دکترین
نکتهٔ فقهی: منابع مالی دولت اسلامی (اموال (فقه))
اموال و عواید مالی دولت اسلامی از منابع گوناگونی فراهم می‌گردد: نخست ثروتهای طبیعی مانند زمین ، دریا ، جنگل و معادن؛ دوم غنایم جنگی ؛ سوم مالیات‌هایی چون خراج و جزیه ؛ و سرانجام پرداختهای عبادی و تبرعی از جمله زکات ، احباس و اوقاف .
— برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اموال و عواید مالی دولت اسلامی از منابع گوناگونی مانند ثروتهای طبیعی (زمین، دریا، جنگل، معادن)، غنایم جنگی، مالیات‌هایی چون خراج و جزیه، و پرداختهای عبادی و تبرعی از جمله زکات، احباس و اوقاف فراهم می‌گردد.
شاخه: اموال و مالکیت
بخش‌های دیگرِ همین مبحث 13
نکتهٔ فقهی: سیره رسول اکرم به عنوان ضابطه عملی در تدوین مقررات مالی (اموال (فقه))
سیره رسول اکرم - صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم- به عنوان ضابطه و قانونی عملی، خود نخستین گام در تدوین مقررات مالی دولت اسلامی به شمار می‌آید.
— برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): سیره رسول اکرم (ص) در چگونگی تقسیم اموال، بیانات عمومی درباره غنایم و ثروتهای طبیعی، و نحوه اخذ جزیه از اهل کتاب، به عنوان ضابطه و قانونی عملی و سنتی لازم‌الاجرا در دوره‌های بعد مورد استناد قرار گرفته است.
شاخه: اصول فقه (روش استنباط)
نکتهٔ فقهی: سخت‌گیری در توزیع اموال عمومی در دوره خلافت حضرت علی (اموال (فقه))
در دوره خلافت حضرت علی - علیه‌السلام- سخت‌گیری در توزیع اموال عمومی افزایش یافت و این امر به سان دستور عملی در نامه آن بزرگوار به مالک اشتر بازتاب یافت که مشحون از رهنمودهایی در موضوع اموال مسلمانان است.
— برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در دوره خلافت حضرت علی (ع)، سخت‌گیری در توزیع اموال عمومی افزایش یافت و این امر به عنوان دستور عملی در نامه ایشان به مالک اشتر بازتاب یافت که شامل رهنمودهایی در موضوع اموال مسلمانان است.
شاخه: اداری
اموال (فقه)
اَمْوال، اصطلاحی در فقه اسلامی که به مباحثی درباره جمع و خرج دارایی‌های عمومی می‌پردازد.
اموال (فقه): آثاری در موضوع اموال
در سده‌های نخست اسلامی، آثاری مستقل در موضوع اموال به رشته تحریر درآمده است.
اموال (فقه): اموال و عواید مالی دولت اسلامی
اموال و عواید مالی دولت اسلامی از منابع گوناگونی فراهم می‌گردد: نخست ثروتهای طبیعی مانند زمین ، دریا ، جنگل و معادن؛ دوم غنایم جنگی ؛ سوم مالیات‌هایی چون خراج و جزیه ؛ و سرانجام پرداختهای عبادی و تبرعی از جمله زکات ، احباس و اوقاف . سیره رسول اکرم - صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم- به عنوان ضابطه و قانونی عملی، خود نخستین گام در تدوین مقررات مالی دولت اسلامی به شمار می‌آید. روش آن حضرت مبنی بر چگونگی تقسیم اموال به دست آمده از اهل بحرین ، قضیه اموال بنی نضیر بیانات عمومی آن حضرت درباره غنایم و ثروتهای طبیعی و بسیاری نمونه‌های دیگر، به عنوان سنتی لازم‌الاجرا در دوره‌های بعد مورد استناد قرار گرفته است. ۲.
۱ - دوره فتوح در دوره فتوح، تنوع اوضاع و احوال بومیان در سرزمینهای مختلف، خلفا را به اتخاذ روشهای مالیاتی متفاوت وامی‌داشت، چه این بومیان گاه افرادی نومسلمان، گاه کتابیانی جزیه‌پرداز و فرمان‌بردار مرکز خلافت بودند. شاید به همین دلیل وقتی پس از درگذشت وی به بررسی بیت‌المال پرداختند، تنها دیناری در آن یافتند. آنچه دوره خلافت عمر را آشکارا از حساس‌ترین دوره‌های تاریخ مالی اسلام می‌نمایاند، جهادی بودن دوره، و پیوستن بسیاری سرزمینها به قلمرو حکومت اسلامی است؛ همچنین بنیاد نهادن برخی دیوانهای مالی و چگونگی برخوردهای مالی با افراد، بر اهمیت دوره تاریخی او می‌افزاید. ۲.
۳ - سخت‌گیری در دوره خلافت حضرت علی در دوره خلافت حضرت علی - علیه‌السلام- سخت‌گیری در توزیع اموال عمومی افزایش یافت و این امر به سان دستور عملی در نامه آن بزرگوار به مالک اشتر بازتاب یافت که مشحون از رهنمودهایی در موضوع اموال مسلمانان است. آزاد گذاردن عمال در مسائل مالی و از سویی نظارت بر درستی اعمال آنان، از مشخصه‌های شیوه کار اوست؛ چنانکه نمونه‌های برجای مانده از نامه‌ها و دستور عملهای او به کارگزاران و مأموران، میزان سخت‌گیری او در مناسبات مالی و تکیه‌اش بر اجرای سنت نبوی را نشان می‌دهد.
منبع: ج۱، ص۴۲، ضمن موسوعة الخراج، بیروت، ۱۳۹۹ق/۱۹۷۹م · ج۱، ص۱۸۳، به کوشش زاخاو، لیدن، ۱۹۰۴م - · ج۱، ص۸۴، ضمن موسوعة الخراج، بیروت، ۱۳۹۹ق/۱۹۷۹م · ج۱، ص۷۲، ضمن موسوعة الخراج، بیروت، ۱۳۹۹ق/۱۹۷۹م · ج۱، ص۲۳، ضمن موسوعة الخراج، بیروت، ۱۳۹۹ق/۱۹۷۹م · ص، ۴۲، ضمن موسوعة الخراج، بیروت، ۱۳۹۹ق/۱۹۷۹م · ج۲، ص۴۲۲ · ج۱، ص۳۶-۳۷، به کوشش عبدالامیر علی مهنا، بیروت، ۱۹۸۸م · ج۱، ص۲۳-۲۴، ضمن موسوعة الخراج، بیروت، ۱۳۹۹ق/۱۹۷۹م · ج۱، ص۵۴، ضمن موسوعة الخراج، بیروت، ۱۳۹۹ق/۱۹۷۹م · ۵۳، نهج البلاغة · ج۱، ص۸۶، ضمن موسوعة الخراج، بیروت، ۱۳۹۹ق/۱۹۷۹م
اموال (فقه): تدوین و طبقه‌بندی مباحث اموال
افزون بر ضوابط تعیین شده در سنت نبوی، برخی شیوه‌های کاربردی خلفای نخستین، خود دست مایه‌ای شد تا فقیهان و محدثان مخصوصاً در روزگار عباسیان، با بهره‌گیری از آنها به تدوین مباحث اموال و طبقه‌بندی آنها بپردازند و آثاری نظری و گاه کاربردی در این موضوع تألیف کنند. با اینکه فقیهان همیشه اشراف و نظارتی مستقیم بر نظام مالی دولت اسلامی نداشتند، اما از نظر تطبیق مبانی نظری، آراء و آثار فقهی آنان از اهمیت کاربردی بسزایی برخوردار بوده است؛ زیرا احکام و مسائل مرتبط به امور خلافت، می‌بایست توسط فتاوی فقیهان با قوانین شرع منطبق می‌گردید.
از این‌رو، در میانه سده ۲ق که شام منطقه‌ای حساس و جهادی بود، اقتضای محیط، فقیهی چون اوزاعی را بر آن داشت تا با تألیف اثری با عنوان السیر ، در خلال پرداختن به احکام جنگ ، ضوابط مربوط به اموال مسلمانان را نیز تدوین نماید. برپایه شیوه نگارش، این کتابها را می‌توان در شمار کتب فقه روایی قرار داد. در سخن از تقسیمات اموال در بابی به همین مفهوم، مؤلف نخست به اموال سه گانه‌ای که خاص رسول اکرم - صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم- است، اشاره دارد.
بخشی از اموال مسلمانان که به شخص خاصی تعلق ندارد و بیت‌المال به شمار می‌رود، در ادامه آن آمده است؛ ساکنان این سرزمینها در مقابل اسلام و مسلمانان، یا برخوردی آشتی‌جویانه از خود نشان داده، یا دست بر سلاح برده، و ایستادگی کرده‌اند و نوع سوم آنانکه با رغبت اسلام آورده‌اند که در نهایت در هر ۳ صورت، قلمرو ایشان به دست سپاه اسلام گشوده شده است. در این میان، جایگاه اینگونه از اراضی‌ِ به دست آمده متفاوتند.
بر همین مبنا برای نوع اول، قانون عشر برای گونه دوم، مقررات جزیه مقرر گشته، و سرزمینهای نوع سوم یا در شمار فی‌ء قرار گرفته، از اموال عمومی تلقی می‌شود، یا در زمره غنایم، میان سپاه اسلام تقسیم می‌گردد. مؤلف به تفصیل به فتوحات بدون خون‌ریزی می‌پردازد که سرزمینهای گشوده شده در خلال آن، در شمار فی‌ء قرار می‌گیرند و نیز چنانکه بومیان سرزمینی اسلام آورند، بر اراضی ایشان احکام عشر و نه خراج ، جاری می‌گردد. در این بخش، به نوع رفتار مالی برخی خلفا و دقت ایشان در پرهیز از اتلاف بیت‌المال اشاره شده است. آن گروه از زمینهایی که به هر دلیل دیگر مالکی ندارند، اقطاع به شمار می‌آیند و حکم امام وقت بر آن جاری می‌گردد. ۳.۴.
۵ - انفال در بخش مربوط به انفال ، پس از بیان اسباب نزول سوره انفال ، چرخش سخن از مفهوم نخستین انفال به آیه تخمیس در نسخ آن، و در نهایت مشخص شدن مصارف انفال است. ۳.۴.
۷ - اخذ مالیات از کالاهای تجاری بررسی روایات مربوط به اخذ مالیات از کالاهای تجاری در بخش دیگر آمده است.
منبع: ج۷، ص۳۳۳-۳۶۹، به کوشش محمد زهری نجار، بیروت، دارالمعرفه · ج۱، ص۱۵۰ · ج۱، ص ۳، ضمن موسوعة الخراج، بیروت، ۱۳۹۹ق/۱۹۷۹م · ج۱، ص ۱۸، ضمن موسوعة الخراج، بیروت، ۱۳۹۹ق/۱۹۷۹م · ج۱، ص ۶۰ -۶۱، ضمن موسوعة الخراج، بیروت، ۱۳۹۹ق/۱۹۷۹م · ج۱، ص۲۵۸ · ج۱، ص۱، به کوشش شفیق شحاته، قاهره، ۱۹۵۴م · ج۱۰، ص۲۲۲، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، ۱۴۰۴ق/۱۹۸۴م · ج۱، ص۱۱۳ · ج۱، ص۸۵ -۸۶، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، ۱۴۰۴ق/۱۹۸۴م · به کوشش عبدالامیر علی مهنا، بیروت، ۱۹۸۸م · ج۱، ص ۲۱-۲۳، به کوشش عبدالامیر علی مهنا، بیروت، ۱۹۸۸م · ج۱، ص۶۴، به کوشش عبدالامیر علی مهنا، بیروت، ۱۹۸۸م · ج۱، ص ۱۵۶، به کوشش عبدالامیر علی مهنا، بیروت، ۱۹۸۸م · ج۱، ص ۱۶۸-۱۷۰، به کوشش عبدالامیر علی مهنا، بیروت، ۱۹۸۸م · ج۱، ص ۲۲۰، به کوشش عبدالامیر علی مهنا، بیروت، ۱۹۸۸م · ج۱، ص ۲۷۱، به کوشش عبدالامیر علی مهنا، بیروت، ۱۹۸۸م · ج۱، ص۵۵۹، به کوشش شاکر ذیب فیاض، ریاض، ۱۴۰۶ق/ ۱۹۸۶م · ج۱، ص۲۷۶، به کوشش عبدالامیر علی مهنا، بیروت، ۱۹۸۸م · ج۱، ص ۲۸۷، به کوشش عبدالامیر علی مهنا، بیروت، ۱۹۸۸م · ج۱، ص ۲۹۴، به کوشش عبدالامیر علی مهنا، بیروت، ۱۹۸۸م · ج۱، ص۳۰۲، به کوشش عبدالامیر علی مهنا، بیروت، ۱۹۸۸م · انفال/سوره۸، آیه۱ · انفال/سوره۸، آیه۴۱ · ج۱، ص۳۰۳، به کوشش عبدالامیر علی مهنا، بیروت، ۱۹۸۸م · ج۱، ص ۳۳۲، به کوشش عبدالامیر علی مهنا، بیروت، ۱۹۸۸م · ج۱، ص ۳۴۳، به کوشش عبدالامیر علی مهنا، بیروت، ۱۹۸۸م · ج۱، ص ۳۵۱، به کوشش عبدالامیر علی مهنا، بیروت، ۱۹۸۸م · ج۱، ص ۴۶۷، به کوشش عبدالامیر علی مهنا، بیروت، ۱۹۸۸م · ج۱، ص ۴۹۳-۴۹۴، به کوشش عبدالامیر علی مهنا، بیروت، ۱۹۸۸م · ج۱، ص ۴۹۴، به کوشش عبدالامیر علی مهنا، بیروت، ۱۹۸۸م · ج۱، ص ۵۱۱، به کوشش عبدالامیر علی مهنا، بیروت، ۱۹۸۸م · ج۱، ص۲۸۶ · ج۱، ص۲۳۷ · ج۱، ص۳۵، بیروت، ۱۴۰۵ق/۱۹۸۵م · ج۱، ص۲۴۹، بیروت، ۱۴۰۵ق/۱۹۸۵م · ج۱، ص۲۵۸-۲۶۰، بیروت، ۱۴۰۵ق/۱۹۸۵م
نکتهٔ فقهی: سنت پیامبر به عنوان ضابطه مالی (اموال (فقه))
سیره رسول اکرم - صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم- به عنوان ضابطه و قانونی عملی، خود نخستین گام در تدوین مقررات مالی دولت اسلامی به شمار می‌آید.
— برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): سیره و روش پیامبر اسلام در چگونگی تقسیم اموال و اخذ مالیات‌ها، به عنوان یک ضابطه و قانون عملی، مبنای تدوین مقررات مالی دولت اسلامی در دوره‌های بعدی قرار گرفته است.
شاخه: اساسی
نکتهٔ فقهی: اخذ جزیه از اهل کتاب (اموال (فقه))
برای نمونه، برپایه سنت پیامبر- صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم- در اخذ جزیه از اهل کتاب که برگرفته از سخنان و نامه‌های ایشان است، چگونگی و میزان جزیه در حکومت اسلامی را می‌توان استنباط کرد
— برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): بر اساس سنت پیامبر اسلام در اخذ جزیه از اهل کتاب، چگونگی و میزان جزیه در حکومت اسلامی استنباط و در دوره فتوح مبنای عمل سرداران مسلمان قرار گرفته است.
شاخه: اموال و مالکیت
نکتهٔ فقهی: نظام‌دهی امور مالی در زمان عمر (اموال (فقه))
نظام‌دهی به امورمالی به ویژه در زمان عمر موضوعیت یافت و او افزون بر به کارگیری روش پیامبر - صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم-، در مواردی خاص، با بهره‌گیری از کتاب و مشابهاتی در سنت نبوی، خود رأیی صادر می‌کرد.
— برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در زمان عمر، نظام‌دهی به امور مالی دولت اسلامی، از جمله بنیاد نهادن دیوانهای مالی و چگونگی برخوردهای مالی با افراد، اهمیت ویژه‌ای یافت و او علاوه بر سنت پیامبر، در مواردی با بهره‌گیری از کتاب و مشابهات در سنت نبوی، رأی صادر می‌کرد.
شاخه: اداری
نکتهٔ فقهی: سخت‌گیری در توزیع اموال عمومی در زمان حضرت علی (اموال (فقه))
در دوره خلافت حضرت علی - علیه‌السلام- سخت‌گیری در توزیع اموال عمومی افزایش یافت
— برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در دوره خلافت حضرت علی، سخت‌گیری در توزیع اموال عمومی افزایش یافت و این امر به عنوان دستور عملی در نامه ایشان به مالک اشتر بازتاب یافت که شامل رهنمودهایی در موضوع اموال مسلمانان است.
شاخه: اداری
نکتهٔ فقهی: سیره پیامبر به عنوان ضابطه مالی (اموال (فقه))
سیره رسول اکرم - صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم- به عنوان ضابطه و قانونی عملی، خود نخستین گام در تدوین مقررات مالی دولت اسلامی به شمار می‌آید.
— برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): سیره رسول اکرم (ص) در چگونگی تقسیم اموال، اخذ جزیه و بیانات عمومی ایشان درباره غنایم و ثروتهای طبیعی، به عنوان ضابطه و قانونی عملی، نخستین گام در تدوین مقررات مالی دولت اسلامی به شمار می‌آید و در دوره‌های بعد مورد استناد قرار گرفته است.
شاخه: اصول فقه (روش استنباط)
نکتهٔ فقهی: روشهای مالیاتی در دوره فتوح (اموال (فقه))
در دوره فتوح، تنوع اوضاع و احوال بومیان در سرزمینهای مختلف، خلفا را به اتخاذ روشهای مالیاتی متفاوت وامی‌داشت، چه این بومیان گاه افرادی نومسلمان، گاه کتابیانی جزیه‌پرداز و فرمان‌بردار مرکز خلافت بودند.
— برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در دوره فتوح، تنوع اوضاع و احوال بومیان در سرزمینهای مختلف، خلفا را به اتخاذ روشهای مالیاتی متفاوت وامی‌داشت، زیرا بومیان گاهی نومسلمان، و گاهی کتابیانی جزیه‌پرداز و فرمان‌بردار مرکز خلافت بودند.
شاخه: اداری
نکتهٔ فقهی: سخت‌گیری در توزیع اموال عمومی در زمان حضرت علی (اموال (فقه))
در دوره خلافت حضرت علی - علیه‌السلام- سخت‌گیری در توزیع اموال عمومی افزایش یافت و این امر به سان دستور عملی در نامه آن بزرگوار به مالک اشتر بازتاب یافت که مشحون از رهنمودهایی در موضوع اموال مسلمانان است.
— برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در دوره خلافت حضرت علی (ع)، سخت‌گیری در توزیع اموال عمومی افزایش یافت و این امر به عنوان دستور عملی در نامه ایشان به مالک اشتر بازتاب یافت که حاوی رهنمودهایی در موضوع اموال مسلمانان است.
شاخه: اداری
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.