نکتهٔ فقهی: وجوب حج بذلی

از دیدگاه فقیهان امامی در صورتی که باذل مورد وثوق بوده و مالش را به قید انجام حج و بدون منت بذل کند و هزینه بازگشت را نیز پرداخت نماید، در صورت وجوب حجة‌الاسلام بر مبذول‌له قبول بذل بر او واجب است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در صورتی که باذل مورد وثوق بوده و مالش را به قید انجام حج و بدون منت بذل کند و هزینه بازگشت را نیز پرداخت نماید، در صورت وجوب حجة‌الاسلام بر مبذول‌له قبول بذل بر او واجب است. شاخه: اموال و مالکیت

تفاوت حج بذلی با حج اجاره‌ای در این است که در حج بذلی، فرد حج‌گزار حج را از جانب خود و برای خود به جا می‌آورد. ولی در حج اجاره‌ای یا نیابتی، حج را به نیابت از اجاره کننده یا منوب عنه به جا می‌آورد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در حج بذلی، فرد حج‌گزار حج را از جانب خود و برای خود به جا می‌آورد، در حالی که در حج اجاره‌ای یا نیابتی، حج را به نیابت از اجاره کننده یا منوب عنه به جا می‌آورد. شاخه: اموال و مالکیت

به تصریح فقهای امامیه، بذل حج، با تعهد به پرداخت هزینه حج مبذول له با همراه بردن او به حج یا فرستادنش به حج - بدون همراهی با او - محقق می‌شود. در مواردی هم که نهاد یا ارگانی، فردی را بدون الزام به انجام کاری به حج می‌فرستد، حکم استطاعت بذلی جاری است. همان گونه که بنا بر قولی، با پرداخت خمس و زکات به دیگری، به شرط انجام حج، بذل حج تحقق می‌یابد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): بذل حج با تعهد به پرداخت هزینه حج مبذول له با همراه بردن او به حج یا فرستادنش به حج - بدون همراهی با او - محقق می‌شود. همچنین در مواردی که نهاد یا ارگانی فردی را بدون الزام به انجام کاری به حج می‌فرستد یا با پرداخت خمس و زکات به دیگری به شرط انجام حج، بذل حج تحقق می‌یابد. شاخه: اموال و مالکیت

حج بذلی حج واجب شده با پرداخت هزینه آن از سوی دیگری بوده و در صورت وجود دیگر شرایط استطاعت ، موجب استقرار حج بر عهده مبذول‌له است. البته دیدگاه فقهای اهل سنت بر این است که بذل و اباحه مال باعث وجوب حج نمی‌گردد. در مواردی از جمله برای پیشگیری از تعطیلی حج، همراه داشتن محرم برای زن، در صورت توانایی مالی فرزند و نیز در صورتی که وصیت ، وقف و نذر در میان باشد، بذل حج واجب می‌شود. از ویژگی‌های استطاعت بذلی در مقایسه با استطاعت مالی می‌توان به عدم اشتراط رجوع به کفایت ، عدم اشتراط مالکیت زاد و راحله و نیز عدم مانعیت بدهکاری از وجوب حج اشاره کرد.

حج بذلی که از دو واژه «حج» به معنای قصد و «بذل» (نقیض منع و بازداری) به معنای بخشش از روی تمایل قلبی ترکیب یافته، در اصطلاح فقه به حجی گفته می‌شود که با پرداخت هزینه آن توسط دیگری واجب می‌گردد. از واژه‌های مرتبط با این اصطلاح می‌توان از عناوینی چون «احجاج»، «استطاعت بذلی» و «عرضه حج» نام برد. در چنین حجی به بذل کننده، باذل و به کسی که به او بذل می‌گردد، مبذول له اطلاق می‌شود. پس حج بذلی آن است که شخص بی‌زاد و راحله با بذل و کمک مالی دیگری به حج رود، به‌نحوی که تمام یا قسمتی از هزینه حج و مخارج عائله او از سوی شخص یا اشخاص دیگر پرداخت شود. چه باذل ، مال را برای حج، ملک او کند‌ یا برای او مباح کند که حج را با آن انجام دهد، کما این‌که تفاوتی نیست بین دادن عین مال یا قیمت آن و این‌که دادن مال واجب باشد یا غیر واجب، بذل کننده یک نفر باشد یا چند نفر. تفاوت حج بذلی با حج اجاره‌ای در این است که در حج بذلی، فرد حج‌گزار حج را از جانب خود و برای خود به جا می‌آورد. ولی در حج اجاره‌ای یا نیابتی، حج را به نیابت از اجاره کننده یا منوب عنه به جا می‌آورد. بذل حج (پرداخت هزینه حج دیگری) گاه واجب و گاه مستحب است؛ چنان‌که قبول بذل دیگران در انجام حج با شرایطی واجب می‌شود و این، خود نشانگر اهمیت بحث از موارد وجوب بذل و شرایط وجوب قبول آن است. منبع: معجم مقاییس اللغه، ج۲، ص۲۹، حج، به کوشش عبدالسلام محمد‌هارون، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۴۰۴ق · العین، ج۸، ص۱۸۷، قم، دارالهجره، ۱۴۱۰ق · العروة الوثقی، ج۴، ص۳۹۸، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۲۰ق · جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج۱۷، ص۳۴۱۳۴۲، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۷ش · العروة الوثقی، ج۴، ص۴۰۰، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۲۰ق · کتاب الحج، ج۱، ص۱۵۳، مقرر ابراهیم جنانی، قم، انصاریان، ۱۳۸۱ق · تذکرة الفقهاء، قم، ج۷، ص۶۲، انتشارات موسسه آل البیت لاحیاء التراث، ۱۴۱۴–۱۴۲۳ق · موسوعة الامام الخمینی ۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۳۹۷، کتاب الحج، القول:فی شرائط وجوب حجة الاسلام، مسالة ۳۰ · یک دوره فقه کامل فارسی، مقدمه سیدشهاب الدین مرعشی نجفی، ص۶۴-۶۵، تهران، فراهانی، ۱۴۰۰ق

در مواردی هم که نهاد یا ارگانی، فردی را بدون الزام به انجام کاری به حج می‌فرستد، حکم استطاعت بذلی جاری است. همان گونه که بنا بر قولی، با پرداخت خمس و زکات به دیگری، به شرط انجام حج، بذل حج تحقق می‌یابد. همچنین بردن اعضای خانواده به حج، هر چند با صرفه‌جویی در هزینه زندگی یا وام گرفتن، مستحب است. در روایتی از امام رضا (علیه‌السّلام) ثواب به حج فرستادن سه تن از مؤمنان معادل خریداری خویشتن از خدا (خلاصی از دوزخ ) بیان شده است. در سیره امام صادق (علیه‌السّلام) نیز مواردی از فرستادن خویشان و دوستان به حج گزارش شده است. منبع: جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج۱۷، ص۲۶۱، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۷ش · توضیح المناسک، ص۴۴، دفتر، ۱۴۲۳ق · العروة الوثقی، ج۴، ص۴۰۲، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۲۰ق · الجعفریات، ص۶۶، تهران، مکتبة نینوی الحدیثة · العروة الوثقی، ج۴، ص۳۲۱، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۲۰ق · جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج۱۷، ص۲۱۶، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۷ش · من لایحضره الفقیه، ج۲، ص۲۱۶، تحقیق و تصحیح علی اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق

به تصریح برخی فقیهان، پرداخت هزینه حج در چنین صورتی، بر افرادی که تمکن مالی دارند، نیز واجب کفایی است. ۳. ۲ - همراه داشتن محرم برای زن از دیدگاه بسیاری از اهل سنت ، همراه داشتن محرم ، از شرایط وجوب حج بر زنان است. امامیان نیز در صورت خوف ، همراه داشتن محرم را شرط می‌دانند. حال اگر همراه بودن محرم متوقف بر بذل هزینه حج او باشد، پرداخت آن هزینه بر زن، در صورت تمکن مالی، واجب است. در فقه اهل سنت هم پرداخت این هزینه واجب به شمار آمده است. مشهور فقها این بذل را واجب نمی‌دانند و تنها برخی به استحباب آن فتوا داده‌اند. ۳. ۴ - وصیت و نذر به تصریح بسیاری از فقها، وصیت به بذل حج، وقف مال برای این منظور و نیز نذر بذل حج، پرداخت هزینه حج را واجب می‌کند. اساساً برخی از امامیان، وجوب قبول بذل حج را اختصاص به این صورت داده‌اند. منبع: الکافی، ج۴، ص۲۷۲، به کوشش علی‌اکبر غفاری، تهران، انتشارات دارالکتب اسلامیه، ۱۳۷۵ش · العروة الوثقی، ج۴، ص۳۴۳، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۲۰ق · کشف الغطاء عن مبهمات الشریعه الغراء، ج۴، ص۴۶۸، تحقیق التبریزیان و دیگران، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۲۲ق · الاستذکار، ج۴، ص۴۱۱-۴۱۲ به کوشش سالم محمد عطا و علی محمد معوض، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۲۱ق · منتهی المطلب فی تحقیق المذهب، ج۱۰، ص۱۱۱، مشهد، انتشارات بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۴۱۴ق · تحریر الاحکام الشرعیه علی مذهب الامامیه، ج۱، ص۵۵۵، به کوشش ابراهیم بهادری، قم، انتشارات موسسه امام صادق، ۱۴۲۰ق · المغنی، ج۳، ص۲۳۱، دارالکتاب العربی، بیروت · المبسوط فی فقه الامامیه، ج۱، ص۲۹۹، به کوشش محمد باقر بهبودی و سید محمد تقی کشفی، نجف، مطبعه الحیدریه، ۱۳۸۷ق · تذکرة الفقهاء، قم، ج۷، ص۶۲، انتشارات موسسه آل البیت لاحیاء التراث، ۱۴۱۴–۱۴۲۳ق · کتاب الحج، ج۱، ص۶۷، به کوشش جوادی آملی، قم، چاپخانه مهر، ۱۴۰۱ق · جامع المقاصد فی شرح القواعد، ج۳، ص۱۲۹، انتشارات موسسه آل البیت لاحیاء التراث، ۱۴۱۴ق

به تصریح منابع روایی امامیان کسی که حج بر او عرضه شده، از افراد مستطیع به شمار می‌آید و حج بر او واجب است. به قول مشهور فقهای امامیه، بلکه به اجماع آنان ؛ در صورت بذل هزینه حج توسط دیگری و وجود شرایط دیگر، استطاعت بذلی حاصل شده و حج، بر مبذول له واجب می‌شود و در صورت امتناع از پذیرش بذل، حج بر ذمه او مستقر گشته و باید به هر صورت ممکن، آن را انجام دهد. مستند آنان در این باره، افزون بر اطلاق آیه مذکور، روایات است. در مقابل بیشتر فقهای اهل سنت، به طور کلی بذل یا اباحه مال را موجب وجوب حج نمی‌دانند ؛ و تنها شافعی بر اساس یکی از اقوال منسوب به او و برخی شافعیان، معتقدند چنانچه قبول بذل مستلزم منّت نباشد ـ، مانند آن‌جا که بذل از سوی فرزند مبذول له صورت پذیرد ـ استطاعت حاصل، و انجام حج بر شخص واجب می‌شود. شافعی در نظریه دیگرش، موافق مشهور اهل سنت، مطلقاً بذل را محقّق استطاعت نمی‌داند. از این رو دیدگاه اهل سنت، در بسیاری از فروع این بحث، مطرح نیست. به تصریح شماری از فقهای امامیه و به دلیل وجود احادیثی، در فرض تعدد باذل یا مبذول له هم حج بذلی واجب خواهد بود؛ به این معنا که اگر چند نفر با هم، هزینه حج دیگری را بر عهده گرفتند، انجام حج بر او واجب است ؛ چنان‌که احادیثی بر این مسئله دلالت دارند. چنان‌که در صورت بذل به چند نفر، انجام حج بر همه آنان واجب کفایی است و اگر همه ترک کنند، حج بر تمام آن‌ها مستقر می‌شود. همچنین گفته‌اند: «اگر شخص تنها بخشی از مخارج حج را داشته باشد و دیگری آن را تکمیل کند، در این صورت نیز شخص مستطیع شده و حج بر او واجب خواهد بود. البته استطاعت او در این صورت در حکم استطاعت مالی است، نه استطاعت بذلی». منبع: آل عمران/سوره۳، آیه۹۷ · مغنی المحتاج الی معرفة معانی الفاظ المنهاج، ج۲، ص۲۱۰، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۳۷۷ق · المحاسن، ج۱، ص۲۹۶، به کوشش سید‌جلال‌الدین محدث ارموی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۲۶ش · منتهی المطلب فی تحقیق المذهب، ج۱۰، ص۷۸، مشهد، انتشارات بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۴۱۴ق · مختلف الشیعه فی احکام الشریعه، ج۴، ص۱۱-۱۲، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۲ق · وسائل الشیعة، ج۱۱، ص۳۹، قم، آل البیت، ۱۴۱۴ق · ذخیرة المعاد فی شرح الارشاد، ج۳، ص۵۶۰، انتشارات موسسه آل البیت لاحیاء التراث، ۱۴۲۷ق · بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع، ج۲، ص۱۲۲، پاکستان، مکتبة الحبیبیة، ۱۴۰۹ق · نهایة المحتاج الی شرح المنهاج، ج۳، ص۲۵۳، بیروت، دار احیاء التراث، ۱۴۱۳ق · المغنی، ج۳، ص۱۷۰، دارالکتاب العربی، بیروت · العروة الوثقی، ج۴، ص۴۰۸، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۲۰ق · تهذیب الاحکام، ج۵، ص۱۸، به کوشش سیدحسن موسوی خرسان و علی آخوندی، تهران، انتشارات دارالکتب اسلامیه، ۱۳۶۵ش · العروة الوثقی، ج۴، ص۴۰۴-۴۰۵، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۲۰ق · مدارک الاحکام فی شرح شرائع الاسلام، ج۷، ص۴۷، قم، انتشارات موسسه آل البیت لاحیاء التراث، ۱۴۱۰ق · انوار الفقاهة، کتاب الحج، ص۲۲، نجف، مؤسسة کاشف الغطاء، ۱۴۲۲ق

اما حصول استطاعت در حج بذلی منوط به رجوع به کفایت نیست؛ مگر این‌که انجام حج، موجب حرج مشقت یا اخلال در روند زندگی شخص گردد که در این صورت، حج واجب نخواهد بود. ۵. ۲ - عدم اشتراط مالکیت زاد و راحله به تصریح بسیاری از فقها استطاعت در حج بذلی ـ بر خلاف استطاعت مالی ـ منوط به تملیک زاد و راحله از سوی باذل نیست و با اباحه زاد و راحله نیز تحقق می‌یابد ؛ هرچند معدودی در وجوب قبول بذل، تملیک زاد و راحله را شرط دانسته‌اند. شماری از اهل سنت هم به عدم تحقق استطاعت به اباحه تصریح کرده‌اند. ۵. ۳ - عدم مانعیت بدهکاری در استطاعت بذلی ـ بر خلاف استطاعت مالی ـ بدهکاری مانع استطاعت و وجوب حج بر مبذول‌له نیست؛ مگر آن‌که دین ، حالّ باشد و طلبکار آن را مطالبه کند و با نرفتن به حج بتواند آن را بپردازد که بسیاری در این صورت حج را واجب ندانسته‌اند. ب. ت. ب. این تفاوت‌ها، افراد فاقد استطاعت مالی می‌توانند با تعهد به پرداخت هزینه حج یکدیگر، واجد استطاعت بذلی گردند و بدین سبب حج آنان حجة‌الاسلام به شمار آید. منبع: جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج۱۷، ص۳۰۸۳۰۹، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۷ش · ذخیرة المعاد فی شرح الارشاد، ج۳، ص۵۶۰، انتشارات موسسه آل البیت لاحیاء التراث، ۱۴۲۷ق · السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۱، ص۵۱۷، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۱ق · حاشیة رد المحتار علی الدر المختار، ج۲، ص۵۰۷، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۵ق · الدروس الشرعیة فی فقه الامامیه، ج۱، ص۳۱۰، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۲ق · استفتائات حج، ص۱۵، قم، نشر حضرت معصومه، ۱۴۲۲ق

البته وجوب حج با بذل دیگری منوط به شرایطی است که گاه در آن اختلاف وجود دارد. آن شرایط عبارت‌اند از: ۶. ۱ - بذل مال به قید انجام حج ب. ت. ب. این شرط چنانچه دیگری مالی را به طور مطلق ـ بدون تقیید به انجام حج ـ در اختیار مبذول له قرار دهد، انجام حج بر او واجب نخواهد بود ؛ چنان‌که مشهور متاخرین، وجوب حج درصورت هبه مال ـ حتی برای حج ـ را نپذیرفته و با این استدلال که پذیرش هبه نوعی اکتساب و تحصیل استطاعت است، منکر وجوب حج در صورت هبه مال گشته‌اند. بر خلاف صورت بذل مال که نوعی اباحه و از ایقاعات به شمار می‌رود و مصداق حصول استطاعت است نه تحصیل آن. این در حالی است که به تصریح شماری از امامیان، هبه مخارج حج نیز در حکم بذل است. ۶. ۲ - وجوب حجة الاسلام بر مبذول له بر اساس این شرط، قبول بذل بر کسی که حجة الاسلام خ. ر. ب. جا آورده، واجب نیست؛ مگر آن‌که حج با نذر یا افساد حج بر او مستقر شده و تمکن از ادای آن نداشته باشد. هم‌چنان‌که قبول حج بذلی و نایب گرفتن بر کسی که خود استطاعت بدنی انجام حج را ندارد، واجب نیست. همچنین به تصریح امامیان، وظیفه حج‌گزار در نوع حج، با بذل حج برای نوعی دیگر، تغییر نمی‌یابد. بنابر این قبول حج افراد یا قران بر کسی که وظیفه او انجام حج تمتّع است، واجب نخواهد بود. برخی نیز اطمینان به باذل یا تملیک هزینه حج را به نحو علی البدل شرط کرده‌اند. ۶. ۵ - پرداخت هزینه بازگشت در تحقق استطاعت به بذل دیگری، پرداخت هزینه بازگشت نیز توسط او دخالت دارد و چنانچه تنها به پرداخت هزینه رفت اکتفا کند، حج بذلی واجب نمی‌شود. البته برخی فقها گفته‌اند: «چنانچه عدم بازگشت بر بذل شونده حرجی نباشد، نپرداختن هزینه بازگشت مانع وجوب حج بر مبذول له نمی‌گردد». همچنین بذل مخارج خانواده بذل شونده، تا هنگام بازگشت بر باذل، لازم است؛ مگر آن‌که خود، نفقه خانواده‌اش را تا زمان بازگشت داشته باشد یا بنا بر قول برخی، در صورت نرفتن به حج نیز توان تامین نفقه ایشان را نداشته باشد. معدودی از فقها، افزون بر شرایط فوق، شرایطی چون تملیک زاد و راحله و بذل عین زاد و راحله - نه قیمت آن‌ها - را شرط دانسته‌اند. بر اساس این دو شرط، اباحه زاد و راحله و نیز بذل قیمت آن، سبب وجوب حج نخواهد شد. در مقابل، بسیاری از فقها، با تمسک به اطلاق ادله، اشتراط این دو شرط را نپذیرفته و برآنند با نبود این شرایط هم حج بذلی واجب خواهد بود. البته چنانچه باذل، دیگری را در گرفتن وام برای انجام حج وکیل کند و خود متعهد پرداخت آن شود، از دیدگاه شماری از فقیهان، استطاعت بذلی حاصل نشده و انجام حج واجب نمی‌شود. منبع: مستند الشیعه فی احکام الشریعه، ج۱۱، ص۵۱، قم، انتشارات موسسه آل البیت لاحیاء التراث، ۱۴۱۵ق · الحدائق الناضره فی احکام العتره الطاهره، ج۱۴، ص۱۰۴، تحقیق محمدتقی ایروانی و علی آخوندی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۶۳ش · منتهی المطلب فی تحقیق المذهب، ج۱۰، ص۷۹، مشهد، انتشارات بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۴۱۴ق · الدروس الشرعیة فی فقه الامامیه، ج۱، ص۳۱۰، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۲ق · العروة الوثقی، ج۴، ص۴۰۶، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۲۰ق · جامع الفتاوی، ص۳۸، تهران، انتشارات مشعر، ۱۴۲۸ق · مدارک الاحکام فی شرح شرائع الاسلام، ج۷، ص۴۶، قم، انتشارات موسسه آل البیت لاحیاء التراث، ۱۴۱۰ق · المجموع شرح المهذب، ج۷، ص۹۶، بیروت، دارالفکر · مجمع الفائده و البرهان، ج۴، ص۵۷، به کوشش مجتبی عراقی و حسین یزدی و علی‌پناه اشتهاردی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۰۳ق · انوار الفقاهة، کتاب الحج، ص۲۳، نجف، مؤسسة کاشف الغطاء، ۱۴۲۲ق · نهایة المحتاج الی شرح المنهاج، ج۳، ص۲۵۳، بیروت، دار احیاء التراث، ۱۴۱۳ق · العروة الوثقی، ج۴، ص۳۹۹، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۲۰ق · معتمد العروة الوثقی، ج۱، ص۱۳۰، به کوشش رضا خلخالی، قم، انتشارات مدرسه دارالعلم، ۱۴۰۴ق · السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۱، ص۵۱۷، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۱ق · جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج۱۷، ص۲۶۳، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۷ش · العروة الوثقی، ج۴، ص۴۰۹، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۲۰ق

برخی به جواز رجوع او پس از احرام مبذول‌له نیز قائلند. البته در این‌که بنا بر جواز رجوع، ضامن هزینه بازگشت مبذول له هست یا نه اختلاف وجود دارد. از دیدگاه برخی فقیهان، ب. ت. ب. اشتراط وجوب حج به بقای استطاعت، چنانچه مبذول له پس از رجوع باذل، توانایی انجام حج را نداشته باشد، لازم نیست اعمال حج را به اتمام رساند و می‌تواند از احرام خارج شود. البته چنانچه نسبت به باقیمانده مناسک حج مستطیع باشد، لازم است مناسک حج را به پایان رساند. از بین رفتن مال در اثنای حج و نیز انکشاف عدم کفایت مقدار بذل شده برای انجام حج هم همین حکم را دارد. بنابر این اگر حج‌گزار پس از گزاردن حج مستطیع شود، دیگر حج بر او واجب نخواهد بود. به شرط آن‌که سایر شرایط را قبل از احرام دارا بوده باشد. در این رابطه در تحریرالوسیله آمده است: «الحجّ البذلی مجزٍ عن حجّة الاسلام‌؛ سواء بذل تمام النفقة او متمّمها، و لو رجع عن بذله فی الاثناء، و کان فی ذلک المکان متمکّناً من الحج من ماله، وجب علیه، و یجزیه عن حجّة الاسلام‌ ان کان واجداً لسائر الشرائط قبل احرامه، و الا فاجزاؤه محلّ اشکال‌.» پس حج‌ بذلی‌ کفایت از حَجة الاسلام می‌کند؛ خواه باذل تمامی هزینه حج را بدهد یا هزینه تکمیلی آن را. و اگر در بین اعمال از بذلش رجوع کند و شخص با مال خودش توانایی ادامه حج از همان‌جا را داشته باشد حج بر او واجب است و از حجة الاسلام کفایت می‌کند، اگر سایر شرایط را قبل از احرام دارا بوده باشد وگرنه مجزی بودن آن مورد اشکال است. علاوه بر این، کفایت حج بذلی از حجة الاسلام در صورتی است که مال بذل شده غصبی نباشد. وکذا لو قال: «حجّ وعلیّ نفقتک» فبذل مغصوباً.» حاصل سخن آن‌که اگر همه شرایط وجوب حجة الاسلام به جز شرط استطاعت مالی قبل از احرام فراهم باشد حج بذلی کفایت از حجة الاسلام می‌کند، مگر آن‌که معلوم شود مال بذل شده غصبی بوده است. در صورت انکشاف غصبی بودن مال بذل شده حج مبذول له از حجة الاسلام او کفایت نمی‌کند و لازم است در صورت استطاعت، حجة الاسلام خود را انجام دهد. ۷. ۳ - هزینه قربانی و کفاره به نظر مشهور فقهای شیعه، هزینه قربانی در حج بذلی، بر عهده باذل است. هزینه کفارات، در صورت ارتکاب عمدی، بر عهده حج‌گزار و در صورت ارتکاب از روی جهل ، نسیان یا اضطرار ، اختلافی است. ولی برخی قائلند از آن‌جا که باذل، تنها متکفّل هزینه‌های حج شده و کفّارات ـ چه عمدی، چه سهوی و چه اضطراری ـ جزو هزینه‌های حج به شمار نمی‌رود، ظاهراً هزینه کفارات مطلقاً بر عهده باذل نیست. منبع: دلیل الناسک، ص۲۵، دارالحکمة، ۱۴۱۶ق · العروة الوثقی، ج۴، ص۴۰۳، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۲۰ق · المعتمد فی شرح المناسک، ج۱، ص۱۵۱، محمدرضا موسوی خلخالی، قم، مدرسه دارالعلم، ۱۴۱۰ق · مستمسک العروة الوثقی، ج۱۰، ص۱۳۹، قم، انتشارات کتابخانه حضرت آیت‌الله‌العظمی مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ق · مدارک الاحکام فی شرح شرائع الاسلام، ج۷، ص۴۷، قم، انتشارات موسسه آل البیت لاحیاء التراث، ۱۴۱۰ق · موسوعة الامام الخمینی ۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۳۹۸، کتاب الحج، القول:فی شرائط وجوب حجة الاسلام، مسالة ۳۴ · موسوعة الامام الخمینی ۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۳۹۸، کتاب الحج، القول:فی شرائط وجوب حجة الاسلام، مسالة ۳۵ · العروة الوثقی، ج۴، ص۴۰۹، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۲۰ق · الاستبصار فیما اختلف من الاخبار، ج۲، ص۱۴۳-۱۴۴، به کوشش سیدحسن موسوی خرسان، تهران، انتشارات دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۳ش · مراة العقول فی شرح اخبار آل الرسول، ج۱۷، ص۱۵۹، به کوشش سیدهاشم رسولی محلاتی، تهران، دارالکتب اسلامیه، ۱۳۶۳ش · معتمد العروة الوثقی، ج۱، ص۱۴۵، به کوشش رضا خلخالی، قم، انتشارات مدرسه دارالعلم، ۱۴۰۴ق · العروة الوثقی، ج۴، ص۴۰۵، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۲۰ق · معتمد العروة الوثقی، ج۱، ص۱۴۶، به کوشش رضا خلخالی، قم، انتشارات مدرسه دارالعلم، ۱۴۰۴ق · موسوعة الامام الخمینی ۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۳۹۸، کتاب الحج، القول:فی شرائط وجوب حجة الاسلام، مسالة ۳۳

در مواردی از جمله برای پیشگیری از تعطیلی حج، همراه داشتن محرم برای زن، در صورت توانایی مالی فرزند و نیز در صورتی که وصیت، وقف و نذر در میان باشد، بذل حج واجب می‌شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): بذل حج در مواردی مانند پیشگیری از تعطیلی حج، همراه داشتن محرم برای زن، توانایی مالی فرزند برای پرداخت مخارج حج پدر، و در صورت وصیت، وقف و نذر، واجب می‌شود. شاخه: خانواده

از دیدگاه فقیهان امامی در صورتی که باذل مورد وثوق بوده و مالش را به قید انجام حج و بدون منت بذل کند و هزینه بازگشت را نیز پرداخت نماید، در صورت وجوب حجة‌الاسلام بر مبذول‌له قبول بذل بر او واجب است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر باذل مورد وثوق باشد، مال را به قید انجام حج و بدون منت بذل کند و هزینه بازگشت را نیز پرداخت نماید، در صورت وجوب حجة‌الاسلام بر مبذول‌له، قبول بذل بر او واجب است. شاخه: خانواده

تفاوت حج بذلی با حج اجاره‌ای در این است که در حج بذلی، فرد حج‌گزار حج را از جانب خود و برای خود به جا می‌آورد. ولی در حج اجاره‌ای یا نیابتی، حج را به نیابت از اجاره کننده یا منوب عنه به جا می‌آورد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در حج بذلی، فرد حج‌گزار حج را از جانب خود و برای خود به جا می‌آورد، در حالی که در حج اجاره‌ای یا نیابتی، حج را به نیابت از اجاره کننده یا منوب عنه به جا می‌آورد. شاخه: خانواده