز دفع مال به ایتام و دخالت آن‌ها در اموال خود، معلّق بر بلوغ نکاح شده است و معنی آن چنان‌که مفسّرین ذکر نموده‌اند، استعداد و توان نکاح و قدرت بر انزال م. ب. و معلوم است استعداد انزال، مستلزم وقوع آن در خارج نیست. بنابراین ممکن است شخص، بالغ باشد، هرچند به دلیل عدم خروج منی از او، لازم نباشد غسل نماید. ۲. ۳ - آیه سوم «وَ لَا تَقرَبُوا مَالَ الیَتِیمِ اِلاّ بِالَّتی هِیَ اَحسَنُ حَتَّی یَبلُغَ اَشُدَّهُ؛ هرگز به مال یتیم نزدیک نشوید، مگر به‌گونه‌ای که بهتر است تا به حدّ بلوغ و رشد برسد.» جمله‌ی «یَبلُغَ اَشُدَّهُ» کنایه از رسیدن به حدّ احتلام و بلوغ است و این‌گونه معنی می‌شود: تا زمانی‌که یتیم بالغ شود و حجر و صغر از او مرتفع گردد. بنابراین در این آیه نیز حکم (جواز دخالت در اموال ایتام و طرف معامله قرار گرفتن آنها) معلّق بر احتلام گردیده و معلوم می‌شود احتلام علامت بلوغ است. بعضی از آیات و روایات شاهد این برداشت است، مانند آیه شریفه: «ثُمَّ نُخرِجُکُم طِفلاً ثُمَّ لِتَبلُغُوا اَشُدَّکُم» این آیه دلالت دارد که بلوغ اشد به معنی خروج از طفولیت و دخول در مرحله‌ی احتلام است. قالَ: «حَتّی یَبلُغَ اَشُدَّهُ» آن‌گاه که بالغ شود. سؤال کرد، چه زمان بالغ می‌گردد؟ قالَ: «اِحتِلامُهُ» هر زمان محتلم شود. برخی دیگر از فقیهان معتقدند «حَتّی یَبلُغَ اَشُدَّهُ» به معنی کمال قوای عقلی و حسّی است، یعنی برای سپردن امور به غیربالغ، علاوه بر بلوغ جنسی، رسیدن به حدّ بلوغ فکری و عقلانی نیز لازم است. مؤید این تفسیر آیه‌ی دیگری است که می‌فرماید: «ثُمَّ یُخرِجُکُم طِفلاً ثُمَّ لِتَبلُغُوا اَشُدَّکُم ثُمَّ لِتَکُونُوا شُیُوخاً؛ هم‌چنین آیه دلالت دارد بر این‌که بلوغ امری است تدریجی، و برای آن مراتبی از قوّت و شدّت است. و شارع اوّلین مرتبه‌ی آن را موضوع احکام قرار داده است، یعنی بلوغ اشد که با کمال انسان در قوای جسمانی و روحانی تحقّق می‌یابد. در آیاتی که ذکر شد به سه بلوغ اشاره شده و یا به تعبیری دقیق‌تر، واژه‌ی بلوغ با سه تعبیر توصیف و مشخص گردیده است: بلوغ حُلُم، بلوغ نکاح و بلوغ اشد. ۲. ۴ - روایات روایات بسیاری در حدّ استفاضه بلکه متواتره ، بر این نظریه که احتلام علامت بلوغ است، دلالت دارد. ما این‌ها را به چند دسته تقسیم و در هر مورد به‌عنوان نمونه فقط یک روایت ذکر می‌نماییم: ۲.۴. ۱ - دسته‌ی اوّل روایاتی است که دلالت دارد، کودک بعد از احتلام از حالت یتیمی و صغر خارج و به مرحله‌ی مرد و یا زن بودن می‌رسد. اگر محتلم شود و به رشد عقلی نرسد و سفیه و یا کودک باشد، باید ولی او اموالش را نگهدارد و در اختیارش قرار ندهد. ۲.۴. ۲ - دسته‌ی دوّم روایاتی است که دلالت دارد وجوب نماز و روزه ، بر احتلام معلّق شده است. فقال: «اِذَا اَتَی عَلَیهِ ثَلَاثَ عَشَرةَ سَنَةً فان اْحتَلَمَ قَبلَ ذَلِکَ فَقَد وَجَبَت عَلَیهِ الصَّلاةُ...» آن‌گاه که سیزده ساله شود و اگر قبل از آن محتلم شود نماز بر او واجب می‌گردد. و در مورد روزه فرمود: «عَلی الصَّبِیِّ اِذَا اِحَتلَم الصِّیامٌ...» بر کودک آن‌گاه که محتلم شود، روزه واجب می‌شود. ۲.۴. ۳ - دسته‌ی سوم روایاتی است که می‌گوید بر زن واجب نیست موی سر خود را از کودکی که محتلم نشده است، بپوشاند. کودک از سن هفت سالگی به انجام نماز ترغیب و در ترک آن نکوهش می‌شود (تا در وقت تکلیف به نماز خواندن عادت نماید) و لازم نیست زن موهای خود را از کودک تا زمانی‌که محتلم نشده، بپوشاند. ۲.۴. ۴ - دسته‌ی چهارم روایاتی است که دلالت دارد بعد از احتلام کودک، حدود الهی به‌طور کامل بر وی جاری و مشمول تکالیف می‌گردد. حدیث معروف « رفع قلم » که شیعه و سنّی از پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) نقل کرده‌اند، بر همین معنی دلالت دارد. قال: «اذا خَرَجَ عَنهُ الیُتمُ وَ ادرَکَ» آن‌گاه که از حالت یتیمی (و این‌که نیاز به سرپرست داشته باشد) خارج شده و دارای ادراک گردد. سؤال نمودم: آیا برای این مرتبه علامتی است که بتوان آن را شناخت؟ فقال: «اِذَا احتَلمَ» علامت آن احتلام است. منبع: نور/سوره۲۴، آیه۵۹ · لسان العرب، ج۱۲، ص۱۴۵ · ج۱، ص۵۶۶ · مصباح المنیر، ص۱۴۸ · مسالک الافهام، ج۴، ص۱۴۳ · نور/سوره۲۴، آیه۵۸ · نساء/سوره۴، آیه۶ · الخلاف، ج۳، ص۲۸۶ · تفصیل الشریعة، (کتاب الحجر)، ص۲۸۲ · المناهل، ص۸۷ · انعام/سوره۶، آیه۱۵۲ · فقه القرآن، ج۲، ص۳۰۸ · موسوعة الامام الخویی، ج۱۰، ص۳۵۴ · حج/سوره۲۲، آیه۵ · وسائل الشیعة، ج۱۸، ص۴۱۲، باب ۲، من ابواب احکام الحجر، ح۵ · مسالک الافهام الی آیات الاحکام، ج۳، ص۱۴۱ · غافر/سوره۴۰، آیه۶۷ · وسائل الشیعة، ج۱۸، ص۴۰۹، باب ۱، من ابواب الحجر، ح۱ · وسائل الشیعة، ج۱، ص۴۵، باب ۴، من ابواب مقدمة العبادات، ح۱۲ · وسائل الشیعة، ج۱۰، ص۲۳۶، باب ۲۹، من ابواب الصوم، ح۷ · وسائل الشیعة، ج۲۰، ص۲۲۹، باب ۱۲۶، من ابواب مقدمات النکاح، ح۳ · الخلاف، ج۵، ص۲۷۱ · سنن الکبری، ج۸، ص۴۶۰، ح۱۷۲۱۱ · الکافی، ج۷، ص۱۹۷، باب حدّ الغلام و الجاریة ح۱

فقیهان در مباحث فقه استدلالی در ذیل علامت بودن احتلام به ذکر مباحث دقیق تخصّصی در این زمینه پرداخته‌اند که به فهرست مهم‌ترین آن‌ها اشاره می‌گردد: ۱. مقصود از علامت بودن خروج منی، استعداد خروج و قدرت بر انزال است. ۲. شرط نیست که خروج منی همراه با درک لذّت و شهوت باشد، بلکه به هر صورت خارج شود علامت بلوغ است. ۳. شرط نیست که منی با جهش و جستن خارج شود. ۴. اگر منی استعداد خلقت به حسب نوع انسان‌ها داشته باشد (هر چند در بعضی اشخاص و در بعضی احوال این‌گونه نباشد) می‌تواند علامت قرار گیرد. ۵. خروج منی از موضع معتاد باید صورت پذیرد. ۶. مشهور در بین فقها این است که این علامت (خروج منّی) اختصاص به مردان ندارد، بلکه مشترک بین زنان و مردان م. ب.. فرمودند: بله. قال: «ان اَنزَلت فَعَلَیهَا الغُسلُ و اِن لَم تُنزِلَ فَلِیسَ عَلَیهَا الغُسلُ». اگر انزال شود غسل بر او واجب می‌گردد، در غیر این صورت چیزی بر او نیست. منبع: مفتاح الکرامة (طبع قدیم)، ج۵، ص۲۳۷ · تحریر الاحکام الشرعیه، ج۲، ص۵۳۴ · شرائع الاسلام، ج۲، ص۸۴ · مسالک الافهام، ج۴، ص۱۴۳ · التنقیح الرائع، ج۱، ص۶۶ · المبسوط، ج۲، ص۲۸۲ · وسائل الشیعة، ج۲، ص۱۸۶، باب ۷، من ابواب الجنابة، ح۳ · وسائل الشیعة، ج۲، ص۱۸۷، باب ۷، من ابواب الجنابة، ح۵

احتلام سبب وجوب غسل بر مرد و زن است. غسل در صورت حرکت منی از جای خود و عدم خروج واجب نیست. اگر کسى در خواب منى از او بیرون آید چه این‌که خواب خ. ر. ب. یاد داشته باشد یا نه، جنب شده و غسل بر او واجب است و اگر خواب جنابت ببیند ولى پس از بیدارى در لباسش منى نیابد، جنب نیست. کسی که در مسجد الحرام یا مسجد النّبی (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) محتلم شده باید برای خروج از مسجد تیمّم کند. گرچه برخی از فقها این حکم را به مطلق خروج منی تعمیم داده‌اند. کسی که از احتلام در شب بیم دارد، می‌تواند نماز شب را پیش از نیمه‌شب بگزارد. آمیزش قبل از غسل یا وضو ، برای محتلم کراهت دارد. احتلام روزه‌دار در روز موجب بطلان روزه نیست. احتلام در شب ماه رمضان در صورت بیدار نشدن تا اذان صبح نیز همین حکم را دارد. روزه‌دار می‌تواند بخوابد؛ هر چند بداند با خوابیدن محتلم می‌شود. ظاهر عبارت برخی قدما، عدم وجوب غسل بر زن در صورت احتلام است. منبع: جواهر الکلام ج۳، ص۳-۷ · جواهر الکلام ج۳، ص۵۶-۵۸ · العروة الوثقی ج۲، ص۲۲۶ · جواهر الکلام ج۲۹، ص۵۷ · العروة الوثقی ج۳، ص۵۶۹-۵۷۰ · العروة الوثقی ج۳، ص۵۴۷ · المقنع، ص۴۲

در حدیث آمده که پیغمبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) مکروه مى‌داشت که کسى پس از احتلام غسل نکرده با همسر خود نزدیکی کند. منبع: خصال، ج۲، ص۶۱۹ · وسائل الشیعه ج۱، ص۳۲ · من لایحضره الفقیه، ج۱، ص۲۸۹ · اصول کافی، ج۲، ص۵۳۶ · درر الاخبار، ترجمه فارسی، ص۳۸۳