غیرنافذ
جستجوی «غیرنافذ» در متنِ قوانین، آرا و نظریات
معنی و توضیح
در روابطِ واژه‌های دیگر
عدم نفوذ (هم‌خانواده)
ریشه و سیرِ واژه
- منشأ
- منشأ لغوی: عربی
- معنای اولیه
- اثر نکردن، از میان چیزی عبور نکردن، فاقد تأثیر بودن
- تطورِ معنایی
- از معنای مادیِ «عدم عبور» به معنای استعاری و حقوقیِ «عدم ترتب اثر حقوقی» بر یک عمل، تکامل یافته است.
- در فقه
- در فقه امامیه، به وضعیت عملی حقوقی (غالباً عقد) اطلاق می‌شود که به دلیل نقص در رضایت یا اختیار، اثر آن متوقف بر اجازهٔ بعدی شخص ذی‌صلاح (اصیل یا ولی) است. چنین عقدی را «موقوف» نیز می‌نامند.
- در قانونِ موضوعه
- قانون مدنی ایران تعریف مستقیمی ارائه نکرده، اما از مصادیق مذکور در مواد قانونی (مانند معاملهٔ فضولی یا مُکرَه) چنین مستفاد می‌شود که عدم نفوذ، وضعیت قراردادی است که به دلیل فقدان رضایت کامل یا اختیارِ یکی از طرفین، فاقد اثر حقوقی است مگر آنکه بعداً توسط شخص ذی‌نفع تأیید (تنفیذ) شود.
- تفاوتِ این دو
- مفهوم در قانون موضوعه عمدتاً منطبق بر نظریهٔ مشهور در فقه امامیه است و تفاوت بنیادینی میان آن دو وجود ندارد.
- هم‌خانواده
- نافذ؛ غیرنافذ؛ تنفیذ؛ نفوذ
مفهوم
ماهیت حقوقی یک عمل که به دلیل نقص در شرایط اساسی صحت (عمدتاً رضا یا اختیار)، به‌طور موقت فاقد آثار حقوقی بوده و اعتبار نهایی آن منوط به تأیید یا رد بعدی از سوی شخص ذی‌صلاح است.
زیرمجموعهٔ: یکی از وضعیت‌های سه‌گانهٔ اعتبار اعمال حقوقی (صحت، بطلان، عدم نفوذ)
این مفهوم ریشه در فقه اسلامی دارد و با تدوین قانون مدنی، به عنوان یکی از ضمانت اجراهای اصلی در نظام قراردادهای ایران تثبیت شده و دامنهٔ آن تغییر شگرفی نکرده است.
گونه‌ها
- عدم نفوذ ناشی از عیب در رضا — معیار: سببِ عدم نفوذ
- عدم نفوذ ناشی از فقدان اختیار — معیار: سببِ عدم نفوذ
اسبابِ پیدایش
- انعقاد عقد تحت تأثیر اکراه — رضایت معامله‌گر معیوب است.
- معاملات سفیه در امور مالی خود، در مواردی که نیاز به اذن ولی یا قیم دارد.
- معامله به مال غیر بدون اذن مالک (معاملهٔ فضولی) — شایع‌ترین سبب عدم نفوذ.
مفاهیمِ مجاور و مرزشان
- بطلان — عقد باطل از ابتدا موجودیت حقوقی ندارد و قابل احیا نیست، اما عقد غیرنافذ یک موجودیت ناقص است که با تنفیذ کامل می‌شود و آثار آن از روز انعقاد عقد جاری می‌گردد.
- صحت — عقد صحیح از لحظهٔ انعقاد کامل و دارای اثر است، در حالی که عقد غیرنافذ تا پیش از تنفیذ، فاقد اثر حقوقی است.
- قابلیت فسخ (خیاری بودن) — عقد قابل فسخ، عقدی صحیح و نافذ است که برای یکی از طرفین حق برهم زدن آن پیش‌بینی شده است. اما عقد غیرنافذ از اساس فاقد اثر است تا زمانی که تنفیذ شود.
ارکان و ضمانتِ اجرا
- اثر — قابلیت تنفیذ · شخص اصیل یا ذی‌نفع می‌تواند با اعلام رضایت بعدی، عقد را از ابتدا معتبر سازد.
- اثر — قابلیت رد · شخص اصیل یا ذی‌نفع می‌تواند عقد را رد کرده و آن را برای همیشه بی‌اثر کند.
- سبب_عدم_نفوذ — اکراه · رضایت دادن به قرارداد در اثر تهدید نامشروع و مؤثر.
- سبب_عدم_نفوذ — معاملهٔ فضولی · انعقاد قرارداد از سوی شخصی که نمایندگی یا مالکیت ندارد.
- ضمانت_اجرا — عدم ترتب اثر حقوقی · تا پیش از تنفیذ یا رد، هیچ‌یک از آثار قانونی عقد (مانند انتقال مالکیت یا الزام به انجام تعهد) بر آن مترتب نمی‌شود.
مستندها
- مادهٔ ۲۰۹ قانون مدنی — غیرنافذ دانستن معامله‌ای که در نتیجهٔ اکراه واقع شده است.
- مادهٔ ۲۴۷ قانون مدنی — بیان حکم معامله نسبت به مال غیر (معامله فضولی) و غیرنافذ دانستن آن.
- مادهٔ ۲۴۸ قانون مدنی — بیان آثار اجازه (تنفیذ) معاملهٔ فضولی.
- مادهٔ ۲۵۱ قانون مدنی — بیان آثار رد معاملهٔ فضولی.
تطبیقِ اصطلاح‌شناختی
- رومی-ژرمنی — Relative nullity (Nullité relative) · مفهوم «بطلان نسبی» در برخی نظام‌های حقوقی مانند فرانسه، از این جهت که تنها توسط شخص ذی‌نفع قابل استناد است، به عدم نفوذ شباهت دارد. اما سازوکار و آثار آن متفاوت است و معمولاً نیاز به رأی دادگاه برای اعلام بطلان دارد.
- کامن‌لا — Voidable contract · مفهوم «قرارداد قابل ابطال» شباهت‌هایی دارد، اما تفاوت کلیدی آن است که قرارداد قابل ابطال در کامن‌لا تا پیش از اعلام ابطال، صحیح و دارای اثر است؛ در حالی که عقد غیرنافذ در حقوق ایران از ابتدا فاقد اثر است تا زمانی که تنفیذ شود.
هم‌ارزها و هم‌خانواده‌ها
این‌ها در جستجو با هم گرفته می‌شوند (بینشان «یا»).
مفاهیمِ مرتبط و متناظر
دو سوی یک رابطهٔ حقوقی‌اند (مثلِ بایع و مشتری، مبیع و ثمن) — نه متضاد، نه هم‌معنا.
مفاهیمِ متمایز
متضادها و مفاهیمِ مقابل
این‌ها خودکار جستجو نمی‌شوند — پیشنهادند. متضاد اگر «یا» شود، سندی که فقط واژهٔ مقابل را دارد بالا می‌آید.
مفاهیمِ مرتبط
آلِکسا — حقوق، با نگاهِ هوش مصنوعی و الگوریتم