خاکب‌ای شور و ددیدی در آیران

⚠ این متن با نرم‌افزار از روی تصویر خوانده شده و ممکن است خطا داشته باشد؛ برای استناد، اصلِ سند را ببینید. جموری اسلامی ایران دتمرالحدل ازمایشب‌ای ابشنودی خاکب‌ای شور و ددیدی در آیران نشریه شماره ۲۵۵ سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور وزارت نیرو زگره وی 6 ات و زور هرهم ۱۱۱۱۹۳۵۵ -------- صفحهٔ بعد -------- جمهوری اسلامی ایران ۰۰ ۰ ۰ ۰ دستورالعمل آزمایشهای آبشویی ۰ 1 خا کهای شور و سدیمی فر ابران نشریه شماره ۳۲۵۵ سازمان مد بریت 9 برنامه‌ریزری کشور وزارت نبرو معاانت آمور فنی سازمان مد بریت منابع آب آبران دفتر آمور فنی 9 تدوین مسارها دفتر استاندارد مهندسی آب انتشارات سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور ۸۱/۰۰/۷۱ ۱۳۸۱ -------- صفحهٔ بعد -------- شهر ستبرگه سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور. دفتر امور فنی و تدوین معیارها دستورالعمل آزمایشهای آبشویی خاکهای شور و سدیمی در ایران/ معاونت امور فنی. دفتر امور فنی و تدوین معیارها؛ وزارت نیروسازمان مدیریت منابع آب ایران. دفتر استاندارد مهندسی آب.- تهران: سازمان‌مدیریت و برنامه ریزی کشور. معاونت امور پشتیبانی . مرکز مدارک علمی و انتشارات. ۰.۱۳۸۱ ۳ ص.: جدول.نمودار.- (سازمان‌مدیریت و برنامه ریزی کشور.دفتر امور فنی و تدوین معیارها؛ نشریه شماره ۲۵۵)(انتشارات سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور؛:۸۱/۰۰/۷۱) -964-425-3865 15۵۲ مربوط به بخشنامه شماره ‏ ۱۰۱/۱۴۸۹۳۵ مورخ ‏ ۱۳۸۱/۸/۱۵ کتابنامه:(ص. ۱۳۳-۲ ۱.خاک - آبشویی - دستنامه‌ها. ۲. خاک - بهسازی - دستنامه‌ها. ۳. خاک - نمکها. ۴ خاک - سدیم.الف.سازمان مدیریت منابع آب ایران. دفتر استاندارد مهندسی آب. ب. ۱ ش.۲۵۵ ۲۴س/۳۶۸ 1۸ 15۳8 964-425-385-0 ٩۹۶۴-۴۲۵-۳۸۵ ۸ ‏شابک دستورالعمل آزمایشهای آبشویی خاکهای شور و سدیمی در ایران تهیه کننده: معاونت امور فنی» دفتر امور فنی و تدوین معیارها ناشر:سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور. معاونت امور پشتیبانی. مرکز مدارک علمی و انتشارات چاپ اول: ۱۰۰۰ نسخه. ۱۳۸۱ قیمت: ۱۴۰۰۰ ریال لیتوگر افی:قاسملو چاپ و صحافی: زحل چاپ همه حقوق برای ناشر محفوظ است. -------- صفحهٔ بعد -------- بسمه تعالی ریاست جمهوری سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور دفتر رئیس سازمان شماره: ‏ ۱۰۱/۱۴۸۹۳۵ بخشنامه به دستگاه‌های اجرایی مشاوران و پیمانکاران تاریخ: ۱۳۳۱/۸/۵ موضوع: دستورالعمل آزمایشهای آبشویی خاکهای شور و سدیمی در ایران به استناد آیین نامه استانداردهای اجرایی طرح‌های عمرانی موضوع ماده۲۳ قانون برنامه و بودجه و در چهار چوب نام فنی و اجرایی طرحهای عمرانی کشور (مصوبه شماره ۵ بت ۹۸ .هه مورح ۱۳۴ هیأت وزیران )به پیوست. نشریه شماره ۳۵۹۵ دفتر امور فنی و ندوین معیارهای این سازمان.با عنوان" دستورالعمل آزمایشهای آبشویی خحاکهای شور و سدیمی در ایران "از نوع گروه سوم ابلاع می‌گردد. دستگاه‌های اجرایی . مهندسان مشاور.پیمانکاران و عوامل دیگر می‌توانند از این نشریه به عنوان راهنما استفاده نمایند و در صورتی که روشها. دستور العمل‌ها و راهنماهای بهتر در اختیار داشته باشند. رعایت مفاد این نشریه الزامی نیست. عوامل یاد شده باید نسخه‌ای از دستور العمل‌ها. روش‌ها یا راهنماهای جایگزین را برای دفتر آمور محمد ستاری فرد معاون رییس جمهور و رییس سازمان -------- صفحهٔ بعد -------- ۰. 2: استفاده از ضوابط معبارها و استانداردها در مراحل تهیه («مطالعات امکان سنجی) مطالعه و طراحی. اجراء بهره‌برداری و نگهداری طرحهای عمرانی بلحاظ توحجیه فنی و اقتصادی طرحها. کیفیت طراحی و اجرا (عمر مفید) و هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری از اهمیتی ویژه برخوردار می‌باشد. بکارگیری معیارهاء استانداردها و ضوابط فنی در مراحل تهیه و اجرای طرح و نیز توجه لازم به هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری در قیمت تمام‌شده طرحها را مورد تأکید جدی قرار داده است. با توجه به مراتب یاد شده و شرایط اقلیمی و محدودیت منابع اب در ایران. آمور اب وزارت نیرو برنامه‌ریزی کشور (دفتر امور فنی و تدوین معیارها) براساس ماده ۲۳ قانون برنامه و بودجه اقدام به تهیه استانداردهای مهندسی آب نموده است. استانداردهای مهندسی آب با در نظر داشتن موارد زیر تهیه و تدوین شده است: - استفاده از تخصصها و تجربه‌های کارشناسان و صاحبنظران شاغل در بخش عمومی و خحصوصی - استفاده از منابع و ماأخذ معتبر و استانداردهای بین‌المللی _ بهره‌گیری از تجارب دستگاههای اجرایی. سازمانها. نهادها واحدهای صنعتی. واحدهای مطالعه. - پرهیز از دوباره کاریها و اتلاف منابع مالی و غیرمالی کشور تهیه کننده استاندارد ضمن تشکر از کارشناسان محترم برای بررسی و اظهار نظر در مورد این استاندارد. امید است مجریان و دست‌اندرکاران بخش آت. با بکارگیری استانداردهای یاد شده. برای پیشرفت و خودکفایی این بخش از فعالیتهای کشور تلاش نموده و صاحبنظران و متخصصان نیز با اظهار نظرهای سازنده در تکامل این استانداردها مشارکت کنند. پاپیز ۱۳۸۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ترکیب اعضای کمیته این استاندارد با مشارکت اعضای کمیته فنی زهکشی (شماره ۲- ۳) تهیه شده که اسامی ایشان به ترتیب حروف الفبا به شرح زیر است : آقای مجتبی اکرم مهندسین مشاور آبساران فوق‌لیسانس مهندسی آبیاری و زهکشی خانم بنفشه بهنام طرح تهیه استانداردهای مهندسی آب کشور فوق‌لیسانس مهندسی آبیاری و زهکشی آقای ابراهیم پذیرا واحد علوم و تحقیقات. دانشگاه آزاد اسلامی دکترای مهندسی منابع آب آقای علی حقیقت‌طلب ‏ مهندسین مشاورمهاب‌قدس لیسانس مهندسی کارهای آبی آقای احمد لطفی مهندسین مشاور پندام فوق‌لیسانس مهندسی آبیاری و آبادانی آقای میراحد میلانی طرح تهیه استانداردهای مهندسی آب کشور فوق‌لیسانس مهندسی هیدرولیک و آبیاری آقای محمدباقر نحوی ‏ شرکت مهندسی مشاور مهاب‌قدس فوق‌لیسانس مهندسی آبیاری و زهکشی افراد زیر نیز به ترتیب حروف الفبا در نهایی نمودن نشریه مذکور مشارکت داشته‌اند. آقای رضا احمدآبادی ‏ وزارت نیرو فوق‌لیسانس مهندسی تأسیسات آبیاری آقای مجید خیاط خلقی دانشگاه تهران دکترای مهندسی منابع آب آقای مجتبی رضوی نبوی دفتر توسعه شبکه‌های آبیاری و زهکشی ‏ فوق‌لیسانس مهندسی آبیاری و زهکشی -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان مغذمه -۹ ۲ ۱-۲ ۲-۲ ۱-۲-۲ ۲-۲-۲ ۳-۲۲ ۴-۲-۲ ۵-۲-۲ ۶-۲-۲ ۳ ۱-۳ ۲۳ ۳۳ ۴۳۳ ۴ ۱-۴ ۲-۴ ۳۴ ۴۴ ۵-۴ ۱-۵-۴ ۲-۵-۴ ۶-۴ هدف و دامنه کاربرد کلیات کنترل شوری و سدیم موجود در خاکها در اراضی تحت آبیاری اصول نام‌گذاری و طبقه‌بندی خاکهای شور و سدیمی روش آزمایشگاه شوری ایالات متحده آمریکا روش فرهنگستان علوم اتحاد جماهیر شوروی (سابق) روش طبقه‌بندی سازمان خواربار و کشاورزی جهانی - یونسکو روش طبقه‌بندی جامع وزارت کشاورزی ایالات متحده آمریکا روش شناسایی و طبقه‌بندی خاک و اراضی در ایران روش تعیین کلاس محدودیتهای شوری و سدیمی بودن خاک مبانی شناخت و مسایل بهره‌برداری از خاکهای شور و سدیمی وضعیت خاکهای شور و سدیمی در ایران علل شور و سدیمی شدن خاکها در مناطق خشک و نیمه خشک مبانی تشخیص وضعیت شوری و سدیمی‌بودن خاکها مسایل بهره‌برداری از خاکهای شور و سدیمی اصلاح و بهسازی خاکهای شور و سدیمی کلیات اصلاح و بهسازی خاکهای شور اصلاح و بهسازی خاکهای شور و سدیمی مواد شیمیایی بهساز (اصلاح‌کننده) خاکهای سدیمی. شور و سدیمی اصلاح و بهسازی خاکهای سدیمی (غیرشور) اقدامات فیزیکی روشهای بیولوژیکی نتیجه گیری از مبحث اصلاح و بهسازی خاکهای مسأله‌دار ۱۰ ۱۱ ۱۲ ۱۴ ۱۵ ۱۵ ۱۶ ۱۶ ۱۸ ۳۴ ۳۴ ۳۶ ۳۰ ۳۹۱ ۳۵ ۳۶ ۳۷ ۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست مطالب ۵ روش اجرای آزمایشها. فرآوری داده‌ها و نحوه نتیجه گیری ۳۸ ۱-۵ مقدمه ۳۸ ۲۵ بررسی اسناد و مدارک موجود ۳۹ ۳۵ روشهای اجرایی آزمایشهای اصلاح خاک و اراضی ۴۰ ۴-۵ نحوه تدوین گزارش و نتیجه گیری از نتایج و ارقام حاصل از اجرای آزمایشهای اصلاح ۴۴ خاک و اراضی ۵-۵ کاربرد منحنی‌های شوری زدانی و سدیم زدانی خاکها ۴۸ ۱-۵-۵ مغال موردی ۳۹ ۲-۵-۵ برنامه تناوب زراعی پیشنهادی برای اصلاح خاک و اراضی در مطالعه موردی ۵۲ ۶-۵ منحنی آبشویی املاح از نیمرخ خاکها ۵۷ ۶ مدلهای نظری آبشوئی املاح محلول از نیمرخ خاکها ۴ ۱-۶ مدل مخزن منفرد ۴ ۲-۶ مدل مخزن منفرد با مجرای فرعی ۶ ۳۶ مدل سری مخازن ۳۷ ۴-۶ مدل نظری ستون پیوسته خاک ۶۸ ۵-۶ مدل انتقال - انتشار هیدرودینامیکی ۹ ۶-۶ مدل تابع انتقال ۷۰ ۷-۶ روش حل عددی ۷۱ ۸-۶ ضریب بازده آبشوئی ۷۲ ۷ پیوستها ۷۵ پیوست شماره یک -ارائه مثالهای عملی در خصوص آزمایشهای آبشویی خاکهای شور و سدیمی ۷۷ پیوست شماره دو - شرح اجمالی رده‌های خاک که احتمال وجود افقهای‌شاخص شوری و سدیمی‌بودن ۱۱۹ در رده‌بندی آنها منظور شده است پیوست شماره سه - درجه‌بندی شوری خاک ۱۳۱ پیوست شماره جهار - تذکر نکاتی در زمینه آزمایشهای متداول در تجزیه‌های شیمیایی خاک ۱۲۲ پیوست شماره پنج - جداول موردنیاز مطالعات اصلاح خاک و اراضی ۱۳۵ پیوست شماره شش -معادلات مربوط به بررسی امکانات کاربرد معادله تخمینی درصد سدیم ۱۳۰ تبادلی خاکها پیوست شماره هفت - بعضی تبدیلات سودمند در مطالعات اصلاح خاک و اراضی ۱۳۱ منابع و ما خذ ۱۳۲ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست جداول جدول شماره ۱- طبقه‌بندی کیفی خاکها از نظرکشاورزی ۹ جدول شماره ۲- طبقه‌بندی اراضی شور در ارتباط با تأثیر آن در عملکرد محصول. غلظت عصاره ۳۰ اشباع و فشار اسمزی محلول خاک حدول شماره ۳- حد تحمل گیاهان به عنوان تابعی از هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک مقدار ۳۰ محصول نسبی (بر حسب درصد) برای کاربرد در معادله شماره ( ۴) جدول شماره ۴- انواع و مقادیر مواد اصلاح کننده (معادل یک تن گچ) ۳۳ جدول شماره ۵- ممّادیر بارندگی. تبخیر و تبخیر و تعرق ماهیانه در دشت هندیجان ۵.۳ استان خوزستان جحدول شماره ۶- مقادیر آب لازم (خالص 11۷) برای کاهش مقادیر شوری کلاسهای مختلف ۳ خاک در اعماق مربوط در آزمایشهای اصلاح خاک و اراضی دشت هندیجان استان خوزستان فهرست شکلها شکل شماره ۱- منحنی شوری‌زدایی خاکهای سری غرگانه. دشت هندیجان در استان خوزستان ۵۰ شکل شماره ۲- منحنی سدیم‌زدایی خاکهای سری غرگانه. دشت هندیجان در استان خوزستان ۵۱ شکل شماره ۳- منحنی ترکیبی مطالعات شوری‌زدائی خاکهای دشت هندیجان در استان خوزستان ‏ ۵۸ شکل شماره ۴- منحنی ترکیبی مطالعات سدیم‌زدایی خاکهای دشت هندبحان در استان خوزستان ۵۹ شکل شماره ۵- منحنی آبشویی املاح محلول از نیمرخ خاکهای دشت هندیحان در استان خوزستان ‏ ۶۲ -------- صفحهٔ بعد -------- شهرست پیوستها پیوست شماره یک ‎ :‏ شرح اجمالی رده‌های خاک که احتمال وجود افقهای شاخصهای شوری ۱۳۱ و سدیمی‌بودن در رده‌بندی آنها منظور شده است پیوست شماره دو : درجه‌بندی شوری خاک ۱۳۳ پیوست شماره سه : تذکر نکاتی در زمینه آزمایشهای متداول در تحزیه شیمیایی خاک ۱۲۴ پیوست شماره چهار(الف): مساحت و درصد از مساحت کل سریهای خاک و فازهای مربوط ۱۳۷ در محدوده مطالعاتی پیوست شماره چهار(ب): وضعیت فازهای مربوط به هر سری خاک از نظر ویژگیهای بافت و ۱۳۸ نفوذپذیری لایه‌های زیرین و تحت کلاسهای مربوط در محدوده مطالعاتی پیوست شماره چهار(پ): توزیع مساحت سریهای متفاوت خاک در کلاسها و تحت کلاسهای مربوطه . ۱۳۹ در خاکهای محدوده مطالعاتی پیوست شماره چهار(ت): توزیع کلاسهای شوری و قلیائیت خاک و اراضی در سریهای خاک ۱۳۰ و فازهای مربوط در محدوده مطالعاتی پیوست شماره چهار(ث): مساحت و درصد کلاسهای متفاوت شوری و قلیائنیت خاک و اراضی در ۱۳۱ سریهای مختلف خاکهای محدوده مطالعاتی پیوست شماره پنج : معادلاات مربوط به بررسی امکانات کاربرد معادله تخمینی درصد سدیم ۱۳۲ تبادلی خاکها پیوست شماره شش : بعضی تبدیلات سودمند در مطالعات اصلاح خاک و اراضی ۱۳۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ی مغدمه بهره‌برداری از اراضی تحت آبیاری در مناطق خشک و نیمه خشک ممکن است با یک یا مجموعه‌ای از مسایل زیر روبه رو شود: - نفوذپذیری کم خاکها. - اهسته بودن نسبی سرعت حرکت آب در خاک. و - تخریب ساختمان خاک. عوامل فوق‌الذکر به نحو قابل توجهی بر امکانات بهره‌وری مطلوب از خاکها موئثر است. بدون شک. اعمال روشهای ابیاری نادرست. موجب بروز و توسعه بیشتر این مشکلات می‌شود. آبیاری مناسب نه تنهاکمبود رطوبت خاک ! را تأمین می‌کند. بلکه سبب تهویه مطلوب خاک نیز می‌گردد. به‌طورکلی آبیاری خاک باید به نحوی به انجام رسد که موجب هدررفتن بیش از حد آب از طریق هرز آب سطحی " و یا نفوذ عمقی " نگردد. بدیهی است به‌منظور کنترل بیلان آب و املاح در محدوده رشد و نمو ریشه گیاه. ملحوظ داشتن مقادیری نفوذ عمقی. افزون بر نیاز آبی گیاه. ضرورت دارد. هرگاه مقادیر آبی که به وسیله آبیاری به خاک اضافه می‌شود. منحصراً جهت مرتفع نمودن کسری رطوبت خاک باشد. رطوبت انبارش شده در خاک صرف تبخیر و تعرق خواهد شد و در نتیجه جذب آب به وسیله ریشه های نبات. املاح محلول آب کاربردی در نیمرخ خاک باقی‌مانده و در صورت تراکم آنها در محیط. خاکها به سمت شورشدن " گرایش پیدا می‌کند. سرعت این فرآیند در مناطق خشک و نیمه خشک که غالباً کیفیت آبهای مورد مصرف در آبیاری نامطلوبتر می‌باشد. بیشتر است. در هر حال هرگاه در منطقه‌ای خاکها به‌طور طبیعی شور باشد و یا بر اثر آبیاری شور شده باشد.اعمال آبشویی " و یا در بعضی شرایط انجام آن به‌همراه کاربرد مواد اصلاح‌کننده خاک " (مواد بهساز) الزامی است. در اکثر حالات. بروز و توسعه شوری خاک و یا سدیمی شدن ان ناشی از نامطلوب بودن شرایط طبیعی زهکشی توسعه آبیاری در مناطق خشک و نیمه خشک. مستلزم کنترل دایم میزان شوری در منابع خاک و آب آبیاری است. - رها ماگ -2 1 ۷۵۱۹۱۳۵ |ز50 -| 4-0 3 12660 -3 ۸۵۸۳68 |50 -6 8 ]1۱۵۱/۲۵۱۵ -5 0۷ آزو5 -8 1 50۱ - 7 -------- صفحهٔ بعد -------- هدف از تهیه این دستورالعمل. ارائه رهنمودهای لازم برای شناخت. بهسازی و بهره‌برداری از خاکهای متأثر از مشکلات شوری و سدیمی شدن می‌باشد تا با استفاده از آن بتوان نسبت به انجام آزمایشهای شوری‌زدایی. سدیم‌زدایی و تهیه منحنیهای آبشویی املاح از نیمرخ خاکهای مبتلابه و سرانجام تحلیل نتایج به دست آمده از این آزمونها اقدام نمود. یادآوری این نکته ضرورت دارد که در این مجموعه اصلاح فیزیکو - شیمیایی خاکها مورد توجه است. و اصلاح بیولوژیکی آنها مقوله جداگانه‌ای است که از دامنه کاربرد این نشریه خارج است. ذکر این نکته لازم است که برای آبشویی املاح اختصاصی نظیر بر (*13) نیز می‌توان از رویه مشابه‌ای استفاده کرد. ۲- کلیات _ آبشویی املاح محلول و تراکم بافته در منطقه توسعه ریشه‌ها. - در صورت لزوم انجام عملیاتی که منحر به جایگزینی کلسیم (*۲۵) با سدیم تبادلی (* 1.8/۵) در همتافت تبادلی خاک " گردد. و - جلوگیری از گرایش مجدد آنها به شوری و سدیمی شدن. موضوع شورشدن مجدد خاکها. معلول پدیده خیز موئینه‌ای ناشی از کم عمق بودن سطح سفره‌های آب زیرزمینی (عمدتاً با کیفیت نامطلوب) در خاکهای بالنسبه سنگین بافت می‌باشد. در نتیجه لازم است که در چنین مواقعی اقدام به تعمیق سطح آب زیرزمینی گردد. بدون شک جلوگیری از گرایش مجدد خاکها به شوری. مستلزم جلوگیری از زهدار و ماندابی شدن اراضی است. تحقق این امر با احداث شبکه زهکشی زیرزمینی امکان‌پذیر است که به وسیله آن می‌توان سطح آب زیرزمینی را در مزرعه در اعماق مناسب کنترل و نگهداری نمود. تعیین عمق مطلوب کنترل سطح آب زیرزمینی تابع عواملی متعدد و از جمله عوامل زیر است: - شرایط اقلیمی و خصوصاً شدت تبخیر و مقدار فزونی آن بر میزان نزولات آسمانی. به‌طوری که در مناطق پرباران می‌توان عمق کنترل سطح ایستابی کمتری را انتخاب نمود و بالعکس در نواحی خشک وکم باران لازم است که سطح کنترل آب زیرزمینی عمیق تر باشد. - بافت خاک. اهمیت این عامل مرتبط با حاشیه موئینه‌ای رطوبت در خاکهای سنگین و میان بافت می‌باشد.که در ۱- 50| ۳۲۵۳۵۳۵۵ ۲۵۱ -------- صفحهٔ بعد -------- صورت وجود آب زیرزمینی کم عمق باعث تبخیر آب زیرزمینی و تجمع نمک در سطح و نیمرخ خاک می‌شود. - کیفیت آب زیرزمینی و آب آبیاری که در این خصوص هرچه کیفیت آب مناسب تر باشد. عمق کمتری را جهت کنترل سطح ایستابی می‌توان در نظر گرفت. - نحوه اجرای عملیات زراعی. چگونگی اعمال مدیریت و پیشرفته بودن تکنیکها و روشهای آبیاری. در ارتباط باروشهای آبیاری لازم است. توجه گردد که براساس اطلاعات موجود. بازده کاربرد آبیاری سطحی. حتی در پیشرفته‌ترین شرایط بیشتر از ۷۵ درصد گزارش نشده است. روشن است که مقّداری از این تلفات. صرف نفوذ عمقی می‌گردد. بدین ترتیب در انتخاب عمق مطلوب کنترل سطح ایستابی باید به میزان نفوذ عمقی ناشی از کاربرد آب آبیاری و آبشویی نیز توجه خاص مبذول گردد. از همین روست که: در مناطق خشک. معمولاً آبشویی املاح محلول به‌وسیله کاربرد آب آبیاری و از طریق نفوذ عمقی آب کاربردی و یا اضافه کردن میزان آب لازم برای آبشویی. به آب کاربردی صورت می‌گیرد؛ ۵ در مناطق نیمه خشک در اکثر اوقات. آبشویی املاح متراکم شده در نیمرخ خاک. به‌طور طبیعی به‌وسیله نزولات آسمانی به‌انجام می‌رسد (منوط به عمیق بودن سطح سفره آب زیرزمینی)» و 8 در مناطق مرطوب و پرباران. آبشویی املاح محلول از نیمرخ خاک. به‌تدریج به‌وسیله نزولات آسمانی صورت می‌گیرد. و عموماً در این مناطق مشکل شوری کمتر مشاهده می‌گردد. تجارب موجود نشان می‌دهد که در بیشتر شرایط. آبشویی املاح محلول از نیمرخ خاکها عمل ساده «جایگزینی آب حاصل از نفوذ عمقی با عصاره اشباع محلول خاک نیست. بلکه مربوط به فرایند دو پدیده توأمان پخشیدگی " و انتشار املاح " محلول درنیمرخ خاک می‌باشد که اصطلاحاً به فرایند «جایگزینی اختلاط پذیر "» موسوم است. در نتیجه این فرآیند. آبی که به‌طور عمقی در خاک نفوذ می‌کند با رطوبت موجود در نیمرخ خاک اختلاط می‌یابد و سپس با ادامه نفوذ املاح محلول را نیز به اعماق منتقل می‌کند. هرچه عمق آب مورد نیاز برای آبشویی کامل املاح کمتر 0 -[ پخشیدگی یا حرکت گرمایشی. این حرکت مرتبط با جابه جایی غیرمنظم ذرات منفردی است که اندازه آنها برابر با اندازه ملکول می‌باشد. این حرکت در اثر انرژی حرارتی ملکولها در محلول خاک به انجام می‌رسد. س-2 انتشار (پراکندگی)» نتیجه نقل و انتقال یونها به وسیله حرکت آب یا سیال می‌باشد. این عامل در محلول خاک به عنوان جریان گرانرو یا جریان توده‌ای نیز نامیده می‌شود. 11 ۱۸/۵۵۱۵ -3 جایگزینی اختلاط پذیر فرآیندی است که هرگاه, سیالی با سیال دیگر اختلاط یافته و جایگزین آن گردد به وقوع -------- صفحهٔ بعد -------- باشد. بازده آبشویی بیشتر خواهد بود. بازده آبشویی املاح از نیمرخ خاک تابع عواملی از جمله : میزان رطوبت خاک. مقدار آب آبشویی. اندازه و آرایش خلل و فرج خاک. روش آبشویی و بالاخره پراکنش عمودی و تراکم املاح درنیمرخ در خاکهای سدیمی. شور و سدیمی.معمولاً فرایند تبادل یونی " در اثنای آبشویی املاح به وقوع می‌پیوندد که ضمن آن. تعادل موجود بین یونهای جذب شده در سطح ذرات خاک و یونهای موجود در محلول خاک. ناپایدارگردیده و در نتیجه آن تبادل یونی به انجام می‌رسد.فراًیند اصلاح خاکهای سدیمی. جایگزین شدن یونهای کلسیم ویا منیزیم بایونهای سدیم جذب شده بر سطح ذرات رس است. لازمه جایگزینی کلسیم (*۲۵۲) ویا منیزیم (* ۸1۵) با سدیم قابل تبادل (*1:3.81۵) آن است که مقادیر متناسبی یون کلسیم و یا منیزیم در محلول خاک موجود باشد. به این ترتیب. اساسی ترین نش آبشویی و اصلاح اراضی در خاکهای شور و سدیمی. خارج کردن یون سدیم جایگزین شده ( که به فرم املاحی با حلالیت زیاد در محلول خاک باقی می‌ماند) خواهد بود. برخلاف تصور. حتی در بعضی از خاکهای آهکی. گاهی تراکم یونهای کلسیم جهت فرایند تبادل یونی با یونهای سدیم در همتافت تبادلی خاک ناکافی است . در این موارد کاربرد مقادیر زیادی مواد آلی (کود دامی یا کود سبز) می‌تواند از طریق تولید وافزایش فشارگاز کربنیک در خاک. موجبات حلالیت بیشتر آهک خاک را فراهم آورد و آثار کاربرد آب آبشویی را بهبود بخشد. با به کاربری موادی از قبیل: اسید سولفوریک و گوگرد عنصری (گوگردی که پس از عمل اکسایش آ از طریق فرایندهای میکروبیولوژیکی می‌تواند تولید اسید نماید) نیز می‌توان نسبت به تغییر فرم شیمیایی املاح کربنات کلسیم به گچ (به علت حلالیت بیشتر سولفات کلسیم) اقدام نمود و از گرایش کیفیت چنین خاکهایی به سمت سدیمی‌شدن در مرحله آبشویی جلوگیری کرد. در غیر این صورت. کاربرد مستقیم مقادیر لازم گچ. به عنوان ماده اصلاح‌کننده ضرورت خواهد داشت. قابل ذکر است که خاکهای سدیمی. شور و سدیمی ایران. به ویژه خاکهایی که از نهشته شدن رسوبات رشته کوههای زاگرس تشکیل شده‌اند. در اکثر مواقع به‌طور طبیعی دارای مفادیر نسبتاً زیادی کلسیم می‌باشند. بنابراین کاربرد آب آبشویی به تنهایی می‌تواند در بسیاری از حالات در اصلاح آنها مور واقع گردد. در هر حال باید توجه داشت که آب آبشویی نیز باید حاوی مقادیر نسبتاً کمی املاح محلول بوده و از نسبت سدیم به کلسیم متناسبی نیز برخوردار باشد. 2-1 0 م1010 -| -------- صفحهٔ بعد -------- با توجه به مطالب فوق می‌توان نتیجه گرفت که آثار نامطلوب فرایندهای شوری و یا سدیمی‌بودن که غالباً با ماندابی و زهداربودن اراضی همراه می‌باشد در درازمدت می‌تواند امکانات آبیاری اراضی را با مشکلات زیادی روبه‌رو نماید که برای مقابله با این مشکل باید شرایط زهکشی خاک را بهبود بخشید و روشهای آبیاری و عملیات مزرعه‌ای را با دقت مدیریت کرد. چنین اقداماتی را می‌توان به‌طور اختصار به‌شرح زیر بیان کرد: - کاربرد مقادیر آب اضافی در آبیاری. به‌نحوی‌که املاح انباشته شده از نیمرخ خاک و ناحیه رشد ریشه ها خارج گردد. به‌عبارت دیگر مدیریت آبیاری باید به طریقی اعمال شود که املاح محلول فرصت تمرکز و تراکم در حوزه رشد و توسعه ریشه‌ها را نداشته باشند. - اعمال مدیریت بر نحوه توزیع آب آبیاری. به نحوی که نفوذ عمقی بیش از حد لازم. موجبات خیزش سطح آب زیرزمینی را فراهم نیاورد. البته این امر در مناطق با زهکشی طبیعی ضعیف مستلزم احداث شبکه زهکشی زیرزمینی است. - احداث سیستم زهکشی سطحی. به‌طوری که امکان جمع آوری و انتقال روانابهای سطحی حاصل از نزولات آسمانی و یا کاربرد آب آبیاری به‌سهولت امکان‌پذیر گردد. - کاربرد مواد اصلاح‌کننده خاک از قبیل: گچ. اسید سولفوریک و سایر مشتقات گوگردی به گونه‌ای که طی مراحل فرایند آبشویی. آثار سوء سدیمی‌شدن در خاک ایجاد و یا تشدید نگردد. ۱-۲ کنترل شوری و سدیم موجود در خاکها در اراضی تحت آبیاری عدم توجه به این مهم که بهره‌پرداری از اراضی تحت آبیاری. مستلزم رعایت کلیه اصول لازم برای جلوگیری از شوری و سدیمی‌شدن است. می‌تواند منجر به کاهش قابل توجه عملکرد محصولات کشاورزی گردیده شود و با اصولاً به عدم برداشت محصول منتهی گردد. در مناطقی که منابع آب در دسترس محدود نبوده و آب آبیاری کیفیت مناسبی دارد. لازم است قبل از کشت وکار در زمینهای شور نسبت به آبشویی املاح محلول و اصلاح خاک اقدام شود. در حالتی که کیفیت آب آبیاری نامطلوب و یا مقدار آب در دسترس برای آبشویی محدود باشد. ممکن است اجرای عملیات اصلاح و بهسازی خاک در مقیاس کامل مفرون به صرفه نباشد. در این صورت عملیات اصلاحی, تنها به اعمال توجه خاص برای کنترل پیامدهای نامطلوب ناشی از مسایل شوری و سدیمی بودن منابع خاک و آب. محدود می‌گردد. به طور مثال در چنین شرایطی لازم است میزان رطوبت خاک همواره در سطح مناسبی نگهداری گردد تا آثار سوء شوری خاک تشدید نشود. بدین منظور. آبیاری باید به طریقی اعمال گردد تا املاح محلول از ناحیه رشد و نمو ریشه گیاهان خارج شده و رطوبت خاک از حدود معین کمتر نشود. ۵ -------- صفحهٔ بعد -------- تعبیه سیستم مناسب زهکشی به‌نحوی که طی دوره رشد و نمو گیاه قادر به کنترل سطح ایستابی پایین تر از منطقه رشد آسمانی قابل توجه است. امکان دارد که نزولات جوی برای آبشویی طبیعی املاح تراکم‌یافته در نیمرخ خاک طی دوره ی ۱ - نیاز ابشویی برای اولین بار آزمایشگاه شوری ایاللات متحده امریکا. نیاز آبشویی را به عنوان بخشی از آب آبیاری که باید افزون بر نیاز آبی گیاه به خاک داده شود توصیف نمود. کاربرد این میزان آب اضافی برای آبشویی املاح محلولی که به‌وسیله آب آبیاری به خاک اضافه می‌شود و خارج کردن آن از محدوده رشد و توسعه ریشه گیاهان لازم است. دراین تعریف نیاز آبشویی مبتنی بر تثبیت غلظت املاح در محدوده ریشه گیاه است و کاهش غلظت املاح محلول در نیمرخ خاک در آن آبشویی را بیان می‌کند: )۳ 1 چنانچه از هرزآب سطحی صرف نظر شود. عمق آب آبیاری (17: ۷) برابر مجموع آب مصرفی گیاه (:(1(0) و آب )۲( ۳ ییا > با با استفاده از معادلات فوق رابطه زیر را می‌توان نتیجه گرفت : )۳ 1 )۳( 1 تس اک یز (] - ون تا (۹] - ۱) روابط فوق مقدار آب مورد نیاز برای آبشویی را بسیار محتاطانه و بیش از مقادیر لازم تخمین می‌زند و به همین لحاظ بعداً روابط دیگری برای نیاز آبشویی ارائه شده است. ۱-16203108 1۵۵۷1۳۵۱۵۲1) ]۹( ۶ -------- صفحهٔ بعد -------- روابط فوق نارساییهایی به شرح زیر را در بر دارد: - توزیع غیر یکنواخت املاح در نیمرخ خاک در آنها ملحوظ نیست. این موضوع ممکن است در پاره‌ای از موارد آثار معنی دارتری از کل میزان املاح خاک داشته باشد. - در روابط فوق شوری زه‌آب («ی -)تا) به عنوان ملاک تشخیص حد تحمل گیاه به شوری (با کاهش عملکرد معین) در نظر گرفته شده‌است. در حالی که عملاً مقدار آن با شوری عصاره اشباع خاک که معیار مستقیم تری برای این منظور است می‌تواند متفاوت باشد. - روابط فوق تنها در صورتی صادق است که حرکت آب و املاح در خاک به‌حالت ماندگار درآمده و تغییراتی نسبت به زمان نداشته باشد. عملاً در زمان کاربرد آب آبیاری برروی خاکهای خشک. غلظت زه‌آب اولیه خاک ممکن است ده‌ها براپر غلظت املاح محلول عصاره اشباع خاک باشد که دلیل پدیدآورنده آن را می‌توان تراکم املاح در جبهه رطوبتی خاک دانست. این مهم نیز در روابط بالا دیده نمی‌شود. - روابط بالا بر این اساس بنیان گذاشته شده که حرکت آب و املاح در خاک یک بعدی (قائم) باشد و غلظت آب زهکشی (محلول خاک) در تمام ستون خاک یکسان فرض گردد. در حالی که عملاً به‌موجب نظریه «جایگزینی اختلاط پذ یر». آب در مسیر حرکت قائم خود با محلول خاک امتزاج می‌یابد و به‌طور نسبی موجبات کاهش املاح تمامی محلول خاک در محدوده رشد ریشه را فراهم می‌آورد. - در این الگو نوع املاح و به‌ویژه درجه حلالیت آنها مورد توجه قرار نگرفته است. این موضوع نیز می‌تواند در پاره‌ای موارد آثاری به مراتب معنیدارتر از میزان کل املاح خاک داشته باشد. - در این مدل. رفتارها و پیامدهای ناشی از ویژگیه‌ای فیزیکی خاک نظیر: نغوذپذیری. بافت. ... و همچنین خصوصیات شیمیایی آن از جمله: ترسیب. جذب. حلالیت و... منظور نگردیده و بدیهی است که هرکدام از این عوامل می‌تواند آثار و پیامدهای خاص خود را داشته باشد. بدین ترتیب ملاحظه می‌شود که کاربرد معادلات فوق برای تعیین نیاز آبشویی بدون توجه به نکات مطرح شده می‌تواند منشاً خطاهای قابل ملاحظه‌ای در محاسبات و برآورد آب مورد نیاز آبیاری شود. بنابراین پیشنهاد می‌نماید دراین ار تباط از روابط علمی -تحربی ارائه شده در منابع شماره ۱۲ ۱۳و ۷ استفاده شود. ۲-۲ اصول نام‌گذاری و طبقه‌بندی خاکهای سور و سدیمی خاکهای شور و سدیمی براساس دو مشخصه مهم زیر تعریف. ارزیابی و طبقه‌بندی می‌شوند : تراکم یا غلظت املاح محلول در حدی که برروی رشد و نمو گیاهان اثر سوء گذارد. ۱ گردد. 0 ,500 ۳۵۵۵06 -ا -------- صفحهٔ بعد -------- روشهای متنوعی برای بررسی. نام‌گذاری و طبقه‌بندی این نوع خاکها وجود دارد که ذیلاً مهمترین آنها تشریح خواهد ۱-۲-۲ روش آزمایشگاه شوری ایالات متحده امریکا ! این روش که در سال ۱۹۵۴ به وسیله ریچاردز آ ابداع و به‌وسیله آزمایشگاه شوری ایالات متحده امریکاارائه گردیده است. مرسوم ترین روش طبقه‌بندی خاکهای شور و سدیمی می‌باشد و در آن از دو معیار شوری خاک برحسب هدایت الکتریکی عصاره اشباع " (م 132) و درصد سدیم تبادلی (1: 80) استفاده می‌شود. نام‌گذاری و طبقه‌بندی خاکهای شور و سدیمی با استفاده از این روش به شرح زیر است : - خاکهای شور " : به خاکی اطلاق می‌گردد که میزان هدایت الکتریکی عصاره اشباع (ء 13۳) آن بیشتر از چهار دسی زیمنس بر متر (45/10) در ۲۵ درجه سانتیگراد. و درصد سدیم تبادلی (5۳:]) آن کمتر از ۱۵ باشد. واکنش (01) این قبیل خاکها معمولاً از ۸/۵ کمتر است. آنیونهای غالب آن راکلر (۲17) و سولفات (50۲7) تشکیل می‌دهد. میزان آنیون بیکربنات ( ۳ ۲1۳0) آن به مقدار کم و آنیون نیترات ( ۳ 0«) به ندرت در این خاکها وجود دارد. طبق یک قاعده کلی. میزان کاتیون سدیم (*۲12) آن کمتر از ۵۰ درصد کل کاتیونهای محلول خاک است. در این نوع خاکها سایر املاح نظیر: کربنات کلسیم (م ۲200) وگچ (۲]1۲0 ,» 250)) نیز ممکن است وحود داشته باشد. - خاک غیر شور و سدیمی7: خاکی است که در آن شوری عصاره اشباع خاک (ء 13۳) در ۲۵ درجه سانتیگراد از چهار دسی‌زیمنس بر متر (45/170) کمتر و درصد سدیم تبادلی آن از ۱۵ بیشتر باشد. 011 این قبیل خاکها از ۸/۵ بیشتر و گاه به ۰ نیز می‌رسد. سدیم کاتیون اصلی و غالب در محلول خاک است. این خاکها اغلب دارای مقادیری کربنات کلسیم (م 2۳0)) می‌باشند که به دلیل پایین بودن درجه حلالیت آن منبع مناسبی برای شرکت در فرایند اصلاح و بهسازی خاکها محسوب نمی‌گردد. مگر آن که 1]م خاک کاهش داده شود. این قبیل خاکها از نظر وضعیت ساختمان ضعیف می‌باشند. لایه سطحی بعضی از خاکهای غیر شور و سدیمی فاقد کربنات کلسیم است و بدین دلیل بعضاً نیز مقدار 1 محلول خاک طبقه سطحی آن کمتر از هفت می‌باشد. بدین دلیل مقادیر قابل ملاحظه‌ای یون هیدروژن قابل تعویض و به صورت جذبی در همتافت تبادلی خاک وجود دارد. - خاک شور و سدیمی ا: به خاکی گفته می‌شود که در آن میزان هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک (ء ۳3۲) در ۲۵ درجه سانتیگراد بیشتر از چهار دسی‌زیمنس بر متر (15/10) و درصد سدیم تبادلی (5۳:]) آن بیشتر از ۱۵ باشد. ام این قبیل خاکها به ندرت از ۵ بیشتر است و اکثراً در حد واکنش خنثی (هفت) می‌باشد. یون سدیم (*۲2) 5 -2 /200۵10] 521110 بکنا] -۱ دازم5 5۵1106 -4 1۰ آ[50 ۵۲ 0۵۹ ۳۵ -3 دازم5 50010 - 5۵1106 -6 دازمه5 5000 - عزاه5 106 -5 -------- صفحهٔ بعد -------- (+(۱12۲50) یافت می‌ شود. هرگاه میزان آآ/ محلول خاک بزرگتر از ۸/۵ باشد. آنیونهای بی‌کربنات ( ۳ (10)0]) ۲-۱ ۰ ۰ 0 ۰ :۶ ۰ 5 و کربنات ( ۳-)) در محلول خاک وجود دارند. به طورکلی در مقایسه با خاکهای شور. خاکهای شور و سدیمی از نظر روند اصلاحی مسأله‌دارتر می‌باشند. خلاصه مطالب بیان شده در بالا در حدول شماره )۱( ارائه شده است. جدول شماره (۱) طبقه‌بندی کیفی خاکها از نظر کشاورزی (مأخذ : منبع شماره ۲۲( :2 ی ۱ ۳ ‌ ۱ ‌ ۲ ‌ ۳ ۳ شوری (05/10) ۲۲ ۴ >> ره ۳-۴> ۴ درصد سدیم تبادلی (]۳۹) ۵ > ۵ > ۳-۵ ۳-۵ واکنش (01[1) ۵ >> ۵ >> ۵ >> ۴-۵ ۲-۲-۲ روش فرهنگستان علوم اتحاد جماهیر شوروی (سابق) - ۰ ۰ ۰ ۵ ی ۶ ۰ 2 2 پ ۰ ۰ در این روش. ترکیبی از سه عامل: خاک زایی . ژئوشیمی املاح و فیزیولوژی گیاهی در طبقه‌بندی دخالت دارند. سازمان خواربار و کشاورزی جهانی در سال ۱۹۷۵ براساس نظریه کودا . دراین رابطه برای خاکهای شور و سدیمی تعاریف زیر را ارائه داده است. ۸ 8 ۳ 8 - خاکهای سولونچاک . خاکهای شوری هستند که به‌میزان قابل توجهی املاح با درجه حلالیت زیاد را که گاه مقدار آن در طبقه سطحی خاک (عمق ۰/۳ متری)به ۲ درصد نیز می‌رسد. دارا می‌باشند. پوشش گیاهی این قبیل خاکها فرع : اد وه ماه : : مشتمل بر گیاهان شورپسند است و گاه نیز سطح اراضی بدون هرگونه پوشس نباتی می‌باشد. در این خاکها نباتات زراعی قادر به تولید محصول نیستند. بر حسب نوع املاح. تیپ های مختلفی از خاکهای سولونچاک به‌شرح زیر مشتق شده‌اند : - سولونچاک پفی (پف کرده) .که ملح غالب آن سولفات سدیم است. سولونچاک معدنی مرطوب یا خاکهای سباخ سولونچا کهای کلروره و غیره. دازم5 501106 -2 دا(50 ([۷10۳۵) 5۵116 ۱-30۳۵ دازم5 50010 - 50106 11006 -4 دازه5 5000 - ۱06[ن5 -3 /060011617151) کاان5 -6 ۳۵000:0515 -5 و 4 -7 6 -9 ۹ -------- صفحهٔ بعد -------- دسته‌بندی فرعی دیگری برحسب عمق سطح ایستابی نیز وجود دارد که از آن جمله می‌توان به سولونچاک های فعال با عمق آب زیرزمینی کم و سولونچاکهای باقی‌مانده " با سطح ایستابی بسیار عمیق اشاره کرد. - خاکهای شبه سولونچاک, خاکهای شوری می‌باشند که میزان املاح محلول آن در محدوده توسعه ریشه‌ها (تا عمق ۱۵-۱ متری از سطح خاک) به ‏ ۱/۵-۰/۵ درصد (مترادف با هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک ۴۵-۱۰ دسی زیمنس بر متر) بالغ می‌گردد. عملکرد گیاهان زراعی در این قبیل خاکها کم است. دسته‌بندی فرعی این قبیل خاکها برحسب نوع املاح غالب موجود در نیمرخ خاک تا سطح آب زیرزمینی وجود دارد که به عنوان مثال خاکهای سولونچاک مرغزاری (علف‌زار) با سطح آب زیرزمینی کم عمق و خاکهای "شبه سولونچاک باقی مانده" با سطح ایستابی عمیق را می‌توان نام برد. - خاکهای سولونتز " :این قبیل خاکها دارای مقادیر بسیار قابل ملاحظه‌ای سدیم تبادلی می‌باشند و با توجه به نقش سدیم تبادلی در تشکیل و تکوین خاک. خاکهای سولونتز دارای افق مشخصه 3] (طبقه‌ای که بر اثر مهاجرت ذرات رس تشکیل افق مشخصه‌ای را با ساختمان ستونی داده است) می‌باشند. تقسیم‌بندی فرعی در خصوص خاکهای سولونتز برحسب عمق آب زیرزمینی. چگونگی توسعه و تکامل نیمرخ خاک و نوع املاح موجود نیز رایج می‌باشد که برای جلوگیری از تطویل کلام از بیان آنها خودداری می‌گردد. قابل ذکر است که خاکهای سولونجاک مترادف با خاکهای شور در روش آزمایشگاه شوری ایالات متحده امریکا و ۳ ۴ همسان قلیای سفید در نظام قدیم رده‌بندی خاکهای کشور امریکا و همانند سالید در رده‌بندی جدید است و به همین ترتیب خاکهای سولونتز مترادف با خاکهای غیرشور وسدیمی.قلیای سیاه وناترارجید می‌باشد. ۲-۲-۲ روش طبقه‌بندی سازمان خواربار و کشاورزی جهانی - یونسکو بررسی علایم ارائه شده برروی نقشه خاکهای جهان که به وسیله سازمان خواربار و کشاورزی جهانی (۳۸) با همکاری یونسکو در سالهای ۱۹۷۵و ۱۹۸۸ منتشر شده. نشان می‌دهد که خاکهای شور و سدیمی به ترتیب تحت عناوین خاکهای سولونچاک و سولونتز طبقه‌بندی گردیده‌اند. در انجام این طبقه‌بندی تعاریف زیر مدنظر بوده است. - خاکهای سولونچاک , خاکهای شوری هستندکه دارای ویژگیهای سالیک " باشند به این معنی که در عمق ۳۰ سانتیمتری دارای هدایت الکتریکی عصاره اشباع بیش از ۱۵ دسی زیمنس بر متر (15/ 10) در ۲۵ درجه سانتیگراد بوده و یاتا عمق ۳۰ سانتیمتری دارای هدایت الکتریکی بیش از ۴ دسی زیمنس بر مترو 011 بیش از 7 2 1051010۵1 -| دل[5۵1 -4 ۸۵ ۷۷/۳۱۵ -3 -6 ۸1۵1 م3120 -5 5۵0 -7 ۱۰ -------- صفحهٔ بعد -------- : ۱ ۲ ۳ ۴ ۵ باشند. ضمنا افق مشخصه‌ای به غیر از هیستیک . کمبیک . کلسیک و با زیسیک نداشته باشد. ۰ ۰ : ع2 ۰ ی ۵ -‏ خاکهای سولونتز . به خاکهایی اطلاق می‌گردد که افق 7 انها ناتریک " (افق تجمع رس و سدیم) باشد. این لایه بوعی طبقه ارژلیک (افق تجمع رس) است که در بعضی قسمتها دارای ساختمان ستونی یا منسوری بوده. و میزان درصد سدیم تبادلی (۳: 5) آن تا عمق ۴۰ سانتیمتر از ۱۵ بیشتر باشد. ی یس ۰ ۷ ۰ ۰.۰ ۰ ۰.۰ مه ی 2 ۹۵ ی ْ ۰ 2 ۸ ۱۹۹۷۵ پیشنهاد کرد که تاکنون جندین بار مورد تحدید نظر قرار گرفته است. آخرین کلید راهنمای آن در سال ۱۹۹۶ منتشر گردید و قرار بود که در سالهای بعد کتاب کامل ان منتشر شود. در کلید راهنمای مزبور ویژگیهای خاک و اراضی ۰ _ ۰ ۰ 2 ۹ شور و سدیمی در سطح رده‌بندی (تحت رده) معرفی گردیده‌اند. خاکهای این گروه عمدتا در رده‌های انتی‌سولز . 1 ۱۰ ۱۱ ۱۲ ۱۳ ی اینسپتی‌سولز . .الفی‌سولز . .مولی‌سولز و اریدی سولز معرفی شده‌اند (پیوست شماره دو). ۵ )) -2 60 -| 0 -4 0) -3 0 س-5 _ افق ناتریک. به‌طور احمال افقی است که علاوه بر دارآبودن کلیه مشخصات افق آرژلیک. معمولا دارای ساختمان ستونی بوده و مقدار درصد سدیم تبادلی آن تا عمق ۴۰ سانتیمتری بیشتر از ۱۵ درصد و یا نسبت جذب سدیم بیشتر از ۸۳۵10 -6 - افق آرژلیک. به‌طور خلاصه افقی ایلوویال می‌باشد که محل تجمع و انباشته شدن ذرات رس است. این لایه الزاما بایستی در زیر یک افق آلوویال قرار گرفته باشد. هرچند ممکن است در سطح هم دیده شود (مشروط به آن که طبقه الوویال بر اثر فرسایش از بین رفته باشد). در این افقی رسهای انتقال یافته از افق فوقانی در سطح ید ۱۰ (واحد ساختمان خحاک) وبا درداخل خلل و فرجها دیده می‌شوند. اگر میزان رس در افقی الوویال کمتر از ۵ درصد باشد. مقدار رس در افقی آرژلیک حداقل باید ۳ درصد از آن بیشتر باشد و در حالاتی که مقدار رس در طبقه آلوویال بین ۱۵ تا ۴۰ درصد باشد. میزان رس افق آرژلیک حداقل باید ۲۰ درصد از آن بیشتر باشد. به همین ترتیب هرگاه در طبقه آلوویال بیش از ۴۰ تا ۰درصد رس وجود داشته باشد. مقدار رس در افق آرژلیک حداقل باید ۸ درصد بیشتر از آن باشد. 1 آ[50 -7 ۰ لآ 120021 عاداک لعانملا] عم زک 0۹0۳۷۵100 ازوگ -8 دا0۵ 1060115 -0[ ۳۸۹۵۵ -9 5[ ۱1011190 -2[ دا۸|]۱۵۵ -۱|] دآن‌دزلز ۸ -3] ۱۱ -------- صفحهٔ بعد -------- در روش طبقه‌بندی جامع وزارت کشاورزی ایالات متحده امریکا. مبانی تشخیص وضعیت شوری و سدیمی‌بودن خاکها بر پایه موارد زیر است: - وجود افق ناتریک (افق تجمع رس و سدیم) که در حقیقت نوع ویژه‌ای از افق آرژلیک (لایه تجمّع رس) است که در طبقات زیرین استقرار داشته باشد. این لایه دارای ساختمان ستونی بوده و درصد اشباع بودن آن به وسیله سدیم تبادلی بیشتر از ۵ درصد و یا نسبت جذب سدیم آن بیش از ۱۳ باشد. وجود یک افق ناتریک مبین سدیمی بودن خاک است. - وجود افق سالیک (لایه تجمع املاح محلول تراز گچ) که طبقه‌ای با ضخامت ۰/۱۵ مترایا بیشتر است که ترکیبات املاح و یاگچ در آن انباشته شده و ۹۰ روز متوالی در سال و یا در هر شش از ده سال دارای مشخصات زیر باشد. قابلیت هدایت الکتریکی عصاره خاک (۱: ۱) خاک به آب آن بیش از ۳۰ دسی زیمنس بر متر (15/10) بوده و حاصل ضرب (ء )بر حسب دسی زیمنس بر متر در ضخامت لایه بر حسب سانتی متر. ۹۰۰و یا بیشتر باشد. وجود افق سالیک مبین شوربودن بیش از حد خاک است. ۵-۳-۲ روش شناسایی و طبقه‌بندی خاک و اراضی در ایران در سالهای اخیر در مطالعات جاری شناسایی و طبقه‌بندی خاک و اراضی در ایران. از روش طبقه‌بندی جامع خاک وزارت کشاورزی ایالات متحده امریکا استفاده به عمل می‌آید. لیکن به‌منظور رعایت هماهنگی در ارائه گزارشها جدولی نیز برای مقایسه این رده‌بندی با رده‌بندی سازمان خواربار و کشاورزی جهانی ارائه می‌گردد. از آن جا که مبانی بررسیهای اصلاح و بهسازی خاکهای شور و سدیمی بر اصول و معیارهای طبقه‌بندی خاک و اراضی برای آبیاری استوار می‌باشد. معیارهای این طبقه بندی با استفاده از نشریه شماره ۲۰۵ موسسه تحقیقات خاک و آب به‌اختصار تشریح می‌شود: ماهلر " در سال ۱۹۷۱ راهنمای طبقه‌بندی اراضی برای آبیاری (سطحی) در ایران را تدوین نمود. هدف از طبقه‌بندی مذکور. تعیین تناسب اراضی از نظر کشاورزی و آبیاری سطحی برای مناطق خشک و نیمه خشک بوده است. در راهنمای فوق عوامل و محدودیتهایی از قبیل: بافت خاک لایه سطحی. مقدار سنگریزه در سطح و عمق خاک. قابلیت نفوذ آب به خاک. عمق موْثر خاک. میزان شوری و سدیمی بودن خاک و بالاخره نوع طبقه محدودکننده. همچنین عوارض طبیعی از جمله: پستی و بلندی. فرسایش. سیل‌گیری. وضعیت آب زیرزمینی و ... در نظر گرفته شده است. به‌طورکلی با توجه به موارد فوق در این طبقه‌بندی. اراضی به شش کلاس (درجه) تفکیک می‌گردند که اراضی کلاس یک تا سه قابل آبیاری و کشاورزی بوده. اراضی کلاس چهار در شرایط به خصوص قابل کشت و آبیاری و بالاخره | - [۲ ۱۲ -------- صفحهٔ بعد -------- اراضی کلاس پنج در شرایط حاضر و اراضی کلاس شش به هیچ وجه قابلیت کشت و آبیاری را دارا نمی‌باشند. به جز اراضی کلاس یک که هیچ‌گونه محدودیتی از نظر زراعی و آبیاری ندارند. سایر کلاسها بر حسب نوع و با انواع اشکالات و محدودیتهایی که دارا می‌باشند در کلاس مربوط به «تحت کلاسهایی» تفکیک می‌شوند. علائم فراردادی تحت کلاسهای اراضی که در واقع بیان‌کننده نوع یا انواع محدودیتها می‌باشند. به شرح زیر بر روی نقشه‌های طبقه‌بندی اراضی مربوط درج می‌گردد: ۸- معرف محدودیتهای کیفی خاک از نظر شوری و سدیمی بودن. 5- بیان‌کننده محدودیتهای مرتبط با ویژگیهای ذاتی خاک. از قبیل: بافت خاک طبقه سطحی. عمق موْئر. قابلیت 7- نمایانگر محدودیتهای خاک از نظر عوارض طبیعی از جمله: شیب. فرسایش و افزایش (آبی و بادی) . پستی و ۷- معرف اشکالات و محدودیتهای خاک از نظر مسایل زهکشی. بالابودن سطح سفره آب زیرزمینی (شور یا غیرشور). خطرات سیلگیری و ماندابی بودن اراضی و غیره. با در نظر گرفتن اهداف این نشریه. محدودیتهای کیفی خاک از نظر شوری و سدیمی بودن با تفصیل بیشتری مورد بحث قرار می‌گیرد. شایان ذکر است که در مطالعات خاک شناسی و طبقه‌بندی اراضی برای کشاورزی و آبیاری که در حال حاضر در کشور انجام می‌گیرد. محدودیتهای شوری و سدیمی‌بودن خاک و اراضی به ترتیب با حروف اندیس‌دار 5 و ۸ بر روی نقشه‌های شوری و قلیائیت خاکها درج می‌شود. و اصولاً در مطالعات نیمه تفصیلی و تفصیلی نمشه‌ای مجزا به نام نقشه شوری و قلیائیت ارائه می‌گردد. حدود تغییرات کمی عوامل مزبور در کلاسهای مختلف به‌شرح زیر است: - از نظر میزان شوری .5 این اراضی بدون مشکل شوری هستند. در این خاکها. هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک از چهار دسی زیمنس به متر کمتر است. ۵ 5 این اراضی دارای مشکل شوری کمی هستند و میزان هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک بین تا ۸ دسی زیمنس بر متر است. ۵ 5۲ این اراضی دارای مشکل شوری نسبتاً زیادی می‌باشند به‌طوری که میزان هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک آنها بین ۸ تا ۱۶ دسی‌زیمنس برمتر است. ۵ 5۳۲ این اراضی. دارای مشکل شوری زیاد هستند و در آنها هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک بین ۱۶ تا ۳۲ دسی زیمنس بر متر است. ۱۳ -------- صفحهٔ بعد -------- انها به بیش از ۳۲ دسی‌زیمنس بر متر می‌رسد. - از نظر میزان سدیمی بودن ۵ .۸ (و یا بدون ذکر علامت) - این اراضی مشکل سدیمی بودن ندارند. به‌طوریکه میزان درصد سدیم تبادلی خاک (15580) در آنها کمتر از ۰۱۰ واکنش کمتر از ۸/۵ و نسبت جذب سدیم ! (5۸14) کمتراز هشت است. 8 ,۸ این اراضی دارای مسأله سدیمی‌بودن‌کمی هستند به‌طوری که میزان درصد سدیم تبادلی خاک آنها معمولاً بین ۰ تا ۱۵ درصد یا نسبت جذب سدیم (5۸1۹) آنها بین ۸ تا ۱۳و واکنش آنها بیشتر از ۸/۵ است. ۵ ۸۲ این قبیل اراضی دارای مشکل سدیمی‌بودن متوسط هستند. به نحوی که مقدار درصد سدیم تبادلی آنها بین ۵ تا ۳۰ واکنش آنها بین ۸/۵ تا ۰ و یا نسبت جذب سدیم آنها بین ۳ تا ۳۰ است. و ۸۳ این اراضی دارای مشکل سدیمی بودن زیاد می‌باشند به‌ طوری که میزان درصد سدیم تبادلی جنین خاکهایی بین ۳۰ تا ۵۰. واکنش آنها بین ۹/۰ تا ۹/۵ و یا نسبت جذب سدیم آنها بین ۳۰ تا ۷۰ است. ۵ ۸۲ این قبیل اراضی با مشکل سدیمی‌بودن بسیار شدید مواجه‌اند. به نحوی که درصد سدیم تبادلی آنها بیشتر از ۰ واکنش خاک بیشتر از ۹/۵ و یا نسبت جذب سدیم آنها بیشتر از ۷۰ می‌باشد. ۶-۲-۲ روش تعیین کلاس محدودیتهای شوری و سدیمی‌بودن خاک _ برای تعیین کلاس شوری خاک. ابتدا هدایت الکتریکی عصاره اشباع لایه‌های ۰ تا ۰۵۰ ۰ تا ۰ و ۰ تا ۱۵۰ سانتیمتری نیمرخ خاک اندازه‌گیری و سپس بر اساس معیارهای مندرج در راهنمای پیش گفته شده (ماهلر ۱ درحه شوری هر یک از لایه های فوق تعیین می‌ شود و در نهایت با استفاده از حدول ارائه شده در راهنمای مزبور یک درجه واحد برای شوری خاک انتخاب می‌گردد(پیوست شماره سه). - برای تعیین کلاس قلیائیت یا سدیمی‌بودن خاک. درجه‌بندی بر مبنای حداکثر درصد سدیم تبادلی اندازه‌گیری شده و با نسبت جذب سدیم تا عمق ۷۵ سانتیمتری (یا اعماق کمتر از آن) نیمرخ خاک صورت می‌گیرد. درصورت عدم دسترسی به ارقام درصد سدیم تبادلی و یا نسبت جذب سدیم. می‌توان ارقام حداکثر 1ا۲ لایه‌های ۲ ۰ ۳ خاک اندازه‌گیری شده تا عمق مذکور را به کار برد. در حالاتی که عمق موثر خاک از ۷۵ سانتیمتر کمتر باشد. می‌توان حداکثر درصد سدیم تبادلی و یا نسبت جذب سدیم یا ]| لایه‌های خاک بر روی طبقه محدودکننده را مورد استفاده قرار داد. ۳۲۲۵۷۵ ازو5 -2 0 0110 ۸:0۳ 5000 -۱ ۱۴ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳- مبانی شناخت و مسایل بهره‌برداری از خاکهای شور و سدیمی ۱-۳ وضعیت خاکهای شور و سدیمی در ایران متن انگلیسی و ترجمه فارسی کتاب خاکهای ایران همراه با نقشه‌های مربوط به ترتیب در سالهای ۱۹۶۴ میلادی و ۹ شمسی تهیه و منتشر شده است. پس از آن و به رغم استمرار برنامه‌های مطالعاتی برای شناسایی خاکها و طبقه‌بندی اراضی کشور که به‌طور موضعی و مقطعی به وسیله موسسه خاک شناسی و حاصل خیزی خاک سابق (مژسسه تحقیقات خاک و آب فعلی) و یا مهندسان مشاور مختلف به‌انجام رسیده است. تا زمان حاضر. ارقام و اطلاعات مکتوب و مدون همانند آنجه که در کتاب خاکهای ایران ارائه شده نه تنها درمورد خاکهای شور و سدیمی. بلکه در خصوص سار انواع خاکهای کشور و جود ندارد. بررسی کتاب فوق‌الذکر نشان می‌دهد که در ایران از کل ۱۶۵ میلیون هکتار اراضی سطح کشور. مساحتی در حدود ۵ میلیون هکتار آن که معادل ۱۴/۲ درصد کل می‌باشد. به درجات مختلف با مسایل شوری. سدیمی‌بودن . زهدار و ماندابی بودن روبه‌رو بوده‌است. درصد بیان شده برابر با ۳۰ درصد مساحت اراضی فلاتهای کم ارتفاع و دشتهای کشور نیز می‌باشد. اجزای مساحت مذکور مشتمل است بر : - ۷/۷ میلیون هکتار خاکهای سیروزم . خاکهای شور و خاکهای رسوبی شور که به دلیل ویژگیهای ذاتی و کیفی خاکها. به‌طور نسبی به‌آسانی قابل اصلاح و بهسازی است. - ۸/۲ میلیون هکتار خاکهای باتلاقی شور که اصلاح و بهسازی آن نیاز به بررسی و انجام تمهیدات خاص و بیحیده‌ای دارد. چ ب مه ی 7۲ 6 < ۰ : : : . - ۷/۶ میلیون هکتار لیتوسلهای اهکی متشکل از مارنهای گچی و نمکی در ناحیه بیابانی. سیروزم و خاکهای شور و قلیایی که به‌دلا یل فنی و اقتصادی برای اجرای عملیات بهسازی نامناسب تشخیص داده شده است. مسلماً با توجه به این که فرایندهای شور و قلیایی شدن خاکها. پدیده‌ای دینامیکی و دایم در حال تغییر است. کلیه این ارقام تاکنون تغییرات کلی کر ده‌اند. ۱-0 سیروزم خاکهای بیابانی خاکستری رنگ. خاکهایی هستند که دارای رنگ قهوه‌ای مایل به خاکستری بوده و بر روی لایه گچی و یا آهکی قرار گرفته باشند.این خحاکهادر مناطق معتدل تا سرد تشکیل می‌گردند. آ0د11۳0] -2 لیتوسل خاکهایی سنگلاخی و کم عمق هستند که بر روی سنگ کف 4 زیرین قرار گرفته‌اند. این خحاکها فاد هر نوع افق ۱۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۳ علل شور و سدیمی شدن خاکها در مناطق خشک و نیمه خشک به‌طورکلی در مناطق خشک و نیمه خشک. در بیشتر موارد علت اصلی تراکم املاح در نیمرخ خاکها. آب آبیاری است. نباید نادیده گرفت که مواردی نیز وجود دارد که شوری و سدیمی‌بودن خاکها معلول خواص شیمیایی سنگ مادری آنهاست. در خاکهایی که بدین ترتیب در مناطق فوق‌الذکر ایجاد شده و توسعه می‌یابند. به دلیل ناجیزبودن میزان نزولات اسمانی. امکانات کافی برای آبشویی طبیعی املاح از نیمرخ خاکها و حود ندارد و بدین‌جهت این گروه خاکها به طور ذاتی «مسأله‌دار» می‌باشند. از نظر کاربرد و مصرف آب در کشاورزی. اراضی شور و نیز خاکهای شور و سدیمی به میزان زیادی آب آبیاری نیاز دارند. از سوی دیگر. کاربرد آب آبیاری به معنی افزایش املاح به خاک می‌باشد. آب آبیاری حتی در صورتی که کیفیت بسیار مطلوبی نیز داشته باشد. منبع اصلی افزایش املاح محلول به‌خاک است. هرگاه جلوگیری از گرایش کیفیت خاک به شوری و سدیمی‌شدن مورد نظر باشد. باید املاح اضافه شده به وسیله تراوشهای عمقی آب آبیاری از محدوده توسعه ریشه‌ها آبشویی شده به طبقات زیرین انتقال یابد. این تراوشها به‌نوبه خود می‌تواند موجبات خیزش سطح ایستابی را در مزرعه فراهم آورد و از همین‌رو باید به وسیله سیستم زهکشی از محدوده موردنظر خارج گردد. یکی از عوامل مهم گرایش به شوری و سدیمی‌شدن خاکها در اراضی تحت آبیاری. خیز موئینه‌ای رطوبت در خاک است. به دلیل آن که آبهای زیرزمینی سفره اول عمدتاً شور است. حتی میزان کم‌خیز موئینه‌ای می‌تواند منشاً اصلی افزایش یا تراکم املاح در محدوده توسعه ریشه گیاه باشد. زهکشی چه به‌صورت طبیعی و یا مصنوعی در واقع مکمل و متمم آبیاری است. در حالی که در مناطق مرطوب. اهمداف زهکشی خاک می‌تواند کنترل میزان آب در خاک. تهو به مطلوبتر محدوده رشد ریشه‌ها. افزایش دمای خاک و ۰ ۰ 3 ۲ بالا خره افزایش قدرت بارپذیری و قابلیت انجام کار بر روی زمین خاک باشد. در اراضی تحت ابیاری مهمترین هدف از زهکشی خاک و اراضی می‌تواند کنترل مسایل شوری و سدیمی‌بودن خاکها تلقی گردد. ۳-۳ مبانی تشخیص وضعیت شوری و سدیمی‌بودن خاکها آزمایشهای لازم جهت تشخیص نوع مسأله و روشهای اصلاح و بهسازی خاکهای شور و سدیمی را بیان نموده است. ی 2 ۲۵۳۵0۵۷ 30071۵ -۱ 3- ۸۱0۳۵۲۵۹۶ )1954( ۱۶ -------- صفحهٔ بعد -------- معیارهای کتاب مذکور بر مبنای روشها و اطلاعات موجود از منابع آب و خاک کشور ایالات متحده امریکا بوده است. و با وجودی که کاربرد آن در سطح جهانی رایج گردیده. مع‌الوصف استفاده مستقیم از آن راهنما. بدون تعدیل فا کتورهایی که به شرایط ویژه هر منطقّه مربوط می‌گردد. خالی از اشکال نیست. استفاده از این راهنما برای سالیان متمادی در ایران نیز عمومیت داشته است. در سمینار «مسایل شوری» که در سال ۱۹۷۰ توسط سازمان خواربار کشاورزی جهانی در بغداد برگزار گردید. کمیسیون ویژه‌ای موظف گردید که در ارتباط با مسایل شوری. سدیمی و ماندابی بودن اراضی منطقه خاورمیانه و خاور نزدیک. مسایل نمونه‌برداری و انجام تجزیه‌های ضروری را بررسی و روشهای مناسب را پیشنهاد نماید. حاصل کار اعضای کمیسیون که بعداً در پاره‌ای از کشورهای منطقه ملاک اجرا قرار گرفت. از جهاتی واقع گرایانه‌تر از روش ارائه شده به وسیله آزمایشگاه شوری در کشور ایالات متحده امریکا می‌باشد. در زیر فهرست نتایج کار کمیسیون یاد شده به‌طور خلاصه ذکر می‌گردد : الف - مسأله شوری. برمبنای هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک در ۲۵ درجه سانتیگراد مورد ارزیابی قرار گیرد. ب - تجزیه‌های شیمیایی زیر بر روی نمونه‌های خاک و آب زیرزمینی توصیه می‌گردد : -‏ برای خاکهای شور. هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک. [] کلسیم. منیزیم. سدیم. کلر. بیکرینات. کربنات. سولفات. آهک. گچ و بُر برحسب ضرورت. -‏ برای خاکهای سدیمی. هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک. 11 ظرفیت کاتیونهای تبادلی. سدیم قابل تبادل. میزان آهک وگچ خاک. منیزیم تبادلی (در صورت ضرورت) و محاسبه میزان گچ مورد نیاز جهت اصلاح خاک و اراضی. پ - اندازه‌گیریهای فیزیکی خاک. شامل: نفوذپذیری. هدایت هیدرولیک. بافت خاک. تخلخل موْثر, عمق سفره آب زیرزمینی و بالاخره نحوه استقرار افقهای نیمرخ خاک تاعمق ۵/۰ متری از سطح خاک. در مورد اندازه‌گیری سرعت نفوذ آب به خاک. هدایت هیدرولیک و لایه‌بندی خاک. تأکید بر انجام آزمایشهای مورد لزوم در سطح مزرعه و حتی‌المقدور در محل نیمرخهای شاهد خاک شناسی می شود. به هرحال. تجزیه‌های فیزیکی و شیمیایی مورد نیاز جهت تشخیص وضعیت شوری و سدیمی بودن خاکها در کتب مرجع به تفصیل ارائه شده و دستورالعملهای تشریحی لازم برای اندازه‌گیری عوامل موردنظر نیز به صورت مدون موجود می‌باشد. به هرحال در شرایط خاص. انجام تحقیقات لازم در خصوص تعدیل روشهای پیشنهادی در زمینه تجزیه‌های آزمایشگاهی توصیه شده است. فهرست و شرح اجمالی آزمایشهای متداول شیمیایی خاک در پیوست شماره چهار منعکس می‌باشد. ۱۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۴-۳ مسایل بهره‌برداری از خاکهای شور و سدیمی نخستین و مهمترین اثر سوء تراکم عمدتاً در خاک. افزایش غلظت نمکهای محلول در فاز " مایع خاک است. در نتیجه این دیده. جذب آب به وسیله ریشه گیاه که مبتنی بر خاصیت اسمز است. حتی اگر خاک دارای رطوبت کافی نیز باشد. مختل. متوقف وگاه حالت معکوس به خود می‌گیرد. علاوه بر آن. معدودی یونهای موجود در عصاره اشباع خاک از قبیل: سدیم. کلر و بُر برای گیاهان. مسمومیتهای خاصی را باعث می‌گردد. تحقیقات متعددنشان داده‌است که در اکثر اوقات. افزایش تراکم املاح محلول در خاک با فزونی یون سدیم قابل تبادل در همتافت تبادلی خاک همراه است. - شوری خاک آثار سوء شوری خاک برروی رشد و نمو گیاهان زمانی ظاهر می‌گردد که تراکم املاح در محدوده رشد ریشه. بیشتر از حد تحمل گیاه باشد. شوری خاک ممکن است از سه طریق : آثار اسمزی. آثار یونهای ویژه و آثار مواد سمی بر رشد و اشباع و فشار اسمزی محلول خاک نشان داده شده است. میزان عملکرد نسبی محصول را برای هر میزان شوری عصاره اشباع خاک (ء ۳)۱]) می‌توان با استفاده از معادله زیر بر ورد نمود: ۴۱( (3 - م )0 - ۱۶۰۵ - ۷ - درصد کاهش میزان عملکرد محصول به ازای افزایش هر واحد شوری خاک. مقادیر 2 و ۲ بااستفاده از ما خذ مربوط در جدول شماره (۳) ارائه شده است. به منظور نمایش جچگونگی کاربرد معادله |- ۳۵۵ ۱۸ -------- صفحهٔ بعد -------- با توجه به ارقام مندرج در جدول شماره (۳). ذرت دانه‌ای از نظر مقاومت به شوری نسبتاً حساس ۱ (۱/15) طبقه‌بندی می‌گردد. به‌طوری که مقادیر ۵ و 0به ترتیب معادل ۱/۷ دسی زیمنس بر مترو ۱۳ درصد به ازای هر دسی زیمنس بر متر است. بدین ترتیب ملاحظه می‌شود. در صورتی که شوری خاک در زراعت ذرت از مقدار ۱/۷ دسی‌زیمنس بر متر تجاوز نماید به ازای هر واحد افزایش شوری خاک (دسی‌زیمنس بر متر) در عصاره اشباع خاک. میزان عملکرد محصول معادل ۱۲ درصد کاهش خواهد یافت. در نتیجه در حالاتی که شوری عصاره اشباع خاک معادل جچهار دسی زیمنس بر متر باشد. مقدار نسبی عملکرد محصول ذرت دانه‌ای با استفاده از معادله مربوط برابر خواهد شد با : درصد۷۲ - (۴-۱/۷) ۱۲- ۱۰۰- ۷ باشد. تنها می‌توان ۷۲ درصد میزان عملکرد را در مقایسه با شرابط خاک بدون شوری به دست آورد. معادله شماره ۱۰۰ +۲ 8.0 - ۷۷ ۵ 7 )۵( < یت که در این صورت. مقدار شوری خاک (ی ج)۳]) نظیر هر میزان درصد عملکرد محصول را می‌توان برآورد نمود. در مثال قبلی. برای دست‌یابی به عملکردهای .۰ ۹۰ ۵ و ۰ درصد محصول مطلوب و متعارف. مقادیر شوری خاک هدایت الکتر یکی عصاره اشباع به ۰ دسی زیمنس بر متر برسد. تولید محصول صفر می‌گردد. - سدیمی‌بودن خاک آثار سوء و جدی سدیم قابل تبادل خاک بر روی کاهش رشد و نمو گیاهان را می‌توان به عواملی نظیر: مسمویت گیاهی. عدم توازن مواد غذایی در گیاه و بالاخره افزایش میزان ]1 نسبت داد. مهمترین آثار سدیمی‌بودن خاک بر روی ویژگیهای فیزیکی آن ظاهر می‌شود. زیرا: افزایش میزان سدیم قابل تعویض خاک. گسیختگی خاکدانه و در نتیجه تخریب ساختمان و به تبعیت از آن نامطلوب شدن خواص فیزیکی خاکها را در پی خواهد داشت. گسیختگی خاکدانه‌ها خود موجب کاهش میزان نفوذپذیری. اختلال در فرآیند تهویه و کاهش قابلیت نفوذ و گسترش ریشه گیاه می‌گردد. در هر حال در خاکهای سدیمی. رشد و نمو گیاهان به دلیل بدی شرایط فیزیکی دچار اختلال جدی شده و در بعضی شرایط حتی در معرض انهدام قرار می‌گیرند. ۱- ۷0007۵11۷ 0 ۱۹ -------- صفحهٔ بعد -------- جدول شماره (۲) طبقه‌بندی اراضی شور در ارتباط با تأثیر آن در عملکرد محصول. غلظت عصاره اشباع و فشار اسمزی محلول خاک (مأخذ : منبع شماره ۱۴) هدایت الکتریکی تأثیر شوری خاک در غلظت عصارهٌ افشار اسمزی ۱ نام توصیفی عصاره اشباع -م تا عملکرد محصول اشباع خاک امحلول خاک خاکها (45/10) (نرمال) (اتمسفر) ایا دا فودود ۲ عملکرد گیاهان حساس کاهش ۲ ۱ کمی شور می‌یابد. ۲ محصول بسیاری از گیاهان کاهش ۰ ۰/۰۴ ۲ نسبتاً شور می‌یاید. ۸ فقط گیاهان مقاوم محصول ۸ ۴ خیلی شور می‌دهند. ۱۶ تنهانباتات بسیارمقاوم محصول ۶ ۸ فوق‌العاده‌شور می‌دهند. جدول شماره (۳) حد تحمل گیاهان به عنوان تابعی از هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک. مقدار محصول نسبی (بر حسب درصد) برای کاربرد در معادله شماره (۴) (مأخذ : منابع شماره ۱۲و ۱۳) گیاه کاهش محصول ‏ به‌ازای هر واحدافزایش| تحمل شوری )٩045/0(‏ شوری پس‌ازآستانه کاهش (0) یو نحه ۳/۰ ۷/۳ 15« بادام ۱/۵ ۱/۹ 5 زردآلو ۱/۶ ۲۱۳/۰ 5 جو علوفه‌ای ۶۳/۰ ۷/۱ ۷7۲ حو دانه‌ای ۸/۰ ۵/۰ ۱ لوبیا ۱/۰ ۱۹/۰ 5 چغندر ۴۳/۰ ۹/۰ 7 کلم ۱/۸ ۹/۷ 15 هویج ۱/۰ ۱۳/۰ 5 انار انجیر و روناس از گیاهان مقاوم به شوری می‌باشند که مقدار شوری در آستانه کاهمش محصول و درصد محصول در هر واحد افزایش شوری. در دسترس نمی‌باشد. ۳ -------- صفحهٔ بعد -------- گیاه شبدر شبدر برسیم ذرت علوفه‌ای ذرت دانه‌ای خیار خرما کتان انگور گریپ‌فروت کاهو پر تقال هلو بادام زمینی فلفل آلو شالی (برنج) سوژا اسفناج گوجه‌فرنگی گندم ذرت شیرین توت‌فرنگی ساس 7 ادامه حدول شماره (۳) مقدار شوری در استانه (045/10) (3) ۱/۵ ۱/۵ ۱/۸ ۱/۷ ۷/۷ ۲۳/۵ ۳/۰ ۱/۷ ۱/۵ ۱/۸ ۱/۳ ۱/۲ ۱/۷ ۱/۷ ۳/۲ ۱/۵ ۱/۵ ۱/۷ ۱/۲ ۳/۰ ۵/۰ ۳/۰ ۷/۰ ۱/۷ ۳/۵ ۶۰ ۱/۷ ۱/۰ 5 << نس ۳۱ رصد کاهش محصول «ازای هر واحدافزایش شوری پس ازاستانه ۱۳/۰ ۵/۷ ۷/۴ ۱۳/۰ ۵/۲ ۱۳/۰ ۳/۶ ۱۳/۰ ۹/۶ ۱۳/۰ ۱۳/۰ ۱۳/۰ ۱۳/۰ ۳۱/۰ ۳۱۹/۰ ۱۳/۰ ۱۹/۰ ۱۳/۰ ۱۳/۰ ۱۳/۰ ۳۱/۰ ۷/۶ ۵/٩ ۵/۹٩ ۹/۹ ۷/۹ ۱۳/۰ ۳۳/۰ طبقه‌بندی گیاه از نظر تحمل شوری -------- صفحهٔ بعد -------- تبادلی خاک همراه است. به عبارت دیگر درصد سدیم تبادلی خاک (]۳5) نمایانگر درجه اشباع بودن همتافت بر ورد نمود: دی مر اه - جرون 8 7 -درصد سدیم تبادلی خاک. ایا ۱ - سدیم تبادلی (قابل تعویض) خاک (میلی‌اکی‌والان در یکصدگرم خاک خشک). ۴ - ظرفیت تبادل کاتیونی خاک (میلی‌اکی‌والان در یکصدگرم خاک خشک). معیار دیگری که برای نشان دادن شدذت سدیمی‌بودن خاک به کار برده می‌شود نسبت جذب سدیم (]5۸) است که به‌شرح زیر تعریف می‌گردد: 3 پیت ۵۸و )۷( ۳( + *اه)) ۸8*۸۵ 5 ۷8۲*2۳ - کاتیونهای محلول عصاره اشباع خاک بر حسب میلی‌اکی والان در لیتر. 1 - نسبت جذب سدیم برحسب میلی‌اکی والان در لیتر به توا است (ریشه دوم). شاخص دیگری که نشان‌دهنده نسبت میزان سدیم قابل تبادل به سایر کاتیونهای غالب و قابل تبادل می‌باشد با معیار ۱ نسبت سدیم تبادلی (۲5۱) تعریف می‌ شود. ۳ ۳ و و جو میس جک مد جک پر ی < ۲5 ۵ - )ال (* ی + ه)) ۲۶ (۸) که در آن : - نسبت سدیم قابل تبادل خاک. ,(*۱/۵ + )5۷ ۲56 -به ترتیب سدیم قابل تبادل. مجموع کلسیم و منیزیم قابل تبادل و ظرفیت تبادل کاتیونی خاک است. کلیه عوامل فوق بر حسب میلی‌اکی‌والان در یکصدگرم خاک خشک بیان می‌گردند. 0 جاک ع6ا ۳۵260 -ا ۳۲ -------- صفحهٔ بعد -------- هرگاه ظرفیت تبادل کاتیونی خاک مساوی یکصد در نظر گرفته شود. رابطه زیر نیز صادق خواهد بود: + م + م ۹0 ۱ ۳۹۳ ۳3 سم هیکت - روط - ۱۰۰۵ ( ۳۳۰۲۵ - ن06)) ( ۱/6 + ه)) دا به همین ترتیب معادلات زیر را نیز می‌توان ارائه نمود: (۱۰) ۸ << ۲۵۷ < ۲۳۹ - ۱۰۰ و یا (9 ۵6 (۴5۸۱۹) ۱۰۰ - ۹70 (]1. 5۸) +۱ 0 ضریب انتخابی و تعدیل شده گاپون " می‌باشد و مقدار آن تقَریباً برابر با ۵ میلی‌اکی‌والان در لیتر به توان !- : ۲ اگر اندازه گیریها و اطلاعات کافی وجود داشته باشد. مقدار درصد سدیم تبادلی (]۳5) را می‌توان از مقادیر نسبت جذب سدیم (5۸]۹) واز طریق اعمال همبستگی خطی بر روی ارقام اندازه‌گیری شده برآو رد نمود. آزمایشگاه شوری خاک کشور ایالاات متحده امریکا معادله تحربی زیر را برای برآورد مقدار ۲ از 5۸1 ارائه داده است: (۱۲ + ]۸.۹۸ ۲ ۳۹۳ او ۰ هه (۱۳) ( ۲ ۵۵۵ ند - موم (] + ]۸. 5۸) +۱ بر اساس آزمایشهای متعددی که در آزمایشگاه شوری خاک کشور ابالات متحده به عمل آمده. ممادیر ۵ << ۸و ۰/۰۱۲۶ --] حاصل شده است .با قرار دادن این ممادیر در معادله بالاء رابطه تجربی برآورد (۱۴) ( ۰/۰۱۲۶ - ]۹5۸ ۰/۱۱۴۷۵) ۱۰۰ - 0و ( ۰/۰۱۲۶ - ]5۸ ۰/۱۱۴۷۵) +۱ 1 ۹۵1001۷۷ ۱۵۵۲۵۵ 0200 -|۱ ۳۳ -------- صفحهٔ بعد -------- در خاکهای با درصد سدیم تبادلی بیشتر از ۱۵که حاوی ذرات رس قابل انبساط باشد. تخریب ویژگیهای فیزیکی خاکها مشهودتر است. معمولاً این پدیده در شرایطی حاصل می‌شود که مقدار سدیم تبادلی (قابل تعویض) خاک از سه میلی‌اکی والنت در یکصدگرم خاک خشک تجاوز نماید. یک میزان معین آن. بدتر شدن خواص فیزیکی خاکهایی که دارای رسهای منبسط شونده باشند (کانیهای رس با نسبت ۱: در مقایسه با انواع غیرقابل انبساط یا انواع کانیهای مختلط) بیشتر خواهد بود. علاوه بر آثار سوء و نامطلوب سدیمی شدن خاکها برروی ویژگیهای فیزیکی خاک (تخریب ساختمان. گسیختگی خاکدانه. نامناسب شدن تهویه و بالاخره کاهش نفوذ و تحرک آب در خاک). پاره‌ای گیاهان زراعی نسبت به درصد سدیم تبادلی خاک نیز حساس بوده . رشد . نمو و عملکرد آنها کاهش می‌یاید. ۴ اصلاح و بهسازی خاکهای شور و سدیمی ۱-۳۴ کلیات 5 ۱ بیشترین گسترش سطوح خاکهای شور. شور و سدیمی در ایران مشاهده می‌شود. شرایط اقلیمی خاص این سرزمین. موجبات تشکیل و توسعه خاکهای مذکور را به میزان قابل ملاحظه و با پراکنش غیریکنواخت در اکثر نقاط کشور فراهم آورده است. خاکهای شور و سدیمی غالباً در مناطق خشک و نیمه خشک کشور پراکنده می‌باشند. این قبیل اراضی یا از نظر وضعیت زهکشی طبیعی ضعیف بوده و یا تحت چنین شرایطی خاکهای شور ابیران محئوی مقادیر قابل ملاحظه‌ای املاح محلول هستند. این خاکها معمولاً به رنگ روشن بوده. از نظر مواد آلی فقیر و دارای سطوحی نسبتاً سخت با ساختمان دانه‌ای و شکننده می‌باشند. در حالی که خاکهای سدیمی شوری و به دلیل عدم اعمال مدیریت آبیاری در خاکهای با زهکشی ضعیف است. (1989) دمل[2 5700 -| ۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- نوع املاح را در خاکهای مذکور در درحه نخست عمدتاً کلرورها و پس از آن سولفاتها تشکیل می‌دهند. سولفاتها به میزان قابل ملاحظه‌ای به شکل سولفات سدیم در خاکهای شور و سولفات کلسیم در خاکهای گجی یافت می‌شوند. خاکهای سدیمی (سدیک !) معمولاً به‌صورت لکه‌های پراکنده در اراضی شور و یا در سایر انواع خاکها بافت می‌شوند. این خاکها در اراضی فاقد مواد آلی دارای افقی سطحی به رنگ تقریباً روشن هستند که املاح محلول آن آبشویی شده و برروی طبقه تیره رنگتری استقرار یافته‌اند. مواد آلی خاکهای سدیمی. تحت تأثیر سدیم. به شدت انتشار پیدا می‌کند و سطح ذرات خاک را می‌پوشاند و در نتیجه منجر به ایجاد رنگ تیره در سطح خاک می‌گردد. از این رو ایر‌گونه خاکها را در گذشته «خاکهای قلیایی سیاه "» می‌نامیدند. مروری بر تجارب موجود در کشور نشان می‌دهد که خاکهای شور و سدیمی ایران به‌طور گسترده‌ای در جلگه‌ها و دشتهای رسوبی و عمدتا در دشتهای آبرفتی رودخانه‌ها پراکنده هستند. در این واحد فیزیوگرافی. انواع گروههای بزرگ خاکها نیز یافت می‌شوند. به‌طورکلی بافت لایه سطحی خاکهای شور ممکن است. غالبا از لوم سیلت‌دار تالوم رسی و رسی تغییر نماید. لیکن افق زیرین این قبیل خاکها اکثراً از نوعی رس سنگین. دانه ریز و چسبنده تشکیل یافته است. از مشخصه‌های بارز دیگر این نوع خاکها. وجود قشر نمکی مشخصی درلایه سطحی و تغییر ساختمان خاک لایه زیرین آن به دانه‌ای گردیده‌است. به دلیل آهکی بودن منشاً این خاکها. مقدار ۳1 آنان غالباً بین ۸/۵-۸ متغیر است. خاکهای سدیمی عموماً دارای ساختمان منشوری و یا ستونی بوده و میزان مجموع املاح محلول عصاره اشباع آنها از خاکهای شور کمتر است. مقدار رس طبقه سطحی خاکهای سدیمی ایران زیاد و حتی گاه میزان آن به ۶۰ درصد نیز می‌رسد. در حالی که میزان مواد آلی هر دو نوع خاکهای شور و سدیمی بسیار ناچیز است. همانند خاکهای شور. خاکهای سدیمی ایران منشأً آهکی داشته. لیکن مقدار کربنات کلسیم لایه فوقانی آنها از خاکهای شور کمتر گزارش شده است. به‌طورکلی. ازنقطه‌نظر اقتصادی انجام فعالیتهای کشاورزی برای تولید محصولات زراعی در اراضی شور. شور و تمهیدات پیجیده‌ای دارد که با روشهای بهره‌برداری از منابع خاک و آب مناسب متفاوت است. داز50 ۸1۵11 | -2 505 5۵۵10 -| ۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- بدیهی است هرگونه سرمایه‌گذاری در جهت توسعه کشاورزی در اراضی شور و سدیمی در گرو احداث شبکه زهکشی زیرزمینی و روباز و اجرای برنامه اصلاح خاک به منظور بهبود شرایط فیزیکو - شیمیایی خاک می‌باشد. حصول نتایج مطلوب در برنامه‌های اصلاح و بهسازی خاک و اراضی در کشور. مستلزم فراهم بودن شرایط زیر است: - منابع کافی آب برای آبشویی مقدماتی املاح محلول خاک و استمرار آبیاری باید فراهم باشد. - کیفیت آب آبیاری باید مناسب باشد. در غیر این صورت حصول نتیجه مطلوب خالی از اشکال نخواهد بود. - امکان نفوذ آب از سطح خاک به طبقات پایین وجود داشته باشد و شرایط تخلیه زه‌آب حاصله چه به طریق طبیعی و یا مصنوعی میسر گردد. علاوه بر موارد فوی چنانچه شرایط زیر نیز حاصل شود. نتایج مطلوبتری از اجرای عملیات اصلاح خاک و اراضی به دست خواهد آمد: - وضعیت توپوگرافی اراضی محدوده موردنظر باید برای اجرای عملیات آبشویی و خارج نمودن زه‌آبهای حاصل از زهکشی اراضی مناسب باشد. - امکان اصلاح خاکها از طریق کاربرد آب آبشویی به تنهایی مقدور باشد. در غیر این صورت گرایش به سمت سدیمی شدن و تخریب خواص فیزیکی خاکها محتمل می‌باشد. کاربرد مواد اصلاح‌کننده (بهساز) و عملیات اجرایی ویزه بهسازی خاکهای سدیمی پر هزینه است. ۲-۴ اصلاح و بهسازی خاکهای شور باتوجه به ویژگیهای فیزیکی - شیمیایی که قبلاً از خاکهای شور بیان شد. نتیجه می‌شود که در صورت آبشویی املاح متراکم شده در محدوده رشد ریشه‌ها. اصلاح این قبیل خاکها در شرایط عادی امکان‌پذیر است. مگر آن که شرایط بدون ایجاد امکانات زهکشی. آبشویی املاح و اجرای عملیات بهسازی شرایط فیزیکی خاک احتیاج به رعایت نکات خاصی دارد که کاربرد آن عمومیت نخواهد داشت. این موارد متعاقباً در همین مبحث مورد بحث قرار خواهد گرفت. از طرف دیگر با در نظر داشتن این نکته که بدون ایجاد امکانات زهکشی. املاح محلولی که از لایه‌های سطحی شسته و در لایه‌های زیرین نیمرخ خاک متراکم شده‌است. سرانجام به طبقات سطحی رجعت خواهد نمود. می‌توان نتیجه گرفت که در شرایط اقالیم خاص نظیر ایران. آبشویی املاح محلول از نیمرخ خاک بدون احداث شبکه زهکشی عمل بیهوده‌ای است. ۳۶ -------- صفحهٔ بعد -------- در اراضی شور به‌علت بالا بودن غلظت املاح در فاز محلول خاک. به طور معمول ساختمان خاکهاغیرگسیخته و منعقد است و در نتیجه. هدایت هیدرولیک آنها برابر و یا بیشتر از خاکهای مشابه غیرشور است. دراکثر حالات اصلاح چنین خاکهایی از طریق آبشویی. مشروط به احداث سیستم زهکشی. عملی و میسر است: ولی در طی مراحل آبشویی باید دقت زیادی در جهت جلوگیری از تخریب ساختمان خاک به عمل آورد. به‌طور معمول در طی دوره آبشویی. می‌توان نسبت به کشت نباتاتی از قبیل یونجه یا شبدر به عنوان کود سبز نیز اقدام نمود. با ملاحظه آنچه تاکنون بیان گردید. نتیجه می‌شود که آبشویی املاح در شرایط خاکهای شور با این که انهدام ساختمان خاک و کاهش زیاد نفوذپذیری را در پی نخواهد داشت. لیکن دارای بعضی آثار سوء می‌باشد که از جمله مهمترین آنها. شسته شدن مواد مغذی محلول در فاز مایع خاک از قبیل ازت و پتاسیم را می‌توان برشمرد. از این نظر لازم است تایپس از ابشوئی نسبت به ترمیم مواد غذذایی شسته شده و تقویت قدرت باروری خاک اقدام شود. برای آبشویی املاح و اصلاح خاکهای شور. بهتر است که ابتدا املاح موجود در عمقی متعارف از نیمرخ خاک به حدی کاهش داده شود که امکان رشد و نمو گیاهان مقاوم به شوری در آن فراهم گردد. و سپس ادامه عملیات آبشویی را تا زمانی که شوری خاک به‌حد مطلوب برسد. همزمان با آبیاری واز طریق نفوذ عمقی آب آبیاری و یا حتی کاربرد مقادیری آب اضافی در آبیاری مزرعه. به‌انجام رسانید. برای انجام عملیات آبشویی املاح. تسطیح موضعی اراضی به‌نحوی که بتوان آب را به‌طور یکنواخت و با عمق معین بر سطح اراضی توزیع نمود. مورد نیاز می‌باشد. مسأله دیگری که توجه به‌آن دارای اهمیت است. موضوع روش آبشویی است. برای انتخاب روش آبشویی. علاوه بر شرایط اجتماعی و اقتصادی منطقه باید به منابع آب در دسترس و طول دوره زمانی برنامه آبشویی توجه نمود. دو عامل اخیر به ویژه برای تعیین روش و برنامه آبشویی (روشهای آبشویی غرقاب متناوب و یا غرقاب دایم) بسیار مهم تلقی می‌گردد. بررسیهای انجام یافته نشان داده است که به‌طورکلی نتایج حاصل از روش آبشویی غرقاب متناوب نسبت به روش غرقاب دایم ارجح است. روشهای مختلف آبشویی به شرح زیر می‌باشند: - آبشویی به روش غرقاب دایم در این روش. کلیه آب مورد نیاز برای آبشویی املاح محلول از نیمرخ خاک. به‌طور پیوسته به خاک داده می‌شود. در عمل برای نیل به چنین هدفی کرتهایی با پشته‌های مستحکم تهیه می‌گردد و آب مورد نیاز وارد آن کر تها می‌شود تا به تدریج در خاک نفوذنموده و موجب انتقال املاح از عمق موردنظر گردد. در زمینهای نفوذپذیر این روش آبشویی در دوره زمانی کو تاه و با حداقل هزینه انجام می‌گیرد. ۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- در این روش. بازده آبشویی. به ویژه وقتی که در زمینهای اشباع و یا مرطوب به کار گرفته شود. کمتر از روشهای دیگر است. در این شیوه لازم است. پیش از اقدام به آبشویی. زمین را تسطیح موضعی نموده و در صورتی که نفوذپذیری ۱ ِ خاک کم باشد. زمین را شخم عمیق زده و یا زیرکنی خاک نمود. بهتر است که ابشویی در شرایطی اجرا شود که رطوبت خاک کم و آب زیر زمینی در پایین‌ترین وضعیت خود باشد. در این روش نفوذپذیری. ممّدار رطوبت و شوری اولیه لایه‌های خاک بیشتر از هر عامل دیگری تغییرات آبشویی را کنترل می‌نماید. در خاکهای سرشار از رس که دارای نفوذپذیری کمی نیز باشد. بهتر است که توام با آبشویی. گیاهانی مانند برنج نیز کشت شود. - آبشویی به روش غرقاب متناوب در این روش. کل مقدار آبی که باید به منظور آبشویی املاح به کار رود. در چند نوبت و به طور متناوب به خاک داده می‌شود. این شیوه به ویژه در خاکهایی که مجهز به سیستم زهکشهای زیرزمینی می‌باشند. مفید و موْئثر خواهد بود. بهتر آن است که پس از نفوذ یک ممّدار از آب کاربردی, اجازه داده شود تا سطح آب زیرزمینی کاملاً افت نماید و پس از آن نوبت بعدی آب آبشویی به کار گرفته شود. دراین صورت. بازده آبشویی بسیار افزایش خواهد یافت. توأم نمودن کاربرد مالچ سطحی با برنامه آبشویی به‌طریق غرقاب متناوب در شرایطی که سطح آب زیرزمینی بالا و میزان لایه‌های سطحی آن سنگین است. اعمال شخم عمیق قبل از کاربرد متناوب آب آبشویی می‌تواند نتایج مطلوبتری را در بر داشته باشد. پیش نیاز اجرای این روش آبشویی. تسطیح اراضی است. - آبشویی به‌روش آبیاری بارانی این روش زمانی قابل توصیه است که عملیات آماده سازی زمین برای اجرای عملیات به روش غرقاب پرهزینه باشد. این شیوه دارای بازده بسیار بالا یی است. مگر در شرایطی که درجه حرارت و تبخیر در منطفقه سار بالا باشد. همچنین وزش بادهای تند بر عملکرد این روش تأثیر می‌گذارد. کاربرد این روش در زمینهای ناهموار که دارای بافت متوسط تا سبک است نتیجه بسیار مطلوبی را عاید می‌نماید. همچنین در شرایطی که مقدار آب لازم جهت آبشویی کم و یا آبشویی به روشهای غرقابی برای جلوگیری از خیزش شدید آب زیرزمینی منع شده باشد. می‌توان این شیوه را به کار گرفت. 85 ناگ -| ۳۸ -------- صفحهٔ بعد -------- - آبشویی املاح محلول نیمرخ خاک بدون وجود سیستم زهکشی زیرزمینی (عمقی) آبشویی زمینهایی که فاقد سیستم زهکشی زیرزمینی‌است. تنها هنگامی می‌تواند موْثر باشد که سطح ایستابی مزرعه به‌اندازه کافی عمیق بوده و مقدار نیاز آبشویی بالنسبه کم باشد. بنابراین آبشویی بدون سیستم زهکشی. نیازمند شرایط خاصی می‌باشد. نکته مهمی که رعایت آن الزامی می‌نماید این است که مقمّدار آب کاربردی نباید سطح ایستابی را به ویژه در فصل خشک و گرم تا حد بحرانی بالا آورد. بنابراین در جنین شرایطی لازم است آبشویی در زمانی اعمال گردد که سطح ایستابی در پایین ترین وضعیت خود باشد. (این دوره معمولاً در پاییز است). نکته دیگر آن که عمق آب آبشویی باید با توجه به عمق مورد نظر برای آبشویی و ویژگیهای فیزیکی خاک از جمله درصد تخلخل قابل زهکشی محاسبه و به کار گرفته شود. هرگاه میزان شوری خاک در حدی باشد که مقدار آب کاربردی مجاز به‌منظور شوری‌زدایی یکباره آن کفایت ننماید. ضرورت دارد که عملیات آبشویی به‌طور متوالی و طی دو یا سه فصل به انجام رسد. آبشویی یکباره این قبیل اراضی در شرایطی امکان‌پذیر است که درصد کاربری زراعی اراضی کم بوده (۳۰-۲۰درصد تحت کشت و بقیه اراضی تحت آیش) و مقدار آب لازم برای آبشویی زمینهایی که به صورت نکاشت باقی مانده‌اند وجود داشته باشد. از آن جا که در این حالت آبشویی. الزاماً باید ظرفیت رطوبتی خاک لایه‌های سطحی و زیرسطحی مزرعه را ملاک محاسبه و کاربرد آب آبشویی قرار داد و از طرفی به دلیل این که چنین ظرفیت رطوبتی در اکثر خاکهای این گونه زمینها نمی تواند زیاد باشد. بدین دلیل این روش آبشویی برای شوری‌زدایی و سدیم‌زدایی خاکهای بسیار شور کمتر موْثر است. برای تعیین میزان آب آبشویی مجاز در مناطقی که مجهز به سیستم زهکشی زیرزمینی نمی‌باشد معادله زیر پیشنهاد شده است : (۱۵) ۱۵۵۵۵۰۵ بد + جوز - ]/۸ <- با ]1 - 7 که در آن : - مقدار آب آپشویی لازم, پرحسب متر مکعب بر هکتار. ۷ - حد ظرفیت رطوبتی لایه‌ای که آبشویی آن مدنظر است. برحسب متر مکعب بر هکتار. 0 -آب ذخیره شده در لایه‌ای که آبشویی آن موردنظر می‌باشد (قبل از آبشویی املاح). بر حسب متر مکعب بر هکتار ۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- 0 - حد مجاز سطح ایستابی بعد از اجرای برنامه آبشویی. برحسب مترء و 7 - نسبت بین خیز سطح ایستابی (1-10]) و عمق آب کاربردی (عکس آبدهی ویژه یا ضریب ذخیره). ظرفیت رطوبتی (آزاد یا قابل زهکشی) خاکهای سطحی و زیر سطحی با عمق سطح ایستابی اولیه ۳-۲/۴ متر و ۲-۵ متر به ترتیب مترادف با ۳۲۰۰-۲۷۰۰و ۳۲۰۰-۱۶۰۰ متر مکعب بر هکتار برآورد می‌شود. این بدان معنی است که برای اجرای برنامه آبشویی در شرایط بدون سیستم زهکشی زیرزمینی تنها می‌توان ۰-۰ ۳۲۰مترمکعب بر هکتار آب آبشویی به کار برد که این میزان عمق آآب کاربردی برای آبشویی املاح اولیه خاکهایی که شوری کمی دارند می‌تواند موْثر باشد. ۳-۴ اصلاح و بهسازی خاکهای شور و سدیمی با توجه به خصوصیاتی که قبلاً از خاکهای شور و سدیمی بیان شد. باید اذعان کرد که اصلاح و بهسازی این قبیل خاکها در مقایسه با خاکهای شور. از نظر فنی دشوارتر بوده و احتیاج به اعمال اقدامات خاص دارد. خواص فیزیکی این خاکهاء قبل از اقدام به آبشویی. با خاکهای شور تقریباً مشابهت دارد؛ لیکن به محض آن که بخش قابل ملاحظه‌ای از املاح محلول و متراکم شده از نیمرخ خاک خارج شود. آثار سوء سدیم تبادلی در اکثر حالات نمودار شده و موجبات گسبختگی خاکدانه‌ها و تخریب ساختمان خاک را در حین عملیات آبشویی فراهم می آورد. به بیانی دیگر. تا زمانی که املاح موجود در فاز محلول خاک بالنسبه قابل توجه باشد. ویژگیهای این قبیل اراضی همانند خاکهای شور است. یعنی []0 عصاره اشباع خاک به‌ندرت بیشتر از ۸/۵ و ساختمان خاک غیرگسیخته می‌باشد. با آبشویی و انتقال املاح خاک طبقات سطحی به لایه‌های زیرین. ممکن است ویژگیهای آن به نحو قابل ملاحظه‌ای نامطلوب گردد. زیرا بر اثر آبشویی. مقادیری از سدیم قابل تبادل ممکن است. آبکافت گردیده و تولید هیدرواکسید سدیم نماید. که ماده فوق‌الذکر با جذب گاز کربنیک از جو و ترکیب با آن. موجب تشکیل بیکربپنات سدیم شود و در نتیجه موجب افزایش میزان قلیائیت و بالارفتن اسیدیته خاک به مقدار بیش از ۸/۵ گردد. که در جنین شرایطی ضمن گسیختگی خاکدانه‌ها. هدایت هیدرولیک خاک ممکن است به صفر نیز برسد. همان گونه که در مورد اصلاح و بهسازی خاکهای شور نیز به آن اشاره و برلزوم توجه به آن تأکید گردیده. پیش نیاز اصلاح و بهسازی خاکهای شور و سدیمی. کنترل و تعمیق سطح ایستابی می‌باشد. لازم به تذکر است. در حالاتی که آب کاربردی برای آبشویی املاح. حاوی مقادیر قابل توجهی کاتیونهای دو ظرفیتی کلسیم باشد. امکان کاهش تخریب ساختمان خاک و عدم گسیختگی خاکدانه‌ها نیز وجود خواهد داشت. ۳۰ -------- صفحهٔ بعد -------- در ارتباط با کیفیت مناسب آب آبشویی برای این قبیل اراضی. تجربه نشان داده است که کاربرد آبهای شور و لب شور در مراحل اولیه (آبشویی مقدماتی) و سپس استمرار آبشویی املاح خاک با استفاده از آبهایی با کیفیت مطلوب و مناسب. از تخریب شدید ساختمان و کاهش نفوذپذیری آن تا حدودی ممانعت به عمل خواهد آورد. در خاکهای شور و سدیمی که حتی قبل از انجام آبشویی مقدماتی. ساختمان بسیار نامناسبی دارند. زراعت برنج به عنوان گیاه پیشاهنگ اصلاح چنین خاکهایی توصیه شده است؛ زیرا بر اثر فعالیت ریشه‌های گیاه. تولید گاز کربنیک در شرایط استغراق زراعت برنج. موجبات افزایش فشار گاز مزبور را فراهم می آورد. که در نتیجه آن. حلالیت کربنات کلسیم خاک (مشروط به وجود در آن نیمرخ خاک) فزونی یافته. در نتیجه. امکان جایگزینی زیادتر یون کلسیم با یون سدیم. در چنین شرایطی, فراهم می‌آید. این مطلب در تحقیقات انجام شده در پاره‌ای از کشورها از جمله شرایط خاکهای ایران نیز تأیید شده است. اجمالاً این که. مستغرق نمودن سطح این قبیل اراضی در طویل‌المدت موجب خواهد شد تا مقادیری از املاح محلول و متراکم طبقات سطحی خاک بر اثر عمل پخشیدگی از طریق اختلاط املاح محلول لایه‌های سطحی خاک با آب نگهداری شده بر روی سطح اراضی کاهش یابد. ۴-۴ مواد شیمیایی بهساز (اصلاح‌کننده) خاکهای سدیمی » شور و سدیمی یکی از انواع متداول مواد اصلاح‌کننده یا بهساز خاکها که تجارب متعددی نیز در مورد کاربرد آن وجود دارد. گچ ۱ است. این ماده اصلاح‌کننده برای خاکهایی که ضرورت مصرف آن مورد تأیید باشد. می‌تواند متضمن بقای ساختمان خاک و جلوگیری از تخریب آتی آن باشد. گچ را می‌توان از طریق آب آبیاری و یا پخش مستقیم در سطح مزرعه به‌ کار برد. در خصوص کاربرد گچ به عنوان ماده اصلاح‌کننده خاک. توجه به نکات زیر ضروری است. - در خصوص کاربرد بیش از اندازه گچ (بیشتر از آن میزانی که بتواند به‌وسیله آب کاربردی به فرم محلول دراید) مزیتی مشاهده نگردیده است. به تجربه ثابت شده که نباید کل میزان گچ مورد نیاز را به یک باره به کار برد. بنابراین لازم است در ابتدا مقادیری از آن که می‌تواند به‌وسیله آب کاربردی به صورت محلول در آمده و موجبات تسهیل در امر ورود و تحرک آب در خاک را فراهم آورد. به کار گرفت. مابقی گچ مورد نیاز برای اصلاح خاک را می‌توان پس از حصول اطمینان از تحرک آب در خاک به سطح مزرعه افزود. این عمل همراه با شروع فرایند جایگزینی ون کلسیم به جای یون سدیم تبادلی خاک نیز می‌باشد. 1-7 ۳۱ -------- صفحهٔ بعد -------- میزان گچ مورد نیاز اصلاح خاک را می‌توان با انجام آزمایشهای لازم بر روی نمونه خاک تعیین کرد. مقدار تقریبی گچ مورد نیاز را می‌توان با استفاده از رابطه زیر برآورد نمود: - )587:- 5۵ (۱۶) 7 ال ۱ 7 که در آن : 7 - میزان گچ مورد نیاز برای اصلاح یک هکتار زمین به عمق (7) سانتیمتر. 1350 -درصد سدیم تبادلی اولیه خاک. ۲۶ -درصد سدیم تبادلی نهایی (موردنظر) خاک. این مقدار در اکثر حالات معادل ده منظور می‌گردد. زیراکه در این میزان درصد سدیم تبادلی, گسیختگی خاکدانه مشهود نمی‌باشد. ۴ - ظرفیت تبادل کاتیونی خاک. میلی‌اکی‌والان در یکصدگرم خاک خشک. ۷2 - مقدار گچ مورد نیاز برای یک هکتار زمین و برای جایگزینی یک میلی‌اکی‌والان سدیم در یکصدگرم خاک خشک و در لایه‌ای به ضخامت (7) سانتیمتر با وزن مخصوص ظاهری معین. همچنین با استفاده از معادله زیر نیز می‌توان مقدار گچ مورد نیاز اصلاح خاک را برآورد نمود. ۳۹۳۵ -:۹5۳ط) . ۱۰۰ ۸ . (0 (۱۷) در این معادله. )[ مقدار گچ مورد نیاز برحسب میلی‌اکی‌والان در یکصدگرم خاک خشک و سایر علایم معانی قبلی را دارا هستند. اخیراً در این ارتباط از معادله مرسومتری به شرح زیر استفاده می‌شود. و ان 8 ۸/۵ حمچه0 )۱۸( در این معادله : - میزان گچ مورد نیاز برحسب تن بر هکتار. - ضخامت لایه خاک برحسب متر که در آن جایگزینی بین کلسیم با سدیم موردنظر است. 4 -وزن مخصوص ظاهری خاک برحسب تن بر مترمکعب. و سایر علایم معانی پیشین را دارا می‌شوند. ۳۲ -------- صفحهٔ بعد -------- به دلایل زیر در عمل به مقادیر بیشتری گچ نسبت به میزان محاسبه شده از تئوری (کاربرد معادلات فوق) نیاز خواهد بود: - عدم امکان کاربرد و پخش یکنواخت گچ در مزرعه. - جایگزینی مقادیری از سولفات کلسیم به‌جای سایر کاتیونها (غیر از سدیم). - شسته شدن مفادیری از گچ کاربردی از لایه‌های سطحی و تراکم آن در طبقات زیر سطحی. و - وجود مقادیر سدیم و کربنات سدیم آزاد در خاک که میزان آن در روابط بالا ملحوظ نمی‌باشد. لازم به ذکر است که آن میزان یونهای کلسیمی که از ذرات خاک حین فرایند آبشویی و تعویض کاتیونی وارد عمل می‌گردند. نیز در محاسبات بالا منظور نگردیده است. نتیجه این که کاربرد مواد شیمیایی بهساز خاک در اراضی سدیمی . شور و سدیمی کاربرد بیشتری دارد و هدف از مصرف آنها در درجه نخست خننی‌نمودن سدیم آزاد در خاکها و پس از آن تأمین کاتیون کلسیم است. که بتواند در همتافت تبادلی خاک. جایگزین یون سدیم جذب سطحی شده کلوئیدهای رس گردد. همان گونه که قبلاً بیان شد. گچ معمولی‌ترین ماده اصلاح‌کننده خاکهای سدیمی . شور و سدیمی می‌باشد. البته مواد دیگری از جمله مشتقات گوگردی نیز می‌تواند بدین منظور به کار گرفته شود. لیکن انتخاب نوع ماده اصلاحی با توجه به وجود یا فقدان کلسیم (مانند آهک) در خاک. به نحوه اثر و اقتصادی‌بودن مصرف آن مربوط است. در جدول شماره ۴ انواع متداول مواد اصلاح‌کننده خاکها ارائه گردیده است. جدول شماره (۴) انواع و مقّادیر مواد اصلاح‌کننده (معادل یک تن گچ) (مأخذ : منابع شماره ۰۱۱ ۱۲و ۲۲) دیف | نام ماده اصلاح‌کننده فرمول شیمیایی معادل یک تن گچ چگونگی مصرف ۱ گچ 0 ,50ه) ۱/۰ + ۲ ا گوگرد عنصری 5 ۰/۹ 5 ۳ اسید سولفوریک ۹0 ۰/۳۱ + ۴ , سولفات آهن 0 ,م(۲۵۲)۹0 ۱/۰۹ + ۵ | سولفور آهک 5 +۲۵ ‎٩۹۹۵‏ ۸ + ۶ کلرور کلسیم 0 ,بای ۸۶ + ۰ ۷ نیترات کلسیم 00 ,۲( ۲10)ه۲ ۱/۰۶ * -بر مبنای درجه خلوص صد در صد ۳ -------- صفحهٔ بعد -------- در زیر با بیان مثالهایی موارد کاربرد معادللات و جدول فوق تشریح می‌گردد. - در صورتی که وزن مخصوص ظاهری خاکی برابر با ۱/۴گرم بر سانتیمتر مکعب باشد. میزان نظری ۷7 جهت کاربرد در معادله شماره (۱۶) برابر با ۱/۲ تن گچ برای لایه‌ای از خاک به ضخامت ۰/۱۰ متر خواهد بود. در حالی که در صد سدیم تبادلی لایه خاک ۳۰و حد نهایی و مطلوب درصد سدیم تبادلی نهایی خاک ۱۰ انتخاب گردد. (مقداری که در آن تخریب ساختمان خاک به وقوع نمی پیوندد). در شرایطی که ظرفیت کاتیونهای تبادلی خاک معادل ۲۴ میلی‌اکی والان در یکصد گرم خاک خشک تعیین شده باشد. مقدار گچ مورد نیاز با استفاده از رابطه شماره(۱۷) معادل ۴/۷ میلی‌اکی والان در یکصد گرم خاک خشک خواهد بود. نظر به این که هر میلی‌اکی والان در یک صد گرم خاک خشک معادل ۸۶۰ قسمت در میلیون گچ می‌باشد. در حالی که وزن خاک یک هکتار زمین به ضخامت ! ۵۰ سانتیمتر حدود ۷/۷۵ میلیون کیلوگرم منظور گردد (در این حالت وزن مخصوص ظاهری خاک برابر با ۱/۵۵گرم بر سانتیمتر مکعب فرض شده است) براین مبنا میزان گچ خالص و مورد نیاز اصلاح خاک یک هکتار زمین به ضخامت ۰/۵ متر برابر ۳۱/۰ تن خواهد بود. در صورتی که به‌جای مصرف ۳۱/۰ تن گچ (خالص) مورد نیاز مثال بالااء با فرض امکان کاربرد اسید سولفوریک و یا گوگرد عنصری به‌جای آن. مقادیر مورد نیاز. با توجه به ارقام مندرج در جدول بالا به ترتیب معادل ۱۸/۹و ‎۵/۹٩‏ تن در هکتار براورد می‌شود. به‌طوری که در بالا اشاره شد. امکان کاربرد مواد اصلاح‌کننده خاک (از قبیل گچ و اسید سولفوریک) از طریق آب آبیاری (روش مصرف غیرمستقیم) نیز وجود دارد. از آن جا که در گزارشهای جاری کمتر به این مطلب توجه شده است. ذیلاً با ذکر یک مثال نحوه محاسبه مقادیر لازم (گچ موردنظر است) ماده اصلاح‌کننده خاک که از طریق آب کاربردی (آب آبیاری) بایستی به کار برده شود. تشریح می‌گردد: - برای آبیاری مزرعه‌ای به مساحت پنج هکتار از آبی که میزان شوری آن معادل ۰/۱۵ دسی‌زیمنس بر متر (05/10) می‌باشد. استفاده می‌گردد. مشاهدات نشان داده است که بر اثر مشکل نفوذپذیری کم خاک (عدم نفوذ آب). گیاه کشت شده در مزرعه کمبود اکسیژن (تنش اکسیژن ") را نشان می‌دهد. که علت آن ماندابی بودن سطح اراضی (به‌وسیله آب کاربردی) در دراز مدت می‌باشد. با توجه به بحرانی‌بودن شرایط ذکر شده. در نظر است گچ به‌عنوان ماده اصلاح‌کننده (به منظور افزایش نفوذپذیری. کاهش مسایل ماندابی و رفع کمبود اکسیژن بر اثر عدم تهویه ۱- تعیین ضخامت لایه مورد نظر برای اصلاح خاک به نوع زراعت و برنامه اصلاحی خاک بستگی دارد. د5۵۵ 0860 -2 ۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- خاک) به آب آبیاری افزوده گردد. در صورتی که عمق آب کاربردی یکصد میلیمتر باشد و گچ موردنظر ۰ در صد درجه خلوص داشته و در نظر باشد که میزان گچ (سولفات کلسیم) آب آبیاری فقط به میزان دو میلی‌اکی‌والان بر لیتر افزایش یابد. محاسبه گچ مورد نیاز به قرار زیر است: کل آب مورد نیاز - متر مکعب ۰ تال بر و۵ ۱ هر میلی‌اکی‌والان بر لیتر کلسیم برابر با ۸۶ کیلوگرم گچ (با درجه خلوص :۱۰ درصد) در ۱:۰۰ متر مکعب آب می‌باشد. بنابراین برای افزایش ۲ میلی‌اکی‌والان بر لیترگچ در ۵۰۰۰ مترمکعب کل آب مورد نیاز. مقدار گچ (با درجه ۳ ۰ ۰ ۵ خا یچ مه مه از آن جا که گچ موردنظر فقط ۰ درصد درجه خلوص دارد. بنابراین کل میزان گچ موردنیاز (ناخالص) برابر خواهد بود با ۰۱۱ پ ۸ (ناخا - زش ها خر اه ها چوک مها گچ (ناخالص) - کیلوگرم س این میزان گچ بایستی به صورت ذرات ریز به آب آبیاری افزوده شود. بدیهی است در صورتی که مقادیری از گچ به همراه روان آب سطحی از مزرعه خارج گردد. معادل آن بایستی به مقدار گچ کاربردی افزوده گردد. ۵-۴ اصلاح و بهسازی خاکهای سدیمی (غیرشور) در زمینه اصلاح و بهسازی خاکهای سدیمی (غیرشور) .شور و سدیمی تحقیقات و تجارب زیادی مبتنی بر اعمال روشهای فیزیکی. شیمیایی و بیولوژیکی وجود دارد که انتخاب نوع روش خاص و یا تلفیقی از چند روش, بستگی به امکانات تخصصی و فنی منطقه مورد احرا دارد. با وجود این عفیده مشترک محققان بر آن است که تا کنون اعمال روش تلفیقی. موْئثرترین شیوه در اصلاح و بهسازی چنین خاکهایی بوده است. در واقع هرگونه تمهید یا اقدامی اعم از فیزیکی. شیمیایی و یا بیولوژیکی که بتواند بون کلسیم محلول را برای جایگزینی با یون سدیم (جذب شده بر سطح کلوئیدهای رس) قابل تبادل در خاک فراهم آورد. یقیناً می‌تواند در اصلاح این نوع خاکها موثر واقع شود. ۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- تذکر این مهم لازم است که بلافاصله پس از آن که از نظر شیمیایی امکان جایگزینی کاتیونها (کلسیم به‌جای سدیم) در خاک فراهم شود. آنچه در تکمیل آن می‌توانداقدام ضروری تلقی گردد. اعمال امر آبشویی. توسعه و بهبود شرایط زهکشی خاک خواهد بود که می‌تواند فرایند اصلاح خاک را تسهیل نماید. در مورد اصلاح و بهسازی خاکهای سدیمی (غیرشور). بهبود ساختمان تخریب شده خاک که حصول به آن گاهی خالی از اشکال نیز نیست. یکی از مراحل اساسی کار است. برای اصلاح ساختمان این قبیل خاکها به‌طور معمول به مقادیر قابل توجهی (به‌طور نسبی) مواد اصلاح‌کننده شیمیایی از جمله گچ نیاز خواهد بود. در خاکهای سدیمی. به علت شسته‌شدن ذرات رس طبقات سطحی و تراکم یافتن آنها در لایه های زیرین نیمرخ خاکها. معمولاً طبقه غیرقابل نفوذ و متراکمی پدید می‌آید که امکان نفوذ و تحرک آب و مواد اصلاح‌کننده‌ای را که به شکل محلول درمی آیند. بسیار کاهش داده و فرایند اصلاح خاکها را بسیار کند و طولانی می‌نماید. بدین دلیل علاوه بر پاره‌ای اقدامات شیمیایی لازم (کاربرد مواد اصلاح‌کننده) تمهیدات فیزیکی و بیولوژیکی زیر نیز در توسعه و بهبود شیوه اصلاح این قبیل خاکها می‌تواند موْئر واقع گردد. ۱-۵-۴ اقدامات فیزیکی - اعمال شخم عمیق در خاکهای مطبق که در آنها لایه نفوذپذیر در سطح و افق کم نفوذپذیر آنها زیر سطحی باشد با اهمیت تلقی می‌گردد. افزون بر این در خاکهایی که در طبقات زیرین آن تجمع گچ وجود دارد. انجام شخم عمیق به‌منظور اختلاط گچ با خاک طبقّه سطحی توصیه می‌گردد. در این حالت کاهش میزان عملکرد محصولات زراعی را در سالیان اولیه بایستی انتظار داشت. - کاربرد ماسه (شن‌ریز) از طریق پخش و اختلاط آن با خاک لایه سطحی در خاکهای سنگین بافت. کاربرد این روش در خاکهای بسیار سنگین چندان موْثر نمی‌باشد. - به هم‌زدن خاک زیر سطحی ‏ به‌منظور شکستن و نفوذپذیرنمودن افق زیرسطحی (طبقه تجمع و تراکم رس) و با لایه آهکی زیرین نیمرخ خاکها - وارونه نمودن نیمرخ خاک. در حالاتی که طبقه زیرسطحی از خواص فیزیکی مناسبی برخوردار نباشد. با اعمال روش وارونه نمودن نیمرخ خاک. خاک طبقه دوم به لایه سوم و خاک افق سوم به‌جای طبقه دوم جابه جا شده. و سرانجام خاک لایه سطحی برروی آن قرار داده می‌شود. - کشت نباتات ریشه عمیق. یقیناً می‌تواند در اصلاح فیزیکی این قبیل خاکها موثر افتد. رازم یگ ۱۲ ۳۶ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۵-۴ روشهای بیولوزیکی کاربرد مواد آّلی (کود دامی و یا شاخ و برگ گیاهان موجد کود آلی) در اصلاح بیولوژیکی این خاکها موثر است. نخستین اثر کاربرد چنین موادی. بهبود نفوذپذیری و آبگذری خاک و بالاخره تولیدگاز کربنیک در خاک می‌باشد. این امر در آن قبیل اراضی سدیمی که منشاً آهکی دارند موجبات حلالیت بیشتر کربنات کلسیم موجود در خاکها را فراهم آورده و در اصلاح آنان تأثیر مطلوب دارد. به‌طورکلی به‌منظور تقویت و اصلاح ساختمان خاک. کاربرد مواد آلی تو صبیه شده است. در تکمیل مبحث اصلاح و بهسازی خاکهای سدیمی (غیرشور) قابل ذکر است. به‌طوری که تجربه نشان داده است. اگر یون کلسیم به‌میزان کافی در خاک وجود داشته باشد. آبشویی مقّدماتی آنها با آب شور. و سپس ادامه و استمرار آبشویی با استفاده از آبهای با کیفیت مناسبتر کاملاً موثر بوده است. ۶-۴ نتیجه‌گیری از مبحث اصلاح و بهسازی خاکهای مسأله‌دار با توجه به آنچه در این مبحث بیان شد. نتیجه می‌گردد که: اصلاح و بهسازی خاک و اراضی مبتلابه مسایل شوری و سدیمی بودن که در اکثر حالات با مشکلات زهدار و ماندابی بودن نیز همراه است. مجموعه اقداماتی تخصصی و پرهزینه است؛ بدین دلیل ایجاب می‌نماید که قبل از تصمیم‌گیری در مورد چگونگی اصلاح و بهسازی این نوع خاکها. جنبه‌های فنی و ابعاد اقتصادی آن مورد بررسی . تجزیه و تحلیل قرار گیرد. پس از اجرای عملیات و برنامه‌های اصلاح خاکهای مبتلابه مسایل شوری و سدیمی بودن. همواره خطر بازگشت دوباره شوری از طریق پدیده خیزموئینه‌ای. اراضی تازه اصلاح شده را تهدید می‌کند. پایین نگهداشتن سطح آب زیرزمینی از طریق احداث سیستم زهکشی موجب می‌گردد که بتوان حاشیه موینه‌ای ناشی از خیزش موینه‌ای آب را در عمق مطلوب و معین کنترل و نگهداری نموده و از گرایش دوباره شوری جلوگیری به عمل آورد. در شرایط اقلیمی ایران و به ویژه در شرایطی که از آب شور برای آبیاری استفاده می‌شود. هرگاه تراوشهای عمقی برای شستشوی املاح بر جا مانده در خاک کافی نباشد.باید مقادیری آب افزون بر نیاز آبیاری به خاک داده شود. کاربرد این میزان آب اضافی موجب می‌گردد تا آن مقدار املاحی که در فاصله تناوب بین دو دور آبیاری. در نیمرخ خاک صعود نموده‌است. آبشویی گردیده و از نیمرخ خاک خارج گردد. قابل ذکر است که هرچه عمق سفره آب زیرزمینی برای استمرار بهره‌وری از خاک و اراضی اصلاح شده‌ای که قبلاً شور و سدیمی بوده‌اند. ضروری است که بین عمق سطح ایستابی مزرعه . میزان و مصرف آب آبشویی هماهنگی و تعادل برقرار گردد. ۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۵ روش اجرای آزمایشهاء فرآوری داده‌ها و نحوه نتیجه گیری ۱-۵ مقدمه به‌طوری که در مباحث قبل بیان شد. به‌طورکلی اصول اصلاح و بهسازی به لحاظ فیزیکی - شیمیایی خاکهای مبتلا به مسایل شوری و سدیمی بودن شامل موارد زیر است: الف - آبشویی املاح متراکم در محدوده ریشه نباتات. ب - انجام عملیاتی که منجر به جایگزینی یون کلسیم (*۸1-) با بون سدیم (*۲7۸) در خاک گردد. پ - جلوگیری از گرایش آتی اراضی اصلاح شده به شوری و سدیمی شدن . به‌منظور تهیه اطلاعات مورد نیاز و دستیابی به اهداف موارد (الف) و (ب). آزمایشهای اصلاح خاک و اراضی. یعنی آبشویی املاح محلول از نیمرخ خاکها (شوری زدایی. سدیم‌زدایی و تهیه منحنیهای آبشویی) لازم است در منطقه موردنظر به انجام رسد تا از آن طریق دسترسی به اهداف زیر مهیا گردد: - بررسی امکانات شوری زدایی و عدم گرایش کیفیت خاک به قلیائیت (سدیمی شدن) با و بدون کاربرد مواد اصلاح‌کننده خاک (گچ. اسید سولفوریک. گوگرد و ...). - تعیین آب لازم جهت اصلاح فیزیکی - شیمیایی خاکهای موردنظر با و بدون مصرف مواد اصلاح‌کننده خاک . - برآورد زمان لازم جهت نفوذ مقادیر آب موردنیاز برای آبشویی املاح محلول نیمرخ خاکها با کاربرد آب آبشویی یا آب آبشویی و مواد اصلاح کننده. - بررسی و مقایسه نتایح حاصل از کاربرد آب آبشویی غیرشور (آب آبیاری)». مصرف آبهای لب شور و قابل دسترسی برای آبشویی اولیه خاکها. - بررسی چگونگی تغییرات میزان نفوذپذیری خاکهای مورد آزمون از طریق کاربرد آب آبشویی. آب آبشویی و مواد اصلاح کننده. آب لب شور و غیره بدین ترتیب امکان پاسخ‌گویی به سئوالات مطروحه در زمینه اصلاح و بهسازی خاکهای مبتلا به مسایل شوری و سدیمی بودن یعنی امکان اصلاح خاکها از طریق کاربرد آب آبشویی به تنهایی. گرایش یا عدم گرایش کیفیت شیمیایی آنها به سدیمی شدن. میزان لازم آب آبشویی. آب آبشویی + مواد اصلاح کننده. ضرورت مصرف آب شور یا عدم توجیه مصرف آن و سرانجام زمان لازم جهت تعدیل مشکل شوری و سدیمی بودن خاکها از طریق عملیات اصلاحی ۳۸ -------- صفحهٔ بعد -------- به‌منظور انجام دقیقتر آزمایشهای اصلاح خاک و اراضی در منطقه موردنظر. در ابتدا لازم است که اطلاعات و مدارک موجود در این زمینه گردآوری. طبقه‌بندی و مورد توجه قرار گیرد. از جمله اسناد و مدارک قابل توجه در این ارتباط شامل: گزارش و نقشه‌های خاک شناسی و طبقه‌بندی اراضی (به خصوص نفشه خاکها. نقشه شوری و قلیائیت اراضی). گزارش و نقشه‌های مطالعات تکمیلی خاک شناسی و بررسیهای آبیاری و زهکشی منطقه (چاهکهای مطالعاتی. پیزومترهای ساده و مرکب. لایه‌بندی خاکها. استقرار لایه محدودکننده. هدایت هیدرولیک خاک. سرعت نفود آب به خاک و ...) می‌باشد. از آن جایی که فراً یندهای شوری و سدیمی بودن خاکها پویا بوده و تابع زمان و مکان است. بنابراین در صورتی که از زمان انجام مطالعات خاک شناسی و طبقه‌بندی اراضی مدت قابل ملاحظه‌ای گذشته و نحوه بهره‌برداری و مدیریت اراضی تغیبر نموده باشد ضروری است که نمٌشه شوری و قلیائیت خاکهای منطقه به روز گردد. بررسی گزارشها و نقشه‌های فوق‌الذکر. مطالعه کنندگان را از نقطه‌نظر انجام بررسیهای صحرایی و آزمایشگاهی یاری خواهد نمود تا با حداقل صرف وقت و هزینه و بدون دوباره‌کاری نسبت به برنامه‌ریزی. احجرا و نتیجه گیری از آزمایشهای موردنظر و با دقت نسبی زیادتری موفقیت حاصل نمایند. مواردی که از گزارش و نقشه‌های خاک شناسی. طبقه‌بندی اراضی. مطالعات تکمیلی و بررسیهای زهکشی منطقه قابل استخراج و استفاده در مطالعات شوری و سدیم‌زدایی خاک و اراضی می‌باشد. شامل موارد کلی زیر است: - ویژه‌گیهای ذاتی خاکها شامل نفوذپذیری, بافت خاک (به خصوص لایه سطحی ولایه‌های زیرسطحی تا عمق ۵ متری موردنظر است). هدایت هیدرولیک لایه‌های زیرسطحی. ظرفیت نگهداری آب در خاک. وزن مخصوص ظاهری و حقیقی و سایر اطلاعاتی که عمدتاً در محل نیمرخ شاهد مطالعات خاک شناسی انجام و ثبت شده است. - خصوصیات کیفی خاکها مشتمل بر حالت و شدت درجات شوری و سدیمی بودن. عمق و کیفیت آب زیرزمینی. آثار آب ماندگی دایم و موقت در سطح و نیمرخ خاک و غیره. - مشخصات منطمّه‌ای از قبیل: فیزیوگرافی. توپوگرافی (شیبها از نظر حالت و شدت ). موارد مرتبط با فرسایش و افزایش (آبی و بادی). سری و پراکنش فازها در سریهای مربوط و ...۰ ۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- پیشنهاد می‌گردد برپایه گزارش. نقشه‌های خاک شناسی و طبقه‌بندی اراضی. جداولی به شرح زیر تهیه و براساس مندرجات آنها در خصوص تعیین تعداد و تکرار آزمایشهای لازم در زمینه آزمایشهای اصلاح خاک و اراضی اقدام شود: - مساحت و درصد مساحت کل سریهای خاک و فازهای مربوط به هر سری در محدوده مطالعاتی. - وضعیت فازهای مربوط به هر سری خاک از نظر ویژگیهای بافت و نفوذپذیری لایه‌های زیر سطحی و تحت کلاسهای مربوط در محدوده مورد بررسی. - توزیع مساحت سریهای متفاوت خاک در کلاسها و تحت کلاسهای مربوط در خاکهای منطقه موردنظر. - توزیع کلاسهای شوری و قلیائنیت خاک و اراضی در سریهای خاک و فازهای مرتبط به هر سری در منطقه مطالعاتی. - مساحت و درصد کلاسهای متفاوت شوری و قلیائیت خاک و اراضی در سریهای مختلف خاکهای منطقه موردنظر. نمونه‌ای از جداول پیشنهادی در پیوست شماره پنج ارائه گردیده است. تهیه و بررسی جداول بیان شده این امکان را فراهم می‌آورد تا ضمن مطالعه عوامل مختلف و متفاوت. مساحت و درصد اراضی مسأله‌دار را با توجه به عوامل ذاتی. کیفی و منطقه‌ای از نظر تعداد آزمایشهای موردنظر ارزیابی نمود. به دلیل پر هزینه و وقت گیر بودن اجرای آزمایشهای اصلاح خاک و اراضی و تعدّد عوامل مورد بررسی و اندازه گیری. اصلح آن است که حداقل آزمایشهایی راکه بتواند نتایج صحیح و منطقی را حاصل نماید. انتخاب و اجرانمود؛ لیکن ضروری است که در انتخاب نفّاط از نظر تعداد و تکرار مکانهایی راکه معرف کلاس شوری و قلیائیت در فاز . سری و واحد فیزیوگرافی غالب منطقه مورد بررسی است. انتخاب و آزمایشهای لازم را به انجام رسانید به‌طوری که نتایج حاصل قابل بسط و تعمیم به بخش قابل ملاحظه‌ای از اراضی مبتلا به باشد. در این راستا پیشنهاد می‌گردد. اولاً اراضی با مساحت بسیار کم از برنامه حذف شود. ثائیاً اراضی مبتلابه که شوری و قلیائیت آنها از کلاس 5۲۸۲ بالاتر است. انتخاب و در برنامه گنجانده شود. ثالثاً چنانچه در یک سری خاک فازهای مختلفی با درجات شوری و قلیانیت متفاوت وجود داشته‌باشد. کلاسهای با درجات شوری و قلیائیت بالاتر انتخاب شود. زیرا در صورتی که اراضی با کلاسهای شوری و قلیائیت بالاتر قابل اصلاح تشخیص داده شود بالطبع نتایج حاصله برای سایر فازهای سری مربوط به کلاس شوری و قلیانیت پایین‌تر قابل استفاده خواهد بود. ۳-۵ روشهای اجرایی آزمایشهای اصلاح خاک و اراضی آزمایشهای اصلاح خاک و اراضی و یا بررسیهای اصلاح پذیری خاکها را می‌توان به روشهای آزمایشگاهی و صحرایی ۴ -------- صفحهٔ بعد -------- به انجام رسانید. تعیین نوع آزمایش بستگی کاملی به درجه دقت. وسعت و دامنه کاربرد نتایج حاصله خواهد داشت. ذیلاً به ذکر روشهای متداول اشاره می‌گردد: - آزمایشهای آزمایشگاهی برای انجام آزمایش تعیین درجه اصلاح پذیری خاکهای مبتلا به مسایل شوری. سدیمی و یا شوری و سدیمی بودن. از اعماق مختلف محلی که معرف اراضی کلاس شوری و یا قلیائیت مربوط باشد به‌وسیله مته یا هر وسیله دیگری نمونه‌بردای می‌گردد. نمونه‌ها در هوای آزاد خشک و سپس کوبیده و از الک دو میلیمتری‌گذارنده می‌شود (حدود یک کیلوگرم). مقادیری از خاک غربال شده را در استوانه آبشویی که مجرایی جهت خروج زه‌آب در کف آن تعبیه شده‌است قرار داده و مقادیری آب لازم برای اشباع و ایجاد تراوشهای عمقی و ثقّلی با روشهای غرقاب دایم و با متناوب به ستون خاک اضافه نموده و با اندازه‌گیری شوری و نسبت جذب سدیم (5۸/12) اولیه و نهایی نمونه خاک. اندازه‌گیری حجم و شوری زه‌آبهای حاصله تراوشهای عمقی ستون خاک. رابطه بین حجم آب خروجی با زمان و حجم آب خروجی و شوری زه‌آبها را تعیین نموده و از اعداد و ارقام حاصل در آزمایشهای آبشویی خاکهای شور و یا آزمایشهای بیان شده فوق می‌تواند به صور دیگری نیز به مرحله اجرا دراید. لیکن در همه حال به دلیل کوچک بودن نمونه خاکها و دست خورده بودن آنها دقت این قبیل آزمایشهاکاهش می‌یابد و به این دلیل کاربرد نتایج حاصله در - آزمایشهای صحرایی به‌منظور رفع نقایص یاد شده و بهره‌مندی از مزیتهای دیگری که در روش کار مندرج است. انجام آزمایشهای اصلاح خاک و اراضی به طریق صحرایی توصیه می‌گردد. برای انجام این قبیل آزمایشها ابتدا لازم است. نقاط موردنظر بر روی زمین مشخص و پس از آن ضمن بازدید صحرایی. مندرجات نقشه‌ها با عوارض سطح اراضی درمحل موردنظر تطابق داده شود. در مرحله بعد لازم است قطعه زمین یکنواخت و بلامعارضی به مساحت حدود ۱۰۰ مترمربع (۱۰۳۱۰ متر) میخ‌کوبی و یا علامت‌گذاری شده و آزمایشهای موردنظر در این قطعه زمین بمرحله اجرا درآید. برای انجام آزمایشهای صحرایی اصلاح خاک و اراضی به‌منظور صرفه جویی در وقت و هزینه. پیشنهاد می‌گردد محل انتخابی حتی المقدور در حواشی و یا مجاور نیمرخ شاهد خاک شناسی محل باشد. انجام آزمایشها در صحرامعمولاً با روشهای زیر به مورد اجرادرمی آید که هر کدام معایب و مزایای خاص خود را دارند. ۳۱ -------- صفحهٔ بعد -------- اجرای آزمایشها در کر تهای کوچک برای این منظور یک سری کرت به ابعاد ۱۳۱ یا ۷۱/۵ ۱/۵ و یا ۲۲ متر را با پشته‌هایی (از خاکی غیر از خاک داخل کرت) مستحکم می‌سازیم و کف کر تها را حتی‌المقدور مسطح می‌گردانیم. تعداد کر تهای موردنیاز بستگی به کل عمق آب آبشویی و تناوب و عمق آب کاربردی در افزایش آب به خاک دارد. به عنوان مثال: در صورتی که کل عمق آب آبشویی ۰ سانتیمتر و عمق آب کاربردی در هر بار ۱۰ سانتیمتر باشد. ضروری است که ۱۶ قطعه کرت ایجاد گردد و در حالی که همان میزان آب در شش عمق ۲۵ سانتیمتری به کار رود. تعداد کر تها به هفت قطعه تقلیل می‌یاید. در این مورد ذکر نکات زیر ضروری است: - به‌منظور جلوگیری از جذب آب به‌وسیله پشته‌ها می‌توان اطراف کرتها را با ورقه پلاستیکی پوشش نمود. - کرتها در جهت طولی و عرضی بایستی حداقل یک متر از کرت هم‌جوار فاصله داشته باشد. - طی مدت فرونشست آب در خاک و یا فاصله بین دوبار کاربرد آب. ضروری است سطح کرتها به‌وسیله یک ورقه نایلونی پوشیده گردد (جهت جلوگیری از تبخیر آب از سطح خاک). - کرت اضافی جهت انجام آزمایش در شرایط استغراق کامل درنظر گرفته شود. دراین کرت آب به نحوی اضافه می‌گردد که همواره لایه‌ای از آب سطح کرت را بپوشاند و خاک همواره در استغراق کامل باشد. دراین کرت می‌توان سرعت نفوذ آب به خاک را در اولین و آخرین دوره کاربرد آب آبشویی اندازه‌گیری نمود. علاوه بر آن می‌توان مفایسه‌ای بین دو روش غرقاب دایم و متناوب را نیز انجام داد. در این روش. ابتدا اولین نوبت آب آبشویی به کلیه کر تها اضافه می‌شود و پس از نفوذ آب به خاک و با گذشت زمان معقولی که آب ثقلی از عمق موردنظر خارج شود. از اولین کرت نمونه‌برداری به عمل می آید. معمولاً نمونه‌ها در سه تکرار با تناوب ۰/۲ یا ۰/۲۵ متری و تا عمق دلخواه از خاک برداشت می‌شود. پس از نمونه‌برداری. اولین کرت از دور آزمایش حذف می‌گردد. سپس نوبت بعدی آب آبشویی به کرتهای باقی مانده اضافه می‌شود. پس از نفوذ دومین آب کاربردی. مجدداً از کرت شماره دو به شرح فوق نمونه‌برداری می‌شود و به همین ترتیب افزودن نوبت بعدی آب آبشویی به سایر کرتها استمرار می‌یابد.روند افزایش آب و نمونه‌برداری از سایر کرتها تا نفوذ آخرین نوبت آب کاربردی به دو کرت باقیمانده همانند آنجه بیان گردید ادامه پیدا می‌کند. در این روش آزمایش ضروری است که ازیک یا دو نقطه در جوار کرتهای آزمایشی تا عمق موردنظر از خاک نمونه‌برداری گردد؛ از این نمونه‌ها برای اطلاع از خصوصیات شیمیایی همچنین تعیین رطوبت خاک قبل از آبشویی استفاده می‌شود. بهتر است که در نقطه نمونه‌برداری شده در صورت امکان لایه‌بندی دقیفتری انجام و ثبت گردد. ۳۴۲ -------- صفحهٔ بعد -------- تجزیه‌های شیمیایی موردنظر بر روی نمونه‌های خاک قبل و پس از اجرای آزمایش آبشویی. شامل: هدایت الکتریکی عصاره اشباع. 1آم. کاتیونها و آنیونهای محلول. در صد کربنات کلسیم. میزان گچ. ظرفیت تبادل کاتیونی. سدیم قابل تعویض خاک و در صورت نیاز بر است. تجزیه‌های شیمیایی موردنظر روی نمونه‌های خاک در حین آبشویی. شامل : هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک. 011 و کاتیونهای محلول (سدیم. کلسیم و منیزیم) می‌باشد. بدیهی است که درخصوص کلیه نمونه‌ها می‌توان درصد سدیم تبادلی را از رابطه بین +[5۸ و ]۲5 محاسبه نمود و درخصوص نمونه‌های قبل و پس از آبشویی علاوه بر رابطه فوق می‌توان درصد سدیم تبادلی را مستقیماً از طریق آزمایش (تجزیه‌ای) نیز به دست آورد. در صورتی که نمونه آب مورد مصرف دارای دامنه تغییر در زمان کوتاه آبشویی نباشد. برداشت یک نمونه از آب مصرفی و نمونه آب زیرزمینی محل اجرای آزمایش (در صورت وجود) برای انجام تجزیه کامل کافی است. پیشنهاد می‌گردد به‌منظور رعایت موارد صرفه حویی در هزینه‌ها. نمونه‌های خاکی که در سه تکرار (مربوط به هر عمق) و برای هر نوبت کاربرد آب آبشویی برداشت می‌گردد. در ابتدا در هوای آزاد خشک. کوبیده و غربال گردد و از اختلاط و امتزاج آنها فقط یک نمونه مرکب خاک برای هر عمق تهیه و برای تجزیه به آزمایشگاه ارسال شود. اعمال دقت در خصوص احرای آزمایش. نمونه‌برداری. کنترل نمونه‌های خاک و آب برداشت شده موجب حصول اطمینان در خصوص کاربرد و تعمیم نتایج حاصله خواهد بود. در حالتی که علاوه بر آب آبشویی. کاربرد مقادیر لازمه ماده اصلاحی خاک (گچ. اسید سولفوریک و غیره) و یا مصرف آبهای لب شور و قابل دسترسی نیز مدنظر باشد از نظر تعداد. نمونه‌برداری و سایر تمهیدات مشابه حالت فوق عمل می‌شود. 9 اجرای آزمایش از طریق استوانه‌های مضاعف با توجه به اهداف اجرای آزمایشها. یعنی کاربرد آب آبشویی. روش آبشویی (غرقاب دایم یا متناوب). مواد اصلاح کننده مصرفی و یا کاربرد آبهای لب شور و یا ترکیبی از آنها تعداد استوانه‌های مضاعف و موردنیاز از سه تا شش متغیر خواهد بود. بنابراین با توجه به تعداد استوانه‌های مضاعف کاربردی آرایش آنها می‌تواند مثلنی. مربعی. دایره‌ای و یا مستطیلی باشد. نمونه‌برداری از خاک قبل از اجرای آزمایشها در روش مثلثی از محل برخورد سه میانه. در روشهای مربعی و مستطیلی از محل برخورد اقطار و در روش دایره‌ای از مرکز دایره و به همان وضعیت و شرایطی است که درخصوص کرتهای کوچک بیان شد. انجام نمونه‌برداری از خاک. آب و اعمال تجزیه‌های لازم قبل از انجام امر آبشویی مشابه روش قبلی است. نحوه استقرار استوانه‌های مضاعف مشابه انجام آزمایش تراوش‌پذیری می‌باشد. به‌منظور تعیین سرعت نفوذ آب به خاک و آثار آبشویی بر روی آن معمولاً در اولین و آخرین نوبت مصرف آب آبشویی اندازهگیری آن انجام می‌شود. ۳۳ -------- صفحهٔ بعد -------- در روشهای مستطیلی و دایره‌ای که معمولاً شش جفت استوانه مضاعف به‌ کار می‌رود. مشابه مورد کرتهای کوچک پس از نفوذ اولین دور آب آبشویی و انجام نمونه‌برداری از اعماق موردنظر. یک جفت از سیلندرها از دور آزمایش حذف و مطابق روش قبل. افزودن آب آبیاری یا آبشویی تا کار برد آخرین دور آب مصرفی ادامه می‌پاید؛ لیکن در حالتی که از سه یا چهار جفت استوانه مضاعف استفاده به عمل می‌آید (روشهای مثلثی و یا مربعی) پس از کاربرد هر نوبت آب آبشویی و انجام نمونه‌برداری از خاک داخل استوانه‌ها. محل نمونه‌برداری شده به‌وسیله یک عدد لوله پی وی سی. هم قطر مته نمونه‌برداری خاک (معمولاً ۵ سانتیمتر) اشغال و فضای داخل آن که در واقع محل نمونه‌برداری از خاک سطح استوانه بوده به‌وسیله خاک پر و کوبیده می‌شود تا از قرار و نشت آب جلوگیری به عمل آید. نظر به این که بخشی از سطح استوانه داخلی به‌وسیله لوله اشغال می‌شود. ضروری است که حجم معادل آب آن در محاسبات افزایش آب به سطح استوانه‌های داخلی منظور گردد. نحوه نمونه‌برداری. تناوب و تواتر نمونه‌برداریها. اعماق نمونه‌برداری و انواع تجزیه‌های شیمیایی دقیقاً مشابه اجرای آزمایش در روش کرتهای کوچک است. ۴-۵ نحوه تدوین گزارش و نتیجه گیری از نتایج و ارقام حاصل از اجرای آزمایشهای اصلاح خاک و اراضی در بخش کلیات این مبحث در ابتدا لازم است. جداولی در خصوص : - شماره آزمایش. سری خاک و شماره فاز مربوط. کلاس شوری و قلیائیت اراضی مورد آزمایش (قبل از آبشویی املاح). محل اجرای آزمایش. عمق سطح ایستابی. هدایت هیدرولیک خاک. عمق طبقه محدود کننده. سرعت نفوذ پایه اراضی (اولیه و نهایی) و بالاخره منبع و کلاس آب کاربردی. - شماره آزمایش. تاریخ نمونه‌برداری از آب کاربردی (روز. ماه و سال) هدایت الکتریکی. ]0 کاتیونهاو آنیونهای محلول (سدیم. کلسیم. منیزیم. کلر. سولفات. کربنات و بی‌کربنات) مقدار نسبت جذب سدیم (5۸]4)و یا نسبت حذب سدیم تعدیل شده ۱ برای کلیه آزمایشهای به انجام رسیده. ارائه گردد و پس از آن برای هر مورد آزمایش انجام شده. جدولی حاوی ۵ اعماق نمونه‌برداری. ضخامت لایه‌های خاک. درصد رطوبت وزنی (ظرفیت مزرعه. نقطه پژمردگی و رطوبت صحرایی). وزن مخصوص خاک (ظاهری و حقیقی). تخلخل کل خاک طبقات (بر حسب درصد) نفوذپذیری آ و بالاخره عمق آب مورد نیاز جهت تأمین کسر رطوبت خاک تا حد ظرفیت مزرعه ارائه شود. بر مبنای اطلاعات 2-1 0 ۸000110 لوگ هار۸ -۱ ۴۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- مندرج در جداول موردنظر. خصوصیات فیزیکی - شیمیایی خاکهای محل اجرای آزمایش از قبیل: کلاس . وضعیت شوری و سدیمی بودن خاک. بافت. هدایت هیدرولیکی. عمق استقرار لایه محدود کننده. عمق سطح ایستابی (و کیفیت آب زیرزمینی. به شرط در دسترس بودن اطلاعات). سرعت نفوذ پایه اراضی (اولیه و نهایی) توصیف گردد. همچنین مشخصات فیزیکی خاک طبقات نمونه‌برداری شده و عمق آب مورد نیاز جهت تأمین کسر رطوبت لایه‌های مختلف نیمرخ خاک به منظور استنتاج و موارد کاربردی تفسیر شود. پس از آن به استناد ارقام و اطلاعات موجود از تجزیه شیمیایی نمونه‌های آب مورد مصرف در هر آزمایش (و تکرار مربوط) ارزیابی کیفیت شیمیایی آبهای کاربردی در امر آبشویی املاح صورت پذیرد. همچنین لازم است. در هر نقطه ارقام تجزیه کامل شیمیایی خاک. قبل از آبشویی املاح و برای اعماق نمونه‌برداری شده در جدولی ارائه شود. برمبنای اطلاعات مندرج در این جدول نسبت به تفسیر ارقام اقدام گردد. در این تفسیر عوامل اصلی (شوری. ]01 درصد سدیم تبادلی) و فرعی (کربنات کلسیم. گچ. کاتیونها و آنیونهای محلول عصاره اشباع خاک) برای هر لایه و مجموع طبقات نمونه‌برداری شده مورد توجه قرار گیرد. توصیه می‌شود اطلاعات به دست آمده از نتایج تجزیه‌های آزمایشگاهی نمونه‌های خاک بعد از نفوذ و هر نوبت آب آبشویی شامل عوامل اصلی (شوری. 01 کاتیونهای محلول و درصد سدیم قابل تبادل) نیز در جدولی در متن گزارش ارائه شود. به همین ترتیب ضروری است که اطلاعات به دست آمده از نتایج آزمایشگاهی نمونه‌های خاک پس از کاربرد آخرین تناوب آب آبشویی نیز به صورت جدولی در متن گزارش ارائه گردد. بهتر است که نتایج تجزیه شیمیایی نمونه‌های خاک طبقات موردنظر قبل و بعد از آبشویی املاح در یک جدول تحت عنوان: "تغییرات کیفیت شیمیایی خاک. قبل و بعد از کاربرد عمق آب آبشویی موردنظر در آزمایش مربوط" ارائه شود. به‌منظور بررسی تغییرات مقادیر شوری و درصد سدیم تبادلی نمونه‌های خاک طبقات طی دوره آبشویی املاح و بر مبنای ارقام مندرج در جداول یاد شده می‌توان نسبت به محاسبه میانگین وزنی برای لایه‌های موردنظر (مثلاً ۰۲۵-۰ ۵۰-۰ ۷۵-۰ ۱۰۰-۰ سانتیمتری) اقدام و با کاربرد آنها همچنین ارقام مندرج در جداول اصلی (تجزیه‌های شیمیایی نمونه‌های خاک اعماق نمونه‌برداری شده) نسبت به تهیه اشکال زیر برای هر مورد آزمایش اقدام نمود و نتایج را در چهار شکل جداگانه ارائه داد. الف - رابطه بین تغییرات میزان شوری لایه‌های مختلف نیمرخ خاک به ازای مقادیر مختلف آب کاربردی ". ب - رابطه بین میزان آب کاربردی. با درصد املاح اولیه باقی مانده و شسته شده در لایه‌های مختلف نیمرخ خاک (به صورت تجمعی). ۱- منظور از میزان آب کاربردی مقدار آب آبشویی ناخالص یا ,12 می‌باشد. ۴۵ -------- صفحهٔ بعد -------- کاربردی. ت- رابطه بین میزان آب کاربردی با درصد سدیم تبادلی اولیه باقی مانده و شسته شده در لایه‌های مختلف نیمرخ در شکلهای موردنظر (موارد الف و پ) که مبتنی بر اعداد و ارقام حاصل از آزمایش صحرایی است. تغییرات هر عامل برای هر یک از لایه‌ها به‌طور مستقّل مورد توجه قرار می‌گیرد و به دلیل کوتاه بودن مدت زمان نمونه‌برداری از خاک و استمرار آبشویی املاح (کاربرد تناوب بعدی آب آبشویی). تغییرات هر عامل (شوری و یا درصد سدیم تبادلی) طی این مدت کوتاه ناجیز انگاشته می‌شود. بنابراین. با استفاده از این اشکال و با انتخاب عمق آب آبشویی می‌توان حدود تغییرات شوری و یا درصد سدیم تبادلی خاک را برای هر لایه خاک بررسی و برآورد نمود. در دو شکل دیگر (موارد ب. ت) که براساس اعداد و ارقام حاصل از میانگین وزنی (محاسبه شده) تهیه و ترسیم می‌گردند. ستون خاک تا انتهای لایه موردنظر به عنوان یک محیط بپیوسته منظور می‌گردد که به یکباره می‌توان از طریق کاربرد شکلهای باد شده تغییرات هر عامل (شوری و یا درصد سدیم تبادلی) خاک را برای هر عمق (از سطح خاک تا عمق دلخواه) و به ازای عمق آب آبشویی معینی برآورد نمود. اگرجه اشکال چهارگانه بالا در واقع مکمل یکدیگرند. لیکن استفاده مستفیم از شکلهای ب و ت از نظر برآوردکمی حدود تغییرات عوامل شوری و درصد سدیم تبادلی خاکهای مورد آزمایش بر دو شکل دیگر (الف و پ) ار جحیت داشته و زمینه‌های کاربردی و عملی آنها در شرایط خاکهای آزمایش شده. زیادتر است. در ادامه بررسی نتایج حاصل از اجرای آزمایش و به استناد ارقام تحزیه شیمیایی نمونه‌های خاک طبقات مختلف که باید به صورت جداولی ارائه شود. می‌توان نسبت به بررسی تغییرات و تحلیل آنها اقدام نمود. ضمن انجام این عمل لازم است مقایسه‌ای نیز بین تغییرات عوامل اندازه‌گیری شده (عوامل اصلی و فرعی) قبل و پس از کاربرد آب آبشویی (یا آب شور و یا به همراه مصرف ماده اصلاح کننده خاک) و به تفصیل تا آخرین عمق نمونه‌برداری از نیمرخ خاک در همین ار تباط. نحوه و جچگونگی پراکنش کاتیونها و آنیونهای محلول عصاره اشباع لایه‌های مختلف نیمرخ خاک پ ۰ 1 ۰ ط 1 و اما ۰ ۱ قبل و بعد از مراحل ابشویی املاح. همچنین کاهش و یا افزاش انها طی فرایند ابشویی را می‌توان در سه‌نمودار ارائه نمود. تا از طریق آن بتوان علاوه بر آنچه به صورت توصیفی و تفصیلی درخصوص تغییرات شیمیایی خاکها بیان می‌گردد. نوع تغییرات حاصله را نیز مورد قضاوت و بررسی قرار داد. ۱- به نمودارهای ارائه شده در مثالهای عملی پیوست شماره یک مراجعه شود. ۴۶ -------- صفحهٔ بعد -------- در راستای استمرار تحلیل نتایج حاصل از آزمایشهای آبشویی املاح باید نسبت به تهیه و ارائه منحنیهای شوری و سدیم‌زدایی خاک محلهای مورد آزمایش و به تفکیک هر آزمایش اقدام نمود. همان طوری که قبلاً بیان شد. در شکلهای قبلی (موارد الف تاات) تغییرات میزان شوری و یا درصد سدیم تبادلی خاک لایه‌های مختلف به ازای ممّادیر متفاوت آب کاربردی (آب آبشویی ناخالص و یا ,. 1) ارائه می‌گردد. در عمل ممکن است. مقادیری از آب کاربردی صرف رفع یا جبران کمبود رطوبت خاک اعماق مختلف گردد و در فرآیند آبشویی موثر نباشد. همچنین کاهش میزان شوری و یا درصد سدیم تبادلی خاک. با مصرف آب آبشویی و به میزان زیاد و حتی در لایه‌های سطحی نیمرخ خاک منجر به حصول تعادل شیمیایی کامل با کیفیت آب آبیاری و یا آبشویی در کوتاه مدت نخواهد شد. بدین معنی که حداقل میزان شوری و یا درصد سدیم تبادلی خاک که به حال تعادل شیمیایی با کیفیت آب کاربردی (با کیفیت مشخص) در می‌آید به جز در خاکهای سبک با شرایط زهکشی بسیار مناسب. در سایر موارد از حداقل ۱/۸۵-۲/۰ برابر شوری و نسبت جذب سدیم آب آبیاری زیادتر است. اثر عامل اخیرالذکر در منحنیهای مربوط (اشکال موارد ب و ت) ملحوظ نمی‌باشد. به‌منظور رفع نقایص یاد شده منحنیهای شوری‌زدایی و سدیم زدایی خاکها. برپایه ارقام هدایت الکتریکی عصاره اشباع و درصد سدیم تبادلی خاک و برای اعماق مربوط با استفاده از اطلاعات مندرج در حداول ارائه شده (ارقام نتایج تجزیه شیمیایی نمونه‌های خاک قبل. حین و پس از آبشویی) همین‌طور ارقام تجزیه فیزیکی طبقات خاک ذی ربط برای هر آزمایش به شرح زیر تهیه می‌گردد. در یک دستگاه مختصات بر روی محور ها ارقام مربوط به نسبتهای (, ۳۵ تا /ن 2۳۵ )و با ( ی 5۳ - ز50تا/وی ۳۳85۳ - 50ت1) منعکس و بر روی محور )ها ارقام مربوط به نسبتهای مختلف آب آبشویی به عمق خاک (,11./1آ) آورده می‌شود که در آن: ۶ - هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک بعد از کاربرد عمق آب آبشویی مربوط (خالص یا .آ1) برحسب دسی زیمنس بر متر ‎.)01٩5/10( ۳۴ - هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک قبل از کاربرد عمق آب آبشویی مربوط (خالص یا 11۷) برحسب دسی زیمنس بر متر ‎.)0٩5/10( 1۳ - هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک که به حال تعادل شیمیایی با آب آبیاری و با آبشویی در می‌آید بر حسب دسی زیمنس (05/10). 15۱ -درصد سدیم تبادلی نهایی خاک پس از کاربرد عمق آب آبشویی مربوط (:-1(]). 15۳ - درصد سدیم تبادلی اولیه خاک قبل از کاربرد عمق آب آبشویی مربوط (۷-آ]). ۳5۳ -درصد سدیم تبادلی خاک که به حال تعادل شیمیایی با آب آبیاری یا آبشویی در می‌آید. ارقام وی تا ون *[5٩تا‏ (شوری و درصد سدیم تبادلی) در واقع کمترین مقّادیر شوری و درصد سدیم تبادلی خاکها می‌باشند که در لایه سطحی (۵-۰ سانتیمتری) نیمرخ خاک با استفاده از آب آبیاری یا آبشویی با کیفیت مشخص و موجود حاصل می‌گردند. ۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- 1 -عمق خالص آب آبشویی و آن میزان آبی است که پس از تأمین کسر رطوبت خاک طبقه مربوط به طریق ثقلی و به صورت تراوشهای عمقی از ستون خاک لایه ذی ربط خارج می‌گردد. برحسب متریا سانتیمتر. -عمق یا ضخامت لایه خاک (نسبت به سطح زمین) برحسب متریا سانتیمتر. کاستن مقادیر ی تا و ون 153 از صورت و مخرج کسرهای یاد شده و مربوط موجب خواهد شد تا نتایج حاصل, مستقل از عوامل خارجی موثر (از جمله : میزان تبخیر. شرایط زهکشی داخلی خاکها. کیفیت آب آبیاری مورد مصرف و سایر شرایطی که می‌تواند برروی نتایج اثرگذار باشد) گردد. نظر به این که در ترسیم منحنیهای شوری‌زدایی و سدیم‌زدایی خاکها ارقام محاسبه شده (میانگین وزنی) مورد استفاده قرار می‌گیرد. بنابراین ترسیم منحنیهای مربوط به هر عمق به دلیل عدم تفاوت زیاد در چنین شرایطی معمول نمی‌باشد. در خصوص هر آزمایش (و هر تکرار) لازم است. جداولی مربوط به ارقام محاسبه شده و ۷ (که شرح آنها در بالا بیان شد) برای ترسیم منحنیهای شوری و سدیم‌زدایی خاکهای مورد آزمایش و برای اعماق مربوط تهیه و ارائه شود. براساس ارقام مندرج در این جداول منحنیهای شوری‌زدایی و سدیم‌زدایی خاکهای محل مورد آزمایش تهیه و در دو شکل جداگانه باید ارائه گردد. در مورد کاربرد منحنیهای بیان شده باید متذکر شد که کاربرد آن در محدوده نوع خاک. میزان شوری و درصد سدیم تبادلی اولیه نیمرخ خاک محل اجرای آزمون می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد. با استفاده از این منحنیها می‌توان عمق آب مورد نیاز را برای کاهش عملی میزان شوری و یا درصد سدیم تبادلی خاک و برای عمق معینی از لایه خاک برآورد مقادیر استخراجی از منحنیهای بالاء نیاز خالص آب آبشویی املاح می‌باشد و به‌منظور برآورد کل میزان آب کاربردی لازم برای آبشویی نمکهای خاک ضروری است که به مقادیر تبخیر (از سطح آب و خاک) و میزان بارندگی نیز توجه موارد کاربرد این منحنیها (شوری‌زدایی و سدیم‌زدایی خاکها) در صفحات آتی به صورت مثال عددی ارائه و تشریح شده است. ۵-۵ کاربرد منحنیهای شوری زدایی و سدیم زدایی خاکها عملیات آبشویی املاح محلول از نیمرخ خاکها را می‌توان به روشهای متنوع و متفاوتی برنامه‌ریزی نمود. لیکن مسأله مهم تشخیص آن است که اجرای این امر بدون پوشش زراعی و یا همراه با عملیات کشت و کار به انجام برسد. ۳۸ -------- صفحهٔ بعد -------- در شرایطی که جهت آبشویی مقدماتی به مقادیر قابل توجهی آب آبشویی ۱ نیاز باشد. موجبات تضعیف قدرت باروی خاک به دلیل از دست رفتن عناصر غذایی با اهمیتی از قبیل: ازت. پتاسیم و غیره فراهم می آید. به جهت تقویت و ترمیم درجه حاصل خیزی خاکها و بهبود خواص فیزیکی آنها که پس از یک دوره استغراق از طریق پخش و نگهداری آب به روی سطح اراضی . ویژگیهای فیزیکی خاکها احیاناً نامطلوب خواهد شد. کشت گیاهان خانواده بقولات آ توصیه گردیده است. این قبیل گیاهان. نه تنها از نظر بهبود خواص فیزیکی و افزایش قدرت باروری خاکها. بلکه به عنوان گیاهانی که قادر به بازگشت درآمد می‌باشند (از طریق تولید محصول طی دوره اجرای برنامه تناوب اصلاحی خاک) قابل ملاحظه هستند. عواملی چند در تعیین روش آبشویی موثر است که از آن جمله می‌توان به ترتیب اهمیت موارد زیر را بر شمرد: منابع آب قابل استفاده (سطحی و یا زیرزمینی). - آثار اجرای یک دوره عملیات آبشویی املاح محلول بر کاهش درجه حاصل خیزی و باروری خاکها. - امکانات کاربرد مواد شیمیایی (کودهای معدنی) در منطقه. پس از انجام موارد متذکره. - درجه مهارت فنی مسئولان اجرایی پروژه و بهره‌برداران. انتخاب روشی مناسب جهت اصلاح عملی خاکها با توجه به موارد بیان شده فوق تشخیص داده خواهد شد. در این راستا کاربرد منحنیهای شوری زدایی و سدیم زدایی خاکها این امکان را فراهم می‌سازد تا بتوان نسبت به تعیین مقدار آب مورد نیاز و زمان لازم جهت انجام امر آبشویی را از طریق یک برنامه‌ریزی دقیق و احیاناً متنوع به نحوی تدوین نمود که منجر به تکامل برنامه اصلاح خاک و اراضی گردد. در زیر بر اساس ارقام و اطلاعات موجود از منطقه دشت هندیجان استان خوزستان موارد کاربرد منحنیهای مذکور با ارائه مثال تشریح می‌گردد. ۱-۵-۵ مثال موردی مساحت قسمتی از دشت هندیجان. استان خوزستان که در این مثال مورد نظر است. بالغ بر ۱۷۶۳۲ هکتار بوده که یکی از سریهای غالب خاک آن به نام غرگانه که در واحد فیزیوگرافی دشت آبرفتی رودخانه‌ای واقع است. مساحتی برابر با ۳۹۵۳ هکتار و یامعادل ۲۲/۴۲ درصد کل اراضی محدوده مورد نظر را داراست. منحنیهای شوری زدایی و سدیم زدایی این سری خاکها که بر اساس آزمایشهای مزرعه‌ای به دست آمده. در شکلهای شماره (۱) و (۲) نشان داده شده است. ۵۶۵ 1۵8۳۵ -2 1 ما۸0 ۱-۰ ۴۹ -------- صفحهٔ بعد -------- ( هه نت هه وه ز هه رها ز 69 [( 9 ز هه ب ۴ ۴ 6 8 ۴ ۱ ِ بت ه سس ام تس به۷ یه ۱ ۱ ۱ ز ده دا 00 ۵هم چجه 2 2 4۹ زه ۰ زه ۰ 1 ی * ۰ ۱ 6 ْ یو هش ۰ ٍ سا و ده زه ۰ تف‌ دوه د سا ز هه ز هه هه ‌ِ زی ۳۰ زد اه 0 ز هه ی هه [(< ز هت زا 0 هه ز هه (جما۲ ۰ ۴۴) | نع ۴۰ ۹۷ ۵۰ چا 5 1 ۳ 5 ان ۳ آم 1 ای ! 3 3 3 -------- صفحهٔ بعد -------- ۱ 1 ۷ 8 5 ۵ له ۳۹ وه ی اه سه زه ۰ 3 کت سا دم نبه ۵ هه که خ جح سه هه ۱ ۱ 1 ۱ 63 ۵5۵ 6 ی .۰ ل ۰ زه ۱ ۰ ی ز ۰ » لا ز 6 سوه هه هه 5 با اب ات اک ۹ ۲ که وس ده زه سا له [ه ده ره اه خ سا یه جم و ت اه 0۳ وه ره هه ز هه (585۳ - (557) | (رم537 552۲۰) - ۵۱ ۳ گ 3 4 فُ ۳ (س 1 9 ل 3 ز -------- صفحهٔ بعد -------- بررسی موارد مندرج در متن گزارش اصلی ! نمایانگر آن است که طبقه‌بندی خاک محل اجرای این آزمایش قبل از آبشویی املاح 5۴۸۴ بوده که بدین ترتیب کیفیت شیمیایی خاک آن را می‌توان بسیار شور و سدیمی قلمداد نمود. با توجه به این که میانگین میزان شوری عصاره اشباع خاک لایه‌های ۰۲۵-۰ ۵۰-۲۵و ۱۰۰-۵۰ سانتیمتری آن به ترتیب ۰۴۰ ۳۰و ۲۵ دسی زیمنس بر متر (05/10) بوده است (بالطبع با درجه سدیمی بودن بالا) ضرورت اعمال امر آبشویی در آن مسجل می‌گردد. به نظر می‌رسد که پس از اتمام عملیات آبشویی مقدماتی املاح محلول "و با توجه به وضعیت منبع آب منطقه. امکان کشت مقدماتی زراعتی مانند جو فراهم گردد. با توجه به این واقعیت که میزان شوری تعادلی خاک لایه‌های سطحی نیمرخ خاک. پس از انجام مراحل آبشویی حدود ۲ دسی زیمنس بر متر (45/10) گزارش گردیده. ابتدا لازم است که با کاربرد آب آبشویی میزان املاح اولیه افق ۲۵-۰ سانتیمتری نیمرخ خاک را به برای فراهم آوردن امکان انجام زراعت جو به ۱۰ دسی زیمنس بر متر (05/10) تقلیل داد. بنابراین با کاربرد شکل شماره (۱) که حاصل از اجرای آزمایش آبشویی در سری خاک مذکور می‌باشد و برای مقادیر شوری حداکثر ۷۸/۴۴ دسی زیمنس بر متر (05/10) قابلیت کاربرد دارد. می‌توان به شرح زیر عمل نمود. به برای تسهیل در بحث و نتیجه گیری. جدول شماره (۵) تهیه و ارائه گردیده است. اضافه می‌نماید ارائه مثال در مورد زراعت یاد شده به دلیل این است که جو در ترکیب کشت پیشنهادی پانزده درصد سهم دارد. ۲-۵-۵ برنامه تناوب زراعی پیشنهادی برای اصلاح خاک و اراضی در مطالعه موردی جون در ترکیب کشت پیشنهادی تاریخ کشت جو اوایل آذرماه تعیین گردیده. بنابراین برنامه اصلاح خاک و اراضی باید قبل از آن تاریخ پایان یابد. بنابراین با توجه به آنچه قبلاً بیان گردید: ۱ ۲ دب مالسالا ۴۰-۲ و۳۲۲۵ - را ۷ ۶ به موازات محور ۷ هاوبرمحور هاخط عمودی باید رسم‌گردد وبد ین تر تیب محور (هارادر نقطه ۵ - بآ( بنابراین برای عمق خاک مورد نظر (۰/۲۵ متر) میزان خالص آب لازم برای کاهش ممقدار شوری اولیه خاک از ۴۰ به ۱- به فهرست منابع مورد استفاده مراجعه سود. 8 ال[ه؟ لهازمه) / [2-1011۵ ۹۲ -------- صفحهٔ بعد -------- جدول ۵- م ماههای سال فروردین اردببهشت خرداد تیر مرداد شهریور مهر آبان آذر دی بهمن اسفند با توجه به بررسیهای ان به‌طوری‌که قبلاً بیان شد برای نفوذ ۶۲/۵ میلیم: خواهد بود (۱۳ + ۵/ موجب تأاخیر در زمان ۱- با احتساب ۷۵ درص ۳- با منظورداشتن ۰ ۴ زیرا اجرای برنامه ا قادیر بارندگی. تبخیر و تبخیر و تعرق ماهانه د (مأخذ : منبع شماره ع( : ۰ ۱ ام ۲ میزان کل مقدار مور نفود حاصل از بارندگی ۱۹/۷۴ ۱۳/۰۵ ۳/۸۱ ۱۳/۷۶ ۱۰/۳۲ ۳/۰۶ ۵/۵۲ ۴/۱۴ ۸۳ ۰/۱۲ ۰/۹ ۷ ۰۳ ۴۰ ۰/۸ ۶۵۴ ۴/۹۰ ۰/۹۵ ۲۳/۰۰ ۱۹/۵۰ ۳/۹۰ ۴/۹۰ ۳۳/۷ ۷/۳۴ 0/۸۵ ۳/۱۴ ۷/۳۴ ۳۳/۰۹ ۲۱۳/۷۶ ۴۳/۹۵ میلیمتر ۲/۵ جام یافته در کشور (استانهای فارس و خوزس تیمتر در روز برآورد گردیده است. تاریخ کشت جو در منطقه اوایل آذرماه می‌د رآب خالص و با توجه به میزان نفوذ عمقی برر ۷). بنابراین لازم است که برنامه آبشویی املا 1 وحود خواهد داشت ". + از میزان بارندگی کل ۲- با احتسا شویی در کرتهای بزرگ متصور بوده است. 5۳ ر دشت هندیجان استان خوزم ی ۰ : از ۱ ی تک کلاس (۸) - میلیمتر ۱۹۱/۵۰ ۱۰۳/۰۵ ۲۱۳۹/۰ ۱۷۳۳/۳۰ ۳/۵۰ ۲۱۳۳/۹۵ ۱۰ ۳۹۹/۸۷ به ۸۱۸۱۵ ۳۹۹/۴ تمه رده ۳۷/۲۲ ۳۳۳/۰ ۳۰۹/۱ ۳۳۹/۰ ۲۳۱۳/۴ ۱۹۹۵/۰۰ ۱۳۹/۵۰ ۱۱۰/۴۰ ۷۷/۳۸ ۷۹/۵۰ ۹/۵ ۹.۳/۵۰ ۶۷/۵۵ ۶ مت ۰/۰۶۲۵ - ۰/۲۵ ان). میزان تراوشهای عمقی در اشد و همان گونه که مشخص | سی شده (۱۳ میلیمتر در روز) ح در آبان ماه به انجام رسد تا اک (پنج روز)» روزانه و به‌طور ب ۶۰ درصد از میزان بارندگی ستان تبخیر وتعرق گیاهی ۱۱۳ ۱۵۸ ۳۲۳۵ ۳۰۶ ۳۹۷ ۳۹۰ ۲۳۷ ۱۷۱ ۹۷ ۹۵۵ ۵۴ ۶۵ ۵ _ بآ( شرایط غرقاب حداکثر ۵روز انجام این امر -------- صفحهٔ بعد -------- بدین ترتیب کل میزان تبخیر تعدیل شده طی این دوره ۳۵/۶ میلیمتر است (۵*۷/۱۲) و با منظورنمودن ۸میلیمتر آب لازم برای تامین کسر رطوبت خاک تا عمق مورد نظر (با بافت خاک رسی سیلت دار) جمع کل میزان ناخالص آب لازم برای آبشویی املاح اولیه لایه ۲۵-۰ سانتیمتری نیمرخ خاک به حدود ۱۲۲/۹ میلیمتر بالغ می‌گردد (۲۴/۸ + ۳۵/۶+ ۶۲/۵). بنابراین حتی در صورت ضرورت کاربرد ۱۵ سانتیمتر عمق آب آبشویی. امکان انجام برنامه در نیمه دوم آبان ماه نیز فراهم است. بنابراین مراحل آبشویی را می‌توان از روز نوزدهم آبان ماه شروع و خاتمه آن را سی‌ام همان ماه پیش‌بینی کرد. نظر به این که پس از اتمام مراحل آبشویی مقدماتی. رطوبت خاک طبفه سطحی در حد مطلوبی خواهد بود. بنابراین برای عملیات تهیه بستر بذر. نیاز به کاربرد آب اضافی (به‌عنوان پیش آبیاری") وجود ندارد و پس از گاو رو شدن طی زمان کاشت تا برداشت. زراعت جو قادر خواهد بود که از ریزشهای آسمانی حداکثر استفاده را بنماید. طی دوره رشد و نمو زراعت حو (در اولین سال) میزان شوری در نیمرخ خاک ممکن است تا میزان ۶ دسی زیمنس بر متر (48/70) افزایش یابد" که به برای حفظ و تعادل میزان شوری طی دوره زراعت جو اقداماتی باید صورت پذیرد. برابر محاسبات به انجام رسیده در زمینه نیاز آبی زراعت حو. این گیاه طی دوره زراعی به ۰ متر مکعب در هکتار (با بازده ۵ درصد کاربرد در سطح مزرعه) آب نیاز دارد که از این میزان. طی شش بار آبیاری با تواترهای متفاوت. حمعاً یازده سانتیمتر آن به صورت تراوشهای عمفی از محدوده رشد و توسعه ریشه‌ها خارج خواهد شد. با بررسی مقدار شوری منبع آب موجود (میزان شوری متوسط سالیانه آب رودخانه زهره) که براپر با ۲/۹۳ دسی زیمنس بر متر می‌باشد. مقدار آب لازم برای کنترل املاح محلول" در نیمرخ خاک برابر با ۰/۵۵ میلیمتر بر روز" ]- ۳۳-۰ ۲- حدود مقاومت به شوری زراعت جو طبق اطلاعات مندرج در جداول منابع معتبر ۱۶-۱۹ دسی زیمنس بر متر گزارش شده است. (به منابع و مأخذ ارانه شده مراجعه گردد). 1 ع ما1 کلا -د3 ۴ 3 ۴۴۶ < (نفوذ عمقی آب آبیاری) ۲ ۱۱۵ - ۵۵۰ ۴۳ ۱۶/۰: ۲/۹۳ - ۳/۳۵۷ هلا میلیمت در روز 0۵ -(تعداد روز طول دورهٌ کشت) 0۰ ۹/۱۸۳۲ برد ۴۴۵ / از -------- صفحهٔ بعد -------- محاسبه شده است (طی دوره زراعت جو. برای کنترل میزان شوری لایه نخست نیمرخ خاک پس از آبشویی مقدماتی و کنترل املاح در سطح ۱۰ دسی زیمنس بر متر) . بنابراین پس از برداشت زراعت جو میزان آب نفوذیافته به ۵ مر خواهد رسید (۰/۵۵* ۱۵۰+ ۶۲/۵) وبدین ترتیب میزان شوری متوسط لایه یک متری نیمرخ خاک. ۵ دمی زیمنس بر متر برآورد می‌گردد! (شکل شماره 6 بنابراین عملاً میزان آب نفوذ یافته (با منظور نمودن مقدار آب آبشویی مقدماتی) به ۰/۱۷۵ متر بالغ خواهد شد. (۶۲/۵ + ۱۱۰) در حالی که مقدار اخیر به کار رود میزان شوری نیمرخ خاک به‌طور متوسط به ۱۵/۶۸ دسی زیمنس بر متر خواهد رسید که بالطبع مقدار آن در لایه‌های فوقانی نیمرخ خاک می‌تواند به مراتب کمتر باشد (شکل شماره ۱). با توجه به مقدار تراوشهای عمفی حاصل از امر آبیاری که مقدار آن برابر با ۱۱ سانتیمتر طی دوره زراعت جو و به‌طور متوسط حدود ۰/۷۳ میلیمتر در روز است (۱۵۰: ۱۱۰)» مشخص می‌شود که مقدار اخیر بیش از ۱/۲۳ برابر کسر آبشویی مورد نیاز ‎)11٩(‏ است (۰/۵۵: ۰/۷۳). بنابراین ملاحظه می‌گردد که در جنین شرایطی. نیاز به اعمال کسر آبشویی املاح (نیاز آبشویی) در برنامه‌ریزیهای آبیاری نمی‌باشد. لازم به توضیح است که این موارد بدون احتساب ۲/۶۶ سانتیمتر نفوذ عمقی خالص حاصل از نزولات آسمانی در نظر گرفته شده است (جدول ۵). در حالی که مقدار اخیر را نیز منظور نماییم کسر آبشویی واقعی املاح محلول از نیمرخ خاک طی دوره زراعت جو به ۰/۹۲ میلیمتر در روز می‌رسد که شرایط مطلوبتری را حاصل می‌نماید (۱۵۰: (۱۱۰ + ۲۶/۶). در خصوص کاربرد منحنی سدیم زدایی خاکهای مورد بررسی (منحنی شماره ۲) باید متذکر گردد که موارد استفاده از آن دقیقاً همانند آن است که فوقاً و به تفصیل در مورد کاربرد منحنی شوری زدایی خاکهای بیان گردید. به‌عنوان مثال در صورتی که در مرحله مقدماتی آبشویی. عمق آب مورد نیاز ۰/۰۶۲۵ متر و نسبت ۰/۲۵ - 15 / ,م.آ1 تعیین گردیده باشد. درحالی که میزان درصد سدیم تبادلی لایه ۲۵-۰ سانتیمتری نیمرخ خاک را ۴۰ و حد نهایی و تعادلی مقدار درصد سدیم قابل تعویض خاکهای منطقه ر ۳/۷۵۱ منظور نماییم. با استفاده از شکل مذکور ملاحظه خواهد شد که میزان درصد سدیم تبادلی خاک لایه فوق‌الذکر به ۱۶/۸ نقصان خواهد یافت و مشابه آنجه در مورد کاهش شوری پس از دوره زراعت جو بیان گردید. در صورت مناسب بودن شرایط زهکشی خاکها و با نفوذ زیادتر و کاربرد بیشتر آب آبشویی و با توجه به مطالعات به انجام رسید. حد نهایی و تعادلی میزان درصد سدیم تبادلی به رقم فوق‌الذکر حدوداً خواهد رسید. ۱- میانگین وزنی هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک طبقه ۱۰۹-۰ سانتیمتری نیمرخ خاک قبل از انجام آبشویی املاح معادل ۳۰ دسی زیمنس بر متر بوده است. ۵۵ -------- صفحهٔ بعد -------- نظر به این که از جمله نکات بسیار با اهمیت در بهره‌وری از اراضی تازه اصلاح شده آن است که در سالهای اولیه. به خصوص در اولین سال. سطح مزرعه تحت هیچ شرایطی در ماههای گرم سال (عمدتاً از ماه دوم بهار تا اولین ماه پاییز)» نباید بدون پوشش (عمدتاً زنده زراعی و یا مالچ گیاهی. به دلیل جلوگیری از رجعت شوری خاک) باقی بماند و این موضوع در منطقه مذکور از زمان برداشت جو تا کشت مجدد زراعات شتوی صادق است. بدین دلیل درخصوص برنامه اصلاح خاک و اراضی پیشنهادی. توصیه می‌نماید که کلش زراعت جو طی زمان برداشت و تابستان برروی سطح اراضی به دلیل آثار مثشت آن در تعدیل تبخیر از سطح خاک بدون زراعت (آیش تابستانه) باقی بماند و از برداشت کلش تا قبل از اواسط فصل پاییز خودداری گردد. بدین ترتیب با ملاحظه آنجه به تفصیل بیان شد. ملاحظه می‌گردد که برنامه تناوب زراعی پیشنهادی اصلاح خاک و اراضی در شرایط مشروحه فوق مشتمل بر «آبشویی مقدماتی و انجام زراعت جو در استمرار امر آبشویی املاح محلول از نیمرخ خاک» می‌تواند مقدمتاً مورد توجه و برنامه‌ریزی قرار گیرد. در خاتمه این بحث لازم است متذکر شود. جنانجچه اعمال دقیق موارد فوق رعایت شود. با توجه به آن که انجام مراحل آبشویی در اراضی مجهز به سیستم زهکشی سطحی و زیر زمینی صورت می‌گیرد. پیش‌بینی رجعت چشمگیر شوری در اراضی مربوط مورد انتظار نیست. دلیل این امر را می‌توان به پایین افتادن سطح ایستابی و نقصان آثار خیزش موئینه‌ای از سفره آب زیرزمینی و وجود مالچ بر روی سطح اراضی دانست. به علاوه با توجه به شرایط اقلیمی منطقه در پاییز. تهیه بستر بذر بدون انجام امر آبیاری مقدماتی مقدور نبوده و یا عملاً غیر ممکن است. بنابراین با اعمال یک دوره آبیاری نسبتاً سنگین برای تهیه بستر بذر, موارد تعدیل شوری باقی مانده و یا تراکم یافته نیز ملحوظ بوده و در این قبیل اراضی می‌توان به کشت گندم. جو و یا سایر نباتات پیش‌بینی شده در ترکیب کشت پیشنهادی اقدام نمود. لازم به تذکر است که انتخاب قطعی نوع زراعت بستگی به میزان شوری خاک پس از دوره آیش تابستانه و میزان آب کاربردی مجدد خواهد داشت که تعیین این موارد با توجه به مثال ارائه گردیده کاملا عملی به نظر می‌رسد. به هر حال. جنین می‌توان اظهار داشت که شرط موفقیت در بقای میزان حاصلخیزی خاک و جلوگیری از شور شدن مجدد اراضی تازه اصلاح شده. در گرو مدیریت صحیح در بهره‌برداری از منابع خاک و آب (به خصوص در شرایط آنجه در بالا بیان شد. مثالی در شرایط خاص منطقه دشت هندیجان . استان خوزستان بود. در شرایط دیگری برای اراضی بخشهای مرکزی و جنوبی جلگه خوزستان برنامه‌های پیشنهادی تناوب زارعی برای اصلاخ خاک و اراضی مشتمل بر «آبشویی مقدماتی. کشت برنج و زراعت جو و یا آبشویی مقدماتی کشت برنج و زارعت شبدر بوده است.» ۵۶ -------- صفحهٔ بعد -------- ۶-۵ منحنی آبشویی املاح از نیمرخ خاکها در مطالعات اصلاح خاک معمولاً چنین مرسوم است که منحنیهای حاصل از اجرای آزمایشهای شوری‌زدایی و سدیم زدایی خاکها را که در سریهای مختلف (و با فازهای متفاوت یک سری) در محدوده مطالعاتی و در یک واحد فیزیوگرافی به انجام رسیده باشند. ضمن مقایسه . با هم ترکیب و به شکل منحنیهای واحدی برای منطقه مورد بررسی منتج به تهیه اشکال شماره (۳) و (۴) گردیده است. ۵۷ -------- صفحهٔ بعد -------- یح هم از به زه اس زه ت‌ ه‌ هه زهه ز ها 7 ۱ [ وت هه زه ۸ (ه دوه 09 ز هه تسم ز مه [ هی ز ما ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ زج ز هه هه [<ه ز هه ز هه (وم5 -۴0) | (وی۴ ۴۲۰) - ۷ ۵۸ ن ز ره زگ -------- صفحهٔ بعد -------- : 3 1 زب ط ارگ 0 2 5 8 ز هه هه ره | اه اه زچ هه ز۵ <] ح‌ اه هه هه ز هه زه ره 3 نو ها به ت بو از ره هه مه یه ۳۰ رف زد هه زه ( هه سه هه ره (25۴ -:557) | (م52 -582۲) > ۷ ۵۹ ۳ ی 3 ۹ 3 نگ 9 1 ۲ 5 َ > 2 1 ز -------- صفحهٔ بعد -------- مقایسه اشکال فوق‌الذکر نشان می‌دهد که فرایندهای شوری زدایی و سدیم زدایی خاکها در منطمّه مورد مطالعه تا حدودی با یکدیگر هماهنگ می‌باشند. در نتیجه می‌توان بیان داشت که در خاکهای منطقه مورد مطالعه. تراکم بیش از حد املاح محلول در نیمرخ خاکها که انواع آن را بیشتر نمکهای سدیم تشکیل می‌دهند. موجب بالا رفتن درصد سدیم تبادلی خاک می‌گردد. در نتیجه به شرط ایجاد سیستم زهکشی زیرزمینی و بهبود شرایط فیزیکی و زهکشی طبیعی خاک. مقادیر قابل توجهی از املاح محلول را می‌توان به وسیله آبشویی از محدوده رشد ریشه گیاهان خارج نمود که در نتیجه آن. کاهش در میزان سدیمی بودن خاک نیز به وقوع خواهد پیوست و در صورت وجود یا تامین یون کلسیم به علاوه به علت ضرورتهای کاربردی. تخصصی و تکمیلی می‌توان نسبت به تعریف ریاضی اشکال فوق‌الذکر نیز اقدام نمود. در مورد منحنی شوری زدایی خاکهای منطفه مورد بحث. نتیجه اقدامات منجر به حصول رابطه مربوط به فرم هوموگرافیک " به شرح زیر است. ۱۹ س بج ۷-۸ ۸ و دا ضرایب تایتی هستند که مقادیر آنها به تر تیب برابر با ۵۴و ۷ است. سایر علایم به کار رفته (۲۰) ۳ ی 0 (19 / پی [1) و یا ۲۱۱( ۴ مج (پیاآ]/ د1) ۰/۱۶۴۷ > ۷ و ضریب همبستگی ارقام در سطح ۱ معنی دار بوده است (۰/۸۳۲ -۲). به هرحال. برای سهولت در برآورد آب مورد نیاز آبشویی. می‌توان اقدام به تهیه منحنی آبشویی املاح محلول از نیمرخ ۱- 11۷600 ۶۰ -------- صفحهٔ بعد -------- مراحل آبشویی املاح و برای سطوح شوری ۳۲/۰ ۰۱۶/۰ ۸/۰ ۴/۰ دسی زیمنس بر متر بعد از انجام امر آبشویی منظور می‌گردد. بدین ترتیب با تعیین میزان هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک و اخذ تصمیم در مورد سطوح شوری مورد نظر و با انتخاب ضخامت لایه‌ای از خاک که اصلاح آن مورد نظر است. می‌توان مقدار عمق آب آبشویی مورد نیاز را برآورد نمود. نتایج حاصله که براساس منحنی شوری زدایی منطقه دشت هندیجان به انجام رسیده است. در شکل شماره (۵) ارائه شده است. ضمناً علاوه بر شکل فوق. استفاده مستقیم از منحنی شوری زدایی خاکهای منطقه و بهره‌گیری از معادلات بیان شده قبلی نیز می‌تواند منظور را عملی نماید. با این حال برای تسهیل دربرآورد و قضاوت درخصوص ممقادیر آب لازم (خالص) برای کاهش مقادیر شوری کلاسهای مختلف خاک و اراضی در طبقات مختلف نیمرخ خاکهای منطقه. جدول شماره (۶) نیز تهیه و به‌عنوان راهنما ارائه شده است. ۶۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ل ىم 3 1 1 ر و ۷ ! 1 اج سییر ور ور ر یرو ۴۰۰۰۰۲۰۹۳۰۰۰۰۰۳۳ هه ه وه ۳ 2 بح ز هه 8 نه 9 ننا اه هه ت‌ ی 1۱ نه ز 9 نا په< 0 ی ۹1۱ ری هه 9 تفت 88 و چگ ت03 وت ت00 وا هت پح زه یی وت ص‌ ۵۵ ره پیج ارت ۹ پ ی ها ه هه ت‌ ز ی ض یش تا هی سر تا ار رس نا مس سس سس رم تا دب شرم سم ست ۶۲ 1 لک ن 4 :1 اه پ 5 4 ل -------- صفحهٔ بعد -------- در آزمایشهای اصلاح خاک و اراضی دشت هندیجان - استان خوزستان (محاسبه شده بر مبنای مندرحات منبع شماره ع( میزان آب لازم برای آبشویی اعماق موردنظر خاک بر حسب سانت نتیمتر در کلاسهای متفاوت شوری پیش از آبشویی پس از آبشویی عمق خاک - سانتیمتر عمق خاک - سانتیمتر عمق خاک - سانتیمتر عمق خاک - سانتیمتر ۱۵۰ ۲۹۷۰ ۸۰ ۴۵ ۰ ۱۶ ۴ م۹۶ ۴۳۲ ۳۸ ۱۲ ۸ ورد ۶ م۸ م۳6 دب 1 ۲- ۱۶م ۳ب وود 7۲ <مع6ت] <ب5 (در محاسبات حدول فوق میزان +5 معادل ۵۰/۰ -<م )ن] دسی زیمنس بر متر 45/1 منظور گردیده‌است). ۶۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۶ مدلهای نظری آبشویی املاح محلول از نیمرخ خاکها در طرحهای مطالعاتی. بررسی امکانات اصلاح فیزیکی - شیمیایی خاکهای شور و سدیمی . تعیین میزان آب لازم برای آبشویی املاح محلول از نیمرخ خاکهای مبتلابه با اهمیت تلقی می‌گردد. در بررسیهای جاری و متداول. با کاربرد مقادیر متفاوت آب آبشویی و تهیه نمونه های متعدد آب . خاک و زه آب تغییرات میزان املاح مورد بررسی قرار می‌گیرد. اجرای این روشها که مرسومترین شیوه در اصلاح و بهسازی خاکهای یاد شده می‌باشد. مستلزم صرف وقت. هزینه زیاد و آزمایشهای صحرایی است. در دهه‌های اخیر محققان متعددی با بررسی و شناخت فرآیندهای فیزیکی - شیمیایی که در آبشویی و انتقال املاح محلول موثرند. مدلهایی که مبتنی بر روابط بین متغیرهای مربوطه می‌باشد را به صورت معادلات ریاضی. روابط نظری و تجربی ارائه نمودند. در این قبیل مدلها (نظری) تغییرات میزان شوری خاک به ازای کاربرد مقادیر معین آب ( آبشویی ) با کیفیت مشخص قابل پیش‌بینی می‌باشد. در یک مدل مناسب می‌توان عملیات مدیریتی مختلف را در آبشویی املاح محلول اعمال و نتایج حاصله را مقایسه و آنها را برای مطالعات بعدی و یا بررسی فرآیندهایی که در ساختار مدل گنجانیده نشده اند. در این مبحث و با توجه به هدفهای تهیه و تدوین این دستورالعمل. شرحی اجمالی و در حد آشنایی در خصوص تعدادی از مدلهای معروف و کارآمد "نظری آبشویی املاح محلول از نیمرخ خاکها" ارائه می‌گردد. همچنین در انتهای این فصل نیز موارد مختصری در مورد " ضریب بازده آبشویی ۲ املاح به برای آشنایی با مفاهیم و ضرورت توجه به آن ارائه شده است. شرح تفصیلی موارد مندرج در این مبحث با مراجعه به منابع فارسی شماره‌های ۰۴ ۰۹ ۱۰و منابع انگلیسی شماره‌های ۱۳. ۱۴و ۲۱ قابل دسترسی و بهره‌برداری کامل است. ۱-۶ مدل مخزن منفرد" در این مدل خاک بعنوان مخزنی به حجم (/۱۷) فرض می‌گردد که دارای فاز مایعی ( میزان رطوبت با محلول خاک) با غلظت اولیه ,ح می‌باشد. طی فرآیند آبشویی . محلول خاک به تدریج توسط آب آبشویی با غلظت زج جایگزین می‌شود. طی این جایگزینی. دو حالت کلی زیر می‌تواند متصور باشد : شونده (آب آبشویی) و با سرعتی معادل (میزان جریان عبوری از مخزن) جایگزین شود که جنین حالتی را 1 ۳۲11۵۷ ع دما -2 ۱100۵ [ 1۳00۲۵11۵ -| 3- 51216 ۳۵:0۲۷۵[۳ ۱/000 ۶۳ -------- صفحهٔ بعد -------- جریان پیستونی نیز می‌نامند. در این نوع جریان( پیستونی) در زمان ] (17۷/)0) تمامی حجم محلول خاک ( مخزن) به وسیله محلول جایگزین شونده یا آب آبشویی جایگزین می‌گردد و غلظت زه آب خروجی ,از انتهای مخزن به طور ناگهانی از ,۳ج < ,+۲ در زمان 1۱ یا(ء 1)۱۳1) به زج <ر)در زمان ]1.71 7 1۲ تغییر خواهد نمود. از آن جایی‌که پدیده آبشویی املاح محلول از محیط متخلخل " خاک ضمن فرآیندهای پیچیده فیزیکی و شیمیایی به وقوع می‌پیوندد و به‌دلیل تفاوت در اندازه خلل و فرج سرعت جریان آب در خاک یکنواخت نیست. لذا جریان پیستونی در خاکها به ندرت اتفاق می‌افتد. - درفرآیند جایگزینی محلول خاک به وسیله آب آبشویی (یا محلول جایگزین شونده) اختلاط دو محلول در مخزن به وقوع می‌پیوندد که آن را جایگزینی اختلاط پذیر " می‌نامند. در این حالت املاح محلول تحت دو فرآیند انتقال " (انتشار") توده‌ای " و پخشیدگی ". حرکت توامان یا جابه جایی حاصل می‌نمایند. با فرض اختلاط کامل بین محلول خاک و مایع جایگزین شونده (آب آبشویی) و ثابت بودن حجم مایع درون مخزن طی فرآیند جایگزینی. معادله بیلان املاح را به صورت زیر می‌توان ارائه نمود. )۲۲( 6۳ + ال وی همه که در آن : ۲: متوسط غلظت املاح محلول و موجود در مخزن. گرم بر لیتر یا میلی‌گرم بر سانتیمترمکعب. : ۲ : غلظت املاح ورودی (غلظت املاح موجود در آب آبشویی یا محلول جایگزین شونده) گرم بر لیتر یا میلی‌گرم بر + : غلظت املاح خروجی. گرم بر لیتر یا میلی‌گرم بر سانتیمترمکعب. 1 زمان. ثانیه. میزان جریان عبوری(یا ورودی). سانتیمتر مکعب بر ثانیه. در این بیلان فرض شده است که فعل و انفعالاتی نظیر تر سیب" و یا انحلال مجدد" املاح به وقوع نمی پیوندد. 4۵ ۳۵۲۵۷۵۶ -2 ۷ ۳۵10 -| از 1 در من 11 ۱۸۵06 -3 71 3۵۵ -6 0 س-5 ۳۳۵0 ۲اه -۵ 3 -7 0(- (0 ۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- با اختلاط و یا امتزاج کامل محلول خاک با آب آبشویی شرایط ۲ < +۲ فراهم آمده که باقراردادن آن در معادله شمارهٌ(۲۲) و مرتب نمودن آن. معادله زیر حاصل می‌گردد. 0۲ 9 1 )۲۳( ۷ زل)-) ۲۴۱( 7 و وی بسن ح با توجه به انجه بیان گردید. ملاحظه می شود که به‌دلیل عدم اختلاط کامل املاح موجود در محلول خاک و آب آبشویی کاربردی. مدل فوق نمی تواند بیان کننده شرایط واقعی فرآیند آبشویی املاح و تغییرات غلظت آنها در خاکها باشد. ۲-۶۴ مدل مخزن منفرد با مجرای فرعی از آنجایی که عملاً در خاکهای تحت آبشویی و یا آبیاری. اختلاط کامل بین آب آبشویی و محلول خاک غیر محتمل به نظر می‌رسد. در نتیجه ملاحظه می‌گردد که بخشی از آب کاربردی (آبشویی) بدون اختلاط با محلول خاک از درون خلل و فرج. درز و ترکهای موجود در خاک عبور نموده و به دلیل عدم اختلاط با محلول خاک. در فرآیند آبشویی نفش موثری ندارد. بدین ترتیب با در نظر گرفتن بخشی از آب آبشویی (به نسبت آکه همان ضریب بازده آبشویی است) که با محلول خاک اختلاط ییافته و از منطقه توسعه ریشه (عمق مورد نظر برای اصلاح و آبشویی خاک) عبورنماید. مدل مخزن منفرد با معبر( مجرای) فرعی برای ملحوظ داشتن و بیان دقیقتر فرآیند آبشویی املاح در خاکها پیشنهاد شده است. معادله بیلان املاح در این مدل به شرح زیر است. (۲۵) 00 + [۱-0(0) +۲6 ال . 0 -< .0 در نتیجه : ابا ع6ل (۲۶) 1 2 ۱- 5۱ ۵[6 ۳۵۹۵۳۷۵۱۲ ۷1۲۱ ۵5 ۶۶ -------- صفحهٔ بعد -------- (۲۷) الم وی جح 8 ضریب بازده آبشویی و ,۲ غلظت املاح در حریان خروحی از مخزن ( خاک ) در زمان آو سایر علایم معانی بیشین متذکر می‌گردد که در مطالعات شوری زدایی خاکها از مدل مخرن منفرد با مجرای فرعی به عنوان مبنای بررسیهای بیلان املاح استفاده می‌شود. قابل ذکر است که بخشی از آب آبشویی یا ورودی به میزان (۱-1). با غلظتی معادل آب آبشویی (: ۲) و بدون داشتن نقش قابل توجهی در امر آبشویی از معابر یا مجاری فرعی می‌گذرد. ۳-۶ مدل سری مخازن" بررسی دقیق فرآیند آبشویی املاح محلول در محیط متخلخل و ناهمگن خاک نمایانگر آنست که اختلاط و امتزاج عمق موثر اختلاط آب و محلول خاک محدود است. به منظور ملحوظ نمودن دامنه این محدودیتها در محاسبات و تعدیل نتایج حاصله. مدل نظری سری مخازن توسعه و تکامل یافته است. در این مدل. منطقه رشد ریشه گیاه به چهار لایه تقسیم بندی گردیده و هرلایه به عنوان یک مخزن در نظر گرفته شده است . به طوری که در مخزن نخست. آن بخش از آب آبشویی که وارد مخزن می‌شود با محلول موجود در مخزن اختلاط یافته وفراًیند آبشویی املاح در آن صورت می‌گیرد. زه آب خروجی از مخزن اول به عنوان آب آبشویی ورودی به مخزن دوم محسوب می‌شود. بنابراین هر مخزن (لایه خاک) آب آبشویی را از لایه با مخزن فوقانی دریافت می‌دارد و این در شرایطی است که به تدریج از میزان آب آبشویی کاسته شده و بالعکس غلظت املاح محلول در آن افزایش می‌یابد. در این مدل همچنین فرض می‌شود که حرکت توامان آب و املاح در هر مخزن از حد رطوبت ظرفیت مزرعه به بعد شروع گردیده. و حجم آب درون هر لایه طی فرآیند های انحلال و شستشوی املاح ثابت می‌باشد. حل معادله شماره (۲۶) برای شرا بط انتگرال‌گیری 0 )در زمان ۰ <-] ]| )> در زمان به صورت زیر است: (معادله بیلان املاح برای لایه نخست خاک مد نظر است). (۲۸) او رس ع)+ 0 ۱10001 10۵۲ ۵:0۷ 0۲ خعانه5 -| ۶۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- که در آن : : ۲ : غلظت املاح خروجی از مخزن اول (ورودی به مخزن دوم). گرم بر لیتر یا میلی‌گرم بر سانتیمترمکعب. ]7 : زمان توقف! محلول در مخزن که ممّدار آن برابر با ۷/00 می‌باشد. ثانیه. (2: غلظت آب ورودی به مخزن اول. گرم بر لیتر یا میلی‌گرم بر سانتیمترمکعب. 1 و۲ نیز قبلاً تعریف شده‌اند. با استفاده از اصل انطباق لایه ها بر روی هم. غلظت جریان خروجی از لایه‌های دوم. سوم و چهارم به روش مشابه به دست می‌آید. بنابر این غلظت املاح در لایه ام با معادله کلی زیر تعیین می‌گردد. ۱ رخ ۵ ۲ ۳ (۳۲۹) (1 ۱۲۳۰.۰ > اجز) [ ۲ ۱۳] 2 ام ری)) جن عبی )1 1۳ مختلف نیمرخ خاک) فرض شده است. هر گاه غلظت اولیه املاح (ن۲) لایه‌های خاک متفاوت باشد (توزیع با ۳۴۶ مدل نظری ستون پیوسته خاک" در این مدل نیمرخ خاک به صورت ستون پیوسته‌ای " در نظر گرفته می‌ شود که اختلاط آب آبشویی و محلول خاک در هر عمقی از آن می‌تواند صورت گیرد. لیکن دامنه اختلاط موْثر محدود می‌باشد. تطبیق و کاربرد آن برای آبشویی املاح خاک منجر به حصول معادله زیر گردیده است. ۲ ۵۲ 0 01۹ (۳۰۱) اج چا ری ای ۱ وا ۴ رهاط که در آن: ۱1006 ددع11 عادا۳ 1۳۵0۵ -2 60 ۵۳۲ ۱-۵۵ 0011۵۶ -3 ۶۸ -------- صفحهٔ بعد -------- حل معادله شماره (۳۰) برای بیان فرآآیند شوری زدایی نیمرخ خاک همگن به صورت زیر است: ۱ ۰ - ۳ ۰ ۱ )۳۱۱( ۱ ۷ ۹ یا ان ان - ۷ ۹ لا ۱ (ن) -م)) - حب -0 7 ۳ ۲ 09 86 07 ,0/۲۴ * لاو 10 عمق خالص آب کاربردی و ب۶ رطوبت حجمی خاک در حد ظرفیت مزرعه است. متمم تابع خطایی" (0710) و سایر علایم قبلاً تعریف شده‌اند. ۵-۶ مدل انتقال - انتشار " هیدرودینامیکی اقدامات زیادی برای بیان ریاضی فرآیند" جایگزینی اختلاط پذیر "و حل معادله دیفرانسیل پیشنهادی که در آن نتیجه آن ارائه راه حل تحلیلی برای معادله یک بعدی اختلاط آب و املاح در خاک همگن به شرح زیر می‌باشد. (۳۷۲) کل بو که ره 010 01 0 10 ضریب پخشیدگی. متر مربع بر روز یا سانتیمتر مربع بر ثانیه. غلظت املاح محلول. گرم در لیتر یا میلی‌گرم بر سانتیمتر مکعب . و 1. زمان. ثائیه . شرایط اولیه و مرزی برای حل تحلیلی معادله شماره (۳۲) به صورت زیر است: 2۰ : ۰ <و(] ۱ )ی ۰ <۱. ۰ <و(] 0ل)ح) ۰ <ا را ۵۵ <ج 15 آ)ح) با توجه به شرایط فوق. در حالتی که آب آبشویی دارای غلظت ۲1 باشد. حل معادله شماره (۳۲) به شکل زیر خواهد بود. ۱0۵01 121300100 - ۵۵۵110 -2 ۲۵1 ۳۵۵۱۵۵ ۳۳۳۵۴ -۱ ۶۹ -------- صفحهٔ بعد -------- (۳۳) وت 1 ۷12 ۱ ۰ 1 ۱ 0-۷ سس | ]0 اه 0 اس | ماع لا ٩‏ 1 1ب ۵ 0 بررسی نتایج به دست آمده از مطالعات متعدد نشان می‌دهد که برای تعیین ضریب پخشیدگی. معادله تحربی زیر ۱۱۱ 0 <- ۶ + ۲/۹۳ ۷ )۳۴( ۶-۶ مدل تابع انتقال در این مدل که به منظور پیش بینی چگونگی حرکت املاح محلول خاک در منطقه توسعه ریشه ارائه گردیده. انتقال املاح در خاک تابعی از زمان و یا آب آبشویی کاربردی در نظر گرفته شده است. در مدل فوق حرکت املاح در محیط غیر اشباع خاک تابع چگالی احتمال " نسبت به زمان فرض می‌شود. بنابراین میزان غلظت یک ملح غیر واکنشی در عمق ا - ,1 پس از زمان کوتاه 1 تقریبا برابر (1) ۲۳ خواهد بود. با استفاده از اصل انطباق و برای یک مقمّدار فرضی املاح کاربردی در سطح خاک (۰ - و(]). میزان تراکم املاح در عمق -<و(] با معادله زیر بیان می‌گردد. (۳۵) )و۴ ان 2 - (۸ه)) که در آن : زمان مورد نیاز برای رسیدن املاح به عمق معین (از ۰ <,(] به ‎1٩‏ حم(]). ثانیه. و (1) ۰۳۸ تابع جگالی احتمال. در بسط مدل. تابع چگالی احتمال به صورت توزیع لوگ نرمال" قابل بیان است. در شرایطی که جریان آب آبشویی در نیمرخ خاک تقریبا ماندگار فرض شود. می‌توان به حای ] از حجم آب کاربردی در واحد سطح ب(] . استفاده نمود. معادله شماره (۳۶) نتیجه اعمال فرضیات فوق در تابع جگالی احتمال است. ۳ +12 11 ۹ (۳۶) (۱۳۳۰۸ 0 |02 ۲7| < (0)م۳ ۳(7 0 120۵1۷ |۳۲۵۵ -2 ۲۵۵۵1 ۳۳۵۹۱۵ 1۳۵۵۲۵۲ -| 3- 10۵0۳۵], 3 ۹/۰ -------- صفحهٔ بعد -------- که در آن 07و 4/به ترتیب واریانس و میانگین می‌باشند. برای حل تحلیلی معادله شماره (۳۵) روشهای مختلفی ارائه گردیده است. برای شرایط مرزی زیر : ۰ کپ(] ۰ > (م10) و ۸ کپی ]> ۰ ملک > (م1) ون <. 1 ۰ > (و10) ون حل معادله شماره (۳۵) به صورت زیر بیان می‌شود. (۳۷) ۱ 0 1 - 0 ۰ نگ - (1 ,)۲ ۲۲ ۱ ۲ بر اساس روابط پیشنهادی زیر می‌توان مقادیر 7 و 4/ را بر حسب ۷ (سرعت متوسط جریان) و (] (ضریب ۳۸ (و0/ب0) صاخا0 (3۲1۲ /ی 0) 1۳ ۲ (۳۹) ۲0۲ > + 10/۷ < یو ۷۲ +40 خبی 0 ۷-۶ روش حل عددی" روش حل عددی مدل ساده شده ای از معادله بیلان املاح می‌باشد. در این مدل نیمرخ خاک ترکیبی از جند مخزن جداگانه به. لیکن متوالی در نظر گرفته می‌شود. به نحوی که هر گاه مقدار آب کاربردی معادل 2 و با غلظت املاح محلولی برابر با ۲۲ به لایه (مخزن) اول وارد شود و پس از اختلاط با محلول خاک به مخزن (لایه) بعدی وارد می‌گردد. میزان آبشویی املاح در هر لایه به غلظت اولیه املاح محلول آن لایه (2. ۱))کمبود رطوبت خاک تا حد ظرفیت مزرعه و ضریب بازده آبشویی (1) بستگی خواهد داشت. معادله بیلان املاح در لایه نخست به صورت زیر است : [ع۱100 ۳۷۵۵۳۵۱ -|] ۷۱ -------- صفحهٔ بعد -------- که در آن : ۱ : غلظت املاح محلول خاک لایه اول قبل از آبشویی. گرم بر لیتر یا میلی‌گرم بر سانتیمتر مکعب. ۱: غلظت املاح محلول خاک لایه اول پس از آبشویی. گرم بر لیتر یا میلی‌گرم بر سانتیمتر مکعب. ضریب بازده آبشویی املاح در اولین لایه. بدون بعد. 0 رطوبت اولیه خاک لایه اول. سانتیمتر مکعب بر سانتیمتر مکعب. هرگاه ۵ مقدار رطوبت (آب) باقی مانده در لایه نخست باشد. (2-0) مقدار آب آبشویی ورودی به لایه دوم خواهد بود. لذا معادله بیلان املاح برای مخزن (لایه) دوم عبارت خواهد بود از : در معادله فوق : : مقدار رطوبت اولیه لایه یاد شده و 1۲ ضریب بازده آبشویی املاح در دومین لایه می‌باشد. برای لایه های بعدی نیز به طریق مشابه می‌توان معادلات بیلان املاح مربوطه را ارائه نمود. در این روش دقت محاسبات بستگی کاملی به انتخاب مقدار آب آبشویی ورودی (2) دارد در شرایطی که مقدار آن کوچک انتخاب شود. ۸-۶ ضریب بازده آبشویی با استعانت از معادلات آبشویی نظری که در تعدیل و تکامل آنها ضریب بازده آبشویی (1) ملحوظ گردیده (معادلات شماره ۲۷و ۲۹و ۳۱و ۴۰و ۴۱) می‌توان با انتخاب مقدار ضریب (1) مورد نظر و انجام محاسبات لا زمه. در نهایت به ازای مقادیر مختلف (عمق) آب آبشویی. غلظت املاح محلول لایه های متفاوت را پس از کاربرد آب آبشویی برآورد. پیش بینی و با استفاده از آنها اقدام به ترسیم منحنی آبشویی (شوری زدایی) نظری خاک انمود. به طوری که در مبحث شماره ۴-۵ نیز متذکر گردید. تهیه و ترسیم منحنی شوری زدایی (آبشویی) تجربی خاک" از طریق آزمایشهای صحرایی مقدور می‌باشد. انطباق نسبی منحنیهای آبشویی تجربی و نظری خاک می‌تواند بیانگر انتخاب مناسب ممّدار ضریب بازده آبشویی (1) که در معادلات و محاسبات به کار گرفته شده . همجنین تناسب مدل به کار 6 1۳۵8 ۵۵0] ۳۳۵۲۱۵۵۱ -2 6 ع6201۳8] [ 1360۵10۵ -| ۷۲ -------- صفحهٔ بعد -------- رفته با شرایط طبیعی خاک باشد. بدین ترتیب مقایسه میزان هم خوانی و انطباق منحنی آبشویی واقعی خاک و منحنیهای آبشویی تئوری که به ازای مفاد یر متفاوت 0( حاصل آمده. می‌تواند روشی مناسب برای براورد ضریب بازده آبشویی خاکها باشد. علاوه بر آن. روشهای دیگری برای برآورد تقریبی ضریب بازده آبشویی خاکها وجود دارد که می‌توان در برنامه‌های اجرایی از آنها استفاده نمود. به عنوان مثال با کاربرد رابطه زیر امکان دستیابی به ضریب بازده آبشویی با دقت تقریبی فراهم می‌گردد. (۴۲) ۲۳۲۵ - و۲ 3 ۲: ضریب بازده آبشویی (تقرییی). 4۹ هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک که به حال تعادل شیمیایی با آب آبشویی در آمده باشد. ,)۳ : هدایت الکتریکی آب کاربردی (آب آبشویی). +12 (۴۳) ی ]121 در معادله فوق : 0 مقدار آب نفوذ یافته ( زهکشی شده) که به صورت تراوشهای عمقی از لایه مورد نظر خارج شده است. هرگاه مقدار شوری تعادلی (۳۵) منتب به لایه ۵-۰ سانتیمتری اولیه نیمرخ خاک و پس از نفود تمامی میزان آب آبشویی (/1(۷۷]) باشد. در این شرایط می‌توان [(] > /1(۷ تلقی نمود که در نتیحه آن ۱ * ۲و معادله شماره (۴۲) به صورت ساده زیر در می‌آید. (۴۴) سگت 0 همان طوری که قبلاً بیان گردید. استفاده از معادلات شماره (۴۲). (۴۳) و (۴۴) منجر به حصول ضریب بازده به مدلهای نظری آبشویی املاح محلول از نیمرخ خاکها توصیه می‌گردد. ۷۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۷۴ -------- صفحهٔ بعد -------- دستورالعمل آزمایشهای آبشویی خاکهای شور و سدیمی درایران -------- صفحهٔ بعد -------- ۷۶ -------- صفحهٔ بعد -------- پیبوست شماره یک ارائه مثالهای عملی در خصوص آزمایشهای آبشویی خاکهای شور و سدیمی چگونگی اجرا و انجام آزمایشهای اصلاح خاک و اراضی (آزمایشهای بررسی امکانات شوری‌زدایی. سدیم‌زدایی و تهیه منحنیهای آبشویی املاح از نیمرخ خاکها) در قسمت‌های قبل به تفصیل بیان گردیده است. در این مبحث با توجه به مبانی بیان شده. دو مثال عملی در خصوص آزمایشهای آبشویی با کاربرد آب آبشویی به تنهایی و مصرف آب آبشویی به همراه پنج تن در هکتار اسید سولفوریک غلیظ (به‌عنوان ماده اصلاح‌کننده خاک) اراثه می‌شود که طی آن نتایج حاصل از اجرای آزمایشهای آبشویی املاح به همراه جداول. اشکال. و معادلات مربوط به تفصیل بیان شده است و منحنیهای شوری‌زدایی و سدیم‌زدایی خاکهای مورد آزمایش به تفکیک هر آزمایش ارائه جدول شماره (۱) موقعیت. سری. کلاس شوری و سدیمی بودن و معدودی از ویژگیهای فیزیکی خاکها و کیفیت آب کاربردی را در آزمایشهای اصلاح خاک و اراضی که در پی خواهد آمد نشان می‌دهد. در جدول شماره (۲) نتایج تجزیه شیمیایی آبهای مورد مصرف در آزمایشهای آبشویی نشان داده شده است. بیان این نکته نیز ضروری می‌باشد که شرح توصیفی تغییرات فیزیکی و شیمیایی خاکهای مورد آزمایش با توجه به ویژگیهای خاص این نوع خاکها صورت گرفته است. بناپراین در آزمایشهای مشابه. می‌تواند دامنه تغبیرات دیگری را ۹- مثال شماره یک - آزمایش آبشویی املاح محلول نیمرخ خاک به وسیله آب آبشویی این آزمایش در سری خاکهای غرگانه (با شماره فاز خاک ۶/۱) به مرحله اجرا درآمده است. کلاس اراضی انتخابی از نظر شوری و سدیمی بودن. قبل از اجرای آزمایش. براساس مطالعات شناسایی خاک و طبقه‌بندی نیمه تفصیلی دقیق اراضی دشت هندیجان 5۸۳ گزارش شده است. مندرجات جداول شماره (۱). (۲) و (۳) که در پی می‌آید نشان‌دهنده بافت خاک درلایه ۵۰-۰ سانتیمتری نیمرخ خاک. سنگین تا نسبتاً سنگین و درالایه ۱۰۰-۰ سانتیمتری نسبتاً سبک. متوسط تا نسبتاً سنگین و بالاخره در لایه ۱۵۰-۱۰۰ سانتیمتری متوسط تا سبک است. هدایت هیدرولیک آن نسبتاً آهسته. عمق لایه محدودکننده محل آزمایش عمیق. سطح ایستابی خیلی عمیق و سر انجام سرعت نفوذ پایه اراضی در مراحل اولیه آزمایش متوسط بوده است. ۷۷ -------- صفحهٔ بعد -------- جدول ۱- موقعیت. سری. کلاس شوری و قلیائیت و معدودی از ویژگیهای فیزیکی خاکها. در آزمایشهای اصلاح خاک و اراضی دشت هندیجان در استان خوزستان شماره آزمایش سری خاک و شماره لیا بستاد ضریب آبگذری (متر بر روز) جدول ۲- نتایج تجزیه شیمیایی نمونه‌های آب کاربردی در آزمایشهای شوری و سدیم‌زدایی خاکهای دشت هندیحان در استان خوزستان روز ماه |اسال ‏ (05/1) )۳ ۵6/+*۲ه) 0 ۳ 0 1 ۷۸ -------- صفحهٔ بعد -------- مشخصات فیزیکی لایه‌های مختلف خاک و عمق آب مورد نیاز برای تأمین کسر رطوبت خاک لایه‌های متفاوت در جدول شماره (۳) ارائه شده است. بررسی ارقام مندرج در جدول یاد شده بیانگر آن است که در بین نمونه‌های مختلف آزمایش شده. درصد رطوبت خاک در حد ظرفیت مزرعه بین ۱۷/۰و ۲۰/۹۳ و در حد نقطه پژمردگی بین ۹/۳۵ و ۵ متغیر بوده است. میزان نفوذپذیری خاک کلیه طبقّات نمونه‌برداری شده. متوسط و وزن مخصوص حقیقی و ظاهری خاکها به ترتیب از حداقل ۲/۴۲و ۱/۴ تا حداکثر ۲/۴۸و ۱/۵۲گرم بر سانتیمتر مکعب متغیر بوده. و بدین ترتیب درصد تخلخل کل برای خاکهای محل آزمایش از حداقل ۳۷/۷ تا حداکثر ۴۲/۱ متغیر بوده است. همچنین براساس ارقام ارائه شده در حدول بالا ملاحظه می‌گردد که کسری رطوبت لایه‌های خاک (تا حد ظرفیت مزرعه) برای لایه‌های متفاوت تا عمق نمونه‌برداری شده در مجموع به ۱۸/۵۲ سانتیمتر بالغ می‌گردد. بدین ترتیب از جمع ۵ متر آب کاربردی در اولین دوره آبشویی. فقط ۶/۴۸ سانتیمتر (۶/۴۸ - ۱۸/۵۲- ۲۵) آن می‌توانسته است به حالت نفوذ عمقی (آب ثقلی) از انتهای نیمرخ خاک تاعمق ۱/۵ متری خارج شود. کاربرد سه تناوب بعدی آب آبشویی کلاً صرف شستشوی املاح خواهد شد. زیرا ستون خاک تا عمق موردنظر قبلاً در حد رطوبت ظرفیت مزرعه و یا زیادتر از آن بوده است. بنابراین در شرایط فوق از جمع ۱۰۰ سانتیمتر عمق آب کاربردی (در چهار تناوب ۰/۲۵ متری) منحصراً ۸۱/۴۸ سانتیمتر (۸۱/۴۸- ۱۸/۵۲- ۱۰۰) آن می‌توانسته است که به صورت نفوذ عمقی و ثقلی از نیمرخ ۱/۵ متری خاک خارج شده و موجب آبشویی املاح لایه‌های مربوط گردد. در این آزمایش از هیچ‌گونه ماده اصلاح‌کننده خاک (مواد بهساز) استفاده نگردیده و چگونگی آبشویی املاح منحصراً به وسیله آب کاربردی مورد مطالعه قرار گرفته است. آب مورد مصرف در این آزمایش. در طبقه‌بندی آزمایشگاه شوری ایالات متحده امریکا (نمودار ویلکوکس) در کلاس 5۱ - ۳)(به معنی خطرات شوری زیاد وگزند قلیائیت کم) قرار می‌گرفته و از نظر 1 حالت نرمال داشته است. بررسی نوسان تغییرات کیفیت آب مورد مصرف (رودخانه زهره استان خوزستان) نشان‌دهنده آن است که آب این رودخانه در کلیه فصول سال به علت تفوق مقادیر یونهای (کلسیم + منیزیم) بر (بی‌کربنات + کربنات). از نظر کربنات سدیم باقی مانده" "مسأله‌ساز" نمی‌باشد. در اولین دوره کاربرد ۵ متر آب آبشویی. سرعت نفوذ آب به خاک به وسیله سه استوانه مضاعف اندازه گیری شده است. در آخرین دور کاربرد. که عمق آب کاربردی حدوداً به یک متر می‌رسید. سرعت نفوذ آب به خاک برای قضاوت در مورد چگونگی تغییرات سرعت نفوذپذیری خاک. بار دیگر اندازه‌گیری گردیده است. بررسی ارقام حاصله و تحلیل آنها نشان می‌دهد که سرعت نموذ پایه اراضی که در اولین دور کاربرد آب آبشویی معادل ۸۰ سانتیمتر در ساعت و از نظر توصیفی متوسط بوده است. پس از نفوذ یک متر آب بدون تغییر می‌ماند. ۹) ۵۱۵ 7۳۵) لامک ال -۱ ۷۹ -------- صفحهٔ بعد -------- عمق آب مورد نیاز (سانتیمتر) برای تأمین کسر رطوبت 5 11 ۵/۳۹ ۴/۳۹ ۳/۵۱ ۱/۷۸ ۳/۵۵ -------- صفحهٔ بعد -------- جداول شماره (۴) و (۵) نتایج تجزیه شیمیایی نمونه‌های خاک اعماق مربوط را قبل و پس از کاربرد هر تناوب ۵متری آب آبشویی نشان می‌دهد. بررسی این نتایج نمایانگر آن است که : کیفیت شیمیایی خاک تاعمق ۱/۵ متری فوق‌العاده شور و به میزان زیادی سدیمی بوده است. میزان شوری با افزایش عمق خاک کاهش می‌یابد و مقدار سدیمی بودن آن تا عمق حدوداً یک متری نشان از افزایش دارد. میزان 7آم خاک از حداقل ۶/۹۵ تا حداکثر ۷/۳۲(درلایه تحتانی) متغیر بوده است. میزان‌گچ خاک به‌طورکلی تا عمق ۵۰ سانتیمتری متوسط و تراکم آن در لایه ۱۰۰-۷۵ سانتیمتری بسیار زیاد و در آخرین لایه کم بوده است. درصد کربنات کلسیم با پراکنش حدوداً ایکنواخت. به میزان بسیار زیاد گزارش گردیده است. مقادیر درصد سدیم تبادلی تقریباً در کلیه طبقات نمونه‌برداری شده. عدم هماهنگی مشهودی رانمودار می‌سازد. تا عمق ۱/۵ متری نیمرخ خاک. یونهای غالب عصاره اشباع خاک را روی هم رفته به ترتیب غلظت کلر, سدیم. کلسیم. سولفات. منیزیم و بیکربنات تشکیل می‌داده است. این در شرایطی است که عصاره اشباع خاک کلاً فاقد ون کربنات گزارش شده است. بدین ترتیب نتیجه می‌گردد که املاح خاک را عمدتاً کلرور (در مرحله اول کلرورسدیم) و سولفاتهای سدیم. کلسیم و منیزیم تشکیل می‌دهند. وجود چنین املاحی با قابلیت انحلال زیاد در طبقات مختلف نیمرخ خاک. کار آبشویی املاح را از ستون خاک تسهیل نموده است. به طور متوسط میزان هدایت الکتر یکی عصاره اشباع خاک تا عمق ۱/۵ مثری برابر با ۱ دسی زیمنس بر متر (045/10) میزان 1[ گچ و کربنات کلسیم خاک به ترتیب ۰۷/۱۶ ۴/۷۹ میلی‌اکی والان در صد گرم خاک خشک و ۶ درصد بوده است. درصد سدیم تبادلی مربوط به لایه فوق. در دو روش محاسباتی برابر با ۳۰/۲۰و ۳۱/۳۹ گزارش شده است. ۲-۱ تغییرات کیفی خاک پس از کاربرد ۱۰۰ سانتیمتر آب آبشویی قبل و بعد از نفوذ هر ۰/۲۵ متر عمق آب آبشویی (در چهار تناوب که جمعاً عمق آب کاربردی را به یک متر می‌رسانید) نمونه خاک تهیه و برای تجزیه‌های شیمیایی مختلف. شامل: هدایت الکتریکی. ظرفیت تبادل کاتیونی. میزان سدیم قابل تعویض و بالاخره کاتیونها و آنیونهای محلول عصاره اشباع خاک (برای محاسبه نسبت جذب سدیم و نهایتاً برآورد درصد سدیم تبادلی خاک) به آزمایشگاه ارسال گردید. قبل و بعد از اتمام آزمایشها. اسیدیته. گچ و آهک نیز اندازه‌گیری شد. نتایج این آزمایشها در جداول مربوط ارائه شده است. ۸۱ -------- صفحهٔ بعد -------- عمق نمونه‌برداری (سانتیمتر) - ارقام ردیف با است). درصد سدیم درصد سدیم تبادلی تبادلی (۱) ۲۹۳ (۳۲) ۲۹۳ ۵/۱۸ ۳۳/۵۱ ۶/۱۷ ۳/۱۶ ۴۵/۲ ۳/۵۱ ۱/۴۰ ۲۱/۳۵ ۴۴/۹ ۳۰/۱۲ ۴۰ ۷/۳۳ ۳۳/۵۸ ۳۱۹/۸۸ ۱۹/۸۷ ۲۱۳/۸۰ ۲۱/۳۴ ۳۴/۲۶ از آبشویی میانگین آزمایش سه نمونه -------- صفحهٔ بعد -------- عمی (سانتیمتر) ۵ - وه ۲۵ - ۰ ۵۰ -۵ ۷/۵ - ۰ ۱۰۰-۰ ۰ ۱ رک ی سه بموبه است. ۳/۳ ۳/۲۶ ۳۳/۵ ۳۷/۳۳ ۳/۴ ۳۴۴/۸۹ ۳۳/۸۹ ۱۳۳/۹۸ ۳۳۳/۹۷ ۳۳۴۱/۱۸ بشویی میانگین آزمایش -------- صفحهٔ بعد -------- عمق آب ابشویی سانت ۰ -------- صفحهٔ بعد -------- نتایج بررسیهای انجام شده به شرح زیر است : الف - تغبیرات شوری و درصد سدیم تبادلی (سدیمی‌بودن) خااکت طی دوره آبشویی املاح با استناد به اطلاعات مندرج در جداول فوق و با استفاده از ارقام هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک و درصد سدیم تبادلی محاسبه شده (از طریق میزان سدیم تبادلی و ظرفیت کاتیونهای تبادلی نمونه خاک). میانگین وزنی عوامل مزبور برای لایه‌های ۰۲۵-۰ ۵۰-۰ ۷۵-۰ و ۱۰۹-۰ سانتیمتری محاسبه و سپس نسبت به تهیه شکلهای شماره (۱). (۲) (۳) و (۴) براساس روابط زیر اقدام شد: - رابطه بین تغییرات میزان شوری لایه‌های مختلف نیمرخ خاک به ازای مقادیر مختلف آب کاربردی (آب آبشویی ناخالص یا ,1)» رابطه بین میزان آب کاربردی با درصد املاح اولیه باقی مانده و شسته شده در لایه‌های مختلف نیمرخ خاک. - رابطه بین تغییرات میزان درصد سدیم تبادلی لایه‌های مختلف نیمرخ خاک به ازای مقادیر مختلف آب کاربردی (آب آبشویی ناخالص یا 0)» - رابطه بین میزان آب کاربردی با درصد سدیم تبادلی اولیه باقی مانده و شسته شده در لایه‌های مختلف نیمرخ خاک. ب -کیفیت شیمیایی خاک پس از انجام مراحل آبشویی مروری بر ارقام به دست آمده از تجزیه آزمایشگاهی نمونه‌ها. پس از آبشویی با یک متر آب براساس جداول مربوط نمایانگر آن است که : به‌طورکلی تا عمق یک متری نیمرخ خاک. مقادیر شوری و درصد سدیم تبادلی (در هر دو روش محاسباتی) کاهش بسیار قابل ملاحظه‌ای یافته است. شدت این کاهش تاعمقی ۰/۷۵ متری از سطح خاک زیادتر است. به‌طوری‌که برای سه لایه ۵۰-۰ ۱۹۹۰و ۱۵۰-۰ سانتیمتری نیمرخ خاک. میزان هدایت الکتر یکی عصاره اشباع خاک به ترتیب به ۷ 9۵/۰۸ ۱۳/۸۴ دسی زیمنس بر متر (15/10) کاهش یافته است. میزان 01 مربوط به عمق ۱/۵ متری نیمرخ خاک به ۷/۴ رسیده است که کمی افزایش نشان می‌دهد. مقادیرگچ خاک (با پراکنش حدوداً ‏ یکنواخت تا عمق یک متری) برای اعماق یاد شده به ترتیب به ۰۱/۰۵ ۱/۷۳و ۲/۲۹ میلی‌اکی‌والان در صدگرم خاک خشک و مقادیر آهمک به ترتیب به ۰۳۶/۵ ۳۷/۰و ۳۸/۰ درصد رسیده است. مقادیر درصد سدیم تبادلی خاک برای سه لایه فوق در روش محاسباتی اول به ۳/۷۸ ۷/۷۸و ۱۲/۳۰و در روش محاسباتی دیگر به ۰۲/۸۰ ۹/۱۶و ۱۷/۵۳ رسیده است. کاتیونهای غالب در عصاره اشباع خاک مجموع سه لایه مذکور به ترتیب: سدیم. کلسیم و منیزیم و آنیونهای غالب آن به ترتیب: کلر. سولفات و بی‌کرپنات بوده است. اشکال شماره (۵) و (۶) چگونگی پراکنش کاتیونها و آنیونهای ۸۵ -------- صفحهٔ بعد -------- 1 8 6 1 هه ه سا ۷۳ ۰ ۱ رم ۱ ۳ ع ع 3 / 5 د نی ز 9 / ۳ 8 ۵ 8 ۵ / مر ۱ ۱ ا له 5 ۳ / / آً ی / / ا ! / / ۳ / / / اد رم ژ 1 1 گر 1 ۱ مر 1 اس 1 ر 1 ۳ ۳ 9 ۱ را هل ار ی ت‌ هه ز هه هه وه تد‌ هه سا زه م او هت دی که 6 : هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک دسی زیمنس بر متر (15/70) . ۸۶ 3 ظ ی 5 2 ۸( 1 و 5 1 [ وا ُ .1 للم : 5 ۱ (۱ ۳ 3 2 -------- صفحهٔ بعد -------- 3 :ْ 5 8 1 وی و وس ...وج ویو و وا و 666 درصد سدیم تبادلی اولمه شسته شده هه هه ‌ ز حج تر ‌ ز در هر ز وه 0 ۳ بش هم از هی ره درصد سدیم تبادلی اولیه باقیمانده ۸۷ » 3 1 و 3 ۹4 و 2 72 3 و 1 20 14 3 1 0 اه ای -------- صفحهٔ بعد -------- 6 : 3 کت 1 ۳ / سر / گا 5 5 نت مر / ره هگ هه ها یم 2 سح ی 7 / ی 7 ۱ : ۱ 1 7 هی ز ها ده هه 0 ۰ سه ‏ ۹ له ۱ / ی [ و ۱ / ۱۱7 ۲ / را رس ِ ح‌ هه هه هه ی ز 0 ز 9 - یح ز مها و زه 0 1۳ درصد سدیم تبادلی یا قابل تعویض خاک ۸۸ ۹ 3 ذّ 3 1 13 1 ی 2 رک 2 4 یا 1 ل اه ما 7 2 -------- صفحهٔ بعد -------- دّ 3 1 3 3 ۱ 5 1 سس پم یم یی وی ی رز هه 0 هه 0 زه هت ز زه ۵ ( ۵2 6۰ 0 جع زا ۹ ک- ها یحخ تس ۰ ۱ ۰ || : ۱ ۱ پا ۰ ل زه ۰ ا زه ز هی هه ز ز ز 9 ز هه ز هه ز سض له ۳ ارس هت ت‌ سوه مه دوه درصد سدیم تبادلی اولیه باقیمانده ۸۹ ۳ 3 3 1 3 2: 1 2 2 3 : 1 2 5 1 3 [ ۳ -------- صفحهٔ بعد -------- به‌های نی ره اشباع لا تیونها و آنیو شماره , اکتش کاتیونها و آزمایش مثال شمار ۵- چگونگی پر لول در آزمایش ما۱۱ تیونها جل ال ۰۱ کاتیو بر لیتر) 8 و را را کر م7 ۰ ِ [ جش. ید۳ ی اکی والان بر - ۳.1 8 ون ای ۳ ۳ 0 : 2 (میلی ۳ ۲ .۰ ۹ مس ای ۴ مر م۳ ۵ ام هه 5 0 یه : ی سر ی زر ار 0 3 ۳ ۹ هر ای اس ۹ اک و ی ی ۹ ۳ 1 ۰ - - ۳ سا ی . 0 کی 5 ۹ ۹ ۹ 2 ص ی ۳ ۳ ۳ ۴ . 2 مس ی ی ۳ ۹ ۸ و ی سس کر مِ ۴ یر یر 1 مت یی 1 ۹ او هر 9 1 ۴۳ ۳ ۳ ۳ ی ای اد - ج ۱ ۱ 3 یی ده 1 سور رک که 6 تم ۹ دص ۰ 9 ۰ ۹ ۸ مت م ۳ ّ ۳ م ده 7 ی د, سیک ی ارم ات۳ ۳ .۰ .۳ استسا *. ۳ ۳ م, ی ی ی ۳ ۳ ی یا سارا ۳ را را هم ۹ یی ح ی مر ام ۰ اس سر ۳ هم ۳ ی ۹9 یا یا ۳ ی ولی یار ۰ 2 یک سس ط ۹ 4 ۳ و ۰ ۷ سس ۴ ۰ ‌ اس . ۳ ْ. عع- ی 4 ۹ . .۹ رک ما ای *م ۳ پر موه انسیا حطس ۸ 5 1 4 یی وه پا . , ار ْ-. جاح ۰ مک نج 39 ۷ ۴ . - . سس , ,. ریک . ۰ ۱ و 9 نا اس نایک و تا کار را جی ۰ ی ی ی ی کی یر 1 سل ۱ ۴ ور ی 2 ۳ نا را ۳ م سا یا حج 2 کم 2 ی وب وا 0 اچ و س هم یک 2 6 ب ی و یو ۰ : بر ام ۳ ی ی اما و ۰ ی ی ان ی ام ی ات مد رک کر ۲ مور ۰ ی ۳ ۳ و تس ۰ 27 ۷ ی مکی کی بای ی - + + سس ْ ای م۰ سم و ۵ 1 ی باه یی ۳ ی اس اس ی دس کوز 4 ۸ ال ان اه 5 ۹ ۰ ی . ۰ ۳ ۳ ام ۸ 2 اع ۹ ۹ 2 ۳۹ ۹ ۹ 2 ی از ,۸ ی ور ور ی ۳ یا ۳ ی ی با 1» ی ۹ ی ۰ - - ده داده سوه :5 ل هر ۹ ۰ ۹ 1 ۸ ی 11 یک سس ۳ مر ای ۳ 2 5 :۳ ی ۹ ی ی ایا س ۳۹ ای ی اس ۳ 1 و هم ۹ ۰ 5 ۳ ی سم ۳ ی ان ۳ ام 15۹ سر که 8 ور 1 ۹ یی اس . ی ۳ تس 91 زا - ۳ ی ۳ . ۳ یا : یا هی* ی رس یه محل .ْ 4 ۳ تا ما تیم ۰. سا ۳ ۰ را ۰ ی ۳ ا اسووی ۳۹ ود 1 را 1 ی ۳ ان ی ام 4 ۹ لد را 8 ره ما ۷ هرا 1 بش اس 0 ۰ ۳ ی ۳1۱۳ 4 ۸ سل اع ی د و ی و 3 2 سا ی ی میک ۵ و ی . 1 ۵ االاا +ت:۲ ۱ 1 ۱۹۱۱ ۱ اه سا ۱ 03 لالاج 2 ۳ +3۳ ری ۳ اس 9 18 +23۳ 8 ی « 7 8 ۰ اسیست ی و ۱ از ام اس پم زیت ام الات ال - رت ۰ سس ۱ ۰ کم [ ۳ --01ا 3 2 ۴ ْ, ۹ ۰ سوه ی 7 1 5 ۱ 4 ی سس ۹۰ -------- صفحهٔ بعد -------- ۰ ‌ ۰ ۰ ه‌ ‌‌ ۰ 1 ۰ ۹ ۰ مها * ۰ شکل ۶ چگونگی براکتش کاتیونها و آنیونهای عصاره اشباع لایه‌های مختلف خاک ۰ 71 ۰ 1 ۰ ۰ ۰ اتیونها کاتیونها (میلی‌اکی والان بر لیتر) (میلی‌اکی والان بر لیتر) ۹ 8 ۳ 6 ۳ سک کی دمم ۳ کمک نک تس کمک تک تست تم تن او : سار 0 ۰ این چ مه هه اش هه هه دوع و وه و پم سک سکب کت دمح 8 مق ۳5۰ ۱*۶ ه ۰ ۱2 5 عه ع ی عع ی و هه و و ۶ جع ع و مومع ع همع اس چم فا ۰ سس مه وه فا هه باقع دهع و و و نع و۰ زو موی یی ی نسه ۳ ۰ ۳ ۰ ی ار را ۰ بو وا ار کی اس ی ی وس اس۳ ۳ رک ۳ ۳ .۰ * ۰. با م . سا و را ۹ : ی»: 5 6 ۹ ّل 2 ی ی ری یار یا ها ی یا ساک یا یا تا ۹ ۹ #ی هه ۴ ی ی" ۰ ,۰ ,۰ . و۳ . ۰ *. .۰ ۰ ْ*. 5 گام کپ کی هر اه ی ای مر ام ۳ پر اس گر پگ ره ی پم ی یاس تم رم ۳ بر و دوهی » نیا دا تا ا تا دم ۰ 1: ۹. یا مع ۱ سوی 3 اازات + 30 (اناه 100 0 100 0اه ناژ 00+ ناگ زالام سس 53 سح ۷ - ۲23 ++3 +۲۱3۳ +۲۱5 4 5 سم مک ا داش مک گر ار ۹۱ -------- صفحهٔ بعد -------- شکل ۷- تغییرات مجموع کاتیونها و آنیونهای عصاره اشباع لایه‌های مختلف خاک طی فرآیند آبشویی املاح محلول در آزمایش مثال شماره یک آنیونها کاتیونها (میلی‌اکی والان بر لیتر) (میلی‌اکی والان بر لیتر) ۱ مر ۲ رح مر ار مر را ۳ ۳ ی ۰ ام مر ۸ گر ۳ در ۳ ۳ : رم مر اب ء ۴ : مد . ۱ 2 ,۳ ۶ ۳ رم ۲ ۳ ۳ ۳ ار رم گر ی 1 ۳ اما مر ۳ ۳8 مر ۳ کم رک مر م ۳ ۱ پر مر ی ۳ را یا یا کا ی یا یاری /َ 0 یار نی 7/7 یر 2 هد یه جم مک کمک مک مر رکرج هر هم 2رجص ریش کر طو ۳ هک کر بر وک وک کر وا ۳ دنا نما رک را ۳ را نا مر : مر رم و ار را رک کر یرک را گ ار یا رک روا رو روز از یک رو و آ کک اه ی یک یک ی را را را را رب ی را ۳ روا ره را ۳ ۳ مر مر ۳ : ی مر ی اس زر 4 ی ای ام ۳ ی ۰ ر 4 روکد زا از ان او ور جر خر جر مر تج در تج 1 دور و ی ها و وا ف یا ۱ ۳ را ی ی ی ی سک سک سک ریک مرا مه ان اد دوه و ده ده وت 1۱1 1 اس سم پسمض یت ی اس پسن بسح یس 1510 1 لاناک 0ا4 20 الا 10 لا 11۷ لاخ لالات 40 600 01ات افزا یش یافته کاهش یافته ۹۲ -------- صفحهٔ بعد -------- عصاره اشباع لایه‌های مختلف نیمرخ خاک را قبل و بعد از انجام مراحل آبشویی املاح نشان می‌دهد. همجنین مقادیر کاهش و یا افزایش کاتیونها و آنیونهای عصاره اشباع خاک لایه‌های متفاوت نیمرخ خاک طی فرآیند آبشویی (مصرف یک متر آب آبشویی) در شکل شماره (۷) نشان داده شده است. بررسی اشکال ارائه شده. این امکان را فراهم می‌سازد تا علاوه بر موارد مندرج دربالا. نوع املاح مربوط را نیز بتوان مورد بررسی و قضاوت قرار داد. مقایسه ارقام ارائه شده در جدول مربوط (قبل و بعد از آبشویی املاح محلول با یکصد سانتیمتر آب) نمایانگر آن است که مقدار شوری عصاره اشباع خاک طی دوره آبشویی و تاعمق ۱/۵ متری نیمرخ خاک به‌طور متوسط ۲۲/۲۷ دسی زیمنس بر متر (15/10) کاهش داشته که میزان آن در لایه‌های فوقانی (تا عمق یک متری) بسیار زیادتر بوده است. 1 خاک نیز حدود ۰/۲۴ واحد افزایش و مقدارگچ خاک رقمی معادل ۲/۵۱ میلی‌اکی والان در صد گرم خاک کاهش نشان می‌دهد. میزان افزایش کربنات کلسیم خاک فقط ۲ درصد بوده است. مقدار درصد سدیم تبادلی خاک تا عمق ۱/۵ متری و در دو روش محاسباتی ۱۷/۹و ۱۳/۸۶ است که نمایانگر سیر نزولی می‌باشد. روند کاهش میزان درصد سدیم تبادلی خاک در لایه‌های فوقانی بسیار قابل ملاحظه بوده است . پ - منحنیهای شوری‌زدابی و سدیم‌زدا یی خاکت محل آزمایش به طوری که قبلاً در بند الف به آن اشاره شد. روابط بین تغییرات مقادیر شوری و یا درصد سدیم تبادلی با مقادیر آب کاربردی برای خاکهای آزمایش شده ارائه گردیده است. برای ارقام میزان هدایت الکتر یکی و درصد سدیم تبادلی خاک برای اعماق مربوط با استفاده از ارقام مندرج در جداول ارائه شده (جداول تجزیه‌های شیمیایی و فیزیکی خاکها). منحنیهای شوری‌زدایی و سدیم‌زدایی خاک محل مورد آزمایش تهیه گردیده است. نظر به این که در تر سیم منحنیهای باد شده. ارقام محاسبه شده (میانگین وزنی) مورد استفاده قرار گرفته است. بنابراین ترسیم منحنیهای مربوط به هر عمقی به دلیل عدم تفاوت زیاد در چنین شرایطی معمول نیست. می‌دهد. براساس ارقام مندرج در جدول یاد شده. منحنیهای مربوط ترسیم و نتایج در اشکال شماره (۸) و ‎)٩(‏ نشان داده شده است. در این شکلها علایم به کار رفته دارای معانی قبلی است. ۹1۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ردیف دو چهار ۳۵۹ < ۳۹5۲۲۵۹ - -------- صفحهٔ بعد -------- 1 ان : 1 ۹ 3 1 ان 8 8 57 0 سه دح چم .3 ی ص ۳۰ [ مه وه ه ۰ .۰ ۰ .۰ ۰ ۰ ۰ ب اب ۰ ز هه ز 9 ز هه هت هه (« ز هه زا سا ۰ ع‌ 6 ع6۴ 6 ع6 ده دنه لنی ند سه ) هه 8۵ هب 3 ی ۱ زر ۱ ۱ ز اج با ده ده اد ده 7 ر خ هد ۰ زه ز(ه ۰« 4 زه ۰ ن 2 ۰ زه ل ۰ مس هه زه ت‌ سم ده هی اس ۵ هم ( رس ه‌ هه هت ها ه ه‌ ه (و5 - 50) | (بیکظ ۰ 80۲) .- ۷ ۹۵ -------- صفحهٔ بعد -------- هرب و وت تن نت ون را و و ز ‏ سِ رح هم ک‌ ۸ ۵ بح صم دوه د نه ۵ ز هت هه اه هه هه زه ت‌ ز ز(«ه _ ره ی چم ع ۴ ج ت نا دا دی ن ى زج ی هه ی ز 6 ۸ سم سس بح یی لمح [ ۱ 1 ز 1 ز هه 23 68 5 ۵6 22 ۰ 4 3 4 ری موم [ه و ز هه وحم هی ز هه ۰« [ 1 20 ‌» زعه 4 ۱ زه ۱ ی ۵ سم رت دوه زه 0 ره 0 رود اس زد ز هه ز س ز ز هه سِ یه جمم + زی زهم هه (مم557 - :557) / (وم557 -857۲) < ‎٩۷ شمش هه ۹۶ ب<| سا ۵ : ۳ 5 ان ۳ ۵ ط ِ 1 2 1 ی -------- صفحهٔ بعد -------- در خصوص کاربرد منحنیهای یاد شده. لازم است. اشاره گردد. مقادیر شوری و درصد سدیم تبادلی خاک محل مورد آزمایش می‌تواند در محدوده بافت خاک مورد استفاده قرار گیرد که حدود این عوامل برای شرایط این آزمایش ۳۱۹/۵ - ۴۶/۵ دسی زیمنس بر متر (05/10) و ۷- ۴۵/۶۲ درصد بوده است. ماد یر استخراحی از منحنیهای بالا نیاز خالص آب آبشویی املاح را برآورد می‌نماید که ضروری است برای محاسبه کل میزان آب کاربردی برای آبشویی املاح به مقاد یر تبخیر (از سطح خاک و آب). میزان بارندگی طی دوره آبشویی و همجنین عمق آب مورد نیاز برای تامین کسر رطوبت خاک تا عمق مربوط نیز توجه نموده و این عوامل را نیز در محاسبات منظور نمود. موارد کاربرد عملی منحنیهای یاد شده در فصول قبل (مبحث شماره ۵-۵) به صورت مثال عددی ارائه شده است. ت - بررسی امکانا تکار برد معادله تخمینی درصد سدیم تبادلی (]۳5) خا کهای مورد آزمابش در خصوص تعیین میزان درصد سدیم تبادلی خاکها در این آزمایش و در دو روش محاسباتی به ترتیب از معادلات شماره (۶) و (۱۴) استفاده شده است. به طوری که قبلاً نیز متذکر گردید. در بعضی از حالات. عدم هماهنگی بین ارقام حاصل از کاربرد معادلات فوق مشاهده می‌شود. براساس ارقام و اعداد حاصل از تجزیه‌های شیمیایی نمونه‌های خاک و برای قطعه مورد آزمایش با کاربرد اعداد نسبت جذب سدیم (*5۸1) و درصد سدیم تبادلی محاسبه شده (از طریق ۳8 :). ۳) که در حقیفت ارقام واقعی (و نه بر ورد شده از رابطه 5۸1 و ۹7( می‌باشند و با استفاده از معادلات ذکر شده در فصول قبل (۱۰۰-۳۹5]۲) /۳۹5۳۳۹۲ ,6ا5۸.+۸ > کاکطو کا5۸.فاج۸ > ۷) تجزیه و تحلیل به عمل آمد و سعی در تدوین معادله تخمینی گردید که نتیحه آن در پیوست شماره شش آمده است. اگرجچه برای آن که بتوان راجع به امتیاز رابطه به دست آمده نسبت به روابط فوق سخن گفت. لازم است آن را در مناطق مشابه در سطح وسیعتری به کار برد و نتایج حاصل از آن را بررسی کرد. اما به دلیل آن که در این رابطه خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاکهای منطقه دخالت داشته است و معمولاً در روابط تحربی منطقه‌ای در بررسیهای خاک و آب بهترین و صحیح‌ترین نتیجه را می‌دهند. می‌توان آن را در مورد خاکهای مشابه منطقه مورد - آزمایش آبشویی املاح محلول نیمرخ خاک به وسیله آب آبشویی + اسید سولفوریک این آزمایش در سری خاکهای غرگانه (با شماره فاز خاک ۶/۱) به مرحله اجرا درآمده است. کلاس اراضی انتخابی از ۹۷ -------- صفحهٔ بعد -------- نظر شوری و سدیمی بودن. قبل از اجرای آزمایش. براساس مطالعات شناسایی خاک و طبقه‌بندی نیمه تفصیلی دقیق اراضی دشت هندیجان 5۸۳ گزارش شده است. بررسی مندرجات جدولهای شماره (۱) و (۲) که در صفحات قبل ارائه گردید و جدول شماره (۷) که در پی می‌آید نشان‌دهنده آن است که بافت خاک لایه ۵۰-۰ سانتیمتری نیمرخ خاک. سنگین تا بسیار سنگین و درلایه ۱۰۰-۵۰ سانتیمتری نسبتاً سبک. متوسط تا نسبتاً سنگین و سرانجام در لایه ۱۵۰-۱۰۰ سانتیمتری متوسط تا سبک است. هدایت هیدرولیک آن نسبتاً آهسته. عمق استقرار لایه محدود کننده محل آزمایش عمیق. سطح ایستابی خیلی عمیق و بالاخره سرعت نفوذ پایه اراضی در مراحل اولیه آزمایش سریع بوده است. مشخصات فیزیکی لایه‌های مختلف خاک و عمق آب مورد نیاز برای تأمین کمبود رطوبت خاک لایه‌های متفاوت در جدول شماره (۷) ارائه گردیده است. بررسی ارقام مندرج در این جدول نشان‌دهنده آن است که در بین نمونه‌های مختلف آزمایش شده. درصد رطوبت خاک در حد ظرفیت مزرعه بین ۱۷/۰و ۲۰/۹۳ و در حد نقطه پژمردگی بین ۵ ۹/۳۵ تغییر می‌نمود. میزان نفوذپذیری خاک کلیه اعماق نمونه‌برداری شده متوسط. وزن مخصوص حقیقی و ظاهری خاکها از حداقل ۱/۴۰و ۲/۴۲ تا حداکثر ۱/۵۲ و ۸ گرم بر سانتیمتر مکعب متفاوت بوده است. بدین ترتیب تخلخل کل برای خاکهای محل آزمایش از حداقل ۳۷/۷ تا حداکثر ۴۲/۱ درصد متغیر بوده است. همین طور برابر ارقام ارائه گردیده در جدول فوق ملاحظه می‌شود که کمبود رطوبت لایه‌های خاک (تا حد ظرفیت مزرعه) برای لایه‌های متفاوت تا عمق نمونه‌برداری گردیده در مجموع به ۱۸/۵۲ سانتیمتر بالغ می‌گردید. بدین ترتیب از جمع ۵ متر آب کاربردی در اولین دوره آبشویی, فقط ۶/۴۸ سانتیمتر آن می‌توانسته است به حالت نفوذ عمقی (آب ثقلی) از انتهای نیمرخ خاک تاعمق ۱/۵ متری خارج گردد. کاربرد تناوبهای بعدی آب آبشویی کلاً صرف شستشوی املاح می‌گردید؛ زیرا ستون خاک تا عمق موردنظر قبلاً حداقل در حد رطوبتی ظرفیت مزرعه و یا زیادتر از آن بوده است. بدین ترتیب در شرایط فوق از جمع یک متر عمق آب کاربردی منحصراً ۸۱/۴۸ سانتیمتر آن می‌توانسته است که به صورت نفوذ عمق و ثقلی از نیمرخ خاک تاعمق ۱/۵متری خارج گردیده و موجب آبشویی املاح لایه‌ها مربوط گردد. ۹۸ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱( عمق آب مورد نیاز (سانتیمتر) بر ای تامین‌کمبودرطوبت ۱-2) 11 ۱۰ ۰ -------- صفحهٔ بعد -------- در این آزمایش از پنج تن خالص اسید سولفوریک با درجه خلوص ۹۵ درصد استفاده گردیده است و انجام آبشویی املاح و استمرار آن. به وسیله آب کاربردی مورد بررسی قرار گرفته است. کیفیت آب مورد مصرف در این آزمایش قبلاً در جدول شماره (۲) ارائه گردیده است. بررسی مندرجات این جدول بیانگر آن است که آب مورد مصرف در این آزمایش. در طبقه‌بندی آزمایشگاه شوری ایالات متحده امریکا (نمودار ویلکوکس) در کلاس 5۱ - 2۳ (به معنی خطرات شوری زیاد و گزند قلیائیت کم) قرار می‌گیرد و از نظر 11 حالت نرمال دارد. بررسی نوسان تغییرات آب مورد مصرف (رودخانه زهره در استان خوزستان) نشان می‌دهد که در کلیه فصول سال به علت تفوق مقادیر یونهای (کلسیم + منیزیم) بر (بی‌کربنات + کربنات). از نظر کربنات سدیم باقی مانده «مسأله‌ساز» نمی‌باشد. در اولین دور کاربرد ۵ متر آب آبشویی املاح. سرعت نفوذ آب به خاک از محل سه استوانه مضاعف اندازه‌گیری گردید. در آخرین دور کاربرد ۰/۲۵ متر آب آبشویی (که در این حالت عمق آب کاربردی حدوداً به ایک متر می‌رسید) سرعت نفوذ آب به خاک به برای قضاوت در مورد چگونگی تغییرات سرعت نفوذپذیری خاک اندازه‌گیری گردیده است. بررسی ارقام حاصل و تحلیل آنها نمایانگر آن است که سرعت نفوذ پایه اراضی که در اولین دور کاربرد آب آبشویی معادل ۱/۰۶ سانتیمتر در ساعت و از نظر توصیفی سریع بوده است. پس از نفوذ یک متر آب اندکی کاهش حاصل نمود. به‌طوری‌که مقدار عددی آن به ۰/۹۶ سانتیمتر در ساعت و از نظر توصیفی به متوسط تغییر وضعیت حاصل نموده است؛ لیکن به دلیل آن که میزان نقصان فقط معادل یک میلیمتر در ساعت آن هم در شرا بط اندازه گیری مزرعه‌ای بوده است. از این نظر نمی‌توان آن را با قاطعیت کاهش. بلکه باید «عدم تغییر» سرعت نفوذ پایه اراضی استنباط نمود. جداول شماره (۸) و ‎)٩(‏ نتایج تجزیه شیمیایی نمونه‌های خاک اعماق مربوط را قبل و پس از کاربرد هر تناوب ۰/۲۵ متری آب آبشویی نشان می‌دهد. بررسی نتایج ارائه شده در جداول فوق نمایانگر آن است که : کیفیت شیمیایی خاک تا عمق ۱/۵ متری فوق‌العاده شور و به میزان زیادی سدیمی بوده است (به جز طبقه ۱/۵-۱ متری و در روش محاسباتی اول). میزان شوری با افزایش عمق خاک کاهش می‌یابد و مقدار سدیمی بودن آن تا عمق حدوداً یک متری نشان از افزایش دارد. (در روش محاسباتی اول درصد سدیم تبادلی. لیکن میزان پراکنش این فاکتور در روش محاسباتی دوم به جز لایه‌های ۲۵-۰ و ۷۵-۵۰ سانتیمتری حدوداً توزیع یکنواخت داشته). میزان ]آم خاک از حداقل ۶/۸(درلایه سطحی) تا حداکثر ۷/۴(درلایه تحتانی) متغیر بوده است. میزان گچ خاک به حز طبقه ۲۵-۰ سانتیمتری که مقدار آن متوسط بوده در سایر لایه‌های به میزان کمی وجود داشته که تراکم آن بااعمق خاک افزایش حاصل می‌نمود. درصد کربنات کلسیم با پراکنش حدوداً ایکنواخت تا عمق ۰/۷۵ متری و میزان آن به خصوص در لایه‌های ۷۵ - ۱۵۰ سانتیمتری فوق‌العاده زیاد گزارش گردیده است. مقادیر درصد سدیم تبادلی تقریباً در کلیه اعماق نمونه‌برداری شده عدم هماهنگی بسیار مشهودی رانمودار می‌سازد. ۱- نحوه کاربرد اسید سولفوریک به طریق پاشش بر روی سطح خاک داخل استوانه‌های مضاعف بوده است. ۱. ۰۰ -------- صفحهٔ بعد -------- عمق نمونه‌برداری (سانتیمتر) - ارقام ردیف با است). از درصد سدیم تبادلی (۱) ۳۹۳ ۱۳/۵۶ ۳/۵ ۳۳/۲ ۲۱/۷۰ ۲۱/۴ ۴۵۹ ۴۵/۳ ۱۳/۰۷ ۱۳/۷۶ ۲۱۳/۳۶ ابشویی میانگین آزمایش سه نمونه -------- صفحهٔ بعد -------- عمی نمونه‌برداری (سانتیمتر) ۰ - ۲۵ ۵ - ۵۰ ۰ - ۷۵ ۵ ۱۰۰ ۱۰۰ سس ۱۵۰ - رقمی گزارش - ارقام ر دیف با ۳/۴۲ ۳۳/۲۰ ۴/۹۴ ۴۱/۰ ۳۴۳/۴۱ ۵/۳۰ ۴۷/۱۸ ۱۳/۳۰ ۳۱/۸/۱۹ بشویی میانگین آزمایش -------- صفحهٔ بعد -------- عمق آب ابشویی سانت ۰ -------- صفحهٔ بعد -------- کلسیم و پس از آن سولفات. منیزیم و بیکربنات تشکیل می‌داده است. این در شرایطی است که عصاره اشباع خاک کلاً فاقد یون کربنات گزارش گردیده است. بدین ترتیب نتیجه می شود که املاح خاک را عمدتاً کلرور (در مرحله اول خاک به علت دارا بودن قابلیت انحلال زیاد امکان امر آبشویی آنها را از ستون خاک تسهیل می‌نموده است. به طور متوسط میزان هدایت الکتر یکی عصاره اشباع خاک تا عمق ۱/۵ مثری برابر با 7۳ دسی زیمنس بر متر (45/1۳) میزان 7 گچ و کربنات کلسیم خاک به ترتیب ۰۷/۰۸ ۳/۸۹ میلی‌اکی والان در صدگرم خاک خشک و ۷ در صد بوده است. درصد سدیم تبادلی مربوط به لایه فوق و در دو روش محاسباتی به ترتیب برابر با ۲۴/۳۵ و ۳۳/۱۰گزارش شده است. ۲-۲ تغییرات کیفی خاک پس از کاربرد ۱۰۰سانتیمتر آب آبنشویی و با مصرف اسیدسولفوریک قبل و پس از نفوذ هر ۰/۲۵ متر عمق آب آبشویی (در چهار تناوب که جمعاً عمق آب کاربردی را به یک متر می‌رسانید). نمونه خاک تهیه و برای تجزیه‌های ضروری (عوامل شوری و سدیمی‌بودن) شامل: هدایت الکتریکی. ظرفیت کاتیونهای تبادلی, میزان سدیم قابل تبادل و بالاخره کاتیونها و آنیونهای عصاره اشباع خاک (برای محاسبه نسبت جذب سدیم و نهایتاً برآورد درصد سدیم تبادلی خاک) به آزمایشگاه ارسال گردیده. قبل و بعد از اتمام آزمایشها. اسیدیته. گچ و آهمک نیز اندازه‌گیری شد. که نتایج این آزمایشها در جدولهای مربوط ارائه شده است. بررسیهای انجام شده نشان می‌دهد که : الف - بررسی تغییرات شوری و درصد سد یم تبادلی (سدیمی بودن) خاکت طی دوره آبشوبی املاح برابر ارقام مندرج در جدولهای فوق و با استفاده از ارقام هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک و درصد سدیم تبادلی اندازه گیری شده (از طریق میزان سدیم تبادلی و ظرفیت کاتیونهای تبادلی نمونه خاک). میانگین وزنی عوامل مذکور برای لایه‌های ۲۵-۰ ۵۰-۰ ۷۵-۰و ۱۰۰-۰ سانتیمتری محاسبه و سپس نسبت به تهیه شکلهای شماره (۱۰). (۱۱). (۱۲) (۱۳) براساس روابط زیر اقدام شد: - رابطه بین تغییرات میزان شوری لایه‌های مختلف نیمرخ خاک به ازای مقادیر مختلف آب کاربردی (آب آبشویی ناخالص یا 0۷). ۱۰۴ -------- صفحهٔ بعد -------- - رابطه بین میزان آب کاربردی با درصد املاح اولیه باقی مانده و شسته شده در لایه‌های مختلف نیمرخ خاک. - رابطه بین تغییرات میزان درصد سدیم تبادلی لایه‌های مختلف نیمرخ خاک به ازای مقادیر مختلف آب کاربردی (آب آبشویی ناخالص یا 10۷)» - رابطه بین میزان آب کاربردی با درصد سدیم تبادلی اولیه باقی مانده و شسته شده در لایه‌های مختلف نیمرخ خاک. در این شکلها علایم بکار رفته دارای معانی پیشین می‌باشد. ب -کیفیت شیمیایی خاک پس از انجام مراحل آبشویی مروری بر ارقام به دست آمده از تجزیه آزمایشگاهی نمونه‌ها پس از آبشویی با یک متر آب بر اساس جداول مربوط نمایانگر آن است که: - به‌طورکلی تا عمق یک متری نیمرخ خاک. مقادیر شوری و سدیمی‌بودن خاک (در هر دو روش محاسباتی) کاهش بسیار قابل ملاحظه‌ای حاصل نموده‌اند که شدت این میزان نقصان تاعمق ۰/۷۵ متری از سطح خاک فوق‌العاده شدید بوده است. به‌طوری‌که برای سه لایه ۵۰-۰ ۱۰۰-۰ و ۱۵۰-۰ سانتیمتری نیمرخ خاک. میزان متوسط هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک به ترتیب به ۰۲/۹۰ ۴/۴۰و ۱۲/۶۷ دسی زیمنس بر متر (45/10) کاهش حاصل نمود. مقدار 011 مربوط به عمق ۱/۵ متری نیمرخ خاک ۷/۴۲ (کمی افزایش نشان داد) و مقادیرگچ برای اعماق فوق‌الذکر به ترتیب به ۰۱/۴ ۳/۲۷و ۷/۱۸ میلی‌اکی‌والان در یکصدگرم خاک خشک و مقادیر آهک (با پراکنش تقریباً یکنواخت تاعمق ۰/۷۵ متری) به ترتیب به ۰۳۷/۲ ۳۷/۹۵و ۴۰/۴۰ درصد بالغ گردید. مقادیر درصد سدیم تبادلی خاک برای سه لایه موردنظر به ترتیب در روش محاسباتی اول به ۳/۰۷ ۵/۷۰و ۱۲/۵۹و در روش محاسباتی دوم به ۰۲/۲۱ ۸/۳۰و ۱۶/۷۱ رسیده است. - برای مجموع سه لایه یاد شده کاتیونهای غالب عصاره اشباع خاک سدیم. کلسیم و منیزیم و آنیونهای غالب آن به ترتیب کلر. سولفات و بی‌کربنات بوده است. شکلهای شماره (۱۴) و (۱۵) چگونگی پراکنش کاتیونها و آنیونهای عصاره اشباع لایه‌های مختلف نیمرخ خاک را قبل و بعد از انجام مراحل آبشویی املاح نشان می‌دهد. همجنین مقادیر کاهش و یا افزایش کاتیونها و آنیونهای عصاره اشباع خاک لایه‌های متفاوت نیمرخ خاک طی فرآیند آبشویی(مصرف یک متر آب آبشویی) در شکل شماره (۱۶) نشان داده شده است. بررسی اشکال ارائه شده. این امکان را فراهم می‌سازد تا علاوه بر موارد مندرج در بالاء نوع املاح مربوط را نیز بتوان مورد بررسی و قضاوت قرار داد. ۱۰۵ -------- صفحهٔ بعد -------- 6 ۱ ۴ 7 د 1 ع زج ۳ را ۰ وه ۱ ۱۰۶ 0 ان چا [ 2 د 2 ۹( 1 و 1 34 2 را ایا س 7 2 2 -------- صفحهٔ بعد -------- 3 چ : 1 اه هی زر هی اه هی [ هه ی زه زه (ه ۰ سم یه جم وی اهر ت سوه دبع 0 هه در صد سدیم تبادلی اولیه بافیمانده ۱۰۷ » 1 39 1 2 5 7 2 ری 3 ن و 3 1 -------- صفحهٔ بعد -------- ۹ زگ ۱ م سس زگ دی ها ت 2 رم م ۴ ج‌ 3 3 ج مر رم 5 ت‌ نت تب رم مر هه ه ره ۰ ۱ 7 / زت ح ی ره ٍ رم اس 7۴ ٍ مر ۱ ۱ 1 ۱ ٍ رآ رم ۴ ه مس که 4 ۹۰۱ / ۰« ۱« ۱ 1 ۱ ۱ هه ۵ [ | ۹ ۹ ۹ ۱ ۹ ۹۱ ۱ / ۸ ٍ 0 [5 ۳ درصد سدیم تبادلی یا قابل تعویض خاک ۱۹۸ 3 9 3 موه ان ۹ از 5 1 اد و لا ز و 77 ز ّ 5۱ 7 -------- صفحهٔ بعد -------- 1 1 اما چ 8 ر 1 درصد سدیم تبادلی اولیه شسته شده ه حه مه . حه 0 ت‌ ‌ ز 0۰ 0 ۱ ۱ ۱ ۱ 1 ۱ || ۱ ا 6 ۱ ۱ ا ۱ ۰ ۹ 0 ۰ |۱۱ ِ ۱ : 4 ا : ‌ سوط اه پح ۱ ۱ 9 ۱ ۱ / : ۱1| / و او زک ْ 77 ِ ۳ ِ ٍ ها هت هه حه زح هه هت 0 زص ‌ ۱ سس ز هر ی م 0 درصد سدذیم تبادلی اولیه بافیمانده ۱۰۹ 1 3 ذ ۸ ی ز مه 7.۹ 2 ی 9 1 1 ال 5 2 یر 1 5 1 -------- صفحهٔ بعد -------- ۰ ۰ ۰ ‌- ۰ شکل ۱۴- چگونگی پراکنش کاتیونها ۰1 آنیونها (میلی‌اکی والان بر لیتر) عد ۹ ,0 9 گر پگ رگ کی هک کیک که ۳ ک در هر ۱ هه هی سو حس تشه هه مج و هه اه ی ام ۰ ( 9 ۰ »۱ ۰ ی سس سس تشرد ی ۹ کی کی ججه یر را ب که و سای تمد کون ور مان وا ۹ ی اس خر ار اراس باس خر گر رم رک گیب رد کرک کر را رک بت 1 گر گر کی کبک ار بر گم گیگ گید رس گ رگم ,4 وی 560 لا4+2 (اع2 14۱1 8 سد ره --[ا سس 2 1 ۰ رح ل] یی یاس ۰ . ۵ 22 هه و یریزو رو وروی ارو یرو وروی 1 نم ۳-0 و آنیونهای عصاره اشباع لایه‌های مختلف خا کاتیونها (میلی‌اکی والان بر لیتر) ۰ رای ار وا ۳ هو دی ۰ 4 و ۳ ی ۳ 9 1 / ی سیر وی ویر او ی ویر ای اس ازور کرو نو او و او و ی موی با و 7 ۴ ۳ را ۳۳ زر هی ۴۳ ره رام ۳ ی ۳ ی ۴ / ۳ * از از از از سس | اس کش وا ۳ م۳ کر .۳ 9 ۰ ار اش ۳ ۳ ری ۳ ۳ ی ارزو ایا و اس م را ۳ ۹ رخ و دمم مه ناف یا ۳ یا را ۳ ۳ ۳ مسن ۳ را ها شا را را یا ری نا ار موی مر کر خیم هر وا ی مومع یس ی ۳ در ۳ ۰ ار هر وم یا ۳ ۴ ۳ 2 ۳ : اک سا مد کم ان ۰ جوا کر ما کر رم ٍ ا14 ناد 427 527 ۱ ِ ٍ ++ا ++چاا +3[ با سرت و اس وا یت مر ج ن دم ند ددم دص مد من منم نم ددم ۱۱۰ ک 8 : : 2 0 ده ۵ ۳ ذ ِ ٍ 1512 11لا" -------- صفحهٔ بعد -------- ۰ ۰ ۰ 1 ۰ شکل ۱۵- چگونگ پراکنش کاتیونها و آنیونهای عصاره اشباع لایه‌های 1 ۹ ۹ املاح محلول در ازما یش مثال شماره درو آنیونها کاتیونها ن بو ال (میلی‌اکی والان بر لیتر) جج ۳۵ ۳ ۰ ۹ :۹ ات اس دا هه اک که هه که هه هه هک 2 بت ۹۹ ک ۳ دا ری ۳ ۳ ۸ کل -- عهو‌ وه هه هه وهی وهی ومع 9 ۷ هه و و هه و و یه ع و و و و وه و وچ س- ۳۵ . ۳ سم ."۰ رم ژ ی یه زد ی ما اب - ره چ. کی کت کر کم که اس تمس ۰۰ 11ا1 اس ۱ ار ال ۰ هت از کم هم «ر مه کی ۹ یه .۰ .۳ امک . ۳ پر 7 اسطاح « ۳ ۰ ۰ هه , . ْ_-_ ی سا هر اه کر اه با تم ۹ اراس / سر ۰ 7 1 | اس کی کی هد وی ره رهی؟ ی هس ۳ ۳ را ی مر پگ ام و چا وروی ی ام ار سا سس من را ۰ ی 1 رکست ای ِ 1 اما سر :۰ . 2 : وس ور ۶ *. ان ۱ ۱ ما ۰ تا ۳ ۳ سو 5 چو دو و یا ره ام ود و دی ود چا ۱۳ را کر ای ۳ 1 2 2 اس 7111 71۳ ۱ 5 ی ‏ 0ا۹ اش _ازا/» 1 اا4 (اع2 14۱ 8 زا14 لاه لام ۱ ۰ ۳۳۱ :1 + - سسواست <حلا روما ججوا ج++3 1 سای ۱ َ ی سس ر ۱۹۱۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ِ ۱ مختلف خاک تفس ار کا< نها و آنیونهای عصاره اشباع لایه‌های شکل ۱۶ - تغییرات مجموعغ نیو 5 بر و ۳ ۵ بان مثال شماره دو ض فراآیند آبشویی املاح محلول راز هاپس 7 کاتیونها انیو نها الان بر لمتر) میلی‌اکی والان بر لت : 5 ) 0 کی : 9 ا ۴ َ ۳3 ۳ ۴ ۳ ْ ور ام اارا ی ۳ ۱ ۳ م ۹ یا رم را ی 2 ی ی ی را یا ی م ۳ ۳ ۳ ۳ ۳ ۳ ۳ ۰ ۳ د ۳ مر یر : ام ۳ ۳ ی ۳ 5 را ۳ ۳ م۳ ای را ۳ یط ۳ .۰ 2 ام .۰ ۰ ار۳ 8 ی سر بی از ۳ ی ۱ ۳ نا / ۳ دف ره ریه ۳ 1 رص ر یا یا ۳ جا ۲ سر ۳ من ۳ بر ۳ ای ۴ ۳ 7 ۳ ٌ 2 ۳ یر ۳ ۳ ما ی ۳ لس و * .۰ 3 را انز اد ۳ "و رگ ایرد کر رای ار ام ۳ ۳ ۴ ۴ م. ۳ ۳ ْ ی رب ى رم ی نا رس ۳ ۴ ۴ ری ی 1 ۳ ۳ نا یا ۳ را ۴ اس ی رج هد سس نیز اب ف ام . ی . ۳ ید۳ ۰ رک ِ: اور دا ری را ای ۳ ۳ من رم ۳ رت ۴ رم رم ار ۰ ی / 2 اس ۳ اس اس اد ْ. 1 در رای ان را و ان ار ان ان وی ۳ ْ« ۳ بر ۴ ۳ ۳ مر ۳ ۳ ار م . ۳ م. 8 سا دی ۲ کون ایا کر او یو ناو را را را آکا / رم نا ۹ ی . تا ۳ ۳ ۳ نا ی رک ۳ را دار رج وا ی کوک دم مر امیر . را ی ۳ ۳ ۳ ۳ 1 ۳ ۳ ۷ ۳ ۳ یا ار نر ۳ ها ۳ / ۳ ند ای ۷ ۳ ی کی کار ۳ ۳ مر مر رک / ات / ۳ م ام ۰ یر ۳ ام ۳ ۰ 2 ۳ ۳ ۳ ۳ نه ۴ نا ۳ ها ۳ ۴ یا . ری ی دا مه را ی م کر ی یر ۳ بر در ۳ اف از رل مرن زیر در ای ای اش پسهت مر زر ۳ ۳ ۳ ری ۹ ۳ ۴ ۳ , / اس 2 ۳ را 2 ای ۳ 1 سک تک 5 م ْ- ۰ ۰ ر۳ یی ام ۰ نی ۰ ۳ . + ۳ ام 7 ین ۳ ۳ ۳ ۳ ۳ ۳ ای ض ۳ در مر ۴ ۴۳ مر فی ۳ 0 ۵ در یا نا ۳ نی ۱ فا ۳ ۳ می ۰ ۳ او دی اقا سا را ۳ مر ۳ > ی ۳ ۳ ۳ ۳ ی 3 ۳ ۳ ۳ راد ۳ ۲ ی 1111 عن عت رد را ۴ دن یا رم یا را ی ۳ ۳ ۳ ی سکس ار کاس اد ان ما وس وا 0 دک ام م۰ 113 مه مه 2 ژا 14 لادم [ان4 ات 7 تالا لا6۵ ۹20 لاد2 141 کاهش بیافته ۸ ۳ ۳ مهم ۳ ۳ م یوم اس هر ترسح ۳ ۳ تمسس یش ۰ ۰ ۰ سسرسرسرس سر سس و و نو و بر رس سس ۱۱۲ : یه ل ید 5 ف 1۳ 1 -------- صفحهٔ بعد -------- مقایسه ارقام ارائه شده در جدولهای مربوط به قبل و بعد از انجام آبشویی با ۱۰۰ سانتیمتر عمق آب کاربردی و پنج تن اسید سولفوریک غلیظ در هکتار نمایانگر آن است که مقدار شوری عصاره اشباع خاک طی دوره آبشویی و تا عمق ۵ متری به طور متوسط ۲۵/۹۶ دسی زیمنس بر متر (05/10) کاهش داشته که حد این میزان کاهش در لایه‌های فوقانی (و تا عمق ۱ متری) بسیار زیادتر بوده است. 11 خاک حدود ۴ واحد و مقدار گچ خاک رقمی معادل ۹ میلی‌اکی والان در صدگرم خاک خشک افزایش داشته است. میزان کاهش درصد کربنات کلسیم خاک فقط ۷ و کاهش مقدار درصد سدیم تبادلی خاک تا عمق ۱/۵ متری و در دو روش محاسباتی به ترتیب ۱۱/۷۶ و ۸ ووده است. روند نقصان میزان درصد سدیم تبادلی خاک در لایه‌های فوقانی بسیار قابل ملاحظه بوده است . پ - منحنیهای شوری‌زدابی و سدیم‌زدایی خاک محل آزمابش به طوری که قبلاً در بند الف به آن اشاره شد. روابط بین تغییرات مقادیر شوری و یا درصد سدیم تبادلی با مقادیر آب کاربردی برای خاکهای آزمایش شده ارائه گردیده است. بر اساس ارقام میزان هدایت الکتریکی و درصد سدیم تبادلی خاکها و برای اعماق مربوط با استفاده از ارقام مندرج در جداول ارائه شده (جداول تجزیه‌های شیمیایی و فیزیکی خاکها). منحنیهای شوری‌زدایی و سدیم‌زدایی خاک محل مورد آزمایش تهیه گردیده است. نظر به این که در ترسیم منحنیهای فوق‌الذکر. ارقام محاسبه شده (میانگین وزنی) مورد استفاده قرار گرفته است بنابراین ترسیم منحنیهای مربوط به هر عمق به‌دلیل عدم تفاوت زیاد در چنین شرایطی معمولا مرسوم نیست. جدول شماره (۱۰). ارقام محاسبه شده برای ترسیم منحنیهای شوری‌زدایی و سدیم‌زدایی برای اعماق مربوط را نشان می‌دهد. براساس ارقام مندرج در جدول فوق. در این خصوص اقدام به عمل آمد که نتایج در اشکال شماره (۱۷) و (۱۸) نشان داده شده است. در اشکال بالا علایم به کار رفته دارای معانی قبلی است. در مورد کاربرد منحنیهای فوق‌الذکر لازم است. متذکر گردد که کاربرد آن در محدوده بافت خاک . مقادیر شوری و درصد سدیم تبادلی خاک محل مورد آزمایش می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد که حدود عوامل فوق برای شرایط این آزمایش ۹ ۵۵/۱ دسی زیمنس بر متر (45/1) و ۶ - ۴۵/۷۴ درصد بوده است . مقادیر استخراجی از منحنیهای فوق‌الذکر نیاز خالص آب آبشویی املاح را برآورد می‌نماید که ضروری است. برای محاسبه کل میزان آب کاربردی برای آبشویی املاح به مقادیر تبخیر (از سطح خاک و آب). میزان بارندگی طی دوره آبشویی و همچنین عمق آب مورد نیاز برای تأمین کمبود رطوبت خاک تا عمق مربوط نیز توجه نمود و این عوامل را نیز در محاسبات منظور نمود. ۱۱۳ -------- صفحهٔ بعد -------- اه ردیف ۳۲۵۹ -< ۳۹۳۵۵ - -------- صفحهٔ بعد -------- :1 3 1 رل 2 5 5 8 سس ز ره زه نها دهم ارت هه زها سره زهع ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ 0 زگ زک ز ز ز ز 6 2 ع2 نا ند بل هه ره هه مه هه 4 ۰ 4 ۰ را ما ۰« ب زه ۹ ج نا ها ها مها << > ها دا ربص ی ۵ تر در در در در هر کز ۱۹۵ ع 0 زک ع -------- صفحهٔ بعد -------- ذ 3 1 د ظ : 2 8 5 8 هر وت ره فش سوه نت هی اه هه اه ۵ ره ده ف هر ۵ دوه وی زک سم یم جم و زهی اس هه 235 هه زه ز هه ۱۱۶ > : ت اک ی 5 1 ۳۹ 5 -------- صفحهٔ بعد -------- موارد کاربرد عملی منحنیهای فوق‌الذکر در فصول قبل (مبحث شماره ۵-۵) به صورت مثال عددی ارائه شده است. ت - بررسی امکانا تکار برد معادله تخمینی درصد سدیم تبادلی (۳۹5]۲) خا کهای مورد آزمابش در مورد تعیین میزان درصد سدیم تبادلی خاکها در این آزمایش و در دو روش محاسباتی به ترتیب از معادلات ارقام حاصل از کاربرد معادلات فوق مشاهده می‌شود. برپایه ارقام و اعداد حاصل از تحزیه‌های شیمیایی نمونه‌های خاک و برای قطعه مورد آزمایش با کاربرد اعداد نسبت جذب سدیم (*5۸1) و درصد سدیم تبادلی محاسبه شده (از طریق سدیم تبادلی. ظرفیت کاتیونهای تبادلی خاک) که در واقع ارقام واقعی (۳۹5۳) می‌باشند با استفاده از معادلات بیان شده در مثال قبل. تحلیل به عمل آمده و سعی در تدوین معادله تخمینی گردید که نتیحه آن در پیوست شماره سس آمده است. اگرچه برای این که بتوان راجع به امتیاز رابطه به دست آمده نسبت به روابط فوق سخن گفت. لازم است آن را در مناطق مشابه در سطح وسیعتری به کار برد و نتایج حاصل از آن را بررسی کرد. اما به دلیل آن که در این روابط خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاکهای منطقه دخالت داشته و معمولاً در روابط تجربی منطقه‌ای در بررسیهای خاک و آب بهترین و صحیحترین نتیجه را می‌دهند. می‌توان آن را در مورد خاکهای مشابه منطقه مورد مطالعه در ۱۱۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۱۸ -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست شماره دو شرح اجمالی رده‌های خاک که احتمال وجودافقهای شاخصهای شوری وسد یمی‌بودن در رده‌بندی آنهامنظو رشده است. - رده خاکهای انتی سولز". خاکهای معدنی و فاقد هر نوع افق شناسایی به جز افق سطحی اوکریک "(افق رنگ پریده سطحی) و یا یک افق البیک" می‌باشند. این خاکها در هرنوع شرایط آب و هوایی و یا هرنوع پوشش گیاهی ممکن است وجود داشته باشند. عدم تکامل نیمرخ خاک دراین خاکها امکان دارد به‌دلیل جوان بودن و یا مقاوم بودن مواد مادری آنها در برابر هوا دیدگی باشد. البته ممکن است به‌دلیل استقرار در شیبهای تند و بر اثر فرسایش زیاد امکان انجام فرآیندهای خاک سازی در خصوص آنها میسر نگردیده باشد. - رده خاکهای اینسپتی سولز "۰ خاکهایی با یک یا چند افق مشخصه شناسایی. بافت ریزتر از شنی لومی. حاوی مقادیر نسبتاً زیاد تا زیادی رس که ظرفیت کاتیونهای تبادلی آنها بالنسبه زیاد است. می‌باشند. چنین خاکهای ممکن است در شرایط آب و هوایی کاملاً متفاوت (از قطبی تا استوایی) با پوشش گیاهی بسیار متنوع وجود داشته باشند. افقهای شناسایی این رده خاکها درایران معمولاً کمبیک! (افقی که نسبتاً سریع تشکیل گردیده). کلسیک * (افق تجمع آهک ثانویه). پتروکلسیک" (افق سخت و سیمانی شده آهکی). زیپسیک" (افق تجمع گچ ثانویه) و پتروژیپسیک* (افق سخت و سیمانی شده گچ) می‌باشد. - رده خاکهای الفی سولز :"۰ خاکهایی می‌باشند که در آنها به‌دلیل وقوع فرایند انتقال و تجمع رسهادر تحت‌الارض خاک افق ارژلیک" (افق تجمع رس) تشکیل می‌گردد. از ویژگیهای دیگر این رده خاکها. وجود افق سطحی اوکریک (افق رنگ پریده سطحی) با امبریک " (افق تیره با واکنش اسیدی). طبقه زیرین آرژلیک و بالا بودن میزان بازها و رطوبت موجود در خاک است. به طورکلی این خاکها در طبقه زیرین ممکن است دارای طبقه ارژلیک. کاندیک " (افق تجمع رسهای با ۲۳۴ پایین و (12) ۸21۷۱1۷ 0۷۷]) و یا ناتریک " (افق تجمع رس و سدیم) باشند. - رده خاکهای مولی سولزد ۰ این رده از خاکها دارای افق سطحی مولیک * (افق تیره رنگ سطحی) و معمولاً به صورت علفزارهایی که در ایامی از سال مواجه با کمبود رطوبت هستند. وجود دارند. در حالاتی نیز ممکن است به صورت باتلاقهای مناطق مرطوب یافت شوند. خاکهای مولی سولز به‌طورکلی دارای افقی سطحی مولیک بوده |- ۳۸۹۵|۵۹ 2-6 داو‌دزام 100 -4 ۸۵۸1|00 -3 20) -6 ۲۵۵ -5 7- ۳۵1۳۵۵۵۵ 6-0 دا۵د][۸ -0[ 0 ۳۵1۳۵2 -9 0 -12 م۸۳ -۱| 0 -4[ 0 -3| 0 -16 دا۵/۵|۱1۵۵ -5 ۱ ۱۱۹ -------- صفحهٔ بعد -------- و طبقات زیرین آن تاعمق ۱/۸و یا تاروی طبقات لیتیک" (لایه سنگی) و یا پار الیتیک " (طبقه شبه سنگی) باید دارای درصد اشباع بازی حداقل ۵۰ باشند. - رده خاکهای آریدی سولز, خاکهایی هستند که در مدت طولانی از سال برای گیاهان مزوفیت" با کمبود رطوبت مواجه می‌باشند. این رده خاکها در طبقات زیرین دارای یک یا چند افق شناسایی می‌باشند و طبقه سطحی آنها از نظر ماده آلی بسیار ضعیف است. این خاکها در اکثر ایامی از سال که درجه حرارت مناسب برای رشد گیاهان فراهم است. فاقد رطوبت کافی می‌باشند (رژیم رطوبتی آریدیک"). محدوده گستره این رده خاکها معمولاً در مناطق خشک می‌باشد و پوشش گیاهی آنها در صورت موجودیت. بسیار ضعیف و پراکنده است. سطوح وسیعی از این خاکها در صورت فراهم بودن آب. قابل کشاورزی هستند. به‌طور کلی افق سطحی این رده خاکها اوکریک (افق رنگ پریده سطحی) و یا انتروپیک *(افق متاثر از فعالیت انسان) و طبقات زیرین آنها ممکن است یک و یا چند افق از نوع آرژلیک (افق تجمع رس). کمبیک (افقی که نسبتاً سریع تشکیل گردیده). کلسیک (افق تجمع آهک). پتروکلسیک (لایه تجمع آهک سخت شده). ژیپسیک (افق تجمع گچ). پتروژیپسیک (افق تجمع گچ سخت شده) دیوری‌پن " (افق سیمانی شده با سیلیم ثانویه) که مرز فوقانی آنها در محدوده ۱۰۰ سانتیمتری از سطح خاک است و یا دارای افق سالیک (افق تجمع املاح محلولتر از گچ) بوده و یک با جند لایه آن تا عمق ۱۰۰ سانتیمتری در اکثر سالها از آب اشباع می‌باشد. ۳۵۳۵ -2 60 -| 4-0۵ دان‌دزلز۸۳ -3 ۸1۲۵۵ -6 0 -5 10۳۵۵ -7 ۱۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ساشمت نتیمتری . ا م سم (سانتیمتر) ۱ 5 56 56 56 5۱ 5۱ 5۱ اه اه 5۲ وه 5۲ 5۲ 5۲ 5۳ 5۳ 5۳ 5۳ 5۳ 5۴ 5۴ 5۴ 5۴ 5۴ ِ ۱ ۱۵۰-۰ ی شمتری. ۱۵۰-۰ سانتمه شمتری. (م5,5۳,5۳۲,5۱,5). 7 ]5۵111 |[[50 -| -------- صفحهٔ بعد -------- پبوست شماره چهار تذکر نکاتی در زمینه آزمایشهای متداول در تجزیه‌های شیمیایی خاک - نمونه برداری از خاک انجام نمونه‌پرداری باید از تقاط متنوع و معرف منطقه صورت گیرد و در این ارتباط تشریح خصوصیات اففهای مختلف نیمرخ خاک الزامی است - مجموع املاح محلول امروزه عقیده کلی متخصصان بران است که تنها روش استاندارد و قابل قبول برای بیان مجموع املاح محلول خاک. اندازه گیری میزان هدایت الکتریکی در عصاره گل اشباع خاک و تنظیم ارقام مربوط در دمای ۲۵ درجه سانتیگراد است. این عامل به اختصار با (ع:) نشان داده می‌شود و واحد جدید آن دسی زیمنس بر متر (45/10) می‌باشد که در گذشته به صورت میلی موس بر سانتیمتر بیان می‌گردید. مقدار هدایت الکتریکی عصاره گل اشباع خاک به درجه حرارت محلول حساس می‌باشد. به‌طوری که مقدار آن به ازای افزایش هر یک واحد درجه حرارت بر حسب سانتیگراد ۲ درصد افزایش می‌یابد (در محدوده ۳۵-۱۵ درجه سانتیگراد). به این دلیل ارقام مربوط به هدایت الکتریکی عصاره گل اشباع خاک را با توجه به درجه حرارت محلول به مقدار آن در ۲۵ درجه سانتیگراد با استفاده از رابطه زیر اصلاح می‌نمایند. تا (۲۵-)) ۲/ه یط میت که در آن »۳ مقدار هدایت الکتریکی عصاره گل اشباع خاک اندازه‌گیری شده در درجه حرارت ] می‌باشد. ارقام هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک (خاکهای با شوری متوسط) را هرگاه در عدد ده ضرب نمایند به‌طور تقریب غلظت مجموع کاتیونها و آنیونهای محلول بر حسب میلی اکی والان در لیتر حاصل می‌گردد. اگرچه هدایت الکتریکی. کاتیونها و آنیونهای محلول را می‌توان در نسبتهای خاک به آب دیگری که امکان عصاره‌گیری را تسهیل می‌نماید اندازه گیری نمود. لیکن تبدیل ارقام حاصله به عصاره اشباع خاک مطلوبتر است. - کاتیونها و آنیونهای محلول تجزیه کاتیونهای محلول خاک نه تنها از نظر بیان دقیق نوع املاح محلول. بلکه به‌دلیل امکان ارزیابی خطرات ناشی از قلیائیت خاک با اهمیت تلقی می‌گردد. در این ار تباط کاتیونها و آنیونهای محلول که به‌طور معمول اندازه گیری می‌شوند ۱۳۲ -------- صفحهٔ بعد -------- - بر محلول اندازه گیری میزان بر محلول خاک در مطالعات شوری و قلیانیت خاک به این دلیل با اهمیت است که حتی در مقادیر کم برای نباتات تولید مسمومیت می‌نماید. - کاتیونهای تبادلی (قابل تعویض) اندازه گیری مقدار و نسبت انواع کاتیونهای تبادلی (قابل تعویض) موجود در خاک از نظر آثاری که بر روی ویژگیهای فیزیکی و شیمیایی خاک دارند. حایز اهمیت است. از طرفی جایگزینی کاتیونهای جذب سطحی شده به‌وسیله سایر کاتیونها امکان پذیر می‌باشد که از جمله معمولی ترین آنها می‌توان آمونیم (+*]11/) و باریوم (*13۵1) را نام برد. امر جایگزینی مرتبط با آن است که چه نوع کاتیونی به کار گرفته شود. به‌طور کلی هرگاه مقادیر سدیم تبادلی خاک زیاد باشد در آزمایشگاه برای امر جایگزینی آن تر جیحاً از آمونیم استفاده به عمل می‌آید. به‌هر حال هرگاه کلسیم کاتیون غالب محسوب گردد (که در اکثر حالات در خاکهای آهکی. چنین است) جایگزینی آن به‌وسیله باریوم (*1321) نتایج دقیقتری را عاید می‌نماید. به‌هرحال توصیه شده است که از شستشوی املاح محلول قبل از استخراج کاتیونهای تبادلی خودداری شود. زیرا امکان دارد بر اثر فاکتورهای ترقیق و آبکافت. تغییرات قابل ملاحظه‌ای در ویژگیهای نمونه خاک ایجاد گردد و بدین ترتیب اندازه‌گیری مجدد کاتیونهای محلول برای تصحیح و محاسبه مقادیر کاتیونهای تبادلی مورد نیاز خواهد بود. - واکنش (011) عصاره اشباع خاک اندازه گیری و گزارش می‌گردد. در این خصوص می‌توان از عصاره اشباع خاکی که به‌منظور اندازه گیری هدایت الکتریکی آن در آزمایشگاه تهیه شده است با هم استفاده نمود. -گچ این ملح در اکثر خاکهای مناطق خشک از مقادیر جزیی و تا چند درصد یافت می‌شود. آگاهی از میزان‌گچ در خاکهای سدیمی به‌دلیل مشخص نمودن لزوم و یا عدم احتیاج به کاربرد مواد بهساز (اصلاح کننده خاک) با اهممیت تلقی می‌گردد. همچنین حصول اطمینان از وجود مقادیر قابل ملاحظه گچ در خاک امکان کاربرد آبهای آبیاری با سدیم زیاد را نیز فراهم می‌آورد. دندنواه 11/07 -۱ ۱۳۳ -------- صفحهٔ بعد -------- - کربناتهای قلیایی خاکی (آهک) این املاح حاصل از انحلال کلسیت! دولومیت" و بعضاً ‏ مگنزیت " می‌باشند که میزان تراکم آنها در خاک با مقدار بارندگی سالانه منطقه مرتبط است. به نحوی که در خاکهای مناطق خشک امکان دارد تراکم حجمی آنها به حدود ۰ درصد نیز برسد. وجود کربناتهای قلیایی خاکی که اندازه ذرات آنها برابر با سیلیت یا ذرات رس درشت می‌باشد. ممکن است بر روی بافت و ویژگیهای مربوط خاکها موثر باشد. آهک در شرایطی نیز با تامین یون کلسیم. موارد جایگزینی آن را با سدیم تسهیل می‌نماید. وجود مقادیر زیاد کربنات کلسیم در خاک. باعث ترسیب آهن محلول و در نتیجه بروز حالت کلروز (علامت کمبود آهن در نبات) را فراهم می‌نماید. اگر جه گونه‌هایی از نباتات نیز وجود دارد که به این پدیده کمتر حساس می‌باشند. |- )2[| 6 2- 10106 3- 16 ۱۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست شماره بنج الف مساحت و در صد از مساحت کل سریهای خاک و فازهای مربوط در محدوده مطالعاتی هت ساستکل | امک سس هس در صد ما حخت ۱- ارقام متن جدول بر حسب هکتار و اعداد مربوط به درصدها در داخل پرانتز آورده شود. ۲ - شماره‌های ردیف. سری و فازهای مربوط به سریهای خاک ممکن است از ارقام مندرج در متن جدول بی بیشتر و با ۱۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست شماره بنج ب وضعیت فازهای مربوط به هر سری خاک از نظر ویژگیهای بافت و نفوذپذیری لایه‌های زیرین و تحت کلاسهای مربوط در محدوده مطالعاتی جمع کل سری خاک فازهای مربوط به سری خاک درصد از ۱ مساحت نام یا شماره سری خاک اردیف اه بافت و نفوذپذیری . ۱۱ ۱ لایه‌های زیرین مربوط بافت و نفوذپذیری ۱ ۲ ۱ ۲ لایه‌های زیرین مربوط رش کل توضیح : ۱- ارقام متن جدول بر حسب هکتار و اعداد مربوط به درصدها در داخل پرانتز آورده شود. ۲- شماره‌های ردیف. سری و فازهای مربوط به سریهای خاک. ممکن است از ارقام مندرج در متن جدول بیشتر و یا ۱۳۶ -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست شماره بنج پ توزیع مساحت سریهای متفاوت خاک در کلاسها و تحت کلاسهای مربوط در خاکهای محدوده مطالعاتی جمع کل سری خاک نام پا شماره سری خاک درصد از مساحت کلاسهای‌شوری وفلیائیت‌خاکها اردیف سا کل 0 با ال شا ۲ لا لا لا ۳ با ۲ ما ۶ ال بل ای درصداز صاخت‌کل ‏ ] کل توضیح : ۱- ارقام متن جدول بر حسب هکتار و اعداد مربوط به درصدها در داخل پرانتز آورده شود. ۲- شماره‌های ردیف. سری. کلاس و تحت کلاسهای مربوط خاکها. ممکن است از ارقام مندرج در متن جحدول بیشتر و یا کمتر باشد. ۱۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست شماره بنج ت توز یع کلاسهای شوری و قلیائیت خاک و اراضی در سریهای خاک و فازهای مربوط در محدوده مطالعاتی جمع کل سری خاک فازهای مربوط به سری خاک ساحت‌کل ‏ کی ۲۳ ِ با الا ۲ ال ۳ با ۲ کل توضیح : ۱- ارقام متن جدول بر حسب هکتار و اعداد مربوط به درصدها در داخل پرانتز آورده شود. ۲- شماره ردیف. سری. کلاس و تحت کلاسهای مربوط خاکها. ممکن است از ارقام مندرج در متن جدول بیشتر و یا ۱۳۸ -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست شماره بنج رت مساحت و در صد کلاسهای متفاوت شوری و قلیائیت خاک و اراضی در سریهای مختلف خاکهای محدوده مطالعانی ۱- ارقام متن جدول بر حسب هکتار و اعداد مربوط به درصدها در داخل پرانتز آورده شود. جدول بیشتر و یا کمتر باشد. ۱۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- پیو ست شماره شش معادلات مربوط به بررسی امکانات کاربرد معادله تخمینی درصد سدیم تبادلی خاکها الف - مثال شماره یک با استفاده از معادلات بیان شده در مبحث شماره ۴-۳ (روابط شماره ۹ ۱۰ و۱۲ تحلیل به عمل آمد و سعی در تدوین معادله تخمین گردید که نتیجه آن به شرح زیر است: 4 ۰/۰۱۱۸۸۵۰+ ۹/۸۲۳۵- ۲۹۹ و ضریب همبستگی مربوط در سطح ۱ درصد معنی‌دار بوده است (۰/۶۵۷ -۲) بدین ترتیب معادله تجربی زیر را برای شرایط نمونه‌های خاک مورد آزمایش می‌توان ارائه نمود. ۹۸۱۹۱ ۲۰۰/۰۱۱۸۸۵۰ ۰۸۵۲۳۵ : ۵ - موم ( ۹5۸ ۰/۱۱۸۸۵۰+ ۸۵۲۳۵ /0) +۱ ارقام درصد سدیم تبادلی محاسبه شده از معادله بالا با ارقام درصد سدیم تبادلی واقعی و محاسبه گردیده از طریق کاربرد رابطه شماره (۶) و برآورد گردیده از رابطه شماره (۱۴) مقایسه گردید که بررسی نتایج نشان دهنده آن است که ارقام محاسبه شده از معادله تخمینی یاد شده (معادله جدید) با داشتن مجموع مربعات انحرافات کوچکتری به ارقام عملی و واقعی محاسبه گردیده از رابطه سدیم تبادلی - ظرفیت کاتیونهای تبادلی خاک نزدیکتر می‌باشد. بدین ترتیب ملاحظه می‌گردد که بین دو دسته ارام درصد سدیم تبادلی (محاسبه شده از روشهای شماره او ۲) که مورد آزمایش قرار گرفته‌اند از نظر آماری اختلافانی با احتمال ۹۹ درصد وجود دارد. در حالی که در این ارتباط ارقام حاصل از کاربرد معادله تحجربی (]۳۹ - +]5۸) جدید از نظر آماری به ارقام حاصل از کاربرد معادله درصد سدیم تبادلی ب - مثال شماره دو با استفاده از معادللات بیان شده در مبحث شماره ۴-۳ (روابط شماره ۹ ۰ و ۱۲( تحلیل به عمل آمد و سعی در تدوین معادله تخمین گردید که نتیجه آن به شرح زیر است: ۹/۸۱۷۹ + ۳۹۸/۱۱۸۳۱ و ضریب همسبتگی مربوط در سطح ۱ درصد معنی‌دار بوده است (۰/۵۶۷ -۲) بدین ترتیب معادله تخمینی (تجربی) زیر را برای شرایط نمونه‌های خاک مورد آزمایش می‌توان ارائه نمود. 0 0 0 ز 0 ۱۰۰ (۹۸/۹ ۰/۰۸۱۷۹+ ۰/۰۱۱۸۰۳۱) - 0و ( ]۰.5۸ ۰/۸۱۷۹ + 0/۱۱۱۸۰۳۱) +۱ توضیح : کلیه موارد ارائه شده در قسمت الف - در توحیه محاسن معادله تحربی حاصله دراین مورد نیز صادق است. ۱۳۰ -------- صفحهٔ بعد -------- بیوست شماره هفت بعضی تبدیلات سودمند در مطالعات اصلاح خاک و اراضی - هدایت الکتریکی. یک زیمنس بر سانتیمتر (یک موس بر سانتیمتر) - ۱۰۶۰ میلی زیمنس بر سانتیمتر - ۱۰۰۰ (میلی موس بر سانتیمتر) - یک میلی زیمنس بر سانتیمتر (یک میلی موس بر سانتیمتر) < یک دسی زیمنس بر سانتیمتر - ۱۰۹۰ میکروزیمنس بر سانتیمتر - ۱۰۰۰ میکروموس بر سانتیمتر تبدیل هدایت الکتریکی به میلی مول (+) در لیتر - 160] برحسب دسی زیمس بر متر ...۷۳ ۱۰ - لیتر /(+) میلی مول برای آب آبیاری و عصاره اشباع خاک در محدوده ۰/۱ - ۵/۰ دسی زیمنس بر متر (15/10) - هدایت الکتریکی به میلی‌گرم بر لیتر ۲ ۰/۶۴ - میلی‌گرم بر لیتر - 1۳0 بر حسب دسی زیمنس (05/10) ۴ ۶۴۰ - میلی‌گرم بر لیتر برای آبها و عصاره‌های اشباع که دارای هدایت الکتریکی بیش از ۵ دسی زیمنس بر متر می‌باشند: (تجربه آزمایشگاهی) میلی مول در لیتر به میلی‌گرم در لیتر میلی‌مول بر لیتر یون را در وزن مولار آن ضرب نموده و جمع حاصل را به‌دست آورید. ۴ 5 ۷ تا -املاح / که در آن : ۳ بر حسب دسی زیمنس بر متر و ]5 (درصد اشباع) بر حسب اعشار (2) به کار رود. (۰/۰۶۴ * درصد اشباع) : املاح ./ - هدایت الکتریکی بر حسب دسی زیمنس بر متر - میلی‌اکی‌والان بر لیتر (1300/111) <(املاح بر حسب میلی‌گرم بر لیتر) : (وزن اکی‌والان) - اکی‌والان بر میلیون (20/101[11010) - (درصد املاح بر حسب قسمت در میلیون) : (وزن اکی‌والان) بنابراین. - میلی‌گرم بر لیتر < قسمت در میلیون (0.0. 1)» در نتیجه میلی‌اکی‌والان بر لیتر < اکی‌والان در میلیون. ۱۳۱ -------- صفحهٔ بعد -------- منابع و ماخذ ۱ اکرم مجتبی. (۱۳۶۳) راهنمای آزمایشات زهکشی. دانشکده کشاورزی دانشگاه تهران. ۲- بای‌بوردی. محمد. (۱۳۷۳) زهکشی و احیاء اراضی کشاورزی. مجموعه مقالات هفتمین سمینار کمیته ملی آبیاری و زهکشی ایران. ۳ پذیراء ابراهیم. (۱۳۶۵) اصول اصلاح فیزیکو - شیمیایی خاکهای شور و قلیایی. جزوه درسی متمم درس فیزیک خاک تکمیلی. دانشکده کشاورزی دانشگاه تهران. ۴ حیدری. نادر. پذیراء ابراهیم و میراب زاده. مهدی. (۱۳۷۳) ارائه و کاربرد مدلها و روابط نظری آبشویی املاح و توازن نمک. در ارتباط با اصلاح و بهسازی خاکهای شور و سدیمی. موسسه تحفیقات فنی و مهندسی کشاورزی شماره ۱۶. ۵- علیزاده. امین. (۱۳۶۳) کیفیت آب در آبیاری. موسسه چاپ وانتشارات آستان قدس رضوی - مشهد. ۶ گزارش مطالعات اصلاح و بهسازی خاک و اراضی. با تاکید بر موارد اصلاح فیزیکو - شیمیایی خاکهای شور و قلیایی دشت هندیجان. (۱۳۶۹) مهندسین مشاور کارآب - تهران . ۷ مجموعه مقالات اولین کنگره برنامه ریزی و سیاست گذاری امور زیربنایی (آب و خاک) در بخش کشاورزی (۱۳۷۴). سازمان تحقیقات. آموزش و ترویج کشاورزی. وزارت کشاورزی. ۸ محمودی. شهلا. و حکیمیان. مسعود. (۱۳۷۴) مبانی خاکشناسی . شماره ۲۲۶۷ دانشگاه تهران. ۹ وزیری. ژاله. (۱۳۷۴) ارزیابی مدلهای شوری زدایی خاک با آزمایش مزرعه‌ای. پایان نامه کارشناسی ارشد در رشته آبیاری و زهکشی . دانشکده کشاورزی دانشگاه صنعتی اصفهان. ۰- همایی مهدی. (۱۳۷۰) تأثیر جریانهای اشباع و غیراشباع در آبشویی املاح, پایان نامه کارشناسی ارشد در رشته خاکشناسی. دانشکده کشاورزی دانشگاه تربیت مدرس. ۱۳۲ -------- صفحهٔ بعد -------- 7 200 دازم5 00مع]۸1 - ااد5 .(1988) ۱1255۵0 با۳ 200 1.5.۳ ,1.1۷۵۵۵ با۶۵ط۸ 6۰ ,,(0 10.39.۳۸ ابا کازمگ ۲۳۸۵۵ ,۱۷۵۵2060 40 1۳۳1821100 ,۳6 بارش 1۵۲ بجازاهبا0 ۷/267 (1982) :0.۷۷ باهنی ۷۷ ,وه کط م۸ 6۰ ۳۸0 1 0۷ ,29 0[ 3۵00 86 12۵ ۳۳۱۵۰ بدا(50 50010 ۵00 ع10ان5 (1982) .0 معا 200 ۱ با۵ع۵/ ۲ ما۵ ۰ ,۷۵۲1۵86 - 50۳00۳ ق۷۵۵1 بکعا و1 060 م۸ ,۳۵۳۱۹۷ دانم5 (1978) :(۳۵۱0۲۵) .۱۷.0 اف / ۵000 200 باآب0 باه ۰ ۳۵۸۱1۵۳۳۵ 501011116 ۶ ۳۵0۷۵۲ بعمصنم50 اآزمگ هل م0010 باصا|۳ 6۰ ,۳۸0 ,1۳۵0 آ0 دازم5 71۳۵ (1964) :7 ,۳۵۵۵۵ 200 .۱ ,120۵۵ ,500006 ازمگ 1۵ ۱۵۱۵۲ بفد۲۵0 م۸ اه دازمک (1979) 1۳ معط ۰ 1۷۰ ۹0۱011۲16 ۳1۹0۷1۵۳ [ 1116۵1102 م۸ ,521101 200 07210206 ,1621100 (0973) :(۳۵0) ۷۸۵ ب۵ل م۳ ۰( ,۳۸0 38006 ۹0۳۵۵ ازم5 ,205 .۲0 ,1۳12۵1100 1۵۲ 111۵100 ککقل) ل#صه] ۵۲ [۷/120۵ (1979) :۲۳ ,1۲ ۱1۵ ۰ .86۷ ,1۳۵0 ۵۲ 1۳۹1۱۵ 0 ۳۵۵1۵۵1100 #صها 200 102110172100 ازمک ,(1988) بکا, لیلد ۳.۵۵۵ ,۲۳۵2۳۵۶ 00 500510 1۵۳۵11۵۵ ,۲۵۷۵۵ ۴۳۹۵۵ وهی مک ۸ ۲۵۵۶ ,16۳۳۵۲ ,16096711110110 60۳۵ ۵ا کعام |10۵0 8 م0۶ م10 عاد ام م۸ ۵۵ کعزلیوک (198[1) با ۵۳۵ 200 با 1۲۵27۳۵ ۵۹۰ ۲۳۳۵۳۵۵۲۵ 200 عدلنا ما۷۷ امیش لمعاداها ۲م اه 30 اد ۷۷ ۰ ل ,11۳۱۷۵۳۵ ۳010 آهاا] ,121100 اممرش۸ 200 کعام 3۳۳۵۱ ععد :073 (1994) نع ۱۵ ۳۵۵۲) 11.0 ۸20۵ 200 ,16 .30 1۲۷۳11۵1100 ۸0 200 531106 ۵۲ 10۲۵0۷۵۳۵۳ 200 کلدم 1120 (1954) : (۳۵0) شا ,۸۳۵۳۵۹ ۰ .۲0 1130000 ما۸ ۵۲ 001 کل] بدازه5 |۱۵۵۵ ,۲۵۵۲۳ ناسمه ۸ (1997) بلاق اد۷1۵1 بز۱ ۵00 ۰ ,ز|۳۵۲۵رظ با ,51۵012 0‏ ع۳ا 1۵ دانهگ ل#مامماا۸ اادک ام اص ید۷1 عا امه هانگ ۵۵ حص 505 ۳۵۷۷۰ ,6۵۳۵ اد رد۳۵ د علا ,۳۱۵۲۵۵ ما۳۵ 8002 بدازم5 0عمم۸1 - ااد5 : (1989) 15۵0 |5720 ,0 .42 .۸0 ,00| دازم5 ۲۳۸۵ (1979) ,1۳1۵2۵000 1۵۳ 1۷۵1122000 امک آزم5 اور داأزم5 50010 - 52106 ۵۲ ۸۵1۵۵10 ب(1977) ۱.۸ 0۵۳۵۵ له پاش بطاهطاعد 500 ۰ ,|۷۵ بفعطا موش 0( ,1۳2۵01۵0 ۳۴2۱۹۵0 ۱۳۳ 11۳ 122 13- 14- 15- 16- 17 15- 19- 20- 21 22 23 24 25- 26- -------- صفحهٔ بعد -------- 040 0۲ ۲1۵۵ ع)] 1 0 0 ۱1۵ م۳ ‎٩1216 8۱۲ ]0۳۲ ۱11۱۹۱۳۹ 6-0۰ ۹1۵۵8061 ۲۵۵۳۵۵۵ ۷۷/۵۵۲ 11۵۵ 0 لآ 1200 ۵ [ 100301۵ 20 510020 اه 01116 7 96071۱۵7۸1۲ 7000118 07 ]۸10۸ 4 10 5آ07؟ ۹007 00 ۹4۷/116 ۳۵۳۷11۵110 ۲10. 5 -------- صفحهٔ بعد -------- ۹ ۹ عذه‌انی این نشریه دستهدرالعهل آزمایشضسای آبشویی خاکضای شور و سدیمی در ادران است. سدف از تضیه آأدن دستورائعمه‌ل ‏ ارانه رضنهم‌دضای لازم برای شناخت » بجخسازی و بدره برداری از هی باشد تا با استخاده از آن بقوان نسبت به انجام ازمایشسای شوری زدایی » سدیم زدایی و تصیه منحنی سای آبشویی امثاح از نیه‌رخ خاکسای مبتلا به و سرانجام تحلیول نتایج به دست آمده از این آزد««‌نضا اقدام ندجد‌د. معاونت امور پشتیبانی ۱ مرکز مدارک علمی و انتشارات ۱