دفتر نظام فنی اجرایی دفتر مهندسی و معیارهای قنی آب و آبفا

⚠ این متن با نرم‌افزار از روی تصویر خوانده شده و ممکن است خطا داشته باشد؛ برای استناد، اصلِ سند را ببینید. جمهوری اسلامی ایران مر ۱ م۲۱ .- چم ب ۹ ۹ ه‌ِ ۵ کت ۰ ۰ 7 ۰ نشربه شماره ۸ ۳ معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رئیس جمهور :1 دفتر نظام فنی اجرایی دفتر مهندسی و معیارهای قنی آب و آبفا ۲[ ۳۳۵۲9 ۲۵://1۵۵ ۳۱ -------- صفحهٔ بعد -------- جمهوری اسلامی ایران مىاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رئیس جمهور و19 شاه 1 فوزیایی وگو 3 ور هه از و و 9 نشریه شماره ۲۸۱ معاونت نظارت راهبردی وزارت نیرو دفتر نظام فنی اجرایی دفتر مهندسی و معیارهای فنی آب و آبفا اه سم تن رو تا هو را و۸ دست وز -------- صفحهٔ بعد -------- ایران. ریاست جمهوری. معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی. دفتر نظام فنی اجرایی راهنمای ارزیابی عملکرد سامانه‌های زهکشی زیرزمینی/ معاونت نظارت راهبردی, دفتر نظام فنی اجرایی؛ وزارت نیرو دفتر مهندسی و معیارهای فنی آب و آبفا.- تهران: معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رئیس‌جمهورء مرکز دادمورزی و اطلاع‌رسانی» ۰۱۳۸۷ 11 ۷۷ ص.: فرم.- (معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رئیس‌جمهور. دفتر نظام فنی اجرایی؛ نشریه شماره ۳۸۱) (انتشارات معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رئیس‌جمهور؛ ۸ 79-030-3 978-964-1 [1581 مربوط به بخشنامه شماره ۱۳/۹۱ مورخ ۱۳۳۳/۰/۵ ۱. زهکشی زیرزمینی - تأثیر بر محیط‌زیست. ۲. محیطزیست - ارزشیابی اثرات. الف. ایران. وزارت نیرو. دفتر مهندسی و معیارهای فنی آب و آبفا. ب. ایران. ریاست جمهوری. معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی. مرکز دادمورزی و اطلاع‌رسانی. چ. عنوان. د. فروست. ۷ ش. ۳۸۱ ۸۸الف/ ۳۶۸ 1۸ 158۳ 978-964-[| 79-030-3 ٩۹۷۸-۹۶۴-۱۷۹ -۰۳۰-۳ ‏شایبک راهنمای آرزیابی عملکرد سامانه‌های زهکشی زیرزمینی ناشر: معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رئیس‌جمهورء مرکز داده‌ورزی و اطلاع‌رسانی چاپ اولء ۵۰۰ نسخه قیمت: ۱۵۰۰۰ ریال تاریخ انتشار: سال ۱۳۸۷ لیتوگرافی» چاپ و صحافی: شفق همه حقوق برای ناشر محفوظ است. -------- صفحهٔ بعد -------- (:) ریاست جمهوری معاون برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی > بخشنامه به دستگاه‌های اجرایی مهندسان مشاور و پیمانکاران سس موضوع : راهنمای ارزیابی عملکرد سامانه‌های زهکشی زیرزمینی به استناد آیین‌نامه استانداردهای اجرایی طرح‌های عمرانی » موضوع ماده ۲۳ قانون برنامه و بودجه و در چارچوب نظام فنی و اجرایی کشور (مصوبه شماره 2۲۳۳۹/ت ۳۳۶۹۷ه. مورخ ۱۳۸۵/2/۲۰ هیات محترم وزیران)» به پیوست نشریه شماره ۳۸۱ دفتر امور فنی» تدوین معیارها و کاهش خطرپذیری ناشی از زلزله» با عنوان «راهنمای ارزیابی عملکرد سامانه‌های زهکشی زیرزمینی» از نوع گروه سوم ابلاغ می‌شود. دستگاه‌های اجرایی, مهندسان مشاورء پیمانکاران و عوامل دیگر می‌توانند از این نشریه به عنوان راهنما استفاده کنند و در صورتی که روش‌هاء دستورالعمل‌ها و راهنمای بهتری در اختیار داشته باشند. رعایت مفاد این بخشنامه الزامی نیست. عوامل یاد شده باید نسخه‌ای از دستورالعمل‌هاء روش‌ها یا راهنماهای جایگزین را به دفتر امور فسی؛ تدوین معیارها و کاهشس خطرپذیری ناشی از زلزله ارسال دارند. منصور برقعی معاون برنامه‌ریزی وظارترراهبردی رییس جمهور 46452 -------- صفحهٔ بعد -------- اصلاح مدارک فنی کارشناسان برجسته مبادرت به تهیه این نشریه نموده و آن را برای استفاده به جامعه مهندسی کشور عرضه نموده است. با وجود تلاش فراوان» این اثر مصون از ایرادهایی نظیر غلط‌های مف‌مومی, فنی؛ ایهام» ایهام و اشکالات موضوعی نیست. از این‌رو از تسما خواننده گرامی صمیمانه تقاضا دارد در صورت مشاهده ه رگونه ایراد و انسکال فنی مرانب را به صورت زیر گزارس فرمایید: (- تسماره بند و صفحه موضوع مورد نظر را مشخ ص کنید. ۳ ایراد مورد نظر را به صورت خلاصه بیان دارید. ۳- در صورت امکان متن اصلاح شده را برای جایگزینی ارسال نمایید. 5 نضانی خود را برای تماس احتمالی ذکر فرمایید. کارشناسان این دفتر نظرهای دریافتی را به دقت مطالعه نموده و اقدام مقتضی را معمول خواهند داشت. پیشاپیش از همکاری و دقت نظر جنابعالی قدردانی می‌شود. نشسانی برای مکاتبه : تهمران, میدان بهارستان» خیابان صفی علی‌شاه - مرکز تلفن ۳۳۲۷۱ معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهورء دفتر نظام فنی اجرایی :۷۷60 1۹۹۱۱1 1 1 ۱۱ -------- صفحهٔ بعد -------- بسمه تعالی طبق نظام فنی و اجرایی کشور (مصوبه شماره ۴۲۳۳۹/ت ۲۳۴۹۷ ه مورخ ۱۳۸۵/۴/۲۰ هیات محترم وزیران) استفاده از ضوابط؛ معیارها و استانداردها در مراحل پیدایش, مطالعات توجیهی» طراحی پایه و تفصیلی؛ آجراء راه‌اندازی, تحویل و شروع بهره‌برداری طرح‌ها و پروژه‌های سرمایه‌گذاری به لحاظ رعایت جنبه‌های توجیه فنی و اقتصادی طرح‌هاء تامین کیفیت طراحی و اجرا (عمر مفید) و کاهش هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری از آهمیت ویژه برخوردار می‌باشد. با توجه به مراتب یاد شده و شرایط اقلیمی و محدودیت منابع آب در ایران» امور آب وزارت نیرو (طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی اجرایی طرح‌های عمرانی» موضوع ماده ۲۳ قانون برنامه و بودجه اقدام به تهیه استانداردهای مهندسی آب نموده است. - استفاده از تخصص‌ها و تجربه‌های کارشناسان و صاحبنظران شاغل در بخش عمومی و خصوصی؛ - استفاده از منابع و ماخذ معتبر و استانداردهای بین‌المللی؛ - پرهیز از دوباره‌کاری‌ها و اتلاف منابع مالی و غیرمالی کشور؛ - توجه به اصول و موازین مورد عمل موسسه استانداردها و تحقیقات صنعتی ایرآن و سایر موسسات ترهیه کننده استاندارد. با استفاده از نشریه حاضر که راهنمایی برای جمع‌آوری» پردازش و تحلیل داده‌ها به منظور انجام مطالعات ارزیابی عملکرد سامانه‌های زهکشی زیرزمینی در سطح مزرعه و شبکه است سعی شده است تا میزان انطباق عملکرد شبکه زهکشی با اهداف اولیه طراحی تحلیل شود. ارزیابی یادشده در قالب دو مرحله اجمالی و تفصیلی تعریف شده تا در صورت عملکرد مطلوب سیستم در مرحله اجمالی از انجام مطالعات اضافی پرهیز شود. ضمن تشکر از کارشناسان محترم برای بررسی و اظهار نظر در مورد این استانداردء امید است مجریان و دست‌اندرکاران بخش آبء با به کارگیری استانداردهای یاد شده, برای پیشرفت و خودکفایی این بخش از فعالیت‌های کشور تلاش نموده و صاحبنظران و متخصصان نیز با آظهار نظرهای سازنده در تکامل این استانداردها مشارکت کنند. با همه‌ی تلاش آنجام‌شده قطعا هنوز کاستی‌هایی در متن موجود است که ان‌شاءا... کاربرد عملی و در سطح وسیع این نشریه توسط مهندسان موجبات شناسایی و برطرف نمودن آن‌ها را فراهم خواهد نمود. در پایان؛ از تلاش و جدیت مدیرکل محترم دفتر نظام فنی اجرایی» سرکار خانم مهندس بهناز پورسید و کارشناسان این دفترء نماینده مجری محترم طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشور وزارت نیروء جناب آقای مهندس محمد حاج‌رسولی‌ها و متخصصان همکار در امر تهیه و نهایی نمودن این نشریهء تشکر و قدردانی می‌نماید. امید است شاهد توفیق روزافزون همه‌ی این بزرگواران در معاون نظارت راهبردی ۱۳۸۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ترکیب اعضای تهیه کننده: کمیته و ناظر(ان) تخصصی این استاندارد در دانشگاه تربیت مدرس توسط افراد زیر به ترتیب حروف الفبا تهیه شده است: مجتبی اکرم شرکت مهندسین مشاور آبساران فوق‌لیسانس آبیاری و زهکشی مجتبی رضوی نبوی شرکت سهامی مدیریت منابع آب فوق‌لیسانس آبیاری و زهکشی کورش محمدی دانشگاه تربیت مدرس دکتری آبیاری محمد حسین مهدیان مرکز تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری دکتری آبیاری و زهکشی محمد بافر نحوی شرکت مهندسین مشاور آبکاوش سرزمین فوق لیسانس آبیاری و زهکشی گروه نظارت که مسئولیت نظارت تخصصی بر تدوین این پیش نویس را به عهده داشته اندء به ترتیب حروف الفبا عبارتند از: محمدکاظم سیاهی شرکت مهندسین مشاور پندام فوق‌لیسانس مهندسی آبیاری و عمران احمد لطفی شرکت مهندسین مشاور پندام فوق‌لیسانس مهندسی آبیاری و آبادانی انسیه محرابی شرکت سهامی مدیریت منابع آب فوق‌لیسانس تأسیسات آبیاری اسامی اعضای کمیته تخصصی آبیاری و زهکشی دفتر استانداردها و معیارهای فنی که بررسی و تأیید پیش نویس حاضر را به‌عهده داشته‌اند به ترتیب حروف الفبا عبارتند از: ابراهیم پذیرا دانشگاه آزاد واحد علوم و تحقیقات دکتری منابع آب احمد پورزند شرکت مهندسی مشاور مهاب‌قدس لیسانس آبیاری و زهکشی محمد صادق جعفری شرکت مهندسی مشاور مهاب قدس ‏ فوق لیسانس آبیاری و زهکشی مجتبی رضوی نبوی شرکت سهامی مدیریت منابع آب فوق لیسانس آبیاری و زهکشی سید رحیم سجادی وزارت جهاد کشاورزی لیسانس آبیاری و زهکشی محمد کاظم سیاهی شرکت مهندسین مشاور پندام فوق‌لیسانس مهندسی عمران و مهندسی آبیاری محمد حسن شمشیرساز شرکت مهندسین مشاور پژوهاب فوق لیسانس آبیاری و زهکشی محمد جواد منعم دانشگاه تربیت مدرس دکتری آبیاری و زهکشی انسیه محرابی شرکت مدیریت منابع آب فوق‌لیسانس تأسیسات آبیاری -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان مقدمه ۱- کلیات ۱-۱ هدف ۲-۱ دامنه کاربرد ۳-۱ تعاریف ۱-۲-۱ سامانه ۲-۳-۱ عامل ۳-۳-۱ شاخص ۴-۳-۱ معیار ۲ راهنمای ارزیابی عملکرد زهکشهای زیرزمینی ۱-۲ کلیات ۲-۲ عوامل ارزیابی وضعیت سامانه زهکشی زیرزمینی ۱-۲-۲ شناسنامه کلی اراضی طرح ۲-۲-۲ خلاصه مشخصات طراحی ۳-۲-۲ خلاصه مشخصات اجرا شده طرح ۴-۲-۲ اطلاعات مورد نیاز جهت ارزیابی ۲-۴-۲-۲ وضعیت عمومی خطوط لوله‌های فرعی زهکش زیرزمینی ۳-۴-۲-۲ وضعیت عمومی خطوط لوله‌های جمع کننده ۴-۴-۲-۲ وضعیت عمومی سازه‌های سامانه زهکشی زیرزمینی ۵-۴-۲-۲ نحوه عملکرد ایستگاههای پمپاژ زهکشی ۶-۴-۲-۲ نحوه عملکرد شبکه زهکشی در مواقع بروز سیلاب ۷-۴-۲-۲ وضعیت عمومی جاده‌های دسترسی و سرویس ۸-۴-۲-۲ ساختار نگهداری و بهره‌برداری ۱۰-۴-۲-۲وضعیت شوری و سدیمی بودن خاک ۳- ارزیابی اجمالی صفحه ۱ ۱ ۱ ۱ ۲ ۲ ۲ ۲ ۲ ۳ ۳ ۳ ۳ ۳ ۳ ۳ ۴ ۴ ۴ ۵ ۵ ۶ ۶ ۶ ۷ ۸ ۱۰ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۳ کلیات ۱-۱-۳ فرم ۱-۳ شناسنامه کلی اراضی طرح ۲-۱-۳ فرم ۲-۳ خلاصه مشخصات طراحی ۳-۱-۳ فرم ۳-۳ خلاصه مشخصات طرح اجراشده ۴-۱-۳ فرم ۴-۳ اطلاعات پایه مورد نیاز به منظور ارزیابی بهره‌برداری: ۵-۱-۳ فرم ۵-۳ ارزیابی کلی سامانه زهکشی زیرزمینی ۲-۳ نحوه جمع‌آوری و ثبت اطلاعات مورد نیاز ۳-۳ نیروی انسانی و امکانات لازم برای ارزیابی عملکرد ۴-۳ تهیه برنامه و نظارت ۵-۳ نصب تجهیزات ۶-۳ نحوه گردآوری و ثبت وضعیت سطح آب زیرزمینی ۱-۶-۳ استفاده از اطلاعات موجود ۲-۶-۳ استفاده از آمار چاههای موجود ۳-۶-۳ پیشنهاد حفر و تجهیز چاهکهای مشاهده‌ای ۴-۶-۳ وضعیت رویش گیاه و عملکرد محصولات ۴۳- ارزیابی تفصیلی ۱-۴ کلبات ۲-۴ نحوه انتخاب مزارع نمونه ۳-۴ ابعاد و اندازه و تعداد مزارع نمونه ۱-۳-۴ تعداد خطوط لوله مورد نیاز برای آزمایش ۲-۳-۴ ابعاد قطعات ۳-۳-۴ اندازه مزرعه نمونه ۴۳-۳۴ تعداد مزارع نمونه ۵-۳-۴ حفر چاهکهای مشاهده‌ای ۱-۵-۳-۴ وسایل و تجهیزات اندازه‌گیری ۲-۵-۳-۴ انجام مشاهده‌ها و تحلیل نتایج ۴-۴ اطلاعات پایه مورد نیاز ۱-۴-۴ اطلاعات و آمار مورد نیاز برای تجزیه و تحلیل ۲-۴-۴ روشهای آزمایش ۱-۳-۴-۴ روشهای آزمایش در شرایط آبیاری سامانه زهکشی زیرزمینی ۱۰ ۱۰ ۱۰ ۱۰ ۱۱ ۱۱ ۱۱ ۱۱ ۱۲ ۱۲ ۱۲ ۱۲ ۱۲ ۱۳ ۱۳ ۱۴ ۱۴ ۱۳۴ ۱۴ ۱۵ ۱۵ ۱۵ ۱۵ ۱۵ ۱۶ ۱۶ ۱۸ ۱۸ ۱۸ ۱۸ -------- صفحهٔ بعد -------- ۵ ۲-۲-۴-۴ مدت زمان انجام آزمایشها ۳-۲-۴-۴ فراوانی مشاهده‌ها ۴-۳-۳۴ معیارهای عملکرد خطوط لوله‌های زهکش ۵-۴ جمع‌بندی نهایی بررسی اثرهای زهکشی بر محیط زیست ۱-۵ کلیات ۲-۵ بررسی اثرهای زهکشی بر خاک و آب زیرزمینی ۱-۲-۵ سطح آب زیرزمینی» غرقاب و ماندابی شدن ۲-۲-۵ فرسایش ۳-۲-۵ نشست زمین ۴-۲-۵ دمای خاک ۵-۲-۵ رفت و آمد ماشینهای کشاورزی. ۶-۲-۵ زهکشی سطحی اراضی ۷-۲-۵ شوری خاک ۸-۲-۵ سدیمی شدن خاک ۹-۲-۵ اسیدیته ۱-۲-۵ سایر موارد ۳-۵ اثرهای زهکشی بر محیط زیست انسانی, حیوانی و گیاهی ۱-۲-۵ سلامت انسانها ۱-۱-۳-۵ مالاریا ۳-۱-۳-۵ شیستوزومیا ۳-۱-۳-۵ ورم مغزی زاپنی ۴-۱-۳-۵ فیلاریاریس لنفاوی ۲-۲-۵ سلامت حیوانها ۲-۲-۵ سلامت گیاهان ۴-۵ آثرهای زهکشی بر بوم‌زیست ۱-۳-۵ اثر بر بوم‌زیست انسان ۲-۴-۵ اثر بر جانوران آبزی ۳-۴-۵ اثر بر جانوران خشکی‌زی ۹ ۹ ۳. ۳۱ ۳۳ ۳۳ ۳۳ ۳۳ ۳۴ ۳۴ ۳۴ ۳۴ ۳۴ ۳۵ ۳۵ ۳۵ ۳۵ ۳۶ ۳۶ ۳۶ ۳۶ ۳۷ ۳۷ ۳۷ ۳۷ ۳۸ ۳۸ ۳۸ ۳۸ ۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- ۵-۳-۵ علفهای هرز و اثر بر تنوع‌زیستی ۶-۴-۵ افتها و بیماریها ۷-۴-۵ اراضی حاشیه طرح و پایین‌دست ۵-۵ اثرهای زهکشی بر انتقال و انتشار مواد آلوده کننده محیط ۱-۵-۵ کود دامی و شیمیایی ۲-۵-۵ سموم کشاورزی ۳-۵-۵ فلزات سنگین ۴-۵-۵ آلاینده‌های آلی ۶-۵ اثرهای زهکشی بر اوضاع اقتصادی - اجتماعی ۱-۶-۵ افزایش تولیدء درآمد و رفاه عمومی ۲-۶-۵ مهاجرت و تغییر جمعیت ۳-۶-۵ اشتغال ۴-۶-۵ تفریح ۵-۶-۵ گروه‌های اجتماعی بهره‌مند شده یا زیان‌دیده از طرح ۶-۶-۵ عقیده عمومی مردم نسبت به طرح ۷-۵ اثرهای زهکشی بر آب برگشتی ۱-۷-۵ کمیت آب برگشتی ۱-۱-۷-۵ مقیاس مزرعه ۲-۱-۷-۵ آبراهه اصلی ۳-۱-۷-۵ مقیاس حوضه ۲-۷-۵ کیفیت آب برگشتی ۳-۷-۵ تأثیر بر منابع آب و اراضی و مصرف کنندگان پایین‌دد ۴-۷-۵ تأثیر بر زیست بوم اراضی پایین‌دست منابع و مآخذ ۰.۰ ۳۹ ۳۹ ۳۹ ۳. ۳. ۳. ۳۱ ۳۱ ۳۲ ۳۲ ۳۲ ۳۲ ۳۲ ۳۳ ۳۳ ۳۳ ۳۳ ۳۳ ۳۴ ۳۴ ۳۵ ۳۶ ۳۶ ۳۷ ۳۷ ۷۳ ۷۷ -------- صفحهٔ بعد -------- مقدمه ارزیابی عملکرد یک سامانه عبارت است از میزآن دستیابی به یک با چند عامل از عواملی که به‌عنوان شاخصهای دستیابی به اهداف سامانه انتخاب شده‌اند. آرزیابی عملکرد یک سامانه زهکشی زیرزمینی» روشی برای تعیین سطح کارایی یک سامانه اجراشده با استفاده از تعدادی شاخص است. در واقعء آرزیابی عملکرد.ء نشان‌دهنده میزان انطباق عملکرد شبکه زهکشی با اهداف اولیه طراحی است. همچنین در ارزیابی عواملی که احتمال اشتباه در طراحی آنها زیاد استء باید دوباره بررسی گردند. بدیهی است که در این ارزیابی هدف تعیین فرد مقصر نبوده بلکه یافتن اشکالهای احتمالی و یا حصول اطمینان از عملکرد صحیح سامانه می‌باشد. ارزیابی عملکرد سامانه‌های آبیاری و زهکشی, معمولاً به صورت توأم است. گاهی نیز عملکرد هر یک از آنها به‌تنهایی مورد بررسی قرار می‌گیرد. گرچه شباهتهای زیادی بین آرزیابی عملکرد این دو سامانه وجود داردء ولی از بعضی جنبه‌ها این دو تفاوت دارند. آبیاری معمولاً نسبت به زهکشی به عملیات بهره‌برداری بیشتری نیاز دارد و متغیرهای بیشتری در بهره‌برداری از آن تأثیر دارند. از این‌روء نیاز به ارزیابی عملکرد زهکشی کمتر احساس شده است. در حال حاضرء ارزیابی سامانه‌های زهکشی علاوه بر حصول اطمینان از عملکرد مناسب زهکشها از نظر کارکرد مناسب در کنترل سطح آب و شوری خاک به دلیل اهمیت مسائل زیست‌محیطی, اهمیت خاصی دارد و به نظر می‌رسد این موضوع در آینده» اهمیت بیشتری یابد. از این‌رو» شناخت ابزارها و تحلیل اطلاعات مورد نیاز به‌منظور ارزیابی عملکرد سامانه زهکشی زیرزمینی ضروری است. آنجه که در این نشریه می‌آید. رأهنمایی است برای انحام مطالعات آرزیابی عملکرد سامانه‌های زهکشی زیرزمینی براساس فهرست خدمات نشریه شماره ۳۲۰ و می‌توان تمامی و یا بخشهایی از آن را در ارزیابی عملکرد به‌کار گرفت. از آنجا که تاکنون توجه زیادی به مسائل زهکشی و اثرهای زیست محیطی آن نشده است. در این نشریه سعی گردیده است که مسائل محیط زیست با جزییات بیشتری مورد بحث قرار گیرد. در ارزیابی عملکرد هر سامانه زهکشی, تنها قسمتهای مرتبط با آن مورد استفاده واقع می‌شود. لازم به ذکر است که تفسیر نتایج بدست آمده از فرمهای ارزیابی باید توسط ارزیاب صورت گیرد. کلیات ۱ هدف هدف از این راهنما تعیین شاخصهاء جمع‌آوری» پردازش و تحلیل داده‌ها به منظور ارزیابی عملکرد سامانه‌های زهکشی زیرزمینی می‌باشد و می‌توان میزان انطباق عملکرد شبکه زهکشی با اهداف اولیه طراحی را به‌صورت سازماندهی شده بررسی کرده و ۲-۱ دامنه کاربرد گستره راهنما برای ارزیابی عملکرد سامانه زهکشی زیرزمینی در سطح مزرعه و شبکه می‌باشد. ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳-۱ تعاریف ۱-۳-۱ سامانه به مجموعه نرم‌افزاری و سخت‌افزاری که به‌طور منظم با یکدیگر ارتباط چند جانبه دارند و مجموعه آنها وظیفه واحد مشخصی را انجام می‌دهندء سامانه" گفته می‌شود. هر سامانه می‌تواند از چند زیرسامانه تشکیل شده باشد. برای نمونه» یک سامانه آبیاری و زهکشی» مجموعه کانالهای اصلی و فرعی داخل مزرعه» زهکشهای اصلی و فرعی, سازه‌های آبی» زهکشهای زیرزمینی» جاده‌های دسترسی و ... همراه با تشکیلات سازمانی» بودجه, نیروی انسانی» دستورالعملهای بهره‌برداری و نگهداری و ... را شامل می‌شود. به‌نحوی که هر یک از آنها با سایر عوامل به‌صورت منظم ارتباط دارند و وظیفه واحد مشخصی را انجام می‌دهند. یک سامانه آبیاری را می‌توان به چند زیرسامانه تقسیم کرد که در اصطلاح به هر یک از آنها نیز سامانه گفته می‌شود. برای مثال, سامانه زهکشی می‌تواند خود یک زیرسامانه آبیاری و زهکشی محسوب گردد و زهکشهای روبازء رو بسته» سطحی و زیرزمینی» سازه‌های وابسته» راه‌های دسترسی و ... را شامل شود. (-۳-۳ عامل هر یک از اطلاعات اولیه کسب شده برای ارزیابی عملکرد را عامل می‌نامند. عوامل توسط اندازه‌گیری و یا مشاهده‌های میدانی بخشی از موارد فرم ۴-۳ ذکر شده است, یک عامل محسوب می‌شود. [ -۲۳-۳ ساخص به منظور ارزیابی وضعیت و هم چنین عملکرد زهکشهاء تعدادی شاخص تعریف می‌شود. شاخصهاء از تلفیق و ترکیب چند عامل ۴-۳-۱ معیار معیار» وضعیت و یا کیفیت مربوط به یک شاخص را تعیین می‌کند و مشخص می‌نماید که مقدار شاخص, در یک محدوده قابل قبول قرار دارد یا خیر. برای مثال» در مورد شوری خاک وضعیت آن را می‌توان آن را غیرشور» کمی شورء شور و خیلی شور رده‌بندی کرد. معیارهای ارزیابی وضعیت و عملکرد سامانه زهکشی زیرزمینی به ترتیب در فرمهای ۵-۳ الف. ب وج معرفی شده‌اند. س-1 -------- صفحهٔ بعد -------- ۲- راهنمای ارزیابی عملکرد زهکشسهای زیرزمینی ۱-۲۳ کلیات سامانه زهکشی صورت گیرد. چنانجه در بررسیهای اولیه. عملکرد سامانه در حد مطلوب و یا نسبتاً مطلوب باشد و دستگاه بهره‌برداری و کشاورزان نیز از نحوه کارکرد زهکشها رضایت داشته باشندء بررسیها در این مرحله خاتمه یافته تلقی شده و گزارش ارزیابی تنظیم و مستند می‌شود. چنانچه براساس ارزیابی اجمالیء عملکرد زهکشها مطلوب نباشد.ء بررسیهای دقیق‌تر ضروری است. به‌منظور روشن شدن نحوه انجام ارزیابی عملکرد. نمودار ۱-۲ تهیه شده است. راهنمای عملکرد سامانه زهکشهای زیرزمینی» در دو مرحله آرزیابی اجمالی و تفصیلی تهیه شده است که به شرح زیر مورد بررسی قرار می‌گیرد. پیش از ارائه و بررسی فرمهای ارزیابی» شاخصهای ارزیابی به‌شرح زیر مورد بحث قرار می‌گیرد. ۲-۲ عوامل ارزیابی وضعیت سامانه زهکشی زیرزمینی عوامل مربوط به وضعیت ظاهری و عمومی سامانه زهکشی را می‌توان با بازدید صحرایی و اندازه‌گیریهای محدود مشخص کرده و فرمهای مربوط را پر نمود. بدین منظور اطلاعات زیر جهت تعیین شاخصها لازم است که تهیه شوند. ۱-۳-۲ شناسنامه کل ی اراضی طوح اطلاعات مربوط به اراضی طرح و مشخصات کلی منابع آب در فرم ۱-۳ درج می‌گردد که شامل مواردی از قبیل وضعیت راههای دسترسی, اقلیم» فیزیوگرافی عمومی منطقهء کاربری اراضی, نوع تأسیسات موجود و منابع آب منطقه می باشد . ۳-۳-۳ خلاصه مشسشخصات طراحی به منظور مقایسه و بررسی میزان دست‌یابی به اهداف طراحی, خلاصه مشخصات طراحی سامانه آبیاری و زهکشی مطابق فرم ۲-۳ جمع‌آوری می‌گردد. ۲ خلاصه مشخصات اجرا شده طرح از آنجا که امکان دارد که طرح اجرا شده با سامانه طراحی شده متفاوت باشد و در حین اجرا تغبیراتی در آن ایحاد شده باشد.ء وضعیت عمومی طرح اجرا شده در فرم ۳-۳ جمع آوری می‌شود. ۴-۳-۳ اطلاعات مورد نیاز جهت ارزیابی وضعیت عمومی سامانه زهکشی درحال بهره برداری برای آرزیابی مورد نیاز بوده و این اطلاعات در فرم ۳-۲ درج می‌گردند. مهمترین این اطلاعات به شرح زیر می‌باشند -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-2-۳۳ وضعیت عمومی زهکشسهای روباز وضعیت عمومی زهکشهای روباز شامل عوامل زیر است : - وجود علفهای هرزء درختجه یا بوته در بدنه و کف زهکشها - سرعت و نحوه جریان آب در زهکشها میزان رسوب در مقطع زهکش سازه‌ها و ابنیه فنی مسیر زهکشها شرایط عمومی زهکشهای روباز ممکن است کارا نسبتاً کار, باکارآیی متوسط و یا باکارآیی ضعیف تلقی گردد. معیار تشخیص» تجربه ارزیاب و مقایسه با سایر پروژه‌ها و یا بخشهای دیگر می‌باشد. ۳-2-۳-۳ وضعیت عمومی خطوط لوله‌های زهکس زیرزمینی وضعیت عمومی لوله‌های زهکش مزرعه " شامل موارد زیر است : - سالم بودن و یا شکستگی لوله‌ها وجود رسوبات در لوله‌ها - پیدایش و وجود نشستهای موضعی در طول مسیر لوله‌ها - تجمع شاخ و برگ و دیگر اجسام خارجی در محل اتصال لوله‌های زهکش مزرعه به لوله‌های جمع‌کننده" و یا زهکشهای روباز جمع‌کننده - نحوه خروج آب از لوله‌ها (آزاد یا مستغرق) - وضعیت دریچه‌های یکطرفه لوله‌های زهکش تخلیه‌شونده به زهکش روباز بررسی وضعیت گرفتگی فیلتر (پوشش) در اطراف لوله‌های زهکش وضعیت عمومی لوله‌های زهکش مزرعه ممکن است کارا نسبتاً کار, با کارآیی متوسط و یا با کارآیی ضعیف باشند. ۳-2-۳-۳ وضعیت عمومی خطوط لوله‌های جمع کنده در برخی از سامانه‌های زهکشی, لوله‌های فرعی زهکش مزرعه به جای تخلیه به زهکشهای روباز به جمع‌کننده‌های لوله‌ای تخلیه می‌شوند. در این شرایط باید وضعیت عمومی لوله‌های جمع‌کننده نیز آرزیابی شود. این عوامل به شرح زیر باید مورد توجه قرار گیرد: - وجود رسوب در طول لوله و در محل اتصال لوله‌های فرعی زهکش مزرعه - سالم بودن و یا شکستگی لوله‌ها - پیدایش و وجود فروچالهای موضعی و یا نشست در طول مسیر لوله‌ها - کفایت چاهکهای بازدید 2- ]2167۵[ 3-7۲ -------- صفحهٔ بعد -------- - سرعت و نحوه جریان آب در لوله‌های جمع کننده شرایط عمومی لوله‌های جمع کننده ممکن است کارا, نسبتاً کارا با کارًیی متوسط و یا با کارآیی ضعیف باشند. 2-2-۳-۳ وضعیت سا زدهای سامانه زهکشی سازه‌های سامانه زهکشی به طور معمول شامل چاهکهای آدم‌روء سازه اتصال لوله‌های فرعی زهکشی به کانالهای روباز» سازه اتصال زهکشهای مزرعه به جمع‌کننده‌های لوله‌ای» سازه‌های تقاطعی» پلها و ... می‌باشد. وضعیت عمومی سازه‌ها شامل عوامل زیر است : - وضعیت سازه های تقاطعی وجود علائم تخریب شامل ترک‌خوردگی در سطح بتن و یا خردشدگی - فرسایش عمومی زهکش روباز در محل تخلیه لوله زهکش - نشست پایه‌های پلهاء چاهکهای بازدید و دیگر سازه‌های مرتبط - وضعیت آدم‌روها شرایط عمومی سازه‌ها ممکن است کارا, نسبتاً کارا با کارآیی متوسط و یا با کارآیی ضعیف باشد. ۵-2-۳-۳ نحوه عملکرد ایستگاه‌های بمباز زهکسی عملکرد مطلوب و یا نامطلوب ایستگاه‌های پمپاژز زهکشی در نحوه خروج آب از زهکشها و تخلیه آب اضافی از نیمرخ خاک موّْر است. در طرحهایی که تخلیه زهاب توسط ایستگاه‌های پمپاژ زهکشی انجام می‌شود.ء چنانچه عملکرد ایستگاه‌ها مطلوب نباشد., عملکرد خطوط شبکه زهکشی تحت تأثیر قرار خواهد گرفت. عوامل زیر در بررسی وضعیت عمومی ایستگاه‌های پمپاژ زهکشی مورد نظر واقع می‌شود. - وضعیت عمومی تجهیزات مکانیکی شامل سرویس و نگهداری مطلوب آنها - وضعیت عمومی تجهیزات برقی شامل سرویس و نگهداری مطلوب آنها - وجود و یا عدم وجود پمپهای یدک یا انتظار - نحوه رسوب‌زدایی از دهانه ورودی و حوضچه مکش پمیها - وجود شبکه آشغال‌گیر در محل ورودی ایستگاه پمپاز - نحوه خروج آب به تخلیه‌گاه نهایی در مواقع سیلاب - تعداد دفعات و مدت زمان توقف پمپها به‌علت خرابی موتور پمپ» نبود برق و نحوه عمل سامانه خودکار راه‌اندازی و توقف پمیها عملکرد عمومی ایستگاه‌های پمپاژ زهکشی ممکن است کارا نسبتاً کارا با کارآیی متوسط و یا با کارآیی ضعیف باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- 7-4-۳۲ نحوه عملکرد سبکه زهکشسی در مواقع بروز سیلاب هرچند پدیده سیلاب به‌طور عمده در مبحث زهکشی سطحی مورد بحث و بررسی قرار می‌گیردء ولی نحوه عملکرد شبکه زهکشی زیرزمینی در مواقع بروز سیلاب و پس از آن باید در شاخصهای ارزیابی عملکرد سامانه زهکشی زیرزمینی مورد توجه واقع گردد. در این رابطه باید به عوامل زیر توجه کرد و خلاصه نتایج آن در فرم ۴-۳ پر گردد. - پس‌زدن آب از زهکشهای اصلی به فرعی و متعاقباً پس زدن آب به خطوط لوله زهکش زیرزمینی - انباشت رسوب در لوله‌های زهکش زیرزمینی و زهکشهای تخلیه پس از فروکش کردن سیلاب - باقی‌ماندن خار و خاشاک و دیگر اجسام خارجی در دهانه لوله‌های زهکش زیرزمینی و زهکشهای روباز که موجب کندی حرکت زهابها می‌گردند - مدت زمان استغراق زهکشها و عدم امکان تخلیه مناسب زهکشی زیرزمینی (تا زمان فروکش کردن سیلاب) با توجه به این مواردء اثرهای سیلاب بر نحوه عملکرد شبکه زهکشی زیرزمینی» ممکن است تأثیر زیاده موّثرء با کمی تأثیر و یا بی‌تأثیر باشد. به‌طور کلی در این شرایطء وضعیت عملکرد شبکه زهکشی زیرزمینی کارا نسبتاً کارآ, با کارآیی متوسط و یا با کارایی ضعیف دسته‌بندی می‌شود. ۷-4-۳-۳ وضعیت عمومی جاده‌های دسترسی و سرویس جاده‌های دسترسی و سرویس در کنترل و بازدید شبکه زهکشی نقش موّنری دارند. هرچند که این عامل به‌طور مستقیم در عملکرد شبکه زهکشی تأثیرگذار نیست. ولی به دلیل نقش و اهمیت آن در نگهداری مطلوب زهکشها در درازمدت» در عملکرد شبکه موْئْر خواهد بود. با توجه به موارد زیر ممکن است شرایط عمومی جاده‌های دسترسی و سرویس» کاراً, نسبتاً کارآ, با کارآیی متوسط و یا با کارآیی ضعیف باشد. - موقعیت و تناسب عرض جاده - وضعیت عمومی سطح رویه جاده و سهولت تردد در تمامی سالء به خصوص در فصلهای بارندگی وجود و یا عدم وجود گودالهای موضعی در سطح جاده - وجود سازه‌های تقاطعی مناسب در محل تقاطع با نهرهای مزرعه - آب‌گرفتگی جاده در شرایط بارندگی منطقه - وجود تابلوهای هشداردهنده مانند تعیین سرعت مجاز و عدم عبور وسایل نقلیه سنگین ۸-2-۳-۲ ساخنار نکهداری و بهره‌برداری عملکرد مناسب ساختار بهره‌برداری و نگهداری در درازمدت. ضامن عملکرد مطلوب سامانه زهکشی احداث شده خواهد بود. از این‌رو توجه به این مسئله اهمیت زیادی دارد. در واقع ممکن است شاخصهای ارزیابی در آغاز بهره‌برداری» عملکرد مطلوبی را -------- صفحهٔ بعد -------- نشان دهند., ولی فقدان یک ساختار کارآمد بهره‌برداری و نگهداری موجب عملکرد نامناسب تأسیسات آبیاری و زهکشی می‌شود. به این دلیل, ارزیابی کلی عملکرد ساختار بهره‌برداری و نگهداری باید همواره به عنوان عاملی تعیین‌کننده مد نظر قرار گیرد. عوامل زیر باید در خصوص ساختار یاد شده در ارتباط با وضعیت سامانه زهکشی زیرزمینی مورد توجه قرار گیرد: - تعداد و نوع تخصص کارکنان در ارتباط با بهره‌برداری و نگهداری سامانه زهکشی زیرزمینی - تناسب تخصص کارکنان شاغل در تشکیلات بهره‌برداری و نگهداری - نوع و تعداد ماشین‌آلات در دسترس - نحوه انجام بازدیدهای دوره‌ای (هفتگی, ماهانه, سالانه) - نحوه ارائه گزارشهای بازدید توسط تشکیلات بهره برداری و نگهداری - نحوه انجام خدمات نگهداری از تأسیسات موجود و تعمیرات دوره‌ای مورد نیاز - نحوه پاکسازی و شستشوی قسمتهای مختلف سامانه زهکشی زیرزمینی در مواقع سیلابی و پس از فروکش کردن وضعیت ساختار بهره‌برداری و نگهداری در ارتباط با بخش زهکشهای زیرزمینی ممکن است کارا نسبتاً کار با کارآیی متوسط و یا با کارآیی ضعیف باشد. ۹-۴-۲-۲ وضعیت سط ح آب زیرزمینی یکی از شاخصهای موْئْر در ارزیابی عملکرد سامانه زهکشی زیرزمینی» مقایسه وضعیت سطح آب‌زیرزمینی» قبل و پس از اجرای طرح زهکشی می‌باشد. از آنجا که ممکن است وضعیت سطح آب‌زیرزمینی در فصول مختلف سال تفاوتهای محسوسی را نشان دهد. نباید بررسیها محدود به یک فصل خاص باشد و این موضوع دست کم در یک دوره یکساله, مورد توجه قرارگیرد. افزون بر این» از آنجا که ممکن است در محدوده اراضی مورد مطالعه» حالتهای متفاوتی از نظر اجرای شبکه زهکشی وجود داشته باشدء بنابراین ضروری است در صورت امکان, با توجه به شرایط منطقه این مسئله نیز در ارزیابی وضعیت سطح آب‌زیرزمینی مد نظر قرار گیرد. این شرایط عبارتند از : - وجود شبکه پیزومتری - وضعیت سطح آب‌زیرزمینی در اراضی تحت پوشش شبکه زهکشی قبل و بعد از احداث - وضعیت سطح آب‌زیرزمینی در اراضی زیر پوشش شبکه آبیاری و زهکشی ساخته‌شده که هنوز شبکه فرعی آبیاری و زهکشی زیرزمینی آنها اجرا نشده است. - وضعیت سطح آب‌زیرزمینی در محدوده اراضی که شبکه اصلی و فرعی آبیاری در آن اجرا شده است و شبکه اصلی زهکشی نیز اجرا شده است ولی شبکه فرعی زهکشی زیرزمینی در آن اجرا نشده است. - وضعیت سطح آب‌زیرزمینی در محدوده اراضی که شبکه اصلی و فرعی آبیاری و زهکشی آن به‌طور کامل اجرا نشده -------- صفحهٔ بعد -------- با توجه به شرایط ذکرشده» باید ضمن ثبت اطلاعات مربوط به عمق برخورد به آب زیرزمینی (سطح ایستابی)» اثر احداث سامانه زهکشی زیرزمینی بر وضعیت سطح ایستابی مورد ارزیابی قرار گیرد. عملکرد سامانه زهکشی و مقایسه آن با وضعیت قبل از احداث سامانه ممکن است کاملاً موّْرء موّثْرء کمی موْثر و یا بی‌تأثیر باشد. منظور از کاملاً موْْر رسیدن سطح ایستابی به وضعیت پیش‌بینی شده در طراحی بوده و منظور از بی‌تأثیره عدم عملکرد زهکشها در پائین انداختن سطح ایستابی است. مور و کمی موّثر با توجه به تجربه ارزیاب و مقایسه با سایر پروژه‌ها تعیین می‌شود. ۱۰-۳-۳۴ وضعیت تُسوری و سدیمی بودن خاک یکی دیگر از شاخصهای ویژه در ارزیابی عملکرد شبکه زهکشی زیرزمینی» بررسی اثرهای احداث شبکه زهکشی بر میزان شوری و سدیمی بودن خاک در محدوده اراضی مورد آرزیابی است. در این ارتباط عوامل زیر باید مد نظر قرار گیرد: - آیا اراضی قبل از زهکشی شور بوده‌اند؟ - آیا اراضی نیاز به آبشویی اولیه داشته‌اند؟ - آیا ابتدا زهکشهای زیرزمینی اجرا شده است و سپس آبشویی صورت گرفته است؟ در صورت انجام آبشویی اولیه, نحوه آبشویی اراضی به‌شرح زیر مشخص گردد: - ارتفاع آب کاربردی و نحوه آبشویی چگونه بوده است؟ - کیفیت آب مورد استفاده برای آبشویی چگونه بوده است؟ آپشویی اولیه چه نتایحی را حاصل نموده است؟ - آیا در وضعیت فعلی, اثرهای شوری خاک به صورت لکه‌های سفید موضعی در سطح اراضی مشاهده می‌شود؟ - آیا اثرهای وجود سدیم» به صورت لکه‌های سیاه در سطح خاک وجود دارد؟ - در وضع کنونی» کیفیت شیمیایی خاک چگونه است؟ - در وضع حاضر کیفیت زهاب خروجی از زهکشهای زیرزمینی چگونه است؟ لازم به ذکر است.» در صورت عدم وجود اطلاعات مورد نیازء تعدادی نمونه خاک از اعماق ۰۰/۵ ۱/۰ و ۱/۵ متری خاک تهیه و نسبت به اندازه‌گیری ۳۹۳ , ]5۸ ۲۱۰ و ۳۴ در فصل آبیاری و غیرآبیاری (۲ نوبت) اقدام می‌گردد. تعداد نمونه‌ها بستگی به شرایط متفاوت منطقه طرح دارد. در هر صورت, تعداد اندازه‌گیریها باید در حدی باشد که بتوان با توجه به وسعت طرح و میزان شوری و سدیمی بودن خاکهاء درباره آثرهای زهکشی بر کاهش شوری خاک اطلاعات کلی ارائه دهد. ۸ -------- صفحهٔ بعد -------- ارزیابی عملکرد سامانه زهکشی زیرزمینی گردآوری و بررسی اطلاعات - جمع‌آوری اطلاعات طراحی - بررسی و جمع‌بندی اطلاعات سازمان بهره‌برداری - بررسی نظرات و شکایات کشاورزان جمع‌بندی اطلاعات گردآوری‌شده مطالعات تکمیلی به منظور ارزیابی پیشنهادهایی برای بهبود روشهای طراحی ۱-۳ نحوه انجام ارزیابی عملکرد سامانه‌های زهکشی -------- صفحهٔ بعد -------- ۳- ارزیابی اجمالی ۱-۳ کلیات در این مرحله, هدف از ارزیابی کلی سامانه زهکشی در شبکه زهکشهای روباز و زهکشهای لوله‌ای بررسی نحوه و میزان خروج آب از زهکشهاء وضعیت عمومی زهکشهاء تجهیزات و سازه‌های مربوط به آنهاء وضعیت ایستگاههای پمپاژز زهکشی (درصورت وجود)» وضعیت جاده‌های سرویس» وضعیت درختچه‌هاء علفهای هرز و رسوبات در زهکشهای روباز و در خروجی زهکشها است. افزون براین». ضمن جمع‌بندی نظرات دستگاه بهره‌بردار و زارعین» وضعیت عمومی سطح آب زیرزمینی پس از اجرای شبکه آبیاری و زهکشی» شوری خاک» و عملکرد محصولات به صورت کلی مورد بررسی قرار خواهد گرفت. برای این کار باید ابتدا شاخصهای ارزیابی وضعیت و عملکرد شبکه زهکشی زیرزمینی همان‌گونه که در فصل دوم بیان شدء مشخص و سپس نحوه جمع‌آوری و نوع اطلاعات مورد نیاز تعیین شود. در این ارتباط بجحاست که اطلاعات مرتبط با موارد یاد شده» در فرمهای مربوط که بدین منظور تهیه شده است. ثبت گردد. لازم به ذکر است که فرمهای تهیه‌شده به منظور جمع‌آوری اطلاعات مورد نیاز ارزیابی وضعیت و عملکرد زهکشی زیرزمینی تهیه شده است. ۱-۱-۳ فرم ۱-۳ شسناسنامه کل ی اراضی طرح در این فرم» ثبت اطلاعات کلی درخصوص موقعیت» وسعت اراضی» وضعیت اقلیمی و وضعیت منابع آب و خاک مد نظر است. ۲-۱-۳ فرم ۲-۳ خلاصه مضشخصات طراحی هدف از تکمیل فرم یاد شده» ثبت اطلاعات مربوط به مطالعات انجام‌شده و نتایج به‌دست آمده شامل اهداف» مشخصات سیمای طرح ارائه‌شده, روشهای آبیاری» الگوی کشت. آب مورد نیازه سطوح پیش‌بینی‌شده برای اجرای شبکه زهکشی برحسب اولویت اراضی» نوع و جنس لوله‌های زهکشی, نحوه تخلیه زهابها به خارج از طرح و مشخصات زهکشهای روباز است. در واقع» نتیجه مطالعات قبلی در این فرم آمده است. افزون براین» در ستون ملاحظات, آنچه که به صورت موردی و شرایط ویژه‌ای که از دیدگاه مسائل زهکشی وجود داردء قید خواهد شد. ۳-۱-۳ قفرم ۳-۳ خلاصه مشسشخصات طرح اجراسده منظور از تکمیل این فرم آن است که ضمن اشاره به موضوع پیمانهای انجام‌شده» خلاصه‌ای از وضعیت اجراشده طرح را چه از لحاظ وسعت و چه از لحاظ تغییرات احتمالی انجام‌شده با طرح اولیه ارائه دهد. در این بررسیء به مشخصات سامانه‌های آبگیری؛ انتقال» سازه‌های تقاطعی» مجرای انتقال آب» شبکه اصلی و فرعی آبیاری و زهکشی, مشخصات ایستگاههای پمپاژ و ... اشاره شده است. نتیجه این فرم» ضمن ترسیم مشخصات طرحهای اجراشده» مشخصات کلی حاصل از تغییرات حین اجرا در بخش زهکشهای زیرزمینی آرائه می‌شود. افزون براین» مواردی مانند وسعت اراضی تحت پوشش زهکشهای زیرزمینی اجراشده» نحوه تخلیه زهابها و به‌طور کلی مشخصات بهره‌برداری از شبکه زهکشی زیرزمینی قید می‌شود. ۱۰ -------- صفحهٔ بعد -------- ۴-۱-۳ فرم ۳-۳ اطلاعات پایه مورد نیاز به منظو رارزیابی بهره‌برداری سامانه زهکشی زیرزمینی فرم ۴-۳ که براساس اطلاعات فرم ۳-۳ و تفکیک اجزای طرح تهیه شده است. شامل اطلاعات پایه مورد نیاز است که به منظور ارزیابی وضعیت بهره‌برداری سامانه زهکشی زیرزمینی و بررسی اثر اجرای طرح زهکشی زیرزمینی در مناطق مختلف آن ۵-۱-۳ فرم ۵-۳ ارزیاب ی کلی سامانه زهکشی زیرزمینی این فرم که براساس اطلاعات چهار فرم قبلی تهیه شده است. عوامل موّثر بر آرزیابی سامانه زهکشی زیرزمینی شامل وضعیت سطح آب زیرزمینی» وضعیت شوری و سدیمی بودن اراضی» عملکرد محصولات و وضعیت عمومی زهکشهای روباز و خطوط لوله‌های زهکشی را مورد بررسی توصیفی قرار می‌دهد. لازم به ذکر است که شاخصهای نسبی بدین صورت تعریف شده است که کارا حداقل ۸۰ درصد» نسبتاً کارا ۶۵ تا ۸۰ درصد. با کارایی متوسط ۵۰ تا ۶۵ درصد و با کارایی ضعیف کمتر از ۵۰ درصد؛ نمره معیار مربوط را اخذ می‌نماید. در مورد هر شاخص, معیار مبناء میزان وضعیت و یا عملکرد مطلوب آن شاخص درنظر گرفته لازم به دکر است که در ارزیابی اجمالی» تکمیل فرمهای ۱-۳ تا ۴-۳ کافی است» ولی در ارزیابی تفصیلی» علاوه بر پرکردن فرمهای چهارگانه» تکمیل موارد مربوط به آرزیابی عملکرد خطوط لوله نیز ضروری است. توضیحات لازم در فصل چهارم ارائه شده است. به منظور توصیف کیفی نتایج, فرم ۵-۳ تهیه شده است که در جمع‌بندی ارزیابی سامانه زهکشی زیرزمینی از آن استفاده می‌شود (فرمهای ۱-۳ تا ۵-۳ در پیوست ۱ ارائه شده‌اند). فرمها در مرحله اجمالی با استفاده از گزارشهای موجودء بازدیدهای محدود صحرایی و قضاوتهای کارشناسی پر می‌شود. گرچه در مرحله تفصیلی به بررسیهای میدانی و جمع آوری آمار و اطلاعات بیشتری نیاز دارد. ۲-۳ نحوه جمع‌آوری و ثبت اطلاعات مورد نیاز به منظور ثبت اطلاعات مورد نیاز برای ارزیابی سامانه زهکشی زیرزمینی» ضروری است ضمن دسته‌بندی نوع اطلاعات مورد نیازء موارد یاد شده در قالب فرمهای جداگانه جمع‌آوری شود. در این رابطهء بسته به نوع اطلاعات. سه فرم جداگانه تمیه شده است (فرمهای ۱-۳ تا ۳-۳) که ضمن جمع‌بندی آنها و با انجام بررسیهای میدانی؛ فرم ۴-۳ به عنوان فهرست کنترل مطالعات پایه ارزیابی سامانه زهکشی زیرزمینی تکمیل می‌شود. در فرم ۵-۳ شاخصهای کیفی سامانه زهکشی زیرزمینی با توجه به اهمیت موضوع به شاخصهای کمّی و قابل آندازه‌گیری تبدیل شده‌اند. ۳-۳ نیروی انسانی و امکانات لازم برای آرزیابی عملکرد برای تعیین نیروی انسانی و امکانات مورد نیاز روش خاصی وجود ندارد زیرا نه تنها اهداف ارزیابی, بلکه شرایط حاکم بر منطقه بررسی سوابق و اطلاعات موجود باید توسط گروهی علمی که از صلاحیت لازم برخوردار باشد» صورت پذیرد. در این رابطه باید موارد زیر را مشخص کرد: ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- - هدفهای کلی طرح و مشکلات اصلی برای رسیدن به آن چیست؟ - جمع‌بندی سوابق مطالعاتی و آمار و ارقام موجود به‌طور کلی در شرایط معمول برای ارزیابی شبکه‌های زهکشی زیرزمینی ( با توجه به وسعت طرح ) تیمی متشکل از افراد زیر مورد نیاز است: - کارشناس آرشد با تجربه کافی در امر مطالعات و طراحی شبکه زهکشی زیرزمینی (دست‌کم یک نفر) - کارشناس با تجربه کافی در زمینه ساخت شبکه‌های زهکشی (دست‌کم یک نفر) - کارشناس بهره‌برداری - تکنیسین به تعداد لازم با توجه به نوع و وسعت کار 2-۳ تهیه برنامه و نظارت به منظور انجام اندازه‌گیریهای مورد نیازء تهیه برنامه و نظارت بر حسن انجام کار عوامل بسیار مهمی است که باید مورد توجه قرار گیرد. نصب چاهکهای مشاهده‌ای و قرائت سطح آب از چاهکهای مطالعاتی باید توسط یک کارشناس یا تکنسین باتحربه در زمینه مطالعات صحرایی زهکشی صورت گیرد. به‌طور کلی انجام رکوردگیریهای مورد نیاز و جمع‌آوری دیگر اطلاعات صحرایی باید توسط فردی که درباره اهداف مطالعات ارزیابی اطلاعات کافی دارد»ء صورت گیرد. اطلاعات جمع‌آوری شده در فرم ۴-۲ مورد استفاده قرار خواهد گرفت. 1-۳ نحوه گردآوری و ثبت وضعیت سطح آب زیرزمینی ۱-7-۳ استفاده از اطلاعات موجود اولین قدم در بررسی وضعیت سطح آب زیرزمینی» جمع‌آوری اطلاعات موجود درباره وضعیت سطح ایستابی قبل و پس از اجرای سامانه زهکشی زیرزمینی است. این اطلاعات را می‌توان از گزارشهای مطالعات و طراحی بهره‌برداری و نگهداری به‌دست آورد. یکی دیگر از مواردی که می‌توان اطلاعات وضعیت سطح آب زیرزمینی را جمع‌آوری کرد استفاده از آمار سطح آب چاههای مشاهده‌ای و دستی موجود و در حال بهره‌برداری است. این اطلاعات از گزارشهای مطالعات آبهای زیرزمینی (در صورت وجود) و یا از بانک اطلاعات پایه منابع آب وزارت نیرو قابل استخراج است. در صورت عدم وجود این اطلاعات» اندازه‌گیری میدانی ضروری است. ۱۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳-۲-۳ پیشنهاد حفر و تجهیز چاهکهای مشاهده‌ای در صورت نیاز» پیشنهاد حفر و تجهیز چاهکهای مشاهده‌ای به عنوان یک اقدام تکمیلی» باید مد نظر قرار گیرد. درخصوص تعداد چاهکهای مشاهده‌ای به منظور ارزیابی وضعیت سطح آب‌زیرزمینی» قاعده خاصی را نمی‌توان عنوان کرد و تعداد آنها به میزان اطلاعات موجود و شرایط طرح بستگی دارد. با توجه به این مواردء اطلاعات و آمار موجود باید در حدی باشد که امکان شناخت کافی از وضعیت سطح آب زیرزمینی را در محدوده اراضی مورد مطالعه فراهم نماید. به طور معمول, حفر و تجهیز دست کم یک چاهک مطالعاتی در هر واحد عمرانی و در بین دو خط زهکشهای احداث شده توصیه می‌شود. عمق چاهکهای یاد شده بستگی به عمق سطح آب زیرزمینی مورد مطالعه دارد. با توجه به موارد ذکر شده» اطلاعات مربوط به سطح آب زیرزمینی دسته‌بندی و منطبق با جدول مربوط در فرم ۴-۳ تکمیل می‌گردد. ۴-۶-۳ وضعیت روی سگیاه و عملکرد محصولات عملکرد محصولات در اراضی زهکشی‌شده» نسبت به شرایط قبل از اجرای طرح زهکشی, یکی از شاخصهایی است که تأثیر عملکرد به دیگر عوامل و نهاده‌های کشاورزی نیز بستگی داردء بهبود خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک و کنترل سطح ایستابی نیز از عوامل موّنْر در میزان عملکرد محصولات به شمار می‌روند. برای بررسی و مقایسه میزان عملکرد در شرایط قبل از اجرای طرح و پس از آنء می‌توان از گزارشهای مطالعات طرحء اطلاعات سازمانهای کشاورزی در مناطق مورد مطالعه و نتایج پرسش‌نامه‌های میدانی, استفاده کرد و پاسخهای مورد نیاز را به‌دست آورد. ۱۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱4۸ کلیات مبانی ارزیابی اجمالی عملکرد سامانه زهکشی زیرزمینی» به‌طور عمده بر اساس جمع‌آوری و تجزیه و تحلیل اطلاعات موجود است. همان‌گونه که آشاره شدء این اطلاعات شامل وضعیت عمومی زهکشهای روباز و خطوط لوله زهکشی» وضعیت عمومی سطح آب زیرزمینی پس از اجرای طرح زهکشی و مقایسه آن با شرایط قبل از اجرای طرح» تأثیر زهکشی بر وضعیت شوری و سدیمی بودن خاک و عملکرد محصولات زراعی است. چنانچه بررسیهای مدذکورء عملکرد شبکه زهکشی زیرزمینی را کارا و با نسبتاً کارا نشان دهد, مطالعات ارزیابی خاتمه یافته تلقی می‌شود. چنانچه نتایج ارزیابی اجمالی به‌خصوص در شاخصهای ویژه» نمره قابل قبولی را کسب ننمایدء برای پی بردن به علل مشکلات ایجادشده» انجام آرزیابی تفصیلی ضروری است. در این راستا لازم است علاوه بر استفاده از اطلاعات موجود. تهیه برنامه برای گردآوری اطلاعات تکمیلی میدانی را نیز در دستور کار قرار داد. از آنجا که عموماً این بررسیها به زمان و هزینه نسبتاً زیادی نیاز دارد, لذا ضروری است اهداف روشنی برای انجام عملیات میدانی تکمیلی مشخص شود. پس از مشخص شدن اهداف ارزیابی» بسته به میزان مشکلات موجود و شرایط منطقه» ضروری است مزارع نمونه برای بررسیهای میدانی انتخاب و نسبت به آزمایشهای مورد نیاز اقدام شود. در این رابطه ضمن تدقیق فرمهای ۱-۳ تا ۴-۳ آزمایش ارزیابی عملکرد خطوط لوله‌های جانبی به‌شرح مندرج در این دستورالعمل صورت خواهد گرفت. لازم است که بررسیها در یک فصل زراعی تداوم داشته باشد. ۲-۶ نحوه انتخاب مزارع نمونه محل مزرعه نمونه برای انجام آزمایش خطوط لولهء باید شرایطی داشته باشد که امکان بررسیهای مورد لزوم و تعمیم آنها به محدوده طرح, مقدور و عملی باشد تا بتوان به نتیجه مناسبی دست یافت. خاک محل آزمایش, باید نماینده تمام یا بخش عمده‌ای از اراضی باشد که تحت زهکشی قرار گرفته‌اند. به علاوه باید امکان بالاآوردن سطح آب زیرزمینی در طول دوره آزمایش مهیا باشد. آب آبیاری قابل تأمین بوده و در محدوده آن عوارضی ماننده مسیلء رودخانه؛ چاه و زهکشهای عمیق (طبیعی یا احداث شده) وجود نداشته باشد. در محل انتخابی فشار آرتزین وجود نداشته باشد. به‌علاوه اراضی انتخابی قابل کشت بوده» دسترسی به آن ساده و کشاورزان آمادگی همکاری با برنامه مطالعاتی را داشته باشند. ۳-۶ ابعاد و اندازه و تعداد مزارع نمونه در آرزیابی عملکرد خطوط لوله اندازه ابعاد و تعداد مزارع نمونه به وسعت آراضی تحت زهکشی, تنوع شرایط امکانات, بودجه و اهداف ارزیابی بستگی دارد که به شرح زیر مورد بررسی قرار می‌گیرد. ۱۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ نعداد خطوط لوله مورد نیاز برا یآزمایش حداقل تعداد خطوط زهکش در هر واحد آزمایشی,ء سه خط است و اندازه‌گیری فقط در زهکش میانی انجام می‌گیرد. تعداد مناسب و مطلوب زهکشها ۴ یا ۵ خط است که در این صورت می‌توان اندازه‌گیریها را در ۲ یا ۲ خط میانی زهکش انجام داد. ۳-۳-۴ ابعاد قطعات ابعاد قطعه‌ای که برای انجام آزمایشها انتخاب می‌شود باید در حدی باشد که تا حد امکان جریان آب در طول زهکشها یکنواخت باشد. به همین دلیل عمل آبیاری نیز باید یکنواخت صورت گیرد. اثرهای انتهایی قطعات یعنی اثرهایی که در نتیجه وضعیت خاص قطعات در انتها به وجود می‌آید مانند وجود زهکش جمع‌کننده روباز در عمق زیاده سطح ایستابی پایین به دلیل عدم آبیاری و نشت به کانالهای مجاور را می‌توان با افزایش نسبت طول به عرض قطعه, کاهش داد. حداقل این نسبت چهار در نظر گرفته می‌شود. برای مثال اگر عرض قطعه حدود ۵۰ متر باشد. در این صورت طول قطعه باید حداقل ۲۰۰ متر در نظر گرفته شود. در هر صورت انتظار می‌رود نتایج به‌دست آمده در بخشهای حاشیه‌ای مزارع نمونه با بخشهای میانی» نتایج متفاوتی را به- دست می‌دهد و توصیه می‌شود نتایج بخشهای میانی را برای دیگر بخشها تعمیم داد. ۳-۳-6 اندازه مزرعه نمونه اندازه مزرعه نمونه در ارزیابی خطوط لوله به ابعاد قطعات., تعداد خطوط زهکش در هر واحد و تعداد واحدها بستگی دارد. طول مناسب خط زهکش دست‌کم ۱۵۰ متر و به‌طور معمول ۳۰۰ متر مناسب است. برای مثال چنانچه در نظر باشد ۵ خط زهکش مورد آزمایش قرار گیرد و فاصله آنها ۷۵ متر و طول خطوط لوله ۳۰۰ متر درنظر گرفته شود مساحت مزرعه نمونه حدود ۱۲ هکتار خواهد بود (شکل ۱-۴). 2-۳-5 نعداد مزارع نمونه تعداد مزارع نمونه بستگی به گستردگی منطقه, شرایط خاک اراضی و تنوع مشکلات زهکشی در منطقه مشکل‌دار طرح دارد. پیشنهاد می‌شود متناسب با امکانات هر منطقه, تعداد قطعات مناسب را انتخاب کرد تا تعمیم نتایج به محل محدوده تحت ارزیابی امکان‌پذیر باشد. ۵-۳-2 حفر جاهکهای مشضاهده‌ای به منظور بررسی وضعیت سطح آب زیرزمینی به چاهکهای مشاهده‌ای نیاز است. موقعیت این چاهکها به شرح زیر توصیه می‌شود: - نصب چاهک در وسط دو خط زهکش, به منظور آندازه‌گیری بار هیدرولیکی. - نصب چاهکها نزدیک یک یا چند خط زهکش به‌منظور بررسی نیمرخ سطح آب. این چاهکها ترجیحاً در فاصله ۰/۴ تا ۵ و ۵ متری از زهکشها قرار داده می‌شوند. ۱۵ -------- صفحهٔ بعد -------- - اگر فاصله زهکشها بیش از ۷۵ متر باشد پیشنهاد می‌شود که یک چاهک اضافی نیز در فاصله ۱۰ تا ۱۵ متری خط - چنانچه هدف, ارزیابی نحوه کارکرد پوشش زهکش باشد.ء توصیه می‌شود که یک چاهک نیز در داخل ترانشه حفر شود تا مقاومت ورودی جریان قابل اندازه‌گیری باشد. توصیه‌های دکرشده به عنوان راهنما ارائه شده است. در عین حال ضرورت دارد پس از نصب چاهکهاء با مطالعه اولین سری آمار به‌دست آمده از سطح آب چاهکهای مشاهده‌ای» کفایت و یا عدم کفایت شبکه چاهکهای مشاهده‌ای مشخص شود. برای مثال اگر تغییرات زیادی در ارقام سطح آب چاهکهای مشاهده‌ای ملاحظه شد.ء در این صورت ضرورت دارد ضمن بررسی علت آن. در صورت نیاز تعدادی پیزومتر و یا چاهکهای اضافی مابین چاهکهای موجود. حفر شود. شکل ۱-۴ نمونه شبکه چاهکهای مشاهده‌ای در یک واحد آزمایشی را نشان می‌دهد. ۱-0-۳ وسایل و نجهیزات اندازه‌گیری وسایل و امکانات مورد نیاز برای حفاری» لایه‌بندی» تجهیز پیزومترها و چاهکهای مشاهده‌ای و قرائت سطح آب از چاهکهای یاد شده» قبلاً توسط سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور چاپ شده است (نشریه شماره ۳۴۸). به منظور تعیین بده ورودی به مزرعه, وسایلی مانند پارشال فلوم سرریز کفایت می‌کند. به منظور آندازه‌گیری میزان جریان خروجی از زهکشهاء باید از وسایل دستی و یا خودکار استفاده کرد. بدیمی است استفاده از هر روش محاسن و معایبی را به دنبال دارد. با توجه به تحربیات حاصل از طرحهای مورد آزمون و مطالعه محاسن و معایب دو روش فوق» اندازه‌گیری به طریق دستی در شرایط ایران قابل اعتمادتر و آسان‌تر است. به منظور اندازه‌گیری به طریق دستی» ظرفی با حجم معین و کرنومتر مورد نیاز است. این ظرف از نظر اندازه باید چنان باشد که به‌طور مناسب در خروجی زهکش قرار گیرد. در ضمن باید به اندازه کافی نیز بزرگ باشد تا زمان پرشدن آن با دقت معقولی اندازه‌گیری شود. در بیشتر موارده ححجم ۱۰ تا ۱۵ لیتر کافی است. قابل ذکر است که اندازه‌گیریها در طی روز باید در چند نوبت انجام شوند تا بتوان مقادیری را که به‌دست می‌آیند به یک روز نسبت داد. یک تخته و کاغذ برای یادداشت کردن تاریخ قرائت شماره زهکش, حجم ظرف و مدت زمان پرشدن برای هر نوبت اندازه‌گیری ضروری است. ۳-۵-۲-8 انجام مشضاهده‌ها و تحلیل ننایج به‌طور معمول, انجام مشاهده‌ها و تحلیل ننایج توسط دو گروه جداگانه انجام می‌گیرد. در صورتی که نتایج بلافاصله بعد از اندازه‌گیریهای بعدی اصلاح شود. از این رو باید که به مشاهده‌ها و تجزیه و تحلیل نتایج؛ به یک اندازه بها داده شود. در مواردی مشاهده می‌شود که داده‌های صحرایی توسط افرادی که به خوبی به اهمیت آزمایشها آگاه نیستندء برداشت می‌شود. داده‌ها پس از جمع‌آوری توسط گروه دیگر مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌گیرد. مجدداً تأکید می‌شود که تجزیه و تحلیل پی‌درپی قرارگیرد. ۱۶ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱ ۱ ۱ ۱ ۱ ۱ ۱ ۱ 2 ۰ ۱ ۱ ۱ ام ۹. ۰.۱ ۱ ۱ ۲ ۱ .۰ ۱ . 12 . ۱ 2 1 .۰ ۳ ۱ ۲ [ . [ ی ۰.۰۱ ۱ ۱ ۰ ۹ ۱ .۰ از ۱ ۱ ۱ ۱ اه اه ۱ ۱ ۱ ۱ ۱ ۱ ۱ ۱ چاهکهای مشاهده‌ای واقع در بین دو زهکش چاهک واقع در ۵ متری زهکش چاهک واقع در ۱/۵ متری زهکش چاهک واقع در ۰/۵-- ۰/۴ متری زهکش شکل ۱-۶- نمونه شبکه چاهکهای مشاهده‌ای در یک واحد آزمایشی ۱۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۶2-2 اطلاعات پایه مورد نیاز ۱-۳-۴ اطلاعات وآمار مورد نیاز برای تجزیه و تحلیل اطلاعات و آمار مورد نیاز برای پردازش و تجزیه و تحلیل داده‌ها به شرح زیر است: - اطلاعات مربوط به لایه‌بندی خاک تا عمق حدود ۶ تا ‎٩‏ متری در محل نصب چاهکهای مشاهده‌ای و تهیه نمونه‌های خاک به منظور بررسی خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک. - آمار سطح آب چاهکهای مشاهده‌ای نسبت به یک سطح مبناء - اطلاعات مربوط به میزان بده آب آبیاری ورودی به مزرعه و مدت زمان آبیاری؛ - اطلاعات مربوط به کیفیت شیمیایی آب آبیاری؛ - اطلاعات مربوط به میزان بده و کیفیت شیمیایی آب خروجی از زهکشهاء - اطلاعات دانه‌بندی خاک و پوشش اطراف لوله‌های زهکش؛ - مشاهده‌های مربوط به وجود رسوب در لوله‌های زهکش, و - مشاهده‌های مربوط به استحکام و کارکرد مطلوب لوله‌های زهکش به منظور درج آمار و اطلاعات ذکرشده» فرمهای ثبت اطلاعات» تهیه شده است (پیوست ۲) که در زیر به آنها اشاره می‌شود: - فرم ۱-۴ شرایط و مشخصات حین نصب زهکشها را ارائه کرده است. - فرم ۲-۴ ثبت داده‌های پایه» شامل موقعیت عمومی مزرعه» وضعیت توپوگرافی و ریخت‌شناسی اراضی» شرایط و خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک. کیفیت و میزان آب کاربردی (آب آبیاری) را ارائه داده است. - فرم ۳-۴ حاوی مشخصات نصب چاهکهای مشاهده‌ای و اطلاعات مربوط به قرائت سطح آب چاهکهای مشاهده‌ای ۳-۴-۴ رونسها ی آزمایش ۱-۳-2-6 روسها ی آزمایش در شرایط آبیاری - قبل از هر آبیاری» ارتفاع سطح ایستابی در چاهکهای مشاهده‌ای یادداشت می‌شود. - یک قسمت از سطح مورد آزمایش که تا حد ممکن وسیع است به‌طور یکنواخت آبیاری می‌شود. همان‌گونه که قبلاً اشاره شدء حداقل سطح آبیاری» سطحی است که دارای سه خط زهکش باشد. - حجم آب مورد استفاده باید به اندازه کافی زیاد باشد به‌گونه‌ای که سبب بالاآوردن سطح آب زیرزمینی تا نزدیک سطح زمین در وسط دو زهکش شود (حجم آب ورودی نیز اندازه‌گیری می‌شود). این عمل را می‌توان در فصل غیر آبیاری و با شرایط مصنوعی و به‌کارگیری آب زیاد انجام داد. ۱۸ -------- صفحهٔ بعد -------- - آب قطع می‌شود و عمق سطح آب در چاهکهای مشاهده‌ای و جریان خروجی زهکشها اندازه‌گیری می‌شود. این اندازه گیریها در دوره پایین افتادن سطح آب تا نزدیک سطح نصب زهکشها ادامه می‌یاید. - پس از هر بار اندازه گیری» داده‌های جمم‌آوری‌شده پردازش می‌شوند تا در صورت اشتباه و یا ابهامی, در اندازه گیریهای بعدی مورد دقت و توجه بیشتری قرار گیرند. این موضوع در مراحل بعدی و در پردازش نهایی داده‌ها از اهمیت بسزایی برخوردار است. - در صورتی که سطح آب در یک‌بار کاربرد آب» به اندازه کافی بالا نیاید و یا در حین پایین افتادن سطح آب» بارندگی شودء در این صورت لازم است اندازه‌گیری رقوم سطح آب و جریان خروجی از زهکشها در یک دوره طولانی‌تر انجام شود تا بتوان اطلاعات مورد نیاز را برای اهداف آزمایش جمع‌آوری کرد. - اثر تبخیر در موقعیت سطح آب تا حد امکان باید کاهش داده شود. به همین دلیل بهتر است که آزمایش در دوره‌ای از سال صورت گیرد که کمترین حد تبخیر در منطقه مورد آزمایش» وجود دارد. ۳-۳-2-2 مدت زمان انجا مآزمایشها برای بررسی روابط میان میزان محصول, تغییرات سطح آب و وضعیت تعادل آب و نمک در خاک, ممکن است لازم باشد اندازهگیریها تا چند سال تداوم داشته باشد. ولی به‌طور کلی برای ارزیابی عملکرد خطوط لوله‌های زهکشی, مشاهده‌ها در یک دوره کوتاه بین زمان پایین افتادن سطح آب از نقطه‌ای نزدیک به سطح زمین تا نقطه‌ای در سطح قرارگیری زهکشهاء در طی یک دوره آبیاری (با ۲ تا ۳ آبیاری)» کافی خواهد بود. هر بار که سطح آب با آبیاری بالا آمده و به سطح زمین نزدیک می‌شود. کافی است میزان پایین افتادن سطح آب و جریان خروجی به‌طور همزمان اندازه‌گیری شود. قابل ذکر است که در عمل ممکن است غیریکنواختی ارتفاع سطح آب در شروع دوره مشاهده, گرفتگی چاهکهای مشاهده‌ای و غیریکنواختی بده خروجی از زهکشها بروز نماید. چنانچه در طول دوره آزمایش این حالت ادامه یابده ضروری است نسبت به وضعیت چاهکهای مشاهده‌ای و خطوط لوله زهکش مورد آزمایش» بررسیهای بیشتری را صورت داد. در صورت نیاز نسبت به حفر مجدد چاهکهای مشاهده‌ای اقدام نموده و یا آزمایش در خطوط لوله جدید صورت پذیرد. ۳-۳-۶-2 فراوانی مشاهده‌ها فراوانی مشاهده‌ها بستگی به شرایط محلی مانند آب» هوا و خاک دارد. به همین دلیل هیچ روش صریحی را نمی‌توان بدین منظور ارائه کرد. به‌طور کلی راهنمای زیر به عنوان معیار عمومی برای فراوانی مشاهده‌ها پیشنهاد می‌شود: - یک اندازه‌گیری درست قبل از آبیاری - یک اندازه‌گیری در پایان کاربرد آب - تعداد مشاهده‌ها بعد از آبیاری در جدول زیر ارائه شده است: سا ۱۹ -------- صفحهٔ بعد -------- لازم به ذکر است که ضروری است با توجه به وضعیت بافت و رطوبت خاک بعد از کاربرد آب آبیاری, امکان دسترسی به چاهکهای موردنظر وجود داشته باشد. 4-7-4-4 معیارهای عملکرد خطوط لوله‌های زهکشس به منظور ارزیابی عملکرد خطوط لوله‌های زهکش فرعی ابتدا موْلفه‌های ورود جریان آب به داخل لوله‌های زهکش بررسی می‌شود. جریان آب به داخل زهکشها به چهار مولفه زیر تقسیم می‌شود (شکل ۲-۴): - موْلفه عمودی در محل بین زهکش و رقوم سطح آب (در حد فاصل دو زهکش) - موّلفه افقی جریان به طرف زهکشها - موّلفه شعاعی جریان در مجاورت زهکش و در زیر آن - موْلفه ورودی جریان بین دیواره ترانشه و لوله زهکش بنابراین کل افت بار هیدرولیکی جریان به داخل لوله زهکش به صورت زیر است : (۱-۴) + م + برط + > بو که در آن .«و « و :۳ و .1 به ترتیب به موّلفه عمودی» افقیء شعاعی و ورودی جریان مربوط می‌شوند. در آرزیابی عملکرد خطوط زهکش, موْلفه ورودی جریان به داخل لوله‌های زهکش هم به عنوان یک پارامتر مستقل و هم به عنوان جزئی از کل افت بار» عامل مهمی به شمار می‌رود. اگر مقاومت جریان به صورت افت بار در واحد میزأن جریان تعریف شودء در این‌صورت برای موّلفه ورودی می‌توان نوشت: با << ما 1 که در آن .۲ مقاومت ورودی برحسب مترء .۳ افت بار ورودی برحسب مترء ,0 بده برحسب متر مکعب بر روز به‌ازای واحد طول زهکش, بده کل برحسب مترمکعب بر روز در طول .آ برحسب متر. از مطالب فوق چنین برمی‌آید که مقاومت ورودی» پارامتری مناسب برای ارزیابی عملکرد پوشش و منافذ ورودی لوله‌های زهکشی اجرا شده است. .1 به صورت اختلاف ارتفاع عمودی بین مرکز لوله زهکش و سطح آب واقع در چاهکی به فاصله ۴۰ سانتی‌متری آن» یعنی درست در کنار دیواره ترانشه, اندازه‌گیری می‌شود. معیارهای مقاومت ورودی به عواملی مانند عمق نصب زهکشهاء عمق سطح ایستابی» نوسانات مطلوب سطح آب و مقادیر بده خروجی از زهکشها بستگی دارد. ترجیح داده می شود که افت بار ورودی به صورت کسری از افت بار کل (ی۳ /.) در بده‌های بالاء یعنی نزدیک به مقادیر بده طراحی زهکشهای زیرزمینی» نشان داده شود. شکل ۳-۴ میزان آفت کل (,م«) و افت بار ورودی (.) را نشان می‌دهد. در جدول ۱-۴ معیار و -------- صفحهٔ بعد -------- شاخص عملکرد خطوط لوله‌های زهکش را براساس نسبت افت بار ورودی به افت کل در شرایطی که عمق زهکشها معادل ۸ مترء فاصله زهکشها ۵۰ مترء سطح سفره آب زیرزمینی بعد از آبیاری ۱ متر و ضریب زهکشی ۴ میلی‌متر بر روز است. برای شرایط معمول در اراضی تحت آبیاری به‌عنوان نمونه ارائه شده است. در جدول ۲-۴ معیار و شاخص ارزیابی مقاومت ورودی برای مناطق خشک تحت آبیاری به‌عنوان معیار ارزیابی عملکرد خطوط لوله زهکشی ارائه شده است. جدول ۱-۶ معیار و شاخص عملکرد خطوط زهکشسهای زیرزمینی براساس نسبت افت بار ورودی به افت کل ) ۵/۳, جدول ۲-۶ معیار و شاخص ارزیابی مقاومت ورودی زهکشها (۹/م۲) (1 ۵۰ ) ۵-۳ جمع‌بندی نهایی با توجه به محموعه اطلاعات حاصل شده در ارزیابی کلی 9 نهایی؛ با استفاده از فرمهای ۵-۳ و تعیین ارزیابی سامانه زهکشی زیرزمینی» علل بروز مشکلات و کافی نبودن کارایی عملکرد سامانه زهکشی زیرزمینی تعیین و راهکارهای مناسب در این ۳۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ورودی ۱ عمود افقی شعاعی شکل ۲-5- موْلفه‌های جریان به داخل زهکش ۰.5 علل بروز مشکلات می‌تواند به دو دسته کلی تقسیم گردند که عبارتند از نقص در طراحی سامانه و یا بهره‌برداری نادرست از شبکه با توجه به اطلاعات جمع‌آوری شده در فرم ۲-۳ که عمدتاً مربوط به طراحی سامانه است و مقایسه آن با وضع موجود می‌توان تشحیص داد که یا مشکلات بروز کرده در ارتباط با نقص طراحی است. از طرفی جمع‌بندی شاخصهای ارائه شده در فرم ۵-۳- ب تا حدودی بیانگر تأثیر طراحی سامانه زهکشی بر منطقه می‌باشد. فرم ۴-۳ بیشتر به اطلاعات دوره بهره‌برداری اختصاص یافته و نتایج آن می‌تواند در تشخیص اثر بهره‌برداری بر عملکرد زهکشها کمک نماید. جمع‌بندی شاخصها و معیارهای آرزیابی در فرمهای ۵-۳ وضعیت سامانه زهکشی را از نظر بهره‌برداری و وضعیت موجود نشان می‌دهد که نتایج ضعیف آن می‌تواند ناشی از بهره‌برداری ضعیف و نادرست از شبکه باشد. لازم به ذکر است که تنها تکمیل فرمهاء ارزیابی را تکمیل نکرده و ارزیاب باید نسبت به تفسیر آنها اقدام کند و در صورت ۲۳۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ۵ بررسی اثرهای زهکشی بر محیط زیست ۱-۵ کلیات هدف اصلی زهکشی در کشاورزی پایین انداختن سطح آب زیرزمینی به حدی است که به گیاه آسیبی وارد نشود. این امر گاهی موجب می‌شود که تالابها خشک شوند و یا مراتع و مرغزارها دچار کم آبی و خشکی گردند و جوامع گیاهی و جانوری دستخوش دگرگونی شوند. در نتیجه این کار» محیط زیست دچار تغییر می‌گردد. بنابراین» از دیدگاه محیط زیست ممکن است که بتوان این تغییرات را گاه در جهت مثبت و گاه در جهت منفی ارزیابی کرد. زهکشی می‌تواند با پایین انداختن سطح آب- زیرزمینی باعث تغییر محیط زیست جانوری شده و یا موجب کاهش املاح اراضی شور نیمرخ خاک شود و در نتیجه آب رودخانه شور شده و به این ترتیب بر حیات گیاهان آبزی و خشکی‌زی و جانوران آبزی تأثیر گذارد. از این رو در ظاهر در برخی موارد زهکشی به محیط زیست صدمه می‌زند. آنچه که در این بخش بیان می‌شود. تنها راهنمایی کلی است که می‌تواند در ارزیابی اثرهای زهکشی بر محیط زیست بصورت کیفی (نه کمّی) مورد استفاده قرار گیرد. از آنجا که تاکنون در طرح‌های زهکشی اجراشده در کشورء به مسائل محیط زیست توجه چندانی نشده است. این بخش از نشریه با جزییات بیشتری نوشته شده تا بتواند راهنمایی برای دست اندرکاران باشد. بدیهی است که در ارزیابی عملکرد سامانه‌های زهکشی زیرزمینی» تنها بخشهایی از آن مورد استفاده قرار خواهد گرفت که به موضوع مربوط به هر طرح خاص ارتباط داشته باشد. چنانچه یک طرح زهکشی با توجه به ملاحظات زیست‌محیطی به اجرا در آمده باشد. به عبارت دیگر قبل از اجرای طرح پیش‌بینی و برآوردی از عملکرد آن انجام شده باشد. در این مرحله باید ارزیابی با توجه به هدف‌گذاریهای طرح انجام شود. در غیر این‌صورت» چاره‌ای جز ارزیابی با نگرش مطلق و مقایسه مزایا و معایب آن نیست. ۲-۵ بررسی اثرهای زهکشی بر خاک و آب زیرزمینی ۱-۳-۵ سطح اب زیرزمینی» غرقاب و ماندابی سدن زهکشی به هر شکل ممکن» موجب کاهش غرقابی و ماندابی شدن اراضی می‌شود. چنانچه این امر به خشک شدن تالابها و مردابها و آراضی باتلاقی دائمی منجر شود.ء این کار از نظر حفاظت محیط زیست اقدامی نابخردانه تلقی می‌گردد. زهکشهای موازی و حایل» موجب تثبیت نسبی سطح آب زیرزمینی می‌شوند. چاههای زهکشی موجب می‌شوند که سطح آب زیرزمینی پایین بیفتد. در حالت اولء امکان تغییر در شوری خاک وجود دارد و باید مشخص شود که رعایت نیاز آبشویی موجب کاهش شوری می‌شود و یا اینکه بالاآمدن و سپس تثبیت سطح ایستابی باعث افزایش شوری خاک می‌گردد؟ در چاههای زهکشی, نه تنها ممکن است تغییراتی در کیفیت آب و یا خاک پیش آید. بلکه احتمال دارد که پتانسیل تغذیه آب زیرزمینی به‌دلیل بارانهای فصلی افزایش یابد. به عکس زهکشی بیش از حد توسط چاه می‌تواند موجب کاهش آبدهی چشمه‌هاء چاههای مجاور و سایر منابع آبی شود. از -------- صفحهٔ بعد -------- ۳-۳-۵ فرسایشس زهکشها به‌طور معمول در اثر پایین انداختن سطح ایستابی» فضایی را در درون خاک برای ذخیره آب باران فراهم می‌آورند و فرسایش خاک در اثر ایحاد رواناب را کاهش می‌دهند. میزان اثر زهکشی بر فرسایش خاک به ویژگیهای خاک (مثل شیب و نفوذپذیری) و مشخصات باران ارتباط دارد. ۳۵ ۳ ۰ ۰.۰ زمین افت سطح ایستابی ممکن است منجر به نشست اراضی و در نهایت وارد آمدن خسارت به سازه‌های منطقه شود. اراضی پرارزش کشاورزی» به‌طور معمول, دارای درات رس و برخی رسوبات ریزبافت دیگر هستند که به نشست حساسند. هرگونه تغییر در وجود دارد. همان گونه که قبلاً گفته شدء نشست خاک تقریباً غیرقابل برگشت است. از این رو تخلیه بیش از حد سفره می‌تواند ۴-۲۵ دمای خاک دمای ویژه آب به مراتب بیشتر از خاک است. بنابراین خاکی که از آب اشباع نباشدء با دریافت مقدار معینی گرماء زودتر گرم می‌شود. خاکهایی که زهکشی شده‌اند» زودتر از بقیه اراضی گرم شده و آماده بذرافشانی می‌گردند.ء بنابراین طول دوره رشد بیشتری دارند. این موضوع امکان تنوع زیستی گسترده‌تری را فراهم می‌کند و به‌طور معمول آثر منفی بر محیط زیست ندارد. کشاورزی استفاده کرد. درصورتی که زمین آماده رفت‌وآمد ماشینهای کشاورزی نباشدء خطر فشردگی" خاک افزایش می‌یاید. ۶-۳-۵ زرهکشسی سطحی اراضی زهکشی زیرزمینی» فضای لازم را برای نفوذ آب به داخل خاک فراهم می‌آورد و از این رو وضعیت زهکشی سطحی اراضی نیز بهبود می‌یابد. بهبود وضعیت زهکشی سطحی, موجب کاهش رواناب و در نتیجه کاهش فرسایش خاک می‌شود. به‌طور معمول این امر اثر مثبت بر محیط زیست دارد. 1 2-0 ۲۳۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- ۷-۳۲۵ نسوری خاک زهکشی زیرزمینی» به‌طور معمول به دو دلیل موجب بهبود وضعیت خاک از نظر شوری می‌شود: - کاهش صعود مویینه‌ای و تحمع نمک در لایه‌های بالای خاک بهبود شوری خاک موجب می‌شود که زهاب حاصل شورتر شود. این امر می‌تواند زمینهای پایین‌دست را که با آن آبیاری می‌شود. تخریب کند. افزون بر این» احتمال دارد که به سبب انحلال‌پذیری متفاوت انواع نمکهاء تعادل و توآزن موجود در خاک در اثر آبشویی به‌هم بخورد. بنابراین ارزیابی اثرهای شوری بر محیط زیست باید به‌شکل همه جانبه‌ای مورد توجه قرار گیرد. ۸-۳-۵ سدیمی شدن خاک تجمع سدیم در خاک. به‌ویژه در خاکهای رسی» موجب تخریب ساختار خاک می‌شود. این پدیده شرایط رشد گیاه را تضعیف می‌کند و بهسازی خاک از طریق آبشویی با دشواری روبه‌رو می‌شود. آنچه که در سدیمی‌شدن خاک تأثیر دارد. تنها تجمع سدیم نیست. بلکه نسبت سدیم یک ظرفیتی به کاتیونهای دوظرفیتی (کلسیم و منیزیم) است که از اهمیت بیشتری برخوردار است. سدیمی‌شدن خاک را می‌توان با افزایش گچ یا دیگر مواد اصلاح‌کننده به خاک درمان کرد. در هر حال, سدیمی‌شدن خاک نقش مهمی در تخریب محیط زیست دارد. ارزیابی سدیمی‌شدن خاک تنها با ملاحظه و بررسی روند تغییرات آن قبل از اجرای طرح زهکشی و پس از آن به مرور زمان انجام می‌گیرد. ۹-۳-۵ اسبدینه خاکهای ایران» به‌طور عمده» غیر اسیدی هستند. خاکهای اسیدی تنها در بخش کوچکی از شمال کشور که بارندگی زیاد دارد به چشم می‌خورد. این پدیده شرایط رشد بسیاری از گیاهان را با دشواری روبه‌رو می‌کند و می‌تواند موجب آزاد شدن فلزات سنگین در خاک شود که بسیار خطرناک است. اسیدی‌شدن خاک موجب کاهش مواد آلی خاک و تخریب ساختمان آن می‌گردد. رفع مشکل بالا بودن اسیدیته خاک می‌تواند بسیار پرهزینه باشد. ۱۰-۳۵ سایر موارد از دیگر مواردی‌که در آرزیابی آثرهای زهکشی بر خاک می‌توان مورد بررسی قرار داد عبارتند از تغییرات در ساختار خاک, نفوذپذیری» حاصلخیزی» مواد آلی خاک و تشکیل لایه‌های سخت ". ۱-1۵۲ ۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۳-۵ سلامت انسانها زهکشی اراضی و بهبود کشاورزی اساسا موجب پیدایش شرایط بهتری برای سلامت انسان می‌شود. ایجاد امنیت غذایی و بهبود وضعیت مالی خانوارهای روستاییء امکان رعایت بهتر موارد بهداشتی و کاهش مراجعه به مراکز درمانی را در پی دارد. بیماریهایی که در اثر فعالیتهای آبیاری و زهکشی به انسان سرایت می‌کنند. به‌طور عمده» از طریق حیوانات ناقل منتقل مهم‌ترین امراض ناشی از آب زهکشهاست. جدول ۱ پیوست ۳ بیماریهای عفونی عمده مرتبط با آب را نشان می‌دهد. در زیر توضیحاتی در مورد برخی از بیماریهای مرتبط با آب ارائه می‌شود. مواجه شدن با این بیماری.ها در طرحهای زهکشی, هشداری به عملکرد نامناسب آنهاست. ۱-۵ مالاریا با نیش پشه آنوفل» لاروهای عفونی انگل پلاسمودیوم وارد جریان خون میزبان می‌شوند. فقط پشه‌های ماده این عمل را انجام می‌دهند. دمای هواء رطوبت و وجود آب در حال سکون یا با حرکت آهسته. عوامل زیستی اصلی پشه‌ها می‌باشند که محدودیتهای مکانی و زمانی شیوع بیماری مالاریا را مشخص می‌کنند. همه پشه‌های آنوفل مالاریا را منتقل نمی‌کنند. اما به عنوان یک قاعده کلی» توسعه آبیاری موجب افزایش تعداد و تنوع حشرات شده و شرایط مطلوبی را برای گونه‌های ناقل بیماری فراهم می‌سازد. قبل از پیش‌بینی آثرهای تغییرات زیست‌محیطی و ارائه طراحیهای ویژه یا هرگونه مداخله پیشگیرانه دانستن جزییات نیازهای زیستی گونه‌های ناقل موجود در محل ضروری است. به‌طور معمول با زهکشی زیرزمینی» بیماری مالاریا کاهش می‌یابد. زیرا که ازسطح اراضی مرطوب و مردابی کاسته می‌شود. درهرحال, برای ارزیابی دقیق باید به محل و نحوه جمع‌آوری زهاب توجه شود. ۳-۱-۳-۵ تسیستنوزومیا شیستوزومیا توسط کرمهای 110۵11۵1000 عارض می‌شود. این کرمها به هنگام بلوغ در خون انسان ساکن می‌شوند و برای تکمیل چرخه حیات خود باید در نوعی حلزون آبی یا دوزیست» مرحله نوزادی را سپری کنند. نیازهای محیطی این حلزونهاء عامل مهمی برای شناسایی نحوه انتشار این بیماری است. علفهای هرزآبی پناهگاه و محیط رشد مناسبی برای حلزونها فراهم می‌نمایند. حلزونها برخلاف پشه‌ها عامل بیماری‌زا را از انسان به انسان منتقل نمی‌کنند. تکمیل چرخه زندگی آنان به سطح بهداشت (نحوه دفع مدفوع و ادرار) و روشهای انتقال آب بستگی دارد. بنابراین نحوه عملکرد انسانها نیز عامل تعیین کننده دیگری است. به‌طور معمول با انجام زهکشی زیرزمینی» این بیماری کاهش می‌یابد زیرا از تراکم علفهای هرزآبی که محیط مناسبی برای پرورش حلزونها هستند. از بین می‌رود. ۲۶ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳-۱-۳-۵ ورم مغزی ژاپنی گونه‌های معدودی از پشه‌هاء ویروس این بیماری را منتقل می‌کنند. مهم‌ترین آنها 1۳11۵010۷۵۶ ماس و 801108 ۱۵۲ هستند که به‌طور عمده در مزارع آبیاری‌شده کشت برنج بارور می‌شوند. خوکها اصلی‌ترین میزبان تقویت کننده ویروس بیماری هستند و گمان می‌رود پرندگان مهاجر نقش زیادی در پخش ویروس در مسافتهای دور داشته باشند. پشه‌ها نیز از خون حیوانات تغذیه می‌کنند و موجب انتشار بیماری می‌شوند. شیوع بیماری معمولاً از شرایط آب و هوایی تأثیر می‌پذیرد که باعث افزایش جمعیت عوامل بیماریزا در حدی می‌شود که از آستانه بحرانی می‌گذرد به گونه‌ای که افزایش تغذیه از خون انسان توسط پشه‌ها موجب سهولت بیشتر ابتلای جمعیت انسانی به بیماری می‌شود. با گسترش زهکشی, به‌طور معمول به دلیل محدود شدن زیستگاه پشه‌هاء شیوع این بیماری کاهش می‌یاید. ۴-۱-۳-۵ فیلاریازیس لفاوی این بیماری به وسیله یکی از دو نوع انگل تک یاخته‌ای فیلاریاسیوم و وشرریا بانکروفتی» که توسط پشه‌های کولکس با پشه‌های آتوفل منتقل می‌شود و یا بورژیامالایی که به وسیله پشه‌هایی از انواع مانزونیا" انتقال می‌یابند. منتشر می‌شود. ارتباط آبیاری با بیماری فقط جایی وجود دارد که پشه ناقل موجود باشد. مانند آفریقای مرکزی و جنوب شرقی آسیاء جایی که لاروهای پشه مانزونیا می‌توانند با اتصال به ریشه علفهای هرز آبزی رشد و گسترش یابند. با گسترش زهکشی, به‌طور معمول این بیماری ۳-۳-۵ سلامت حیوانبها حیوانها نیز همانند انسان در معرض بیماریهای مرتبط با آب هستند. حیوانات ممکن است برای انسان منبع انتقال عفونت باشند و حشرأت ناقل بیماری را با خود به نواحی مجاور منتقل کنند. جدول ۲ پیوست ۲ میزبانهای حیوانی عمده را نشان می‌دهد. ۵ سلامت گیاهان زهکشی به‌طور معمول موجب کاهش گونه‌های گیاهی آبدوست و جایگزینی آن با محصولات زراعی می‌شود. گونه‌های گیاهی آبدوست گاهی زیستگاه مناسبی را برای پرورش عوامل بیماری‌زا مانند حلزونها یا پشه‌ها فراهم می‌آورند. زهکشی با ایجاد شرایط هوازی در خاک. موجب سلامت بیشترگیاهان و گسترش ریشه می‌شود و به‌طور معمول» اثر مثبتی بر سلامت گیاهان دارد. 8 2ا ۱/۵00۲ -1 2-0 ۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۴-۵ اترهای زهکشی بر بوم‌زیست ۱-4-۵ اثر بر بوم‌زیست انسان توسعه طرحهای آبیاری و زهکشی, به‌طور معمول, با تراکم فعالیتهای انسانی در اطراف آن همراه است. این امر به دلیل حرکت مردم به سوی محدوده طرحهاء به منظور بهره‌گیری اقتصادی روی می‌دهد. تراکم فعالیت‌های انسانی موجب تبدیل زراعت دیم به آبی» توسعه کشاورزی متراکم افزایش تعداد دام و افزایش استفاده از جنگلها و مراتع حاشیه اراضی می‌شود. تمامی این عوامل موجب افزایش فرسایش در منطقه می‌شود و کم و بیش از حاصلخیزی خاک می‌کاهد. زهکشی» سطح آب زیرزمینی را پایین می‌اندازد. غالباً از شوری خاک می‌کاهد و به شوری آب رودخانه در پایین‌دست می‌افزاید. در تغذیه و تخلیه سفره آب زیرزمینی دگرگونی ایجاد می‌کند کاربری اراضی تغییرمی‌یابد و این موضوع بر اراضی اطراف و حتی بر زیست بومهای آبی تأثیر می‌گذارد. تنوع زیستی تغییر می‌کند. بهداشت انسانی دستخوش تغییر می‌شود و پایین افتادن سطح آب زیرزمینی ممکن است مردم را به تغییر الگوی مصرف و استفاده از آب آشامیدنی ناسالم مجبور کند. زیستگاه برخی از حیوانات از بین می‌رود و به عکس زیستگاهی برای برخی دیگر از حیوانات ایجاد می‌شود. همه این عوامل, در نهایت برای ارزیابی این موارد» ضروری است که مطالعاتی جامع در مورد تک تک آنها انجام شود و در نهایت اثرهای مثبت و منفی آنها جمع‌بندی شود. ۳-6-۵ اثر بر جانوران آبزی زهکشی در اراضی تالابی توصیه نمی‌شود زیرا که ارزش تالابها به مراتب بیش از ارزش تولید زراعی آنهاست. در هر حال, چنانچه تالابی در اثر زهکشی خشک شودء ماهیان و آبزیان دیگر از بین می‌روند و به جامعه پرندگان آبزی آسیب می‌رسد. چنانچه این جانوران نادر و یا در خطر آنقراض باشنده شدت فاجعه زیست‌محیطی بیشتر است. در هر حال برای آرزیابی اثرهای طرح بر محیط زیست باید به موارد یادشده توجه خاصی شود. ۳-2-۵ اثتر بر جانوران خشکی‌رزی اجرای طرح زهکشی, ممکن است در اثر کاهش آزادی حرکت. دشواری دسترسی به آب و کاهش محلهای استراحت, بر حیات جانوران خشکی‌زی تأثیر بگذارد. افزون بر این استتار آنها را در مقابل حیوانات شکارچی افزایش یا کاهش دهد. ممکن است که میزان غذای در دسترس آنها کم یا زیاد شود. بنابراین» شناخت اثرهای اجرای طرح بر جانوران خشکی‌زی به شناسایی گونه‌های جانوری منطقه نیاز دارد. ۳۸ -------- صفحهٔ بعد -------- 5-2-۵ اثر بر پرندگان اراضی زهدار و به ویژه زمینهای ماندابی» به‌طور معمول, محیط بهتری را برای تخم‌گذاری و لانه گزینی پرندگان فراهم می- اورد. کنترل علفهای هرز و پایین رفتن سطح آب موجب به‌هم خوردن تعادل زیستی می‌شودء ولی از سوی دیگر برخی از عوامل بیماری‌زا و مخاطره‌انگیز سلامت انسانها را کاهش می‌دهد. ۵-2-۵ علفهای هرز واثتر بر تنوع‌زیستی از بین رفتن محل سکونت طبیعی گیاهان و ایجاد کشاورزی تک محصولی تأثیر زیادی بر کاهش تنوع زیستی گیاهان و جانوران دارد. معرفی گونه‌های جدید می‌تواند باعث نابودی گونه‌های بومی و با باعث ایحاد عوامل بیماری‌زا شود که ممکن است بر گیاهان» جانوران و حتی انسان تأثیر بگذارد. به‌عکس استفاده از کودها و شسته‌شدن و خارج‌شدن آنها از سامانه زهکشی» موجب می‌شود که آبهای سطحی از مواد غذایی انباشته شوند و علفهای هرز آبزی در زهکشهای روباز و یا در تخلیه- 7-2-۵ افتها و بیماریها کشت فاریاب, اغلب شرایط را برای گسترش بیماریهای گیاهی» بویژه بیماریهای قارچی و باکتریایی فراهم می‌آورد. علفهای هرز و بیماریها می‌توانند از طریق استفاده مجدد از پسابها و زهابها به‌سرعت رشد کنند. هرچه محیط یکنواخت‌تر می‌شود. سازگاری گونه‌ها با طیف وسیعی از شرایط جدید افزایش می‌یابد و یا اینکه گونه‌های ناسازگار از بین می‌روند. در اثر تغییر در کاربری اراضی و افزایش مصرف أفت‌کشهاء برخی از شکارچیان طبیعی مثل مارهاء پرندگان و عنکبوتها از بین رفته و در نهایت در وضعیت آفات تغییر ایجاد می‌شود. ۷-۵ اراضی حانسیه طرح و پایین دست با اجرای طرح زهکشی, به‌طور معمول, اراضی حاشیه آن نیز کم و بیش توسعه می‌یابد. اگر در اراضی طرح» قبلاً آبیاری انجام نشده است. احتمال دارد که اراضی حاشیه‌ای نیز به مشکل زهکشی دچار شوند. بنابراین» موضوع زهکشی اراضی مجاور نیز باید در دستور کار قرار گیرد. پساب طرحهای زهکشی, به‌طور معمول به رودخانه تخلیه می‌شود و کیفیت آب اراضی پایین‌دست را تخریب می‌کند. بسته به موردء بررسی شود. ۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- ۵-۵ اثرهای زهکشی بر انتقال و انتشار مواد آلوده کننده محیط ۱-۵-۵ کود دامی و سیمیایی یکی از مهم‌ترین مشکلات طرحهای زهکشی» شستشوی نیتروژن از خاک و ورود آن به آبهای سطحی و آب آشامیدنی است. غلظت نیترات در زهاب بسیاری از سامانه‌های زهکشی زیرزمینی به اندازه‌ای زیاد است که مصرف آن به عنوان آب آشامیدنی موجب نگرانی است. هرچه خاک» زهکشی داخلی ضعیف‌تری داشته باشد» خطرات ناشی از نیتروژن کمتر است. بنابراین؛ زهکشی زیرزمینی از نظر دفع نیتروژن» عاملی منفی تلقی می‌شود که می‌تواند به تخریب محیط زیست کمک کند. راههایی برای کاهش اثر تخریبی دفع نیتروژن وجود دارد. زهکشهای سطحی نیز حامل مقداری نیتروژن هستند که مقدار آن پس از کوددهی زیاد می‌شود. فسفر باعث می‌شود که زیست‌بومهای آب شیرین مغذی" شوند. در اثر مغذی‌شدن این آبهاء موجودات گیاهی کوچک و بزرگ در آب رشد می‌کنند و تعادل زیست‌محیطی آن را به‌هم می‌زنند. حرکت فسفر از یک حوضه آبخیز به یک محیط آبی (جویبار» رود و تالاب) از طریق جریانهای سطحی و زیرسطحی انجام می‌شود. این امر به خصوصیات خاک و محل بستگی دارد. غلظت فسفر انتقالی با توجه به سابقه استفاده از فسفر در حوضه» خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک. تراکم عملیات کشاورزی و هیدرولوزژی منطقه متفاوت است. جابه‌جایی فسفر به دو صورت حلشده و یا درات معلق صورت می‌گیرد. فسفر حلشده از طریق جریان‌های سطحی و زیرسطحی منتقل می‌شود و فسفر معلق به مواد ریز یا مواد آلی موجود در آب یا خاک می‌چسید. تراز بحرانی مقدار فسفر حلشده و فسفر کل به ترتیب برابر ۱۰ و ۲۰ میکروگرم بر لیتر است و تراکم بیشتر آن موجب مغذی سازی محیط آبی می‌شود. انتقال فسفرء هم به وسیله جریانهای سطحی و هم به وسیله جریانهای زیرزمینی رخ می‌دهد. در اکثر خاکهای معدنی با نفوذ عمقی کم انتقال فسفر به‌طور معمول از طریق رواناب سطحی انجام می‌شود و به عکس در خاکهای سبک به وسیله زهکشی زیرزمینی صورت می‌گیرد. نوسان سطح آب در خاکهایی که از نظر زهکشی ضعیف هستند. می‌تواند باعث متلاشی‌شدن و فساد مواد آلی خاک و در فراموش کرد که زهکشی, به خودی خود مسئول تخریب محیط زیست نیست.ء بلکه به‌طور معمول وضعیت آن را بهبود ۳-۵-۵ سمو مکشاورزی سموم دفع آفات نباتی (حشره‌کشها و علف‌کشها4 یکی از مهم‌ترین آلاینده‌های محیط زیست به‌شمار می‌روند. آفت کشها از منابع سمی بسیار متداولی هستند که با طرحهای آبیاری ارتباط دارند. این سموم برای گیاهان» آبزیان» پرندگان» پستانداران و انسان مضرند. آفت‌کشهای کلرٌ ماندگار (مانند د.د.ت» الدرین و دی الدرین) برای آبزیان بسیار خطرناکند و به‌سرعت در زنجیره رد ۳ -------- صفحهٔ بعد -------- غذایی آنها رسوب می‌کنند. خطر آفت‌کشها در شرایط کشت تک محصولی بیشتر استء زیرا که علفها و آفتها در اثر تناوب کنترل نمی‌شوند و به‌طور معمول, در این مناطق از سموم بیشتری استفاده می‌گردد. استفاده از علف‌کشها و آفت‌کشهاء امروزه کم و بیش از اجزای ضروری تولیدات کشاورزی به‌شمار می‌روند. این مواد برای افزایش عملکرد گیاهان منافعی دارندء لیکن هنگامی که به صورت نادرست استفاده شوند.ء اثرهای معکوس گسترده‌ای برجای می‌گذارند. به‌طور معمول, سموم کشاورزی هم در زهکشهای زیرزمینی و هم در زهکشهای سطحی دیده می‌شوند ولی معمولاً تراکم آن در زهکشهای سطحی بیشتر است. این تراکم» بویژه در رواناب حاصل از اولین آبیاری پس از اعمال سم» بیشترین مقدار را دارد. چنانچه نفودپذیری خاک زیاد باشدء سهم زهکش سطحی کم می‌شود و بنابراین فرایند تجزیه مواد شیمیایی تا حدودی در خاک انجام می‌گیرد و زهاب زیرزمینی مقدار مواد آلاینده کمتری دارد. با افزایش فاصله زهکشهای زیرزمینی از یکدیگر» زمان و طول مسیر حرکت زهاب بیشتر می‌شود و در نتیجه زهکشهای با فاصله بیشتر» فرصت تجزیه بیشتری دارند و در اثر بالاتر بودن توان پالایش خاک, مواد آلوده‌کننده کمتری را وارد سامانه می‌کنند. ۳-۵-۵ غلزات سنکین چنانچه غلظت نمکهای حلشده بیش از حد زیاد شودء اثر سمی برجای می‌گذارند. آلومینیم» آرسنیک» بریلیم» سلنیم» کروم» کادمیم» جیوه نیکل, آنتیموان» قلع و برخی دیگر از فلزهای سنگین از جمله آلاینده‌های مهم محیط زیست به شمار می‌روند. برخی عناصر دیگر مانند بُره کبالت. مس, آهنء منگنزء مولیبدن و روی نیز مسمومیتهای زیست‌محیطی ایجاد می‌کنند ولی وجود آنها برای گیاهان ضروری است. استفاده از فاضلایهای شهری و صنعتی احتمال ایجاد مشکلات محیط زیست را افزایش می‌دهد و ضروری است که در هر موردء مطالعات ویژه‌ای انجام شود. 5-۵-۵ آلاینده‌ها یآلی منبع اصلی آلاینده‌های آلی در خاک استفاده از کود حیوانی, فاضلاب انسانی تصفیه‌نشده و یا با تصفیه ضعیف است. این مواد به‌طور معمول حاوی مقادیر زیادی ویروس» باکتری و پروتوزواً هستند و مشکلات بهداشتی زیادی به‌وجود آورده و انواع بیماریها مانند مشکلات گوارشی,» وبا و یرقان را ایجاد می‌کنند. مواد آلی چنانچه مغذی باشندء برای اغلب آبزیان سمی هستند و رشد جلبکها را تسریع می‌کنند. این امر باعث کاهش میزان اکسیژن حلشده در آب شده و منجر به خفگی ماهیان و موجودات کف‌زی می‌شود. هرچه آب صاف‌تر و شفاف‌تر باشد. این مشکلات شدیدتر خواهد بود زیرا عمل فتوسنتز در آب تشدید می‌شود و جلبکها بیش از حد رشد می‌کنند. از این رو» مخازن و آبهای با جریان کم در معرض بیشترین مخاطره هستند. مخازن با سطح بالای آلودگی مواد آلی مانند فضولات انسانی, زیستگاه مناسبی برای تکثیر پشه‌های کولیسین" که عامل بیماری فیلازیازیس هستند.ء به‌وجود می‌اورند. |- 6 ۳۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۶۵ اثرهای زهکشی بر اوضاع اقتصادی - اجتماعی ۱-7-۵ افزایش تولیدء درامد و رفاه عمومی طرحهای آبیاری و زهکشی برای کسب منافع و رفاه جوامع انسانی به اجرا در می‌آیند. امروزه» بدون اجرای چنین طرحهایی, اصولاً تأمین غذای مردم کره زمین غیرقابل تصور است. تنها حدود ۲۰ درصد اراضی جهان آبیاری می‌شوند ولی حدود ۵۰ درصد غذای تولیدی از این اراضی به‌دست می‌آید. همین موضوع عاملی بوده است که در برنامه‌های توسعه دو قرن اخیر توجه اساسی به افزایش تولیدات کشاورزی معطوف شود و برهم خوردن تعادل زیست‌محیطی ناشی از این توسعه نادیده گرفته شود. شک نیست که تنها یک محیط زیست متعادل می‌تواند تضمین‌کننده پایداری طرحها و پایداری رفاه مردم باشد. در همه طرحهاء بدون شک باید به حدافل رساندن اثرهای منفی زیست‌محیطی مورد توجه قرار گیرد. برای مثال می‌توان به آثرهای بالاآمدن سطح آب زیرزمینی و یا ایجاد شرایط ماندابی در زمینهایی اشاره کرد که در اثر آبیاری بی‌رویه و یا نشت از کانالها به‌وجود می‌آید. افزایش آلودگی آبهای سطحی و سفره‌های زیرزمینی به‌علت نفوذ زهاب و آبهای شور نیز می‌تواند نمونه دیگری از این اقدامها باشد. ۳-1-۵ مهاجرت و تغییر جمعیت مهاجرت و جابه‌جایی روستاییان (به غیر از عشایر» حاصل شکسته‌شدن ساختار جامعه روستایی در اثر ناآرامیهای اجتماعی است. این امر به‌طور معمول, در روستاها مشکلاتی مانند سوء تغذیه و انتشار بیماریها را فراهم می‌آورد. در طرحهای زهکشی باید مشخص شود که آیا اجرای طرح موجب تغییرات مشخص جمعیتی در محدوده پروژه و یا نقاط اطراف أَنْ» به‌گونه‌ای که آهنگ رشد اجتماعی را تحت تأثیر قرار دهد می‌شود یا خیر؟ همجنین باید مشخص شود که آیا اجرای پروژه موجب مهاجرت روستاییان به منطقه‌ای دیگر می‌شود و یا اینکه به سبب آن, مهاجرینی به منطقه وارد می‌شوند؟ ۳-۲-۵ اشستعال اجرای طرحهای زهکشی, به‌طور معمول موجب افزایش اشتغال می‌شود. در این صورت باید برای اسکان افراد جدیدی که به محل پروژه وارد می‌شوند و خانواده آنهاء برنامه‌هایی در نظر گرفته شود و آموزش و بهداشت آنها مورد توجه قرار گیرد. بنابراین در آرزیابی آثرهای زیست‌محیطی باید به نحوه زندگی این افراد پس از ورود به محل اجرای طرح توجه شود. 5-7-۵ تفریح در ارزیابی زیست‌محیطی طرحهای زهکشی باید به امکانات تفریحی جدیدی که به‌وجود می‌آید و یا از بین رفتن امکانات موجود نیز توجه شود. از جمله این موارد می‌توان به ماهیگیری» شکارء قایقرانی» شنا و گشت و گذار اشاره کرد. ۳۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ۵-7-۵ گروههای اجتماعی بهره‌مند نسده یا زیان‌دیده از طرح هدف عمده طرحهای آبی» افزایش تولید محصولات کشاورزی و در نتیجه» بهبود وضعیت اقتصادی و اجتماعی مناطق تحت تأثیر پروژه‌هاست. شاید بسیاری از طرحها باعث بهبود وضعیت اقتصادی شوند. اما رضایت خاطر مردم فقط از منافع اقتصادی به‌دست نمی‌آید بلکه باید بهبود وضعیت اجتماعی را نیز به همراه داشته باشد. یکی از دلایل عمومی بروز مسائل و مشکلات. تغییر در الگوی کاربری اراضی است. تغییر و تبدیل زمینها به مزارع فاریاب, در اثر توسعه منابع آب» کوچکی واحدهای زراعی» حقوق عمومی مربوط به کاربریهای مختلف و بروز تعارض در حقوق سنتی و قانونی زمینهای زیرکشت از جمله مسائلی هستند که گروهی از آن بهره‌مند می‌شوند و گروهی دیگر زیان می‌بینند. علاوه بر این» بروز نارساییها و تغییرات شدید در الگوهای مالکیت و تصرف زمین نیز گروهی را بهره‌مند و دسته‌ای را متضرر می‌کند. شناخت گروههایی که اجرای طرح را مفید و گروهی که آن را مضر می‌دانند به پایداری طرح کمک می‌کند. در هر مورد باید اقدامهایی صورت گیرد که منافع گروه بیشتری از مردم تأمین شود. ۲-7-۵ عفیده عمومی مردم نسبت به طرح محموعه آنجه که در مبحث اقتصادی - اجتماعی گفته شد.ء می‌تواند رضایت خاطر و یا عدم رضایت مجموعه بهره‌برداران را مشخص کند. به عبارت دیگر گرچه در درجه اول, برای روستاییان افزایش درآمد مطرح است. ولی آنها به مسائلی مانند هماهنگی فرهنگی با دیگر افراد روستاء آموزش» بهداشت» تفریحات و عوامل اجتماعی بسیاری نیز توجه می‌کنند. از این رو باید دریافت که عقیده عمومی مردم نسبت به اجرای طرح چیست. ارزیابی عقیده عمومی مردم بسیار دشوار است. به‌طور معمول, افراد رضایت خاطر قلبی خود را نشان نمی‌دهند. بنابراین برداشت از مصاحبه‌های دوستانه و غیررسمی می‌تواند نشانه‌هایی از عقیده مردم را نشان دهد. ۷-۵ اثرهای زهکشی بر آب برگشتی ۱-۷-۵ کمیت آب برگشسنی هرگونه اظهار نظر پیرامون تأثیر زهکشی بر روی جریان آبراهه‌ای پایین‌دست باید با توجه به مقیاس و اندازه مزرعه. طول آبراهه اصلی یا ترکیبی از این دو در مقیاس حوضه‌ای صورت گیرد. ۱-۱-۷-۵ مفباس مزرعه زهکشی سطحی» جریان حداکثر را به دلیل جمع‌آوری سریع آب و عدم وجود فرصت کافی برای نفوذ در خاک. افزایش می‌دهد. این امر بدون تردید توسط مطالعات صحرایی و نیز مدلهای کامپیوتری تأیید شده است. تأثیر زهکشی زیرزمینی بستگی به رطوبت اراضی دارد. چنانچه سطح ایستابی به دلیل بارندگی زیاد یا نفوذپذیری ضعیف, نزدیک سطح زمین باشد.ء جریانهای طبیعی از سطح خاک و از میان لایه‌های نفوذپذیر سطحی حرکت می‌کند در این صورت., ۳۳ -------- صفحهٔ بعد -------- زهکشی ظرفیت ذخیره خاک و نیز میزان آب قابل نفوذ را افزایش می‌دهد و در نتیجه. رواناب سطحی و جریان سیلاب حداکثر کاهش می‌یابد. چنانچه سطح ایستابی به دلیل اقلیم خشک یا وجود خاکهای نفودپدیر عمیق‌تر باشد. جریانهای طبیعی از میان نیمرخ خاک عبور خواهد کرد. در این حالت. زهکشی مصنوعی به دلیل مسیر کوتاه جریان و شیب تند هیدرولیکی» جریان حداکثر را افزایش خواهد داد. ۳-۱-۷-۵ آبراهه اصلی اثرهای بهسازی آبراهه‌های اصلی به وسیله لایروبی» مستقیم‌سازی مسیر آنها و تعمیق بسترء مشابه پهسازی زهکشی سطحی است. جریانهای حداکثر به دلیل‌های یاد شده بالا افزایش می‌یابند. ۳-۱-۵ مقیاس حوضه در مقیاس حوضه رودخانه‌ای» توجه به دو نکته ضرورت دارد. اول اینکه همزمانی جریانهای از زیرحوضه‌های مختلف. تخلیه حداکثر در نقطه مورد نظر را تحت تأثیر قرار می‌دهد. دوم اینکه اهمیت نسبی زهکشی مزرعه و آبراهه‌های اصلی با میزان رگبار تغییر می‌یابد. زهکشی مزرعه در رگبارهای کم و متوسط اثر تعیین‌کننده‌ای دارد, در حالی که برای رگبارهای بزرگترء بهسازی آبراهه‌ها عاملی مهم‌تر به شمار می‌رود. این وضعیت» زمانی که شدت بارندگی بیشتر از ظرفیت نفوذْپذیری خاک باشد. رخ خواهد داد. بنابراین وجود زهکشهای زیرزمینی کمترین تأثیر را خواهد داشت؛ لیکن آبراهه‌های بهسازی‌شده رواناب سطحی را به سرعت از منطقه خارج خواهد ساخت. به‌طور کلی» روشن است که شبکه‌های زهکشی با زهکشهای سطحی و آبراهه اصلی بهسازی‌شده» جریانهای حداکثر بیشتری را به سمت پایین‌دست هدایت خواهند کرد. تأثیر زهکشی بر جریانهای کم (پایه» نسبت به نوع زهکشی متفاوت می‌باشد. در حالت زهکشی سطحی» جریانهای کم توسط خروج آب اضافی کاهش خواهد یافت. بدیهی است در صورتی‌که زهکشی سطحی وجود نداشته باشد آب اضافی به آهستگی از نیمرخ خاک» زهکشی خواهد شد. در این حالت. در زهکشی زیرزمینی» جریانهای کم افزایش می‌یابد. سامانه زهکشی مصنوعی نسبت به زهکشی طبیعی» آب را از لایه عمیق‌تری از نیمرخ خاک خارج می‌کند. در غیر این‌صورتء چنانچه زهکشها عمیق‌تر از نهرهای طبیعی نباشند. جریان معکوس برقرار شده و جریان به‌طور محسوسی در زهکش مصنوعی احداث شده» افزایش می‌یاید. زهکشی زیرزمینی تحت شرایط گوناگون رطوبت خاک» جریانهای سیلابی را افزایش یا کاهش می‌دهد. چنانچه بارندگی از ظرفیت نفودپذیری اراضی فراتر رودء در این‌صورت هر نوع بهسازی زهکشی سطحی اهمیت خواهد یافت. همین‌طور با توجه به اینکه زهکشی سطحی و آبراهه اصلی» زمان جریان را کاهش می‌دهدء به‌طورکلی تأثیر آنها بر پایین‌دست» بستگی به اهمیت نسبی جریانهای مزرعه و آبراهه اصلی خواهد داشت. این امر بستگی به وسعت اراضی و میزان جریان سیلاب و زمان نسبی جریانهای سیلاب از زیرحوضه‌ها دارد. ۳۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- از آنچه گفته شد» چنین مشخص می‌شود که ارزیابی اثرهای طرح بر جریانهای سطحی و زیرزمینی بسیار دشوار است و در هر مورد باید دقتهای لازم انجام شود تا بررسی‌کننده بتواند اثرهای اجرای طرح را بر جریانهای حداکثر (سیلاب) و جریانهای کمینه ارزیابی کند. ۳-۷-۵ کیفیت آب برگشستی بیشترین آشکالهای احتمالی زیست‌محیطی در مقابل زهکشی اراضی» مبتنی بر تبدیل اراضی مرطوب به اراضی کشاورزی و یا دیگر کاربریهاست. بین تغییر کاربری اراضی و اثرهای زیست‌محیطی مترتب بر آن با بهبود زهکشی زمینهایی که در حال حاضر تحت کشت هستند. تفاوت زیادی وجود دارد. در حال حاضر در کشورهای پیشرفته» نهضتهای زیست‌محیطی از زهکشی اراضی مرطوب دارای پوشش گیاهی طبیعی به منظور کشاورزی جلوگیری کرده است. توسعه آینده زهکشی اراضی با مقاصد کشاورزی به احتمال زیاد تنها محدود به زمینهایی خواهد بود که در حال تولید محصول است. بدیهی است هرگونه بهبود زهکشی اراضی کشاورزی اثرهای پیچیده‌ای بر کیفیت آب دارد. بهبود زهکشی سطحی به تنهایی قادر است مقادیر دفع رسوبات و فسفر را افزایش دهد. در حالی که بهبود زهکشی زیرزمینی باعث کاهش رسوبات به میزان ۳۰ تا ۶۰ درصد می‌شود. با انجام زهکشی زیرزمینی میزان فسفر حلشده و نیز کل فسفر دفع‌شده از خاک نیز کاهش خواهد یافت. زمینهایی که از نظر زهکشی زیرزمینی ضعیف هستند ممکن است مقادیر متنابهی فسفر را با رسوبات ناشی از فرسایش خاک از دست بدهند. رواناب سطحی در خاکهای معدنی نیز حاوی مقادیر زیادتری فسفر حل‌نشده نسبت به زهاب زیرزمینی هستند. کل مقدار فسفر دفع شده با زهکش زیرزمینی از خاکهای معدنی معمولاً در محدوده بین ۰/۲ تا ۲/۴ کیلوگرم بر هکتار بر سال است. دفع فسفر از طریق جریانهای زیرزمینی در خاکهای آلی بیشتر از خاکهای معدنی صورت می‌گیرد. با بهبود زهکشی» این مشکل تشدید می‌شود زیرا فسفر آلی موجود در خاک در این حالت سریع‌تر به فسفر معدنی تبدیل می‌شود. میزان فسفر تخلیه شده در زهاب خاکهای آلی بین ۱ تا ۳۷ کیلوگرم بر هکتار بر سال است. بهبود زهکشی زیرزمینی باعث کاهش دفع نیتروژن آلی از طریق زهابها شده اما میزان تخلیه 8 - (۷10 معمولاً از مقدار کاهش نیتروژن آلی بیشتر بوده بنابراین کل نیتروژن دفع‌شده تقریباً همواره در سامانه‌های زهکشی زیرزمینی بیشتر خواهد بود. نیتروژنی که بدین طریق در زهکشی زیرزمینی دفع می‌شود عمدتاً وابسته به مقدار نیتروژنی است که به زمین افزوده شده است. با وجود این» در تناوبهایی که آخرین محصول آنها سویا یا دیگر گیاهان تیره لگومینوز باشد. میزان دفع نیتروژن نسبتاً بیشتر می‌شود. نوع زهکشی اثر شگرفی نیز بر دفع سموم نباتی از طریق زهاب دارد. معمولاً غلظت آَفت‌کشها در رواناپهای سطحی بسیار بیشتر از مقداری است که در آبهای خروجی از نیمرخ خاک وجود دارد. بدین ترتیب بهبود زهکشی زیرزمینی اراضی کشاورزی» منجر به کاهش مقادیر آفت‌کش دفع‌شده می‌شود. پاره‌ای سموم نباتی از خلال زهکشهای عمقی نیز عبور می‌کنند لیکن کل مقادیر دفع‌شده حداکثر ۰/۱۵درصد مقدار مصرفی است. در حالی که مقدار سموم دفع‌شده با زهابهای سطحی می‌تواند به حدود ۵ درصد یا بیشتر برسد. تحقیقات نشان داده است که گزینه‌های مختلفی در طرحهای زهکشی وجود دارد که می‌تواند هدف تولید محصول را برآورده کرده و در عین حال محیط زیست را نیز حفظ کند. هرچقدر سامانه زهکشی بهتری احداث شودء شرایط بهتری برای ۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- مدیریت کشاورزی» چه از نظر اقتصادی و چه از نظر زیست‌محیطی فراهم می‌گردد. برای مثال, فقط مزارعی که زهکشی زیرزمینی خوبی دارندء با اعمال زهکشی کنترل‌شده» میزان فسفر و - ۸10۳ دفع‌شده کاهش خواهد یافت. همچنین نشان داده شده است که با زهکشی کنترل‌شده میزان آزت و فسفر دفع‌شده توسط آپهای سطحی, به ترتیب کاهشی برابر ۴۵ و ۲۵ درصد دارند. مدتهاست که آشکار شده است عبور زهابهای سطحی از خلال فیلترهای گیاهی کیفیت آب را بهبود می‌بخشد. این فیلترهای گیاهی می‌تواند طبیعی یا مصنوعی و یا فقط از یک نوار پاریک سبز که بین اراضی کشاورزی و جریانهای آبی ایجاد می‌شوند. تشکیل شده باشد. اطلاعاتی که اخیراً به‌دست آمده است. نشان می‌دهد که نیترات به‌طرز موّثری از زهابهای زیرزمینی که از میان پوشش گیاهی رودها و مسیرهای جریان می‌گذرد و به جریانهای سطحی می‌پیوندد» خارج می‌شود. همچنین نشان داده شده است که مخازنی که زمان ماند را افزایش می‌دهند می‌توانند تا ۹۵ درصد فسفر غیرآلی و ۸۵ درصد فسفر حلشده را از زهابهای کشاورزی جدا سازند. خلاصه این‌که بدون شک زهاب اراضی کشاورزی زهکشی‌شده حاوی مواد آلوده بیشتری نسبت به آبی است که از پوششهای طبیعی گیاهی خارج می‌شود و یا در تالابها وجود دارد. در عین حال گزینه‌های متعدد مدیریتی که می‌تواند به مقدار زیادی آلودگی زهابهای کشاورزی را کاهش دهد نیز وجود دارد. واضح است که سامانه‌های زهکشی کماکان باید به گونه‌ای طراحی و اجرا شوند تا هر دو هدف تولید بیشتر و بهبود کیفیت آب تأمین گردد. امروزه این یقین به وجود آمده است که تولید محصولات کشاورزی همراه با یک زهکشی خوب و پیشرفته می‌تواند با هدف بهبود کیفیت آب نیز همساز باشد. ۳-۷-۵ تأثیر بر مناب جآب واراضی و مصرف کنشندگان پایین‌دست ۳ ۴-۷-۵ تأثیر بر زیست بو م اراضی پایین‌دست زهکشی بر پوشش گیاهی, جانوران خشکی‌زی,» آبزیان» پرندگان وگیاهان آبزی تأثیر می‌گذارد. زهکشی زیستگاه گیاهان و جانوران را می‌تواند تخریب کرده و یا اینکه به عکس موجب پیدایش زیستگاههای جدید و یا بهبود زیستگاههای موجود شود. افزون بر این» بر پهنه‌های آبی مانند مخازن» دریاچه‌هاء رودخانه‌ها و دیگر مجاری عبور آب تأثیر می‌گذارد. گونه‌های نادر گیاهی و جانوری و یا گونه‌های در خطر انقراض را تحت تأثیر قرار می‌دهد. مهاجرت جانوران را تسهیل می‌کند و یا موجب ممانعت آن می‌شود. بر فعالیتهایی مانند شیلات. تهیه هیزم شکارء تولید عسل و یا چشم‌اندازها و مناظر تأثیر می‌گذارد. ۱- زهکشی کنترل‌شده یعنی کنترل سطح ایستابی در خاک. این کار به‌طور معمول با تعبیه شیر در انتهای زهکش جانبی و یا کارگذاری سرریز در زهکش روباز صورت می‌گیرد ۳۶ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ -------- صفحهٔ بعد -------- فرم ۱-۳ شناسنامه کلی اراضی طرح موقعیت اراضی: استان: وسعت اراضی و وضعیت راههای دسترسی و ارتباطی بارندگی سالانه (میلی‌متر) دما (درجه سانتی گراد) وضعیت فیزیوگرافی عمومی منطقه و محل اجرای طرح وسعت عمومی منطقه مورد آرزیابی محل اجرای طرح اراضی موی را هک نحوه کاربری اراضی در محدوده اراضی زهدار ۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- ادامه فرم ۱-۳ ۳۲ منابع آب (میلیون مترمکعب) دی را کب اقا که میانگین آب واردشده به هر هکتار در اراضی زهکشی‌شده (مترمکعب) ۴ -------- صفحهٔ بعد -------- اهداف طراحی وسعت اراضی ارف ساسا اافی سلشو شتا ارافی پش‌پیی‌نده برای توسته با هو داریا آرافی طراحی‌شده برای توسته با یود مکی ززی ‏ ا ا ‏ ا خلاصه مشخصات سیمای طرح ارائه‌شده روشهای آبیاری توصیه‌شده ای ها اک ۳ ها ها (هر -------- صفحهٔ بعد -------- ادامه فرم ۲-۳ ۳/۴ جدول الگوی کشت و نیاز آبی گیاهان پیشنهادی و وضعیت موجود درصد درصد واحد سطح (هکتار) (هکتار) شرایط طرح موجود ع بل لب الا آب مورد نیاز آبشویی و نحوه اصلاح اراضی ۳۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ادامه فرم ۲-۳ ۳/۴ فواصل و عمق نصب زهکشهای زیرزمینی در نواحی مختلف طرح پیش‌بینی نحوه تخلیه زهابهای سطحی و زیرزمینی به تخلیه‌گاه نهایی ۹ ۳ تخلیه‌گاه نهایی طرح لا لا هل سل مشخصات زهکشهای زیرزمینی مزرعه (لترال): سر[ | سس[ 1 ری | ] که[ مشخصات پوشش خطوط لوله زهکشی پیش‌بینی‌شده در طرح ووسهسی ‏ اس اس[ نوع جمع کننده‌ها جمع کننده‌های لوله‌ای ۳ زهکش روباز ۳ واحد ‏ | شماره زهکش ۲ جنس قطر شیب کارگذاری | اختلاف ارتفاع متوسط سطح آب زهکشهای عمرانی (میلی‌متر) | (۱۰۰۰ متر/ متر) مزرعه و جمع کننده‌های لوله‌ای ۴۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ادامه فرم ۲-۳ ۸ ات هندسی زهکن پای درجه ۰۱ ۲ و تخلیه کننده پیش‌بینی‌شده در طرح - ظرفیت ایستگاههای پمپاز - نوع و تعداد پمپ - میزان و نحوه تأمین انرژی (برقی - دیزلی) - نحوه راه اندازی دستی یا خودکار و یا هر دو روش ۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- یات آگیری واقال تا سای رت اب تال لوا را کل ای رل شا شکهاملی آباری ‏ الا شک املی زمکنی هک | ۱ شکه ری ای انا شک فری زعکتی هک | رکش تک رل خر ۱ چاهی ستری کل ۱ استگاههای یبای تا | استگاههای از کی | تا تغبیرات ایجادشده در طرح هنگام اجرا: اکری واقل ‏ را ساوی ‏ رر ام اقلا کار را فبکهاملی بای شکهاملی کنیا شک ری ایا شک فزی کی رکش تیکسا جاسی سس استگاههای پمبز ای ۱ ۳ ۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- فرم 2-۳۲ اطلاعات مورد نیاز ارزیابی عملکرد شبکه زهکشی ۱/۱۷ مشخصات کلی تشکیلات بهره‌برداری و نگهداری زهکشها تعداد کار کنان نمودار سازمانی دستگاه بهره‌برداری و نگهداری خلاصه‌ای از شرح وظایف دستگاه بهره‌برداری و نگهداری در ارتباط با شبکه زهکشی: دوره بازدید از شبکه: دای ا ‏ طضه را افص ]| خلاصه‌ای از چگونگی تهیه گزارش وضعیت عملکرد زهکشها (تواتر گزارش,» محتوای گزارش) وضعیت و نوع ماشین‌آلات قابل دسترسی (موجود) در ارتباط با شبکه زهکشی. ۴۶ -------- صفحهٔ بعد -------- ادامه فرم 2-۳ ۳/۱۹۷ وضعیت عمومی زهکشسهای روباز - نوع و میزان علفهای هرزء درختچه و یا درخت در زهکشهای روباز در محل اتصال نهرهای زهکشی فرعی به اصلی, تجمع خار و خاشاک و دیگر اجسام خارجی چگونه است؟ ۹ ما جریان از زهکش فرعی به اصلی ناممکن است. ۳9 جریان از زهکش فرعی به اصلی امکان‌پذیر است ولی انباشت رسوب در زهکش دیده متوسط ی می‌سود ۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ادامه فرم ۶-۲ پایداری شیب بدنه زهکشهای روباز مطلوب است و فرسایش و یا فروچال (ع1101 5111) در بدنه آنها مشاهده نمی‌شود. آیا علایم تخریب در بدنه زهکش روباز ناشی از ورود روانایهای سطحی مشاهده می‌شود؟ مشاهده‌ها مربوط به نحوه جریان آب در زهکشهای روباز: پس‌زدگی آب از زهکشهای اصلی به فرعی مشهود است و حرکت آب در زهکشهای فرعی به اصلی با مشکل مواجه است. لا ۳( یا جریان آب در تقاطع زهکشهای درجه یک به تخلیه کننده به راحتی و با سرعت مناسب صورت می‌گیرد؟ بلی ۳ خیر ۳ همراه با پس زدگی ۳ آیا جریان آب در تقاطع زهکشهای درجه‌دو به درجه‌یک به راحتی و با سرعت مناسب صورت می‌گیرد؟ بلی 9 خیر ۳ همراه با پس زدگی ۳ زهکشهای اصلی مشاهده نمی‌شود؟ . مقدار شیب طولی زهکش چه مقدار می‌باشد؟ مقدار سرعت جریان در زهکش چه مقدار می‌باشد؟ ۳۸ -------- صفحهٔ بعد -------- ادامه فرم ۶-۳ ۳/۹۷ وضعیت عمومی لوله‌های زهکشس زیرزمینی جمع‌بندی کلی از نحوه وجود رسوبات: جمع‌بندی کلی از وضعیت عملکرد پوشش زهکشی: جمع‌بندی کلی از وضعیت پوسیدگی و شکستگی لوله‌ها توضیح: مواردی از اطلاعات فوق با شکافتن زمین و حفر ترانشه قابل استحصال است که تنها برای ارزیابی تفصیلی توصیه می‌شود. آیا اثری از نشست در مسیر لوله‌های زهکش مشاهده می‌شود؟ 1 هه آیا جریان آب به صورت آزاد از لوله‌های زهکشی به جمع‌کننده‌ها صورت می‌گیرد؟ با سس در صورت آزاد نبودن جریان آیا این موضوع مربوط به نحوه طراحی اولیه و یا تغییرات حین اجرا بوده است؟ ۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- ادامه فرم ۴-۲ 0/۹۷ یا وجود رسوب در داخل جمع کننده‌ها باعت این مشکل شده است؟ نقش رسوب در این عامل کم تأثیر بوده است (در ۱۰ درصد موارد و یا کمتر این عامل مشاهده شده است) نقش رسوب در این عامل نسبتاً موْثُر بوده است (در ۱۰-۳۰ درصد موارد این عامل مشاهده شده است) نقش رسوب در این عامل موْثر بوده است (در بیش از ۳۰ درصد موارد این عامل مشاهده شده است) یا تغییر تراز لوله‌ها به خاطر نشست و جابه‌جایی از مسیر اولیه باعث ایجاد اختلال در جریان شده است؟ نقش این عامل کم تأثیر بوده است (در ۱۰ درصد موارد و یا کمتر این عامل مشاهده شده است) نقش این عامل نسبتاً مور بوده است (در ۱۰-۳۰ درصد موارد این عامل مشاهده شده است) نقش این عامل موّثر بوده است (در بیش از ۳۰ درصد موارد این عامل مشاهده شده است) به‌طورکلی جمع‌بندی مشاهده‌کننده از وضعیت نشست در مسیر لوله‌هاء نحوه جریان آب از زهکشهای لوله‌ای به جمع‌کننده‌ها و وضعیت رسوب در سامانه زهکشی توضیح داده شود. یا در دهانه خروجی زهکشهاء نصب توری یا وسیله دیگری به منظور جلوگیری از ورود حیوانات جونده پیش‌بینی شده است؟ ی سس 1 آیا تجمع شاخ و برگ و دیگر اجسام خارجی در محل خروجی زهکشهای مزرعه به زهکشهای جمع‌کننده مشاهده می‌شود؟ 9 ۳( سس 1 رقوم کف لوله‌های زهکش مزرعه نسبت به سطح آب نرمال زهکشهای روباز و یا لوله‌ای جمع کننده چقدر اختلاف دارد؟ ۵۰ -------- صفحهٔ بعد -------- ادامه فرم 2-۳ ۶,۷ در صورت جمع‌آوری زهابها توسط جمع‌کننده‌های لوله‌ای قطر و جنس لوله‌های کلکتور امه تا اسله تا یا جریان آب در جمع کننده‌هاء با سرعت مناسب صورت می‌گیرد؟ درصد مشاهده‌ها 2 اس با لا را یالک‌ینومج آیا رسوب در چاهکهای آدم‌رو مشاهده می‌شود؟ درصد مشاهده‌ها وجود رسوب در + هکهای خر ۱ اک 0 0 0 لا پیت از ۳ فاصله کف آدم رو تا کف زر هکشر مررعه و یا جمع کننده از رسوب پر شده است (۸8 -------- صفحهٔ بعد -------- ادامه فرم ۶-۳ ۷/۱۷ وجود فروچال در صورت مثبت بودن پاسخ» مشکل در چه زمانی پس از اجرا حادث شده است؟ یا تاکنون نسبت به بازسازی مسیر لوله‌های زهکش در محل نشستها و فروچالهاء اقدام شده است؟ نوع اقدامات ذکر شود. 1۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ادامه فرم ۶2-۳ ۸۱۷ وضعیت سازه‌ای سامانه ز هکشسی سازه تقاطعی در محل اتصال زهکشهای فرعی به اصلی درصد مشاهده‌ها 8 اس 0 یا پس از اجراء برنامه بازسازی آزها موردنظر دستگاه بهره‌برداری بوده است؟ 0 توضیحات راجع به نحوه بارسازی و مدت زمان مربوط به آن. وضعیت سازه‌های ورودی لوله‌های زهکشی به زهکشهای روباز جموش ی کی را دا هل اش دم روها 1۳ ۱- کمتر از ۱۰ درصد تخریب کلی وجود دارد ۳- بیش از ۳۰ درصد تخریب کلی وجود دارد ۳ -------- صفحهٔ بعد -------- یا دارای درپوش می باشند ؟ 0 مس است سا سس سم و یا کنار گذاشته شده است؟ سا ۳[ دا ۶[ از سطح زمین بالاتر می‌باشند؟ دا ۶[ تداخل با کار ماشینهای کشاورزی وجود دارد؟ ال ایا تاکنون عمل شست‌وشوی لوله‌های زهکش از طریق آدم‌روها صورت گرفته است؟ ا ‏ خا یا تاکنون عملکرد آدم‌روهای مدفون مورد آزمایش قرار گرفته است؟ باه جمع‌بندی کلی از وضعیت سازه‌های فنی شبکه زهکشی. شرح کارا ۱ نسبتاً | با کارایی ‏ با کارایی | سازه اجرا نشده بر اس سس وا را الا اس نت 0 که سس ساره قاطی زک الا سروهات موی سای ماوق وا را الا الا ۵۴ -------- صفحهٔ بعد -------- ادامه فرم 2۶-۳ ۱۰/۱۹۷ در صورت وجود ایستگاه‌های پمیاژ زهکشی تعداد ایستگاه‌های بمیاز: نوع و تعداد پمپ: ارتفاع پمپاژ: بده پمیها: تعداد پمپهای یدک در صورت وجود: یا در دهانه ورودی و یا حوضچه مکش رسوب مشاهده می‌شود؟ سس شبکه آشغال‌ گیر در محل ورودی ایستگاه پمپاژ وجود دارد؟ یا در بهره‌برداری از ایستگاه‌های پمپاز مشکلات حادی برور کرده است؟ ۵ ۵۵ -------- صفحهٔ بعد -------- سیلابها تعداد سیلایهای مهم اتفاق افتاده در زمان بهره‌برداری که منجر به غرقاب‌شدن اراضی شده است: یا در طول زهکشهای فرعی و اصلیء سازه‌های حفاظتی در محل ورود سیلایها و رواناب سطحی اجرا شده است؟ الا ۳[ سیسات[ وضعیت سازه‌های یاد شده چگونه است؟ عمدتاً تخریب شده‌اند کمتر از ۵۰ در صد آنها سالم هستند بطور عمده سالم هستند 8 یا درخصوص وضعیت عملکرد زهکشهای روباز در وقوع سیلابهای مهم مشاهده‌ها مربوطه ثبت شده است؟ یا سیلایهای اتفاق افتاده باعت گرفتگی پلها و سازه‌های تقاطعی شده و این موضوع باعت پس‌ردن آب بد زهکشهای فرعی بلی ۳ خیر ۳ درصد لوله‌های زهکش که آب در آنها پس‌زده است یا پس‌زردن آب باعت تجمع رسوب و خار و خاشاک در لوله‌های زهکش‌شده و باعت گرفتگی آزها شده است؟ قالخا حصدشام ] مسدودشدن لوله‌های زهکش و گرفتگی آنها ۵۶ -------- صفحهٔ بعد -------- ادامه فرم ۴-۳ ۱۳/۱۷ مدت زمان برگشت آب به شبکه زهکشی فرعی (به‌گونه‌ای که تخلیه زهابهای عمقی از لوله‌های زهکشی به سمت زهکشهای اصلی‌تر مقدور نمی‌باشد) سا کت ال سار ی سار جمع‌بندی درخصوص عملکرد سامانه زهکشی عمقی در زمان وقوع سیلابها: سامانه زهکشی کارا و خوب عمل کرده است ۳ سامانه زهکشی تاحدودی مناسب عمل کرده است ولی در هر صورت مشکلاتی در زمان وقوع سیلابها یه < دلیل پس‌زدن آب در آزها مشاهده شده است تخلیه جریان آب از لترالها به جمع‌ کننده‌ها و خروجی,ها وجود نداشته است وضعیت جاده‌های دسترسی و سرویس عرض جاده سرویس آیا سطح رویه جاده وضعیت مناسبی دارد؟ بلی ۳ خیر ۱ ایا نشست و فروچال در مسیر جاده به چشم می خورد؟ وضعیت سازه‌های تقاطعی جاده با نهرها و رودخانه‌ها سس و سک ۵۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ادامه فرم ۶-۳ ۱۳/۱۹۷ یا اجرای برنامه بازسازی و مرمت آنهاء مورد نظر دستگاه بهره‌برداری بوده است. 3 آیا در هنگام بارندگی, آب‌گرفتگی جاده مشاهده می‌شود؟ الا یا تابلوهای هشداردهنده به اندازه کافی وجود دارد؟ ساختار بهره‌برداری و نگهداری ۵۸ -------- صفحهٔ بعد -------- ادامه فرم ۶-۳ ۱۳/۹۷ آیا برنامه بازدیدهای دوره‌ای وجود دارد؟ آیا گزارشهای بازدید به‌طور مرتب و منظم تهیه می‌شود؟ یا برنامه تعمیرات دوره‌ای وجود دارد؟ وضعیت عمومی نگهداری از زهکشهای روباز اس 6 هه سک 0 0 0 0 نحوه جریان آب در زهکشهای روباز و خروجی اس 5 0 بت که اس 0 که که 0 مه که و ال الب الا عملکرد شبکه زهکشی درخصوص کنترل سطح ایستابی» شوری و سدیم‌زدایی خاکها یا از شبکه پیزومتری در زمان بهره‌برداری رکوردگیری شده است؟ بلی | خیر ۳ ۵٩ -------- صفحهٔ بعد -------- ادامه فرم ۶-۲ ۱۹/۱۷ وضعیت سطح آب زیرزمینی در اراضی تحت پوشسس شبکه زهکشی قبل و پس از اجرای طرح زهکسی آیا اراضی با مشکلات حاد بالابودن سطح ایستایی مواجه هستند: اراضی دارای شبکه اصلی آپیاری و بدون شبکه فرعی ‏ [ ۱ مقایسه وضعیت سطح ایستابی قبل و پس از اجرای طرح زهکشی: بل از ای نا ان مارا 0 وضعیت شوری و سدیمی بودن خاک نحوه آبشویی اراضی سای با با ۶ -------- صفحهٔ بعد -------- ادامه فرم ۶-۳۲ یا اراضی قبل از زهکشی شور بوده‌اند؟ آیا اراضی نیاز به آبشوئی اولیه داشته‌اند؟ نحوه انجام آبشوئی اولیه وجود اثرهای شوری و سدیمی خاک وضعیت میزان شوری و سدیمی‌بودن خاک در اراضی آبشویی‌شده (تحت - هدایت الکتریکی متوسط خاک (دسی زیمنس بر متر): - درصد سدیم تبادلی خاک (]۳.۹5]): - دراراضی آبشویی‌نشده (تحت پوشش زهکشی): - هدایت الکتریکی متوسط خاک (دسی زیمنس بر متر): - درصد سدیم تبادلی خاک (]۳۹): یا کیفیت زهاب خروجی از لوله‌ها اندازه‌گیری شده است؟ ۶۱ -------- صفحهٔ بعد -------- مقایسه میزان شوری و سدیم خاک در قبل و پس از اجرای شبکه زهکشی. در اراضی آبشویی‌شده : سل سس و در اراضی آبشویی‌نشده : لاش با کاس 0 0 ۹ اثرهای طرح زهکشسی بر وضعیت عملکرد محصولات با توجه به پرسشهای کلیء میزان رضایت و یا عدم رضایت زارعین از عملکرد محصولات قبل و پس از اجرای طرح شبکه آبیاری و عملکرد محصولات زراعی عمده یکساله از طریق پرسشنامه میدانی: عملکرد باغهای عمده میوه از طریق پرسشنامه میدانی: ۵ -------- صفحهٔ بعد -------- فرم ۵-۳-الف جمع‌بندی شاخصها و معیارهای ارزیابی کیفی عملکرد سامانه زهکشی زیرزمینی عملکرد محصول (نسبت میزان محصول در منطقه زهکشی‌شده به عملکرد متوسط منطقه قبل از اجرای طرح زهکشی) متوسط عمق سطح آب زیرزمینی در دوره آبیاری در منطقه مورد ارزیابی (متر) ۶۳ -------- صفحهٔ بعد -------- فرم ۵-۳-ب جمع‌بندی شاخصها و معیارهای ارزیاب وضعیت عمومی زهکشهای‌روباز وضعیت عمومی خطوط لوله زهکشی زیرزمینی (زهکش مزرعه) وضعیت عمومی خطوط لوله زهکش جمع‌کننده وضعیت عمومی سازه‌های زهکشی زیرزمینی ۵ وضعیت عمومی جاده‌های‌دسترسی و سرویس وضعیت عملکرد ایستگاههای پمپاژ یا سامانه تخلیه ۲ وضعیت ساختار بهره‌برداری و نگهداری سامانه زهکن ۸ ۶۴ ت سامانه زهکشی زیرزمینی -------- صفحهٔ بعد -------- فرم ۵-۳۲-ج جمع‌بندی ساخصها و معیارهای ارزیابی عملکرد سبکه زهکشی زیرزمینی حداکثر : نمره کارا تأثیر احداث شبکه زهکشی زیرزمینی بر وضعیت شوری و سدیمی بودن ۲ ۰ ۱۲۲۵۱۳۲۵ ۱۱۶۲ ۶> خاک و بهبود نسبی شرایط خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک ۸۶۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۶۶ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۵ چا پ ۰ ۰ ۱ فرم ۱-2- سرایط نصب زهکشها در مزرعه نمونه شرایط آب و هوایی در زمان نصب زهکشها: نیمرخ رطوبتی خاک در محل نصب زهکشها در زمان اجرا: رقوم سطح آب: نوع دستگاه حفاری: عرض ترانشه: پایداری دیواره ترانشه: نوع مصالح مورد استفاده برای پوشش زهکشی و پرکردن ترانشه: ارزیابی عمومی از شرایط نصب زهکشها: ی ۱ نوع لوله‌های زهکش: کیفیت لوله‌های زهکش: ۱- اطلاعات این فرم از گزارشها و صورت جلسات دوره اجرا قابل حصول می باشد. ۶۸ -------- صفحهٔ بعد -------- فرم ۲-۶- ثبت داده‌های پایه در مزرعه نمونه نام مشاهده کننده: محل پروژه: توپو گرافی: مسطح (۰-۱/۸) شیب کم (۱-۲/۸) شیب زیاد (۲-۵/۸) عمق آب کاربردی در هر آبیاری: تعداد نوبت آبیاری: 5 میلی‌اکی‌والان بر لیتر هدایت هیدرولیکی خاک در عمق نصب زهکشها (متر بر روز): عمق و ضخامت لایه نیم‌تراوا: ۶۹ -------- صفحهٔ بعد -------- ادامه فرم ۲-۶ ۳/۲ ضخامت لایه بافت | ساختار | رنگ ا لکه رنگی سایر مشاهده‌ها (سانتی‌متر) اض ال ری ی لت در کل بر ی ا شا شا ال ال ما ۷۰ -------- صفحهٔ بعد -------- 1] 1] ۷ حجم آب خروجی از لوله زهکش (۲:۳) ۷۱ جریان خروج آب از لوله زهکش (0) (۵۵۷/*) ۶ بده واحد طول زهکش (۵4۵۷/1/ ۲ ) -------- صفحهٔ بعد -------- ۷۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ۷۳ -------- صفحهٔ بعد -------- تولارمی یرقان عفونی بیماریهای روده‌ای ویروسی اسهال باسیلی اسهال آمیبی (خونی) زخمها و عفونتهای پوستی تراخم ورم ملتحمه جرب - گال یاز جذام کرم کدو تبهای ناشی از شپش مانند تیفوس بیماری انگلی کرم أسکاریس کرم گینه (پیوک) بیماری خواب گامبیایی کوری رودخانه تب زرد ی ی ی ی ی ی ی -------- صفحهٔ بعد -------- ادامه جدول ۱- توضیحات ۱- بیماریهای مدفوعی - دهانی منتقله توسط آب ‏ بهبود کیفیت آبء ممانعت استفاده از منابع بهسازی نشده ۲- بیماریهای مرتبط با شستشو با آب بهبود کیفیت آبء بهبود بهداشت. بهبود دسترسی به آب ۳ بیماریهای ناشی از آب کاهش تماس با آب» کنترل حلزون‌هاء بهبود کیفیت آب الف - نفود به داخل پوست ب - عفونی ۴ بیماریهای مرتبط به حشرات ناقل آبزی بهبود مدیریت آبهای سطحی, از بین بردن مکانهای تخم‌ریزی, کاهش تماس حشرات با انسان افزایش تعداد نماد + نشان دهنده افزایش فراوانی یا شدت یا دوره زمانی است. ۷۵ -------- صفحهٔ بعد -------- دول ۲- میزبانهای < تب دانگی تب دانگی با خونریزی تب زرد ورم مغزری بانکروفتی بروژیا لوزیس کوری رودخانه جلدی مالاریا شیستوزومیا: مانسونی هماتوبیوم تب خواب افریقایی: رودزیابی -------- صفحهٔ بعد -------- ۹- تحلیلی بر ارزیابی اثرهای زیست‌محیطی طرحهای آبیاری و زهکشی. ۸ گروه کار انرهای زیست‌محیطی طرحهای طرح‌های آبیاری» زهکشی و کنترل سیلاب» کمیته ملی آبیاری و زهکشی ایران. له ۷/۵16۲ ۳۵۹1۵0 ,کنکدواه م۸ جع11 26 ۳۵۵ ععداهنانگ مشک ۱1۵۳060 1984 ۸۵۵۷۵۵۵ -4 ۰ م26 1۵12 02020120 ۷ ۳۱۹۳۵۵ ,با ما۸ اصع م1210 ۰ 1016 ۳1121100 ۳۸0۵ ما1۹ ععه 1 1۱984۰ 13110۵۰ 8.10 200 ۳.3۰ م0۵ -5 6 200 1۳12۵110 ۵۲ 61 ددع۸ 1۵61 |۵ا۵ ۳۵۷۱۳۵ .1995 ,الغا1 ۸.۷۷۰ 200 با ما10 -6 ۰ 1۳۵۱6 ,53 ۲0۰ ۳۵۱1۵100 ۳۸۵ ,ق۳۳۵0 [۳۵ب آبه ز ۸ 20 1 1۳۵15 00۵۲۵۵ 1۵۳ ۳۳۵65 م1 ۱987۰ مطکنطاکبه 5.۳۰ 200 ع 0 بط مکلگا ,۳۳۵ -7 ۰( ,55160 1۳۵120826 1۵۵۵ ۵ 10۳ 01161۵ 163100 .1990 ۱۷۵0106 .10.1 200 ۲10۹۹6۲ ۳۰ ,۳160 بش کل ۱۷/70 ۳۰.ل مل مش 1اه -8 425-۰ ,(6)4 مب انز ۸ 1۵ ۳۵1۵۵ معزامم۸ ام یط 1 اعع[(م من عع 02 ععهاس اند عا معا ۵12120 1۵۳ |۲۵ داز 200 10۵286 100 060ع 1۳ 16 2001 ۳۳۹۵۵ ب 200 ۳۷۰ م۵0 560160 -9 3-۰ 66 ,06۳13۵2 800 ۷۷/۵16 ۳۳۵۵ 0۵ 00106 10 م6 اب هه ۰ ۷6۲.۰ع] ۷۵۵ با 200 ۸001-۸717 بش۸ ,۷1۵۵ ۷۷.۳۰ ۸001-120 .5 مکلنا ق504۵ -10 1 ۳۵۲۲۵۳۵۲6۶ 10۳ ک 200 ۵۷۵۵ مهرد ععه 02 ۱۵00 که امد ۲۳۵۳۵۵۵۵ ۰ ,ملق بکفع ۲02۳ 16۳ 110 ,۱۷/۵۳ ۸63561 ۳۵۲۲۵۳۵۲۵ ۵۵ ۵۳۵۵ ۷/۵۳ اه کع 3۵0 1996۰ ۷۱۵۳۵۵۰ ۷۷.۳۰ 200 یکلا ,5۵۵۰ -1| ۰ ,02۳0 ,۳۳۸1۳ 200 13۹16 1:۵۳ 226 1۵ مک ۹16 رگ 122226 ۷۷ -------- صفحهٔ بعد -------- خواننده گرامی دفترنظام فنی اجرایی معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهورء با گذشت بیش از سی سال فعالیت تحقیقاتی و مطالعاتی خودء افزون بر چهارصد عنوان نشریه تخصصی-فنی» در قالب آیین‌نامه» ضابطه» معیارء دستورالعمل, مشخصات فنی عمومی و مقالهء به صورت تألیف و ترجمه, تهیه و ابلاغ کرده است. نشریه پیوست در راستای موارد یاد شده تهیه شده تا در راه نیل به توسعه و گسترش علوم در کشور و بهبود فعالیت‌های قابل دستیابی می‌باشد. دفترنظام فنی اجرایی -------- صفحهٔ بعد -------- ٩2 2‏ ع11طنامع1 1512016 له عسنس210 عزعع502 ۵۳ ومد نیم27 ۷۷۶۵ , چص خن با و و 0 06 28 ای ٩‏ چم مدوم دای ۳ ۹ 0 2 ۸5055722۳ 58 7821728060( 2 ,10 (ع آه وا 3 دوز زاگ عزواد50 ۵۳ ۱۶1۵ 006 05 لهه ‎٩1۳۵16۵8‏ نهعن 8 0 ۳۵011۵۲ ددع10 ‎٩۶‏ بهعیظ 17 م0 ۷7/2۵12۳7 107 اراد و نونمم وا وا سا ون زدرست ۸ رید 2009 -------- صفحهٔ بعد -------- این نشریه با عنوان آراهنمای ارزیابی عملکرد سامانه‌های زهکشی زیرزمینی" راهنمایی برای جمع‌آوری» پردازش و تحلیل داده‌ها به منظور انجام مطالعات ارزیابی عملکرد سامانه‌های زهکشی زیرزمینی در سطح مزرعه و شبکه است. با انجام این مطالعات. میزان انطباق عملکرد شبکه زهکشی با اهداف اولیه طراحی به صورت سازماندهی شده بررسی و تحلیل می‌شود. ارزیابی به دو مرحله اجمالی و تفصیلی تقسیم شده تا در صورت عملکرد مطلوب سیستم در مرحله اجمالی از انجام مطالعات اضافی پرهیز شود. مرکز داده‌ورزی و اطلاع رسانی 58 ۸: 9788-964-179 ۱ ا ۱ ۱ 0303 9789 679 سس ی شست و سا وه وه بل سا بش ارو + ی اب 8 اس 95 چگ 7 اس ص دار نوم ً 4۰ ؟ - ۰ و ۱ ۱ 9 8 پ ۰ : ۰ سا 9 4 ۰ را و َ - ۰ ۱ از - : و ۹ 5 ۰ ۰ م ۰ ۱۷۱ ۰ واوت اقا ما موی 1 8 ها - وه ؟ 8 ِ- ۰ . ص ۰ ۰ ۱ ۱ ۱ ۱ 8. ۱ ۰ 1 اس ۹ "۱ اس ۰ ی ۱3 9 ۹. ه* - ۰ ۷ گ ,۰ . ۱ ۷ ل ل ۰ ۱ ۱ ۱: ۰ ‌ ۹ زا ام و ۱ - ۱ را ۱ 0 ۱ 2 ۱ ۰ ‌ زر 9 ۱ ۹ ‌ ۱ ۱ ا : ۱ ام - ۴ ط ۱ از اس ی - ۱ 7 نی ۱ ما ۱ ۱ زو ۰ 6 رم - نید ۹ ۱ ی ۰ ۹ ۱ ۰ سم . ۱ ۷ ۱ ۱ ۰ زو ۹ ی ‌. 1 ى ۰ را :۱ ۱ ظر ۰ ۱ ۱ 1 - َ: و 1 ۱ ۰ ‌ِ" ی گر ۳ ۱ ۹ ۹ ۳ زوا . ۰ ود هه ۳ ۱ ل ز ر 1 - ۰ ه اعی " ۱ ۱8 ۱ - ۰ : نس ۰ ۱ سه ی ۱ ۰ سر و تس ۱ ۳ زه 8 ۹ ۰ ۰ ۳ نیج ما ها ۱ ۰ .۳ ۲ ِ. ۰ ی , ی ۱ ۹" 1 ز ز6