سازمان برنامه و بودجه کشور

⚠ این متن با نرم‌افزار از روی تصویر خوانده شده و ممکن است خطا داشته باشد؛ برای استناد، اصلِ سند را ببینید. جمهوری اسلامی ابران سازمان برنامه و بودجه کشور ۰ ۰ راهنمای ارزیابی ریسک ۰ آخرین وبرایش: ۱۴۰۴/۱۱/۲۷ 0( هم معاونت فنی. زبربنایی و تولیدی پژوهشگاه بین‌المللی زلزله شناسی یگ معا ۱۳۰۵ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- باس ت ی رال ۰ و ۵ مان ام و لوور سور رئیس سازمان شماره : ‎۱۳/۸٩ بخشنامه به دستگاه‌های اجرایی. مهندسان مشاور و پیمانکاران سس تاریخ : ۱۳۳/۱ به استناد ماده(۳۴) قانون احکام دائمی برنامه‌های توسعه کشور و تبصره ذیل بند(۱-۳) ماده(۴) «سند نظام فنی‌واجرایی یکپار چه کشور»» موصوع تصویب‌ نامه شماره ۰۴ ۴/ت ‎٩‏ ۱ مورحخ ۱۳۶ هیشت وزیران؛ ضابطه پیوست با مشخصات زیر ابلاغ و در«سامانه نظام فنی‌واجرایی کشور» به نشانی ۷627۵1711211111.1۳] منتشر می‌شود: عنوان: راهنمای ارزیابی ریسک سوانج طبیعی شماره ضابطه: ۱۳ نوع ابلاغ: رأهنما همه قراردادهای جدیدی که از تاریخ اجرای این بخشنامه. از محل وجوه عمومی و یا به حوزه شمول: ۱ ۱ . 4 تاریخ اجرا: ۱۳۳۱ مفاد ان بخشنامه» برای قراردادهایی که قبل از تاریخ اجرای آن منعقد شده‌اند» در صورت توافق طرفین قرارداد» قابل استفاده است. رونوشت : معاونت حقوقی ریاست جمهوری - سامانه ملی قوانین و مقررات جمهوری اسلامی آیران امور حقوقی قوانین و مقررات مرکز روابط عمومی» آمور بین‌الملل و مدیریت دانش دبیرخانه مرکزی سازمان ی ۱۱ ل: ۹۰۴۸۹۰۱ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- اصلاح مدارک فنی خواننده گرامی امور نظام فنی و اجرایی سازمان برنامه و بودجه کشورء با استفاده از نظر کارشناسان برجسته مبادرت به تهیهٌ این ضابطه کرده و آن را برای استفاده به جامعه‌ی مهندسی کشور عرضه نموده است. با وجود تلاش فراوان» این اثر مصون از ایرادهایی نظیر غلط‌های مفهومی. فنی. ابهام و ایهام و اشکالات موضوعی نیست. از این رو از شما خواننده‌ی گرامی صمیمانه تقاضا دارد در صورت مشاهده‌ی هر گونه ایراد و اشکال فنی مراتب را به | - شماره‌ی بند و صفحه‌ی موضوع مورد نظر را مشخ صکنید. ۳-ایراد مورد نظر را به صورت خلاصه بیان دارید. ۳- در صورت امکان متن اصلاح شده را برای جایگزینی ارسال نمایید. ۴-نشانی خود را برای تماس احتمالی ذکر فرمایید. کارشناسان این آمور نظرهای دریافتی را به دقت مطالعه نموده و اقدام مقتضی را معمول خواهند داشت. پیشاپیش از همکاری و دقت نظر جنابعالی قدردانی می‌شود. نشانی برای مکاتبه: تهران. میدان بهارستان. خیابان صفی علی‌شاه - سازمان برنامه و بودجه کشورء آمور نظام فنی و اجرایی ا 1 772770 :[[2 ۳171 -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- -ِ ۰ ۳ ۰.۰۰ ! ۰۰ ر سوانح طبیعی از جمله زلزله و سیل در کشور هر ساله علاوه بر تلفات انسانی خسارات قابل توجهی به بخش‌های مختلف اقتصادی از جمله صنعت. مسکن., کشاورزی,» تولید و حاکمیت شامل بخش‌های بهره‌بردار و مالکان تحمیل می‌نماید. آرزیابی ریسک این حوادث به عنوان اولین گام در مدیریت ریسک سوانح دارایی‌ها و توسعه پایدار ریسک-آگهیده" کشور حائز اهمیت است. با توجه به نیاز کشور به انجام مطالعات ریسک به عنوان پیش نیاز طرح‌های توسعه‌ای در نظام فنی و اجرایی و همچنین نیاز آینده شرکت‌های بیمه به بیمه نویسی, محاسبه سرمایه توانگری و مدیریت تعهدات بیمه‌ای بر اساس محاسبات ریسک سوانح طبیعی لازم است استانداردی ملی به منظور تشریح روش تحلیل ریسک دارایی‌ها در برابر انواع سوانح طبیعی و انسان ساخت تهیه و تدوین گردیده و در دسترس دست اندرکاران نظام فنی و اجرایی کشور قرار گیرد. به این ترتیب آمور نظام فنی‌واجرایی سازمان برنامه و بودجه کشور با توجه به فقدان سندی معتبر در کشور به منظور تبیین راهکار انجام مطالعات در این زمینه, تهیه این ضابطه تحت عنوان "راهنمای تحلیل ریسک سوانح" را در قالب همکاری با پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله در دستور کار قرار داد که پس از بررسی براساس نظام فنی‌واجرایی یکپارچه. موضوع ماده ۳۴ قانون احکام دائمی برنامه‌های توسعه کشورء ماده ۲۳ قانون برنامه و بودجه و آیین‌نامه استانداردهای اجرایی طرح‌های عمرانی مصوب هیات محترم وزیران تصویب و ابلاغ گردید. در آغاز پروژه» موضوعات مطالعات مورد نظر برای این راهنما در شکل نهایی در چند بخش و به شرح زیر در نظر گرفته شد که بر اساس یافته‌ها در حین انجام مطالعات پروژه و نظرات کارفرما و کارگروه محترم ارزیابی پروژه به تناسب اصلاح و نهایی شده است: ۱ تعاریف موجود در زمینه‌ی تحلیل ریسک سوانح ۲ مولفه‌های مختلف مدیریت ریسک شامل شدت خطر, سیب پذیری» مشخصات دارایی(های) در معرض خطر و محاسبات مالی, ۳ مطالعات مورد نظر برای تعیین موْلفه شدت خطر شامل تولید کاتالوگ مصنوعی رویدادها و تحلیل خطر برای سوانح طبیعی (مانند زلزله. سیل و توفان) ۴) مطالعات مورد نظر برای تعیین موْلفه آسیب‌پذیری شامل روش‌های ارزیابی آسیب پذیری, ۵) مطالعات مورد نظر برای تعیین موْلفه دارایی(های) در معرض خطر شامل گونه‌شناسی دارایی‌هاء توزیع جغرافیایی 1 6اه هاگ 10۲۵۵0 ]دز ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۶ مطالعات مورد نظر برای تعیین مژلفه محاسبه خسارات محتمل و محاسبات مالی, ۷ پیوست: کاربرد راهنمای ارزیابی ریسک سوانح در طرح‌های توسعه‌ای, مدیریت کاهش ریسک و صنعت بیمه بدیهی است تعریف ریسک یا خسارت محتمل و مطالعات مورد نیاز برای برآورد شاخص‌های مربوط به آن وابسته به دیدگاه و جایگاه فرد مورد نظر در مواجهه با این موضوع بوده و از جایگاه‌های مختلف این تعریف تفاوت‌هایی خواهد داشت. در این راهنما ضمن در نظر گرفتن دیدگاه عمومی در بیان ضوابط و معیارهای مورد نیازء. در موضوعات موردی, دیدگاه برآورد خسارات محتمل و سپس مبانی برآورد نرخ سالیانه بیمه سوانح طبیعی مورد توجه خواهد بود. این راهنما در دو بخش کلی تهیه شده است. در بخش ۱ء ضمن آشاره به تعاریف پایه و نکات مشترک. چارچوب عمومی مطالعات تحلیل ریسک ناشی از سوانح طبیعی ارائه شده است. در بخش ۲ ملاحظات لازم در تحلیل ریسک سوانح زلزله و سیل مطابق با چارچوب مطالعات تحلیل ریسک مندرج در بخش ۱ ارائه شده است. علیرغم تلاش, دقت و وقت زیادی که برای تهیه این مجموعه صرف گردید. این مجموعه مصون از وجود اشکال و ابهام در مطالب آن نی ست. لذا در را ستای تکمیل و پربار شدن این ضابطه از کاربران محترم درخوا ست می شود موارد | صلاحی را به امور نظام فنی و اجرایی سازمان برنامه و بودجه ک شور ار سال کنند. کار شنا سان سازمان پی شنهادهای دریافت شده را بررسی کرده و در صورت نیاز به اصلاح در متن ضابطه. با همفکری نمایندگان جامعه فنی کشور و کارشناسان مجرب این حوزه. نسبت به تهیه متن اصلاحی, اقدام و از طریق پایگاه اطلاع رسانی نظام فنی و اجرایی کشور به آدرس 672111121101.1۳]] برای بهره‌برداری عموم. اعلام خواهند کرد. به همین منظور و برای تسهیل در پیدا کردن آخرین ضوابط ابلاغی معتبرء در بالای صفحات, تاریخ تدوین مطالب آن صفحه درج شده‌است که در صورت هرگونه تغییر در مطالب هر یک از صفحات. تاریخ آن نیز اصلاح خواهد شد. از اینرو همواره مطالب صفحات دارای تاریخ جدیدتر معتبر خواهد بود. حمید امانی همدانی معاون فنی. زیربنایی و تولیدی بهار ۱۳۰۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ی ته ه و ک نترل«راهنما ی ی اب ی ارز کسیر سوانح یعی طب» ]ضابطه شماره913 [ کهی ته نندگان متن این راهنما در پژوهشگاه نیب الملل ی زلزله شناس ی و مهندس ی زلزله و با حضور افراد ریز هی ته هدی گرد است: افش ین ک النتر ی پژوهشگاه نیب الملل ی زلزله شناس ی و مهندس ی زلزله ی ترا کد مهندس ی عمران هومن معتمد پژوهشگاه نیب الملل ی زلزله شناس ی و مهندس ی زلزله ی ترا کد مهندس ی عمران ک ارگروه بررس ی متن سی نو شیپ نیا راهنما پس از هی ته توسط افراد ریز مورد بررس ی قرار گفته و بر اساس نظرات یا شان ا صالح و لیمکت شد: محسن غفور ی آشت ی ان ی پژوهشگاه نیب الملل ی زلزله شناس ی و مهندس ی زلزله ی ترا کد مهندس ی عمران محمدرضا ذوالفقار ی دانشگاه خواجه نی رالد ی نص طوس ی ی ترا کد مهندس ی عمران اعضای گروه هدایت و را)هبری (سازمان برنامه و بودجه کشور: علی رضا توتونچ ی معاون امور نظام وی فن اجرا یی فرزاد پارسا معاون امور نظام ی فن واجرا یی محمد ک ارگر شور کی ک ارشناس امور نظام فن ی واجرا یی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان صفحه فصل ۱- کلیات و چارچوب عمومی مطالعات تحلیل ریسک ۱۳۳ ۱- کلیات و چارچوب عمومی مطالعات تحلیل ریسک ۳ ۱-۱- کلیات مم مم ی ی ما ما ۳ ۱-۱-۱- مقدمه ما ما ما ما و ۳ ۲-۱-۱- هدف مخ ما ۳ ۳-۱-۱- گستره و کاربران ما و ۴۳ ۳-۱-۱- مقیاس مطالعه مخ و ۳ ۵-۱-۱- تخصصهای مورد نیاز ۱ ۶-۱-۱-کیفیت مطالعات ۸ ۷-۱-۱- سلب مسئولیت مخ ما ما ۵ ۲-۱- اصطلاحات و تعاریف و وا موی و و ۳-۱- اصول مم ‏ م ‏ م ‏ م م ام ۱۷ ۳-۱- جارجوب ما ما ما ما و ۹ ۱-۴-۱- مقدمه مم ام م۹ ۲-۴-۱- رهبری و نعهد ما مخ و ۹ ۳-۴-۱- یکپارچگی مخ ما ۵ ۴-۴-۱- طراحی مخ ما ۹ ۱-۳-۴-۱ شناخت اهمیت ریسک سوانح با ۵-۳-۱- پیاده سازی مم ی ما ۵۹ ۶-۳-۱- نظارت و بازنگری ۱ ۱- ۵- فرآیند و ۱ ۱-۵-۱- کلیات ۱ ۲-۵-۱- روشهای سنجش ریسک ۱۵ ۳-۵-۱- سنجش خطر یر ۱۵ ۱-۳-۵-۱ شناسایی مخاطره ی ۱۵ ۳-۳-۵-۱ انتخاب شاخص خطر ی ۱۵ ۳-۳-۵-۱ محاسبه شاخص خطر ۱۵ ۴-۳-۵-۱ اثرات عدم قطعیت عوامل موْثر در تحلیل خطر ۱۳۸۳ ۵-۲-۵-۱- راستیآزمایی ۱ ۳۴-۵-۱- شناسایی دارایی در معرض خطر مم و ما و ۱ ۱(-۵-۵- سنجش آسیب‌پذیری ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۵-۵-۱- گونه‌بندی اجزای دارایی در معرضص خطر بر اساس گونه‌شناسی ۱ ۳-۵-۵-۱ تعیین الگوی آسیب‌پذیری گونه‌های موجود در دارایی ور ۱۳ ۳-۵-۵-۱ راستی‌آزمایی الگوی آسیب‌پذیری انتخاب شده ی و 0 ۱ ۳-۵-۵-۱- بررسی عدم قطعیت ۱ ۶-۵-۱- سنجش ریسک خی و و وی همم ۹ ۹ ۱-۶-۵-۱- سنجش ریسک به روش کیفی و 6 ۱۳ ۲-۶-۵-۱ سنجش ریسک به روش کمی-کیفی وم ۱۳۹ ۳-۶-۵-۱- سنجش ریسک به روش کمی و ۱۳۳ ۶-۱- ملاحظات ویژه را ۵ ۱-۶-۱- عدم قطعیت ها ۲-۶-۱- همبستگی ها ۳-۶-۱- راستی‌آزمایی ادها ۳-۶-۱- مستندسازی مخ و و مه ۳ ۷-۱- مراجع اصلی ۸ ۱8 فصل ۲- زلزله ره ها ۲- سنجش ریسک زلزله و همم ۹ ۱۳ ۱-۲- سنجش خطر زلزله ها ۱-۱-۲۳ مقدمه ۱ ۲-۱-۲- تحلیل خطر به روش کیفی و موجه ۱۳۹ ۳-۱-۲- سنجش خطر به روش کمی موی جوم مج 6 ۱۳ ۴-۱-۲ اثرات عدم قطعیت عوامل موْنر در تحلیل خطر زلزله خم و ما ۱۳۳ ۵-۱-۲۳- همبستگی ی و ۱۵ ۶-۱-۲- راستیآزمایی ی خم ‏ ممم و ی ۱۳۹۳ ۲-۲- شناسایی دارایی‌های در معرض خطر ی ری ۸ از ۳-۲- سنجش آأسیب‌پذیری در برابر زلزله و و ما ۳ ۱-۳-۲- گونه‌بندی دارایی‌های در خطر و ما و ۳ ۲-۳-۲ تعیین الگوی آسیب‌پذیری گونه‌های دارایی و و و ۳ ۳-۳-۲ راستی آزمایی الگوی آسیب‌پذیری انتخاب شده و ۱۳۹ ۴-۳-۲- بررسی عدم قطعیت مخ ۱۳۹۳ ۴-۲- سنجش ریسک ری یبا ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۵-۲ همبستگی هد ۰ ۰ [ ۱ سکچخس خطر سیل ماو من من ام یج مه ۵ ۱ ۱-۱-۲- مقدمه رب بر ۸ ۱ ۱ ۱ ۱ تحلیل خطر سیل زاس روس کمی و منم ام ۱ ۱ ۲-۳-۱-۳ تحلیل خطر سیل به روش احتمالاتی ۳ ۳-۱-۳- شاخص و معیار شدت رخداد سیل ۸ ۵-۱-۳- اثرات عدم قطعیت عوامل موْنر در تحلیل خطر سیل ۸ ۶-۱-۳- راستی‌آزمایی نتایج تحلیل خطر سیل ۳ ۸۵ ۲-۳- شناسایی دارایی در معرض خطر سیل موم مه ۱-۲-۳- آسیب‌پذیری در برابر سیل مخ ۵۳ ۳-۲-۳ گونه‌بندی دارایی‌های در خطر ۵ ۳-۲-۳ تعیین الگوی آسیب پذیری گونه‌های دارایی دمم و ی ۵۳ ۴۳-۲-۳- راستی آزمایی الگوی آسیب پدیری انتخاب شده و ۸۵ ۵-۲-۳- بررسی عدم قطعیت ۸۵ ۳-۳- سنجش آسیب/ زیان در ۱-۳-۳- سنجش آسیبا/زیان سیل به روش کیفی رده ۲-۳-۳- سنجش ریسک سیل به روش کمی ۸۳ ۸ ۳-۳-۳- سنجش ریسک به روش کمی-کیفی و یج ۰ 0 ۴-۳-۳- عدم قطعیت ی را ۵۱ ۵-۳۲-۳- همبستگی مخ ام و و ۶-۳-۳- اعتبار و راستی‌آزمایی و و و و ۹ 0 ۷-۲۳-۳- اهمیت مرور و بازنگری نتایج تحلیل ریسک سیل 0 ۸-۲۳-۳۲- مستندسازی مطالعات تحلیل ریسک سیل ما 0 ۹-۳-۳- ابزار تحلیل ریسک سیل و وی موه همهم 0 و پیوست ۱ ۳ ما -------- صفحهٔ بعد -------- مرچع ‏ ی یج وه یو و فهرست مراچع اصلی وم ۹ و -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان صفحه شکل ۱-۱: فرایند مطالعات تحلیل ریسک سوانح طبیعی و موه ۱0 شکل ۲-۱: ماتریس شدت-احتمال خطر (سرخ: خطر خیلی زیاد. نارنجی: خطر زیاد. زرد: خطر متوسط. سبز: خطر کم و شکل ۴-۱: فلوچارت انجام سنجش ریسک به روش مدل‌سازی احتمالاتی ی مهم ۱۳۹۴ شکل ۱-۲: روندنمای مراحل لازم برای سنجش خطر زلزله به روش کمی با رویکرد تعینی (سناریومحور) هر شکل ۲-۲: روندنمای مراحل لازم برای سنجش کمی خطر زلزله با رویکرد احتمالاتی و ۴ ۱۳ شکل ۳-۲: فلوچارت مراحل انجام سنجش کیفی ریسک زلزله برای یک یا گروهی از دارایی‌ها را شکل ۴-۲: فلوچارت مراحل انجام سنجش کمی ریسک زلزله برای یک یا گروهی از دارایی‌ها ی ۳۹ شکل ۱-۳: مراحل انجام سنجش تعینی خطر سیل را شکل ۲-۳: مراحل انجام سنجش احتمالاتی خطر سیل ی موی مه م0 هه شکل ۳-۳: فلوچارت مراحل انجام سنجش کیفی ریسک سیل برای یک یا گروهی از دارایی‌ها 8 شکل ۴-۳: فلوچارت مراحل انجام سنجش کمی (احتمالاتی) ریسک سیل برای یک یا گروهی از دارایی‌ها 0۵ شکل پ-۱: شهرستانهای استان تهران رد -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست جدول‌ها عنوان صفحه جدول ۱-۱: تخصص‌های مورد نیاز و حداقل سابقه لازم برای انجام مطالعات تحلیل ریسک بر اساس مخاطره مورد مطالعه و موْلفه‌ی ریسک مهندسی عمران ۸ جدول ۲-۱: پارامترهای خطر مربوط به مخاطرات محتمل در ایران ۱۵ جدول ۳-۱: تبدیل مقادیر کیفی به مقادیر کمی-کیفی ۱۵ جدول ۱-۲: تبدیل مقادیر کیفی به مقادیر کمی -کیفی ۱۷ جدول ۱-۳: تبدیل مقادیر کیفی به مقادیر کمی-کیفی و وم ۴ 8 جدول پ-۱: ماتریس همبستگی خسارات در شهرستانهای استان تهران ۵ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۱ کلیات و جارجوب عمومی مطالعلت -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول -کلیات و چارچوب عمومی مطالعات تحلیل ریسک ۳( ۳ ۱- کلیات و چارچوب عمومی مطالعات تحلیل ربسک ۱-۱- کلیات ۱-۱-۱- مقدمه این راهنما با هدف ارائه چارچوب و روش‌شناسی مطالعات تحلیل ریسک تدوین شده است. در تدوین این راهنما ضوابط و معیارهای نظام فنی و اجرایی کشورء استانداردهای معتبر بین‌المللی موجود در رابطه با مدیریت ریسک و همچنین فرآیندهای پذیرفته شده برای مدل‌سازی ریسک سوانح در بخش مهندسی و بیمه سوانح در سایر کشورها مورد ارجاع قرار گرفته‌اند. این ضابطه به نحوی تهیه شده تا به عنوان راهنمایی برای انجام مطالعات تحلیل ریسک دارایی‌های غیر منقول موجود در کشور در برابر سوانح به کار رود. بر این اساس,» راهنمای مورد نظر شامل حداقل نیازمندی‌هاء روش‌ها و محاسبات لازم برای انجام پروژه‌های مطالعات ریسک دارایی‌ها در برابر سوانح است. انجام مطالعات تحلیل ریسک دارایی‌ها شامل ابنیه و تأسیسات زیرساخت در برابر سوانح طبیعی در موارد زیر مورد نیاز خواهد بود: - برنامه‌ریزی برای توسعه طرح‌های موجود با اجرای بخش‌های جدید یا تغییر در تأسیسات موجود؛ - شناسایی مخاطرات جدید با توجه به شرایط ساختاری, محلی یا اقلیمی؛ - تهیه پیوست مطالعات ریسک برای طرح‌های توسعه کشور با در نظر گرفتن رویکرد توسعه پایدار ریسک آگاه در برنامه - ارزیابی ریسک ساختمان‌هاء زیرساخت‌ها و دارایی‌های غیر منقول (حداکثر خسارات محتمل دارایی هدف در برابر حوادث آینده در طول عمر آن) متعلق به دستگاه‌های حاکمیتی به منظور پیش نیاز اقدامات مدیریت کاهش و انتقال ریسک و - ارزیابی ریسک-پایه تعهدات شرکت‌های بیمه در ارائه پوشش ریسک سوانح طبیعی ! (حوادث فاجعه آمیز طبیعی) برای مخاطراتی از قبیل زلزله» سیل, توفان و غیره موضوع آیین‌نامه اجرایی بند (چ) ماده (۱۳) قانون مدیریت بحران کشور که در قسمت‌های مختلف این صنعت مانند قیمت گذاری, تعیین سرمایه توانگری و مدیریت انباشتگی ریسک ۲ کاربرد خواهد داشت. در این فصل کلیات و چار چوب مورد نظر برای مطالعات د تحلبا ریسک بر اساس این راهنما معرفی شده است. ۳-۱-۱ هدف های غیرمنقول کشور در برابر ریسک سوانح طبیعی بر اساس ضوابط و معیارهای نظام فنی و اجرایی کشور و استانداردهای 6 1۵خفا2ه» ۱۳۲۵۵۳ ۰ ۰ 2 1 ۵8876821100 ۳۱۹ * -------- صفحهٔ بعد -------- ۴ ۳/۳( راهنمای ارزیابی ریسک سوانح طبیعی معتبر بین‌المللی مدیریت ریسک و روش‌شناسی پذیرفته شده برای مدل‌سازی ریسک سوانح در سازمان‌های بین‌المللی عمومی و خصوصی است. ۳-۱-۱- گستره و کاربران این راهنما بر اساس رویکردی جامع‌نگر و شیءگرا به منظور تشریح حداقل الزامات فنی برای سنجش ریسک دارایی های غیرمنقول شامل ساختمان‌هاء تأسیسات صنعتی و زیرساخت‌های موجود در برابر ریسک سوانح طبیعی تدوین شده است. با وجود آن که توضیحات موردی در این راهنما شامل و محدود به زلزله و سیل می‌باشد. چارچوب و روش‌شناسی پیشنهاد شده در این راهنما برای سایر سوانح طبیعی نیز قابل استفاده هستند. کاربرد اصلی این راهنما در موارد زیر است: شناسایی نوع مخاطرات طبیعی موجود در محل پروژه؛ - توسعه مدل خطر برای مخاطرات اولویت‌دار؛ - شناسایی دارایی‌های در معرض خطر و توسعه مدل دارایی؛ - شناسایی آسیب‌پذیری دارایی‌های در معرض خطر و توسعه مدل آسیب‌پذیری؛ -‏ سنجش ریسک دارایی‌های در معرض خطر؛ - اولویت‌بندی ریسک بر مبنای معیارهای هدف مطالعه؛ - تعریف کاستی‌های احتمالی در معیارهای برآورد و محاسبه ریسک و لزوم اقدامات دقیق‌تر بعدی. کاربران این راهنما شامل مهندسان مشاورء دفتر فنی سازمان‌هاء نهادها و وزارتخانه‌هاء دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی و ۴-۱-۱- مقیاس مطالعه مطالعه تحلیل ریسک با توجه به ماهیت دارایی. پراکندگی مکانی و جغرافیایی آن در سه مقیاس نقطه‌ای, محلی و منطقه‌ای انجام می‌شود. مقیاس نقطه‌ای شامل دارایی‌های تک مانند ساختمان, کارگاه و زیرساخت‌های کوچک است که در آنها سطح خطر تقریباً ثابت فرض می‌شود. مقیاس محلی شامل دارایی‌هایی با کاربری یکسان و گستردگی محلی مانند شهرک‌های مسکونی, کارخانه‌های صنعتی. زیرساخت‌های بزرگ مقیاس مانند پل‌های با طول قابل توجه است که به دلیل ابعادشان ممکن است تحت تأثیر سطوح گوناگونی از خطر قرار گیرند. مقیاس منطقه‌ای نیز شامل مجموعه‌ای از دارایی‌ها با تنوعی از کاربری‌ها است که در پهنه‌ای با ابعاد قابل توجه مانند مناطق شهری, شهرستان‌ها و استان و کل کشور توزیع شده‌اند و در معرض سطوح مختلفی از خطر قرار گرفته‌اند. تحلیلگر ریسک باید بر اساس مقیاس پروژه نسبت به انتخاب دقت مورد نیاز برای تعیین پارامترهای مطالعه. اقدام نماید. ۵-۱-۱- تخصص‌های مورد نیاز تخصص‌های مورد نیاز و حداقل سابقه لازم برای انجام مطالعات تحلیل ریسک بر اساس مخاطره مورد مطالعه و موْلفه‌ی -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - کلیات و چارچوب عمومی مطالعات تحلیل ریسک ۳( ۵ ریسک به شرح جدول زیر پیشنهاد می‌شود. جدول ۱-۱: تخصص‌های مورد نیاز و حداقل سابقه لازم برای انجام مطالعات تحلیل ریسک بر اساس مخاطره مورد مطالعه و موْلفه‌ی ریسک اس سس مهندسی سازه‌های هیدرولیکی و در صورت لزوم مدل‌سازی سیل, پهنه‌بندی سیلاب. هیدرولوژی مهندسی یا هواشناسی مهندسی عمران- مهندسی زلزله. زلزله‌شناسی رش شد پ تحلیل خطر زلزله. مطالعات لرزه زمین ساخت 5آن) پایگاه داده. متره مهندسی عمران-سازه رش شد ی ارزیابی آسیب‌پذیری ساختمان و سازه‌ها و ارزیابی خسارت سوانح طراحی سازه برنامه نویسی رایانه. ارزیابی مالی. ارزیابی خسارت سوانح همچنین ناظرین پروژه‌های ارزیابی ریسک نیز باید به گونه‌ای انتخاب گردند که در بخش‌های مختلف پروژه (ستون اول ۶-۱-۱ -کیفیت مطالعات منظور از کیفیت مطالعات. شرایط انجام پروژه. کیفیت و دقت داده‌های ورودی, دقت روش‌شناسی مورد استفاده و باشد. لزوم انجام مطالعات میدانی, انتخاب منابع داده و تخصص‌های مورد نیاز بر اساس اهمیت پروژه و کیفیت مورد نیاز در حالی که دستورالعمل حاضر نیاز اولیه را برای انجام مطالعات تحلیل ریسک مخاطرات طبیعی پایه گذاری می‌کند. انجام صحیح ارزیابی ریسک سوانح نیازمند استفاده از افراد خبره که دارای تجربه و دانش کافی در این زمینه می‌باشند. است. همچنین به دلیل عدم قطعیت قابل توجه در مطالعات ریسک. سوانح طبیعی آینده ممکن است دارای ابعاد متفاوتی -------- صفحهٔ بعد -------- ۶ ۳/۳( راهنمای ارزیابی ریسک سوانح طبیعی ۲-۱- اصطلاحات و تعاریف مخاطره طبیعی: مخاطره عبارت است از یک رویداد طبیعی, پدیده یا فعالیت انسانی مستعد ایجاد زیان که ممکن است باعث از دست دادن زندگی یا جراحت. زیان مالی. اختلالات اجتماعی و اقتصادی یا تخریب محیط زیست شود. عبارت مخاطره در این دستورالعمل به مخاطرات طبیعی اشاره دارد. این مخاطرات پدیده‌های منحصراً انسان ساخت مانند جنگ., آلودگی و شیوع بیماری را شامل نمی‌شود؛ - شناسایی مخاطرات اصلی: مخاطره‌ای که بر اساس بررسی تاریخی مخاطرات رویداده و شواهد موجود در محل ساختگاه پروژه در دست مطالعه. اثر غالب در ایجاد خسارات محتمل است. این مخاطرات عامل ایجاد مخاطرات تانویه می‌گردند. - مخاطرات ثانویه: گونه‌ای از مخاطرات هستند که در اثر رخداد یک مخاطره اصلی رخ می‌دهند مانند آتش سوزی پس از زلزله. زمین لغزش پس از زلزله یا توفان» سونامی و غیره؛ - خطر: پارامتری قابل اندازه‌ گیری از مخاطره است که با زیان رابطه مستقیم دارد؛ مانند عمق سیلاب, شتاب زلزله و سرعت ماندگار توفان. خطر از طریق دو مفهوم شدت و احتمال سنجیده می‌شود؛ - دارایی: سرمایه‌هایی هستند که در معرض خطر قرار دارند. دارایی در این راهنما شامل ساختمان, زیرساخت. تأسیسات غیرمنقول و جان انسان می‌شود؛ - آسیب‌پذیری: میزان زیان وارد شده به دارایی در رویارویی با شدت‌های مختلف خطر است؛ - ریسک: احتمال رخداد یک پیشامد بد با شدت مشخص. ریسک متشکل از سه مولفه‌ی خطر, دارایی و آسیب‌پذیری است؛ - مدل‌سازی ریسک: سنجش ریسک از طریق توسعه‌ی موْلفه‌های سه‌گانه‌ی ریسک؛ - سانحه طبیعی: اختلال جدی در عملکرد یک سیستم (مانند سکونتگاه‌هاء مراکز جمعیتی و صنعتی) در اثر بروز مخاطرات طبیعی و اندرکنش آن با دارایی‌ها و آسیب‌پذیری آن سیستم که منجر به وقوع خسارات انسانی. کالبدی, - تحلیل‌گر - تحلیل‌گر ریسک: تحلیل‌گر فرد یا مجموعه‌ای دارای تخصص‌های لازم برای تحلیل ریسک است که توسط کارفرما به عنوان مسئول انجام مطالعات تحلیل ریسک موضوع این راهنما تعیین می‌گردد. با توجه به وجود زمینه‌های مختلف تخصصی در فرایند تحلیل ریسک. لازم است کارفرما تا زمان تدوین ضوابط ملی لازمء رأساً با توجه به موضوع پروژه و گستره‌ی آن» بر اساس یک فرایند منطقی و مبتنی بر اسناد مشخص شده. نسبت به -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول -کلیات و چارچوب عمومی مطالعات تحلیل ریسک ۳/۳( / - احتمال فراگذشت رویداد سیل: به عنوان یک متغیر پیشا عبارت است از احتمال آنکه معیار شدت رویداد (مانند دبی رودخانه) در مدت زمانی معین از مقداری معین فراتر رود. با توجه به ماهیت پیشا و همراه با عدم قطعیت این رویداد لازم است تحلیل‌گر نسبت به انتخاب معیارهای متناسب احتمالاتی برای معرفی شاخص‌های مربوط به این رویداد آقدام نماید. همچنین لازم است توابع توزیع احتمال مناسب با توجه به ماهیت خطر سیل و موضوع پروژه‌ی در دست مطالعه انتخاب گردد؛ - میانگین دوره بازگشت سیل: زمان میانگین برآورد شده بین دو رویداد با یک شدت مشخص است. سیل با دوره بازگشت ۵*۰ سال یعنی سیلی که بر اساس برآورد انجام شده یا رویدادهای تاریخی ثبت شده هر ۵*۰ سال یک - نرخ وقوع سیل: به معنی تعداد دفعات وقوع رویداد سیل در واحد سال است. نرخ وقوع عکس دوره بازگشت است. نرخ وقوع سیل با دوره بازگشت ۵۰۰ سال برابر با ۱/۵۰۹۰ است؛ - اهمیت پروژه: بسته به اهمیت پروژه. سنجش ریسک می‌تواند با استفاده از روش‌های مختلفی انجام شود. در راهنمای حاضر پروژه پراهمیت شامل گروه‌های اول تا سوم اهمیت در آیین‌نامه طراحی ساختمان‌ها در برابر زلزله" و پروژه‌های کم اهمیت دربرگیرنده گروه چهارم طبقه‌بندی یاد شده است. - مدل دارایی: مجموعه گونه‌های مختلف موجود در سیاهه‌ی دارایی در معرض خطر بر اساس ویژگی‌های کالبدی و عملکردی و مشخصات تعریف شده برای هر یک از اجزای دارایی است. ۳-۱- اصول سنجش ریسک سوانح می‌بایست به عنوان بخشی از فرآیند مدیریت ریسک پروژه‌های اقتصادی یا مطالعات مربوط به مختلف از مراجع متعددی کسب و در مطالعه به کار برده می‌شود. از این رو برای اطمینان از کیفیت و اعتبار نتایج حاصل از این مطالعه لازم است اجزای مختلف به صورت موْثر و کارآمد و بر اساس اصول زیر به کار برده شود: - یکپارچگی: سنجش ریسک سوانح باید به عنوان بخش جدایی ناپذیر از مطالعاتی که نیازمند آن هستند بوده و اطلاعات مورد نیاز برای تصمیم‌گیری مربوط به پروژه را فراهم سازد؛ - ساختارمندی: سنجش ریسک سوانح می‌بایست بر اساس ساختارها و فرآیندهای پذیرفته شده و استاندارد انجام - تناسب: روش سنجش و نوع خروجی‌های آن می‌بایست بر اساس نیازمندی‌های مطالعه تعیین گردد؛ استاندارد ۲۸۰۰ (ویرایش چهارم) -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ ۳/۳( راهنمای ارزیابی ریسک سوانح طبیعی - پویایی: موّلفه‌های ریسک سوانح در طول زمانی دستخوش تغییر می‌شوند که این مسئله اندازه و پراکنش ریسک را تغییر می‌دهد. لازم است سنجش ریسک در بازه‌های زمانی مشخص بسته به نوع مخاطره و اهمیت دارایی تکرار عوامل فرهنگی و انسانی: ریسک سوانح تنها منشاً طبیعی ندارد و فعالیت‌های انسانی و ساختار فرهنگی منطقه مورد مطالعه بر آن تأثیر می‌گذارد. لازم است این عوامل در سنجش یا کالیبراسیون نتایج دخالت داده شوند؛ ۳-۱- چارچوب ۱-۴-۱ مقدمه هر برنامه مدیریت ریسک در یک مجموعه دارای ماهیت. راهبردها و اهداف مربوط به خود است. بر اساس این مشخصه ها اهداف مورد نظر برای مطالعات تحلیل ریسک در یک مجموعه تعیین می‌شود. چارچوب تعریف شده برای مطالعات تحلیل ریسک باعث می‌شود هر یک از اجزای مطالعه به نحو موْثْری در رسیدن به اهداف پروژه کمک کند. چارچوب تعریف شده برای مطالعات باید در موارد زیر اطمینان کافی ایجاد کند: - کلیه اجزای لازم در مطالعه تحلیل ریسک منظور شده‌اند؛ - این اجزا دارای هماهنگی و یکپارچگی لازم هستند؛ - این اجزا دارای مقیاس مشابه و همخوان با یکدیگر و همجنین متناسب با اهداف مطالعه هستند؛ - مراجع و مبانی مطالعه برای توسعه اطلاعات و داده‌ها در هر جزء با سایر اجزا دارای تطابق لازم است؛ - جهت‌گیری مطالعات به سمت بروندادهای مورد نظر است. ۳-۴-۱ رهبری و تعهد مدیریت ارشد طرح و سازمان‌های ناظر باید تا حد ممکن اطمینان حاصل نمایند که نتایج سنجش ریسک در کلیه موْلفه‌های مرتبط طرح به کار گرفته شده و تصمیمات لازم با علم به نتایج ارزیابی ریسک سوانح موْثر در طرح اخذ می گردد. مدیریت پروژه باید در موارد زیر متعهد باشد: - اطلاع یافتن از وضعیت موجود و آسیب‌پذیری دارایی‌های در معرض خطر در طرح؛ - مطابقت دادن روش سنجش ریسک با مقتضیات و الزامات طرح بر اساس اهمیت دارایی‌ها و شدت رخداد رویدادهای خطر آفرین؛ - تخصیص منابع مورد نیاز برای انجام صحیح فرآیند سنجش ریسک؛ - الزام ذی‌نفعان و دست اندرکاران طرح در استفاده از نتایج سنجش ریسک سوانح و نظارت بر آنها. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول -کلیات و چارچوب عمومی مطالعات تحلیل ریسک را ری ۹ ۳-۴-۱- یکپارچگی مطالعات تحلیل ریسک یک پروژه دارای موْلفه‌های معرفی شده در بند ۱-۵-۱ است. هر یک از این موْلفه‌ها در قالبی مشخص و مجزا و معمولاً بر اساس ضوابط و معیارهایی مستقل از سایر مولفه‌ها تدوین می‌شوند. از این رو لازم است برنامه ریزی انجام مطالعات در چارچوب تعریف شده به نحوی باشد که اطمینان کافی از هماهنگی و یکپارچگی مطالعات ایجاد نماید. این برنامه‌ریزی باید منتج به این امر گردد که مقیاس مطالعات در هر موْلفه با سایر موْلفه‌ها متناسب بوده و خروجی مورد نظر از هر موْلفه برای موْلفه بعدی قابل استفاده باشد. همجچنین همانگونه که در بند ۱-۴-۱ ذکر شد لازم است مجموعه فرایند تعریف شده در چارچوب پروژه با کمترین هزینه به اهداف مورد نظر در مطالعات تحلیل ریسک و بروندادهای مورد نظر در آن بینجامد. مطالعات تحلیل ریسک همزمان با به کارگیری مراجع معتبر مورد اشاره در این راهنما انجام می‌شود. با این حال در طی انجام مطالعات هر موْلفه باید توجه نمود ضوابط موجود در زمان‌های متفاوت و با دیدگاه‌های متفاوت تدوین شده‌اند. بر این اساس باید بررسی و توجه کافی بر هماهنگ‌سازی اصول و مبانی مورد استفاده در این زمینه نیز به صورت مضاعف مورد توجه باشد. مطالعات تحلیل ریسک همچنین باید به نحوی صورت پذیرد تا نتایج حاصل با کارکردهای سازمان‌های استفاده کننده از این نتایج هماهنگ بوده و یا به طور طبیعی باعث ارتقای این کار کردها شود. ۴-۴-۱- طراحی ۱-۴-۴-۱ شناخت اهمیت ربسک سوانح پیش از تعیین روش مناسب برای سنجش ریسک سوانح در طرح, لازم است تحلیل‌گر ریسک درک صحیحی درباره موارد زیر به دست آورد: - میزان ارزش دارایی‌های موجود در طرح؛ - انواع مخاطرات موجود در منطقه مورد بررسی؛ - فراوانی و شدت مخاطرات شناسایی شده در منطقه؛ - دارایی‌های دچار مخاطرات شناسایی شده در طرح؛ - شرایط آسیب‌پذیری دارایی دچار هر مخاطره: ۵-۴-۱- پیاده سازی مدیران آرشد طرح باید نسبت به انجام اقدامات زیر با تعهد لازم عمل نمایند: - برنامه‌ریزی برای انجام فرآیند سنجش ریسک سوانح - تخصیص منابع انسانی و مشاور متخصص و منابع مالی لازم؛ -------- صفحهٔ بعد -------- ۰ ۳( راهنمای ارزیابی ریسک سوانح طبیعی - تشخیص سایر مراحل و بخش‌های طرح که باید از نتایج سنجش ریسک در تصمیم‌گیری استفاده نمایند. - شناسایی کاستی‌های موجود در زمینه اطلاعات ریسک و اقدام در جهت تأمین آنها 7 برنامه‌ریزی برای به روزرسانی مطالعات در دوره‌های زمانی مشخص متناسب با شرایط پروژه ۶-۴-۱- نظارت و بازنگری فرآیند تحلیل ریسک باید به منظور حصول اطمینان از معتبر بودن فرضیات اتخادذ شده در مورد شناسایی ریسک‌ها. صحت فرضیات انجام گرفته در مرحله سنجش ریسک‌ها.ء همسو بودن نتایج ارزیابی ریسک با تجربیات واقعی و پیاده‌سازی صحیح روش‌های سنجش ریسک به صورت دوره‌ای مورد نظارت و بازنگری قرار گیرد. ۱- ۵- فرآیند ۱-۵-۱- کلیات سنجش ریسک سوانح طبیعی, از طریق سنجش مزوْلفه‌های موْثر بر ریسک و ترکیب آنها با یکدیگر انجام می‌شود. بر این اساس چارچوب مطالعه تحلیل ریسک در این راهنما شامل ۴ موْلفه اصلی مندرج در زیر است: ۲- سنجش دارایی‌های در معرض خطر؛ ۴- سنجش آسیب‌ازیان: آسیب مستقیم مالی و جانی غیر مستقیم یا هزینه‌های موقت دوره بحران؛ ۵- ارزیابی آسیب/زیان: طبقه‌بندی و اولویت‌دهی به ریسک. این موْلفه‌ها باید به صورت کیفی یا کمی - بر اساس نیازمندی‌های طرح - و ترکیب آنها بر اساس فرآیند نشان داده -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - کلیات و چارچوب عمومی مطالعات تحلیل ریسک ۳( 1 شکل ۱-۱: فرایند مطالعات تحلیل ریسک سوانح طبیعی تحلیل‌گر باید نسبت به شناخت مشخصات پروژه و تهیه یا تولید اطلاعات لازم در هر زمینه مبتنی بر ضوابط این راهنما و سایر ضوابط معتبر ملی اقدام نماید. در بسیاری از موارد این مولفه‌ها دارای اثرات متقابل بر یکدیگر هستند. میزان پیجیدگی و دقت هر یک از این مژْلفه‌ها در مطالعه باید بر اساس اهداف مطالعه. مقیاس مطالعه و کاربرد آن مشخص گردد. در بسیاری از این موارد با توجه به در دسترس بودن حجم داده متفاوت در هر یک از مولفه‌هاء لازم است تحلیلگر نسبت به انتخاب سطح دقت متفاوت و تنظیم این عامل بین مولفه‌های مختلف مطالعه تصمیم‌گیری نماید. برای این کار ممکن است از مدل‌های ساده و سیاهه‌ای محدود یا مدل‌های دقیق و سیاهه گسترده در موْلفه‌ها استفاده شود. در مواردی مانند محدود بودن منابع (زمان. بودجه یا داده) یا نیاز به سوْالاتی مشخص, انجام مطالعه‌ای در سطح محدود با حذف بخشی از هر موّلفه توصیه می‌شود. در بخش‌های بعدی این فصل از راهنما روش‌شناسی مطالعات هر یک از موّلفه‌های معرفی شده. چارچوب انجام مطالعات و ملاحظات لازم در هر بخش ارائه شده است. همچنین رویکردهای مختلف سنجش مولفه‌های ریسک و سپس ترکیب آنها با یکدیگر به منظور آرزیابی ریسک دارایی‌های طرح در برابر مخاطرات طبیعی ارائه می‌شود. سنجش ریسک ناشی از مخاطرات مختلف از چارچوبی مشابه پیروی می‌کند. ۳-۵-۱- روش‌های سنجش ریسک تحلیل ریسک به روش‌های مختلفی که متأثر از اهمیت ریسک در پروژه, در دسترس بودن اطلاعات ورودی برای سنجش ریسک و در دسترس بودن توانمندی علمی-مهندسی هستند قابل انجام است. در صورتی که روش استفاده شده در صورتی که ریسک در قالب کمیت مربوط به زیان مالی محتمل بیان شودء روش سنجش کمی نامیده می‌شود. علاوه بر این تقسیم‌بندی,» روش‌های سنجش ریسک را می‌توان در گروه‌های زیر نیز دسته‌بندی کرد: ۱- روش‌های مبتنی بر نظر کارشناسی: این روش‌ها معمولاً در مواقعی استفاده می‌شوند که اطلاعات مورد نیاز در دسترس نباشد یا اطلاعات در دسترس دارای محدودیت باشد؛ ۲- روش‌های آماری: در صورت وجود داده‌های مربوط به زیان در سوانح گذشته می‌توان ریسک را بر اساس پارامترهای آماری مانند میانگین و انحراف معیار سنجید؛ ۳- روش‌های متکی بر داده‌های مکانی: این روش‌ها به فراخور وجود و کیفیت داده‌های مکانی. دارای درجات مختلف پیچیدگی هستند و برای نمایش مکانی ریسک (یا موْلفه‌های آن) و تولید نقشه کاربرد دارند؛ ۴ روش‌های متکی بر مدل‌سازی ریسک: در صورت وجود و در دسترس بودن مدل‌های معتبر ریسک سوانح برای یک منطقه. می‌توان از این مدل‌ها (با یا بدون انجام اصلاحات) برای سنجش ریسک استفاده کرد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳-۵-۱- سنجش خطر خطر (تعیین احتمال و شدت شاخص خطر و تخحمین محدوده جغرافیایی تحت تاثیر) را در بر می‌ گیرد. در این بخش اطلاعات کلی در مورد نحوه انجام تحلیل خطر ارائه می‌گردد. اطلاعات ارائه شده در این بخش اختصاص به مخاطره خاصی نداشته و برای کلیه مخاطرات قابل استفاده است. ۱-۳-۵-۱ شناسایی مخاطره! در اولین گام از مطالعات تحلیل خطر لازم است تحلیل‌گر نسبت به جمع‌آوری اطلاعات اولیه با هدف شناخت مخاطرات طبیعی محتمل یا مخاطرات اصلی در ساختگاه در دست مطالعه, اقدام نماید. شناسایی مخاطرات اصلی " از روش‌های گوناگونی از قبیل بررسی تاریخجه و کاتالوگ سوانح رخ داده در مصاحبه با افراد محلی؛ استفاده از نقشه‌های پهنه‌بندی خطر بین‌المللی ملی. استانی پا محلی؛ گزارش‌های سازمان‌ها و دستگاه‌های اجرایی از جمله نهادهای مرتبط با موضوع پروژه و یا مراجعه به اسناد پروژه‌های گذشته قابل انجام است. در بررسی اطلاعات گذشته باید اطلاعات در مورد موقعیت رخداد. تاریخ رخداد. شدت رخداد. میزان آسیب. مقدار زیان مالی و جانی به بار آمده مورد توجه قرار گیرد. استفاده از ابزارهای ارزیابی مانند ماتریس شدت-احتمال * مفید است. تحلیل‌گر اهمیت مخاطرات موجود در محل را از طریق بررسی تواتر و شدت آنها تعیین می‌کند. ایجاد یک بانک اطلاعاتی یا کاتالوگ مربوط به هر خطر شامل نوع خطرء زمان رویداد. محل رویداد و توزیع جغرافیایی شدت رویداد. عوامل ایجاد خطرء روند تغییرات شدت رویداد در طول زمان و سایر اطلاعات مورد نیاز برای شناسایی ماهیت کیفی و کمی هر خطر و استفاده در تحلیل آن لازم است. ۲-۳-۵-۱ انتخاب شاخص خطر پس از شناسایی مخاطرات اصلی در محدوده مورد مطالعه. لازم است شاخص شدت خطر برای هر یک از مخاطرات مورد نظر تعیین گردد. تعیین شاخص خطر بستگی به نوع داده‌های اندازه‌گیری شده و در دسترس و حساسیت دارایی‌های مورد مطالعه نسبت به آنها دارد. ممکن است یک با چند شاخص شدت خطر در این مرحله انتخاب شوند. جدول ۲-۱ نمونه هایی از شاخص‌های شدت خطر را برای دو مخاطره سیل و زلزله نشان می‌دهد. دام آ0 00زا زا۱106 دارهم مهن / - ی -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - کلیات و چارچوب عمومی مطالعات تحلیل ریسک ۳( ۳ جدول ۳-۱: پارامترهای خطر مربوط به مخاطرات محتمل در ایران ۳-۳-۵-۱ محاسبه شاخص خطر محاسبه شاخص خطر شامل فرآیندهای محاسباتی به منظور تعیین احتمال, شدت و توزیع مکانی شاخص خطر در محدوده مورد مطالعه است. به طور کلی سنجش شاخص خطر بسته به اهمیت پروژه منابع موجود و اطلاعات در دسترس به روش کیفی و کمی تقسیم‌بندی می‌گردد. تکیه اصلی این راهنما بر استفاده از روش‌های کمی تحلیل خطر است که در انجام ارزیابی عددی آسیب‌ها و خسارات کاربرد موْثرتر و بهتری دارد. سنجش خطر به روش کیفی باید تنها در ارزیابی‌های مربوط به مرحله مقدماتی پروژه که اطلاعات لازم برای انجام محاسبات دقیق‌تر موجود نیست. دارایی کم اهمیت بوده. یا در مواردی که مقصود از تحلیل ریسک انجام غربالگری اقدامات بر اساس اولویت آنها باشد. مدنظر قرار گیرد. ۱-۳-۳-۵-۱- سنجش خطر! به روش کیفی در سنجش خطر به روش کیفی احتمال و شدت رخداد مخاطره مورد نظر به صورت کیفی و با استفاده از عبارت‌های توصیفی خیلی کم کم. متوسط زیاد و خیلی زیاد بیان می‌گردد. تحلیل خطر کیفی مخاطرات طبیعی باید به تشخیص تحلیلگر از طریق یک یا ترکیبی از روش‌های زیر انجام شود: رویکردهای گروهی: در این روش‌های که مبتنی بر آراء جمعی است شدت و احتمال خطر با استفاده از تکنیک‌های استاندارد مانند مصاحبه ساختارمند با متخصصین مطلع یا روش‌های مصاحبه‌ی دوره‌ای مانند روش دلفی به طور کیفی تعیین می رویکرد مبتنی بر شواهد: در این رویکرد. شدت و احتمال مخاطرات رویداده در گذشته مبنایی برای تعیین ابعاد مخاطره در آینده است. استفاده از فهرست رخدادهای گذشته از جمله تکنیک‌های مربوط به این رویکرد هستند؛ قضاوت کارشناسی : در این روش بر اساس تجربیات گذشته‌ی تحلیلگر مطلع درباره مخاطره مورد نظر یا شناخت وی از تاریخچه‌ی رویدادهای گذشته در محل پروژه» احتمال و شدت کیفی خطر تعیین می‌گردد. از جمله متخصصانی که می توان از نظر کارشناسی آنها در مورد سطح خطر یک منطقه استفاده نمود. می‌توان به کارشناسان بیمه. کارشناسان سازمان ها یا شرکت‌های دولتی. عمومی با خصوصی مرتبط با سوانح طبیعی و نقشه‌های خطر منتشر شده توسط مراکز تحقیقاتی یم ها ی زاره بچ ۲ 0 ۳۲۵۲ - -------- صفحهٔ بعد -------- ۴ ۳( راهنمای ارزیابی ریسک سوانح طبیعی و علمی داخلی یا بین‌المللی اشاره کرد. همچنین می‌توان از روش‌های مرسوم در سنجش خطر به روش کیفی استفاده نمود. یکی از این روش‌هاء ترسیم ماتریس شدتاحتمال خطر است که در آن محورهای افقی و عمودی به ترتیب شدت وقوع و احتمال وقوع مخاطره را به صورت کیفی نشان می‌دهند (شکل ۲-۱)؛ ناد اه ط ۹ 1 4 شدت رخداد شکل ۲-۱ ماتریس شدت-احتمال خطر (سرخ: خطر خیلی زیاد. نارنجی: خطر زیاد. زرد: خطر متوسط. سبز: خطر کم و آبی: خطر خیلی کم) - روش‌های آماری !: در صورت وجود پایگاه داده مناسب و کافی از رخدادهای خطرزای گذشته. تحلیلگر ریسک قادر خواهد بود با استفاده از روش‌های آماری برآوردی از احتمال وقوع مخاطره و شدت آن به دست آورد. برای استفاده از این روش وجود سامانه‌ی ثبت اطلاعات قابل اطمینان (پیوسته و دقیق) در محل پروژه ضروری است؛ - تحلیل‌های سیستمی: در هنگامی که دارایی در معرض خطر شامل سیستم‌های پیچیده با اجزای زیاد است (مانند تأسیسات صنعتی) می‌توان برای شناخت و تحلیل کیفی شدت و احتمال مخاطرات ممکن در آینده از چک‌لیست هاء روش‌های تحلیل سیستمی مانند هزاپ ؟. تحلیل علل ریشه‌ای ؟. درخت خطا* و نظیر آنها بهره برد؛ - بازرسی محل*: در این روش تحلیلگر ریسک بر اساس آثار رویداد مخاطرات گذشته مانند داغ آب سیل بر عوارض محلی یا زمین لغزش‌های تاریخی. اطلاعاتی در مورد پارامتر خطر به دست می‌آورد. این روش در هنگامی که روش‌های دیگر قابل استفاده نباشند پا در کنار روش‌های دیگر کاربرد دارد. ۲-۳-۳-۵-۱- سنجش خطر* به روش کمی در سنجش (تحلیل) خطر به روش کمی, از شاخص‌های عددی برای تعریف پارامترهای مختلف موْثر بر شدت خطر ۱۳۷۵۳۲۱ ۵ 2 ۷0 دزدراه ۸ عحسهت) ا۸0۵0 ‎٩ ۵۵ ۳۵۵ * ٩ ‏مازگ‎ 7 لهس از 0۵۱1۵1۷۵ ‎٩ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - کلیات و چارچوب عمومی مطالعات تحلیل ریسک ۳( ۵ برای تصمیم گیری مورد نیاز باشد- مورد استفاده قرار گیرد. تحلیل خطر کمی خود به دو گروه تحلیل خطر تعینی! و در تحلیل خطر تعینی فرض می‌گردد که یک مخاطره در مکان مشخص و با شدت مشخص رخ می‌دهد و سپس بر اساس این فرض و استفاده از روش‌های مهندسی, پارامتر خطر در محل پروژه یا در شبکه‌ای از نقاط از پیش تعریف شده محاسبه می‌گردد. بنابراین تعریف یک یا چند سناریوی رخداد یک مخاطره در مکان مشخص و با بزرگی مشخص یکی از مراحل لازم در این نوع تحلیل خطر است. این سناریوها معمولاً برای توصیف بدبینانه‌ترین یا محتمل‌ترین رخداد مخاطره‌آمیز تعریف می‌شوند. از این نوع تحلیل خطر بیشتر برای برآوردهای مربوط به هشدار زودهنگام سانحه. مدیریت واکنش اضطراری یا برنامه‌ریزی برای بازتوانی و بازسازی پس از رخداد سانحه یا تحلیل ریسک مجموعه‌های با گستردگی جغرافیایی مانند شریان‌های حیاتی استفاده می‌گردد. مراحل تحلیل خطر تعینی زلزله و سیل در فصول بعدی این راهنما ارائه می‌شود. ۲- تحلیل خطر احتمالاتی در روش احتمالاتی, احتمال وقوع و بزرگای کلیه عوامل مولد مخاطره و موْثر بر پارامتر خطر در محل ساختگاه مانند خطر مورد استفاده قرار می‌گیرد. این نوع تحلیل معمولاً در طرح‌های هادی, جامع و تفصیلی روستایی و شهری, مطالعات کاهش ریسک مخاطرات طبیعی, احداث پروژه‌ها با دوره بهره‌برداری طولانی و تعیین نرخ بیمه سوانح مورد استفاده قرار می‌گیرد. خروجی تحلیل خطر احتمالاتی معمولاً به صورت نقشه خطر۲ با دوره‌های بازگشت مختلف و منحنی احتمال فراگذشت خطر " تولید می‌گردد. مراحل لازم برای انجام تحلیل خطر احتمالاتی زلزله و سیل در فصول بعدی این راهنما ارائه می‌شود. شناخت عوامل ایجاد عدم قطعیت در فرایند برآورد شدت خطر ضروری است. علاوه بر آن در روند تحلیل خطر ممکن است روش‌های متفاوتی برای تعیین پارامترهای لازم برای تحلیل وجود داشته باشد که در نظر گرفتن هر کدام از این روش ها در انتهای تحلیل به نتیجه متفاوتی منجر می‌گردد و باعث ایجاد عدم قطعیت در نتایج می‌گردد. در چنین مواردی لازم است تحلیلگر با شناخت منابع ایجاد عدم قطعیت با در نظر گرفتن توابع توزیع احتمال مناسب. اثرات عدم قطعیت در هر یک از عوامل را در فرایند تحلیل و نتایج نهایی منظور نماید. همچنین تحلیل‌گر باید با استفاده از روش‌های مناسب (مانند درخت منطق) مسئله عدم قطعیت روش تحلیل را مورد بررسی قرار داده و گستره نتایج ممکن را که به دلیل استفاده از ده له ٩ ۲۵۳۵ ۵۳ 0 000010000 انازازطاهدا۳۵ ‎٩ -------- صفحهٔ بعد -------- ۶ ۳( راهنمای ارزیابی ریسک سوانح طبیعی روش‌های مختلف و فرضیات متفاوت تحلیل به دست آمده» ارائه دهد. این موضوع به خصوص در انجام تحلیل خطر احتمالاتی دارای اهمیت زیاد است و پیامدهای آن باید در نتایج نهایی تحلیل خطر منعکس گردد. ۵-۳-۵-۱- راستی آزمایی خطر را با روشی متقن و متعارف آزموده و آن را در گزارش ارائه نماید. بر این اساس پس از انجام تحلیل خطرء نتایج به دست آمده باید با استفاده از اندازه گیری‌های محلی مناسب یا مقایسه با نتایج مطالعات معتبر قبلی مورد صحت‌سنجی قرار گیرد. همانگونه که ذکر شد این راستی‌آزمایی و اعتبارسنجی باید در صورت امکان در کلیه مراحل انجام تحلیل خطر انجام ۴-۵-۱- شناسایی دارایی در معرض خطر دارایی‌های در معرض خطر شامل کلیه ابنیه, تأسیسات. تجهیزات و اثائیه هستند که در معرض مخاطرات قرار داشته و احتمال دارد در صورت رخداد مخاطره دچار سیب کالبدی و عملکردی شوند. موْلفه‌ی دارایی در معرض خطر بسته به هدف مطالعه تعریف متفاوتی دارند. در صورتی که تحلیل ریسک با هدف محاسبه آسیب و زیان محتمل یا محاسبات نرخ بیمه برای یک سازه یا تأسیسات مشخص انجام شود. مولفه‌ی دارایی تنها شامل این مجموعه خواهد بود. در حالی که اگر هدف از مطالعه انجام محاسبات مربوط برای مجموعه‌ای از تأسیسات و ابنیه در گستره‌ی جغرافیایی قابل توجه مانند یک محله. منطقه یا یک شهر باشد. دارایی‌های در معرض خطر شامل مجموعه‌ای از ساختمان‌ها و تأسیسات در گونه‌های مختلف بوده و مشخصات موْثر در مطالعه با تنوع بیشتری در سیاهه مربوط به دارایی‌ها مورد نیاز خواهد بود. در صورتی که موضوع مطالعه شامل بررسی یک منطقه است موْلفه‌ی دارایی وضعیت ابنیه و اجزای فیزیکی و مشخصات جمعیتی محدوده در دست مطالعه را شرح می‌دهد. در این موْلفه باید با استفاده از سیستم‌های استاندارد گونه‌شناسی نسبت به گروه‌بندی هر یک از اجزای در دست مطالعه مانند ساختمان‌های متعارف. تأسیسات ضروری و حساس. اجزای سیستم حمل و نقل و اجزای سیستم‌های خدمت‌رسانی مانند آب برق گاز و مخابرات اقدام نمود. این گروه‌بندی بر اساس ویژگی‌های موْلفه قبلی و بعدی فرایند مطالعه یعنی مولفه‌های سنجش خطر و آسیب‌پذیری و همچنین اطلاعات و مشخصات در دسترس از آنها انجام می‌پذیرد. در ایجاد سیاهه دارایی می‌توان از بانک‌های داده موجود استفاده نمود؛ اما اصلاح و به روزرسانی آنها بر اساس بررسی‌های میدانی و نمونه‌های تعریف شده به این منظور ضروری است. به مجموعه گونه‌شناسی بخش‌های مختلف دارایی و مشخصات آنها در این راهنما مدل دارایی اطلاق می‌گردد. مدل دارایی ارتباط بین بخش‌های کالبدی و عملکردی دارایی را به کمک مشخصات تعریف شده برای هر یک از بخش‌ها و گونه‌ها به موْلفه‌های خطر و آسیب‌پذیری در مطالعه تحلیل ریسک برقرار می‌سازد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - کلیات و چارچوب عمومی مطالعات تحلیل ریسک ۳( ۷ همانطور که در شکل (۳-۱) نشان داده شده است. یک مدل ایده‌آل دارایی ساختمان بطور نمونه حاوی مشخصات زیر ۲۱.) درس ستی. ۱ شهرستان, استان / ۰ ارزس جایگزینی ساختمان. آرزس آناید. ۱ : ۹ 7 آررس فعالیت تجاری و نوع سازه (اسکلت فولادی. لا ما اقتصادی اس کلت بتنی. بنایی. حوبی و ه عیرد). نوع ی سال تاحخت سا ار ا ۳ کاربری,تعداد طبقات, نار خیابان. تعداد ک ما خنس پوس سقف. نوع ریررمین : ۷ ۳ ر دبوار خارجی. نعداد دودکس با المان تر ینور ۰ غیرد ر ۱ شکل ۳-۱: شماتیک مدل دارایی ۱ محل دارایی: محل دارایی بسته به اطلاعات در دسترس و دقت سنجش ریسک با ریزنمایی‌های مختلفی از قبیل مختصات جغرافیایی» مختصات محلی, آدرس پستی, کد پستی. محله. ناحیه. منطقه. شهرء شهرستان و استان ۲ خصوصیات سازه‌ای: نوع سازه (مانند اسکلت فولادی, بتن مسلح. بناییء چوبی. سبک و غیره)» سال ساخت و تعداد طبقات خصوصیاتی از دارایی هستند که میزان آسیب‌پذیری سازه را در برابر مخاطره مورد مطالعه آشکار می‌کنند؛ ۳ خصوصیات غیرسازه‌ای: نوع مصالح دیوارهای خارجی» نوع مصالح سقف. وجود دودکش, سازه‌های الحاقی و غیره میزان آسیب‌پذیری اجزاء غیرسازه‌ای را در برابر مخاطره مورد مطالعه مشخص می‌کنند؛ ۴) _خصوصیات معماری و شهرسازی: کاربری» تعداد طبقات. تراز کف طبقه اول و غیره از جمله خصوصیاتی هستند که بر میزان آسیب‌پذیری دارایی تأثیر می‌گذارند؛ ۵ ارزش: بر اساس تعریف ارائه شده برای گستره این راهنماء برای برآورد ارزش اقتصادی دارایی ابنیه. تأسیسات. تجهیزات و اثائیه داخل آن منظور می گردد. با این حال تحلیلگر می‌تواند با در نظر گرفتن تمهیدات لازم میزان درآمد کسب و کار داخل ساختمان (روزانه یا ماهانه) را نیز در تعیین زیان ناشی از رخداد مخاطره در نظر بگیرد. ۶ از آنجا که اغلب جمع آوری کلیه اطلاعات و مشخصات مربوط به دارایی به دلیل عدم وجود پایگاه‌های داده شهری قابل اعتماد به طور کامل ممکن نیست. در عمل تنها بخشی از اطلاعات فوق در روند سنجش ریسک استفاده می ۱ ۸۳۳۶۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ ۳( راهنمای ارزیابی ریسک سوانح طبیعی کیفیت خروجی سنجش ریسک بالاتر و قابل اتکاتر خواهد بود. در این زمینه توجه به ملاحظات مندرج در بندهای ۳-۱ و ۳-۴-۱ این راهنما ضروری است. ۵-۵-۱- سنجش آسیب پذ بری موْلفه‌ی آسیب‌پذیری شدت آسیب‌پذیری کالبدی یا عملکردی دارایی را در رویارویی با مخاطرات تعیین می‌کند. آسیب پذیری کالبدی معمولاً به شکل آسیب و تأثیرپذیری عملکردی به شکل تولید یا درآمد از دست‌رفته تعریف می‌شود. بسته به روش سنجش آأسیب پذیری,» تحلیلگر ریسک در این مرحله باید میزان آسیب‌پذیری دارایی در مواجهه با مقادیر مختلف شدت خطر را از طریق مدل‌سازی رایانه‌ای آسیب‌پذیری دارایی (برای دارایی‌های نقطه‌ای) یا انتخاب مقدار کیفی آسیب پذیری» توابع شکنندگی یا توابع آسیب‌پذیری متناسب با خصوصیات گونه‌ی جزء مورد نظر در دارایی (برای دارایی‌های محلی و منطقه‌ای) تعیین کند. سنجش آسیب‌پذیری در چند مرحله انجام می‌پذیرد. این مراحل در زیربخش‌هایی که در پی می‌آیند توضیح داده شده‌اند. جزئیات فنی در مورد سنجش آسیب‌پذیری بسته به نوع مخاطره به صورت نمونه در برابر زلزله و سیل در فصل‌های دوم و سوم ارائه می‌شود. ۱-۵-۵-۱ گونه‌بندی اجزای دارایی در معرض خطر بر اساس گونه‌شناسی آنها در مواجهه با مخاطره با شدت‌های مختلف. توسط تحلیل گر ایجاد می‌شود. این گونه‌شناسی بر اساس معیارهایی مانند خصوصیات شهرسازی, معماری و سازه‌ای تعریف می‌گردد. در این مرحله. تحلیلگر ریسک باید نسبت به گونه‌بندی اجزای دارایی در معرض خطر بر اساس گونه‌شناسی مرجع خود اقدام نماید. اطلاعات لازم برای گونه‌بندی اجزای دارایی باید در مرحله شناسایی دارایی در معرض خطر جمع‌آوری شده باشد. تعداد گونه‌بندی اجزای دارایی باید به نحوی تعیین شود که ۱) تفاوت اجزای دارایی‌ها را از لحاظ تأثیرپذیری از مخاطرات در نظر گیرد و ۲) امکان تعیین آسیب‌پذیری کیفی ! یا یافتن توابع شکنندگی و آسیب پذیری " یا توسعه آنها را با توجه به داده‌ها و منابع در دسترس میسر نماید. برای این منظور مرور ادبیات فنی مربوط به مطالعات سنجش ریسک در مورد دارایی‌های مشابه و بهره‌گیری از دانش متخصصان سنجش ریسک در هنگام تعیین گونه‌های آسیب‌پذیری توصیه می‌شود. ۲-۵-۵-۱ تعیین الگوی آسیب‌پذبری گونه‌های موجود در دارایی پس از گونه‌بندی دارایی‌های در معرض خطر بر اساس میزان آسیب‌پذیری آنها در برابر مخاطره مورد نظرء باید الگوی آسیب‌پذیری هر گونه تعیین شود. بسته به روش انتخابی برای سنجش ریسک. تعیین الگوی آسیب‌پذیری به دو شکل انجام می‌پذیرد: "برای استفاده در سنجش ریسک به روش کیفی برای استفاده در سنجش کمی و عددی ریسک -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول -کلیات و چارچوب عمومی مطالعات تحلیل ریسک ۳( ۹ - سنجش ریسک به روش کیفی: در هنگامی که از روش کیفی برای سنجش ریسک استفاده می‌شود. لازم است آسیب‌پذیری گونه‌های دارایی با توصیف کیفی (آأسیب‌پذیری کم متوسط و زیاد) تعیین شود. در این هنگام تحلیل گر باید با استفاده از روش‌های مبتنی بر قضاوت کارشناسی, روش‌های گروهی. یا بررسی داده‌های آسیب‌های -‏ سنجش ریسک به روش کمی: در صورت استفاده از روش کمی و عددی در سنجش ریسک. تحلیلگر باید از یکی از دو روش زیر استفاده نماید: * یا از طریق مرور ادبیات فنی مربوط به آسیب‌پذیری دارایی در معرض خطر نسبت به انتخاب توابع شکنندگی و آسیب‌پذیری که در مطالعات معتبر گذشته برای شرایط مشابهی تهیه شده‌اند. استفاده نماید. * _یادر صورت معتبر نبودن یا عدم وجود توابع یاد شده., با استفاده از روش‌های معتبر تحلیل آسیب‌پذیری شامل روش‌های تجربی, تحلیلی یا روش‌های ترکیبی, نسبت به توسعه توابع مورد نیاز اقدام نماید. ۳-۵-۵-۱ راستی آزمایی الگوی آسیب‌پذبری انتخاب شده الگوی آسیب‌پذیری انتخاب شده برای گونه‌های دارایی می‌بایست با بهره‌گیری از قضاوت کارشناسی, مقایسه آماری با خسارات گذشته به دارایی‌های مشابه یا مقایسه با مطالعات معتبر مستقل راستی‌آزمایی گردند به نحوی که الگوی انتخابی تا بیشترین حد ممکن بیانگر تحوه آسیب‌پذیری گونه‌های دارایی در شرا یط مخاطره‌ای و ساخت و ساز در منطقه پروژه ۳-۵-۵-۱- بررسی عدم قطعیت مورد بررسی قرار گیرد و دامنه تغییرات در حالت‌های ممکن برای آن پیش‌بینی شود. زیان (خسارت مالی) و زیان غیرمستقیم (خسارت مالی غیرمستقیم) است. مراحل لازم برای سنجش ریسک تعینی و احتمالاتی یا دارایی‌های تکی و گروهی یکسان است. همچنین. همانند رویکرد دنبال شده در بخش سنجش خطرء بسته به نوع تحلیل خطر انتخاب شده و تحلیل آسیب‌پذیری و دارایی, تحلیلگر باید از یکی از روش‌های کمی. کیفی, یا کمی- کیفی برای سنجش ریسک استفاده نماید. سنجش ریسک ممکن است با درجات مختلفی از دقت و کیفیت انجام پذیرفته و دربرگیرنده یک یا چند مرحله ساده یا پیچیده باشد. به طور کلی روش‌های سنجش ریسک باید دارای ویژگی‌های زیر - مناسب و مرتبط با نیازمندی‌های پروژه مورد نظر باشند؛ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۰ ۳( راهنمای ارزیابی ریسک سوانح طبیعی - نتایج به دست آمده از روش انتخابی موجب افزایش آگاهی از ریسک و آگاه‌سازی فرأیند تصمیم‌گیری در مورد یک راهکار (اعم از سخت‌افزاری یا نرم‌افزاری) در بهره‌برداران پروژه شود؛ - قابلیت تکرارپذیری داشته باشند یعنی در صورت تکرار فرأیند توسط گروهی دیگری از کارشناسان به نتایج مشابه - منابع مالی, زمانی و انسانی لازم برای انجام با کیفیت روش وجود داشته باشد؛ - دارای مناسب‌ترین رویکرد متناسب با میزان دسترسی به اطلاعات و داده‌های مورد نیاز باشند؛ - الزامات سایر آیین‌نامه‌های مرتبط (مانند آیین‌نامه‌های موجود برای تحلیل خطر) را رعایت کند؛ در ادامه, نحوه انجام سنجش ریسک به صورت کیفی. کمّی و کمّی-کیفی تشریح می‌شود. ۱-۶-۵-۱ سنجش ریسک به روش کیفی در مواقعی که هدف سنجش ریسک برآورد عددی مقدار زیان و احتمال آن باشد. می‌توان بر حسب دقت. فوریت. کیفیت داده‌های در دسترس و منابع زمانی, مالی و انسانی موجود. روش‌های مختلفی را مد نظر قرار داد: الف) رویکردهای گروهی: در این روش‌ها که مبتنی بر آراء جمعی است شدت و احتمال خطر با استفاده از تکنیک‌های استاندارد مانند مصاحبه ساختارمند با متخصصین یا روش‌های مصاحبه‌ی دوره‌ای مانند روش دلفی» به طور کیفی تعیین می‌شود. به همین روال میزان آسیب و خسارات محتمل ناشی از شدت خطر حاصل از این رویکرد به برآوردی از خسارت محتمل یا ریسک پروژه ب) رویکرد مبتنی بر شواهد: در این رویکرد. شدت و احتمال مخاطرات روی داده در گذشته مبنایی برای تعیین ابعاد مخاطره در آینده است. استفاده از چک لیست‌ها و فهرست رخدادهای گذشته از جمله تکنیک‌های مربوط به این رویکرد است. ج) قضاوت کارشناسی: در این روش بر اساس تجربیات گذشته‌ی کارشناس مطلع درباره زیان‌های ناشی از مخاطرات شناسایی شده و یا شناخت وی از تاریخچه‌ی رویدادهای گذشته در محل پروژه احتمال و شدت زیان به صورت کیفی برآورد می‌شود. از جمله متخصصانی که می‌توان از نظر کارشناسی آنها در مورد سطح ریسک یک منطقه استفاده نمود. می‌توان به کارشناسان بیمه. کارشناسان سازمان‌های دولتی و عمومی یا شرکت‌های خصوصی مرتبط با سوانح طبیعی, نقشه‌های ریسک (متوسط سالانه یا متناظر با احتمال مشخص) منتشر شده توسط مراکز تحقیقاتی و علمی داخلی یا بین‌المللی اشاره کرد. همجنین می توان از روش‌های مرسوم در سنجش ریسک مانند ماتریس شدت -احتمال 9 نظیر آن استفاده کرد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - کلیات و چارچوب عمومی مطالعات تحلیل ریسک ۳۳ د) استفاده از روش‌های تحلیلی سیستمی: استفاده از این روش‌ها بیشتر برای تحلیل ریسک تأسیسات صنعتی با ساختار پیجیده و اجزاء فراوان کاربرد دارد و می تواند تخمینی کیفی از شدت و احتمال رخداد زیان‌بار ارائه دهد. ه) مدل‌سازی کیفی ریسک: در مواقعی که کلیه مژلفه‌های ریسک (خطر, آسیب‌پذیری و دارایی) به صورت کیفی دسته‌بندی شده باشند. لازم است تحلیلگر از روش کیفی برای سنجش ریسک اقدام نماید. در این حالت لازم است آسیب یا زیان وارد به دارایی در معرض خطرء به صورت کیفی تعیین شود. مراحل انجام سنجش ریسک به روش کیفی به شرح زیر است: ۱- تشکیل پایگاه داده مکانی برای دو لایه‌ی خطر و دارایی در محیط سامانه اطلاعات جغرافیایی (018): در این مرحله می لازم است مقادیر کیفی به مقادیر کمی-کیفی معادل بر اساس جدول ۳-۱ تبدیل شود؛ جدول ۳-۱: تبدیل مقادبر کیفی به مقادیر کمی-کیفی خصوصیات موْثر در آسیب‌پذیری دارایی مانند سال ساخت. نوع مصالح, کاربری و غیره به هر یک از دارایی‌های توزیع شده نسبت داده شود. در صورت یکسان بودن ماهیت دارایی‌های در معرض خطرء می‌توان از یک میزان آسیب‌پذیری کیفی برای آنها استفاده نمود. در گام بعد. تحلیلگر باید معادل عددی آسیب‌پذیری را به روشی که در این مرحله ارائه شد به لایه‌ی دارایی‌ها اضافه نماید؛ ۳ محاسبه ریسک (آسیب): در این مرحله لازم است تحلیلگر ریسک با استفاده از تحلیل برهم‌نهی مکانی مقدار ریسک را از حاصل‌ضرب جبری مقادیر کمی شده‌ی هر یک از سه موْلفه خطرء دارایی و آسیب‌پذیری برای هر دارایی» محاسبه کند؛ ۴ ارائه نتایج ریسک: در این مرحله لازم است تحلیلگر پس از انجام دسته‌بندی مناسب برای مقادیر محاسبه شده ریسک. نقشه ریسک دارایی‌ها را تولید کند. به منظور درک بهتر از تحلیل کیفی. می‌توان نتایج ریسک را به بزرگ‌ترین مقدار موجود نرمال‌سازی کرد. این روش که ذیل روش‌های سنجش ریسک به روش کیفی نیز قابل دسته‌بندی است در مواقعی به کار می‌رود که برخی موْلفه‌های ریسک (خطر, آسیب‌پذیری و دارایی) به صورت کمی و برخی دیگر به صورت کیفی آماده شده باشند. در این -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۲ ۳( راهنمای ارزیابی ریسک سوانح طبیعی وارد به دارایی در معرض خطرء به صورت کیفی تعیین شده و از سنجش زیان صرف نظر شود. مراحل انجام سنجش کمی- کیفی ریسک به شرح زیر است: ۱- تبدیل مقادیر مژلفه‌های عددی به معادل کمی-کیفی: در این مرحله تحلیلگر می‌بایست با استفاده از رابطه ۱-۱ نسبت به نرمال‌سازی موْلفه‌های عددی اقدام نموده و بازه‌ی تغییر مقادیر را به بازه صفر تا یک محدود سازد؛ (رابطه ۱-۱) سس شا 2 ده ری بر پر ۳ بری پزر که به کمی‌سازی مولفه‌های کیفی اقدام نماید؛ خصوصیات موْثر در آسیب‌پذیری دارایی مانند سال ساخت. نوع مصالح, کاربری و غیره به هر یک از دارایی‌ها نسبت داده شود. سپس تحلیلگر می‌بایست معاد ل عددی آسیب‌پذیری را به لایه دارایی‌ها اضافه کند؛ ۴- محاسبه ریسک (آسیب): در این مرحله لازم است تحلیلگر ریسک با استفاده از تحلیل برهم‌نهی مکانی. مقدار ریسک را از حاصل‌ضرب جبری مقادیر کمی شده‌ی هر یک از سه موْلفه خطر. دارایی و آسیب‌پذیری برای هر دارایی محاسبه کند؛ ۵- ارائه نتایج ریسک: در این مرحله لازم است تحلیلگر پس از انجام دسته‌بندی مناسب برای مقادیر محاسبه شده ریسک. نقشه ریسک دارایی‌ها را تولید نماید. ۳-۶-۵-۱- سنجش ریسک به روش کمی در مواقعی که کلیه موْلفه‌های ریسک (خطرء آسیب‌پذیری و دارایی) به صورت کمی در دسترس باشند. لازم است تحلیلگر از روش کمی برای سنجش ریسک استفاده نماید. در این حالت می‌توان بسته به دقت و فوریت مورد نیاز و همچنین کیفیت داده‌های در دسترس و منابع زمانی, مالی و انسانی موجود روش‌های مختلفی را مد نظر قرار داد: الف) روش‌های آماری: در صورت در دسترس بودن آمار ساختارمند از رخدادهای زیان‌بار گذشته مانند میزان آسیب. زیان. تاریخ رخداد و دارایی خسارت دیده می‌توان با استفاده از روش‌های آماری نسبت به برونیابی زیان و احتمال وقوع آن اقدام نمود. استفاده از این رویکرد در صورت عدم دسترسی به پایگاه داده با کیفیت از زیان‌های گذشته ممکن است منجر به تخمین نادرست از شدت و احتمال زیان در آینده شود. ب) روش مدل‌سازی احتمالااتی: در این روش زیان‌های محاسبه شده برای تعداد بسیار زیادی از رخدادهای شبیه‌سازی شده مورد تحلیل آماری قرار گرفته و نتایج ریسک به صورت پارامترهای مختلف مانند میانگین زیان سالانه و یا نمودارهای فراگذشت احتمال زیان تولید -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول -کلیات و چارچوب عمومی مطالعات تحلیل ریسک ۳( ۳۳ می‌شوند. استفاده از این روش نیازمند استفاده از منابع انسانی متخصص و صرف هزینه مالی و زمان بیشتر نسبت به سایر روش‌ها است. این روش در تحلیل ریسک دارایی‌های پرارزش با هدف تصمیم‌سازی برای روش‌های مدیریت ریسک مانند کاهش ریسک (مقاوم سازی کالبدی و غیرکالبدی, تجهیز مراکز مدیریت بحران و غیره)» انتقال ریسک (بیمه) و پرهیز از ریسک (مانند کاربری زمین شهری و روستایی) بیشترین کاربرد را دارد. مراحل مختلف مدل‌سازی احتمالاتی ریسک به شرح زیر است: ۱- تشکیل پایگاه داده مکانی برای دو لایه‌ی خطر و دارایی در محیط سامانه اطلاعات جغرافیایی ": در این مرحله می‌بایست پایگاه داده‌ی مقادیر عددی خطر و ارزش دارایی در محل مختصات هر دارایی در قالب جدول ایجاد شود؛ ۲- انتخاب تابع آسیب‌پذیری مناسب برای گونه‌های مختلف دارایی در معرض خطر؛ ۳-محاسبه ریسک کالبدی (أسیب): در این مرحلهء لازم است از طریق استفاده از نرم‌افزارهای تجاری معتبر سنجش ریسک یا با استفاده از برنامه‌نویسی نسبت به محاسبه آسیب اقدام نمود. در صورت استفاده از روش برنامه‌نویسی لازم است. درصد آسیب در هر دارایی با استفاده از مقدار خطر در محل دارایی و منحنی آسیب‌پذیری مربوط به گونه دارایی درصد سیب برای هر سطح از خطر پیش‌بینی شود؛ ۴- محاسبه ریسک مالی (زیان): در این مرحله لازم است تحلیلگر نسبت به اعمال شرط آسیب کامل به درصدهای محاسبه شده در مرحله قبل اقدام نماید. حد سیب کامل ۲ می‌بایست از طریق قضاوت کارشناسی تعیین گردد. به منظور محاسبه زیان. لازم است درصدهای آسیب که حد آسیب کامل در آنها اعمال شده است در ارزش اقتصادی دارایی مورد بررسی ضرب جبری شوند؛ ۵- محاسبه ریسک مالی غیرمستقیم (زیان غیر مستقیم): در صورت نیازء به منظور سنجش زیان مالی غیرمستقیم تحلیلگر می‌بایست با استفاده از روش‌های مناسب اقتصادی (روش داده-ستانده ؟ یا روش‌های نظیر آن) نسبت به محاسبه زیان در سایر بخش‌های اقتصادی که به طور مستقیم آسیب ندیده‌اند اقدام نماید. تحلیلگر لازم است برای به دست آوردن اطلاعات دقیق‌تر نحوه محاسبه زیان غیرمستقیم ناشی از سوانح به مراجع فنی معتبر مانند راهنمای تحلیل ریسک زلزله و سیلاب هازوس * مراجعه نماید؛ ریسک نسبت به تهیه نقشه ریسک (آأسیب یا زیان) اقدام نماید. همچنین در صورت استفاده از موْلفه‌ی احتمالاتی برای خطرء تحلیلگر باید از طریق روش‌های آماری نمودار احتمال فراگذشت ریسک یا نمودار تجمعی را برای گونه‌های ۱5 * ‏آها1۵‎ 10٩5 0 ٩ 101-۵ 4۵0 ٩ 15 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۴ ۳( راهنمای ارزیابی ریسک سوانح طبیعی نمودار نمایش داده شده در شکل ۳-۱ مراحل انجام سنجش ریسک به روش کمی ر نمایش می‌دهد. آغا: ۱ ! برای دارایی های در خطر تشکیل بایگاه داده مکانی . س مه سس احتمالاتی خطر انتخاب یا توسعه تابع ۹ 5 ی ۰ اسیب پذیری برای دارایی و انتخاب تابع آسیب بذیری که ا مربوط به آن گونه دارایی 1 اعمال نسبت آسیب کامل و محاسبه " سس رل ا بایان 1 شکل ۴-۱: فلوچارت انجام سنجش ریسک به روش مدل‌سازی احتمالاتی ۶-۱- ملاحظات ویژه ۱-۶-۱- عدم قطعیت معمولاً میزان قابل توجهی از عدم قطعیت در نتایج تحلیل ریسک وجود دارد. این عدم قطعیت ناشی از داده‌های ورودی, روش‌های استفاده شده در تحلیل و همچنین تکنیک‌های استفاده شده برای تفسیر و ارائه نتایج است. به منظور تحلیل عدم قطعیت لازم است منشاأً عدم دقت با بروز خطا در هر یک از مراحل سنجش ریسک به طور جداگانه مورد بررسی قرار گرفته و مستندسازی شود. به این منظور می‌توان از تحلیل حساسیت به عنوان آبزاری برای شناسایی عدم قطعیت در تحلیل ریسک استفاده نمود. همچنین ممکن است روش‌های متفاوتی برای تعیین پارامترهای لازم برای تحلیل خطر و ریسک وجود داشته باشد که در نظر گرفتن هر کدام از این روش‌ها به نتیجه‌ای متفاوت منجر گردد. در چنین مواردی لازم است تحلیلگر با استفاده از روش‌های مناسب (مانند درخت منطق) مسئله عدم قطعیت تحلیل را مورد بررسی قرار داده و گستره نتایج ممکن را که به دلیل استفاده از روش‌های مختلف و فرضیات متفاوت تحلیل به دست آمده. ارائه دهد. ۲-۶-۱ همبستگی -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول -کلیات و چارچوب عمومی مطالعات تحلیل ریسک ۳( ۵ در پروژه‌هایی که دارای ابعاد کالبدی قابل توجه در یک یا دو بعد هستند. یا به صورت گسسته در مکان‌های دور از هم قرار دارند. الگوی مکانی و زمانی رخداد پارامتر ریسک محاسبه شده در مکان‌های مختلف پروژه می‌بایستی از طریق به کارگیری روش‌های تعیین همبستگی مکانی و زمانی! مورد بررسی قرار گیرد. همچنین در صورت نیاز به محاسبه زیان تجمیعی ناشی از دو خطر مختلف. لازم است همبستگی مکانی و زمانی مربوط به بروز آسیب و زیان در نظر گرفته شود. تحلیلگر می‌تواند به منظور در نظر گرفتن همبستگی مکانی دارایی‌ها یا همبستگی زمانی مخاطرات از روش تحلیلی یا روش ساده شده ماتریس کر بستگی که نحوه محاسبه آن در پیوست ۱ ارائه شده استفاده نماید. ۳-۶-۱- راستی آزمایی پس از انجام تحلیل خطر نتایج به دست آمده می‌بایست با استفاده از تاریخجه آسیب‌ها و زیان‌های گذشته در محل ۴-۶-۱- مستندسازی در تهیه گزارش ارزیابی ریسک می‌بایست علاوه بر ارائه نترجه تحلیل, مواردی مانند محدودیت‌هاء مفروضات و توجیه مفروضات؛ روش‌ها و تکنیک‌های مورد استفاده؛ داده‌هاء مفروضات. منابع و اعتبار آنها؛ تحلیل حساسیت و عدم قطعیت؛ راستی آزمایی آنها؛ نتیجه‌گیری و پیشنهاد و منابع مورد استفاده ارائه گردند. ۷-۱- مراجع اصلی این راهنما با تکیه بر ضوابط و معیارهای مدیریتی و فنی معتبر ملی و بین‌المللی تدوین شده است. فهرستی از مراجع معتبر و مبنا برای این راهنما به شرح زیر است: - انجمن بیمه‌گران بریتانیا (۲۰۱۴) ریسک‌های مدل‌سازی نشده: راهنمایی برای ارزیابی کامل‌تر ریسک سوانح برای - راهنمای مدیریت ریسک: ایزو ۲۳۱۰۰۰ (۲۰۱۸) موسسه استاندارد بریتانیا؛ - روش‌های پذیرفته شده در سنجش و مدل‌سازی ریسک سوانح در سازمان‌های بین‌المللی توسعه و صنعت بیمه - اصطلاحات مربوط به مخاطرات (۲۰۲۱) وب‌سایت دفتر کاهش ریسک سوانح سازمان ملل متحد )۳۳۵۷۵۲۱۲1۵۱۱۷۷( 0 |۵۵۲۵ 200 هام5 ! -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۶ ۳( راهنمای ارزیابی ریسک سوانح طبیعی -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۲ ز له -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - زلزله ۳( ۳۹ ۲- سنجش ریسک زلزله تحلیل ریسک ناشی از زلزله با هدف شناخت آسیب‌ها و زیان‌های ناشی از وقوع رویداد زلزله در پروژه مورد نظر انجام می‌گیرد. در مطالعه سنجش ریسک زلزله. تحلیلگر باید در گزارش خود اطلاعات مورد نیاز درباره موْلفه‌های خطر زلزله. دارایی در معرض خطرء آسیب‌پذیری دارایی در برابر زلزله و میزان آسیب و زیان ناشی از وقوع این مخاطره در محل دارایی را مشخص نماید. در این فصل روش‌شناسی لازم برای انجام مطالعات سنجش ریسک زلزله ارائه شده و حداقل ملاحظات لازم برای بررسی در هر موْلفه از این مطالعه معرفی می‌شود. همچنین نتایج پایه مورد نظر از مطالعه سنجش ریسک زلزله فارغ از آهداف ویژه در هر پروژه بیان می‌شود. ۱-۲- سنجش خطر زلزله ۱-۱-۲ مقدمه سنجش (تحلیل) خطر زلزله باید شامل فرآیندهای محاسباتی به منظور تعیین بسامد. بزرگا و توزیع مکانی پارامتر خطر در محدوده‌ی مورد مطالعه باشد. در سنجش خطر زلزله, به عنوان مرحله‌ای از فرآیند سنجش ریسک. لازم است معیار شدت زلزله بر اساس مطالعه‌ی تحلیل خطر انتخاب گردد. در اولین گام از مطالعات تحلیل خطر لازم است تحلیل‌گر نسبت به جمع‌آوری اطلاعات اولیه با هدف شناخت خطر زلزله در محدوده ساختگاه پروژه در دست مطالعه اقدام نماید. در جمع آوری اطلاعات می‌توان از روش‌های گوناگونی مانند بررسی تاریخچه و کاتالوگ رخدادهای لرزه‌ای تاریخی و دستگاهی شامل اطلاعاتی در مورد تاریخ رخدادء شدت رخداد و خسارات و تلفات به بار آمده؛ مصاحبه با افراد محلی؛ استفاده از نقشه های لرزه‌زمین‌ساخت. ژئوتکنیک. مطالعات داخلی و خارجی موجود در مورد پهنه‌بندی خطر در سطح ملی, استانی یا محلی؛ گزارش‌های سازمان‌هاء دستگاه‌های اجرایی از جمله نهادهای مرتبط با موضوع پروژه و شرکت‌های خصوصی؛ یا مراجعه به اسناد پروژه‌های گذشته استفاده کرد. به طور کلی سنجش خطر بسته به اهمیت پروژه و اطلاعات در دسترس به روش کیفی و کمی تقسیم‌بندی می‌شود. تکیه اصلی این راهنما بر استفاده از روش‌های کمی تحلیل خطر برای دارایی‌های پراهمیت " است که در انجام آرزیابی عددی آأسیب‌ها و خرابی‌ها کاربرد موْترتر و بهتری دارد. روش سنجش خطر زلزله به روش کیفی تنها در مورد پروژه‌های کم اهمیت (مطابق تعریف فصل ۱) کاربرد دارد. از 5 امه از 011006 2 -------- صفحهٔ بعد -------- جمله تکنیک‌های قابل استفاده برای سنجش خطر زلزله به روش کیفی می‌توان به قضاوت کارشناس مهندسی عمران یا متخصص زلزله‌شناسی یا مهندسی زلزله. ارزیابی آمار معتبر رخدادهای زلزله‌ی گذشته در محل و بازرسی محل برای یافتن شواهدی از وقوع گسلش و زمین لغزش لرزه‌ای اشاره کرد. تحلیل‌گر می‌بایست با استفاده از یک با ترکیبی از روش‌های باد شده به درکی در مورد پتانسیل رخداد زمین لرزه در محل پروژه به همراه تخمینی از فراوانی و شدت آن دست یابد و در ۳-۱-۲- سنجش خطر به روش کمی! در مواردی که پروژه در دسته‌ی پراهمیت طبقه‌بندی می‌شود. استفاده از روش‌های سنجش خطر کمی لازم خواهد بود. این روش به دو رویکرد تعینی و احتمالاتی انجام می‌شود. روش تعینی یا سناریومحور باید در مواردی که پیامد رخداد سناریوی خاصی در محل پروژه اهمیت دارد. مانند برنامه‌ریزی برای آمادگی» پاسخ و یا بازسازی و بازتوانی پس از زلزله. به کار رود. در مواردی که هدف از انجام سنجش خطر تهیه استانداردها و آیین‌نامه‌هاء مانند آیین‌نامه‌های طراحی ابنیهء آیین نامه برنامه‌ریزی کاربری زمین یا تهیه جدول نرخ بیمه زلزله است. استفاده از روش سنجش خطر با رویکرد احتمالاتی مناسب‌تر است. در ادامه مراحل لازم برای انجام هر یک از دو روش یاد شده تشریح می‌گردد. انجام تحلیل خطر با رویکرد تعینی از جزئیات فنی ارائه شده در ضابطه ۶۲۶ امور نظام فنی و اجرایی کشور " پیروی نماید. در غیاب برخی جزئیات مورد نیاز در نشریات و استانداردهای داخلی, باید به دستورالعمل‌ها و استانداردهای معتبر بین ۱-۳-۱-۲ تحلیل خطر با رویکرد تعینی به منظور تعریف سناریوی زلزله لازم است گسل مسبب زلزله. بزرگای مورد انتظار و فاصله رومرکز زلزله تا محل پروژه مشخص گردد. مراحل تحلیل خطر تعینی زلزله به شرح زیر است: ۱) مطالعه لرزه‌زمین ساخت: در این مرحله تحلیلگر خطر نسبت به جمع‌آوری اطلاعات مربوط به وضعیت زمین‌شناسی منطقه, نقشه گسل‌های فعال, مشخصات مربوط به گسل‌ها (هندسه گسل, سازوکار گسلش, زاویه صفحه گسلی, زاویه حرکت دو قسمت گسل نسبت به یکدیگر و غیره) اقدام می‌نماید. علاوه بر این. لازم است تحلیلگر فهرست (کاتالوگ) زلزله‌های رخ داده در گذشته در شعاع ۱۵۰ تا ۲۵۰ کیلومتری محل پروژه (بسته به میزان لرزه‌خیزی منطقه و اهمیت پروژه) را از منابع معتبر ملی (مانند کاتالوگ لرزه‌ای پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله و کاتالوگ زلزله های تاریخی ایران) و در صورت نیاز از پایگاه‌های داده‌های لرزه‌ای منطقه‌ای و جهانی جمع‌آوری نماید؛ 2۵15 ۲1۵ ۱۵111۷۵ آراهنمای کاربردی انجام تحلیل خطر زلزله -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - زلزله ۳( ۳ ۲ انتخاب سناریوی زلزله: در این مرحله لازم است تحلیل‌گر به تعریف سناریوهای محتمل رخداد زلزله بپردازد. معمولاً در تعریف این سناریوها بیشترین بزرگای محتمل ازلزله در گسل یا گسل‌های مورد مطالعه در نظر گرفته می‌شود. در تعیین این حالت می‌بایست ابتدا پتانسیل لرزه‌خیزی گسل‌های اطراف محل پروژه و فاصله آنها تا محل پروژه در نظر گرفته شود. تحلیلگر می‌بایست در انتخاب سناریوهای زلزله گسل‌های مختلف و بزرگاهای زلزله ممکن برای هر گسل را در نظر گیرد؛ ۳ انتخاب رابطه‌های کاهندگی آمناسب: پس از تعریف سناریوهای زلزله, تحلیلگر باید نسبت به انتخاب یک یا چند رابطه کاهندگی مناسب که تا حد ممکن بیانگر رفتار مستهلک کننده زمین در منطقه مورد مطالعه است. اقدام نماید. معمولاً لازم است چندین رابطه کاهندگی با اوزان مناسب که نشان‌دهنده مطابقت آنها با وضعیت زمین شناسی منطقه است با استفاده از روش ترکیب صحیح مانند درخت منطق مورد استفاده قرار گیرد. این اوزان می‌بایست یا با استفاده از نتایج مطالعات معتبر گذشته (قضاوت کارشناسی) در منطقه لرزه‌ای مورد مطالعه تعیین شود یا باید توسط روش‌های آماری مناسب که برای تحلیل داده‌های لرزه‌ای رخدادهای گذشته مناسب است. محاسبه شود؛ ۳) مطالعات ژئوتکنیکی: به منظور تعیین پارامتر خطر زلزله در سطح زمین لازم است که اطلاعات مورد نیاز درباره میزان اثر بزرگنمایی نهشته‌های خاک زیر محل پروژه در قالب سرعت موج برشی (۷۹) با استفاده از آزمایش‌های مناسب پارامترهای خطر روی سنگ بستر به پارامترهای روی سطح خاک در تحلیل ژئوتکنیکی مجزا بکار می‌روند؛ است همبستگی پارامتر شدت خطر در نقاط مختلف با استفاده از مدل همبستگی مناسب تعیین شود؛ ۶) محاسبه پارامترهای شدت خطر در محل پروژه: پس از طی مراحل فوق, تحلیلگر باید از طریق به‌کارگیری بستر نرم افزاری معتبر نسبت به محاسبه پارامتر خطر زلزله در محل پروژه و تراز مناسب (مانند تراز محل احداث پی یا زیرسازه) اقدام نماید. نتایج این مرحله باید در قالب نقشه پهنه‌بندی زلزله در محدوده اطراف پروژه ارائه شود. این نقشه‌ها باید شدت پارامتر خطر زلزله را در پهنه مورد بررسی نشان دهند. در صورت استفاده از نرم‌افزارهای تجاری معتبر لازم است فایل محاسبات به همراه دفتر چه محاسبات که شامل فرضیات و محدودیت‌های تحلیل خطر است به کارفرما ارائه شود. در صورت استفاده از بسترهای محاسبات غیرتجاری لازم است مدارک فنی لازم مبنی بر صحت روند محاسبات یا عملکرد صحیح نرم افزار مورد استفاده به کارفرما یا نماینده قانونی آن ارائه شود. مراحل لازم برای انجام تحلیل خطر تعینی زلزله به اختصار در شکل ۱-۲ نشان داده شده است. ۱ ۳۲۵۵۱۵ ۱1۵0 1/1286 * 00۵ ۷/005 ۳۳۵۵000 ۳۵0۹ )0۱/1۳۳( -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۲۳ ۱۳۳۷ اهنمای ارزیابی ریسک سواد بی ر ی ارریابی ر سوادخ آغاز ۲ جمع آوری اطلاعات مربوط به وضعیت لرزه زمین ساخت و لرزه خیزی در منطقه واقع در شعاع ۰ تا ۲۵۰ کیلومتری محل بروژه انتخاب سناریوی زلزله (شدیدترین زلزله ی ! محتمل) با بررسی توان لرزه زایی گسل های پیرامون پروژه و فاصله آنها تا محل پروژه یا رخدادهای گذشته در محل انتخاب یا توسعه یک یا چند رابطه کاهندگی ! متناسب با شرایط منطقه و تعییر هر ۹۵ دس رارسا ار رابطه بر اساس روش های قضاوت مهندسی یا 1 آماری ی انتخاب مدل همبستگم | تعیین پارامتر شدت زلزله و آرآئه نتایج ۲ انتخاب مدل مناسب برای شدت زلزله در محل پروژه ۱ در فرمت مناسب 0 1 پُرژر پایان شکل ۱-۲: روندنمای مراحل لازم برای سنجش خطر زلزله به روش کمی با رویکرد تعینی (سناریومحور) ۳-۳-۱-۲ تحلیل خطر زلزله با رویکرد احتمالاتی در روش تحلیل خطر زلزله با رویکرد احتمالاتی. کلیه عوامل موْثر بر ایجاد حرکات شدید زمین در محل پروژه مانند ویژگی‌های گسل‌های محدوده در دست مطالعه. مشخصات لرزه‌خیزی, فاصله ساختگاه تا چشمه‌های لرزه‌زا و اثرات مسیر عبور موج تا ساختگاه بر دامنه آن به صورت پارامتر احتمالاتی معرفی می‌شوند. خروجی تحلیل خطر زلزله احتمالاتی معمولاً به صورت نقشه خطر ! زلزله با دوره‌های بازگشت مختلف و منحنی احتمال فراگذشت خطر ازلزله تولید می‌شود. در انجام مطالعات تحلیل خطر زلزله احتمالاتی توجه به مراحل زیر لازم است: مراحل تحلیل خطر زلزله با رویکرد احتمالاتی مراحل لازم برای انجام این نوع تحلیل خطر برای زلزله به شرح زیر است: ۱) مطالعه لرزه‌زمین ساخت: در این مرحله تحلیلگر خطر نسبت به جمع‌آوری اطلاعات مربوط به وضعیت زمین‌شناسی منطقه. نقشه گسل‌های فعال, مشخصات مربوط به گسل‌ها (هندسه گسل, سازوکار گسلش, زاویه صفحه گسلی, زاویه حرکت دو قسمت گسل نسبت به یکدیگر و غیره) اقدام می‌نماید. علاوه بر این, لازم است تحلیلگر فهرست (کاتالوگی) زلزله‌های رخ داده در گذشته در شعاع ۱۵۰ تا ۲۵۰ کیلومتری محل پروژه (بسته به میزان لرزه‌خیزی منطقه و اهمیت ۵۳۵ ۱1۲1272۳0 6 1206عع0 0 جازازط۵۵ ۳ 2 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - زلزله ۳( ۳۳ پروژه) را از منابع معتبر ملی (مانند کاتالوگ لرزه‌ای پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله و کاتالوگ زلزله های تاریخی ایران) و در صورت نیاز از پایگاه‌های داده‌های لرزه‌ای منطقه‌ای و جهانی جمع‌آوری نماید؛ ۲) مطالعات لرزه‌خیزی (ساخت مدل چشمه لرزه‌ای): در این مرحله تحلیلگر با توجه به ویژگی‌های لرزه‌زمین ساخت منطقه و توزیع رخدادهای گذشته زلزله (شامل زلزله‌های ثبت شده توسط دستگاه و زلزله‌های تاریخی) و مطالعات گذشته نسبت به تعریف چشمه‌های لرزه‌ای به صورت خطی یا ناحیه‌ای یا هر دو اقدام می‌نماید. سپس با استفاده از روش‌های آماری نسبت به تشکیل رابطه بازگشتی زلزله و پارامترهای لرزه‌خیزی (مانند پارامترهای گوتنبرگ-ریشتر)» انتخاب بزرگای کمینه. بزرگای بیشینه و سایر پارامترهای مورد نیاز برای هر چشمه لرزه‌ای اعم از خطی و ناحیه‌ای اقدام می های لرزه‌زا را با استفاده از روش‌های مناسب مانند درخت منطق تعیین نماید؛ ۳) انتخاب رابطه‌های کاهندگی مناسب: پس از تعریف سناریوهای زلزله. تحلیلگر باید نسبت به انتخاب روابط کاهندگی مناسب که تا حد ممکن بیانگر رفتار مستهلک کننده زمین در منطقه مورد مطالعه است. اقدام نماید. معمولاً لازم است چندین رابطه کاهندگی با اوزان مناسب که نشان‌دهنده مطابقت آنها با وضعیت زمین شناسی منطقه است با استفاده از روش ترکیب صحیح مانند درخت منطق مورد استفاده قرار گیرد. این اوزان می‌بایست یا با استفاده از نتایج مطالعات معتبر گذشته در منطقه لرزه‌ای مورد مطالعه تعیین شود یا می‌بایست توسط روش‌های آماری مناسب که برای تحلیل داده‌های لرزه‌ای رخدادهای گذشته مناسب است. محاسبه شود؛ ۴) مطالعات ژئوتکنیکی: به منظور تعیین پارامتر خطر زلزله در سطح زمین لازم است که اطلاعات مورد نیاز درباره میزان اثر بزرگنمایی نهشته‌های خاک زیر محل پروژه در قالب سرعت موج برشی (۷۹) با استفاده از آزمایش‌های مناسب خطر روی سنگ بستر به پارامترهای روی سطح خاک در تحلیل ژئوتکنیکی مجزا بکار می‌روند؛ است همبستگی پارامتر شدت خطر در نقاط مختلف با استفاده از مدل همبستگی مناسب تعیین شود؛ ۶) محاسبه پارامترهای خطر در محل پروژه: پس از طی مراحل فوق, تحلیلگر می‌بایست از طریق به‌کارگیری بستر نرم افزاری معتبر نسبت به محاسبه پارامتر خطر زلزله در محل پروژه و تراز مناسب (مانند تراز محل احداث پی یا زیرسازه) اقدام نماید. نتایج این مرحله می‌بایست در قالب نقشه‌های پهنه‌بندی پارامترهای خطر برای دوره‌های بازگشت مختلف و همچنین منحنی احتمال فراگذشت پارامتر خطر در محدوده مورد نظر ارائه شود. در صورت استفاده از نرم‌افزارهای تجاری معتبر لازم است فایل محاسبات به همراه دفترچه محاسبات که شامل فرضیات و محدودیت‌های تحلیل خطر است به کارفرما ارائه شود. در صورت استفاده از بسترهای محاسبات غیرتجاری لازم است با ارائه مدارک فنی لازم عملکرد صحیح نرم افزار مورد استفاده بر کارفرما یا نماینده قانونی آن مسجل شود. مراحل لازم برای انجام تحلیل خطر تعینی زلزله به اختصار در شکل ۲-۲ نشان داده شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۴ ۳( راهنمای ارزیابی ریسک سوانح طبیعی آغا: ْ زمین ساخت و لرزه خیزی در منطقه واقع در شعاع ۱۵۰ تا ۲۵۰ کیلومتری محل پروژه 1 ساخت مدل لرزه خیزی (چشمه های خطی و سطحی لرزه زا و پارامترهای مربوط) انتخاب یا توسعه یک یا چند رابطه کاهندگی " رابطه بر اساس روش های قضاوت مهندسی یا اس نکاس لک آمار ی ر 1 1 ۹ ۱ اه بح ال را ار و۲ یی دم را را ی ۱ احتمالاتی متداول و ارائه نتایج در فرمت ‏ ج- بزرگنمایی خاک در محل شدت زلزله در محل پروژه مناست وذه 1 پایان ز شکل ۳-۲: روندنمای مراحل لازم برای سنجش کمی خطر زلزله با رویکرد احتمالاتی به دست آمده. ارائه دهد. این موضوع به خصوص در انجام تحلیل خطر زلزله احتمالاتی دارای اهمیت زیاد است و پیامدهای ۵-۱-۳ هم همبستگی در پروژه‌هایی که دارای ابعاد کالبدی قابل توجه در یک یا دو بعد هستند. یا به صورت گسسته در مکان‌های دور از هم قرار دارند. الگوی مکانی و زمانی رخداد پارامتر خطر زلزله محاسبه شده در مکان‌های مختلف پروژه باید از طریق به کارگیری روش‌های تعیین همبستگی مکانی و زمانی " مورد بررسی قرار گیرد. ۶-۱-۲- راستی آزمایی مطالعات معتبر قبلی مورد صحت‌سنجی قرار گیرد. این راستی آزمایی می‌بایست در صورت امکان در کلیه مراحل انجام 0 |۵0۲۵ 200 آهناهم5 ! -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - زلزله را ۳۵ تحلیل خطر زلزله انجام پذیرد. ۳-۲- شناسایی دارایی‌های در معرض خطر تحلیلگر باید بر اساس مقیاس مطالعه و محدوده‌ی مورد نظر برای مطالعه, نسبت به تهیه سیاهه دارایی در معرض خطر اقدام نماید. در صورتی که موضوع مطالعه شامل بررسی یک منطقه است موْلفه‌ی دارایی باید وضعیت ابنیه و اجزای فیزیکی و مشخصات جمعیتی محدوده در دست مطالعه را در قالب سامانه اطلاعاتی مکان‌محور شرح دهد. به کارگیری سامانه مکان‌محور امکان تطابق مشخصات مکانی خطر و دارایی را میسر می‌سازد. در این مولفه باید با استفاده از سیستم‌های استاندارد گروه‌بندی نسبت به گروه‌بندی هر یک از اجزای در دست مطالعه مانند ساختمان‌های متعارف. تأسیسات ضروری و حساس, اجزای سیستم حمل و نقل و اجزای سیستم‌های خدمت‌رسانی مانند آب. برق, گاز و مخابرات اقدام کرد. این گروه‌بندی بر اساس ویژگی‌های موْلفه قبلی و بعدی فرایند مطالعه یعنی موْلفه‌های سنجش خطر و آسیب‌پذیری و همچنین اطلاعات و مشخصات در دسترس از آنها انجام می‌پذیرد. در ایجاد سیاهه می‌توان از بانک‌های داده موجود استفاده کرد؛ اما اصلاح و به روزرسانی آنها بر اساس بررسی‌های میدانی و نمونه‌های تعریف شده به این منظور ضروری است. پایگاه داده دارایی‌های در معرض خطر زلزله باید به طور ایده‌آل حاوی اطلاعات زیر باشند: ۱- محل دارایی: محل دارایی بسته به اطلاعات در دسترس و دقت سنجش ریسک با ریزنمایی‌های مختلفی از قبیل مختصات جغرافیایی. مختصات محلی, آدرس پستی. کد پستی, محله. ناحیه.ء منطقه. شهرء شهرستان و استان تعیین می‌شود؛ ۲- خصوصیات سازه‌ای: نوع سازه (مانند اسکلت فولادی, بتن مسلح, بنایی» چوبی» سبک و غیره) نوع سیستم مقاوم در براپر بار جانبی (مهاربندی» دیوار برشی» قاب خمشی و غیره)» سال ساخت. ارتفاع سازه یا تعداد طبقات و نوع پی؛ ۳ خصوصیات غیرسازه‌ای: نوع مصالح دیوارهای خارجی, نوع مصالح سقف. تأسیسات مکانیکی و برقی, تجهیزات و سایر اجزاء غیر سازه‌ای؛ ۴- خصوصیات معماری و شهرسازی: کاربری» متراژ زیر بناء ابعاد دارایی» سطح اشغال و ...؛ ۵- ارزش: ارزش اقتصادی دارایی اعم از ابنیه. تأسیسات. تجهیزات و اثائیه داخل آن و همچنین میزان درآمد حاصل از کسب و کار داخل ساختمان (روزانه یا ماهانه). از آنجا که جمع آوری کلیه اطلاعات یاد شده برای پایگاه داده دارایی‌ها به دلیل عدم وجود پایگاه‌های داده شهری قابل اعتماد به طور کامل ممکن نیست. در عمل تنها بخشی از اطلاعات فوق در روند سنجش ریسک استفاده می‌شود. بدیهی است هر چه جزئیات مدل دارایی دقیق‌ترء تعداد اطلاعات توصیفی " بیشتر و درصد خطا کمتر باشد» کیفیت خروجی سنجش ریسک بالاتر و دارای قابلیت اطمینان بیشتر خواهد بود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۶ ۳( راهنمای ارزیابی ریسک سوانح طبیعی ۳-۲- سنجش آسیب‌پذبری در برابر زلزله خطر زلزله تعیین می‌کند. آسیب‌دیدگی کالبدی معمولاً به شکل آسیب (خسارت کالبدی) و کاهش عملکرد در قالب تولید یا درآمد از دست رفته است. بر اساس روش سنجش آسیب. تحلیلگر ریسک باید در این مرحله. نحوه‌ی آسیب‌دیدگی در زیربخش‌های که در پی می‌آیند توضیح داده شده‌اند. ۱-۳-۲ گونه‌بندی دارایی‌های در خطر در این مرحله. تحلیلگر ریسک باید نسبت به دسته‌بندی دارایی‌های در معرض خطر زلزله بر اساس ویژگی‌های شهرسازی, معماری سازه‌ای و غیرسازه‌ای اقدام نماید. اطلاعات لازم برای گونه‌بندی دارایی باید در مرحله شناسایی دارایی های در معرض خطر زلزله جمع‌آوری شده باشد. تعداد گونه‌های آسیب‌پذیری دارایی‌ها باید به نحوی تعیین شود که: - تفاوت دارایی‌ها را از نظر نحوه تأثیرپذیری از زلزله در نظر گیرد و - امکان تعیین آسیب‌پذیری کیفی ایا یافتن توابع شکنندگی و آسیب‌پذیری " یا توسعه آنها را با توجه به داده‌ها و منابع در دسترس در نظر گیرد. مرور آدبیات فنی مربوط به مطالعات سنجش ریسک در مورد دارایی‌های مشابه و بهره گیری از دانش متخصصان سنجش ریسک در هنگام تعیین گونه‌های آسیب‌پذیری توصیه می‌شود. معمولاً گونه‌بندی آسیب‌پذیری در برابر زلزله بر اساس دسته‌بندی خصوصیات دارایی شامل دسته‌بندی ارتفاعی یا تعداد طبقات؛ دسته‌بندی نوع سازه و دسته‌بندی زمان ساخت دارایی یا میزان شکل‌پذیری آن در برابر بارهای جانبی زلزله تعیین می‌شود. گونه‌بندی آسیب‌پذیری می‌بایست به نحوی تعیین شود که امکان یافتن منحنی‌های شکنندگی یا آسیب‌پذیری متناظر با گونه‌ها در ادبیات فنی یا توسعه منحنی‌ها با استفاده از روش‌های مرسوم وجود داشته باشد. ۲-۳-۲ تعیین الگوی آسیب‌پذیری گونه‌های دارایی پس از دسته‌بندی دارایی‌های در خطر بر اساس میزان آسیب‌پذیری آنها در برابر زلزله. باید الگوی آسیب‌پذیری هر گونه توسط تحلیل‌گر تعیین شود. بر اساس نوع روش انتخابی برای سنجش ریسک. تعیین الگوی اسیب‌پذیری به دو شکل انجام می‌پذیرد: - سنجش ریسک به روش کیفی: در هنگامی که از روش کیفی برای سنجش ریسک زلزله استفاده می‌شود. لازم است آسیب‌پذیری گونه‌های دارایی در برابر زلزله با توصیف کیفی (آسیب‌پذیری کم متوسط و زیاد) تعیین شود. "برای استفاده در سنجش ریسک به روش کیفی "برای استفاده در سنجش ریسک به روش کمی -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - زلزله ۳( ۳۲ در این هنگام تحلیل‌گر می‌بایست با استفاده از روش‌های مبتنی بر قضاوت کارشناسی. روش‌های گروهی, با بررسی داده‌های آسیب‌های گذشته نسبت به انتخاب درجه کیفی آسیب‌پذیری برای هر گونه دارایی اقدام نماید؛ - سنجش ریسک به روش کمی: در صورت استفاده از روش کمی و عددی در سنجش ریسک. تحلیلگر باید از طریق برای شرایط مشابهی تهیه شده‌اند. اقدام نماید. در صورت معتبر نبودن یا عدم وجود توابع یاد شده, تحلیلگر می بایست با استفاده از روش‌های معتبر سنجش آسیب‌پذیری که شامل روش‌های تجربی !ء تحلیلی " یا روش‌های ترکیبی ؟ است. نسبت به توسعه توابع مورد نیاز اقدام نماید. در صورت استفاده از توابع شکنندگی, لازم است از توابع شکنندگی به دست می‌آید. توسعه یابد. سطوح خسارت مورد استفاده می‌بایست دربرگیرنده گستره‌ی اطلاعات بیشتر در مورد نحوه تولید توابع شکنندگی و آسیب‌پذیری می‌تواند به راهنمای فنی مدل زلزله ۲۲1۸7175 ۳-۳-۲ راستی آزمایی الگوی آسیب‌پذیری انتخاب شده الگوی آسیب‌پذیری انتخاب شده برای گونه‌های دارایی باید با بهره‌گیری از قضاوت کارشناسی. مقایسه آماری با خسارات گذشته برای دارایی‌های مشابه پا مقایسه با مطالعات معتبر مستقل, راستی‌آزمایی گردند به نحوی که الگوی انتخابی تا بیشترین حد ممکن بیانگر نحوه آسیب‌پذیری گونه‌های دارایی در شرایط مخاطره‌ای و ساخت و ساز مشابه با منطقه پروژه ۳-۳-۲- بررسی عدم قطعیت مسئله عدم قطعیت و عوامل موْثر بر آن در الگوی آسیب‌پذیری انتخاب شده باید با به کارگیری روش‌های مناسب مورد بررسی قرار گرفته و دامنه حالت‌های ممکن برای آن پیش بینی شود. علاوه بر آن در صورت وجود داده‌های تجربی مناسب ! ۳۱۳۱۵ * ۸۵[۷۵۵[ ٩ 11۷۵ ۳۵۳۵۵۵ - 71۸215 اه لد0د31 آم‌نمطه ۳ * -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ ۳( راهنمای ارزیابی ریسک سوانح طبیعی ۳-۲۳- سنجش ریسک مرحله سنجش ریسک زلزله شامل ترکیب موْلفه‌های خطر زلزله. دارایی» برآورد آسیب لرزه‌ای و برآورد زیان است. مراحل لازم برای سنجش ریسک لرزه‌ای برای تحلیل ریسک تعینی و احتمالاتی یا دارایی‌های تکی و گروهی یکسان است. همچنین, همانند رویکرد دنبال شده در بخش خطر زلزله, بسته به نوع تحلیل انتخاب شده در بخش‌های خطرء آسیب پذیری و دارایی. تحلیلگر باید از یکی از روش‌های کمی, کیفی. یا کمی-کیفی برای سنجش ریسک استفاده نماید. در ادامه. نحوه انجام سنجش ریسک به هر یک از روش‌های یاد شده تشریح می‌شود. ۱-۳-۲- سنجش ربسک لرزه‌ای به روش کیفی در مواقعی که کلیه موْلفه‌های ریسک ناشی از زلزله (خطرء آسیب‌پذیری و دارایی) به صورت کیفی دسته‌بندی شده باشند. لازم است تحلیلگر از روش کیفی برای سنجش ریسک استفاده کند. مراحل انجام سنجش کیفی ریسک به شرح ۱( تشکیل پایگاه داده مکانی برای دو لایه خطر و دارایی در محیط سامانه اطلاعات جغرافیایی (015)): در این مرحله می‌بایست پایگاه داده مقادیر کیفی خطر و ارزش دارایی در محل مختصات هر دارایی در قالب جدول ایجاد شود. سپس لازم است مقادیر کیفی به مقادیر کمی-کیفی معادل بر اساس جدول ۱-۲ تبدیل شود؛ جدول ۱-۲: تبدیل مقادیر کیفی به مقادیر کمی-کیفی ۱ تخصیص آسیب‌پذیری به دارایی‌های مکانی: در این مرحله لازم است میزان کمی-کیفی آسیب‌پذیری بسته به خصوصیات مور در آسیب‌پذیری دارایی مانند سال ساخت. نوع مصالح, کاربری و غیره به هر یک از دارایی‌ها نسبت داده شود. سپس تحلیلگر باید معادل عددی آسیب‌پذیری را به لایه دارایی‌ها اضافه نماید؛ ۲ سنجش آسیب: در این مرحله لازم است تحلیلگر ریسک با استفاده از تحلیل برهم‌نهی مکانی نسبت آسیب را از طریق ضرب دو موْلفه خطر و آسیب‌پذیری برای هر دارایی محاسبه نماید. ۳ اعمال حد آسیب کامل: در این مرحله پس از نرمال سازی نسبت‌های آسیب. نسبت‌هایی که از حد آسیب کامل ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - زلزله ۳( ۳۹ ۴) سنجش زیان: از ضرب مقادیر اصلاح شده سیب در مقادیر عددی شده ارزش دارایی متناظرء میزان زیان دارایی محاسبه می‌شود. این مقادیر پس از نرمال سازی به بزرگ‌ترین مقدار به عنوان زیان گزارش می‌شود؛ ۵) ارائه نتایج آسیب و زیان (ریسک: در این مرحله لازم است تحلیلگر پس از انجام دسته‌بندی مناسب برای بازه های عددی محاسبه شده ریسک و تعیین شدت کیفی معادل به آنهاء نقشه ریسک دارایی‌ها را تولید نماید. شکل ۳-۲ مراحل مختلف سنجش کیفی ریسک زلزله را نمایش می‌دهد. آغاز تشکیل بایگاه داده مکانی بر اساس نتایج اسات حده‌| ۳( ۲ سنجش آسیب در محل هر دارایی با پایگاه داده میزان آسیب پذیری محاسبه حاصل ضرب مقدار عددی شده ‏ ج. دارایی های در خطر (تبدیل شده خطراآرزش دارایی. و | سیب پذیری دارایی به عدد د بات حده‌ا| -) ! به عدد بر اساس جدول اصلاح شده برای هر دارایی تشکیل پایگاه داده مکانی برای ارزش ! 7 ۳ تشکیل پایقاو : ی رای اراس ضرب نسبت آسیب اصلاح شده در مقادیر کیفی دارایی های در خطر (تبدیل ‏ و عددی شده آرزش دارایی و محاسبه زیان شده به عدد هت اسات حده‌| ) 2 پایا ی شکل ۳-۲: فلوچارت مراحل انجام سنجش کیفی ریسک زلزله برای یک یا گروهی از دارایی‌ها ۲-۴-۲- سنجش ریسک لرزه‌ای به روش کمی در مواقعی که کلیه مژلفه‌های ریسک (خطرء آسیب‌پذیری و دارایی) به صورت کمّی (تعینی یا احتمالاتی) آماده شده باشند. لازم است تحلیلگر از روش کمی برای سنجش ریسک استفاده نماید. در این حالت باید مقادیر آسیب و زیان و در صورت لزوم زیان غیرمستقیم برای دارایی‌های تکی یا گروهی به صورت عددی محاسبه شوند. تنها در صورتی که سنجش خطر به صورت احتمالاتی انجام شده باشد. می‌توان برای سنجش ریسک از روش انتگرال‌گیری متداول یا نرم‌افزارهایی که از این روش استفاده می‌کنند بهره برد. در غیر این صورت می‌توان از روش زیر استفاده کرد: ۱ تشکیل پایگاه داده مکانی برای دو لایه خطر و دارایی در محیط سامانه اطلاعات جغرافیایی ا: در این مرحله می ۱15 -------- صفحهٔ بعد -------- ۴۰ ۳( راهنمای ارزیابی ریسک سوانح طبیعی بایست پایگاه داده مقادیر عددی خطر و ارزش دارایی در محل مختصات دارایی یا گروهی از دارایی‌ها در قالب جدول ایجاد شود. در صورتی سنجش خطر به روش احتمالاتی انجام شده باشد.ء می‌بایست مقدار پارامتر خطر برای دوره‌های مختلف با زگشت در محل دارایی (ها) ثبت شود؛ ۲) محاسبه ریسک کالبدی (أسیب): در این مرحله. لازم است از طریق استفاده از نرم‌افزارهای تجاری معتبر سنجش ریسک یا با استفاده از برنامه‌نویسی نسبت به محاسبه سیب اقدام نمود. در صورت استفاده از روش برنامه‌نویسی لازم است. نسبت آسیب در هر دارایی با استفاده از مقدار یا مقادیر خطر در محل دارایی (ها) و منحنی آسیب پذیری مربوط به گونه دارایی (ها) محاسبه گردد. در صورت نیاز به درنظرگیری عدم قطعیت ثانویه در منحنی های آسیب‌پذیری» قابلیت انتخاب تصادفی (نمونه گیری بختی) درصد سیب برای هر سطح از خطر پیش‌بینی ۳) محاسبه ریسک مالی (زیان): در این مرحله لازم است تحلیلگر نسبت به اعمال شرط آسیب کامل به نسبت‌های محاسبه شده در مرحله قبل اقدام نماید. حد سیب کامل ! می‌بایست از طریق قضاوت کارشناسی تعیین گردد. به منظور محاسبه زیان, لازم است درصدهای آسیب که حد آسیب کامل در آزها اعمال شده است در آرزش اقتصادی دارایی مورد بررسی ضرب شوند؛ ۴) محاسبه ریسک مالی غیرمستقیم (زیان غیر مستقیم): به منظور سنجش زیان مالی غیرمستقیم تحلیلگر می‌بایست با استفاده از روش‌های مناسب اقتصادی (روش داده-ستانده " یا روش‌های نظیر آن) نسبت به محاسبه زیان در سایر بخش‌های اقتصادی که به طور مستقیم سیب ندیده‌اند. اقدام نماید. تحلیلگر لازم است برای به دست آوردن اطلاعات دقیق‌تر از نحوه محاسبه زیان غیرمستقیم ناشی از سوانح به مراجع فنی معتبر مانند راهنمای تحلیل ریسک زلزله هازوس ؟ مراجعه نماید؛ ۵) ارائه نتایج ریسک: در این مرحله تحلیلگر می‌بایست پس از تجمیع زیان‌ها در مقیاس جغرافیایی مناسب از طریق دسته‌بندی مناسب و اختصاص رنگ به بازه‌های مختلف سیب یا زیان نسبت به تهیه نقشه ریسک (أسیب یا زیان) اقدام نماید. همچنین در صورت انجام سنجش احتمالاتی خطرء می‌توان نسبت به ترسیم منحنی فراگذشت زیان به صورت پیوسته (در صورت استفاده از روش انتگرال‌گیری متداول) یا گسسته (در صورت انجام محاسبات ریسک برای سطوح خطر مربوط به چند دوره با زگشت زلزله) اقدام نمود. به همین ترتیب. می‌توان میزان میانگین زیان سالانه را نیز برای یک یا مجموعه‌ای از دارایی‌های در خطر زلزله از طریق انتگرال‌گیری سطح زیر منحنی شکل ۴-۲ مراحل مختلف سنجش کمی ریسک زلزله را نمایش می‌دهد. 0 1055 [ها۲۵ ۱ آحد آسیب کامل برای ساختمان‌های مرسوم در حدود ۰.۶ یا ۶۰ درصد است. ٩ 101-0۵۱۲ ۵ 15 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - زلزله ۳۴ ۱ ْ تشکیل بایگاه داده مکانی ارزش دارایی های در خطر :8 ۹ لا ۱ ۱ سنجش آسیب در محل هر دارایی با بایگاه داده توابع آسیب بذیرء استفاده از شدت خطر و تابع آسیب پدیری آچِ وت در سا ان برای گونه های مختلف دارایی هر دارایی ۹ 1 اصلاح شده برای هر دارایی ضرب نسبت آسیب اصلاح شده در مقادیر ما ۱ ۱.۱ ۱ ۹1 رزش دارایی و محاسبه زیان آرآئه نتایج ریسگ (آسیب و زیآن) در فُرمت ۲ یایاه اب شکل ۶-۲: فلوچارت مراحل انجام سنجش کمی ریسک زلزله برای یک یا گروهی از دارایی‌ها ۳-۴-۲- سنجش ریسک به روش کمی-کیفی در مواقعی که برخی موْلفه‌های ریسک (خطر. سیب پذیری و دارایی) به صورت کمی و برخی دیگر به صورت کیفی آماده شده باشند. لازم است تحلیلگر از روش کمّی-کیفی برای سنجش ریسک استفاده نماید. در این حالت تنها لازم است آسیب وارد به دارایی در معرض خطرء به صورت کیفی تعیین شده و از سنجش زیان صرف نظر شود. مراحل انجام سنجش ریسک به روش کمی-کیفی به شرح زیر است: ۱ تبدیل مقادیر مژلفه‌های عددی به معادل کمی-کیفی: در این مرحله تحلیلگر می‌بایست با استفاده از رابطه ۱-۲ نسبت به نرمال‌سازی موْلفه‌های عددی اقدام نموده و بازه تغییر مقادیر را به بازه صفر تا یک محدود سازد؛ (رابطه ۱-۲) 0 - 00 :نام 20۳ بر دور ره رد2 ۲ تبدیل مقادیر موْلفه‌های کیفی به معادل کمی -کیفی: در این مرحله تحلیلگر می‌بایست با استفاده از جدول ۱-۲ نسبت به کمی‌سازی موْلفه‌های کیفی اقدام نماید؛ ۲ تخصیص آسیب‌پذیری به دارایی‌های مکانی: در این مرحله لازم است میزان کمی-کیفی آسیب‌پذیری بسته به خصوصیات موْْر در آسیب‌پذیری دارایی مانند سال ساخت. نوع مصالح. کاربری و غیره به هر یک از دارایی‌ها نسبت داده شود. سپس تحلیلگر می‌بایست معادل عددی آسیب‌پذیری را به لایه دارایی‌ها اضافه کند؛ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۲ ۳( راهنمای ارزیابی ریسک سوانح طبیعی ۴ محاسبه ریسک (آسیب): در این مرحله لازم است تحلیلگر ریسک با استفاده از تحلیل برهم‌نهی مکانی. مقدار ریسک را از حاصل‌ضرب جبری مقادیر کمی شده‌ی هر یک از سه موْلفه خطرء دارایی و آسیب‌پذیری برای هر دارایی محاسبه کند؛ ۵) ارائه نتایج ریسک: در این مرحله لازم است تحلیلگر پس از انجام دسته‌بندی مناسب برای مقادیر محاسبه شده ۵-۲ ملاحظات ویژه در روند سنجش ریسک زلزله ممکن است روش‌های متفاوتی برای تعیین پارامترهای لازم برای تحلیل (مانند چگونگی تعیین حد آسیب کامل یا نحوه در نظر گرفتن عدم قطعیت ثانویه نمودارهای آسیب پذیری) وجود داشته باشد که در نظر گرفتن هر کدام از این روش‌ها به نتیجه‌ای متفاوت منجر شود. در چنین مواردی لازم است تحلیلگر با استفاده از روش‌های مناسب (مانند درخت منطق) مسئله عدم قطعیت تحلیل را مورد بررسی قرار داده و گستره نتایج ممکن را که به دلیل استفاده از روش‌های مختلف و فرضیات متفاوت تحلیل به دست آمده. ارائه دهد. ۲-۵-۲ همبستگی در پروژه‌هایی که دارای ابعاد کالبدی قابل توجه در یک یا دو بعد هستند. یا به صورت گسسته در مکان‌های دور از هم قرار دارندء الگوی مکانی و زمانی رخداد پارامتر ریسک محاسبه شده در مکان‌های مختلف پروژه می‌بایستی از طریق به کارگیری روش‌های تعیین همبستگی مکانی و زمانی آمورد بررسی قرار گیرد. همچنین در صورت نیاز به محاسبه ریسک تجمعی ناشی از دو خطر مختلف (مانند سیل و زلزله) لازم است همبستگی مکانی و زمانی مربوط به بروز سیب و زیان در نظر گرفته شود. تحلیلگر می‌تواند به منظور در نظر گرفتن همبستگی مکانی دارایی‌ها با همبستگی زمانی مخاطرات از روش محاسبه ماتریسی که در پیوست ۱ ارائه شده. استفاده نماید. ۳-۵-۲- راستی آزمایی پس از انجام تحلیل خطر نتایج به دست آمده می‌بایست با استفاده از تاریخجه آسیب‌ها و زیان‌های گذشته در محل پروژه یا مقایسه با نتایج مطالعات معتبر قبلی, مورد صحت‌سنجی قرار گیرد. 1۵0۵۱0 200 اناهوم ! -------- صفحهٔ بعد -------- صل را سیل -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- سیل ۳( ۳۵ مطالعه سنجش ریسک سیل با هدف شناخت خسارات محتمل در اثر وقوع این رویداد در محل ساختگاه پروژه مورد خود اطلاعات مورد نیاز در مژْلفه‌های خطر سیلاب. دارایی در معرض خطرء آسیب‌پذیری دارایی در برابر سیل و همچنین نتایج تحلیل شامل میزان زیان محتمل ناشی از وقوع این خطر در دارایی را مشخص نماید. در مطالعات موْلفه تحلیل خطر سیل, باید اثرات پارامترهای طبیعی (مانند رژیم بارش/دما در بالادست و تأثیر تغییر اقلیم و نوسانات اقلیمی بر آن) و همچنین مداخلات انسانی در رودها و مسیل‌ها (شامل رژیم ذخیره سازی و رهاسازی آب توسط سدهای بالادست. نحوه مصرف آب در بالادست و وضعیت حریم رودخانه) در نظر گرفته شده باشد. با این حال به دلیل محدودیت‌های اطلاعات موجود در هر مورد. تحلیل‌گر می‌تواند بر اساس مشخصات پروژه و مندرجات بندهای مرتبط به انجام مطالعات ویژه بپردازد. باید توجه داشت که دستورالعمل شامل کلیات و چارچوب مطالعات سنجش خطر و ریسک سیل بوده و تحلیلگر باید تحلیل‌های مورد نیاز را با رعایت جزئیات فنی ارائه شده در نشریه شماره ۱۶۴-ن معاونت آب و آبفای وزارت نیرو "ء ضابطه ۷ و ضابطه شماره ۲۸۲۱ نظام فنی و اجرایی, انجام دهد. در صورت عدم وجود اطلاعات مورد نیاز در نشریات و استانداردهای داخلی, باید دستورالعمل‌ها و استانداردهای معتبر بین‌المللی مورد رجوع قرار گیرد. ۱-۱-۳ مقدمه سنجش خطر سیل به عنوان اولین گام در سنجش ریسک سیل, شامل به دست آوردن اطلاعات در رابطه با محل وقوع سیل. شدت سیل و دوره بازگشت آن است. خروجی این مرحله باید دربرگیرنده‌ی پارامترهای مورد نیاز در توابع برآورد آسیب و زیان باشد. این پارامترها بسته به روش مورد استفاده برای تحلیل ریسک و توابع آسیب پذیری ممکن است اطلاعاتی در مورد عمق جریان» سرعت جریان و زمان آبگرفتگی/ماندابی را به صورت کمی یا کیفی ارائه دهند. در اولین گام از مطالعات تحلیل خطر لازم است تحلیل‌گر نسبت به جمع‌آوری اطلاعات اولیه با هدف شناخت خطر سیل در محدوده ساختگاه پروژه در دست مطالعه با روش‌های گوناگون از جمله روش‌های زیر اقدام نماید: - جممع‌آوری اطلاعات بارش در ایستگاه‌های همدیدی بالادست؛ پ جمع‌آوری منحنی‌های شدت-مدت-دوره با زگشت در حوضه آبریز بالادست؛ آراهنمای پهنه‌بندی سیل و تعیین حد بستر و حریم رودخانه -------- صفحهٔ بعد -------- - اطلاعات مربوط به کاربری زمین و پوشش گیاهی و خاک در بالادست؛ - جمع‌آوری تاریخچه و کاتالوگ رویدادهای خطرآفرین تاریخی و متأخر (شامل اطلاعات در مورد تاریخ رخداد. سرعت و عمق رخداد در نقاط مختلف و زیان و تلفات به بار آمده)؛ - مصاحبه با افراد محلی در مورد سابقه سیلاب در منطقه؛ - استفاده از نقشه‌های بین‌المللی, ملی. استانی یا محلی پهنه‌بندی خطر سیل؛ -‏ گزارش‌های سازمان‌ها و دستگاه‌های اجرایی و شرکت‌های خصوصی مرتبط با موضوع پروژه؛ - اسناد پروژه‌های گذشته در محدوده‌ی ساختگاه مورد مطالعه. به طور کلی تحلیل خطر سیل بر آساس اهمیت پروژه منابع آنسانی موجود. منابع مالیء زمان پروژه و اطلاعات در دسترس به دو روش کیفی و کمّی تقسیم‌بندی می‌شود. تأکید اصلی این راهنما بر استفاده از روش‌های کمّی تحلیل خطر سیل است که کاربرد موْثرتر و فراگیرتری در انجام ارزیابی عددی مقادیر آسیب و زیان دارد. با این حال در مواردی که ثابت شود امکان انجام تحلیل کمی به هیچ صورت ممکن نیست. روش‌های کیفی به عنوان حداقل الزام در نظر گرفته می ۲-۱-۳ تحلیل خطر سیل به روش کیفی " روش سنجش کیفی خطر سیل تنها در مورد پروژه‌های کم اهمیت (مطابق تعریف فصل ۱) کاربرد دارد. از جمله تکنیک های قابل استفاده برای سنجش کیفی خطر سیل می‌توان به قضاوت کارشناس مهندسی عمران یا متخصص هیدرولیک و هیدرولوژی» ارزیابی آمار معتبر رخدادهای سیل گذشته در محل, روش‌های مبتنی بر خرد جمعی مانند تحلیل سلسله مراتبی» بازرسی محلی برای یافتن شواهدی از داغاب سیلء رسوب‌گذاری و آب شستگی و پرسش از افراد محلی در مورد سابقه سیلاب اشاره نمود. تحلیل‌گر می‌بایست با استفاده از یک یا ترکیبی از روش‌های یاد شده به درکی در مورد پتانسیل رخداد سیل در محل پروژه به همراه تخمینی از فراوانی و شدت آن دست یابد و در گزارش خود منعکس نماید. ۳-۱-۳- تحلیل خطر سیل به روش کمی " در این راهنما تحلیل خطر کمی سیل با دو روش تعینی و احتمالاتی تعریف و با توجه به اهمیت و ابعاد پروژه. منابع انسانی و مالی موجود. اطلاعات در دسترس, هدف مطالعه و انتظارات کارفرما در مطالعات بکار می‌رود. تحلیلگر بر اساس رویکردی که برای تحلیل ریسک ناشی از سیل اتخاذ کرده باید نسبت به انتخاب روش تحلیل خطر سیل اقدام نماید. در انتخاب روش مورد نظرء در دسترس بودن اطلاعات مورد نیاز و اعتبار اطلاعات در هر روش یک عامل مهم و تعیین‌کننده 0 ۲56 6 لسن ! دوهی ۳۹ 01۵116 * -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - سیل ۳( ۳۷ ۱-۳-۱-۳ تحلیل خطر تعینی تحلیل خطر تعینی به معنای تحلیل محل و شدت رخداد یک سناریوی سیلاب با مشخصات از قبل تعیین شده است. در این نوع تحلیل خطرء رخداد سیل حتمی فرض می‌شود و لذا عامل احتمال رخداد در نتایج محاسبه وجود ندارد. در مورد سیل, تعریف سناریو می‌تواند به دو شکل تعریف سناریوی بارش (تعیین هیتوگراف) یا تعیین میزان دبی عبوری از مسیل یا رودخانه مجاور محل پروژه (تعیین هیدروگراف) انجام پذیرد. یکی از سناریوهای معمول در تحلیل خطرء در نظر گرفتن بیشترین سیلاب محتمل ! است. مراحل تحلیل خطر تعینی سیل ۱ مطالعات فیزیوگرافی حوضه آبخیز: این مطالعات به منظور شناخت حوضه آبخیزی که پروژه در پایین دست آن قرار دارد انجام شده و شامل تعیین محدوده‌ی حوضه, شبکه آبراهه‌های داخل حوضه. پروفیل طولی رودخانه‌های داخل حوضه., شیب متوسط حوضه. مساحت حوضه و زمان تمرکز حوضه است. اگر برای تعیین خطر سیلاب نیاز به مدل‌سازی هیدرولوژیکی حوضه باشد. دامنه اطلاعات در این بخش بیشتر خواهد بود؛ ۲ مطالعات هواشناسی و آب‌سنجی: هدف از انجام این مطالعات تعیین هیتوگراف بیشترین بارش محتمل ۲ در حوضه آبخیز بالادست محل پروژه است. در صورت وجود داده‌های آماری از سیل‌های گذشته در مقاطع رودخانه نزدیک پروژه می‌توان از مطالعات هواشناسی صرف نظر نمود. ولی معمولاً به دلیل نبود داده‌های با کیفیت آب سنجی, انجام مطالعات هواشناسی الزامی است. از داده‌های موجود آب‌سنجی می‌توان برای راستی‌آزمایی نتایج تحلیل هیدرولوژیکی (مرحله ۴) استفاده نمود. مطالعات هواشناسی شامل جمع‌آوری داده‌های مربوط به جهت حرکت جبهه‌های باران‌زا. نحوه توزیع مکانی بارش. رابطه شدت-مدت-فراوانی بارش و الگوی زمانی و مکانی بارش است؛ ۳ انتخاب سناریوی بارش یا دبی سیلاب: بر اساس نتایج به دست آمده از مرحله قبل. می‌توان نسبت به تعیین اقدام نمود. در صورت وجود داده‌های آب‌سنجی با کیفیت می‌توان هیدروگراف سناریوی تعینی سیل را به طور ۴) مطالعات هیدرولوژیکی: هدف از انجام این مرحله از مطالعات. تبدیل داده‌های بارش به رواناب (هیدروگراف) در نقطه تمرکز حوضه آبخیز بالادست محل پروژه است. برای انجام این مرحله تحلیل‌گر باید از نرم‌افزارهای معتبر مدل‌سازی هیدرولوژیکی استفاده نماید. در صورت تمایل تحلیل گر برای استفاده از سایر نرم‌افزارها باید مستندات لازم در مورد عملکرد مناسب نرم‌افزار غیرتجاری به کارفرما ارائه شود؛ ۱۳۲۵۳۵1۵ ۱/1۵۵۱ 0 2 ۳۳۵۳۵1۵ ۱۷12000 -------- صفحهٔ بعد -------- بالادست پروژه» لازم است که مقاطع هیدرولیکی جریان برای تعیین پارامترهای عمق و سرعت جریان از طریق می‌بایست تحلیل گر از نرم‌افزارهای معتبر مدل‌سازی هیدرولیکی استفاده نماید. در صورت تمایل تحلیل گر برای استفاده از سایر نرم‌افزارهاء. مستندات لازم در مورد عملکرد مناسب نرم‌افزار انتخابی می‌بایست به کارفرما ارائه ۶) محاسبه پارامترهای خطر سیل: پس از مدل‌سازی هیدرولیکی جریان. می‌توان از طریق تحلیل‌های زمانی مناسب سیلاب سناریو در محدوده‌ی اطراف محل پروژه ارائه گردد. ْ انجام مطالعات و تهیه مدل فیزیوگرافی در حوضه آبخیز ۱ بالادست بروژه ۱ ِ ا ۰ مطالعات هواشناسی (بارش) و آب سنجی در حوضه آبخیز بالادست پروژه و تعیین هیتوگراف متناظر با بیشترین ۱ بارش محتمل ا ِ تعیین هیدروگراف متناظر با بیشترین بارش محتمل بر اساس محاسبات هیدرولوژی یا آب سنجی در نقطه تمرکز : محاسبه پارامترهای جریان در نزدیک ترین آبراه به محل پروژه یا در محل پروژه (مدل هیدرولیکی) ۲ ۱ 8 تولید نقشه های پهنه بندی برای پارامترهای مختلف جریان در محل پروژه ! پایان ۳-۳-۱-۳- تحلیل خطر سیل به روش احتمالاتی در این روش علاوه بر تعیین محدوده‌ی آبگرفتگی و پارامترهای شدت خطر, احتمال رخداد شدت‌های مختلف خطر نیرز ریسک مانند برنامه‌ریزی کاربری زمین و توسعه بناهای آبی (مانند سدها و سیل‌بندها) کاربرد دارد. در روش تحلیل خطر -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- سیل را ۴۹ سیل به روش احتمالاتی, کلیه عوامل موْثر بر ایجاد سیل و مشخصات شدت از جمله عمق و سرعت و ماندابی جریان به آسیب و زیان استفاده می‌شود همخوانی داشته باشند. خروجی تحلیل خطر سیل به روش احتمالاتی معمولاً به صورت نقشه خطر " سیل با دوره‌های بازگشت مختلف تولید می‌شود. مراحل تحلیل خطر احتمالاتی سیل مراحل لازم برای انجام این نوع تحلیل خطر سیل به شرح زیر است: ۱ مطالعات فیزیوگرافی حوضه آبخیز: این مطالعات به منظور شناخت حوضه آبخیزی که پروژه در پایین دست آن قرار دارد انجام می‌شود و شامل تعیین محدوده‌ی حوضه. شبکه آبراهه‌های داخل حوضه. پروفیل طولی رودخانه های داخل حوضه. شیب متوسط حوضه. مساحت حوضه و زمان تمرکز حوضه است. اگر برای تعیین خطر سیلاب نیاز به مدل‌سازی هیدرولوژیکی حوضه باشد. دامنه اطلاعات در این بخش بیشتر خواهد بود؛ ۲ مطالعات هواشناسی و آب‌سنجی: هدف از انجام این مطالعات تعیین هیتوگراف بارش با دوره‌های بازگشت ۲ ۵ ۲۰۰۹۰ ۵۰ ۱۹۹و ‎۵٩۰‏ ساله در حوضه آبخیز بالادست محل پروژه است. در صورت وجود داده‌های آماری از سیل‌های گذشته در مقاطع رودخانه نزدیک پروژه می‌توان از مطالعات هواشناسی صرف نظر نمود ولی معمولاً به دلیل نبود داده‌های با کیفیت آب سنجی, انجام مطالعات هواشناسی الزامی است. از داده‌های موجود آب‌سنجی می‌توان برای راستی آزمایی نتایج تحلیل هیدرولوژیکی (مرحله ۳) استفاده کرد. مطالعات هواشناسی شامل جمع آوری داده‌های مربوط به جهت حرکت جبهه‌های باران‌زاء نحوه توزیع مکانی بارش رابطه شدت-مدت-فراوانی بارش و الگوی زمانی بارش است؛ ۳ مطالعات هیدرولوژیکی: هدف از انجام این مرحله از مطالعات. تبدیل داده‌های بارش (هیتوگراف) با دوره‌های زمانی ۲ ۱۰ ۲۰ ۵۰ ۱۹۹ و ‎۵٩۰‏ ساله به رواناب (هیدروگراف) در نقطه تمرکز حوضه آبخیز بالادست محل پروژه است. برای انجام این مرحله باید تحلیل‌گر از نرم‌افزارهای معتبر مدل‌سازی هیدرولوژیکی استفاده نماید. در صورت تمایل تحلیل‌گر برای استفاده از سایر نرم‌افزارها باید مستندات لازم در مورد عملکرد مناسب نرم‌افزار به کارفرما ارائه شود؛ بالادست پروژه. لازم است که مقاطع هیدرولیکی جریان برای تعیین پارامترهای عمق و سرعت جریان از طریق مدل‌سازی هیدرولیکی محدوده ما بین نقطه تمرکز حوضه تا محل پروژه تعیین گردد. برای انجام این مرحله می استفاده از سایر نرم‌افزارهاء باید مستندات لازم در مورد عملکرد مناسب نرم‌افزار به کارفرما ارائه شود؛ ۱۴۱۵۵۵ ۲۵۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- 2۰ ۳( راهنمای ارزیابی ریسک سوانح طبیعی ۵ محاسبه پارامترهای خطر سیل: پس از مدل‌سازی هیدرولیکی جریان» می‌توان از طریق تحلیل‌های زمانی مناسب نسبت به محاسبه پارامترهای خطر (عمق و سرعت جریان و زمان ماندابی) در محل پروژه اقدام کرد. محاسبه مراحل لازم برای انجام تحلیل خطر احتمالاتی زلزله به اختصار در شکل ۲-۳ آورده شده است. آغا را انجام مطالعات و تهیه مدل فیزیوگرافی در حوضه آبخیز بالادست پروژه مطالعات هواشناسی (بارش) و آب سنجی در حوضه آبخیز ۱ أ تعیین هیدروگراف متناظر با دوره های مختلف بازگشت بارش یا رواناب آب سنجی سده نعیین بارامترهای مختلف جریان در محل بروره در طریق ساخت مدل هیدرولیکی برای دوره های بازاد ست مختلف ۱ تولید نقشه های پهنه بندی برای دوره های بازگشت مختلف و پارامترهای مختلف جریان. تولید منحنی فراگذدشت ۱ بایاره شکل ۲-۳: مراحل انجام سنجش احتمالاتی خطر سیل ۳-۱-۳ شاخص و معیار شدت رخداد سیل در تعیین شاخص و معیار شدت خطر مورد نظر توجه به موْلفه‌های در معرض ریسک و نحوه به کارگیری توابع آسیب خطر سیل در مطالعات اقدام نماید. با توجه به توابع آسیب پذیری مطابق بند ۴-۳-۲ استفاده از معیارهای بیشینه سرعت جریان و بیشینه عمق جریان به عنوان دو شاخص اصلی در مطالعات پیشنهاد می‌شوند. ۵-۱-۳- اثرات عدم قطعیت عوامل موّثر در تحلیل خطر سیل (مانند درخت منطق) عوامل ایجاد و اثرات عدم قطعیت را در تحلیل خطر سیل و نتایج حاصل از آن مورد بررسی قرار داده -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- سیل ۳( ۵ و دامنه تغییرات نتایج ممکن را که به دلیل استفاده از روش‌های مختلف و فرضیات متفاوت تحلیل به دست آمده. ارائه نماید. این موضوع به ویژه در انجام تحلیل خطر سیل به روش احتمالاتی دارای اهمیت زیاد است و پیامدهای آن باید در نتایج نهایی تحلیل خطر منعکس شود. تحلیل‌گر باید عدم قطعیت ناشی از تغییر اقلیم در منطقه مورد مطالعه. شکست در سازه‌های دفاعی (مهارکننده) سیل. رهاسازی قابل توجه در سدهای بالادست و تأثیرات ناشی از تغییر فصول را نیز در ۶-۱-۳- راستی آزمایی نتایج تحلیل خطر سیل پس از انجام تحلیل خطر سیل, نتایج به دست آمده باید با استفاده از اندازه گیری‌های محلی مناسب یا مقایسه با نتایج مطالعات گذشته معتبر خطر و پهنه‌بندی سیل, آمار ایستگاه‌های هواشناسی و آب سنجی, عکس‌های ماهواره‌ای رخدادهای مراحل انجام تحلیل خطر سیل انجام پذیرد. ۲-۳- شناسایی دارایی در معرض خطر سیل تحلیلگر باید بر اساس مقیاس مطالعه و محدوده‌ی مورد نظر برای مطالعه نسبت به تهیه سیاهه دارایی در معرض خطر اقدام نماید. در صورتی که موضوع مطالعه شامل بررسی یک منطقه است. موْلفه‌ی دارایی وضعیت ابنیه و اجزای فیزیکی و مشخصات جمعیتی محدوده در دست مطالعه را شرح می‌دهد. در این موْلفه باید با استفاده از سیستم‌های استاندارد گروه‌بندی نسبت به گروه‌بندی هر یک از اجزای در دست مطالعه مانند ساختمان‌های متعارف. تأسیسات ضروری و حساس, اجزای سیستم حمل و نقل و اجزای سیستم‌های خدمت‌رسانی مانند آب. برق, گاز و مخابرات اقدام نمود این گروه‌بندی بر اساس ویژگی‌های موْلفه قبلی و بعدی فرایند مطالعه یعنی موّلفه‌های خطر و آسیب‌پذیری و همچنین اطلاعات و مشخصات در دسترس از آنها انجام می‌پذیرد. در ایجاد سیاهه می‌توان از بانک‌های داده موجود استفاده نمود؛ اما اصلاح و به روزرسانی آنها بر اساس بررسی‌های میدانی و نمونه‌های تعریف شده به این منظور ضروری است. پایگاه داده دارایی‌های در معرض خطر سیل می‌بایست به طور ایده‌آل حاوی اطلاعات زیر باشند: ۱- محل دارایی: محل دارایی بسته به اطلاعات در دسترس و دقت سنجش ریسک با ریزنمایی‌های مختلفی از قبیل مختصات جغرافیایی. مختصات محلی, آدرس پستی. کد پستی, محله. ناحیه.ء منطقه. شهرء شهرستان و استان تعیین می‌شود؛ ۲- خصوصیات سازه‌ای: نوع سازه (مانند اسکلت فولادی, بتن مسلح, بنایی» چوبی» سبک و غیره) نوع سیستم مقاوم در برابر بار جانبی (مهاربندی» دیوار برشی, قاب خمشی و غیره)» سال ساخت. ارتفاع سازه یا تعداد طبقات و نوع پی؛ ۳ خصوصیات غیرسازه‌ای: نوع مصالح دیوارهای خارجی, نوع مصالح سقف. تأسیسات مکانیکی و برقی, تجهیزات و سایر اجزاء غیر سازه‌ای. -------- صفحهٔ بعد -------- 1۲ را ری راهنمای ارزیابی ریسک سوانح طبیعی ۴- خصوصیات معماری و شهرسازی: کاربری, متراژ زیر بناء ابعاد دارایی, تراز طبقه همکف. تعداد طبقات زیر زمین. سطح ۵- اآرزش: آرزش اقتصادی دارایی اعم از آبنیه. تاسیسات. تجهیزات و اثاثیه داخل آن و همجنین میزان درآمد حاصل از کسب و کار داخل ساختمان (روزانه یا ماهانه). از آنجا که جمع آوری کلیه اطلاعات بالا به دلیل نبود وجود پایگاه‌های داده شهری قابل اعتماد به طور کامل ممکن دقیق‌ترء تعداد اطلاعات توصیفی ! بیشتر و درصد خطا کمتر باشد. کیفیت خروجی سنجش ریسک بالاتر و قابل اتکاتر ۱-۲-۳ آسیب‌پذیری در برابر سیل شدت سیل تعیین می‌کند. آسیب‌دیدگی کالبدی معمولاً به شکل آسیب (خسارت کالبدی) و آسیب‌دیدگی عملکردی به شکل تولید یا درآأمد از دست رفته است. تحلیل‌گر ریسک باید بسته به روش سنحش آسیب. نحوه آسیب‌دیدگی دارایی در مواجهه با شدت‌های مختلف خطر سیل را از طریق انتخاب مقدار کیفی آسیب پذیری, توابع شکنندگی یا توابع آسیب زیربخش‌های که در پی می‌آیند توضیح داده می‌شوند. معماری. سازه‌ای و غیرسازه‌ای اقدام نماید. اطلاعات لازم برای گونه‌بندی دارایی باید در مرحله شناسایی دارایی‌های در دارایی‌ها را از لحاظ نحوه تأثیرپذیری از سیل در نظر گیرد و دوم امکان تعیین آسیب پذیری کیفی " یا یافتن توابع آسیب پذیری" با توسعه آنها را با توجه به داده‌ها و منابع در دسترس در نظر گیرد. مرور ادبیات فنی مربوط به مطالعات سنجش ریسک در مورد دارایی‌های مشابه و بهره‌گیری از دانش متخصصان سنجش ریسک در هنگام تعیین گونه‌های آسیب‌پذیری توصیه می‌شود. باید توجه داشت که عمده آسیب‌های وارد به دارایی‌ها از ناحیه سیل, برخلاف زلزله, آسیب‌های غیرسازه‌ای و به خصوص آسیب به اثائیه است که این مسئله باید در تعیین گونه‌های آسیب‌پذیری در برابر سیل مد نظر قرار گیرد. معمولاً گونه ۱ ۸۲۱۲۱۵ " برای استفاده در سنجش کیفی ریسک * برای استفاده در سنجش کمی و عددی ریسک -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- سیل ۳( ۳ بندی نوع سازه و کاربری آنها تعیین می‌شود. گونه‌بندی آسیب پذیری باید به نحوی تعیین شود که امکان یافتن منحنی های شکنندگی یا آسیب‌پذیری متناظر با گونه‌ها در ادبیات فنی یا توسعه منحنی‌ها با استفاده از روش‌های مرسوم وجود ۳-۲-۳- تعیین الگوی آسیب پذیری گونه‌های دارایی پس از دسته‌بندی دارایی‌های در خطر بر اساس میزان آسیب پذیری آنها در برابر سیل, باید الگوی آسیب پذیری هر گونه تعیین شود. بسته به نوع روش انتخابی برای سنجش ریسک. تعیین الگوی آسیب‌پذیری به دو شکل انجام می‌پذیرد: -‏ سنجش کیفی ریسک: در هنگامی که از روش کیفی برای سنجش ریسک سیل استفاده می‌شود. لازم است آسیب پذیری گونه‌های دارایی در برابر سیل با توصیف کیفی (آسیب پذیری کم متوسط و زیاد) تعیین شود. در این هنگام تحلیل گر می‌بایست با استفاده از روش‌های مبتنی بر قضاوت کارشناسی, روش‌های گروهی. یا بررسی داده - سنجش کمی ریسک: در صورت استفاده از روش کمی و عددی در سنجش ریسک. تحلیلگر باید از طریق مرور شامل روش‌های تجربی ". تحلیلی " یا روش‌های ترکیبی" است. نسبت به توسعه توابع مورد نیاز اقدام نماید. تحلیلگر به منظور دستیابی به اطلاعات بیشتر در مورد نحوه انجام تولید توابع شکنندگی و آسیب پذیری می‌تواند به راهنمای فنی مدل سیل هازوس ؟ مراجعه کند. ۴-۳۲۳ راستی آزمایی الگوی آسیب پذبری انتخاب شده الگوی آسیب پذیری انتخاب شده برای گونه‌های دارایی باید با بهره‌گیری از قضاوت کارشناسی, مقایسه آماری با خسارات گذشته برای دارایی‌های مشابه یا مقایسه با مطالعات معتبر مستقل راستی‌آزمایی گردند. به نحوی که الگوی انتخابی تا ۵-۲-۳ بررسی عدم قطعیت مسئله عدم قطعیت و عوامل موْتر بر آن در الگوی سیب پذدیری انتخاب شده باید با به کارگیری روش‌های مناسب مورد بررسی قرار گرفته و دامنه حالت‌های ممکن برای آن پیش بینی شود. علاوه بر آن در صورت وجود داده‌های تجربی مناسب [۳۵۱۲۱۵۵ ! [۸۵[۷۵۵ * ۵ 3 40 - ۲1۸2715 0۲ ۷1200۵۱ آم‌نصحاه ۲ * -------- صفحهٔ بعد -------- ۴ ۳( راهنمای ارزیابی ریسک سوانح طبیعی ۳-۳- سنجش آسیب/ زیان سیل و زیان حاصل از آن است. این مرحله آخرین گام از مراحل چهارگانه تحلیل ریسک است که فرآورده نهایی تحلیل را در اختیار بهره‌مندان پروژه قرار داده و مبنای فعالیت‌هایی قرار می‌گیرد که در ادبیات مدیریت ریسک. چاره‌سازی ریسک" نام گرفته است. گام‌های لازم برای ارزیابی آسیب و زیان سیل برای تحلیل ریسک به روش تعینی و احتمالاتی یا دارایی های تکی و گروهی یکسان است. همچنین, بر اساس رویکرد دنبال شده در بخش خطر سیل, تحلیلگر باید از یکی از روش های کمی. کیفی. یا کمی-کیفی برای ارزیابی آسیب‌ازیان استفاده نماید. در ادامه. نحوه انجام ارزیابی آسیب‌ازیان به هر یک از روش‌های یاد شده تشریح می‌شود. ۱-۳-۳ سنجش آسیب ازیان سیل به روش کیفی در مواقعی که کلیه موْلفه‌های ریسک ناشی از سیل (خطرء آسیب‌پذیری و دارایی) به صورت کیفی دسته‌بندی شده باشند. تحلیلگر می‌تواند از روش کیفی برای ارزیابی آسیب/زیان اقدام نماید. مراحل انجام ارزیابی آسیب/زیان سیل به روش کیفی به شرح زیر است: ۱- تشکیل پایگاه داده مکانی برای دو لایه خطر و دارایی در محیط سامانه اطلاعات جغرافیایی (0185): در این مرحله باید پایگاه داده مقادیر کیفی خطر و ارزش دارایی در محل مختصات هر دارایی در قالب جدول ایجاد شود. سپس لازم است مقادیر کیفی به مقادیر کمی -کیفی معادل بر اساس جدول ۱-۳ تبدیل شود؛ جدول ۱-۳: تبدیل مقادیر کیفی به مقادیر کمی-کیفی خصوصیات موْثر در آسیب‌پذیری دارایی مانند سال ساخت. نوع مصالح, کاربری و غیره به هر یک از دارایی‌ها نسبت داده شود. تحلیلگر باید معادل عددی آسیب‌پذیری را به لایه دارایی‌ها اضافه نماید؛ ۳- ارزیابی آسیب سیل: در این مرحله لازم است تحلیلگر با استفاده از تحلیل برهم‌نهی مکانی, مقدار ریسک را از حاصل ضرب جبری مقادیر کمی شده‌ی هر یک از سه مژلفه خطرء دارایی و آسیب‌پذیری برای هر دارایی, محاسبه کند؛ ۱89 1 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - سیل ۳( 2۵ ۴- اعمال حد آسیب کامل: در این مرحله پس از نرمال سازی نسبت‌های آسیب. نسبت‌هایی که از حد آسیب کامل ! بیشتر ۵- سنجش زیان: از ضرب مقادیر اصلاح شده سیب در مقادیر عددی شده آرزش دارایی متناظر, میزان زیان دارایی محاسبه می‌شود. این مقادیر پس از نرمال سازی به بزرگ‌ترین مقدارء به عنوان زیان گزارش می‌شود؛ ۶- ارائه نتایج آسیب و زیان (ریسک): در این مرحله لازم است تحلیلگر پس از انجام دسته‌بندی مناسب برای بازه‌های آغا: ر اسات حده‌| ۳( 9 اساس جدول ۱-۳) َ ِ ۷ محاسبه حاصل ضرب مقدار عددی شده اج دارایی های در خطر (تبدیل شده ۱ به عدد بر اساس جدول ۱-۳) اصلاح شده برای هر دارایی تشکیل پایگاه داده مکانی برای ارزش " ۳ کیف دارایی های در خطر (تبدیل سم 9 و اک 2 ی عددی شده آرزش دارایی و محاسبه زیان شده به عدد هد اسات . حده‌ا| --) ۰ 2 ۹ شده به عدد بر اساس جدول ۱-۳) پایان شکل ۳-۳: فلوچارت مراحل انجام سنجش کیفی ریسک سیل برای یک یا گروهی از دارایی‌ها در تخصیص مقادیر کیفی در هر یک از مراحل فوق می‌توان از روش‌های مبتنی بر قضاوت کارشناسی, خرد جمعی. آمار گذشته و نتایج تحقیقات گذشته استفاده نمود. ۲-۳-۳ سنجش ریسک سیل به روش کمی -------- صفحهٔ بعد -------- 2۶ ۳( راهنمای ارزیابی ریسک سوانح طبیعی کمی برای ارزیابی آسیبازیان استفاده نمود. در این حالت باید مقادیر آسیب و زیان و در صورت لزوم زیان غیرمستقیم به صورت عددی محاسبه می‌شوند. مراحل انجام سنجش ریسک سیل به روش کمی به شرح زیر است: ۱- تشکیل پایگاه داده مکانی برای دو لایه شدت خطر سیل و دارایی در معرض این خطر در محیط سامانه اطلاعات جغرافیایی !: در این مرحله باید پایگاه داده مقادیر شدت خطر سیل و ارزش دارایی در محل مختصات هر دارایی در ۲- محاسبه ریسک کالبدی (آسیب): در این مرحله. لازم است با استفاده از نرم‌افزارهای معتبر سنجش ریسک یا با استفاده از برنامه‌نویسی نسبت به محاسبه سیب اقدام کرد. در صورت استفاده از روش برنامه‌نویسی لازم است. درصد آسیب در هر دارایی با استفاده از مقدار خطر در محل دارایی و تابع آسیب‌پذیری مربوط به گونه دارایی محاسبه شود. در صورت نیاز به ۳- محاسبه ریسک مالی (زیان): در این مرحله لازم است تحلیلگر نسبت به اعمال شرط آسیب کامل به درصدهای محاسبه نبوده و می‌بایست جایگزین شود. حد سیب کامل " باید از طریق قضاوت کارشناسی تعیین شود. به منظور محاسبه زیان. لازم است درصدهای سیب که حد آسیب کامل در آنها اعمال شده است در ارزش اقتصادی دارایی مورد بررسی ضرب جبری محاسبه ریسک مالی غیرمستقیم (زیان غیر مستقیم): به منظور سنجش زیان مالی غیرمستقیم ناشی از بروز سیل در محل دارایی. تحلیلگر باید با استفاده از روش‌های مناسب اقتصادی (روش داده-ستانده " یا روش‌های نظیر آن) نسبت به محاسبه زیان در سایر بخش‌های اقتصادی که به طور مستقیم آسیب ندیده‌اند. اقدام نماید. تحلیلگر باید برای به ۱ سازمان برنامه و بودجه یا راهنمای تحلیل ریسک ناشی از سیلاب ایالات متحده " مراجعه کند؛ ریسک نسبت به تهیه نقشه ریسک (آسیب یا زیان) اقدام نماید. همجنین در صورت استفاده از روش احتمالاتی برای خطر, تحلیلگر باید از طریق روش‌های آماری نمودار احتمال فراگذشت ریسک را برای گونه‌های مختلف دارایی یا به صورت تجمیعی تهیه نماید. زیان میانگین سالیانه" پارامتر دیگری است که در این مرحله از طریق محاسبه سطح زیر ۱15 0 05[ آها۵ 1 * ٩ 1-0۷۲ 0 * 115 (,۸۸[1) ددما ا۵س۸ عهده۸۷ ‎٩ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- سیل ۳( 2۷ ۵ نظام فنی و اجرایی سازمان برنامه و بودجه مراجعه نماید. مراحل لازم برای سنحش کمی آسیب و زیان ناشی از سیل در محل دارایی (ها) در شکل ۴-۳ نشان داده شده است. آغاز ی ْ ۱ ۹ نکیل بایگاه داده مکانی ارزنر بت 1 ۳ نکیل بایگاه داده مکانی سدت خطر ۱ دارایی های در خطر اِ ستچس اسیب در محل هر دارایی با ایگاه داده نوا اس نذیری ۱ استعاده ارس وه این سیب دیزی ۳ برای گونهد های محتلف دارایی هر درایی ۱ .۹ ا اعمال تست آسیب ۳ 0 محاسند آسیب ۱ اصلاح شده برای هر دارایی ۱ أ ضرب نست آسیب اصلاح شده در معادبر ۱ ۰ ارزس دارایی و محاسبه ریان ۱ ارائه نتایج ریسک (آسیب و زیان) در فُرمت " مناسب ا ا بایان شکل ۴-۳: فلوچارت مراحل انجام سنجش کمّی (احتمالاتی) ریسک سیل برای یک یا گروهی از دارایی‌ها ۳-۳-۳- سنجش ریسک به روش کمی -کیفی در مواقعی که برخی مولفه‌های تحلیل ریسک سیل (خطرء اسیب‌پذیری و دارایی) به صورت کمی و برخی دیگر به صورت کیفی آماده شده باشند. تحلیلگر می‌تواند از روش کمی-کیفی برای سنجش ریسک سیل استفاده نماید. در این حالت لازم است اسیب و زیان وارد به دارایی در معرض خطرء به صورت کیفی تعیین شود. مراحل سنجش ریسک کمی -کیفی به شرح ۱- تبدیل مقادیر مژلفه‌های عددی به معادل کمی-کیفی: در این مرحله تحلیلگر باید با استفاده از رابطه ۱-۳ نسبت به نرمال‌سازی مولفه‌های عددی اقدام نموده و آنها را به بازه مقادیر صفر تا یک محدود سازد؛ برزررر ۳ 7 2۳ (رابطه ۱-۳) 7 21707701196004 ورزر هب2 ۲- تبدیل مقادیر مژْلفه‌های کیفی به معادل کمی-کیفی: در این مرحله تحلیلگر باید با استفاده از جدول ۱-۳ نسبت به آبررسی خسارت سیلاب -------- صفحهٔ بعد -------- 1۸ پر هرا راهنمای ارزیابی ریسک سوانح طبیعی کمی‌سازی موْلفه‌های کیفی اقدام نماید؛ ۳- تخصیص سیب پذیری ناشی ازابه دارایی‌های مکانی: در این مرحله لازم است میزان کمی-کیفی آسیب‌پذیری بر اساس خصوصیات موْنر در آسیب‌پذیری دارایی مانند سال ساخت. نوع مصالح, کاربری و غیره به هر یک از دارایی‌ها نسبت داده می‌شود. سپس تحلیلگر باید معادل عددی آسیب‌پذیری را به لایه دارایی‌ها اضافه کند؛ ۴- ارزیابی آسیب سیل: در این مرحله لازم است پس از نرمال سازی مقادیر آسیب به بزرگ‌ترین مقدار آسیب. نتایج به دست آمده در دسته‌هایی که معرف درجات کیفی آسیب هستند مرتب شوند. خروجی این مرحله نقشه‌های شدت ریسک برای دارایی‌های تکی یا گروهی خواهد بود؛ ۵- ارزیابی زیان سیل: در صورتی که ارزش اقتصادی دارایی‌های در خطر سیل یکسان باشد. خروجی مرحله ۵ می‌تواند به عنوان نتیجه ارزیابی زیان نیز در نظر گرفته شود. در صورت اختلاف بین ارزش اقتصادی دارایی‌های در خطرء می‌توان مقادیر خروجی مرحله ۴ را با اثر دادن ضرایب ارزش نسبی به زیان سیل تبدیل کرد. مراحل انجام سنجش کمی-کیفی ریسک سیل پس از نرمال سازی مقادیر عددی, مشابه روش سنجش کیفی ریسک سیل ۴-۳-۳ عدم قطعیت در روند سنجش ریسک ناشی از سیل می‌توان از روش‌های متفاوتی برای تعیین پارامترهای لازم برای تحلیل (مانند چگونگی تعیین حد سیب کامل یا نحوه در نظر گرفتن عدم قطعیت ثانویه نمودارهای آسیب پذیری) استفاده کرد. در نظر گرفتن هر کدام از این روش‌ها می‌تواند به نتیجه‌ای متفاوت منجر شود. در چنین مواردی لازم است تحلیلگر با استفاده از روش‌های مناسب (مانند درخت منطق) اثرات عدم قطعیت در تحلیل را مورد بررسی قرار داده و گستره نتایج ممکن را که به دلیل استفاده از روش‌های مختلف و فرضیات متفاوت تحلیل به دست آمده» در نتایج مورد توجه قرار دهد. از آنجا که عدم قطعیت نتایج سنجش خطر سیل در بخش خطر انجام می‌شود. اثر بررسی‌های انجام شده در نتایج سنجش ریسک وارد شده و نیازی به تکرار مطالعات عدم قطعیت در مورد خطر نیست. اما این مطالعات باید برای سایر مژلفه‌های ریسک ۵-۳-۳ همبستگی توصیه می‌شود الگوی مکانی و زمانی رخداد پارامتر ریسک محاسبه شده در مکان‌های مختلف در پروژه‌هایی که دارای ابعاد کالبدی قابل توجه در یک با دو بعد هستند. یا به صورت گسسته در مکان‌های دور از هم قرار دارند. از طریق به کارگیری روش‌های تعیین همبستگی مکانی و زمانی " مورد بررسی قرار گیرد. همچنین در صورت نیاز به محاسبه ریسک تجمعی ناشی از دو خطر مختلف (مانند سیل و زلزله) لازم است همبستگی مکانی و زمانی مربوط به بروز آسیب و زیان در 1۵0۵۱0 200 اناهوم ! -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - سیل ۳( 2۹ نظر گرفته شود. تحلیلگر می‌تواند به منظور در نظر گرفتن همبستگی مکانی دارایی‌ها پا همبستگی زمانی مخاطرات از روش محاسبه ماتریسی که در پیوست ۱ ارائه شده, استفاده کند. ۶-۳-۳ اعتبار و راستی آزمایی پس از انجام تحلیل خطر نتایج به دست آمده باید با استفاده از آسیب‌ها و زیان‌های ثبت شده از رویدادهای گذشته در محل پروژه یا مقایسه با نتایج مطالعات معتبر قبلی» مورد صحت‌سنجی قرار گیرد. لازم است تحلیل‌گر با روش‌های مناسب نسبت به صحت نتایج حاصل از تحلیل خطر سیل اطمینان حاصل نماید. پارامترهای موْثر در نتایج که طی روند محاسبات به کار گرفته شده‌اند. مقایسه نتایج محلی با شواهد ثبت شده قبلی, میزان اعتبار کاتالوگ‌ها و بانک‌های داده مورد استفاده, توابع مدل‌های برآورد شدت خطر بر اساس مشخصات رویداد در سرچشمه‌ها بر اساس مشخصات مسیر سیلاب و ساختگاه از جمله مواردی هستند که باید در هر بخش صحت‌سنجی شود. این بررسی باید در سایر مراحل از ۷-۳-۳- اهمیت مرور و بازنگری نتایج تحلیل ریسک سیل با توجه به پویایی شرایط در دست مطالعه از نظر شدت خطر سیل و شرایط پروژه» افزایش روزافزون داده‌ها و ارتقای روش‌های تحلیل ریسک لازم است مطالعات تحلیل ریسک سیل در دوره‌های زمانی مشخص بررسی و بر اساس شرایط موجود مورد بازنگری قرار گرفته و به روزرسانی شود. در حین بازنگری مطالعه باید به موارد زیر توجه کرد: - جامعیت مطالعه: تحلیل‌گر باید با توجه به افزایش تدریجی اطلاعات پروژه از جامعیت اقدامات انجام گرفته در بخش‌های مختلف مطالعات اطمینان حاصل نماید؛ - درستی مطالعه: با توجه به ارتقای روش‌های تحلیل ریسک در طول زمان, تحلیل‌گر باید با بررسی روش‌های موجود از کارآمدی رویکرد و روش تحلیل ریسک به کار رفته اطمینان حاصل نموده و صحت و دقت نتایج را - به‌روزرسانی بانک‌های داده مورد استفاده: با توجه به شرایط زمانی و تغییرات ایجاد شده, تحلیل‌گر باید از آخرین اطلاعات در دسترس در موْلفه‌های تحلیل خطر یا دارایی در معرض خطر استفاده نموده و مطالعات را به روزرسانی کند. ۸-۳-۳ مستندسازی مطالعات تحلیل ربسک سیل لازم است مدا رک و مستندات مطالعه و اسناد مبنای مطالعات تحلیل ریسک سیل. گزارش مطالعات مراحل مختلف و نتایج حاصل به نحو مناسب ذخیره‌سازی و ثبت شود. در این زمینه باید به وجود چارچوب لازم برای ثبت و نگهداری اسناد مطالعاتی برای یک بازه‌ی زمانی مشخص توجه نمود. سطح اهمیت ذخیره‌سازی,» نوع و میزان داده‌های مورد نیاز برای ذخیره‌سازی باید توسط تحلیلگر مشخص شود. در این زمینه سطح ریسک موجود. الزامات قانونی موجود و الزامات -------- صفحهٔ بعد -------- ۶ ۳( راهنمای ارزیابی ریسک سوانح طبیعی سیستم‌های مدیریتی موجود در محل باید مورد توجه قرار گیرد. اسناد ذخیره‌سازی شده از جمله باید نشان دهنده موارد - بررسی و شناسایی دقیق شدت سیل مورد نظر؛ - شرایط محلی منظور شده در توابع به کار رفته از جمله توابع آسیب و میزان زیان ناشی از آسیب‌ها. ۹-۳-۳ ابزار تحلیل ریسک سیل نرم‌افزارهای تحلیل خطر سیل, تحلیل ریسک سیل و ذخیره‌سازی و نمایش نتایج باید در هماهنگی با نیازهای پروژه و شرایط مورد نظر کارفرما انتخاب شده و به کار روند. در هر حال تحلیل‌گر باید از دقت و صحت ننتایج ابزار به کار رفته اطمینان حاصل نموده و نتایج هر بخش را به نحو مناسب صحت‌سنجی کند. -------- صفحهٔ بعد -------- ببوست ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۱: نحوه محاسبه همبستگی ریسک (اسیب و زبان) برای دارایی‌های توزبع شده مکانی ۱ در صورتی که دارایی‌های در خطر در نقاط مختلف کشور پراکنده شده باشند. امکان همزمانی آسیب/زیان برای همه دارایی در اثر رخداد مخاطرات طبیعی مانند سیل و زلزله غیرمحتمل خواهد بود. البته احتمال همزمانی خسارت در دارایی هایی که در فاصله کمتری نسبت به هم قرار دارند وجود خواهد داشت. به این دلیل, لازم است برای محاسبه ریسک دارایی همبستگی ریسک‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. ماتریس همبستگی است که نحوه استفاده آن در این پیوست توضیح داده می‌شود. کوچک‌ترین واحد جغرافیایی در این روش» شهرستان در نظر گرفته شده است. روند کلی کار به این صورت است که ابتدا ریسک دارایی‌های در خطر در هر شهرستان محاسبه شده و سپس با در نظرگیری اثر همبستگی, میزان ریسک گرفتن اثر همبستگی در تجمیع ریسک‌های توزیع شده.» معمولاً باعث کاهش اندازه ریسک شده و اقدامات جاره‌سازی برای ریسک‌هاء مقرون به صرفه‌تر خواهد شد. های واقع در آن استان است. تشکیل داد. ۲ در اینجا اندیس استان است. در صورتی که دارایی‌های در خطر در همه استان های کشور توزیع شده باشند. این ماتریس باید برای هر یک از ۳۱ استان کشور آماده شود. در غیر این صورت بردار ریسک می‌بایست تنها برای استان‌های حاوی دارایی‌های در خطر آماده شود. از آنجا که مخاطرات طبیعی (سیل, زلزله و غیره) معمولاً در همه شهرستان‌های واقع در یک استان به طور همزمان در یک سال رخ نمی‌دهند. به منظور در نظر گرفتن همبستگی مکانی و زمانی ریسک‌های محاسبه شده لازم است ریسک دارایی‌های هر استان با استفاده از ماتریس همبستگی (پ-۱) ۸660۳ سا > پرچون! ریسک استان ۷ است. ماتریس همبستگی خسارات زلزله استان, ماتریسی متقارن است که بُعد آن برابر تعداد شهرستان ۱ کاهش خسارت مجموع. در مورد خسارات سالانه میانگین (.[۸۸) موضوعیت نداشته و تنها مربوط به خسارات با دوره بازگشت مشخص است. د 07 > -------- صفحهٔ بعد -------- است. روش محاسبه سایر درایه‌های ماتریس به این صورت است که اگر دو شهرستان دارای مرز مشترک باشند دو درایه شهرستان‌های استان تهران و جدول پ-۱ ماتریس همبستگی خسارات زلزله در استان تهران را نشان می‌دهد. قنوتت وتات ان 0005 ِ ۹ ۹ ۰ 4 ۳۵۳ ۴۱۳2۷ ان ۳ ص ۳ 1 ی وروت وت [وزعه ات‌ها واه ۵ ید پم 0302: ۰.۳3۲۵5 ووو- ۱۱۳۱ ۴۵۳۷۵٩۲ ۳ هد ۳۱۹۱/۹ ۰ 03۳۳۵ شکل پ-۱: شهرستان‌های استان تهران این آرایش به این معناست که در صورت وقوع سانحه در یک شهرستان, احتمال همزمانی وقوع خسارات جدی معمولاً تنها در شهرستان‌های مجاور قابل انتظار است و درصد همزمانی خسارات جدی مربوط به شهرستان‌های غیر مجاور قابل صرف نظر کردن خواهد بود. پس از محاسبه ریسک مخاطره مورد نظر در مقیاس استان, لازم است تا سرمایه توانگری زلزله برای کل کشور به طریقی مشابه با استفاده از ماتریس همبستگی استان‌ها محاسبه شود. به این منظورء ابتدا لازم است بردار ریسک استان های کشور (۳+م,م۳) تشکیل شود که دارای ۳۱ درایه خواهد بود که هر درایه حاوی مقدار ریسک یک استان است که از محاسبه ریسک کل (مقیاس کشوری) برای ریسک‌های توزیع شده در استان‌های مختلف کشور را بیان می‌کند. (پ-۲) 7 ۸66۸۳ 7 چوبما که در این رابطه ۸66۸۸۳ ماتریس همبستگی خسارات استان‌ها است که به روش مشابهی مانند ماتریس همبستگی شهرستان‌ها تهیه می‌شود. ۸,۸۳ هم مقدار پله‌ای ریسک تجمیع شده در سطح کشوری است. -------- صفحهٔ بعد -------- 1 : در مربوط این م درایه ریسک (پ- ک این ر ۸۶۵ همگی دارای ۲ ش محاسبه ۹ پربرکا سطح -------- صفحهٔ بعد -------- جدول پ-۲: ماتریس همبستگی ریسک چند مخاطره‌ای سل ال که نش نا -------- صفحهٔ بعد -------- مراجع -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- مراجع ۱۳۳۷ ۸۶۹ این فصل از راهنما با تکیه بر ضوابط و معیارهای مدیریتی و فنی معتبر ملی و بین‌المللی تدوین شده است. فهرستی از مراجع معتبر و مبنا برای این راهنما به شرح زیر است: - راهنمای کاربردی تحلیل خطر زلزله. ضابطه شماره ۶۲۶ سازمان برنامه و بودجه. ۰.۱۳۹۵ س دستورالعمل روش‌های محاسبه حداکتر سیل محتمل ۳ فضابطه شماره اه سارمان برنامه و بودجه. - راهنمای پادسیل سازی, ضابطه شماره ۶۸۱ سازمان برنامه و بودجه. ی راهنمای تهیه نقشه‌های خطرپذیری سیلاب. ضابطه شماره ۸۲۱ سارمان برنامه و بودجه. ۰۳۹۹ ۳۸۴ _ روش‌های پذیرفته شده در سنجش و مدل‌سازی ریسک سوانح در سازمان‌های بین‌المللی توسعه و صنعت بیمه کشورهای توسعه یافته؛ - روش های محاسبه حداکتر بارش محتمل (۲۱/۲) و منحنی های عمق. سطح. تداوم بارش ((1۸1آ) ضابطه شماره ۶ ۱۳۹۵ _ شرح خدمات مطالعات تعیین حد بستر و حریم رودخانه یا مسیل, ضابطه شماره ۲۷۶ - قانون مدیریت بحران کشورء مجلس شورای اسلامی. ۳۹۸ - اصطلاحات مربوط به مخاطرات (۲۰۲۱) وب‌سایت دفتر کاهش ریسک سوانح سازمان ملل متحد (۳۳۵۷۵۲۱1101۱۷۷]) ریسک‌های مدل‌سازی نشده: راهنمایی برای ارزیابی کامل‌تر ریسک سوانح برای بیمه. انجمن بیمه گران بریتانیا ۳۱۴ 8[ ,11206 7ع۹ن] [۹/006 ۳1۵۵۵ 1۸2715 ]۲ - -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- خواننده گرامی مشخصات فنی عمومی و مقاله. به‌صورت تالیف و ترجمه. تهیه و ابلاغ کرده است. ضابطه حاضر در راستای موارد یاد شده تهیه شده. تا در راه نیل به تو سعه و گ سترش علوم در ک شور و بهبود فعالیت‌های عمرانی به کار برده شود. فهرست ضوابط و نشریه‌های منتشر شده در سال‌های اخیر در سایت اینترنتی 116721711213131.1۳ به صورت رایگان و برای عموم قابل دستیابی می‌باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- [ 913 ع00)-1۳] ۸72۵1۷515 ۳5 1212310۳ 0۳] ع ای :)2 0۱۳۱۱۳۶ ک ۸۳۹ ۰ ]0۷ ۳.1.0۲ ۳۵۳۵۵۵۵ ۵۲ 1۹۵۵ 11۵110۵۵ ۳۵۱۵ ۸۹۱ 5616۷ 200 ۳۵۱۲1۵۶ ۰ از 0۷ 0۲ .۲۳۳ ۳۵۳۳۵۲۵۵ ۵۲ 1۹۱۵ ]11۵10۵ 40 ۲100۳۳۵ 87[ ل3 ۳۵۶۱۵۲۱۶ :0 ۹۷06۳۷1۹0۲۷ ۰ ]۷1 ۳۳.0.0۲ ۳۵۳۵۵۲۵ ۵۲ 13۹106 1316۵1100۵ اص راکش ماقطای6 ۱۷۳۹۵۵ 1 للع ۳۵۶1۱۵1۶ ۰ ]۷1[ 0۲ .۳۳۰.1 1 آ]آه 11۳1۷۵۵۱۷ [100۹ ۸ .کا 7011271 ۱۷101۵۱۱۵0۲7۵ : (0 )3006 200 ۳12) ۵۱۱۱۱۱۵۵ ۹1۵۵۳۱۲۵ 1 ۸11۵۲ ۳۲۲۱۷۵ ۵00 16001۵ ۲آ0 باسمی] [ 10۵۱۵" ۸[11۳7۵ 1 ۸1۲۵۲۵ ۳۲۱۷۵ ۵00 1601۵ ۲ا0 برام ۱ ۵ ۳۵۲7۵02 1 ۸۲۲۵۳۲ ۳۲۲۱۷۵ ۵00 16001۵ ا0 ام الوم اک بدعشگط ۱۷1۵۳۵۳۳۹۵۵ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- 1 65 6000116 200 ۳۳۳۵۵ [۵ا ‎٩۹۵0‏ 1۵1116 110۵۵۹ وه کععلهدو انقه که غاد 1۵72005 ۱۷۵۳۵ ۰ ,281101106 ,3۵۷۹1۵۵۰ 130۹۰ ع نع م۷ لعف ۵۵ 1۵ اعد عام( مه 1 29368۹161 ۹ 0۳۹۰ )ده 01۷۵6 200 1۹11100۹5 عزاطاام ۵۲۵ ع 0 که 20 200 7 60960112 دز 200 ۵۵2061 ۵6 معافه‌ دنل رز معاد [۵ 1۵۹۵0۵ ۵ ام 272005 لد 20۷200108 ۳1۹۳-110۵۵ ٩۹1۵120 ‏ع[‎ 1 8 00۷۵10016۲ 1۵۳ کعاز 0۲01 که کعزو ای خاک عاه 1 ۵ 10۵116 300۵ ۳۵ 601 ۳۵1۲۵۲6۲ 8۵| 6 آ0 اع1ا 1۵ 200 1۳۵۵۰۶ لا ام دوگ ۳۵۱۱۷۵ مه آمعنمط 1 ۳۵ ۷1۱۵ ۲۵1100۵1 ع) ۵۵۲ 2800065 011۷6ع00 ام کاعددد 1۹۵۷۵۱۵ ۱۵۳ 0۷۳۵۵6 1۹۵۵۲۵ معاحه‌ 0 ۹6010۳ 13۹۳۵66 136 آ0 ک0عع 00112 ۳6 که [[۷۵ که ,ما ۷12۵220601 +عاحه دز( 6 ,1۳۵15 1۵ 13731-06016 0۵ 0عحه 3۵22601 11۵1 0ص منک آهاامی اد 6 200 |2۵۳۵ 2221051 کلاکرله20 ۹ اعدعه 1۵۳ ام ملومهاد [۵ 21100 2 ۵۲ 0610060 ٩1066015‏ ۵ 2012016 ۵06 06 انا ام ملومهاد ک0ط1 منکن عزعا۳۵د ۵ 0006 کقط ک0 27 ۰ 0130106 11۷6ن0ع00 200 01۵ 16 ۷۷11 ۰ طلعباد 106اع ۵ 1۳۵۵۲ 300۵ ۷۵1102160 2 او ععمح اد ۳۵ ۳02022 200 ۳۳۹۵0۵۹۵۰ 1 ,0۳82017211010 ا0ع0ظ 200 ۲۱۵۵۵۵۵ ع۳) اه کمنهان۸ هروک ۳۳۷۵ مد م1 ع۳) ,(11) 56150102۷ 200 ۳۵10۵2 ۳۵۳۵۵۲۵ اه عاا 1 1۵0۵ ۲۳۵ ۳1۵ 130021100 ام ٩6۴‏ 11328167 1۵۳ 1106ع 1 1160 نامام [16۵ع) 2 او ا 60 100 ۷عل ۳۵ ۱1112160 5( م0ع0۳0[6 ۷1 60۳۹۷11۵110 11۵11۷6 13۳۵۵2 60 11عل ۷۵8 عزاعل نع کلط) او عممعد 1۸6 60 0ع0۳0[6 136 1۲۵ 1۵0026 200 عفقطام ومد 6 عمسل 11۸۵25 0۵ معط معصناع ومد 6 :0651 ۲۵110۷۷1۳6۶ 36 60۳۹65 ع110ع11بع ۳6 او ع اد ۲1۵117260 1۸۵ 5 11۹6۴ 1129160 ۵ 116۷۵۵ 16111005 200 رع0ا0 10 .۱ 1 ,]۷16۳۵0111 ,1151 ۵7200 102 ۱۷/1220 مادنط که کاص مهم عم .2 86 ۲13۵6121 200 ,۱۵۵115065 40 200 00621100ع عملهای 0۷۵۲ ‎٩۷16‏ 11۵۵28 امعم حک‌کدش باااق 1 ۳۵00 .3 5 20 ,۲10005 ,کع6ل 62010۵ 1۵۳ 11۵۵6۱1۵2 6 ل20 ‎٩۳۲۵|‏ 6۷۵1۵112 ۲۵۳ 000102165 011102 ماع دش م۷۵۱۵ .4 3 2605 ۷۵1۵11010 200 ,0۹100۰ [50202 بوع ۵0۱0 اعحعه 161۵12 مذتکو م۸ ۳۳۵۵۹۵۴ .5 40 ۹56۵۲0۶ 226 هل عاط2 نم ع منک 00 ,۱۵۵۱2 ۳۵۵۵۱۵ 0ص ۳۹۳۵۵۵ کعماز .6 625 1,261 66001۵ ۰ ۳۵0 1۹ 01200102 100601 ۷عل0 مز ع المع ع۳) اه نامز امم۸ نونلومممه۸ 7 58 ۹۲ 13۹۳۵66 200 -------- صفحهٔ بعد -------- 7 8ع1ع2 1۳00010 6 که [۷۵۱ ددم[ فعاععمن مه ماد او ممنانماعل عطا اقطا 0عع ۱ «مملاعه دا 40 06۹06611۷6 01065 غاد عطا ۵۵ 06060082 ۷۵ بعم ما1۵ ماما ع دح ٩5100205 200 4‏ ع11102ع0 ۵ 2000۵6 ازع 2 کام‌مله عمناعلنع کلط 1 بعام [۵ 1۹۲10۵ [۵ا 201 061۷18 200 105965 0002016 6۹112112 1۵۳ نع 00010 ع 0 غامد 100۵۵2 محله ۷۵۵ 6۰ 113737 [31۳۵ 1۵۲ 65ا۵ 0161۱1 ٩1۳1۳۵۵ 1۵ 1۷۷۹۵ ۵1‏ 15 010061 16" 6 0۳6015 200 بکعام 0۳11 ‎٩3۵000‏ 0ص ک 0011010 1۵۵۵0۵۵ 1۵۵6۹ 1 5000 و ۰ کل5 ۷ [2 20 ۲1۹ 020 1۵۲ ۲۳۵۳۵۷۵۵ 0۵۳۵۳۵۵ 40 ,2021۷5 5 110۵۵ 200 عکلهد و انق6 1۵۶ 11621105 حدم 0عانماعل معل زرم 2 5000 و ۰[ 5661100 1۵ 60 6۹120115 1۳۵۵۷/۵۲۴ 36 ۷11 -------- صفحهٔ بعد -------- 5 0۳ ۳۵۵۱۱1۲ 1512016 53 )3000۲ فده ۲۵۶ 11925107 0۶ :ای 5 06 ۷۵۲۹۵۱ 1.251 1۹۲1۲۵ [ 11110111۵110۵ 40 131۳2۹161۳6 ,160310۵ 01 نام /(8 00 ۳۵۶1۵۳1۶ ۳۵۳۵۲۵۵ ۳۳00 6 200 16031۵ 0۲ ۵ 021ع1] ۸5 ع1(۳ 1۳ 026 -------- صفحهٔ بعد -------- این ضابطه با عنوان «راهنمای ارزیابی ریسک سوانح طبیعی» به منظور تشریح روش تحلیل ری سک دارایی‌ها در برابر انواع سوانح طبیعی و انسان گردیده که شامل فصل‌های کلیات. زلزله و سیل (أسیب و زیان) برای دارایی‌های توزیع شده