نکتهٔ فقهی: مالکیت زمین موات اصلی (بایر)

بایر و «موات، زمین معطلی است که انتفاعی از آن برده نمی‌شود؛ خواه به جهت قطع‌شدن آب از آن، یا برای استیلای آب‌ها یا رمل یا شوره ‌نمک یا سنگ‌ها بر آن، یا به جهت بیشه شدن و پیچیده شدن نی و درخت‌ها در آن، یا به جهت غیر این‌ها؛ و موات بر دو قسم است» — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): زمین بایر و موات، زمینی است که انتفاعی از آن برده نمی‌شود، خواه به دلیل قطع آب، استیلای آب‌ها، رمل، شوره نمک، سنگ‌ها، بیشه شدن یا دلایل دیگر. این زمین‌ها به دو دسته موات اصلی (بدون سابقه ملکیت و احیا) و موات عارضی (با سابقه ملکیت و احیا اما در حال حاضر خراب و رها شده) تقسیم می‌شوند. شاخه: اموال و مالکیت

و اما قسم اول (موات عرضی) مانند زمین موات اصلی است در اینکه از انفال است و اینکه احیای آن جایز م. ب. و احیاکننده مالک آن است؛ پس احیای زمین‌های ویرانی که آثار نهرها و جوی‌ها و مرزها در آن‌ها باقی است و لایروبی قنات‌ها و چاه‌های پر شده و تعمیر قریه‌های مخروب و شهرهای قدیمی که بدون مالک باقی مانده‌اند، جایز م. ب. و با آن‌ها معامله مجهول‌المالک نمی‌شود و به اذن حاکم شرع و یا خریدن از او نیازی نیست، بلکه محیی و تعمیرکننده، با احیا و تعمیرشان مالک آن می‌شوند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): زمین موات عارضی که اهل آن هلاک شده‌اند و بدون مالک مانده، مانند زمین موات اصلی است و احیای آن جایز است و احیاکننده مالک آن می‌شود. در این موارد نیازی به اذن حاکم شرع یا خرید از او نیست. شاخه: اموال و مالکیت · از قواعدِ فهرستِ فقهی: 36

و اما قسم دوم (آن)، احتیاط (واجب) آن است که در احیا و اقدام به تعمیر و تصرف در آن، از حاکم شرع طلب اذن شود، چنان که احتیاط (واجب) این است که با آن معامله مجهول‌المالک شود، به اینکه از صاحب آن جستجو گردد و بعد از یاس از صاحبش عین آن را از حاکم شرع بخرد و ثمن آن را صرف فقرا نماید، یا اینکه آن را از حاکم شرع در مقابل اجرت معینی اجاره کند یا اجرت‌ المثل آن را در صورت انتفاع از آن تقدیر کند و وجه‌الاجاره را به فقرا صدقه دهد؛ و احتیاط (مستحب) آن است که (در صدقه دادن) از حاکم شرع طلب اذن نماید. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در مورد زمین موات عارضی که مالک آن وجود دارد اما شناخته شده نیست (مجهول‌المالک)، احتیاط واجب آن است که برای احیا و تصرف، از حاکم شرع اذن گرفته شود. همچنین احتیاط واجب این است که با آن معامله مجهول‌المالک شود، یعنی پس از جستجو و یأس از یافتن مالک، عین آن از حاکم شرع خریداری شده و ثمن آن صرف فقرا گردد، یا از حاکم شرع اجاره شود و اجرت آن به فقرا صدقه داده شود. شاخه: اموال و مالکیت

۱. ۱ - زمین غیر آباد بایر و «موات، زمین معطلی است که انتفاعی از آن برده نمی‌شود؛ خواه به جهت قطع‌شدن آب از آن، یا برای استیلای آب‌ها یا رمل یا شوره ‌نمک یا سنگ‌ها بر آن، یا به جهت بیشه شدن و پیچیده شدن نی و درخت‌ها در آن، یا به جهت غیر این‌ها؛ و موات بر دو قسم است» به بیان دیگر بایر در مقابل « دایر » به زمین غیر آباد اطلاق مى‌گردد؛ خواه سابقه ملکیت نداشته و در اصل موات باشد یا مسبوق به ملکیّت باشد ولى در حال حاضر خراب و رها شده است که از آن به « موات بالعرض » تعبیر مى‌شود. دوم: زمینی که چنین نباشد و طوری نباشد که بدون مالک شمرده شود، بلکه مربوط به مالکی است که وجود دارد، ولی شخص آن شناخته شده نمی‌باشد و به این زمین «مجهول‌المالک» گفته می‌شود. ۱. ۲ - حکم زمین بایر زمین موات اصلی اگرچه مال امام (علیه‌السلام) است - زیرا از انفال می‌باشد، چنان که در کتاب خمس گذشت - لیکن در زمان غیبت حضرت صاحب‌الامر (علیه‌السلام) برای هر کس جایز است که با شروطی که می‌آید آن را احیا کرده و به عمران آن اقدام نماید. و احیاکننده آن بنابر اقوی مالک آن می‌شود چه در دارالاسلام باشد یا در دار الکفر و چه در زمین خراج باشد؛ مانند زمین عراق یا در غیر آن و چه احیاکننده آن مسلمان باشد یا کافر. و اما قسم اول (موات عرضی) مانند زمین موات اصلی است در اینکه از انفال است و اینکه احیای آن جایز م. ب. و احیاکننده مالک آن است؛ پس احیای زمین‌های ویرانی که آثار نهرها و جوی‌ها و مرزها در آن‌ها باقی است و لایروبی قنات‌ها و چاه‌های پر شده و تعمیر قریه‌های مخروب و شهرهای قدیمی که بدون مالک باقی مانده‌اند، جایز م. ب. و با آن‌ها معامله مجهول‌المالک نمی‌شود و به اذن حاکم شرع و یا خریدن از او نیازی نیست، بلکه محیی و تعمیرکننده، با احیا و تعمیرشان مالک آن می‌شوند. و احتیاط (مستحب) آن است که (در صدقه دادن) از حاکم شرع طلب اذن نماید. البته اگر معلوم باشد که مالکش از آن اعراض کرده یا اهل آن از آنجا کوچ کرده‌اند و آن را برای قوم دیگری گذاشته‌اند، بدون اشکال احیا و تملکش جایز م. ب.. ۱. ۳ - غیر زمین در کلمات برخى، عنوان بایر بر غیر زمین- همچون قنات ، مسجد و حمام - که متروک و ویران گشته نیز اطلاق شده است. منبع: موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۲۱۰، کتاب احیاء الموات و المشترکات، القول فی احیاء الموات، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۲۱۱، کتاب احیاء الموات و المشترکات، القول فی احیاء الموات، مسالة۲، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۲۱۰، کتاب احیاء الموات و المشترکات، القول فی احیاء الموات، مسالة۱، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش