نکتهٔ فقهی: وظیفه دولت اسلامی در رشد و تعالی معنوی و اخلاقی شهروندان (اختیارات دولت اسلامی در حجاب بانوان)

افزون بر آن، دولت اسلامی مانند هر حکومتی می‌تواند متخلفان از قوانین و مقررات را مجازات کند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): دولت اسلامی، مانند هر حکومتی، می‌تواند متخلفان از قوانین و مقررات را مجازات کند. شاخه: کیفری

از این‌رو، دولت می‌تواند مرتکبان آن را مجازات و بدین وسیله از ارتکاب این گناه و جرم علنی در جامعه جلوگیری کند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): دولت می‌تواند با مجازات مرتکبان بی‌حجابی و بدحجابی، از ارتکاب این گناه و جرم علنی در جامعه جلوگیری کند. شاخه: کیفری

به باور نویسنده، دولت اسلامی نه تنها حق دارد فرهنگ حجاب و عفاف را در جامعه گسترش دهد و بانوان مسلمان و غیرمسلمان را به رعایت پوشش وادار سازد، بلکه این امر در چارچوب یکی از وظایف اساسی دولت اسلامی است که عبارت است از (تحقق بخشیدن به ارزش‌ها، احکام و شریعت اسلامی). — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): دولت اسلامی می‌تواند بانوان مسلمان و غیرمسلمان را به رعایت پوشش وادار سازد. شاخه: اساسی

به باور نویسنده، دولت اسلامی نه تنها حق دارد فرهنگ حجاب و عفاف را در جامعه گسترش دهد و بانوان مسلمان و غیرمسلمان را به رعایت پوشش وادار سازد، بلکه این امر در چارچوب یکی از وظایف اساسی دولت اسلامی است که عبارت است از (تحقق بخشیدن به ارزش‌ها، احکام و شریعت اسلامی). — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): یکی از وظایف اساسی دولت اسلامی، تحقق بخشیدن به ارزش‌ها، احکام و شریعت اسلامی است. شاخه: اساسی

حجاب ، اصطلاحی دینی ناظر به حکم پوشش زنان در برابر دیگران است.

بی‌حجابی و بدحجابی، رفتاری بر خلاف شرع و در حال حاضر برخلاف قوانین جمهوری اسلامی است. این نوشتار به شبهه‌ها و پرسش‌هایی در این زمینه مطرح است، پاسخ می‌دهد.

دانشمندان اسلامی، لزوم پوشش و میزان آن را از آیات و روایات و سیره مسلمانان برداشت کرده‌اند که در منابع ما موجود است. این که دلایل عقلی و نقلی حجاب بانوان و مقدار آن چیست، در بحث ما نمی‌گنجد. برای زنان از ضروریات اسلامی است و هیچ یک از پیروان مذاهب اسلامی در ضرورت آن تردیدی ندارند و هیچ عالم اسلامی نیز ترک آن را جایز نمی‌داند؛ زیرا دستور صریح قرآن است و هیچ توجیه و تأویلی در آن راه ندارد. پرسش این نوشته آن است که آیا حکومت ، در راستای ترویج این حکم الهی، حق و وظیفه‌ای دارد یا نه؟ آیا اساساً حکومت می‌تواند در اموری از این قبیل که به نظر بعضی، جنبه شخصی دارد، دخالت کند و رعایت پوشش را الزامی سازد؟ چنان‌چه برخی از زنان مسلمان به این تکلیف الهی عمل نکنند و به پوشش اسلامی بی‌اعتنا باشند، آیا حکومت می‌تواند آنان را مجبور کند که حجاب را رعایت کنند؟ اگر چنین حقی دارد، دلیل و مستند آن چیست؟

در این مکتب‌ها، اموری مانند پوشش از امور شخصی است و هر شخصی بنابر میل و سلیقه خود، نوعی از آن را برای خود انتخاب می‌کند یا اساساً آن را ترک می‌کند و برهنه در اجتماع ظاهر می‌شود. در نگاه این مکتب، انسان برای رسیدن به کمال آفریده شده و همه چیز برای حرکت او به سوی کمال و سعادت فراهم گشته است. حکومت نیز فرصت و ابزاری برای رساندن انسان به کمال است. زیرا بدون حضور فعال حکومت، امور اجتماع سامان نمی‌یابد و کمال آدمی که در پرتو زندگی جمعی تحقق یافتنی است، حاصل نمی‌شود. چون این مهم از عهده افراد عادی نیز برمی آید. ۳. ۱ - ایجاد فضای رشد و تعالی دین، مجموعه‌ای از معارف، اخلاقیات و احکام است که تحقق آن‌ها به‌طور کامل و همه جانبه بدون برقراری حکومت امکان‌پذیر نیست. پس با تأسیس حکومت اسلامی ، زمینه تحقق این مجموعه فراهم می‌شود. (رشد و تعالی اخلاقی و معنوی مردم) از اساسی‌ترین اهداف حکومت پیامبران و پیشوایان معصوم است و یکی از محورهای سفارش آنان به کارگزاران‌شان به شمار می‌رود. خداوند سبحان، فلسفه جعل خلافت در زمین را (توانایی برقراری دین و آیین خود) و (گسترش عبادت و بندگی خویش) می‌شمارد: «وعدالله آمنوا منکم و عملوا الصالحات لیستخلفنهم فی الارض کما استخلف الذین من قبلهم و لیمکنن لهم دینهم الذی ارتضی لهم و لیبدلنهم من بعد خوفهم امنا یعبدوننی لایشرکون بی شیئاً و من کفر بعد ذلک فاولئک هم الفاسقون؛ آن بزرگوار خدا را گواه گرفت که به دنبال ریاست بر مردم نبود و تنها به ( ارشاد و هدایت گمراهان به انوار هدایت الهی) می‌اندیشید. «اللهم انک تعلم انی لم ارد الا مرة و لاعلو الملک و الرئاسة، و انّما اردت… المضی ّ عل منهاج نبیک و ارشاد الضال الی انوار هدایتک؛ «جبایة خراجها و جهاد عدوها استصلاح اهلها و عمارة بلادها؛ چنان‌که تجربه نشان داده است، اختلاط زن و مرد که معمولاً در رعایت نکردن پوشش و کشف حجاب ریشه دارد، مفاسد فراوانی مانند چشم‌چرانی ، خیانت به همسر ، هتک حرمت ناموس مسلمانان، از هم پاشیدن کانون خانواده‌ها، افزایش آمار طلاق ، قتل و جنایت را در پی دارد. گروهی از علما پس از روی کار آمدن پهلوی دوم، با فرستادن نامه‌ای به نخست وزیر وقت، (وضعیت اخلاقی بانوان پس از ۱۷ دی) را شاهدی بر فلسفه حجاب در قرآن دانستند و خواستار اجرای واجب اسلامی شدند. افت تحصیلی در مراکز آموزشی مختلط، انحطاط اخلاقی، افزایش جنایت‌های جنسی، از هم پاشیدن خانواده‌ها، تراکم کار پلیس و دستگاه قضایی، افزایش مصرف مشروبات الکلی و مواد مخدر ، افزایش مصرف لوازم آرایشی و ده‌ها عارضه دیگر را در همین زمینه می‌توان نام برد. هدف اسلام ، محدود کردن کام‌جویی جنسی به حریم خانه و خانواده است و ضرورت رعایت پوشش را از این زاویه نیز می‌توان تحلیل و ارزیابی کرد. ۳.۱. ۳ - وظیفه حکومت اسلامی در اسلام، ازدواج و تشکیل خانواده به منظور بقای نسل پاک و پاکیزه ارزش فراوانی دارد و به منزله تکمیل نیمی از دین است. نگاه به نامحرم و اختلاط زن و مرد بیگانه نیز حرام شمرده شده و (رعایت پوشش) برای تحقق ارزش‌های این مکتب و جلوگیری از پی آمدهای ناگوار و رواج ضد ارزش‌ها الزامی است. بدین‌ترتیب، باید به خاطر داشت پی آمدهای منفی (کشف حجاب و رعایت نکردن پوشش) گریبان‌گیر همه افراد اجتماع می‌شود. از این‌رو، نمی‌تواند جنبه فردی و شخصی داشته و رعایت کردن یا نکردن آن به انتخاب شخص واگذار شده باشد. هم‌چنین آنان را که با التزام عملی خود به احکام دین، زمینه رشد و تعالی مردم را فراهم می‌کنند، تشویق کند. در این صورت، رعایت حجاب، (ارزش) و رعایت نکردن آن، (ضد ارزش) است. در مقابل، زنان بی‌حجاب و بدحجاب از احترام و قداستی که یک زن باحجاب از آن برخوردار است، محروم می‌شوند؛ این اهداف با کشف حجاب، بهتر تأمین می‌شود یا با رعایت حجاب؟ قرآن کریم ، ویژگی مؤمنان مقاوم و یاری‌کننده دین خدا را به هنگام برخورداری از قدرت و حاکمیت، (اقامه نماز)، (پرداخت زکات ) و ( امر به معروف و نهی از منکر ) می‌داند:«الذین ان مکنا هم فی الارض اقاموا الصلاة و اتوا الزکاة و امروا بالمعروف و نهوا عن المنکر؛ » بدیهی است که ذکر دو مورد از احکام اساسی اسلام تنها به عنوان نمونه‌هایی از احکام عبادی ، اجتماعی و اقتصادی است و به این دو مورد منحصر نمی‌شود. پس برقراری احکام دین از اهداف مؤمنان هنگام برخورداری از قدرت و حاکمیت به شمار می‌رود. «اللهم انک تعلم… ولکن لنرد المعالم من دینک و نظهر الاصلاح فی بلادک فیأمن المظلومون من عبادک و تقام المعطلة من حدودک؛ » بدون شک، (پوشش اسلامی) یکی از نشانه‌های دین خدا و شعایر اسلامی است. مصداق آن نیز رفتار دولت‌های غربی در برابر ( روسری ) پوشیدن دختران و زنان مسلمان است که آن را نماد اسلام می‌خوانند و از عمومی شدن آن جلوگیری می‌کنند. بسیاری از فقیهان معتقدند که مرتبه‌ای از مراتب امر و نهی که جنبه الزامی پیدا می‌کند و به جرح و قتل می‌انجامد، از دایره مسئولیت مردم خارج است و به اذن حاکم شرع نیاز دارد. این ابزارها در برخی موارد، فرهنگی، آموزشی و تربیتی است و در برخی موارد دیگر، قضایی. پس در صورت لزوم می‌تواند حجاب را در قوانین جاری کشور الزامی سازد و رعایت نکردن آن را جرم، اعلام و برایش مجازات تعیین کند. افزون بر آن، رعایت کنندگان حجاب را تشویق و تکریم و بی‌حجابان را توبیخ و تنبیه کند. ۲. ۳. ۴. گذاشتن پیش شرط رعایت پوشش اسلامی برای خدمات‌رسانی دولتی یا واگذاری منصب‌های اجتماعی و مشاغل دولتی، شبیه آن‌چه در مکان‌های مذهبی و متبرکه رایج است. ۵. تأمین ملزومات پوشش اسلامی به گونه‌ای که دست‌رسی به آن‌ها برای گروه‌های مختلف مردم به آسانی میسر باشد و هیچ زن مؤمن و عفیفی به دلیل محرومیت اقتصادی، از داشتن لباس و پوشش مناسب، محروم نباشد. ۶. ۷. سپردن مسئولیت فرهنگ‌سازی در زمینه پوشش اسلامی به کسانی که به این ارزش اسلامی ایمان دارند و بدان پای‌بندند و خلع ید از کسانی که هیچ تعهدی در این عرصه احساس نمی‌کنند یا مروج بی‌حجابی و بدحجابی در مراکز فرهنگی و الگودهی جامعه هستند. ۸. وضع قوانین و مقررات تنبیهی و تعزیر و مجازات متخلفان از حکم الهی و تهدیدکنندگان اخلاق اجتماعی. التعزیر هو التأدیب و التنبیه او العقوبة لمن یرتکبه مالا ینبغی له ان یرتکبه سوأ کان عصیاناً شرعیاً ام امراً حکومیاً افزون بر مجازات‌های مشخصی که در شریعت اسلام برای ارتکاب برخی جرایم تعیین شده است که به آن ( حدود ) می‌گویند، این اختیار به حاکم اسلامی داده شده است که برای ریشه‌کن ساختن گناهان و جرایم، متخلفان را تعزیر کند. در تاریخ اسلام نیز نمونه‌های فراوانی را می‌توان یافت که با وجود آن که در شریعت اسلام، مجازاتی برای جرم معین نشده بود، حاکمان اسلامی، متخلفان را تعزیر کرده اند. فقیهان نیز برای نشان دادن مشروعیت (تعزیر به منظور تأمین مصالح عمومی) به آن‌ها استناد می‌کنند. در موارد فراوانی، اشخاص متهم به ارتکاب جرم پیش از آن که جرم‌شان اثبات شود و به مجازات معینی برسند، زندانی می‌شدند و حاکم اسلامی برای جلوگیری از فرار متهم، او را زندانی می‌کرد. مقصود از شمارش موارد یاد شده، این نیست که همه آن‌ها را تعزیر بدانیم، بلکه در بسیاری از این موارد، حاکمان به صلاح دید خود، افراد را تعزیر می‌کردند. اگر با نگاه کردن، انسان تحریک می‌شود، چه حکمی دارد؟ پاسخ: باید دانشجوها به اطلاع رئیس دانشگاه برسانند تا این‌که اساتید را وادار به رعایت احکام اسلامی نمایند. در این‌جا، هرچند پرسش از (نگاه به زنی است که لباس زننده و محرک پوشیده باشد)، ولی پاسخ، (وادار کردن اساتید به رعایت احکام اسلامی است) که یکی از آن‌ها همان حجاب است. آیا ادارات می‌توانند ممانعت کنند؟ پاسخ: از کارهایی که باعث ضربه زدن به حیای عمومی است و گویای عدم شخصیت انسان است، اجتناب لازم است و نوع کار مورد سؤال از این قبیل م. ب. و مؤسسات دولتی و یا غیر آن می‌توانند از ورود چنین افرادی جلوگیری به عمل آورند. پس معلوم می‌شود (بی‌حجابی و بدحجابی بانوان) از مصداق‌های دیگر آن است. منبع: دفتر اول، فصل یکم · نور/ سوره۲۴، آیه۵۵ · ص۱۲۲، خطبه ۱۳۰ · ج۲۰، ص۲۹۹ · ص۲۹۰، نامه ۵۳ · باقر عاقلی، خشونت و فرهنگ، سند ۱۸ · ج ۳، ص ۱۲۷ · حج/ سوره۲۲، آیه۴۱ · ص۱۲۲، خطبه ۱۳۱ · سید عبدالکریم موسوی اردبیلی، فقه الحدود و التعزیرات، ص۶۲ · استفتائات امام خمینی، ج۳، ص۴۵۴ · استفتائات امام خمینی، ج۳، ص۸۰ · حسین علی منتظری، رساله استفتائات، ص۱۹۳ · یوسف صانعی، مجمع المسائل، ص۲۹۳

برخی از نویسندگان با طرح شبهه‌هایی کهنه و قدیمی درصدد القای این مطلب برآمده‌اند که حکم حجاب جنبه شخصی دارد و ضمانت اجرایی ندارد که اکنون آن‌ها را برمی شماریم. ۴. ۱ - ایراد اول (در امر حجاب ، منطق دین با دموکراسی سازگار است؛ زیرا خطاب حکم حجاب در قرآن به مؤمنان و مؤمنات است؛ یعنی رعایت حکم به ایمان افراد واگذار شده که امری انتخابی و خواستنی است و هیچ مجازاتی برای زنان غیر عامل به حجاب تعیین نشده است و صرفاً گناهی است که فقط توسط خداوند قابل بازخواست است). پاسخ: این برداشت از آیه حجاب که رعایت حکم حجاب به ایمان افراد واگذار شده که امری انتخابی و خواستنی است، با هیچ یک از اصول و قواعد تفسیری و حقوقی قابل توجیه نیست؛ زیرا: ۱. هرچند ایمان، انتخابی و غیرتحمیلی است، ولی کسی که آن را انتخاب کرد، باید به لوازم آن ملتزم باشد. مؤمن وظایفی دارد که دیگران ندارند، چنان‌که از حقوقی برخوردار است که دیگران از آن محرومند. انتخابی بودن ایمان به معنای انتخابی و اختیاری بودن اقامه تکالیف دینی نیست، به گونه‌ای که اگر تکلیفی را ترک کند، لزوماً مجازات دنیوی نداشته باشد. ۲. به چند نمونه از این آیات توجه کنید: «یا ایها الذین امنوا لاتأکلوا الربا، اضعافاً مضاعفه؛ » «یا ایهاالذین آمنوا لا تأکلوا اموالکم بینکم بالباطل؛ » «یا ایها الذین آمنوا اطیعوا الله اطیعوا الرسول و اولی الامر منکم؛ » «یا ایها الذین آمنوا قاتلوا الذین یُلونکم مِنَ الکفار؛ پس میان مخاطب قرار دادن مؤمنان و اختیاری بودن تکالیفی که بر عهده ایشان نهاده می‌شود، هیچ تلازمی وجود ندارد. ۴. ۲ - ایراد دوم (در مورد حجاب، نه تنها شواهدی مبنی بر حکومتی بودن آن وجود ندارد، بلکه مواردی در تاریخ شیعه وجود ندارد که زنی به دلیل رعایت نکردن حجاب، مجازات شده باشد. هرجا امری مجازات داشته باشد، در کتب روایات، جزء جزء آن ذکر شده است، اما در مورد حجاب، نه تنها روایتی در این زمینه نداریم، بلکه احادیث زیادی داریم که الزام زنان به رعایت حجاب و تقصیر آنان را به گردن شوهران‌شان می‌گذارد، نه حکومت. حتی مجازات بی‌حجاب به عنوان تعزیر هم سابقه ندارد. احکام مربوط به حجاب هم مثل نماز و روزه و نه مثل احکام حقوقی، فاقد ضمانت اجرای اجتماعی است). پاسخ: عالمان اسلامی بارها به این شبهه پاسخ داده‌اند. برای نمونه، در نشریه (الاسلام) که از سال ۱۳۴۱ ه.ق انتشار می‌یافت، یکی از دلایل (عدم وجوب حجاب) چنین تحلیل شده است: (غالب اوامر مذهبی هر کدام‌شان را اگر تخلف نمودی، مجازاتی برای آن معین شده، ولی برای رفع حجاب، مجازاتی معین نشده و نه جایی دیده، نه شنیده‌ایم که از ابتدای اسلام تاکنون در هیچ قرن و عهدی که یک زن بی‌حجاب را آورده، مجازات نموده باشند). در همان نشریه چنین پاسخ داده شده است: (یا للعجب… مگر دلیل بر وجوب چیزی یا حرمت آن منحصر است در تعیین مجازات تا بگوییم هر چیزی که مجازات در مخالفت آن معین نشده، حرام نیست. در شریعت اسلام، نظر به نامحرم و بچه‌های ساده از روی ریبه و شهوت حرام است؛ غیبت‌کردن حرام است؛ دروغ‌گفتن حرام است و در ارتکاب آن‌ها مجازاتی مقرر نشده است). البته با این تفاوت که امروز می‌گویند:(برداشتن حجاب اگر حرام باشد، امری شخصی بوده و شخص گنهکار در روز قیامت ، مجازات خواهد شد و حکومت حق ندارد چنین شخصی را مجازات نماید. ) به طور کلی: ۱. ۲. در صدر اسلام و دوره‌های بعدی، (کشف حجاب) به معنایی که در سده اخیر در کشورهای اسلامی به چشم می‌خورد، وجود نداشت. استعمارگران برای سلطه بر جوامع اسلامی، (کشف حجاب) و برداشتن حریم میان زن و مرد را ترویج کردند و به رواج فساد و بی بندوباری میان مسلمانان دامن زدند. امروزه نیز در کشورهای اروپایی، از گسترش حجاب اسلامی هرچند به اندازه پوشیدن روسری جلوگیری می‌شود. پس در گذشته، دولت‌های اسلامی با چنین پدیده‌هایی روبه رو نبودند تا به مجازات کسانی بیندیشند که حکم اسلامی حجاب را زیر پا می‌گذارند. اگر در گذشته نیز رعایت نکردن حجاب در میان مسلمانان وجود داشته باشد، به صورت موردی و نادر بوده است، نه حرکتی سازمان‌دهی شده و با پشتوانه سیاست‌های استعماری برای شکست اسلام و مسلمانان. پس باید با این پدیده به عنوان پدیده‌ای نو روبه رو شد و حکم اسلامی آن را از منابع دینی استنباط کرد. از زمانی که ( کشف حجاب ) در ایران از سوی غرب‌زدگان به بهانه‌های واهی رواج یافت و پیش از مشروطه ، برخی دولت‌مردان فرنگ رفته و خودباخته آن را ترویج کردند، عالمان دینی در رساله‌های متنوعی که در این موضوع نگاشتند، جنبه‌های گوناگون حجاب را تجزیه و تحلیل کردند. منبع: روزنامه نشاط، ۱۷/۳/۱۳۷۸، به نقل از:سیدضیا مرتضوی، مسائل زنان، پرسش‌گری و شبهه‌شناسی، ص۱۱۶ · آل عمران/ سوره۳، آیه۱۳۰ · نساء/ سوره۴، آیه۲۹ · نساء/ سوره۴، آیه۵۹ · توبه/ سوره۹، آیه۱۲۳ · ماه‌نامه زنان، مهر ۱۳۸۲، صص۱۶ و ۱۷، به نقل از: مسائل زنان، پرسش‌گری و شبهه‌شناسی، ص۱۱۷ · ج۱، ص۲۷۱