نکتهٔ فقهی: نجاست به عنوان وصفی واقعی و اصیل

نجاست با علم قطعی، خبر عادل، یا اقرار صاحب شیء، ثابت می‌شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): نجاست یک شیء با علم قطعی، خبر عادل، یا اقرار صاحب آن شیء ثابت می‌شود. شاخه: ادلهٔ اثبات

اعیان نجس (جز موارد خاص) قابل تطهیر نیستند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اعیان نجس (به جز موارد خاص) قابل تطهیر نیستند. شاخه: مدنی

معامله با اعیان نجس حرام است (جز موارد خاص) — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): معامله با اعیان نجس (به جز موارد خاص) حرام است. شاخه: مدنی

نجاست تشریعی، وصفی اصیل، مجعول به جعل تشریعی است که مقتضی حکم به وجوب اجتناب از آن م. ب.. بنابراین، این سخن شارع که سگ نجس است، صرف اِخبار از نجاست تکوینی آن نیست؛ بلکه حکم شرعی به نجاست سگ است؛ هرچند سبب این حکم نجاست تکوینی سگ م. ب.. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): نجاست تشریعی، وصفی اصیل و مجعول به جعل تشریعی است که مقتضی حکم به وجوب اجتناب از آن م. ب. و صرفاً اِخبار از نجاست تکوینی نیست. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

نجاست در مقابل طهارت ، به معنای پلیدی و ناپاکی خاصی است، که باید انسان در عبادات از آنها اجتناب کند و با طهارت لازم، آن عبادت‌ها را به جا آورد. نجاسات اصلی عبارتند از: ادرار و مدفوع (انسان و حیوان حرام گوشت)، منی، مردار (حیوان دارای خون جهنده و بدن انسان مرده)، خون ، سگ و خوک ، مسکرات ، فقاع ، و کافر . در مواردی مانند نماز و طواف ، طهارت واجب است، و در صورت نجاست بدن یا لباس، نماز و طواف باطل خواهد بود؛ و همچنین نجس کردن مقدسات مثل مسجد و قرآن ، حرام است و در صورت نجاست، تطهیر آنها واجب است. چیزهایی که اشیای نجس و متنجس را پاک می‌کنند، مطهرات نامیده می‌شوند، مانند آب ، زمین و خورشید . اعیان نجس (جز موارد خاص) قابل تطهیر نیستند. معامله با اعیان نجس حرام است (جز موارد خاص)، همچنین خوردن و آشامیدن نجاسات حرام است. از عنوان یاد شده در باب‌های طهارت، صلات ، حج ، تجارت ، اطعمه و اشربه و صید و ذباحه سخن گفته‌اند.

نجاست به فتح نون، اسم مصدر و در لغت به معنای پلیدی و قذارت آمده است؛ لیکن در عرف شارع و متشرعه، پلیدی‌ای خاص است که مقتضی وجوب اجتناب از آن در امورِ مشروط به طهارت ، همچون خوردن، نوشیدن و نمازگزاردن م. ب.. نجاست، وصفی واقعی و اصیل است که مقتضی حکم شارع به وجوب اجتناب از آن در امورِ مشروط به طهارت می‌باشد، نه حکمی وضعی و انتزاعی از حکم تکلیفی (حکم شارع به وجوب اجتناب از آن در اموری مخصوص)، مانند شرطیت، سببیت و مانعیت که بر گرفته و انتزاع شده از احکام تکلیفی‌اند. ظاهر کلام برخی این است که نجاست، حکم وضعی انتزاعی از حکم شارع به وجوب اجتناب است. برخی گفته‌اند: در نجاسات، علاوه بر پلیدی تکوینی و نیز حکم تکلیفی شرعی مترتب بر آن؛ یعنی وجوب اجتناب، حکم وضعی نیز وجود دارد که عبارت است از نجاست تشریعی، و نجاست تشریعی، وصفی اصیل، مجعول به جعل تشریعی است که مقتضی حکم به وجوب اجتناب از آن م. ب.. بنابراین، این سخن شارع که سگ نجس است، صرف اِخبار از نجاست تکوینی آن نیست؛ بلکه حکم شرعی به نجاست سگ است؛ هرچند سبب این حکم نجاست تکوینی سگ م. ب.. منبع: المصباح المنیر، واژه «نجس» · مصباح الفقیة، ج۷، ص۷ · ج۵، ص۲۰ · ج۲، ص۸۵ · مصباح الهدی، ج۱، ص۲۹۸ – ۲۹۹

نجاست دو اطلاق و کاربرد دارد: یکی اثر حاصل از ملاقات عین نجس، مانند اینکه گفته می‌شود: نجاست لباس یا بدن. نجاست در این کاربرد، صفتی قائم به اجسام است و دیگری، اعیان دارای آن اثر است، مانند آنکه گفته می‌شود: ادرار یا منی نجس است.

نجاست در کاربرد دوم (اعیان دارای اثر) بنابر دیدگاه مشهور ده نوع است؛ بلکه بر آن ادعای اجماع شده است. ۳. ۱ - ادرار و مدفوع ادرار و مدفوع انسان و جانوران حرام گوشتِ دارای خون جهنده؛ اعم از جانوران خشکی و دریایی و نیز بنابر مشهور، بول و فضله پرندگان حرام گوشت. بول و مدفوع حیوانی که خون جهنده ندارد، بنابر مشهور پاک است؛ چنان‌که بول و مدفوع جانوران حلال گوشت، مانند گاو ، گوسفند و نیز بنابر مشهور، اسب و الاغ و قاطر پاک است. از برخی قدما طهارت بول پسر بچه شیرخواری که غذاخور نشده، نقل شده است. در نجاست بول و مدفوع جانوران حرام گوشت، تفاوتی میان حرام گوشت بالاصاله، مانند درندگان و بالعرض، مانند شتر نجاست‌خوار نیست. ۳. ۲ - منی منی انسان و حیوانِ دارای خون جهنده حرام گوشت باشد یا حلال گوشت. به تصریح جمعی، منی حیوان فاقد خون جهنده پاک است. این قول به مشهور نسبت داده شده است؛ بلکه مخالف صریحی در این مسئله یافت نشده است. ۳. ۳ - مردار مردار حیوان دارای خون جهنده؛ اعم از حلال و حرام گوشت، نجس و مردار حیوان فاقد آن بنابر مشهور پاک است. اعضا و اجزای جدا شده از انسان یا حیوان زنده، نجس است، مگر اعضای فاقد حیات، همچون دندان ، مو ، ناخن ، سُم و شاخ که پاک هستند، جز حیوان نجس العین، مانند سگ و خوک که بنابر مشهور همه اجزای آن نجس م. ب.. در طهارت یا نجاست شیر موجود در پستان حیوان یا انسان مرده، اختلاف است. هر یک از دو قول (طهارت و نجاست) به مشهور نسبت داده شده است. بنابر مشهور، پوست مردار حیوان؛ اعم از حلال و حرام گوشت، با دباغی پاک نمی‌شود. ۳. ۴ - خون خون انسان یا حیوان دارای خون جهنده نجس است. ۳. ۵ - سگ و خوک همه اجزای سگ و خوک ، حتی بنابر مشهور اجزای فاقد حیات، همچون مو و ناخن و نیز آب دهان و بینی و رطوبتی که از آن دو خارج می‌شود، نجس است؛ لیکن بنابر مشهور، سگ و خوک دریایی پاک‌اند. ۳. ۶ - مسکرات بنابر مشهور خمر و هر مایع مست کننده‌ای که مایع بودنش عارضی نباشد، نجس است، لیکن مست کننده‌هایی که در اصل جامداند و بالعرض تبدیل به مایع می‌شوند، به تصریح بسیاری پاک‌اند. ۳. ۷ - فقّاع بنابر مشهور، فقّاع از نجاسات است. ۳. ۸ - کافر کافر به تمامی اقسامش، بنابر مشهور، منظور از کافر کسی است که منکر الوهیت خدای تعالی یا یکتایی او یا رسالت و نبوت همه یا برخی پیامبران (علیهم‌السّلام) و یا ضروری‌ای از ضروریات دین اسلام باشد و در این مسئله، تفاوتی میان کافر اصلی، مرتد و کتابی نیست. بنابراین، تمامی اجزای بدن کافر، حتی اجزای فاقد حیات، آب دهان، بینی و دیگر رطوبت‌های بدن او و نیز نیم‌خورده‌اش نجس است. فرزندان نابالغ و دیوانه کفّار، در کفر و نجاست، ملحق به پدر و مادرشان‌اند؛ لیکن چنانچه یکی از آن دو مسلمان باشد، فرزند محکوم به اسلام و پاک است. ۳. ۹ - دو مورد دیگر بنا بر قولی برخی بر تعداد ده گانه یاد شده، دو نوع دیگر را افزوده‌اند: ۱. عرق جنب از حرام بنابر قولی، مانند اینکه انسان از راه زنا ، لواط ، آمیزش با حیوان یا استمنا جنب شود. قول به نجاست عرق جنب از حرام به مشهور قدما و قول به طهارت آن به مشهور متاخران نسبت داده شده است. ۲. عرق شتر نجاست‌خوار بنابر قول منسوب به مشهور قدما. قول منسوب به مشهور متاخران، طهارت آن است؛ لیکن عرق دیگر حیوانات نجاست‌خوار پاک م. ب.. برخی قدما، جانوران مسخ شده را از جمله نجاسات برشمرده‌اند؛ لیکن قول مشهور، جز سگ و خوک ، طهارت آنها است. منبع: الجامع للشرائع، ص۲۲ · جواهر الکلام، ج۵، ص۲۷۳ - ۲۷۴ · جواهر الکلام، ج۵، ص۲۷۵ - ۲۸۳ · کفایة الاحکام، ج۱، ص۵۷ · الحدائق الناضرة، ج۵، ص۶ · ج١، ص۴۵۹ · جواهر الکلام، ج۵، ص۲۸۳ - ۲۸۵ · ج۱، ص۴۸۹ · ج۱، ص۴۱۵ · ریاض المسائل، ج۲، ص۳۴۷ · جواهر الکلام، ج۵، ص۲۹۲ · ج۱، ص۴۳۴ · جامع المقاصد، ج۱، ص۸۶ · ج۲، ص۵۲ · کشف اللثام، ج۱، ص۴۰۷ · جواهر الکلام، ج۵، ص۳۳۱ – ۳۳۲ · ج۷، ص۳۰۶ · شهید اول، البیان، ص۹۰ · جواهر الکلام، ج۵، ص۳۰۱ - ۳۰۲ · جواهر الکلام، ج۵، ص۳۵۴ - ۳۵۶ · الحدائق الناضرة، ج۵، ص۲۰۵ - ۲۱۰ · الحدائق الناضرة، ج۵، ص۲۱۳ · الحدائق الناضرة، ج۵، ص۹۸ · الحدائق الناضرة، ج۵، ص۱۱۷ · جواهر الکلام، ج۶، ص۳۸ - ۴۰ · مدارک الاحکام، ج۲، ص۲۹۴ · جواهر الکلام، ج۶، ص۴۴ - ۴۶ · جواهر الکلام، ج۶، ص۷۱ - ۷۶ · جواهر الکلام، ج۶، ص۷۱ · ج۵، ص۲۰۱ - ۲۰۲ · ج۶، ص۷۳ · الحدائق الناضرة، ج۵، ص۲۲۳

مواردی که پاک بودن بدن و لباس در آنها واجب است: این موارد عبارت‌اند از نمازهای واجب و مستحب طواف بنابر قول مشهور، هنگام ورود به مسجد ، در صورتی که نجاست بدن یا لباس موجب نجس شدن مسجد گردد. در صورت عدم سرایت، مسئله محل اختلاف است و موضع سجده ؛ هرچند خشک باشد. منبع: ج۱، ص۴۴۰ · جواهر الکلام، ج۶، ص۹۲ - ۹۳ · مدارک الاحکام، ج۲، ص۳۰۵ - ۳۰۶ · جواهر الکلام، ج۶، ص۹۹ - ۱۰۰

ازاله نجاست از ظرفی که برای خوردن و آشامیدن، وضو گرفتن و مانند آن به کار می‌رود واجب است. منبع: جواهر الکلام، ج۶، ص۹۸ · جواهر الکلام، ج۲، ص۵۱ - ۵۲ · جواهر الکلام، ج۶، ص۹۹

برخی نجاست‌ها در بدن یا لباس در نماز بخشوده شده‌اند که عبارت‌اند از: ۱. خون زخم و جراحت، در صورتی که قطع نشود و تطهیر جراحت مشقت داشته باشد؛ خواه‌ اندک باشد یا زیاد. جمعی، قطع نشدن خون و مشقت داشتن تطهیر را معتبر ندانسته و گفته‌اند: بخشودگی تا زمان بهبود یافتن زخم استمرار دارد؛ هرچند خون قطع شود و تطهیر مشقت نداشته باشد. البته اگر به نجاستی دیگر آلوده شود، معفو نخواهد بود. ۲. خون کمتر از درهم بغلی ، جز خون حیض ، نفاس و استحاضه . بــرخی خون نفاس و استحاضه را نیز در شمار خون‌های بخشوده در نماز بر شمرده‌اند. آیا خون به مقدار درهم -و نه کمتر و بیشتر ـ بخشوده است یا نه؟ مسئله محل اختلاف است. ۳. پوشیدنی‌های غیر ساتر عورت ، مانند عرقچین و جوراب ؛ نجاست کم باشد یا زیاد. چیزهایی از قبیل کمربند ، انگشتر ، دستبند و شمشیر همین حکم را دارند. ۴. بنابر قولی، همراه داشتن اشیای متنجس، بلکه عین نجس. ۵. لباس پرستار پسربچه بنابر مشهور، در صورت انحصار لباس به آن، به شرط آنکه هر روز یک بار آن را تطهیر نماید. آیا نجاست بخشوده شده در نماز -جز خون زخم و جراحت- در طواف نیز بخشوده است یا نه؟ مسئله محل اختلاف است. منبع: ج۱، ص۲۵۲ · جامع المقاصد، ج۱، ص۱۷۱ · جواهر الکلام، ج۶، ص۱۰۶ – ۱۰۷ · الحدائق الناضرة، ج۵، ص۳۰۶ · الحدائق الناضرة، ج۵، ص۳۲۸ · ج۱، ص۴۷۶ - ۴۷۷ · الانتصار، ص۱۳۶ · جواهر الکلام، ج۶، ص۱۳۱ - ۱۳۵ · الحدائق الناضرة، ج۵، ص۳۴۵ · ج١، ص٣٩٢

۱. علم به نجاست: در صورت علم به نجاست لباس، بدن یا غیر آن دو و جهل به موضع آن، هر جا را که احتمال نجاست می‌دهد، می‌شوید. ۲. ظن به نجاست: ظنّ مستند به سبب شرعی، به نجاست، مانند خبر عادل، بنابر قول برخی؛ لیکن جمعی ثبوت را به اِخبار یک عادل نپذیرفته‌اند؛ اما اگر سبب شرعی بینه (شهادت دو عادل) باشد، نجاست ثابت می‌شود؛ هرچند برخی با بینه نیز نجاست را ثابت ندانسته‌اند. ۳. پذیرش قول او به مشهور متاخران، بلکه به اتفاق ظاهر اصحاب نسبت داده شده است. منبع: ج۱، ص۴۳۷ · ج۱، ص۹۰ · ج۱، ص۸ · جواهر الکلام، ج۶، ص۱۷۲ · المهذب، ج۱، ص۳۰ · ج۱، ص۵۶ · ذخیرة المعاد، ج۱۳۹ · الحدائق الناضرة، ج۵، ص۲۵۲

برخی این حکم را به مردار حیوان اختصاص داده‌اند. برخی نیز قائل به ثبوت حکم یاد شده در مطلق مرده؛ اعم از حیوان و انسان، شده‌اند. منبع: جواهر الکلام، ج۱، ص۱۰۵ · ابن فهد حلی، رسائل العشر، ص۵۳ · کشف اللثام، ج۱، ص۴۴۵

چیزهایی که پاک کننده اشیای نجس و متنجس هستند، مطهرات نامیده می‌شوند، مانند آب ، زمین و خورشید . برخی از آنها پاک کننده بعضی نجاست‌ها هستند، مانند اسلام که تنها نجاست کفر را پاک می‌کند، یا استحاله خمر به سرکه که محدود به همین مورد است؛ لیکن برخی دیگر، همچون آب، با شرایطی همه نجاسات را پاک می‌کنند. اعیان نجس قابل تطهیر نیستند، جز برخی از آنها، همچون کافر و خمر که به ترتیب با اسلام و تبدیل شدن به سرکه پاک می‌شوند. اشیای متنجس مایع جز آب نیز تطهیرپذیر نیستند، مانند روغن و رنگ نجس؛ اما اشیای جامد، با زوال عین نجاست از آنها، تطهیر پذیراند. منبع: ج۱، ص۳۱۲ - ۳۱۵ · ج۱، ص۷۴ · ج۴، ص۶۴۳

کاسبی کردن با عین نجس، مانند خون ، خمر، بول ، خوک و سگ جز سگ شکاری و نگهبان و برده کافر به داد و ستد ، اجاره و غیر آن، حرام و معامله باطل است. برخی در فرض وجود منفعت حلال و عقلایی، مانند تزریق خون به بیمار که امروزه رایج است و استفاده از مدفوع انسان یا حیوان حرام گوشت به عنوان کود برای زمین کشاورزی، خرید و فروش را جایز دانسته‌اند؛ لیکن قـول مشهور در مدفوع انسان و حیوان حرام گوشت، عدم صحت خرید و فروش آن است. در صحت خرید و فروش مایعات متنجس تطهیر ناپذیر دارای منافع حلال، اختلاف است؛ لیکن خرید و فروش روغن متنجس برای روشنایی، صحیح و جایز م. ب.. منبع: جواهر الکلام، ج۲۲، ص۸- ۱۷ · جواهر الکلام، ج۲۲، ص۱۷- ۱۹ · کتاب المکاسب، ج۱، ص۲۳ · کتاب المکاسب، ج۱، ص۹۲ - ۹۶ · کتاب المکاسب، ج۱، ص۶۸

نگهداری اعیان نجس، در صورت داشتن منفعت عقلایی جایز است، مانند نگهداری سگ شکاری یا نگهبان. منبع: ج۲، ص۲۵۸

خوردن و آشامیدن اعیان نجس و متنجس، مانند خون و غذای نجس حرام است. همچنین دست خورده کافر در صورت مایع بودن یا مرطوب بودن دست او، نجس و خوردن و آشامیدن آن حرام است. بنابر مشهور، خوردن گوشت حیوان حلال گوشت نجاست‌خوار حرام است، مگر آنکه استبرا شده یا از نجاستی غیر مدفوع تغذیه کرده باشد. منبع: مفاتیح الشرائع، ج۲، ص۲۱۷ · الحدائق الناضرة، ج۵، ص۱۶۳ · ج۷، ص۲۹۰

بنابر مشهور، آب قلیل بر اثر ملاقات با نجس و آب کثیر با تغییر رنگ، بو یا مزه آن بر اثر ملاقات با نجاست، نجس می‌شود. آب جاری نیز در حکم آب کثیر است. بخار عین نجس، همچون ادرار، و نیز بنابر قول مشهور دود حاصل از اعیان نجس پاک است؛ لیکن طهارت بخار مایع متنجس محل اختلاف است. بسیاری آن را نیز پاک دانسته‌اند. بنابر مشهور، برای تطهیر بدن و لباس آلوده بـه بـول -جـز ادرار پسر شیرخوار- با آب قلیل، دو بار شستن لازم است؛ برخلاف آب کثیر که یک بار شستن کفایت می‌کند. برخی در لزوم دو بار شستن، تفاوتی میان آب قلیل و کثیر قائل نشده‌اند. برای شستن ظرف نجس، بنابر قول برخی سه بار شستن لازم است. ظرف متنجس به نجاست‌های خاص، همچون ولوغ سگ و خوک، مردار موش و شراب ، هر یک احکام خاص خود را دارد. بنابر مشهور، در شستن لباس و فرش نجس شده به یکی از اعیان نجس، جز ادرار پسر بچه شیرخوار، در صورتی که قابل فشردن باشد، فشردن لازم است. برای تطهیر متنجس ب. غ. بول، جز ولوغ سگ، یک بار شستن کفایت می‌کند. آیا غساله لباس و دیگر اشیای نجس و نیز غساله متنجس پاک است یا نه؟ مسئله محل اختلاف است. قول منسوب به مشهور، بلکه مشهور میان متاخران، نجاست آن است. برای تطهیر آب چاهی که عین نجاست در آن افتاده است، بنابر قول به نجس شدن آن، ابتدا باید عین نجاست خارج و سپس به مقدار تعیین شده، آب چاه کشیده شود. آیا باطن بدن، از قبیل دهان و بینی بر اثر ملاقات با نجاست، ‌ نجس می‌شود یا نه؟ مسئله محل اختلاف است. بنابر قول به نجاست، با زوال عین نجاست، باطن پاک می‌شود و نیازی به آب کشیدن آن نیست. در موارد شک در نجاست چیزی، ‌ بنابر طهارت آن گذاشته می‌شود، مگر آنکه شیء مشکوک، سابقه نجاست داشته باشد که در این صورت، بنابر نجاست آن گذاشته می‌شود. پوشیدن لباس کسی که از نجاسات پرهیز نمی‌کند، بر نمازگزار مکروه است. گوشت‌های وارداتی از بلاد کفر، محکوم به عدم تذکیه و نجاست است، مگر آنکه ثابت شود ذبح شرعی شده است. بول و مدفوع حیوان وطی شده نجس و گوشت و شیر و نسل آن حرام است. بنابر مشهور، پوست جانوران حرام گوشت با تذکیه پاک است، جز سگ و خوک که نجس العین و تذکیه ناپذیر‌اند. منبع: ج۱، ص۲۵۱ · جواهر الکلام، ج۱، ص۷۵ · مستمسک العروة، ج۲، ص۹۰ · ج۳، ص۱۲۰ · مستمسک العروة، ج۲، ص۹۱ · جواهر الکلام، ج۶، ص۱۸۵ - ۱۸۹ · العروة الوثقی، ج۱، ص۲۲۰ - ۲۲۱ · ج۱، ص۱۹۳ · جواهر الکلام، ج۶، ص۱۹۱ – ۱۹۴ · الحدائق الناضرة، ج۱، ص۴۷۷ · ج۱، ص۱۰۷ · العروة الوثقی، ج۱، ص۱۵۰ · توضیح المسائل مراجع، ج۱، ص۴۷۸ · توضیح المسائل مراجع، ج۲، ص۷۹۶ · جواهر الکلام، ج۴۱، ص۶۳۷ · جواهر الکلام، ج۳۶، ص۱۹۶

نجاست به فتح نون، اسم مصدر و در لغت به معنای پلیدی و قذارت آمده است؛ لیکن در عرف شارع و متشرعه، پلیدی‌ای خاص است که مقتضی وجوب اجتناب از آن در امورِ مشروط به طهارت، همچون خوردن، نوشیدن و نمازگزاردن م. ب.. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): نجاست در عرف شارع و متشرعه، پلیدی خاصی است که موجب وجوب اجتناب از آن در امور مشروط به طهارت می‌شود. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

نجاست با علم قطعی، خبر عادل، یا اقرار صاحب شیء، ثابت می‌شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): نجاست با علم قطعی، خبر عادل، یا اقرار صاحب شیء ثابت می‌شود. شاخه: ادلهٔ اثبات