سپاه پاسداران انقلاب اسلامی

تعریف

سپاه پاسداران انقلاب اسلامی شاخه‌ای از نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران است. درحالی‌که ارتش جمهوری اسلامی ایران از مرزهای ایران دفاع و نظم داخلی را حفظ می‌کند، بنابر قانون اساسی ایران، سپاه پاسداران برای پاسداری از نظام سیاسی جمهوری اسلامی کشور درنظر گرفته شده است. سپاه پاسداران نقش خود را در حفاظت از حکومت اسلامی و همچنین جلوگیری از مداخله و کودتای خارجی توسط ارتش یا «جنبش‌های انحرافی» قرار می‌دهد. نام ایران در آرم سپاه پاسداران وجود ندارد. سپاه پاسداران به‌دستور روح‌الله خمینی، رهبر جمهوری اسلامی ایران، در ۲ اردیبهشت ۱۳۵۸ تأسیس شد تا نیروهای شبه‌نظامی پراکنده و متعهد به انقلاب ۱۳۵۷ را سازمان‌دهی و متحد کند. سپاه از همان ابتدا به‌عنوان وزنه تعادلی در برابر ارتش منظم — که پیش از انقلاب به شاهنشاهی پهلوی وفادار بود — ایجاد شد و جایگاه دائمی آن در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (مصوب ۱۳۵۸) تثبیت گردید. سپاه در برابر تلاش‌ها برای قرار گرفتن تحت کنترل سیاسی دولت یا ادغام در ساختار ارتش منظم مقاومت کرد. در جنگ ایران و عراق (۱۳۵۹–۱۳۶۷)، سپاه ابتدا به‌عنوان نیروی کمکی ارتش منظم وارد میدان شد، اما به‌تدریج از نظر شمار نیروها، ساختار سازمانی و پیچیدگی عملیاتی رشد چشمگیری یافت. در سال ۱۳۶۱، نیروی قدس (شاخه عملیات برون‌مرزی) فعالیت خود را در جنگ داخلی لبنان آغاز کرد. در سال ۱۳۶۴ نیز خمینی با تأسیس نیروی دریایی و هوافضایی سپاه موافقت نمود. پس از مرگ خمینی (۱۳۶۸) و رهبری علی خامنه‌ای، جایگاه و نفوذ سپاه پاسداران به‌طور قابل‌توجهی تقویت شد. در دوران ریاست‌جمهوری اکبر هاشمی رفسنجانی (۱۳۶۸–۱۳۷۶)، سپاه عمدتاً از صحنه سیاسی عمومی دور نگه داشته شد، اما به مشارکت گسترده در بازسازی و پروژه‌های عمرانی پس از جنگ تشویق گردید. ریاست‌جمهوری محمد خاتمی در سال ۱۳۷۶ و برنامه اصلاح‌طلبی او، تهدیدی برای سلطه محافظه‌کاران و سپاه به‌شمار می‌رفت. در این دوره، سپاه به‌طور فعال‌تری وارد عرصه سیاسی شد و با موافقت خامنه‌ای، شاخه اطلاعاتی آن تأسیس گردید. در دوران ریاست‌جمهوری محمود احمدی‌نژاد (۱۳۸۴–۱۳۹۲)، که خود سپاهی سابق بود، نفوذ سیاسی و اقتصادی این نهاد به اوج رسید و فرماندهان و اعضای سابق سپاه به مناصب کلیدی دولت منصوب شدند. سپاه قراردادهای کلان دولتی دریافت کرد و میلیاردها دلار تسهیلات برای اجرای پروژه‌های بزرگ در اختیار آن گرفت. در جریان اعتراضات ۱۳۸۸، سپاه نقش اصلی را در سرکوب اعتراضات ایفا کرد. پس از آن، رهبر انقلاب دستور گسترش چشمگیر سازمان اطلاعات سپاه که با وزارت اطلاعات در رقابت بود را صادر کرد. سپاه پاسداران انقلاب اسلامی قدرتمندترین شاخه نیروهای مسلح ایران است و تنها در برابر رهبر پاسخگوست. تا سال ۲۰۱۱، سپاه پاسداران حداقل ۲۵۰٬۰۰۰ پرسنل نظامی شامل نیروی زمینی، هوافضا و نیروی دریایی داشت. نیروهای دریایی آن نیروهای اولیه‌ای هستند که وظیفه کنترل عملیاتی خلیج فارس را برعهده دارند. همچنین شبه نظامیان بسیج را که حدود ۹۰٬۰۰۰ پرسنل فعال دارد، را کنترل می‌کنند، و خبرگزاری‌های وابسته به آن، خبرگزاری فارس، خبرگزاری تسنیم و سپاه نیوز هستند. از سال ۱۴۰۵ سرلشکر پاسدار احمد وحیدی فرماندهی کل سپاه پاسداران را بر عهده دارد. در دهه ۱۳۹۰، تحریم‌های بین‌المللی علیه برنامه هسته‌ای ایران بر فعالیت‌های اقتصادی تحت کنترل سپاه نیز تأثیر گذاشت. با وجود فشارها، سپاه از طریق فعالیت‌های قاچاق و کاهش رقابت در بازار داخلی، بخشی از زیان‌ها را جبران کرد. در نهایت، سپاه از برنامه جامع اقدام مشترک (برجام؛ ۱۳۹۴) حمایت کرد؛ توافقی که برنامه هسته‌ای را محدود می‌کرد اما برنامه موشکی بالستیک سپاه — بزرگ‌ترین برنامه موشکی خاورمیانه — را شامل نمی‌شد. پس از خروج آمریکا از برجام در سال ۱۳۹۷، سپاه هدف تحریم‌های چندلایه آمریکا قرار گرفت. ترور قاسم سلیمانی (فرمانده نیروی قدس) در دی ۱۳۹۸، افشاگری‌های اطلاعاتی و رسوایی‌های فساد نیز به تضعیف نسبی ساختار قدرت سپاه انجامید. ۳۴ کشور و چندین نهاد بین‌المللی، سپاه پاسداران یا به‌ویژه بخش‌هایی از آن مانند نیروی قدس را به عنوان یک سازمان تروریستی شناسایی کرده و آن را در ردیف گروه‌هایی نظیر داعش و القاعده قرار داده‌اند. این فهرست شامل تمامی ۲۷ کشور عضو اتحادیه اروپا، ایالات متحده آمریکا، کانادا، عربستان سعودی، بحرین، امارات متحده عربی، اسرائیل و پاراگوئه می‌شود. به دنبال مرگ بیش از هزاران تن از معترضان در خیزش ۱۴۰۴ ایران، روز ۹ بهمن ۱۴۰۴ (۲۹ ژانویهٔ ۲۰۲۶) اتحادیهٔ اروپا سپاه پاسداران را در فهرست گروه‌های تروریستی قرار داد.

منبع: ویکی‌پدیا — سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (CC BY-SA 4.0)