معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهور

⚠ این متن با نرم‌افزار از روی تصویر خوانده شده و ممکن است خطا داشته باشد؛ برای استناد، اصلِ سند را ببینید. جمهوری اسلامی ایران معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهور دستورالعمل کاربرد روش‌های ردیابی در فشریه شماره ۵۴۶ معاونت نظارت راهبردی وزارت نیرو دفتر نظام فنی اجرایی دفتر مهندسی و معیارهای فنی آب و آبفا ۱۳ 13 ۱۳۸۹ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- (9؛ << بدسمه تعالی ریاست جمووری معاون برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رئیس جم‌هور ۱۰۰/۱۶۳۹۱۴ :هرامش ۱۳۳۹/۴ بخشنامه به دستگاه‌های اجرایی؛ مهندسان مشاور و پیمانکاران به استناد ماده (۲۳) قانون برنامه و بودجه و ماده (۶) آیین‌نامه استانداردهای اجرایی طرح‌های عمرانی- مصوب سال ۱۳۵۲ و در چارچوب نظام فنی و اجرایی کشور (موضوع تصویبنامه شماره ۶:۲۳۲۲۹/ت ۳۶۹۷ ۲ه مورخ ۱۳۸۵/۶/۲۰ هیأت محترم وزیران)» به پیورست نشریه شماره ۵۴۶ دفتر از نوع گروه سوم ابلاغ می‌شود. دستگاه‌های اجرایی مهندسان مشاور پیمانکاران و عوامل دیگر می‌توانند از این نشریه به عنوان راهنما نسخه‌ای از آن به دفتر نظام فنی اجرایی رعایت مفاد این بخشنامه الزامی نیست. ابراهیم عزیزی 7/056 -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- به تهیه این نشریه نموده و آن ر برای استفاده به جامعه م‌هندسی کشور عرضه نموده است. با وجود تلاش فراوان»؛ این اثر از این‌رو از شسما خواننده گرامی صمیمانه تقاضا دارد در صورت مشاهده ه رکونه ایراد و انسکال فنی مرانب را به صورت زیر گزارئس فرمایید: ۳- ایراد مورد نظر را به صورت خلاصه بیان دارید. ۳- در صورت امکان مت ن اصلاح نسده را برای جایکزینی ارسال نمایید. 8- نشسانی خود را برای تماس احتمالی ذکر فرمایید. کارشناسان این دفتر نظرهای دریافتی را به دقت مطالعه نموده و اقدام مقتضی را معمول خواهند داشت. پیشاپیش از همکاری و دقت نظر جنابعالی قدردانی می‌شود. نشانی برای مکانیه : تهران, میدان بهارستان» خیابان صفی علی‌شاه - مرکز تلفن ۳۳۲۷۱ معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهورء دفتر نظام فنی اجرایی :۷۵ ۳ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- بسمه تعالی امروزه ردیابی آب‌های زیرزمینی در مقایسه با گذشته کاربردی بسیار گسترده‌تر یافته است. به‌ویژه در جوامع توسعه‌یافته, گذشته از بررسی ارتباط هیدرولیکی و ویژگی‌های هیدرودینامیکی آبخوان» ارزیابی منشا و گسترش آلودگی از مهم‌ترین کاربردهای این روش است. در کشور ما نیز همگام با فرآیند توسعه و با رشد فزاینده صنعت سدسازی و مطالعات منابع آب در حوضه‌های گوناگون» روش ردیابی آب‌های زیرزمینی نیز افزایش چشمگیری در کاربرد داشته است. برای مثال می‌توان به کاربرد فزاینده این روش در ارزیایی تراوایی تکیه‌گاه‌های سدهای در دست ساخت در کشور اشاره نمود. البته آشکار است که جایگاه زمانی استفاده از این روش در یک برنامه سدسازی در فاز مطالعات و بعد از به انجام رسیدن مطالعات ژئوفیزیک و هیدروژئولوژی و همچنین پس از انجام حفاری‌های ژئوتکنیک خواهد بود. در مورد کاربرد این روش در محیط‌های آبرفتی نیز بی‌شک پیش‌نیاز یک برنامه ردیابی آب زیرزمینی» مطالعات کلاسیک هیدروژئولوزی بوده تا به‌این ترتیب از یافته‌های بررسی مزبور در طراحی عملیات ردیابی آب زیرزمینی بهره مناسبی برده با توجه به فراوانی روش‌هاء دستگاه‌ها و ردیاب‌های مورد استفاده در کشورهای در حال توسعه و توسعه یافته جهان, امروزه نیاز به تهیه یک راهنمای مطالعاتی همخوان با نیازهای فنی کنونی کشور بیش‌تر احساس می‌شود. با توجه به اهمیت مبحث فوق, امور آب وزارت نیرو در قالب طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشورء تهیه نشریه «دستورالعمل کاربرد روش‌های ردیابی در مطالعات کارست و سازندهای سخت» را با هماهنگی دفتر نظام فنی اجرایی معاونت نظارت راهبردی رییس جمهور در دستور کار قرار داد و پس از تهیهء آن را برای تایید و ابلاغ به عوامل ذینفع نظام فنی و اجرایی کشور به معاونت برنامه ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهور (دفتر نظام فنی اجرایی) ارسال نمود که پس از بررسی» بر اساس ماده ۳ قانون برنامه و بودجه و آیین‌نامه استانداردهای اجرایی مصوب هیات محترم وزیران و طبق نظام فنی اجرایی کشور (مصوب شماره ۹ت ۷ - مورخ ۱۳۸۵/۴/۲۰ هیات محترم وزیران) تصویب و ابلاغ گردید. بدین وسیله معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهور از تلاش و جدیت سرکار خانم مهندس بهناز پورسید و کارشناسان محترم دفتر نظام فنی اجرایی و نماینده محترم مجری طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشور وزارت نیروء جناب آقای مهندس محمد حاج رسولیها و متخصصان همکار در امر تهیه و نهایی نمودن این نشریه» تشکر و قدردانی می‌نماید و از ایزد منان توفیق روزافزون همه‌ی این بزرگواران را آرزومند می‌باشد. امید است متخصصان و کارشناسان با ابراز نظرات خود درخصوص این نشریه ما را در اصلاحات بعدی یاری فرمایند. معاون نظارت راهبردی ۱۳۸۹ / -------- صفحهٔ بعد -------- ترکیب اعضای تهیه کننده, کمیته و ناظران تخصصی این دستورالعمل با هماهنگی دفتر نظام فنی اجرایی معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهور توسط موسسه تحقیقات آب با مسوولیت آقای مهندس حمیدرضا جهانی و کارشناسان زیر تهیه شده است. اسامی این افراد به ترتیب حروف الفبا به شرح زیر می‌باشد: أقای فرهاد اسفندیاری کارشناس آزاد فوق‌لیسانس مهندسی زمین‌شناسی آقای عبدالوحید آغاسی دانشگاه خواجه‌نصیرالدین طوسی دکترای منابع آب آقای علیرضا افتخاری شرکت مهندسی مشاور مهاب قدس دکترای آب‌های زیرزمینی أقای حمیدرضا جهانی موسسه تحقیقات آب فوق‌لیسانس مهندسی آب‌های زیرزمینی آقای منوچهر سپاسی کارشناس آزاد دکترای زمین‌شناسی آب آقای عباس هنرمند کارشناس آزاد فوق‌لیسانس فیزیک‌وفوق‌لیسانس مهندسی آب‌شناسی گروه نظارت که مسوولیت نظارت تخصصی بر تدوین این دستورالعمل را به عهده داشته‌اند به ترتیب حروف الفبا عبارتند از: (کارست) خانم فیروزه امامی کارشناس آزاد لیسانس زمین‌شناسی آقای مرتضی پاکزاد کارشناس آزاد دکترای مکانیک خاک آقای مهرافروز مدنژاد سازمان انرژی اتمی کشور دکترای شیمی اعضای کمیته تخصصی مدیریت منابع آب طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشور که بررسی و تایید دستورالعمل حاضر را به عهده داشته‌اند به ترتیب حروف الفبا عبارتند از: آقای عبدالوحید أغاسی دانشگاه خواجه‌نصیرالدین طوسی دکترای منابع آب خانم مریم رحیمی فراهانی ‏ طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشور- فوق‌لیسانس عمران آب وزارت نیرو خانم صدیقه ترابی پلت‌کله ‏ وزارت نیرو دکترای منابع آب آقای بهرام ثقفیان مرکز تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری دکترای منابع آب آقای فضلعلی جعفریان شرکت مدیریت منابع آب ایران لیسانس زمین‌شناسی آقای عباسقلی جهانی کارشناس آزاد فوق‌لیسانس مهندسی هیدرولوژی آقای پیمان دانش کارآراسته ‏ دانشگاه بین‌المللی امام‌خمینی دکترای علوم و مهندسی آبیاری آقای چنگیز فولادی شرکت پیماب دکترای هیدرولیک آقای جمشید موسوی دانشگاه صنعتی امیر کبیر دکترای منابع آب ب -------- صفحهٔ بعد -------- گروه هدایت و کنترل پروژه: اقای علیرضا دولتشاهی ‏ دفتر نظام فنی اجرایی خانم فرزانه آقارمضانعلی ‏ دفتر نظام فنی اجرایی خانم ساناز سرافراز دفتر نظام فنی اجرایی لیسانس مهندسی کشاورزی فوق‌لیسانس مهندسی صنایع فوق‌لیسانس مهندسی منابع آب -------- صفحهٔ بعد -------- مقدمه ۱ فصل اول- کلیات یی ۱-۱- کلیات و بررسی‌های مقدماتی ۷ ۱-۱-۱- گردآوری گزارش‌های موجود در منطقه مورد مطالعه ۷ ۳-۱-۱ بررسی‌های اولیه صحرایی بازدید هیدروژئولوژیکی» زمین‌شناسی (محدوده مورد مطالعه) ۷ ۳-۱-۱- بررسی ویژگی‌های هیدروژئولوژیکی آبخوان‌های کارستی و سازندهای سخت ۷ فصل دوم - تعریف و طبقه‌بندی انواع ردیاب‌ها ۳ ۱-۲- کلیات ۵ ۲-۲- ویژگی‌های ردیاب‌ها ۱۵ ۳-۲- انواع ردیاب‌های متداول ۱۵ فصل سوم- تنظیم برنامه زمانی مطالعات و گروه مطالعاتی ۹ ۱-۳- کلیات ۳۱ ۳-۳- سرفصل‌های برنامه زمانی ردیابی ایزوتوپی محیطی ۲۳۱ ۳-۳- سرفصل‌های برنامه زمانی ردیابی رنگی و شیمیایی (نمک‌های معدنی) ۳۱ ۴-۳- تخصص‌های لازم در تیم مطالعاتی ۲۳۲ ۱-۴-۳ گروه مطالعاتی ردیابی غیر ایزوتوپی ۳۲ ۲-۴-۳- گروه مطالعاتی ردیابی ایزوتویی ۲۳۲ فصل چهارم- تعیین ضوابط انتخاب ردیاب مناسب و تعیین محدودیت‌ها و ضوابط اجرای کار از نظر زیست محیطی ۲۵ ۱-۴- ضوابط انتخاب ردیاب مناسب ۳۷ ۲-۴- محدودیت‌ها و ضوابط اجرای کار از نظر زیست محیطی ۳۸ فصل پنجم- تعیین ضوابط انتخاب منابع آب مناسب برای تزریق ونمونه‌برداری ۳۹ ۱-۵- کلیات ۳۱ ۲-۵- ضوابط انتخاب منابع آب مناسب برای تزریق ۳۱ ۳-۵- ضوابط انتخاب منابع آب مناسب برای نمونه‌برداری ۳۲ ۱-۳-۵- نقاط نمونه‌برداری ایزوتوپ‌های محیطی ۳۲ ۲-۳-۵ نقاط نمونه‌برداری ردیاب‌های مصنوعی ۳۲ فصل ششسم- تزریق ردیاب و ضوابط مربوط به آن ۳۵ ۱-۶ تشریح روش‌های تزریق ۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان ۱-۱-۶- ماده رنگی ۲-۱-۶- نمک‌های معدنی ۳-۱-۶- مواد دودی و گازی ۵-۱-۶- مواد جامد ۲-۶- ضوابط انتخاب روش مناسب تزریق ۳-۶- مقدار مناسب ردیاب‌های مصنوعی ۴-۶- ضوابط انتخاب زمان تزریق فصل هفتم- نمونه‌برداری و ضوابط مربوط به آن ۱-۷- تشریح روش‌های نمونه‌برداری ۱-۱-۷- مراحل نمونه‌برداری ایزوتوپی ۲-۱-۷ نمونه‌برداری یون‌ها و نمک‌های معدنی ۳-۱-۷- نمونه‌برداری مواد رنگی ۲-۷- ضوابط انتخاب زمان و فواصل زمانی نمونه‌برداری ۱-۲-۷ نمونه‌برداری ایزوتوپ های محیطی ۲-۲-۷ نمونه‌برداری رنگی و یون‌ها و نمک‌های معدنی فصل هشتم- تشریح دستگاه‌ها و تجهیزات لازم درعملیات تزریق» نمونه‌برداری و اندازه‌گیری صحرایی ۱- ۸- دستگاه‌ها و تحهیزات عملیات تزریق (ردیاب‌های رنگی) ۲-۸- دستگاه‌ها و تجهیزات نمونه‌برداری (ردیاب‌های رنگی) ۳-۸- دستگاه‌ها و تجهیزات اندازه گیری صحرایی فصل نهم- تشریح روش‌های آماده‌سازی اولیه نمونه‌ها و سامانه‌های لازم برای سنجش‌های آزمایشگاهی ۱- ۹- نمونه‌های ماده رنگی؛ بون‌ها و نمک‌های معدنی ۲-۹- نمونه‌های کربن-۱۴ ۳-۹- عملیات صحرایی تکمیلی ۴-۹- تجهیزات و دستگاه‌های آزمایشگاهی لازم برای سنجش ایزوتوپ های رادیو اکتیو ۱-۴-۹- سامانه اندازه‌گیری کربن-۱۴ ۲-۴-۹- سامانه اندازه‌گیری تریتیوم ۵-۹- تجهیزات و دستگاه‌های لازم در سنجش ایزوتوپ های پایدار (کرین ۱۳ اکسیژن۰۱۸ دوتریوم) ج ۳۷ ۳۹ ۳۹ ۳۹ ۴ ۳۱ اه ۳۵ ۴۶ ۴۸ ۴۳۹ ۴۳۹ ۵۰ ۵۰ ۵۱ 1۳ 1۳ ۳۴ هه ۵۷ ۵۷ ۵۷ ۵۷ ۵۷ ۵۸ ۵۹ -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان ۶-۹- تجهیزات و دستگاه‌های آزمایشگاهی لازم برای تجزیه کامل شیمیایی ۷-۹- تجهیزات و دستگاه‌های آزمایشگاهی لازم برای اندازه‌ گیری ردیاب‌های مصنوعی ۱-۷-۹- رادیوایزوتوپ های مصنوعی ۳-۷-۹ ردیاب‌های رنگی فصل دهم- تشریح روش‌های سنجش و اندازه‌گیری آزمایشگاهی, محاسبات و تهیه نمودارهای لازم ۱-۰ روش‌های سنجش و اندازه‌گیری آزمایشگاهی ۱-۱-۰ ایزوتوپ های رادیواکتیو ۲-۱-۰ ایزوتوپ های پایدار ۳-۱-۰ یون‌ها و نمک‌های معدنی ۳-۱۰ ردیاب‌های رنگی ۲-۰ محاسبات ۱-۳-۰ ایزوتوپ های رادیواکتیو ۳-۳-۰ ایزوتوپ های پایدار (اکسیژن -۰۱۸ دوتریوم) ۳-۲-۰- محاسبات مربوط به آزمایش شیمیایی ۴-۲-۰ محاسبات مربوط به مواد رنگی ۳-۰- تهیه دیاگرام‌ها و گراف‌ها ۱-۳-۰ تهیه دیاگرام‌ها و گراف‌های مربوط به ایزوتوپ‌های رادیواکتیو ۳-۳۰ تهیه دیاگرام‌ها و گراف‌های مربوط به ایزوتوپ‌های پایدار ۳-۳۰ کردارهای مربوط به تجزیه کامل شیمیایی ۴-۳-۰ دیاگرام‌ها و گراف‌ها و محاسبات مربوط به مواد رنگی فصل یازدهم- تشریح ارزیابی و تفسیر نتایج و نتیجه گیری نهایی در مسیر اهداف مورد نظر ۱-۱ ایزوتوپ‌های رادیواکتیو ۱-۱-۱- کرین-۱۳۴ ۲-۱-۱- تریتیوم ۳-۱ ایزوتوپ‌های پایدار ۳-۱- شیمیایی ۳-۱ ردیاب‌های رنگی فصل دوازدهم- تهیه گزارزش منابع و مراجع صفحه ۶ ۶ ۶ ۶ 1۳ ۶۵ ۶۵ ۶۶ ۶۷ ۶۷ ۶۸ ۶۸ ۶۹ ۷۰ ۷۰ ۷۰ ۷۰ ۷۱ ۷۱ ۷۲ ۷۵ ۷۷ ۷۷ ۷۷ ۷۸ ۸۰ ۸۰ ۸۱ ۸۵ -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان نمودار ۱-۱- نوسانات تریتیوم در جو نسبت به زمان شکل ۱-۷- نمونه‌برداری کربن-۱۳ به روش رسوب شکل ۲-۷- نمونه‌برداری کربن-۱۳ به روش گازی شکل ۱-۹- نمای شماتیک شمارنده گازی شکل ۲-۹- نمایی از بیناب سنج جرمی (116۸15) گازی» با هر دو ورودی جریان پیوسته و دوگانه شکل ۳-۹- نمایی از یک دستگاه اسپکتروفلوئوریمتر شکل ۱- ۱۰- رابطه اکسیژن- ۱۸ و دوتریوم شکل ۲-۱۰- کردارهای زمان - غلظت در حالت‌های مختلف ضریب پخشیدگی ابخوان شکل ۱- ۱۱- رابطه کرین-۱۳ و کربن-۱۳ فهرست جدول‌ها عنوان جدول ۱-۲- گزیده‌ای از ویژگی‌های برخی از ردیاب‌های رنگی فلئورسنت جدول ۲-۷- فواصل زمانی نمونه‌برداری با توجه به فاصله بین نقاط تزریق و نمونه‌برداری برای ردیاب‌های مصنوعی جدول ۱-۱۰ - جدول فروپاشی تریتیوم نسبت به زمان ۱۱ ۳۷ ۳۸ ۵۹ ۵۹ ۶۱ ۷۱ ۷۳ ۷۹ ۱۶ ۶۷ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- مغقدمه ۱ مقدمه نخستین آزمایش ردیابی ثبت شده در تاریخ به بیش از ۱۹۰۰ سال پیش باز می‌گردد. در این آزمایش از خرده‌های کاه برای پی بردن به سرچشمه رودخانه‌ای در اردن استفاده شد. از آن پس تاکنون روش‌های گوناگون ردیابی به‌وسیله بشر به‌کار گرفته شده است. هم‌اکنون در مطالعات منابع آب زیرزمینی و همچنین شاخه‌های دیگر منابع آب مانند آب‌های سطحی, یخ و برف و دیگر شاخه‌های مهندسی روش‌های ردیابی کارایی گسترده‌ای دارند. در گذشته کاربرد عمده ردیاب‌ها در آب‌های زیرزمینی در پی بردن به مواردی همچون جهت. مسیرء سرعت و زمان عبور آب بوده است. امروزه با توجه به روند رو به افزایش آلودگی منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی» علاوه بر موارد فوق مواردی همچون پخشیدگی و انتقال آلاینده‌ها نیز مورد توجه می‌باشد. به منظور شناخت و حفاظت کیفی منابع آب داشتن دانشی دقیق از رفتار مواد آلاینده در درون این سیستم ضروری است که به کمک روش‌های ردیابی می‌توان این رفتار را تا حدود زیادی شبیه‌سازی نمود. مطالعات ردیابی آب‌های زیرزمینی همیشه بعد از انجام مطالعات کلاسیک هیدروژئولوژی و انجام بررسی‌های ژئوفیزیکی و ژئوتکنیکی معمول انجام می‌پذیرد. همچنین به کارگیری ردیاب‌ها در منابع آب‌های زیرزمینی براساس ویژگی‌های آبخوان و خصوصیات ردیاب صورت می‌گیرد. گاهی اوقات خصوصیات هیدروژئولوژیکی آبخوان محدودیت‌هایی را برای استفاده از برخی ردیاب‌ها به‌وجود می‌آورد. علاوه بر ویژگی‌های فوق عوامل دیگری مانند اثرات فیزیکی» شیمیایی و بیولوژیکی نیز ممکن است بر نتایج ردیابی تاثیرگذار باشد. ردیابی یکی از روش‌های کاربردی است که در مطالعات منابع آب و زئُوتکنیک مورد استفاده قرار می‌گیرد. در یک برنامه سیستماتیک. مطالعات ردیابی هنگامی در پهنه‌های کارستی و سازندهای سخت انجام می‌شود که قبلا مطالعات زمین‌شناسی» هیدروژئولوژی» هیدروشیمی,» هیدرولوژی» ژئوفیزیک. حفاری و چاه نگاری در منطقه مورد نظر انجام گرفته باشد و با وجود انجام آنما برای روشن شدن بعضی از ابهامات نیاز به بررسی‌های ردیابی باشد. به عبارت دیگر چنانچه از بررسی‌های مزبور پاسخ کامل به دست نیامده و هنوز ارهاماتی به جای مانده باشد.» از ردیابی استفاده می‌شود و به‌این ترتیب در وقت و هزینه صرفه جویی خواهد شد. به‌همین جهت ردیابی از جمله روش‌های تکمیلی است که در مراحل پایانی مطالعات سیستماتیک منابع آب و ژئوتکنیک به کار می‌رود. درمطالعات ردیابی با توجه به گسترش منطقه مورد مطالعه از ایزوتوپ‌های محیطی و ردیاب‌های مصنوعی (شیمیایی» رنگی...) استفاده می‌شود. باید توجه داشت اگر عملیات ردیابی طبق دستورالعمل و با رعایت احتیاط‌های لازم انجام نگیرد. نه تنها مفید نمی‌باشدء بلکه با توجه به لزوم توجه بیش‌تر به روش‌های کاربردی,» در این نشریه روش‌هایی که در آنها از ردیاب‌هایی همچون هاگ گرده صوت. دود و... استفاده می‌شود (با توجه به این که مورد قابل توجهی از استفاده آزها در کشور یافت نشده) پوشش داده نشده است. در عوض توجه ویژه به روش‌های ردیابی رنگی» شیمیایی و ایزوتوپی محیطی معطوف شده است. با توجه به این که بخش‌هایی از این نشریه به شرح روش‌های آزمایشگاهی و محاسبات مربوط اختصاص یافته است. توجه به این نکته مهم ضروری است که برای هر یک از روش‌های مزبور باید اقدام به تهیه دستورالعمل جداگانه شود. در این نشریه ضمن اشاره به سرفصل های اصلی روش‌های مزیورء در هر مورد به دستورالعمل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی» یا انتشارات داخلی ارجاع داده شده -------- صفحهٔ بعد -------- 4 دستورالعمل کاربرد روئّس‌های ردیابی در مطالعات کارست و سازندهای سخت - هدف هدف از «دستورالعمل کاربرد روش‌های ردیابی در مطالعات کارست و سازندهای سخت» ارائه مجموعه‌ای از راهنمایی‌ها به کارشناس و پژوهش‌ گر است تا بر پایه آنها بتواند با کم‌ترین هزینه و خطای ممکن, آزمایش ردیابی را انجام و نتایج به دست آمده را تحلیل نماید. این راهنمایی‌ها حاصل تجربه نویسندگان بوده و کارشناس یا پژوهش‌گر باید در تحلیل نتایج به دست آمده» خود را محدود به شیوه‌های ارائه شده ننماید و از قضاوت مهندسی خود نیز کمک گیرد. از جمله مهم‌ترین هدف‌های مطالعات ردیابی آب‌های زیرزمینی» می‌توان موارد زیر را نام برد: الف - اهداف کیفی اهداف عمده کیفی عبارتند از: - نحوه ارتباط هیدرولیکی آبخوان‌های کارستی و سازندهای سخت با یکدیگر - نحوه ارتباط هیدرولیکی آبخوان‌های کارستی و غیر کارستی - نحوه ارتباط هیدرولیکی حوضه‌های آبریز - تعیین مناطق تغذیه آبخوان - تعیین مناطق تخلیه آبخوان - نحوه ارتباط هیدرولیکی بین جریان‌های آب‌های زیرزمینی وسطحی و بالعکس - تعیین نوع تغذیه آبخوان - تعیین نوع جریان (افشان» مجراییء ورقه‌ای, متلاطم) - تعیین عوامل تکتونیکی در هدایت جریان - بررسی سرحد آب‌های شور و شیرین - تشخیص درجه کارستی شدن - تعیین محل تراوش! و نشت آب" - تشخیص وجود غار و فضاهای فراخ در مسیر جریان آب زیرزمینی - تعیین سطوح اصلی فرسایش محلی و منطقه‌ای ا 6 - | 86] -2 -------- صفحهٔ بعد -------- مغدمه : ب- اهداف کمی اهداف عمده کمی عبارتند از تعیین: - سن آب‌های زیرزمینی - مقدار تغذیه آبخوان - مقدار تخلیه آبخوان - میزان اختلاط آبخوان - سهم آب ورودی‌ها در حجم آب خروجی (خروجی‌ها) - ارتفاع منطقه تغذیه - سرعت جریان آب زیرزمینی - حجم دینامیکی آبخوان در این راهنما روش‌های گوناگون ردیابی آب‌های زیرزمینی در محیط‌های کارستی و سازندهای سخت مورد اشاره قرار گرفته است. با این وجود.ء با هدف تمرکز بیش‌تر بر روش های کاربردی» به روش‌هایی که در آنها از ردیاب‌های همچون هاگ. گرده» صوت. دود و... استفاده می‌شود (با توجه به این که مورد قابل توجهی از استفاده آنها در کشور یافت نشده) پرداخته نشده است. در عوض به روش‌های ردیابی رنگی فلئورسنت» شیمیایی و ایزوتویی محیطی توجه ویژه‌ای شده است. همچنین با وجودی که بخش‌هایی از این نشریه به شرح روش‌های آزمایشگاهی و محاسبات مربوط اختصاص یافته است. روش‌های سنجش آزمایشگاهی به تفصیل مورد توجه قرار نگرفته‌اند و ضروری است که برای هر یک از روش های مزبور اقدام به تهیه راهنما یا دستورالعمل جداگانه شود. -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۱ کلیات -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- کلیات ۷ ۱-۱- کلیات و بررسی‌های مقدماتی ۱-۱-۱- گردآوری گزارش‌های موجود در منطقه مورد مطالعه الف - گرد آوری و بررسی و ارزیابی گزارشات و اسناد و نقشه‌های موجود از منطقه در رابطه با ردیابی شامل: زمین‌شناسی, چاه‌هاء زمین ریخت‌شناسی» و غیره ب - بررسی و ارزیابی گزارش های ردیابی قبلی منطقه در صورت وجود ج - پیشنهاد تکمیل مدارک موجود ۳۲-۱-۱- بررسی‌های اولیه صحرایی بازدید هیدروژئولوزیکی» زمین‌شناسی (محدوده مورد مطالعه) ب - بازدید محلی از سازندهای تشکیل‌دهنده منطقهء گسل‌هاء درزه‌هاء شکاف‌های عمده و سیماهای کارستی و غیره. برنامه عملیات صحرایی برای تکمیل داده‌های مورد نیاز. د- ابلاغ آن بخش از عملیات صحرایی تکمیلی که به عهده کارفرماست به کارفرما از قبیل آماده‌سازی راه‌های دسترسی به منابع آبی» نقشه‌برداری مورد نیازء اندازه‌گیری بده منابع آبی انتخابی مشاور» حفر گمانه‌های جدید در صورت نیاز و تجهیز و نگهداری آنها در طول مطالعات با توجه به دستور العمل موسسه انجام دهنده ردیابی. - نمونه‌برداری ازمنابع آب انتخابی برای تجزیه کامل شیمیایی و ایزوتوپی و نمونه‌برداری از آب باران برای تجزیه ایزوتوپی. - اندازه‌گیری پارامتر های صحرایی شامل دمای آبء ]ام و 1-6 آب در منابع آب انتخابی. ۳-۱-۱- بررسی ویژگی‌های هیدروژئولوزیکی آبخوان‌های کارستی و سازندهای سخت ۱-۳-۱-۱ مفاهیم |- 8 -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۳-۱-۱- ویژگی‌های عمده آبخوان‌های کارستی الف - ویژگی‌های ریخت‌شناسی آبخوان‌های کارستی دارای سیماها و زهشته های خاصی هستند که عبارتند از سیماهای انحلالی نظیر کارن» دولین» حفره فروک. دره کارستء غاء مغارء پولژه» پانوه چشم» استاول و غیره .همچنین الگوی شبکه زهکشی حوزه‌های کارستی به‌گونه‌ای است که در آن رودخانه‌های گمشده به‌خوبی ملاحظه می‌شوند. از نهشته‌های کارستی می‌توان مروارید غارء آبشارء بند تراورتنی» کفه آهکی, هاوارا استلا کتیت. استلاگمیت. تراس‌های تراورتنی و نظایر آن را نام برد . ب - ویژگی‌های هیدرولوزیکی - جریان‌های سطحی مرطوب جریان دارندء به وفور مشاهده می‌شود. این‌گونه جریانهای فصلی در کارست در نتیجه برخورد با سیماهای مختلف کارستی نظیر پانور و در طول مسیر خود با کاهش کمی جریان مواجه هستند و گاه باعثت ایحاد رودخانه‌های گمشده و دره‌های خشک می‌شوند. - جریان‌های زیرزمینی جریان زیرزمینی در این محیطها شامل جریان‌های قائم نزولی (رو به پایین) و جریان‌های جانبی و جریان‌های سیفونی است. حرکت غالب آب زیرزمینی را معمولا موقعیت سطح فرسایش تعیین می‌کند. ولی عوامل دیگری نظیر ساختارهای زمین‌شناسی و تغییر سنگ‌شناسی! و ... نیز در آن دخالت دارند .از عمده ویژگی‌های جریان آب در کارست چندشاخگی" و آب‌ربایی " است. با تغییر سطح ایستابی» جهت حرکت آب زیرزمینی در کارست نیز ممکن است تغییر یابده به عبارت دیگر در تراز مشخصی از سطح ایستابی» آب در جهت خاصی جریان دارد و به هنگام افزایش این تراز جهت جریان متعدد می‌شود. - سرعت جریان ۰۰ ا ۰ ۰ ۰ ۰.۰ ۰ ۳ ۰۰ ۰۰ ۵ سا سرعت جریان آب زیرزمینی در کارست از رژیم ورقه‌ای تا متلاطم متغیر است. سطح ایستابی در این محیط‌ها ناییوسته است و نوسان شدید سطح ایستابی معمولا در دوره مرطوب و تغییرات کند آن در دوره خشک روی می‌دهد. این نوسان معمولا در افق ذخیره دینامیکی صورت می‌گیرد و شیب عمومی این سطوح به‌طرف سطح فرسایش ۷(ع11010] -۱ -2 7( -3 4-7 1۳1 -5 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- کلیات ۹ ج - ویژگی‌های هیدرودینامیکی آبخوان‌های کارستی منابع آب زیرزمینی ناهمگن و غیریکنواخت هستند. نظر به این که کارستی شدن فرآیند دینامیکی است و سبب توسعه و تکامل آن می‌شود بنابراین موقعیت و ابعاد هندسی این آبخوان‌ها پیوسته تغییر می‌کند. از اهم خصوصیات این ابخوان‌ها می‌توان ضریب فروکش » تخلخل موثرء ضریب قابلیت انتقال و ضریب پخشیدگی را نام برد. د - آلودگی پتانسیل آلودگی آبخوان‌های کارستی شدید و سریع است .با استفاده از فنون ردیابی طبیعی و مصنوعی می‌توان مسایل آلودگی این آبخوان‌ها را مورد بررسی قرارداد. ۳-۲-۱-۱ ویژگی‌های عمده آبخوان‌های سازندهای سخت هندسی این آبخوان‌ها نسبتا ثابت و در طول زمان توسعه چندانی نمی‌یابند. خصوصیات هیدروژئولوژیکی این آبخوان‌ها شبیه 5-۳-۱-۱ تشریح اصول مطالعات هیدروژ نولوژی ایزوتوپی برای ‎٩۲‏ عنصر در طبیعت بیش از ۱۰۰۰ ایزوتوپ وجود دارد که اغلب ایزوتوپ‌های محیطی نامیده می‌شوند. این ایزوتوپ‌های محیطی به دو گروه ایزوتوپ‌های پایدار و ایزوتوپ‌های ناپایدار تقسیم می‌شوند. اغلب ردیاب‌های ایزوتوپی پایدار با محیط واکنش نشان نداده و از اهمیت به سزایی در تعیین منشا آب زیرزمینی برخوردار هستند و از این نظر بر آنیون‌ها و کاتیون‌های موجود در آب ارجحیت دارند. این نکته به ویژه از آنجا دارای اهمیت است که ویژگی‌های شیمیایی آب تنها در موارد معدودی می‌توانند به عنوان ردیاب محیطی موثر باشند. زیرا در بیش‌تر موارد بین محیط جریان و آب واکنش رخ می‌دهد و این امر سبب می‌شود. ماهیت شیمیایی آب تنها به عنوان ابزاری برای شناخت منشا و مسیر جریان به کار آید و کمکی به شناخت هیدرولیک جریان ننماید. حال آن که ترکیب ایزوتوپ‌های پایدار آب تا حد زیادی مستقل از محیط است. ایزوتوپ‌های ناپایدار معمولا در تعیین سن آب زیرزمینی بسیار مهم هستند. الف - ایزوتوپ‌های پایدار ایزوتوپ‌های پایدار را می‌توان نوعی ردیاب طبیعی در نظر گرفت که با سرعت میانگین جریان آب زیرزمینی حرکت کرده و |- 11000:5100 1 2- 113063100 1 -------- صفحهٔ بعد -------- محتوای ایزوتوپ‌های پایدار نمونه‌ها را با دلتا (۵) نشان می‌دهند که برای هر ایزوتوپ عبارت است از نسبت در هزار اختلاف نسبت ایزوتویی نمونه و استاندارد بر استاندارد که مثلا برای اکسیژن ۱۸-۲ به ترتیب زیر نشان داده می‌شود: (۱-۱) (1000)] 1۳0 0 01۴*(5/ *0) /(13۳۵ 01*5 / ام -ماموعد(*0/ ا- 805 برای بارندگی هر منطقه خاص, رابطه بین *80 و */80 تقریبا خطی است و می‌توان آن را به طور تجربی به صورت یک خط آب جوی" نشان داد. جدایش ایزوتوپی" اکسیژن-۱۸ و دوتریوم که فرآیندی وابسته به دما و جرم استء در حین تغییرات فازی منجر به غنی شدن" محتوای ایزوتوپی می‌شود. آبی که در معرض تبخیر قرار گرفته به دلیل سنگین‌تر بودن اکسیژن-۱۸ در مقایسه با دوتریوم» نسبت به این ایزوتوپ غنی تر خواهد شد. با توجه به تاثیر پدیده جدایش ایزوتوپی از دما بارش‌های زمستانی از نظر محتوای اکسیزن ۱۸۲ و دوتریوم در مقایسه با بارش‌های تابستانی تهی‌تر" است (اثر دما). همین‌طور با توجه به جدایش ایزوتوپ‌های سنگین‌تر در فاز بخارء بارش‌های ابتدای هر بارندگی از نظر محتوای ایزوتوپ‌های پایدار غنی تر از بارش‌های پایان آن بارندگی هستند (اثرجرم). این پدیده ها سبب می‌شوند که بتوان از ایزوتوپ‌های پایدار به عنوان ردیاب طبیعی استفاده کرد. بنابراین می‌توان به منشا آب‌های مختلف و الگوی اختلاط بین ب- ایزوتوپ‌های ناپایدار ۵ ۰.۰ ۰ ۶ ۰ ۰ ی 1 ۰ ۰ ۰ کرین-۱۴ هستند. از کلر- ۳۶ نیز می‌توان در تعیین سن آب‌های زیرزمینی خیلی قدیمی استفاده کرد. تریتیوم با نیمه عمر ۱۲/۴۳ سال در مقادیر جزیی در طبیعت تولید می‌شود. آزمایش‌های هسته‌ای سال‌های ۱۹۵۲ تا ۱۹۶۳ منحر به افزایش تریتیوم بارندگی از ۵ تا ۱۰ ۲1" در دهه ۱۹۴۰ به ۱۰۰ تا ۵۰۰۰ لا7 در دهه ۱۹۶۰ شد. غلظت حداکثر تریتیوم در سال ۳ رخ داده است (نمودار ۱-۱) هم اکنون غلظت تریتیوم در بارندگی حدود ۱۰ تا ۳۰ لا[ است. تریتیوم در آب زیرزمینی هیچ‌گونه واکنش شیمیایی با آب و محیط ندارد. عمده کاربرد تریتیوم شامل موارد زیر است: - تشخیص آب‌های ورودی به آبخوان پیش از ۱۹۵۲ و پس از آن ۱-۹1010010 ۷/310۲ 60 2- 13010060 3 ان |00 -4 م3۵۵0 -5 0) 133010 -6 1 7-1۳111110 -------- صفحهٔ بعد -------- ز لت از ۲ در پا ج مل اول- کلیات )۱ الا ساسا ۱ ۱ الا الا الا انا لس : 5 ۰ . ۱ ۱ ِا با[ ۱[ اعلظ ت ی شا ۲ ۲ 1 ۱ 1 ان .| 1 : 5 ا را[ ۳ ۱ ۱ لا 8 ۵ دا نا( 1۱3۹11۱ [[ ۱ ۴ ال انا الا ۱ 111 : 1 5 ۱۱ 5 5 ۱ ۱ وا ببللب لا لا 15 9 8۱ ۵ ا ا ۳ :۹ اه اما : : ۳ ۳ ٍ ۹ 11 ۹ ۱ ۳ 1 الا نا ۵ ا 8 را با ابا بل[ ال الا ۱۱| 99 8 با ]| 1 لام ۹۹ ۹۵ ۹ ۸۵ ۸ ۷۵ ۷ ۶۵ مه ۵ ۱۹۵۲ نمودار ۱-۱- نوسانات تریتیوم در جو نسبت به زمان| ۲۰| کربن-۱۳ نیمه عمری برابر ۵۷۳۰ سال دارد. مانند تریتیوم مقادیر اندک کربن-۱۴ در جو تولید می‌شود و نیز مانند تریتیوم پس از مایش‌های هسته‌ای مقادیر زیادی از این ایزوتوپ وارد جو شده است. به دلیل نیمه عمر طولانی آن» می‌توان از این ایزوتوپ برای بین سن آب‌های زیرزمینی جوان‌تر از ۳۰۰۰۰ سال استفاده کرد. رزیم هیدروژئولوزژیک همخوان با چنین زمان ماندگاری را می‌توان حوضه‌های آبریز بزرگ مقیاس و نیز آبخوان‌هایی با ضخامت زیاد و تراوایی پایین یافت. به کمک اندازه‌گیری کرین-۱۳ و برخی ریان اظهار نظر کرد. استفاده از کربن-۱۴ با پیچیدگی‌هایی نیز همراه است که می‌توان به موارد زیر آشاره کرد: آن با کربن-۱۴ شده و در تعیین سن خطا ایجاد کند که روش‌های گوناگونی برای اصلاح این خطا وجود دارد که در فصل‌های بعد به آن اشاره خواهد شد. 0 6:0 -۱ -------- صفحهٔ بعد -------- کلر-۳۶ دارای نیمه عمری برابر با ۰ سال است. این ایزوتوپ ناشی از واکنش تابش‌های کیهانی با جو است و برای تعیین سن آب‌های بسیار قدیمی با سنی حدود یک میلیون سال مورد استفاده قرار می گیرد. از نکات منفی استفاده از این ایزوتوپ فراوانی بسیار اندک آن و9 پیچیدگی و گرانقیمت بودن هزینه‌های اندازه گیری آن است. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۲ تعریف و طبقه‌بندی انواع ردیاب‌ها -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - تعریف و طیقه‌بند ی انواع ردیاب‌ها ی ۱-۳- کلیات ردیاب‌ها انواعی از ماده یا انرژی هستند که به منظور تعیین توزیع زمانی و مکانی آب و مواد آلاینده آن در منابع آب به کار می‌روند [۱]. ۲-۲- ویژگی‌های ردیاب‌ها - پایداری ردیاب در طول مدت عملیات ردیابی - امکان استفاده توام از ردیاب‌های مختلف - امکان آشکارسازی با دقت بالا در غلظت کم - قابلیت جدایش از محیط زیست ۳-۲- انواع ردیاب‌های متداول انواع ردیاب‌های متداول در مطالعات آب‌های زیرزمینی به شرح زیر هستند [۲۵]. الف- ردیاب‌های طبیعی (محیطی) - ایزوتوپ‌های محیطی پایدار نظیر اکسیژن-۰۱۸ دوتریوم و کربن-۱۳ - ایزوتوپ‌های محیطی پرتوزا (ناپایدار) نظیر کربن-۱۳ و تریتیوم از بین ردیاب‌های فوق اکسیژن-۰۱۸ دوتریوم و تریتیوم بخشی از مولکول آب هستند. - ردیاب‌های میکروارگانیک نظیر باکتری‌های دی سولفوویبریو و ویروس‌های حیوانی و باکتریایی - یون‌های موجود در آب - گازهای کمیاب موجود در آب نظیر کریپتون» هلیوم و آرگون - پالس‌ها (ضربان) ب- ردیاب‌های مصنوعی (افزودنی) - ردیاب‌های رنگی - ردیاب‌های رنگی فلئورسنت -------- صفحهٔ بعد -------- ۱ برای جلوگ نام ماده رنگی اورانین سدیم) ائوزین سولفو رودامین مواد رنگی تو استفاده از روا نما ستفاده دیابی ورث -| -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - تعریف و طبقه‌بندی انواع ردیاب‌ها ۷ مقادیر جذب ماده رنگی در محیط‌های ریزدانه رسی برای رودامین ۱۷7 2 ./ و برای رودامین بی ۹۶ ۸ و برای سولفورودامین- بی ۶۵ ۸ گزارش شده است. - ردیاب‌های رنگی غیرفلئورسنت نظیر: اریتروزین (قرمز کنگو) - ردیاب‌های ایزوتوپی پرتوزا نظیر: کبالت -0(۶۰)) کبالت -0(۵۸)) کرم -۵۱ (۲)) همچنین مواد پرتوزای گاما نیز قسمتی از این گروه هستند. ایزوتوپ‌های قابل فعال شدن نظیر: برم -۸۰ (7۲ا) لانتانیوم(1۵) ایندیوم -۱۱۶ (11) ید -1(۱۳۰) - ردیاب‌های جامد (نامحلول) نظیر: پودریونولیت باکتری‌ها خاک اره گرده‌های گیاهی کاه مخمرها - نمک‌های معدنی نظیر: نمک طعام (۲18۳1) ) کلرور کلسیم (1۲-)۵)) کلرور پتاسیم (۲1؟ا) کلرور لیتیم (11۳-1) - ردیاب‌های دودی و گازی این نوع ردیاب‌ها به منظور تعیین خصوصیات افق تهویه (ناحیه غیراشباع) پهنه‌های کارست به کار می‌رود. - پاک کننده‌ها (شوینده‌ها) -------- صفحهٔ بعد -------- - هالوکرین‌ها - اسیدهای آلی فلئوری شده دو مورد خر ردیاب‌هایی هستند که در سال‌های اخیر مورد استفاده قرار می‌گیرند .نظر به این که از بین ردیاب‌های فوق روش‌های ایزوتوپی» رنگی و شیمیایی متداول‌تر است. لذا تمام مراحل کاری برای سه روش مذکور ارائه خواهد شد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۳ قنه نامه ز -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - تنظیم برنامه زمانی مطالعات ‏ و گروه مطالعانی )۳ ۱-۳- کلیات در تنظیم برنامه زمانی مطالعات لازم است. موارد زیر مد نظر قرار گیرد و برای هر یک از موارد با توجه به گسترش منطقهء هدف و حجم پروژه زمان متناسب تنظیم شود. - بازدید صحرایی اولیه از منطقه مورد مطالعه - جمع‌آوری و بررسی کلیه مدارک و گزارشات موجود مربوط - بررسی‌های اولیه صحرایی شامل بررسی‌های زمین‌شناسی و هیدروژئولوژیکی منطقه بر اساس بندهای فوق پس از انتخاب نوع ردیابی ادامه برنامه به شرح زیر است. ۳-۳- سرفصل‌های برنامه زمانی ردیابی ایزوتوپی محیطی - شناسایی و انتخاب منابع آبی و تهیه نقشه موقعیت آنها - نمونه‌برداری آب و انجام عملیات صحرایی - ارسال نمونه‌ها به آزمایشگاه - انجام آزمایش های ایزوتوپی نمونه‌ها - انجام تجزیه کامل شیمیایی نمونه‌ها - محاسبات مربوط و رسم نمودارها و نقشه‌ها و ... - تحلیل و تفسیر نتایج به دست آمده - ارائه گزارش ۳-۳- سرفصل‌های برنامه زمانی ردیابی رنگی و شیمیایی (نمک‌های معدنی) - شناسایی و انتخاب منابع آبی و تهیه نقشه و موقعیت آنها - تعیین نقاط تزریق و نمونه‌برداری - انجام نمونه‌برداری‌های زمینه" - انجام عملیات صحرایی - عملیات تحجهیز کارگاه» آماده‌سازی ردیاب و تزریق - نمونه‌برداری و انجام سایر عملیات صحرایی مورد لزوم - ارسال نمونه‌ها به آزمایشگاه - انجام تجزیه‌های (آنالیزهای) آشکارسازی و فیزیکو شیمیایی نمونه‌ها - محاسبات مربوط و رسم نمودارها و نقشه‌ها و... ۵ -| -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۳ دستنورالعمل کاربرد رونس‌های ردیابی در مطالعات کارست و سازندهای سخت - ارائه گزارش 2-۳ تخصص‌های لازم در تیم مطالعاتی نظر بد این که کار ردیاب‌های ایزوتوپی و غیر ایزوتوپی به تخصص‌های متفاوتی نیازمند است. حداقل گروه مطالعاتی و تخصص‌های لازم در هر یک به شرح زیر است. ۱-2-۳ گروه مطالعاتی ردیابی غیر ایزوتویی الف - گروه عملیات صحرایی و تحلیل نتایج - یک نفر با مدرک حداقل کارشناسی ارشد در رشته های هیدروژئولوژی و یا مهندسی آب‌های زیرزمینی با ۵ سال سابقه کار در مطالعات ردیابی غیر ایزوتوپی در محیط‌های کارستی به عنوان سرپرست پروژه - دونفر با مدرک کارشناسی در رشته های زمین‌شناسی یا مهندسی محیط زیست یا مهندسی عمران آب با حداقل ۵ سال سابقه کار در زمینه آب‌های زیرزمینی دو نفر با مدرک دیپلم با ۳ سال سابقه کار در زمینه منابع آب - چهار نفر کارگر ساده - دو نفر راننده برای دو وسیله نقلیه مجزا - دونفر کارشناس شیمی با ۵ سال سابقه کار در زمینه تجزیه‌های شیمیایی و شیمی دستگاهی - یک نفر دیپلم با ۵ سال سابقه کار در آزمایشگاه شیمی ۳۲-2-۳- گروه مطالعاتی ردیابی ایزوتوپی - یک نفر با مدرک حداقل کارشناسی ارشد هیدروژئولوژی یا مهندسی آب‌های زیرزمینی با ۱۰ سال سابقه کار در مطالعات ردیابی ایزوتوپی در محیط‌های کارستی به عنوان سرپرست پروژه - یک نفر با مدرک کارشناس زمین‌شناسی یا مهندسی محیط زیست یا مهندسی عمران آب با ۵ سال سابقه کار در زمینه آب‌های زیرزمینی -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - تنظیم برنامه زمانی مطالعات ‏ و گروه مطالعانی ۳۳ یک نفر با مدرک کاردانی با ۳ سال سابقه کار در زمینه منابع آب یک نفر با مدرک دیپلم با ۳ سال سابقه کار در زمینه منابع آب - دو نفر کارگر ساده ب- عملیات آزمایشگاهی - یک نفر کارشناس ارشد فیزیک یا شیمی با سابقه ۱۰ سال کار در زمینه تجزیه‌های (آنالیزهای) ایزوتوپی به عنوان سرپرست عملیات آزمایشگاهی - یک نفر کارشناس شیمی یا فیزیک با ۵ سال سابقه کار در زمینه سنجش‌های ایزوتوپ‌های پایدار (اکسیژن-۱۸ دوتریوم و کرین -۱۳) - یک نفر کارشناس شیمی یا فیزیک با ۵ سال سابقه کار در زمینه سنجش کربن-۱۳ - یک نفر کارشناس شیمی یا فیزیک با ۵ سال سابقه کار درزمینه سنحش تریتیوم -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۲ تعبین ضوابط انتخاب ردیاب مناسب هی با و تعیین محدودیت‌ها و ضوابط اجرای کار از فغلر زیست محیطلی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل جهارم- نعیین ضوابط انتخاب ردیاب مناسب و تعیین محدودیت‌ها و ضوابط اجرا ی کار از نظر زیست محیطی ۳۷ ۱-۶- ضوابط انتخاب ردیاب مناسب با توجه به ویژگی‌های مذکور (در فصل ۲) در انتخاب ردیاب‌های مناسب باید موارد زیر نیز مورد توجه قرار گیرد: - هدف از اجرای پروژه - ابعاد پروژه - خصوصیات هیدروژئولوژیکی منطقه - عدم واکنش ردیاب با آب و یا سازند - عدم رسوب ردیاب در طول مسیر جریان - عدم تاثیر روی خصوصیات فیزیکوشیمیایی آب - امکان تشخیص سریع ردیاب با غلظت کم در آب و در محل به منظور اعمال تغییرات لازم در برنامه کاری - قیمت ردیاب و وجود آن در بازار و دسترسی آسان به آن - سهولت دسترسی و عدم پیچیدگی وسایل مورد نیاز برای تشخیص ردیاب - سهولت انحلال در آب(در مورد مواد رنگی و شیمیایی) - سهولت انجام عملیات صحرایی (عملیات تزریق و نمونه‌برداری) و آزمایشگاهی در به کارگیری برخی از ردیاب‌ها توجه به نکات زیر ضروری است: - نظر به تغییرات دما در محیط‌های گرمایی (هیدرو ترمال) استفاده از ماده رودامین - بی در این محیط‌ها توصیه نمی‌شود.ء زیرا این ماده در دمای بیش از ۲۵ درجه سانتی‌گراد تجزیه نمی‌شود. - استفاده از مواد رنگی کاتیونی بازیک (نظیر رودامین- بی) در محیط‌هایی که حاوی مواد دانه‌ریز (رس - خاک سرخ - ۳۵۹۹۵[ 107۳2) می‌باشند. توصیه نمی‌شود. - از مواد رنگی غیر فلئورسنت فقط در محیط‌هایی که طول مسر جریان آب کوتاه و همچنین زمان تماس ردیاب با محیط و آب کم باشد.ء می‌توان استفاده کرد. - درصورتی که پروژه نیاز به استفاده هم‌زمان از ردیاب‌های رنگی مختلف داشته باشد.ء لازم است مواد رنگی به گونه‌ای انتخاب شود که تداخل طول موجی نداشته و امکان جدایش طیفی آنها به راحتی میسر باشد . در صورت استفاده از نمک‌های معدنی به عنوان ردیاب توجه به نکات زیر ضروری است: - عواملی نظیرگسترش عدسی‌های رسی, 1آم آب. غلظت زمینه یون در آب زیرزمینی و محدودیت روش‌های اندازه گیری از محدودیت‌های استفاده از این نوع ردیاب‌ها به شمار می آیند. ردیاب‌های آنیونی معمولا نه تنها تمایلی به جذب ندارند. بلکه به تبادل یونی نیز تمایل نشان نمی‌دهند ولی با حضور کانی‌های رسی و در[ پایین تبادل یونی صورت می‌گیرد. - ردیاب‌های کاتیونی به شکل فراوان تری با کانی‌های رسی از طریق فرایند تبادل کاتیونی واکنش خواهند داشت به خصوص در آبخوان‌های با قابلیت تراوایی و نرخ جریان کم [۲۷]. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ دستورالعمل کاربرد رونس‌های ردیابی در مطالعات کارست و سازندهای سخت موضوع مهم دیگر در کاربرد ردیاب‌های یونی به غلظت زمینه بالای ردیاب در آب زیرزمینی است که تحت چنین شرایطی نیاز به تزریق ردیاب با غلظت بالا است که ممکن است منجربه جدایش چگالی در طول آزمایش ردیابی و در نتیجه تغییر الگوی جریان» تغییردرجه تبادل یونی و رسوب شیمیایی ثانوی(تغییر قابلیت تراوایی آبخوان) شود. بنابراین از محدودیت‌های دیگر استفاده از این نوع ردیاب نیاز به حجم بالای ردیاب و کاربرد آن در مسیرهای کوتاه جریان را ذکر کرد. ۲-4- محدودیت‌ها و ضوابط اجرای کار از نظر زیست محیطی نظر به اثرات زیان‌بار زیست محیطی ردیاب‌های ایزوتوپی پرتوزا استفاده از هر نوع آنها باید با کسب مجوز از آژانس بین‌المللی انرژی آتمی از طریق سازمان انرژی اتمی ایران صورت پذیرد. ردیاب باید: - برای موجودات زنده و محیط زیست از هر نظر بی‌خطر باشد (استفاده از رودامین بی در مناطق نزدیک به منابع آب آلوده کننده نباشد که منجر به غیر قابل استفاده شدن آب شود. - روی طعم و بوی آب اثر نگذارد. به خصوص اگر آب برای مقاصد حساسی به کار می‌رود. - سمی و خطرناک نباشد. - از تجزیه شیمیایی آن مواد خطرناک به وجود نیاید که برای محیط زیست زیان‌بار باشد. به طور کلی در استفاده از هرگونه ردیاب (به ویژه ردیاب‌های رنگی فلئورسنت) باید به برگه‌های استاندارد ایمنی مربوط یا برگه‌های ۱/1515 مراجعه کرده و مشخصات مربوط را گزارش کرد. برگه‌های مزبور را در کارخانه تولید کننده» ارائه می‌کند. برای اطلاع از جزییات بیش‌تر به دستورالعمل‌های زیست محیطی طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشور مراجعه شود. 41 1211 5۵160 [ ۷1۵101۵ -۱ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۵ مناسب برای قزریق ونمونه‌برداری -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- قصل پنجم- تعیین ضوابط انتخاب منابع آب مناسب برای تزریق ونموئه‌برداری )۳ ۱-۵- کلیات انتخاب منابع آب بر اساس هدف مطالعه, خصوصیات هیدروژئولوژیکی» سیماهای زمین ریخت‌شناسی» تجربیات آزمایش قبلی (در صورت انجام شدن) و اظهارات افراد بومی صورت می گیرد. به طور کلی موارد زیر باید در مورد نقاط تزریق و نمونه‌برداری موردنظر قرار بگیرند: - امکان دسترسی به نقاط تزریق و نمونه‌برداری - امکان اجرای عملیات تزریق و نمونه‌برداری ۲-۵- ضوابط انتخاب منابع آب مناسب برای تزریق معمول" کیفیت نتایج به دست آمده در یک ردیاب مصنوعی تا حد زیادی بستگی به انتخاب نقطه تزریق داردء به همین دلیل انجام این کار مستلزم صرف دقت و مطالعات زیادی است. در این انتخاب که تا حد زیادی بستگی به هدف طرح و نتایج مطالعات قدیمی (کلاسیک) دارد, باید به نکات زیر توجه شود. در صورت عدم وجود نقاط تزریق مناسب یا عدم دسترسی به آنهاء کارفرما باید با هماهنگی مشاور و رعایت استانداردهای موجود. اقدام به حفر چاه یا گمانه مناسب برای تسهیل دسترسی به آن و تزریق نماید. - وجود ارتباط هیدرولیکی بین نقاط انتخابی تزریق با آبخوان - بالا بودن رقوم سطح آب در منبع تزریق نسبت به منابع آب نمونه‌برداری - امکان بهره‌برداری حداکثر از عملیات تزریق - تناسب تعداد نقاط تزریق با توجه به هدف طرح - امکان دسترسی به آب برای آماده‌سازی مواد ردیاب و سپس عملیات تکمیلی نظیر (شستشوی منبع تزریق) - عدم استفاده هم‌زمان از یک نقطه برای تزریق ردیاب‌های مختلف - آماده‌سازی پانورهای مستغرق موجود در پلژه های سیلابی برای تزریق و دریافت ردیاب منابع تزریق می‌تواند طبیعی و مصنوعی بوده که منابع تزریق طبیعی شامل سیماهای کارستی است که عمده آنها عبارتند از: - پانورها - استاول‌ها (این سیما فقط در دوره‌ای به عنوان نقطه تزریق به کار می‌رود که نقش یک حفره بلعنده را ایفا کند.) - حفره‌های بلعنده - حفره‌های فروکش منابع تزریق مصنوعی عبارتند از چاه‌ها و گمانه‌ها. در این صورت باید چاه‌هایی با آبدهی بالا انتخاب شود و در مورد گمانه‌هاء تزریق در افق‌های با تراوایی بالاتر صورت گیرد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۳ دستنورالعمل کاربرد رونس‌های ردیابی در مطالعات کارست و سازندهای سخت ۳-۵- ضوابط انتخاب منابع آب مناسب برای نمونه‌برداری در انتخاب نقاط نمونه‌برداری نیز هدف طرح و نتایج مطالعات قدیمی (کلاسیک) باید در نظر گرفته شود. این انتخاب باید به گونه‌ای باشد که نمونه‌های برداشت شده معرف آب آبخوان بوده و از توزیع مکانی مناسبی در منطقه برخوردار باشند. در صورت عدم وجود نقاط نمونه‌برداری مناسب یا عدم دسترسی به آنهاء کارفرما باید با هماهنگی مشاور و رعایت استانداردهای موجود اقدام به حفر گمانه یا چاه مناسب یا تسهیل دسترسی به آن برای نمونه‌برداری کند. ۱-۳-۵- نقاط نمونه‌برداری ایزوتوپ‌های محیطی نظر به این که در مطالعات ردیابی ایزوتوپ‌های محیطی لازم است از کلیه منابع آب منطقه شامل جوی» سطحی» زیرسطحی و زیرزمینی نمونه برداشت شود و با عنایت به این که در انتخاب نقاط نمونه‌برداری این نوع ردیاب‌هاء توزیع ارتفاع نقاط نیز باید مد نظر قرارگیرد لذا منابع آبی زیر می‌تواند به عنوان نقاط نمونه‌برداری انتخاب شود: - چشمه‌ها (دایم و موقت) - ایستگاه‌های برف سنجی و باران سنجی - گمانه‌ها - چاه‌هایی که شستشو و توسعه آن پایان یافته و ترجیحا داراینگار (لوگ) زمین‌شناسی باشد. اعم از چاه‌های عمیق, نیمه - مادر چاه قنات و در صورت عدم دسترسی به مادر چاه» مظهر قنات - چشمه‌های زیر دریایی - استاول‌هاء در صورتی که این سیما به صورت چشمه عمل کند - محل آب‌های فرورو نظیر حفره‌های فروکش و شفت‌ها (میله چاه) - زهکش‌ها - نقاط بالادست و پایین‌دست جریان‌های سطحی (رودخانه‌ها) - داخل گودال‌ها - داخل غارها به منظور نمونه‌برداری از آب‌های جوی لازم است از ایستگاه‌های باران سنجی و برف سنجی منطقه به عنوان نقاط نمونه‌برداری استفاده شودء در صورت عدم وجود این ایستگاه‌ها نقاطی به عنوان محل نمونه‌برداری آب‌های جوی باید در نظر گرفته شود. در مورد چشمه‌های انتخابی دایم که به عنوان منابع شاخص منطقه است و همچنین چشمه‌های موقت. ترجیحا نمونه‌برداری باید از مظهر ویا نزدیک‌ترین نقطه به مظهر صورت گیرد. در ضمن باید دقت شود که از منبع و یا محل تجمع آب نمونه‌برداری نشود. ۲-۳-۵- نقاط نمونه‌برداری ردیاب‌های مصنوعی کلیه منابعی که در بند ۲-۵ معرفی شد.ء می‌تواند برای این نوع ردیابی هم به کار رود. به استثنا محل‌های نمونه‌برداری که برای آب‌های جوی و نیز آب‌های فرورو ذکر شده است که در این گونه ردیاب‌ها مطرح نیست. همچنین در مورد نمونه‌برداری برای ردیابی -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم- نعیین ضوابط انتخاب مناب عآب مناسب برای نزریق ونمونه‌برداری ۳۳ شیمیایی نباید از مظهر قنات نمونه‌برداری نمودء زیرا به دلیل جریان آب در بخش خشک کار قنات, آب در مظهر قنات معرف نمونه همجنین در انتخاب نقاط نمونه‌برداری باید ضوابط زیر رعایت شود: - پایین بودن رقوم سطح آب نقاط نمونه‌برداری نسبت به منبع تزریق - آلوده نبودن منابع نمونه‌برداری با هیدروکربورها و مواد ارگانیکی و نظایر آن - تناسب تعداد منابع نمونه‌برداری با توجه به هدف طرح -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۶ قزریق ردیاب و ضوابط مربوط به آن -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سشسم- تزریق ردیاب و ضوابط مربوط به آن ۳۷ ۱-۹- تشریح روش‌های تزریق بسته به نوع نقاط تزریق در کارست (سیماهای طبیعی کارستی یا چاه وگمانه) می‌توان از دو شیوه تزریق ثقلی و تزریق تحت‌فشار استفاده کرد. برای سیماهای کارستی و نیز چاه وگمانه از روش تزریق ثقلی استفاده می‌شود که به دو صورت لحظه‌ای و پیوسته با آبدهی ثابت صورت می‌گیرد. در مواردی مانند آبخوان‌های تحت فشار و یا برای پی بردن به ارتباط هیدرولیکی بین دو یا چند نقطه می‌توان از روش تزریق تحت فشار استفاده کرد. به این منظور از تحهیزات حفاری با روش مسدودکننده منفرد یا مسدودکننده مضاعف نیز می‌توان برای تزریق ردیاب به داخل آبخوان استفاده کرد. برای آنتخاب هر یک از صور فوق می‌توان به عواملی نظیر قدرت بلع و فروکشی ردیاب توسط منبع تزریق اشاره کرد همچنین درصورتی که مواد رادیواکتیو (در صورت داشتن مجوز از سازمان انرژی آتمی ایران) به‌کار رود از روش لحظه‌ای باید استفاده کرد. در صورت نیاز به انجام تزریق آزمایشی باید طبق روش‌های موجود در منابع [۲۶] عمل شود. در صورت استفاده از چاه یا گمانه به عنوان نقاط تزریق می‌توان روش‌های تزریق را به دو نوع تک چاهی و چند چاهی تقسیم کرد که البته در سازندهای کارستی با توجه به نا همگنی محیط از روش تک چاهی استفاده نمی‌شود. در زیر به تشریح روش‌های انجام تزریق ردیاب‌های مختلف پرداخته می‌شود: ۱-۱-۹- ماده رنگی عملیات تزریق ماده رنگی توسط گروه تزریق متشکل از حداقل یک نفر کارشناس هیدروژئولوزی و یک نفر تکنسین با تجربه و دو نفر کارگر انجام می‌شود. الف - مرحله قبل از تزریق - انتخاب و آماده‌سازی محل تزریق نقاط تزریق لازم است قبل از اجرای عملیات تزریق آماده‌سازی شود. بر اساس ضوابط بند ۵ -۱ نقاط تزریق می‌تواند گمانه /چاه یا پانور / استاول و نظایر آن باشد: * گمانه / چاه پلاستیکی با قطر حداقل ۲ اینچ تا افق تزریق و در چاه‌های مایل نصب لوله فلزی از سر چاه تا حداقل عمق مورد نظر تزریق ضروری است. همچنین به منظور تسریع در انجام تزریق باید سکویی با ارتفاع مناسب (حداقل یک متر) در مجاورت گمانه یا چاه ایجاد شود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ دستورالعمل کاربرد روشس‌های ردیابی در مطالعات کارست و سازندهای سخت * پانور / استاول که باید در طول فصل خشک و یا دریک دوره مناسب از نظر هیدرولوژیکی آماده شود تا بتواند محلول رنگی را به خوبی درخود جای داده و به داخل زمین نفود دهد. درصورتی که پانور تحت فشار پس‌زدگی قرار گیرد لازم است این پانورها به لوله‌ای به قطر ۲ اینچ مجهز شود و انتهای تحتانی این لوله ها طوری در پانور مستقر شود که آب به راحتی بتواند از لوله خارج شده و در زیرزمین جریان یابد. توصیه می‌شود انتهای تحتانی این لوله مشبک باشد. همچنین انتهای فوقانی لوله بالاتر از سطح زمین و حتی بالای حد اکثر سطح آب. در پانورهای مستغرق قرار گیرد. گاهی اوقات ساختن برج‌ها در پانورهای اخیرضروری است .پانورهایی که در بستر جریان‌های موقت قرار دارند لازم است در فصل خشک تمیز شوند ودر آنها لوله‌ای تا بالای تراز سیلاب حداکثر رودخانه کار گذاشته شود. - حمل مواد رنگی» تجهیزات و مواد افزودنی به محل تزریق مقتضی است بسته‌های دست نخورده مواد رنگی و مواد افزودنی (نظیر الکل) و تجهیزات لازم با گروه تزریق به محل تزریق حمل شود. لازم است که گروه تزریق و وسیله نقلیه‌ای که برای حمل مواد فوق به کار می‌رود به هیچ وجه در عملیات نمونه‌برداری دخالت نداشته و حتی در نقاط نمونه‌برداری حضور نیابند. تجهیزات مورد نیاز شامل موارد زیر است: * به ازای هر۵ کیلوگرم ماده رنگی گالنی ۸۰-۱۲۰ لیتری مجهز به درپوش و شیر ۲/۵ اینچی (شیرگازی برای تهیه محلول) *_پوشاک حفاظتی شامل (لباس کار- دستکش پلاستیکی - ماسک - کفش) * همزن پلاستیکی یا چوبی آب * مواد افزودنی شامل آب. الکل اتیلیک و هیدر و کسیدسدیم (چند مترمکعب) نیاز است لذا ضروری است تمهیدات لازم برای انتقال این حجم آب به محل تزریق در نظر گرفته شود. - تهیه محلول تزریقی عملیات آماده‌سازی محلول باید قبل از عملیات تزریق در محل تزریق صورت گیرد بنحوی که عاری از مواد کلوخه و ذرات جامد باشد. به منظور انحلال‌پذیری بیش‌تر و جلوگیری از وجود کلوخه و درات جامد تجربه نشان می‌دهد که از مواد افزودنی به شرح زیر استفاده شود: * به ازای هر یک کیلوگرم ماده اورانین دوکیلوگرم هیدرو کسید سدیم جامد * به ازای هریک کیلوگرم رودامین- بی دو لیتر الکل اتیلیک بعد از تهیه» محلول باید در بشکه‌های در بسته برای زمان تزریق نگهداری شود. به ازای هر پنج کیلوگرم ماده رنگی یک عدد بشکه ضروری است. نسبت تقریبی غلظت محلول ردیاب در آب برابر ۵ در صد است (معادل یک کیلوگرم ردیاب در ده لیتر آب). -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سسم- تزریق ردیاب و ضوابط مربوط به آن ۳۹ ب- عملیات تزریق لحظه‌ای قبل از انجام عملیات تزریق ماده رنگی, لازم است مقدار کافی آب (ترجیحا از آب همان منبع) به نقطه تزریق وارد شود تزریق مجددا به هم زده شود. درصورتی که نقاط تزریق قدرت بلع کافی محلول را داشته باشد. لازم است عملیات تزریق به روش لحظه‌ای صورت گیرد در غیراین صورت باید محلول را با روش پیوسته با آبدهی حد اکثر و ثابت تزریق کرد. پس از تزریق محلول ماده رنگی باید محل تزریق با چ- عملیات پس از تزریق( عملیات حفاظتی) کلیه لوازم و تجهیزاتی که در عملیات تزریق به‌کار رفته و همچنین پوشاک حفاظتی گروه تزریق باید در محل سوزانده و معدوم شود و سپس افراد گروه تزریق و وسایل نقلیه مربوط منطقه عملیاتی را ترک کنند و هیچ‌گونه تماسی با گروه نمونه‌بردار نداشته باشند. به منظور جلوگیری از آلودگی محیط به ماده رنگی ضروری است. محل تزریق حفاظت شود. ۳۲-۱-۹٩‏ نمک‌های معدنی طرز عمل, مشابه با روش تزریق ماده رنگی است ولی با پیچیدگی و احتمال آلودگی کم‌تر و با سهولت بیش‌تر که در این مورد نیازی به انجام عملیات حفاظتی بند (ج) فوق الذکر نیست. ۳-۱-۹- مواد دودی و گازی دود و گاز معمولا برای شناسایی محل ورودی و خروجی غارها و مغاره‌ها در افق تهویه به‌کار می‌رود. ولی نمی‌توان آن‌را روش واقع بینانه با مفهوم کلاسیک ردیابی تصور کرد. روش کار به این ترتیب است که مقداری مواد دودزاء نظیر لاستیک و یا فضولات حیوانی در مدخل غار یا مغاره و یا در افق تهویه سوزانده می‌شود و دود با گردش طبیعی و یا مصنوعی هوا با جریان هوا داخل آنها شده و چون این دود سبک‌تر از هوا است به سطح زمین راه یافته و ترتیب مجاری و خروجی‌ها مشخص می‌شوند. 2-۱-۹ مواد رادیوا یزوتوپ این گونه ردیاب‌ها غالبا برای مطالعات موضعی و محلی نظیر بررسی نشت آب در معادن و مخازن سدها استفاده می‌شود و تمام عملیات تزریق این‌گونه ردیاب‌ها باید براساس دستورالعمل‌های آژانس بین‌المللی انرژی اتمی صرفا تحت نظر سازمان انرژی اتمی ایران و با رعایت ضوابط و مقررات سازمان مذکور انجام گیرد. این ردیاب‌ها در آب‌های زیرزمینی کم‌تر مورد استفاده قرار می‌گیرد و نظر به آلوده سازی آب‌های زیرزمینی توسط این‌گونه ردیاب‌ها لازم است. از موادی استفاده شود که نیمه عمر فروپاشی کوتاه داشته و در کوتاه‌ترین زمان آلودگی آن مرتفع شود. به این -------- صفحهٔ بعد -------- منظور از ردیاب‌هایی استفاده می‌شود که پرتو کاما مننشر می‌نمایند. زیر توانایی نفود پرئو کاما از مزیت استفاده از این مواد است که معمولا در ایران از سزیم ("۲5) که امکان تهیه آن فراهم است. استفاده می‌شود. ۵-۱-۹ مواد جامد این ردیاب‌ها معمولا به لحاظ سبک بودنشان در روی آب به صورت معلق قرار می‌گیرند و به همین دلیل برای مشخص کردن منطقه فرار آب از دریاچه سدها و یا مخازن به‌کار می‌روند. به این ترتیب که مقداری از مواد فوق‌الذ کر را در سطح مخزن یا دریاچه می‌ریزند و پس از مدتی این مواد به‌طرف منطقه فرار آب می‌روند و یا از نقاط ورودی عبور کرده و در نقاط خروجی ظاهر می‌شوند. به این ترتیب محل ورودی» مسیر و محل خروجی آب مشخص می‌شود. ۲-۹- ضوابط انتخاب روش مناسب تزریق همان‌طور که در بند ۱-۱-۶- ب بیان شد تزریق می‌تواند به صورت لحظه‌ای یا به طور پیوسته با آبدهی ثابت صورت گیرد و موفقیت آزمایش ردیابی در اکثر مواقع به مقدار ردیاب به‌کار رفته بستگی دارد .عوامل متعددی که در تعیین کمیت ردیاب نقش دارد عبارتند از: - حجم کل آبی که ردیابی در آن صورت می‌گیرد - ظرفیت بلع نقاط تزریق - انشعاب و وضعیت پیچ و خم مجاری مسیر جریان - سرعت جریان - طول مسیر جریان - آبدهی خروجی محل نمونه‌برداری - فاصله مستقیم بین نقطه تزریق و محل نمونه‌برداری - قیمت ردیاب - پایداری ردیاب اکتر این عوامل غالبا برای متخصصین ناشناخته بوده و در نتیجه ارائه یک رابطه دقیق برای تعیین کمیت ردیاب تاکنون امکان‌پذیر نبوده است. ولی معادلات تحربی متعددی توسط متخصصین برای ردیاب‌های رنگی ارائه شده است. در زیر به رابطه تجربی که یونسکو ارائه داده است. اشاره می‌شود. (۱-۶) اک اک سب -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سشسم- تزریق ردیاب و ضوابط مربوط به آن 5 که در آن ۲ ضریبی است که برای محیط‌های کارستی و درز و شکافدار ۲- ۰/۲ است. با فاصله بین دو نقطه تزریق و نمونه‌برداری بر حسب کیلومتر و ۸ مقدار ردیاب بر حسب کیلوگرم است. رابطه اخیر برای تعیین مقدار آورانین پیشنهاد شده است. (برای اطلاع از روابط دیگر می‌توان به مراجع ۳ و ۱ مراجعه کرد.) باید توجه داشت که گذشته از معادلات مزبورء ارزشمندترین عامل در تعیین مقدار ماده رنگی تجربه کارشناسی است. تجربه نشان داده است که برای فاصله ۵ کیلومتر بین محل تزریق و نمونه‌برداری و آبدهی چند مترمکعب بر ثانیه, ماده رنگی مورد لزوم برای هرمحل تزریق حدود۱۰ کیلوگرم مورد نیاز است. نظر به این که استفاده از ردیاب‌های رنگی باید با توجه به آستانه مجاز هر ماده رنگی (از نظر سمی کردن) و نیز با توجه به نوع مصرف منبع آبی باشد لذا با اطلاعات موجود باید سعی شودء کمیت ماده رنگی طوری بر آورد شود که باعث آلودگی منابع آبی منطقه نشود. به عنوان مثال استفاده از رودامین - بی باید طوری باشد که حداکثر غلظت رودامین بی در محل‌های نمونه‌برداری کم‌تر از ۱۰۰ میلی گرم بر مترمکعب باشدء زیر غلظت بیش از این حد سرطان‌زا است. مقدار تزریق رادیوایزوتوپ‌های مصنوعی با توجه به حداکثر غلظت مجاز" ماده ردیاب رادیواکتیو در محیطء باید طوری در نظر گرفته شود که بر اساس دستورالعمل‌های آژانس بین‌المللی انرژی اتمی غلظت آن در نقاط نمونه‌برداری از مقدار فوق کم‌تر باشد. 2-1- ضوابط انتخاب زمان تزریق نظر به این که تغییرات شرایط هیدرولوژیکی تاثیر به سزایی در نتایج آزمایش ردیابی داردء بنابراین بهترین زمان برای انجام عملیات تزریق» دوره مرطوب است ولی چنانچه نیاز به ردیابی در دوره خشک باشد در این‌صورت لازم است که به نکات زیر توجه شود: - محلول ردیاب باید در محیط اشباع آبخوان تزریق شود. - چون امکان نگهداشتن محلول ردیاب در داخل آبخوان در طول فصل خشک وجود دارد که ممکن است پس از اولین بارندگی (که احتمالا ماه‌ها بعد از عملیات تزریق رخ دهد) در نقاط نمونه‌برداری ظاهرشود لذا باید در این مورد طول مدت نمونه‌برداری افزایش یاید. - به منظور استفاده بهینه از طول روز برای کنترل نمونه‌برداری بهتر است. عملیات تزریق در ساعات اولیه روز انجام گیرد. - عملیات تزریق نباید در روزهای بارانی و باد شدید انجام گیرد. 5 ما نازددا ۳ ۱۷۵۳۹۵۵۵۵ -۱ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- نمونه‌برداری و ضوابط مربوط به آن -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هفتم- نمونه‌برداری و ضوابط مربوط به آن ی ۱-۷- تشریح روش‌های نمونه‌برداری برای کلیه ردیاب‌ها قبل از نمونه‌برداری باید به نکات زیر توجه شود: - تعیین نقاط نمونه‌برداری بر روی نقشه بر اساس ضوابط مذکور در فصل پنجم آماده‌سازی محل نمونه‌برداری‌ها به منظور اندازه گیری آبدهی چشمه‌ها و سطح آب چاه‌ها و گمانه‌ها - انتخاب گروه نمونه‌بردار شامل حداقل یک نفر کارشناس هیدروژئولوژی» یک نفر تکنسین باتجربه و دو نفر کارگر - فراهم کردن وسیله نقلیه همچنین نسبت به تهیه تجهیزات زیر اقدام لازم صورت پذیرد: - جعبه با ابعاد مناسب به منظور حمل نمونه‌ها - سیم گردان - نمونه‌بردار مکانیکی نقطه‌ای (برای برداشت نمونه از عمق معین)" - نمونه‌بردار مکانیکی ضربه‌ای (برای برداشت نمونه از عمق معین) - نمونه‌بردار مکانیکی معمولی (برای برداشت نمونه میانگین از اعماق مختلف منبع)۲ - نمونه‌بردار اتوماتیک (برای نمونه‌برداری از نقاط صعب العبور و نمونه‌برداری در شب) - پمپ نمونه‌بردار - ظروف نمونه‌برداری مناسب وبرچسب - ارتفاع سنج کلیه ظروف باید قبل از نمونه‌برداری با آب منبع مربوط شسته شود ونیز ظروف نمونه‌برداری باید از آب لبریز و مجهز به درپوش عایق باشد و بر چسب‌ها باید حاوی اطلاعات زیر باشد: - کد پروژه - کد نمونه - تاریخ و ساعت نمونه‌برداری - محل نمونه‌برداری و ارتفاع آن - نوع منبع آب - نوع تجزیه (آنالیز) - نمونه صاف شده یا نشده - دمای آب - ]0 آب ۱- عبارت است از یک لوله فلزی با قطر حدود ۲ سانتی‌متر و طول حدود ۴۰ سانتی‌متر که از دو سو بسته بوده و در بالاا دارای دو سوراخ برای ورود تدریجی اب و خروج هوا می باشد و با حلقه ای به طناب وصل می شود. این نمونه بردار باید از وزن مناسب برخوردار باشد به گونه ای که در اب شناور نشود. ۲ - عبارت است از یک لوله فلزی با قطر حدود ۲ سانتی‌متر و طول حدود ۴۰ سانتی‌متر که از پایین بسته بوده و از بالا با حلقه ای به طناب وصل می شود. -------- صفحهٔ بعد -------- 1 دستنورالعمل کاربرد رونس‌های ردیابی در مطالعات کارست و سازندهای سخت علاوه بر درج اطلاعات فوق بر روی برچسب نمونه‌ها لازم است اطلاعات دیگری نظیر نوع منبع (چاه» پیزومتر و...)» ارتفاع محل نمونه‌برداری» عمق نمونه‌برداری» روش نمونه‌برداری» آماده‌سازی محیط (مدت پمپاژ قبل از نمونه‌برداری)» اطلاعاتی در مورد وضعیت محل نمونه‌برداری (پیزومتر تازه حفر شده و...4 شرایط محیطی (بارندگی» دما و...) در دفترچه مخصوص ثبت شود. ۱-۱-۷ مراحل نمونه‌برداری ایزوتوپی الف- مرحله قبل از نمونه‌برداری نکاتی که باید پیش از نمونه‌برداری ایزوتوپ‌های محیطی در نظر داشت به شرح زیر است [۱۳]: - ایزوتوپ‌های پایدار محیطی (*01*,۳1*,]1) برای نمونه‌برداری از اکسیژن-۱۸ و دوتریوم لازم است ظروف شیشه‌ای تیره یا از جنس پلی اتیلن با حجم بین ۱۰ تا ۱۰۰ سی‌سی به تعداد کافی آماده شود.برای کربن-۱۳ از نمونه برداشت شده کربن-۱۴ که در زیر به آن اشاره خواهد شد. استفاده می‌شود. بر روی ظروف نمونه‌برداری این ردیاب‌ها علاوه بر مطالب فوق باید قلیاییت هدایت الکتریکی نمونه؛ نوع ماده شیمیایی افزودنی و قلیاییت نمونه در صحرا درج شود. - ایزوتوپ‌های محیطی رادیو اکتیو (*۲*,]1) برای نمونه‌برداری ازتریتیوم ظروفی از جنس پلی اتیلن با حجم یک لیتر ضروری است. در مورد کرین-۱۳ برحسب روش ارزیابی تجهیزات لازم به شرح زیر است: چنانچه روش ارزیابی صعود تدریجی گاز باشد: - ظروف نمونه‌بردار از جنس پلی اتیلن با حجم ۶۰ لیتر - ظروف کوچک با حجم ۵0 ۵۰۰ از جنس پلی اتیلن برای جمع‌آوری بی کربنات نمونه‌ها - پمپ آکواریوم و اتصالات مربوط - اسید کلریدریک ۲۷ 0 به مقدار ۵6 ۱۰۰ به ازای هر نمونه - هیدروکسید سدیم به مقدار ۴۰ گرم برای هر نمونه چنانچه روش رسوب کربنات باریم مد نظر باشد علاوه بر تجهیزات فوق سه پایه مخصوص و ظرف جمع‌آوری رسوب نمونه و کلرور باریم به مقدار کافی نیاز است (شکل ۱-۷). -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هفتم- نمونه‌برداری و ضوابط مربوط به آن ۷ 333333330 ۱ : / ٍ ٍ ظرف جمع آوری رسوب نمونه ! شکل ۱-۷- نمونه‌برداری کربن-۱۶ به روش رسوب [۱۶] تطبیق استانداردهای نمونه‌برداری با آنجه مورد نظر آزمایشگاه است اطمینان حاصل شود. ب - مرحله نمونه‌برداری |۱۳] نمونه‌برداری برای تریتیوم» اکسیژن۱۸ و دوتریوم ساده بوده و به صورت مستقیم از منبع آبی صورت می‌گیرد. چنانچه مطالعات شیمیایی به طور هم‌زمان با مطالعات ایزوتوپی صورت نگیرد لازم است حجم نمونه‌ها طوری در نظر گرفته شود که برای ارسال به آزمایشگاه شیمی به منظور تعیین آنیون‌ها کافی باشد. و در صورت عدم وجود ایستگاه در منطقه مورد مطالعه از ایستگاه‌های مناطق محاور استفاده شود. در این ایستگاه‌ها باید با ریختن مقداری پارافین در ظرف باران سنجی از تبخیر آب جمع‌آوری شده جلوگیری کرد. نمونه‌های برداشت شده در محل مناسبی جمع‌آوری شده و سیس نمونه‌های مربوط به هر ماه با هم مخلوط شده و یک نمونه معرف آن ماه برای تجزیه به آزمایشگاه ارسال درصورتی که منبع نمونه‌برداری چاه باشد.ء ترجیحا باید چاه قبل از نمونه‌برداری به مدت کافی پمپاز شود. درصورتی که منبع نمونه‌برداری چشمه باشد. نمونه‌برداری باید از مظهر چشمه و یا نزدیک‌ترین نقطه به آن صورت گیرد. درصورتی که منبع نمونه‌برداری قنات باشد.ء در صورت امکان از مادر چاه و در صورت عدم امکان نمونه‌برداری از مادر چاه از در نمونه‌برداری از کرین-۱۴ در روش گازی باید حدود ۵۰-۶۰ لیتر از آب منبع مورد نظر را با اضافه کردن مقدار کافی اسید کلریدریک اسیدی کرده و گاز کربنیک حاصل از تجزیه بی‌کربنات را در محیط قلیایی کوچکی (حدود نیم لیتر محلول سود با غلظت -------- صفحهٔ بعد -------- 2۸ دستنورالعمل کاربرد رونس‌های ردیابی در مطالعات کارست و سازندهای سخت انجام می‌گیرد.در خاتمه کار باید دقت شود که نمونه حجیم کاملا اسیدی باشد (شکل ۲-۷). ۱ ٍ ی ۲1010 شکل ۲-۷- نمونه‌برداری کربن-۱۶ به روش گازی [۱۶] در روش رسوب ابتدا مقداری سود عاری از بی‌کربنات به ظرف نمونه اضافه کرده تا []0 نمونه در حدود ‎٩‏ تثبیت شود. با اضافه کردن کلرور باریم به نمونه و هم‌زدن آن کربنات باریم در ته ظرف رسوب می‌کند. این نمونه کربنات باریم برای آزمایش از نمونه جدا می‌شود. چ- مرحله بعد از نمونه‌برداری نمونه‌های برداشت شده در جعبه‌های مخصوص حمل نمونه قرار گرفته و به آزمایشگاه برای تجزیه ارسال می‌شود. ۲-۱-۷ نمونه‌برداری بون‌ها و نمک‌های معدنی برای نمونه‌برداری یون‌ها و نمک‌های معدنی لازم است از دستورالعمل رفتارسنجی کیفی آب‌های زیرزمینی» (نشریه شماره ۱۸۷ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور ۱۳۷۸) استفاده شود. ضمنا تجهیزات مورد لزوم برای این نمونه‌برداری عبارتند از: - ظروف شیشه‌ای تیره یا پلی اتیلن با حجم ۵۰۰ سی سی که این حجم بستگی به نوع عوامل شیمیایی مورد اندازه‌گیری دارد. - فیلتر ۰/۴۵ میکرون برای صاف کردن نمونه (مواد جامد و باکتری) در صحرا قبل از عملیات تزریق لازم است از محل‌های نمونه‌برداری تعیین شده نمونه زمینه در فواصل زمانی معین برداشت شود. نمونه‌های برداشت شده باید در جعبه‌های مخصوص به آزمایشگاه برای تجزیه ارسال شود. درصورتی که هدایت الکتریکی (-)ت1]) به عنوان پارامتر ردیابی انتخاب شود. نیاز به نمونه‌برداری نیست و تغییرات هدایت الکتریکی در محل با کنداکتیویمتر صحرایی اندازه‌گیری می‌شود و حتی می‌توان کردار تغییرات هدایت الکتریکی را بر حسب زمان رسم کرد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هفتم- نمونه‌برداری و ضوابط مربوط به آن ۹ ۳-۱-۷- نمونه‌برداری مواد رنگی الف - تجهیزات مورد نیاز عبارتند از - ظروف شیشه ای تیره به حجم ۵۰ سی سی - کیسه ها و زغال فعال - کیسه‌های حاوی زغال فعال را معمولا" برای نقاطی که صعب العبور است و یا برای تشخیص افق‌های مختلف در اعماق گوناگون چاه یا گمانه به کار می‌برند. این کیسه‌ها باید از جنس نایلون سفید رنگ به ابعاد ۵17۱ ۱۰۷۴۰ و مشبک با شبکه‌های ۱/۵ میلی متر با نخ سفید تهیه شود و در هر یک از کیسه‌ها حدود ۵ گرم زغال فعال با دانه بندی بین ۲-۳ ب- مرحله نمونه‌برداری در این مرحله باید به موارد زیر توجه کرد [۲۳]: - استفاده از گروه مجزا برای نمونه‌برداری که هیچ دخالتی در عملیات تزریق نداشته‌اند. - استفاده از ابزار و وسایل و وسیله نقلیه‌ای که هیچ‌گونه دخالتی در عملیات تزریق نداشته‌اند. - استفاده از نمونه گیرهای مجزا برای هر چاه یا گمانه - نصب و برداشت کیسه‌های زغال فعال شده در نقاط نمونه‌برداری مورد نیاز با فواصل زمانی معین. کیسه‌های حاوی زغال‌فعال باید به گونه‌ای در آب غوطه‌ور شود که کاملا در تماس با جریان آب باشد. کیسه‌ها در شاخه اصلی جریان و در نواحی از این شاخه که سرعت جریان کم است. قرار داده شود. - نقاط نمونه‌برداری هرگز نباید به عنوان نقطه تزریق به کار رود مگر در روش تک چاهی - قبل از عمل تزریق لازم است ازمحل های نمونه‌برداری تعیین شده» نمونه زمینه در فواصل زمانی معین برداشت شود. ج- مرحله بعد از نمونه‌برداری نمونه‌ها باید در جعبه های مخصوص قرارداده شود و برچسب لازم که حاوی مشخصات مورد نیاز است. بر روی آنها چسبانده شود ۳-۷- ضوابط انتخاب زمان و فواصل زمانی نمونه‌برداری در انتخاب زمان و فواصل نمونه‌برداری لازم است اهداف پروژه و شرایط محیطی منطقه مد نظر قرار گیرد. ازآنجا که انتخاب زمان و فواصل زمانی نمونه‌برداری نا مناسب منجر به نتایج گمراه کننده‌ای می‌شود. لذا عملیات نمونه‌برداری باید با توجه به ضوابط زیر -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۲-۷- نمونه‌برداری ایزوتوپ های محیطی انتخاب زمان و فواصل زمانی نمونه‌برداری به طور کلی به فراوانی ماه‌های مرطوب در طول سال و واکنش ابخوان نسبت به بارندگی بستگی دارد ولی به طور معمول نمونه‌برداری به طور دوره‌ای» حداقل ۲ مرتبه در سال (دوره‌های خشک و مرطوب) از منابع اب و به طور ماهانه از آب بارندگی در دوره مرطوب و در دوره خشک (در صورت وقوع بارش) باید صورت گیرد. لازم است قبل از انجام تزریق» نمونه‌برداری زمینه از منابع آب به عمل آید. - نمونه‌برداری زمینه یون‌ها درصورتی که قبلا در مطالعات هیدروشیمی منطقه نمونه‌برداری به صورت ماهانه برای عامل مورد نظر انجام نگرفته باشد باید - نمونه‌برداری زمینه رنگی لازم است ۳ روز قبل از عمل تزریق به طور روزانه از منابع اب نمونه‌برداری شود. زمان نمونه‌برداری و فواصل آن با توجه به ویژگی‌های هیدروژئولوزیکی و فاصله مکانی بین نقاط تزریق و نقاط نمونه‌برداری و بر اساس تحربیاتی که در این زمینه در کشور به دست آمده به شرح جدول ۲-۷ تعیین می‌شود. جدول ۲-۷- فواصل زمانی نمونه‌برداری با توجه به فاصله بین نقاط تزریق و نمونه‌برداری برای ردیاب‌های مصنوعی از ۲ تا ۷ روز ۴ ساعت یک نمونه سک از ۷ تا ۳۰ روز ۲ ساعت یک نمونه ی ی 1 5 ۲ ۵ ۵ ۵ ۲ نمونه ی ی * در صورت ظهور ردیاب - نمونه‌برداری سایر ردیاب‌ها در صورت استفاده از سایر ردیاب‌هاء روش‌های نمونه‌برداری مناسب را می‌توان طبق دستورالعمل‌های آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به کار گرفت [۲۵]. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۸ تشریح دستگاه‌ها و تجهیزات لازم در عملیات تزریق» نمونه‌برداری و اندازه گیری صحرایی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هشستم- تشریح دستگاه‌ها و تجهیزات لازم درعملیات تزریق» نمونه‌برداری و انداز هگیری صحرایی ۳ ۱-۸- دستگاه‌ها و تجهیزات عملیات تزریق (ردیاب‌های رنگی) دستگاه‌ها و تجهیزات لازم برای عملیات تزریق ثقلی به روش لحظه‌ای به شرح زیر است: - به ازای هر ۵ کیلوگرم ماده رنگی یک عدد بشکه ۸۰-۱۲۰ لیتری مجهز به شیر گازی ۲/۵ اینچی برای رقیق کردن ماده‌رنگی - لوله پلاستیکی به قطر ۲ اینچ و به طول کافی برای تزریق ماده رنگی» متناسب با عمق محل تزریق - همزن پلاستیکی یا چوبی - قیف بزرگ برای عملیات تزریق به روش پیوسته با آبدهی ثابت باید تجهیزات لازم نظیر پمپ و بشکه‌های شیردار برای ثابت نگه داشتن آبدهی تزریق در نظر گرفته شود. برای عملیات تزریق تحت فشار می‌توان از تجهیزات حفاری (مسدود کننده منفرد یا مضاعف) نیز استفاده نمود. ۲-۸- دستگاه‌ها و تجهیزات نمونه‌برداری (ردیاب‌های رنگی) دستگاه‌ها و تجهیزات نمونه‌برداری به شرح زیر است: - وسیله نقلیه» منحصرا برای نمونه‌برداری - جعبه های مناسب برای حمل نمونه‌ها - سیم گردان - نمونه‌بردار مکانیکی نقطه‌ای (برای برداشت نمونه از اعماق مشخص) برای هر منبع یک عدد - نمونه‌بردار مکانیکی ضربه‌ای (برای برداشت نمونه از عمق معین) - نمونه‌بردارمکانیکی تدریجی (برای برداشت نمونه میانگین از اعماق مختلف) برای هر منبع یک عدد - نمونه‌بردار اتوماتیک (برای نمونه‌برداری در شب و در نقاط صعب العبور) - ظروف نمونه‌برداری مناسب و بر چسب - دستگاه تغلیظ کننده نمونه آب برای کربن-۱۴ - کیسه‌های کربن فعال - استوانه‌های فلزی مشبک برای قرار دادن کیسه‌های زغال فعال در اعماق مختلف چاه یا گمانه - ماژیک ضد آب -------- صفحهٔ بعد -------- 3 دستورالعملکاربرد رونس‌های ردیابی در مطالعات کارست و سازندهای سخت ۳-۸- دستگاه‌ها و تجهیزات اندازه‌گیری صحرابی - اا0 متر - کنداکتیویمتر - دماسنج (صفر تا صد درجه سانتی گراد) - دستگاه آشکار ساز فلئوریمتر صحرایی - لوله آزمایش - الکل اتیلیک و پتاس برای تشخیص مواد رنگی در کیسه های زغال فعال شده در صحرا - وسیله اندازه‌گیری سرعت و آبدهی جریان - وسیله اندازه‌گیری عمق سطح آب زیرزمینی - دستگاه اشعه فرا بنفش صحرایی برای تشخیص کیفی ماده رنگی در نمونه - سیستم نمونه گیری گاز کربنیک شامل ظروف نمونه‌بردار با حجم ۶۰ لیتر» ظروف کوچک با حجم۵۰۰ سی‌سی برای جمع‌آوری بی کربنات» پمپ آکواریوم و اتصالات مربوطه برای اتصال ظروف و مبدل برق اتومبیل به برق شهر ۳/۸۳] - کیت صحرایی و مواد لازم برای سنجش کلر و گاز کربنیک آزاد و قلیاییت نمونه‌ها شمارنده گایگر برای سنجش پرتوگاما در عملیات ردیابی با رادیو ایزوتوپ‌های مصنوعی -------- صفحهٔ بعد -------- ٩ ‏فصل تشریح روش‌های آماده‌سازی اولیه نمونه‌ها و سامانه‌های لازم برای سنجش‌های آزمایشگاهی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل نهم- تشریح روشس‌ها ی آماده‌سازی اولیه نمونه‌ها و سامانه‌های لازم برای سنجش‌ها ی آزمایشگاهی ۷ ۱-۹- نمونه‌های ماده رنگی یون‌ها و نمک‌های معدنی نمونه‌برداری مورد آزمایش قرار گیرد.کیسه های زغال فعال پس از برداشت از محل نمونه‌برداری در کیسه های نایلونی مجزا قرار داده شود و با ذکر مشخصات لازم همراه با نمونه‌های آب در جعبه های مخصوص به آزمایشگاه ارسال شود. ۳-۹- نمونه‌های کربن-۱۶ در اینجا در مورد نمونه کربن-۱۳ توضیح داده می‌شود. برای آزمایش کربن-۱۴ عملیات تغلیظ بی کربنات نمونه‌ها عمدتا در محل انجام شده و نمونه‌های تغلیظ شده در جعبه های مخصوص قرار داده شود و برای آزمایش‌های بعدی به آزمایشگاه ارسال شود. عمل تغلیظ بی کربنات در محل آزمایشگاه نیز قابل انجام است در این‌صورت نمونه آب برداشت شده مستقیما به آزمایشگاه برده می‌شود. کلیه نمونه‌های ارسالی باید به همراه لیست حاوی زمان نمونه‌برداری» شماره نمونه‌هاء تاریخ ارسال و سایر مشخصات ضروری در جعبه های مطمئن به آزمایشگاه ارسال شود. ۳-۹ عملیات صحرایی تکمیلی عملیات صحرایی تکمیلی با توجه به نتایج تجزیه اولین نمونه‌های ارسالی به آزمایشگاه انجام می‌شود و حسب مورد می‌تواند شامل موارد زیر باشد: - انتخاب نقاط تزریق اضافی و تکمیلی با توجه به نقاط پیش‌بینی شده - تغییر محل‌های نمونه‌برداری پیش‌بینی شده - انتخاب محل‌های نمونه‌برداری اضافی و تکمیلی با توجه به محل‌های نمونه‌برداری پیش‌بینی شده عملیات مزبور ممکن است منجر به تغییر برنامه زمان‌بندی نمونه‌برداری شود. -2-٩‏ تجهیزات و دستگاه‌های آزمایشگاهی لازم برای سنجش ایزوتوپ های رادیو اکتیو ۱-2-۹ سامانه اندازه‌گیری کربن-۱۶ الف - روش گازی - ظرف استخراج گاز کربنیک از نمونه تغلیظ شده - گیره و پایه واتصالات مورد نیاز - همزن مغناطیسی -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ دستورالعملکاربرد رونس‌های ردیابی در مطالعات کارست و سازندهای سخت - سامانه تخلیص گاز کربنیک شامل :تله‌هاء بالن‌ها و ستون زغال فعال - بالن‌های انباره برای ذخیره نمونه گاز - محفظه نمونه - محافظ فولادی - شمارنده گازی برای سنجش کربن-۱۴ که نوع بتالوژیک آن متداول‌تر است (شکل شماره ۱-۹). - اتوکلاو ب - روش سنتیلاسیون مایع " - ظرف استخراج گاز کربنیک از نمونه تغلیظ شده - سامانه تهیه بنزن - گیره وپایه و اتصالات مورد نیاز - همزن مغناطیسی - کوره الکتریکی برای تهیه لیتیم کاربید - شمارش‌گر سنتیلاسیون مایع برای سنجش کربن - ۱۴ و تریتیوم ۲-2-۹ سامانه اندازه گیری تریتیوم الف - روش سنتیلاسیون مایع - لوازم تقطیر اولیه نمونه‌ها - سل‌های الکترولیز با حجم ۲۵۰ سی سی برای تغلیظ نمونه‌های آب - منبع تغذیه الکتریکی با کنتور مربوط برای تهیه جریان یک‌سو برای عمل الکترولیز - لوازم تقطیر ثانویه (تقطیر در خلاء تقطیر معمولی, نمونه‌های حاصل از الکترولیز) - شمارش‌گر سنتیلاسیون مایع برای سنجش تریتیوم و کربن - ۱۴ - بالن ژوژه به حجم ۲۵۰ سی سی و به تعداد لازم - یخچال مربوط برای سل‌های الکترولیز - اتوکلاو ترازو ۱- ]10010 503011131100 8 -------- صفحهٔ بعد -------- ب - روش گازی این روش برای اندازه‌گیری تریتیوم در ایران متداول نیست. 15[ 11۱۱۱11111111111 لت 5 > عط شکل ۱-۹- نمای شماتیک شمارنده گازی ۵-۹- تجهیزات و دستگاه‌های لازم در سنجش ایزوتوپ های پایدار (کربن ۰۱۳ اکسیژن ۱۸ دوتریوم) [۷] کرین - ۱۳ نمونه‌ها - دستگاه لرزاننده برای تهیه گاز کربنیک متعادل شده با آب نمونه برای سنجش اکسیژن-۱۸ - کپسول‌های کوچک شیشه‌ای با حجم ۲ سی سی برای تهیه هیدروژن از نمونه آب برای سنجش دوتریوم منبع بون تم رکز پرتوس _ / مدخل دوتایی شتابت دهنده بون ۳ نمونه تله الخترون ۰ و ی دفم کننده بون " ۰ ی جریان خروجی گاز (از پشت) ...ر رشته بونیزاسیون تغییر نموه > مر شکل ۲-۹- نمایی از بیناب سنج جرمی (116۱15) گازی, با هر دو ورودی جریان پیوسته و دوگانه [۱۸]| -------- صفحهٔ بعد -------- 1-٩‏ تجهیزات و دستگاه‌های آزمایشگاهی لازم برای تجزیه کامل شیمیایی نمکککمکتما - 0110101610۲ ۳1216 برای سنحش سدیم و پتاسیم - 2050701105 ۸10116 برای سنحش فلزات - کنداکتیویمتر برای اندازه‌گیری هدایت الکتریکی آب - کوره الکتریکی با حداکثر ۱۱۰۰ درجه سانتی‌گراد - حمام بخار) بن ماری (برای اندازه‌گیری سولفات - اتوکلاو - اا0 متر - ترازو -۷-٩‏ تجهیزات و دستگاه‌های آزمایشگاهی لازم برای اندازه‌گیری ردیاب‌های مصنوعی ۱-۷-۹- رادیوایزوتوپ های مصنوعی تریتیوم:تحهیزات مشابه بند ۲-۴-۹ است. به‌طور کلی برای انجام این کار سه نوع فلئوریمتر موجود است. الف - فلئوریمتر دو فیلتری ب - فلئوریمتر یک فیلتری یک مونوکروماتوری ج - فلئوریمتر دو مونو کروماتوری (اسپکتروفلئوروفتومتر) در این دستگاه اتم‌های ماده فلئورسنت آب در برابر نور تحریک شده و فلئورسانس حاصله اندازه‌گیری می‌شود (شکل ۳-۹). -------- صفحهٔ بعد -------- فصل نهم- تشریح روشس‌ها یآماده‌سازی اولیه نمونه‌ها و سامانه‌های لازم برای سنجش‌ها ی آزمایشگاهی )7 لامپ زنون ۱۵۰ وات ۰ » 4 مونو کروماتور تحریگ ۹ ۴ تفوبت کننده نوری فلورسانس مونو کروه‌اتور تاش شکل ۳-۹- نمایی از یک دستگاه اسیکتروفلوئوریمتر با توجه به دقت بسیار بالای فلئوریمترهای دومونو کروماتوری لازم است به منظور انجام مطالعات کمی از این‌گونه دستگاه‌ها استفاده شود. دستگاه‌ها باید قابلیت های زیر را دارا باشند [۱۷] : الف - دامنه طول موج برای تجزیه نمونه‌های حاوی مواد رنگی بین 40011 تا 7001170 باشد. ب - قابلیت جستجو:" دستگاه باید قابلیت جستجوی هم‌زمان دو مونو کروماتور را با یک اختلاف طول موج ثابت دارا باشد. ج- ]18| 51۳۵ -دستگاه باید قابلیت حذف تشعشعات اضافه را دارا باشد. د - نسبت [518112 به 1101860 :نسبت [518112 به 110196 دستگاه مورد نظر باید بالاتر از ۷۰ باشد. ه - لامپ:دستگاه باید مجهز به لامپ پر فشار گزنون باشد که توانایی ایحاد طیف پیوسته با شدت بالا را در دامنه طیف ۴۰۰ 11111 تا ۷۰۰ 11133 دارا باشد. ۱- 5۵۳۵۵۹ 502۵0 40 -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۱۰ قشریح روش‌های سنحش و اندازهگیری آزمانشگاهی؛ محاسلت و تهیه نمودارهای لازم -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دهم- تشریح روس‌های سنجس و اندازه‌گیر یآزمایشگاهی» محاسبات و تهیه نمودارهای لازم 7۵ *۱-۰- روش‌های سنجش و اندازه‌گیری آزمایشگاهی توصیه می‌شود بخشی از هر یک از نمونه‌ها مورد آزمایش قرار گیرد و بخش دیگر آن در محل مخصوص نگهداری شود تا در صورت نیاز به تایید نتایج به دست آمده» مورد استفاده قرار گیرد . ۱-۱-۰ ایزوتوپ های رادیوا کتیو - سنجش به روش گازی برای سنجش کربن - ۱۴ بروش گازی مراحل زیر انجام می‌شود: * خنثی کردن نمونه بی کربنات تغلیظ شده و جمع‌آوری گاز کربنیک حاصل * تخلیص نمونه و واسنجی کردن آن (گاز کاملا خشک و خالص باشد.) ۰ برداشتن مقدار ۱۵ تا ۲۰ سی سی گاز برای آزمایش کربن - ۱۳ در آمپول‌های مخصوص ٩‏ سنحش کربن - ۱۴ نمونه‌هاء حد اقل یک هفته بعد از تهیه نمونه در دو فاصله زمانی(به فاصله یک هفته از یکدیگرء برای اجتناب از آلودگی حاصل از رادون جوی) ٩‏ سنجش زمینه و بهره شمارنده(نمونه‌هایی با اکتیویته صفر و استاندارد) * تعیین مقدار کرین -۱۴ نمونه بر حسب در صد. نسبت به کرین -۱۴ مدرن (اکتیویته نسبی) حداکثر دقت به دست آمده حدود ۰/۰۵ + 0116 (در صد کرین-۱۴ مدرن) است. - سنجش به روش سنتیلاسیون مایع در روش سنجش به طریق مایع و به دست آوردن بنزن مراحل زیر انجام می‌شود: * خنثی کردن نمونه بی‌کربنات تغلیظ شده و جمع‌آوری گاز کربنیک حاصل * برداشت مقدار ۱۵ تا ۲۰ سی سی از گاز نمونه برای سنجش کربن - ۱۳ * وارد کردن تدریجی گاز کربنیک در کوره حاوی لیتیم و تبدیل آن به لیتیم کاربید ۹ هیدرولیز لیتیم کاربید و تبدیل آن به استیلن * انتخاب مقداری از بنزن و اضافه کردن محلول ستتیلاتور مناسب به آن برای شمارش در دستگاه سنتیلاسیون مایع * سنجش مقدار زمینه و بهره شمارنده سنتیلاتور مایع با نمونه‌های صفر و استاندارد ۹ تعیین محتوای کربن -۱۴ نمونه بر حسب کربن -۱۴ مدرن حداکثر دقت ۰/۰۱ 2 تا ۰/۲ ۵+کربن -۱۴ مدرن باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- ب - تریتیوم |۳۹۱| - روش سنتیلاسیون مایخ ۹ تقطیر اولیه نمونه‌ها الکترولیز نمونه‌ها تقطیر ثانویه نمونه‌ها * تعیین ضریب کاهش حجم و بهره سل‌های الکترولیز و ضریب تغلیظ * انتخاب مقدارمناسبی از نمونه الکترولیز شده و اختلاط آن با محلول سنتیلاتور برای سنجش تریتیوم در شمارنده سنتیلاسیون مایع ۰ تعیین مقادیر رمینه و بهره شمارنده با نمونه‌های صفر و9 استاندارد در هر دور الکترولیز باید حداقل یک سل برای آب مقطر و حداقل دو سل برای آب تریتیوم دار استاندارد برای تعیین و محاسبه ضریب تغلیظ سل‌ها منظور شود که بعد از هر الکترولیز سل‌های این نمونه‌ها را تغییر داده و به‌این ترتیب کلیه سل‌ها کنترل می‌شود. * تعیین اکتیویته تریتیوم نمونه‌ها بر حسب واحد تریتیوم (۲11) حداکثر دقت در کم‌تر شدن تماس نمونه‌ها با هوای آزاد باید رعایت شود. درصورتی که بین زمان نمونه‌برداری و زمان آزمایش نمونه فاصله زمانی وجود داشته باشد و با توجه به کاهش حدود ۵/۵ در صد از اکتیویته تریتیوم به ازای هر سال فاصله زمانی» تریتیوم اندازه‌گیری شده باید نسبت به زمان نمونه‌برداری اصلاح شود این تصحیح با استفاده از رابطه نمایی فروپاشی رادیواکتیویته و یا جدول (۱-۱۰) انجام می‌شود. - روش گازی این روش برای اندازه‌گیری تریتیوم در ایران متداول نیست. ۲-۱-۰- ایزوتوپ های پایدار ۷۱ ۱۸] الف - اکسیژن -۱۸: (سنجش بر مبنای تعادل ایزوتوپی بین گازکربنیک و نمونه‌های آب) - تهیه نمونه‌های متعادل شده با گاز کربنیک در ظرف‌های شیشه‌ای محصوص - ورود نمونه‌های گاز متعادل شده همراه با نمونه استاندارد به داخل دستگاه اسپکترومتر جرمی - تعیین محتوای اکسیژن-۱۸ بر حسب انحراف در هزار نسبت به نمونه استاندارد ب- دوتریوم - تهیه هیدروژن از نمونه - خشک کردن هیدروژن و ورود آن به دستگاه اسپکترومتر جرمی همراه با نمونه استاندارد - سنجش محتوای دوتریوم بر حسب انحراف در هزار نسبت به نمونه استاندارد -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دهم- تشریح روش‌های سنجشس و اندازه‌گیر یآزمایشگاهی, محاسبات و تهیه نمودارهای لازم 1۷ جدول ۱-۱۰ - جدول فروپاشی تریتیوم نسبت به زمان شم ۱۱۳ ۳ ا س قس فقس اس سا لس سا تسه ج - کربن -۱۳ - سنحش محتوای کربن-۱۳ نمونه‌ها برحسب انحراف در هزار نسبت به نمونه استاندارد ۳-۱-۰ یون‌ها و نمک‌های معدنی 1۱] _ اندازه گیری هدایت الکتریکی بر حسب میکرو موس بر سانتی‌مترء 011 نمونه‌های اب در ۳۵ در جه سانتی گراد 9 دما - اندازه‌گیری (آنیون‌ها کربنات. بی کربنات» سولفات. نیتریت و نیترات) بر حسب میلی‌گرم بر لیتر و تبدیل آن به میلی|کی‌والان بر لیتر - اندازه‌گیری کاتیون‌ها (کلسیم» منیزیم» سدیم» پتاسیم) برحسب میلی‌گرم بر لیتر و تبدیل آن به میلی اکی‌والان بر لیتر - اندازه‌گیری سختی آب بر حسب میلی‌گرم بر لیتر کرینات‌ها - آماده‌سازی نمونه‌ها: در مورد اورانین» پیرانین و آئوزین افزایش 0۲1 با افزودن محلول سود یک نرمال و در مورد رودامین< بی کاهش دمای آب و محیط آزمایشگاه به زیر ۲۵ درجه سانتی‌گراد - شستن نمونه‌های زغال فعال در محلول الکل و پتاس و در نتیجه تهیه محلول حاوی ماده رنگی -------- صفحهٔ بعد -------- - صاف کردن نمونه‌ها - اندازه‌گیری شدت فلئورسانس و غلظت ردیاب در نمونه‌ها همجچنین با توجه به اثر دما بر شدت فلورسانس مواد رنگی, شدت اندازه‌گیری شده طبق رابطه زیر به دست می‌آید: (۱-۱۰) (۹۹۱۱۵ ور - ۳ که در آن ۲ و ن۳ به ترتیب شدت فلورسانس در دمای ] وم و 1۳ ضریب دمایی است. ۳۲-۰- محاسبات ۱-۳-۰- ایزوتوپ های رادیواکتیو ۱۸:۲۳۱] الف - تعیین سن آب زیرزمینی با استفاده از کربن-۱۶ برای محاسبه سن ظاهری با توجه به زیربند الف از بند ۱-۱-۱۰ (سنجش به روش گازی) پس از محاسبه در صد کرین-۱۳ نمونه‌ها بر حسب کرین-۱۳ مدرن باید به شرح زیر عمل کرد: با استفاده از رابطه نمایی فروپاشی پرتوزایی زیر» با داشتن محتوای کربن-۱۴ که از آزمایش نمونه حاصل شده است سن ظاهری به دست می‌آید .رابطه (۲-۱۰) (م۸/۸) 8268.41 <] که در این رابطه ۸ اکتیویته نمونه بر حسب در صد و م۸ اکتیویته اولیه نمونه که همیشه صد در صد است و ]1 سن ظاهری بر ب- تصحیح سن برای تصحیح سن ظاهری محاسبه شده از محتوای کرین-۱۳ نمونه‌ها و با داشتن نسبت *! ۵6 نمونه بر حسب انحراف در هزارء ۱ 3امو به ۲۵ - در هزار کربن-۱۳ (اب‌های جوان) استفاده می‌شود. به‌این ترتیب که در صد کربن-۱۴ نمونه را بر نسبت 0 رابطه متداول برای تصحیح کربن-۱۴ است) تقسیم کرده و در صد کربن-۱۴ واقعی به دست می‌آید. در صد اخیر را در رابطه (۱-۱۰) (که قرار داده تا سن تصحیح شده نمونه حاصل شود. بنابراین لازم است که این در صد برای آب‌های جوان مناطق خشک و نیمه خشک» طی پروژه خاصی معین شود. ضمنا تا انجام این -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دهم- تشریح روس‌های سنجس و اندازه‌گیر یآزمایشگاهی» محاسبات و تهیه نمودارهای لازم 7۹ ب - تعیین سن آب زیرزمینی با استفاده از تریتیوم ۱- سن یابی کمی با تریتیوم می‌توان حداکثر تا ۵۰ سال آب را به شرح زیر سن یابی کرد. - فرض اول: درصورتی که بارش بلافاصله و به طور مستقیم به منابع آب به‌پیوندد (بدون اختلاط و پخشیدگی) در این صورت از رابطه (۲-۱۰) سن آب محاسبه می‌شود. - فرض دوم: درصورتی که زمان عبور آب باران به دلایل مختلف در ناحیه تهویه یا غیر اشباع آبخوان به طول انجامد باید از مدل جریان پیستونی استفاده کرد. در این مدل هر بخش آب بدون اختلاط و پخش با بخش‌های دیگر جریان دارد (مانند واگن‌های قطار). برای محاسبه زمان عبور آب در ناحیه تهویه از کردار تغییرات تریتیوم آب باران به ازای زمان استفاده به عمل می‌آید .این زمان را با زمان حاصل از رابطه (۱-۱۰) زمان اقامت آب در آبخوان جمع کرده و در نتیجه سن آب به دست می‌آید. اشکال این مدل آن است که فرض می‌کند فقط باران یک سال مشخص در تغذیه آبخوان دخالت دارد. برای رفع این نقص از مدل اختلاط استفاده می‌شود. در این حالت فرض می‌شود که هر نمونه آب, حاصل اختلاط باران‌های چند سال است که با توزیع نرمال سهم هر سال در تغذیه مشخص می‌شود و محاسبه سن آب نظیر مدل پیستونی خواهد ۲- سن یابی کیفی سن یابی کیفی با استفاده از تریتیوم بر مبنا سال انفجارات هسته‌ای در جو (۱۹۵۲ -۱۹۶۲۳) انجام می‌شود که شرح آن در قسمت ۲-۱-۱ ارائه خواهد شد. - تعیین رابطه بین مقادیر اکسیژن -۱۸ و دوتریوم نمونه‌ها برای مقایسه با خط آب جوی با داشتن مقادیر اکسیژن -۱۸ و دوتریوم نمونه‌های آب باران که آزمایشگاه در اختیار قرار داده است می‌توان معادله خط آب جوی را با استفاده از همبستگی خطی تعیین کرد .مقادیر اکسیژن را برای * معادله و دوتریوم را برای ۷ معادله قرار می‌دهیم .که معادله کلی آن به شرح زیر است. 80-8015 + 6 ۰ )۳-۱۰(۱ که در آن (1 محتوای دوتریومء 2 ضریب زاویه ای معادله, *۵0 محتوای اکسیژن - ۱۸ و 4 عرض از مبدا است که اصطلاحا دوتریوم مازاد گفته می‌شود. مقادیر 10 و *0 به نسبت در هزار بیان می‌شود. چون تفاوت محتوای ایزوتوپی بین نمونه و نمونه مرجع ناچیزاست ۵ به صورت انحراف در هزار نسبت به مرجع یا 5۱/0۷۷ بیان می‌شود. رابطه جهانی خط آب جوی به شرح زیر است: ۹۵۹۵-8۰17 +0.08(801* + )۱0.56+ (6 )۴-۱۰( -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۰ دستنورالعمل کاربرد رونس‌های ردیابی در مطالعات کارست و سازندهای سخت (۵-۱۰) 2 + *0.08(801 + 8. 17)- 9۵۰۵0 درصورتی که برای محاسبه دوتریوم و اکسیژن- ۱۸ امکان به دست آوردن معادله خط آب جوی وجود نداشته باشد.ء می‌توان از معادللات آب جوی مناطق مشابه استفاده کرد و یا از ابتدا با برداشت نمونه از آب‌های سطحی و زیرسطحی و سنجش مقادیر اکسیژن - ۱۸ تجربه آژانس بین‌المللی انرژی آتمی نشان میدهد که تغبیرات ایزوتوپی اکسیژن - ۱۸ متناسب با ارتفاع» بین ۱۵ صدم در هزار تا ۵ دهم در هزار به ازای هر ۱۰۰ متر ارتفاع بوده و برای دوتریوم بین ۱/۵ در هزار و ۴ در هزار به ازای ۱۰۰ متر ارتفاع است که - تعیین رابطه بین اکسیزن -۱۸ و دمای محیط برای نمونه‌های باران آزمایشگاه شیمی آب معمولا نتایج تجزیه کامل نمونه آب‌ها را بر حسب میلی گرم بر لیتر یا میلی اکی‌والان در لیتر ارائه می نماید که بعدا در تفسیر نتایج مورد استفاده قرار می‌گیرد. نظر به این که محاسبات مربوط به مواد رنگی بعد از ترسیم منحنی‌های زمان - غلظت انجام می‌شود لذا در بند ۴-۲-۱۰ ارائه ۳-۰ تمهیه دیاگرام‌ها و گراف‌ها ۱-۳-۰- تهیه دیاگرام‌ها و گراف‌های مربوط به ایزوتوپ‌های رادیواکتیو - ترسیم کردار تغییرات تریتیوم نسبت به زمان - ترسیم کردار تغییرات محتوای تریتیوم نسبت به کربن-۱۳ نمونه‌ها - ترسیم کردار تغییرات محتوای تریتیوم نسبت به قابلیت هدایت الکتریکی - ترسیم کردار تغییرات محتوای کربن-۱۳ نسبت به کربن-۱۳ - ترسیم کردار تغییرات محتوای تریتیوم نسبت به اکسیژن-۱۸ نمونه‌ها - ترسیم کردار تغییرات محتوای تریتیوم نسبت به یون‌های مختلف (موکد یون کلر) - ترسیم کردار تغییرات سن آب کرین -۱۴ نسبت به فاصله از حوزه تغذیه -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دهم- تشریح روس‌های سنجس و اندازه‌گیر یآزمایشگاهی» محاسبات و تهیه نمودارهای لازم )۳ ۲-۳-۰- تهیه دیاگرام‌ها و گراف‌های مربوط به ایزوتوپ‌های پایدار - رسم خط آب جوی ناحیه مورد مطالعه با استفاده از محتوای اکسیژن -۱۸ و دوتریوم نمونه‌های آب باران (در صورت عدم وجود) (شکل ۱-۱۰) - رسم کردار تغییرات محتوای اکسیژن-۱۸ و دوتریوم نمونه‌ها - رسم هیستوگرام یا کردار ستونی محتوای اکسیژن-۱۸ نمونه‌های آب باران - رسم هیستوگرام یا کردار ستونی محتوای اکسیژن-۱۸ نمونه‌ها - رسم هیستوگرام یا کردار ستونی دوتریوم مازاد نمونه‌های باران - رسم کردار محتوای اکسیژن- ۱۸ و دما - تنظیم جدول سنجش‌های ایزوتوپی شامل: مشخصات نمونه‌هاء محتوای تریتیوم» کربن-۱۴ اکسیژن-۱۸ دوتریوم» کربن- ۱۳ سن ظاهری» سن تصحیح شده و همچنین بون کلر - رسم کردار تغییرات آنیون‌ها و محتوای اکسیژن- ۱۸ نمونه‌ها - رسم کردار تغییرات محتوای تریتیوم و اکسیژن- ۱۸ نمونه‌ها - رسم کردار تغییرات اکسیژن- ۱۸ نسبت به ارتفاع - نقل نتایج سنجش‌های ایزوتوپی بر روی نقشه ۳-۳-۰ کردارهای مربوط به تجزیه کامل شیمیایی - تنظیم جدول سنجش‌های کیفیت شیمیایی نمونه‌های آب - دیاگرام‌های شولر -برکالف و پایپر - رسم نقشه‌های هم ارز پارامترهای شیمیایی بارشهای حاره‌ای و منطقه آلپ شکل ۱-۱۰- رابطه اکسیژن- ۱۸ و دوتریوم [۲۱] -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۳ دستنورالعمل کاربرد رونس‌های ردیابی در مطالعات کارست و سازندهای سخت 2-۳-۰ دیاگرام‌ها و گراف‌ها و محاسبات مربوط به مواد رنگی - رسم منحنی غلظت رنگ بر حسب زمان (برای محل برداشت نمونه‌ها) ([شکل ۲-۱۰) - رسم منحنی آبکرد جریان خروجی رنگ - محاسبه زمان ظهور ردیاب - محاسبه سرعت حداکثر جریان ردیاب - محاسبه زمان عبور غلظت حداکثر ردیاب - محاسبه سرعت غالب! - محاسبه زمان عبور ۵۰ درصد ردیاب بازیافت شده - محاسبه سرعت میانگین" - محاسبه جرم ماده رنگی بازیافتی با توجه به سطح زیر منحنی زمان - غلظت و آبدهی (۶-۱۰) ۷-045 که در آن ‏ آبدهی چشمه بر حسب مترمکعب بر روز آ زمان پس از ظهور ردیاب بر حسب روز ]۸ میزان بازیافت ماده ردیاب بر حسب کیلوگرم _ ارائه مسیرهای جریان به دست آمده روی نقشه‌های مربوط (۷-۱۰) 7 7 ۲۵| -1۲ 2 (۸-۱۰) [ ]۵ ] -60] ره ] - 8 (۹-۱۰) 0-82 آبخوان و د6 واریانس منحنی زمان - غلظت است. 1 - | 10 ۱/162 -2 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دهم- تشسریج روئّس های سنجشس و انداز هگیر ی آزمایشگاهی» محاسبات و تهیه نمودارهای لازم ْ 5 3 دا۳ ۱ ۱ ِ 1 2 ّ ر ۳ 4 ۱ ۱ "۱ ۱ ۱۱ 5 ۱ زمان ٍ 8 6 ا0 ۱ ۱ ۳ 3 ۱ له ۱8 :3 8۱۱ ۱۳ ۱ 5 نی 5 3 را ۱ ۵ ۴-5 1.7 > ۷8 ۱ ۱ ۱ ۱ 8 ۱1 زما نز 2 : 5 6 3 د 0 که 3 ۱ ۱ ۱ و ط ۱ [/ ا 3 ۱ زمان ۱ شکل ۲-۱۰- کردارهای زمان - غلظت در حالت‌های مختلف ضریب پخشیدگی آبخوار -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۱۱ تشریح ارزیابی و نفسیر ننایج و نتیحه گیری نهایی در مسیر -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل یازدهم- تشریح ارزیابی و نقسیر نتایج و ننیجه گیری نهایی در مسیر اهداف مورد نظر ۳۷ ۱-۱- ایزوتوپ‌های رادیواکتیو ۱-۱-۱ کربن-۱۶ |(۱۲۳|: نمونه‌هایی که اکتیویته آنها بیش از ۹۵۸۵ کربن-۱۴ مدرن است. آب‌های جوان محسوب می‌شوند (مانند آب‌های رودخانه یا چاه‌های کم عمق وآب‌های زیر سطحی) - نمونه‌هایی که کربن-۱۴ آزها کم‌تر از ۳۰ 10کرین-۱۴ مدرن است آب‌های قدیمی محسوب می‌شوند. - نمونه‌هایی که کربن-۱۴ آنها بین ۳۰ 90تا ۸۵ 9۵کربن-۱۴ مدرن است آب‌های فعال محسوب می‌شوند. - با نقل مقادیر کرین-۱۳ نمونه‌ها روی نقشه, جهت جریان آب زیرزمینی با توجه به جهت کاهش کربن ۱۴۳ به دست می‌آید. - تمام منابعی که کربن-۱۳ قابل تشخیص(حداقل ۲0۱3۵) داشته باشند با توجه به تجزیه و فروپاشی اکتیویته و نیمه عمر کرین-۱۳ (۵۷۳۰ سال) جوانتر از ۳۰۰۰۰ سال است. - آب‌هایی که کربن-۱۴ آن کم‌تر از حد قابل اندازه‌گیری (ع۱ ۲) باشدء سن آن بیش از ۳۰۰۰۰ سال است .این طبقه‌بندی برای تشخیص آب‌های غیر فعال از نظر هیدرولوژیکی سودمند است. با استفاده توام از نتایج تجزیه تریتیوم و کربن-۰۱۴ آب‌ها را از نظرزمانی به سه گروه تقسیم می کنند: آب‌هایی با مقدار کربن-۱۳ بالا و تریتیوم قابل تشخیص مربوط به بعد از سال ۱۹۵۴ یعنی سن صفر تا چهل و پنج سال است که مبین تغذیه محلی یا حرکت کارستی است. آب‌هایی که تریتیوم غیر قابل تشخیص و کربن-۱۴ قابل تشخیص داشته باشند, مربوط به قبل از سال ۱۹۵۴ و جوانتر از ۰ سال است که مشخصه آب‌های فعال است. آب‌های راکد است. کربن-۱۴ غیر از استفاده در تعیین سن» می‌تواند به عنوان ردیاب معمولی نیز به کار رود. مثلا میزان کربن-۱۴ بالا تا حدود ۸۵/ کرین-۱۳ مدرن» نشانگر ارتباط هیدرولیکی آبخوان با آب‌های روباز است. گذشته از این که منابع آب منطقه بر اساس سن آنها گروه‌بندی می‌شوند؛ با به دست آوردن سن تصحیح شده آنها به روش "۲ امکان مقایسه سنی منابع آبی مختلف منطقه با یکدیگر وجود خواهد داشت. ۲-۱-۱ تریتیوم! ارقام تفاسیر مربوط به تریتیوم بر اساس سنجش‌های سال ۱۹۹۶ است. میانگین غلظت طبیعی تریتیوم در باران قبل از آزمایش‌های هسته‌ای بسته به شرایط جغرافیایی 711 بین ۵ تا ۱۰ بوده و بسد از آزمایش‌های هسته‌ای از سال ۱۹۵۲ این مقدار افزایش یافت و در سال ۱۹۶۳ به حدود [۸۰۰71 در نیم کره شمالی و [۶۰]1 در نیمکره جنوبی رسید و پس از توقف آزمایش‌های هسته‌ای به حد کنونی رسیده است. ۱- ارقام مربوط به تریتیوم بر اساس سنجش‌های سال ۱۹۹۶ است. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ دستورالعمل کاربرد روئس‌های ردیابی در مطالعات کارست و سازندهای سخت اصطلاح سن تریتیوم منفی برای آب‌های زیرزمینی با مقدار خیلی کم و غیر قابل سنجش تریتیوم قبل از بمب‌های هسته‌ای ۱۹۵۲ و اصطلاح تریتیوم مثبت برای آب‌های زیرزمینی با تریتیوم بالا بعد از بمب‌های هسته‌ای پیشنهاد شده است . الف- نواحی قاره‌ای |[۱۸] - اگر محتوای تریتیوم نمونه‌ها کم‌تر ۰/۸ ل71 باشدء معرف تغذیه آبخوان قبل از سال ۱۹۵۲ است. - اگر محتوای تریتیوم نمونه بین ۰/۸ تا ۴ ل]] باشدء معرف مخلوطی از تغذیه جدید و تغذیه قبل از سال ۱۹۵۲ است. - اگر محتوای تریتیوم نمونه بین ۵ < ۱۵ لآ[ باشدء معرف تغذیه جدید (بین ۵ تا ۱۰ سال) است. - اگر محتوای تریتیوم نمونه بین ۱۵- 111۳۰ باشد. معرف تغذیه از سال ۱۹۶۳ در نمونه است. - اگر محتوای تریتیوم نمونه بین ۳-۳۰ ۵۰ ل]7 باشدء معرف آن است که سهم عمده تغذیه مربوط به اواخر دهه ۶۰ و اوایل دهه ۷۰ است. - اگر محتوای تریتیوم نمونه بیش‌تراز 711۵۰ باشدء معرف آن است که تغذیه عمده از سال ۱۹۶۳ تا ۱۹۶۹ است. ب- نواحی ساحلی |۱۸] - اگر محتوای تریتیوم نمونه‌ها کم‌تر از ۰/۸ (71 باشد. معرف تغذیه آبخوان قبل از سال ۱۹۵۲ است. - اگر محتوای تریتیوم نمونه بین ۰/۸ تا ۲ل]1] باشد.ء معرف مخلوطی از تغذیه جدید و تغذیه قبل از سال ۱۹۵۲ است. - اگر محتوای تریتیوم نمونه بین ۲ تا ۸ لا باشدء معرف تغذیه جدید (بین ۵ تا ۱۰ سال) است. - اگر محتوای تریتیوم نمونه بین ۱۰ تا 111۲۰ باشد.ء معرف بقایای تریتیوم ناشی از انفجارات همراه نمونه آب است. - اگر محتوای تریتیوم نمونه بیش‌تر از 711۲۰ باشد. معرف سهم قابل ملاحظه‌ای از تغذیه مربوط به سال‌های ۱۹۶۰ با ۰ است. ۳-۱ ایزوتوپ‌های پایدار الف - کربن-۱۳ آب‌ها را با استفاده از کردار تغییرات کربن-۱۴ بر حسب محتوای کربن-۱۳ (شکل ۱-۱۱) می‌توان با داشتن مقادیر محتوای کربن ۱۴ و کربن-۱۳ نمونه‌هاء به شرح زیر طبقه بندی کرد: - آب‌های خیلی جوان» بعد از انفجارات هسته‌ای در جو - آب‌های جدید - آب‌های قدیمی همچنین با استفاده از محتوای کربن-۱۳ و کربن-۱۴ نمونه‌ها می‌توان سن ظاهری حاصل از کربن-۱۳ نمونه‌ها را تصحیح کرد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل یازدهم- نشریح ارزیابی و تفسیر نتایج و ننیجه گیری نهایی در مسیر اهداف مورد نظر ۳۹ ب - اکسیزن-۱۸ و دوتریوم با استفاده از خط آب جوی ناحیه (بند ۲-۲-۱۰) و خط حاصل از تغییرات محتوای اکسیژن-۱۸ و دوتریوم نمونه‌ها می‌توان به نتایج - آب‌هایی با منشا جوی - آب‌هایی که متحمل تبخیر شده اند - آب‌های زمینگرمایی (ژئوترمال یا با تبادل ژئوترمال) - تغذیه آب از نواحی سرد - تغذیه آب از نواحی گرم - تشخیص حوضه‌های بسته - ارتباط آب‌ها با هم - تعیین ترکیب ایزوتوپی آب باران تغذیه کننده منطقه مورد مطالعه (محل تقاطع خط آب جوی منطقه با خط آب نمونه) - تعیین اثرات قاره‌ای"» کمی, ارتفاعء حرارت و جغرافیایی در منابع آب منطقه - تعیین نواحی تغذیه با استفاده از دیاگرام تغییرات محتوای اکسیژن-۱۸ بر حسب ارتفاع - تعیین منشا موّلفه آب شور در آب زیرزمینی با توجه به میزان اکسیژن-۱۸ در کردارهای تغییرات محتوای اکسیژن-۱۸ نسبت به دوتریومء آب زیرزمینی مسن عموما زیر خط آب جوی قرارمی گیرد. ث هگ یه 5 ی 7 4 ۵ 1 7 56 18 2 ن 8 ۱02 2 شم 9 مم/؟ 25 -- 8 م4 1)0)0 ۸/۱2 شکل ۱-۱۱- رابطه کرین-۱۶ و کربن-۱۳ |۳۲۰] ۱-0111 -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۰ دستنورالعمل کاربرد روئس‌های ردیابی در مطالعات کارست و سازندهای سخت ۳۲-۱ سیر سیمیایی - تعیین جهت و مسیر عمومی جریان آب زیرزمینی با توجه به روند افزایشی و یا کاهشی پارامترهای مختلف شیمیایی با فیزیکی اندازه‌گیری شده و نقشه‌های هم ارز حاصل _ تعیین مناطق تغذیه و تخلیه آبخوان با توجه به نقشه‌های هم ارز هیدروشیمی - تعیین تاثیر پذیری آب زیرزمینی از سازندهای در برگیرنده آن و مسیر جریان با توجه به نتایج به دست آمده از تجزیه (آنالیز) اسپکتروفلئوریمتری نمونه‌ها و محاسبات و رسم دیاگرام‌های مربوط می‌توان به الف - تجزیه و تحلیل کمی - تعیین و تفسیرمیزان رنگ بازیافت شده در رابطه با سهم چشمه نسبت به کل ردیاب تزریقی و تعیین حوضه آبگیر آن - مقایسه سرعت جریان آب زیرزمینی با سرعت‌های به دست آمده در دیگر مناطق - مقایسه کردارهای بده چشمه‌هاء هیتوگران و منحنی‌های زمان - غلظت و تفسیر آنها - تشخیص ارتباط یا عدم ارتباط محل تزریق با نقاط نمونه‌برداری و تعیین مسیر جریان - تعبین و تحلیل جهت جریان آب زیرزمینی با توجه به ترتیب ظهور ردیاب در نقاط نمونه‌برداری - تعبیر و تفسیر مقایسه‌ای و تخلل و نوع دانه‌بندی با توجه به شکل منحنی زمان - غلظت و سرعت جریان آب زیرزمینی - تعبیر و تفسیر مقایسه‌ای حجم آب ردیابی شده در نقاط مختلف نمونه‌برداری یا ارتباط شکل منحنی زمان - غلظت با شرایط فصل مرطوب و فصل خشک -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۱۲ تهیه گزارش -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوازدهم- نهیه گزارشس ۸۳ گزارش نهایی هر پروژه ردیابی باید شامل مطالب زیر باشد: - لیست افراد شرکت کننده و تخصص آنها در مطالعات ردیابی - مقدمه - فصل اول هدف مروری بر ادبیات فنی و خلاصه‌ای از مطالعات ردیابی قبلی در منطقه هیدرو کلیماتولوژی» هواشناسی, منابع آب سطحی» هیدروژئولوژی» مناطق تغذیه و تخلیه» مسیر عمومی جریان» موقعیت چشمه‌ها -گمانه‌ها -چاه‌هاء زئوفیزریک و حفاری - فصل دوم (روش اجرا) خلاصه‌ای از بررسی‌های اولیه صحرایی انتخاب روش ردیابی انتخاب ردیاب انتخاب نقاط نمونه‌برداری و تزریق تشریح روش ردیابی و مراحل اجرای کار میدانی (صحرایی) - فصل سوم (تحلیل داده‌ها) رسم دیاگرام‌هاء گراف‌هاء نقشه‌ها و ارائه محاسبات تجزیه وتحلیل داده‌های به دست آمده - فصل چهارم (نتیجه گیری) نتیجه گیری از داده‌ها - منابع و ماخد -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- منابع و مراجع ۸ منابع و مراجع ۱- آغاسی .عبدالوحید. افراسیابیان .احمد.ء هیدروژئولوژی کارست (ترجمه)» طرح تهیه استانداردهای مهندسی آب کشور ۱۳۷۸ ۲- افتخاری .علیرضاء کاربرد ردیاب‌های رنگی در بررسی خصوصیات هیدروژئولوژیکی منطقه کارستی سپیدان-فارس پایان نامه کارشناسی ارشد» دانشگاه شیراز ۱۳۷۳ ۳ طرح تهیه استانداردهای مهندسی آب کشور » تئوری» اصول و بررسی وضعیت موجود کاربرد ردیابی در کشورء نشریه ۱۳۰ خرداد ۱۳۹۷۷۹ ۴ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشورء فهرست خدمات مرحله توجیهی مطالعات ایزوتوپی و ردیابی مصنوعی منابع آب زیرزمینی» نشریه ۰۲۲۰ ۱۳۸۱ ۵- طرح تهیه استانداردهای مهندسی آب کشورء دستورالعمل تهیه استانداردها و نشریات» نشریه۸۴ مرداد ۷۹ ۶ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشورء دستورالعمل رفتارسنجی کیفی آب‌های زیرزمینی نشریه شماره ۱۸۷ ۱۳۷۸ ۷ عزیزبیگلوء فرهاد, مدنژاده مهرافروزء هنرمند. عباس» هیدرولوزی ایزوتوپ‌های ثابت» دوتریوم و اکسیژن-۱۸ در چرخه آب. مرکز تحقیقات آب ۱۳۷۰ ۸- کمیته فنی کارست کشورء دستورالعمل انجام آزمایشات ردیابی با استفاده از رنگهای فلئورسنت در منابع آب کارست. تماب ۱۳۹۷۷ ۹- کمیته کارست و سازندهای سخت. دستورالعمل و راهنمای انجام آزمایشات ردیابی در کارست و سازندهای سخت. تماب ۱۳۹۷۵ ۰- کمیته کارست و سازندهای سخت. فرهنگ چند زبانه واژه های کارست. تماب ۱۳۷۳۲ ۱- کمیته کارست و سازندهای سخت. دستورالعمل و راهنمای انجام آزمایشات ردیابی در کارست و سازندهای سخت., کد ۰۴۲۰-۷۹-۴ شهریور ۷۵ ۲- مرکز تحقیقات آبء اندازه‌گیری کربن-۱۴ در هواء مرکز تحقیقات آب ۱۳۵۲ ۳- مرکز تحقیقات آبء ایزوتوپ‌ها در آبشناسی,» مر کز تحقیقات آب ۱۳۵۲ ۴ مرکز مطالعات و تحقیقات کارست کشورء دستورالعمل نمونه‌برداری آب جهت اندازه‌گیری ایزوتوپ‌های محیطی تریتیوم, اکسیژن هجده و هیدروژن دوء‌پاکزاد»ء مرتضی, کد ۰۴۴۰-۳۴۹-۱۰۶۵ تیرماه ۷۶ ۵- مرکز مطالعات و تحقیقات کارست کشور (کمیته فنی کارست کشور)» دستورالعمل انجام آزمایشات ردیابی با استفاده از رنگهای فلورسنت در منابع کارست, کد ۴۴۰-۵۸-۱۱۴۶ ۰ شهریور ۷۷ ۶ مرکز مطالعات و تحقیقات کارست کشورء دستورالعمل سنتز بنزن جهت اندازه‌گیری کربن-۱۴ نمونه‌های آب. مرتضی پاکزادء کد ۰۴۴۰-۱۰۷-۱۳۳۴ بهمن ماه ۱۳۷۹ ۷ مرکز ملی پژوهشهای منابع آب کارست. دستورالعمل اندازه‌گیری کربن-۱۳ نمونه‌های آب به روش گازی» مرتضی پاکزاد. کد ۴۴۰-۲۲-۹۴۶. اسفند ۷۴ -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ 0۷31۵1100 ۹۵111۵116 ۲۵ ۵۲ 0۵۹5 آهعاع ۲۷۵۵۱ 006ام1 باهاه ,۷۵۱۵2۵۲ -۱8 ما |۳۵۲۵ ۳۵ ۵۲ ۲0000۵110 ۳۲۵۵0۹۵ 10۳ و۱۹ که 501210 وه رنه 1۵ ۲۵0 0 ۰ 20 کع 0 0001 ۵۲ 1۳۵۵ ما۷۵ ۵ مهن اصمکما۳ بط بالقنا -۱9 1۰ ,۸۹1۲۱۵ ,60۳8327 ۰ .1۳۷0 5ا۷عا ,را 010ع ۷۲0 1۵ 1۵01006 ۳۵۷۱۳۵۵۵۵ ۳۰ ,۲۳۳2 200 ۱۰ اقا -20 ۰ ,۸۵0013110 ۷/۵11 ۷/۵0۳ 101100۵ ۳۵0۹ 60۳0۵/۵۵۲ ماه .60 ۰ یک ,ق0801 -21 5 0۳۲[ ,۳۷۵۲۵۵۵۳۳۵ ۵طا 1۵ کم امه اما ۳۵۵ ۸.۵10 ۷۰ 200 ۷۰1 ۳۵۳۳۵۵۵ 222 ۰ ,50۳5 2 لا 11۷۳۵ 11۳۷۱۵ 10۵0 ,۵۲۵۱۵۵ 200 ها م0 معع اکشطگط ,۱۵0۵ ۷۷:۱۱ ومد ۲۵۳۵ -23 ۰ ...۳۵ 3210۳۳۵ ,۷۵۵10۵ 1۳2۵00۲ با | ,اا2ا10۵] -24 ۰ ,۷/1۵۵ ,91 30 .56۳ ما ماع 1 ,|۵۵ ۱۵ کعوتمط) معلعبن 0 الب ,1۸۳۸۰ -25 ٩00166 71‏ 01016118 1۵۲ 1۳۵۵۷۵۵ 13018 01۷6 ۵۲ 1۵100 امش باه بو یک با با|۱۸۵ -26 ۰ .۸00 ۳۳۵1110 ۲۵۷۱۳۵۵۵۵ مکل] ,۳۳۵۵۵۵ اک۵ا 1۵ ۷۵16۳ نع اه کعناداام 1 ححل 48 ,۴۲۵/۸ |3۸[ .۸ .۸ بع 1010 ای 1۵ کع و0۳ 1۵0۵8 ۷/۰ ,قفا -27 ,ا ۵ ,110 0210 0اه 0۳۵۵0117108 کعط همه 0۳لا له زا۷۵۳۵ 5 6۶ ۳ مانمگ -28 2001 6 م0066 اع 0۷۳2106 علعاام م11۶۵ ,۳۵۵6۵ مگ ۲۵۲۶ کما ببا|] معااع0 50 -29 2 ,1۳۵۳5 ,60110۹ 006 اه 28۹00 کع 90 کعل 0۷3121100 ا6 00 ها نمامین0ه 2 الم ام سمل وهای اه عصناسامه معا اقدم 14 000 نف باا 1370 -30 48 ,13511105 اک یچگ عع 2 کش اهنا ۷1۳۵۰ 200 ملد نهک اه کع0اد ۱۵00 ۱۸۳۲۸۵ 48 ,۸۸| بدلد و0۵1 014 1۵۶ عل0 م0 ۳000 01 ۳۳۵۳۵0 11.۰ 13706 -31 40 6۵0۳1۱۳۵۲ ۹011111۵1100 ۱1۵۵ عصاف فعام 3 ۷۷۵67 ام کا مهد 1۳ نش ۸۵۵۵۱۶ -32 99 ,۱۸۳۸ با 00۳1 ع1 ام معا -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- 0 1۳۵۵۲ 1۹12۳16 5 ف2 ۳12152 ۹۳۳۵2 ۳۵۲ ۳۹۱۵۵ ۱۷۶۵ 1۹۳۲۷۲1۵ 0 ۸0011۳2110 1 )0۳۱۷۵۱۲2۲۵۲ 1۲20۵۶ ۹1615 1۳ ۳2۳۹۲ 20 1120۴ ۱۹۱0111 2 ۲0. 6 ۷( ]0 ۱/1۵۹ 15100 اک 5۳۵1216 1۵۳ 10۵ 01۲ 016 166111021 200 ۳۵166۲1۵ ۵1 0۳62 0 ۳۵۵۷۱1۵۱ [16۵ 1603 01۲ با2ع۲ 7 م0 ۷۷/۵16۲ 10۳ 0011671285 ۱۱۳ ۱۳۳ 2010 -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- ردیابی یکی از روش‌های کاربردی در مطالعات منابع آب و ژئوتکنیک است که در گذشته کاربرد عمده آن به ویژه در تعیین سرعت و مسیر جریان و سرچشمه آب‌های زیرزمینی بوده است. امروزه با توجه به گسترش روزافزون جمعیت و پی‌آمد آن فعالیت‌های صنعتی و کشاورزی و ورود پیوسته فاضلاب‌ها و پساب‌ها به چرخه هیدرولوژی» این روش به طور گسترده‌ای در بررسی‌های زیست‌محیطی و آلودگی منابع آب استفاده می‌شود. در کشور ما کاربرد عمده این روش در زمینه تعیین جهت و سرعت جریان و ارتباط منابع آب‌های زیرزمینی و سطحی به ویژه در ساختگاه سدهای کشور بوده است. امتیاز اصلی روش‌های ردیابی» فراهم آوردن امکان دسترسی مستقیم به داخل سیستم آب زیرزمینی است. از جمله کاربردهای اصلی روش‌های ردیابی می‌توان به تعیین آب‌های سطحی و زیرزمینی» تعیین سرچشمه آلودگی در منابع آب و مطالعه الگوی گسترش آن در محیط. اندازه‌گیری آبدهی جریان‌های سطحی, مطالعات فرار آب در سدهاء تعیین مرزهای آبخوان, بررسی نقش ساختارهای تکتونیکی در جریان آب‌های زیرزمینی و ... اشاره نمود.