مهلونت برفامه ریزی و تغقارت راهبردی ریس جمهور

⚠ این متن با نرم‌افزار از روی تصویر خوانده شده و ممکن است خطا داشته باشد؛ برای استناد، اصلِ سند را ببینید. جمهوری اسلامی مهلونت برفامه ریزی و تغقارت راهبردی ریس جمهور مبانی و ضوابط طراحی» تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری جلدسوم زهکشی معاونت نظارت راهبردی وزارت جهاد کشاورزی دفتر نظام فنی اجرایی موسسه پژوهش‌های برنامه‌ریزی و معاونت آب و خاک و صنایع اقتصاد کشاورزی دفتر تجهیز و نوسازی اراضی کشاورزی ۱۳۳۳۳ ۳ ۱۷۷۷۷۷۷۰28110611 ۱۳۸۸ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- 2 سا رباست جمهوری معاون برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهور ی مارد ۱۳۳ بخشنامه به د تگاه‌های اجرایی؛ مهندسان مشاور 9 پیمانکاران اک تاریخ: ۱۳ ِ موضوع: مبانی و ضوابط طراحی» تجهیز و نوسازی اراضی سالیزاری؛ جلد سوم زهکشی به استناد آیین‌نامه استانداردهای اجرایی طرح‌های عمرانی, موضوع ماده (۲۳) قانون برنامه و بودجه و در چارچوب نظام فنی و اجرایی کشور (مصوبه شماره 2۶۲۳۳۹/ت۳۳۶۹۷ه مورخ ۱۳۸۵/۶/۲۰ هیأت محترم وزیران)» به پیوست نشریه شماره ۴۷۱-۳ دفتر نظام فنی اجرایی» با عنوان «مبانی و ضوابط طراحی» تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری» جلد سوم» زهکشی» از نوع گروه دوم ابلاغ می‌شود. شایسته است دستگاه‌های اجرایی و مهندسان مشاوز مفاد نشریه یاد شده ضوابط و معیارهای مندرج ٍ در آن را ضمن تطبیق با شرایط کاری خود - در طرح‌های عمرانی مورد استفاده قرار دهند. معاون برنامه‌ریز ی نظارت گاهبردی رییس جمهور ر ۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- اصلاح مدارک فنی کارشناسان برجسته مبادرت به تهیه این نشریه کرده و آن را برای استفاده به جامعه م‌هندسی کشور از این‌روء از شما خواننده گرامی صمیمانه تقاضا دارد در صورت مشاهده هرگونه ایراد و انتسکال فقشی مراتب را به صورت زیر گزارس فرمایید: ۱ سماره بند و صفحه موضوع مورد نظر را مشخص کنید. ۳ ایراد مورد نظر را به صورت خلاصه بیان دارید. ۰-۳ در صورت امکان متن اصلاح شده را برای جایگزینی ارسال نمایید. نضانی خود را برای تماس احتمالی ذکر فرمایید. کارشناسان این دفتر نظرهای دریافتی را به دقت مطالعه نموده و اقدام مقتضی را معمول خواهند داشت. پیشاپیش از همکاری و دقت نظر جنابعالی قدردانی می‌شود. نضانی برای مکاتیه: تهرانء میدان بهارستان» خیابان صفی‌علی‌شاه» مرکز تلفن ۳۳۲۷۱ دفتر نظام فنی اجرایی ۳:12[[ +: 6۳ ۷۷: 22 -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- پیشکفنار بیشگفتار تجهیزء نوسازی و یکپارجه‌سازی اراضی به کلیه عملیاتی اطلاق می‌شود که جهت استفاده بهینه از پتانسیل‌های آب 9 خاک داخل واحد مزرعه صورت می‌گیرد و شامل اجزای زیر است: - احداث جاده‌های دسترسی؛ - تجمیع و یکپارچه‌سازی اراضی. - قرار دادن آب در بالاترین نقطه قطعات زراعی و پخش یکنواخت آب در سطح آنها؛ - توزیع آب بین قطعات زراعی؛ - زهکشی زیرزمینی اراضی؛ - ایجاد امکان دسترسی و ارتباط بین قطعات زراعی جهت انجام عملیات زراعی و مکانیزاسیون کشاورزی. افزایش بهره‌وری خواهد شد. با توجه به موارد ذکر شده و براساس ماده ۲۳ قانون برنامه و بودجه و آیین‌نامه استانداردها اجرایی نوسازی اراضی مورد توجه قرار گرفت. با اعلام نیاز دستگاه اجرایی دفتر تجهیز و نوسازی اراضی موسسه پژوهش‌های برنامه‌ریزی و اقتصاد کشاورزی با همکاری دفتر نظام فنی اجرایی معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهور که مسئولیت تهیه و تدوین ضوابط و معیارهای فنی را برعهده دارد نسبت به تهیه این مجموعه اقدام نمود. نشریاتی که اینک در دسترس علاقمندان و دست‌اندر کاران قرار می‌گیرد؛ به "ضوابط و مبانی طراحی تجهیز و نوسازی اراضی کشاورزی شالیزاری " اختصاص دارد. این نشریه ها در پنج جلد به شرح زیر منتشر می‌شوند : - جلد دوم : آبیاری؛ - جلد سوم : زهکشی؛ _ جلد چهارم : سازه‌های آبی و جاده‌های دسترسی؛ أ -------- صفحهٔ بعد -------- مبانی طراحی تجهیز و نوسازی اراضی به منظور آبیاری ثقلی را تا حدود زیادی پر کند. این نشریه» جلد سوم از یک مجموعه پنج جلدی مربوط به "ضوابط و مبانی طراحی» تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری" است که به "زهکشی" اختصاص دارد. معاونت نظارت راهبردی از تمامی کسانی که در تهیه و تنظیم این نشریه همکاری داشته‌اند تشکر و قدردانی به عمل می‌آورد. معاون نظارت راهبردی ۱۳۸۸ -------- صفحهٔ بعد -------- مبانی و ضوابط طراحی» تجهیز و نوسازی و یکیارچه‌سازی اراضی سالیزاری نشریه شماره ۲- ۴۷۹۱ ترهیه کننده: مهندسین مشاور آبساران کمیته علمی - فنی: دفتر تجهیز و نوسازی اراضی کشاورزی اقای مهندس ابوالفضل حسینیان آقای مهندس شهریار عادلی نوری کمیته بررسی و تصویب نهایی: الف) معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهور آقای مهندس علیرضا دولتشاهی» معاون دفتر نظام فنی اجرایی آقای مهندس خشایار اسفندیاری» رییس گروه آب., کشاورزی و محیط زیست دفتر نظام فنی اجرایی سرکار خانم مهندس ساناز سرافراز» کارشناس ب) موسسه پژوهش‌های برنامه‌ریزی و اقتصاد کشاورزی -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - کلیاتی در مورد زراعت بونج دمم یم ۱ ۱-۱ ۱۳ _ شرایط اقلیمی (آب 9 هوایی) دوه ده و موه مج مه موی مو موجه مه وه و موی چی و مه موق مه موی موه موه ی وه موه وی موه موه ی همه وهی موه مو موی موه موه وی وه مه و وهی مج هه مو هه وی مه مه مهو وه ۴ ۲-۱- ۱- ویژگی‌های خاک و اراضی سس وم 8 ۶ یر را را ار را را جنرب هایگرب یروش تاراسخ 9و تارثا -۴ ۱-۱ ۱-۴-۱-۱ آثار و علائم شاخص سس ۳ ۵-۱-۱- کیفیت آب آییار ی ۱ ۶-۱-۱- تناوب زراعی با ۱-۱ ۷/۳ رقم (واریته) را را را ار رن را را ار ار را ار را را ار ار ری ۹ ۱-۱ -۸- تیمار نمودن بذور گیاه برنج 2 و مه مه که هه مه مه هه مه هه مه مه مهف هه مه مه هه هه هه که مه مهف هه مهه فه هه که مه مه مهم که هه که مه هه که قه مه مه که مه مه مهم فه حه که مهو که مه مه مه هه هه مه هه مه هه کمک ۹ ۹-۱-۱- مدیریت در عملیات آپیاری مس ۹ ۱۱-۱-۱- کاربرد و مدیریت مواد آلی نس ۱ ۱۳۲-۱-۱- تقسیط و کاربرد پتاسیم از طریق محلول پاشی ی ۱-۲-۱- عوامل موثر بر میزان نفود یا تراوشات عمقی در مزر کل ی ۱۵ ۱-۳-۱- روشهای افزایش آب به مزارع شالیزاری سس ۱۳ ۲-۳-۱ مزایای آبیاری متناوب مزارع شالیزاری سس ۱۳ ۳-۳-۱- معایب اعمال آبیاری متناوب در مزارع شالیز ار ی ۱۳ ۴-۳-۱- توصیه‌های ضروری در مورد روشهای افزایش آب آبیاری ۵ ۴-۱- بارندگی موق و ۱۳ ۲-۴-۱- روشهای افزایش مقدار بارندگی موثر به‌میزان حداکثر تا ۱۵ را -------- صفحهٔ بعد -------- ۴-۴-۱- تعیین دوره‌های زمانی ایام مرطوب و خشک سال ۱ فصل دوم- مبانی و معیارهای تعیین تناسب کاربری خا؟ و اراضی شالیزاری ۱۵ ۱- ۲- پیشگفتار رو ۲-۳۲- اهمیت و ضرورت تیه و تدوین راهنما یا استاندارد تناسب کاربری خاک و اراضی شالیزاری م۳۳ ۳-۲- طبقه‌بندی خاک از نظر توانمندی تولید محصول هو ها ۴-۲- روش ارزیابی توانمندی تولید محصول اراضی ۱۳۸ ۱-۴-۲- مطالعات ارزیابی اجمالی همم ۱۳۵ ۲-۴-۲- مطالعات نیمه تفصیلی بر ۳-۴-۲- مطالعات تفصیلی ری ۵۳ یر زر را را ار رز زر رز را ار ار را را ار تر را ار را یا زا تا را ترا را را ان ار ار را تا زا از تا را را ار نا تا را ی زا تا زا تر نر تا ات را ار یا ار یا تا نر تار ات را زر تا ار ترا ار یا تا یا ار ی تا تا ار یضارا بسانت یاه‌هدر -۲۳-۵ ۱-۵-۳۲- رده مناستبس ۱۵ ۲-۵-۳۲- رده نامناسب و ۳۳ ۳-۵-۲- کلاسهای تناسب اراضی رای را ان رن یر را را ار را رای را رن را را ار ار را رن رای رز ار ار ار زر زرا ری زیر ری ۲۶ ۱-۳-۵-۲- کلاس ,5» اراضی کاملاً مناسب جر ۲-۳-۵-۲- کلاس ,5 اراضی نسبتاً مناسب موم ۱۳۳ ۳-۲-۵-۲- کلاس دک اراضی با تناسب کم را رن را ار ار ار ار ۲۶ ۷۳ هیتر را را را بسانمان رضاح طیارش رد یضارا ی ۸ سالک -۲-۵-۳۲-۴ ۵-۲-۵-۲- کلاس 1 3 اراضی نامناسب دایم تا ما۱۵ ۴-۵-۲ تحت کلاسهای تناسب اراضی ره ۱۵ ۵-۵-۳۲- واحدهای تناسب اراضی اه ۱۵ ۶- ۳- مبانی ارزیابی اراضی را را ار را ار را را را را ار را رن را رت را را را را را را را ار ار ری ۳۸ ۱-۶-۲- طبقه‌بندی کیفی ۱ ۲-۶-۲- طبقه‌بندی کمی وم 8 ۱۳ ۳-۶-۲- طبقه‌بندی تناسب اراضی در شرایط فعلی ۳1 ۴-۶-۲- طبقه‌بندی تناسب اراضی در شرایط آتی ۱۳۹ ۷-۲- تعاریف پایه و ۳۹ ۱-۷-۲- زمین ووووو همم مه ۱۳۹ ح -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۷۷-۲- تیپ بهره‌برداری از اراضی موم مه ۳۹ ۳-۷-۲- مشخصات اراضی همم ۱۳۹ ۳ یر را نر ار ار نر را ار ار نا نر از ترا ار نی ایا ات ار را نا یا ار نا یا ایا یا یا ار نیا تر یا ایا ترا را را تا ترا ار نیا تا نی ار نر ترا ایا ایا ان یا یا از تا ار ایا ترا ایا ترا ایا ی ار یضارا یبایزرا یاهشور 0 اهرایعم -۲-۸ ۱-۸-۲- روش محدودیت و ۳ ۱-۱-۸-۲- روش محدودیت ساده ۳۳ ۲-۱-۸-۲ روش تعداد و شدت محدودیت‌ها ۳۹ ۳-۸-۲- روش پارامتریک مهم ۱۳۹ ۹-۲- مراحل تعیین تناسب کاربری خاک و اراضی هر ۱-۹-۲- وبر گیهای اقلیمی (آب 9 هوایی) رات ار ری ری را یا ار ری ریا را یر ری را رن رن ری را ریا ری ار رت ری را ی رن یر یر ری ۳۲ ۲-۹-۲- نیازهای (عوامل و محدودیت‌ها) خاک و اراضی ری ۱-۲-۹-۲ پستی و بلندی یا وضعیت توپوگرافی )1( بجر ۲-۲-۹-۲ مرطوبی خاک (/۷۷) ۳۹ ۳-۲-۹-۲- خواص فیزیکی خاک (5) رها ۴-۲-۹-۲- ویژ گی‌های مرتبط با حاصلخیزی خاک (۲) و ۱۳۹۳ ۵-۲-۹-۲- شوری و قلیائیت ([1) و ۱۳۳ ۱۰-۲- روش تهیه اطلاعات لازم برای تعیین تناسب اراضی ۳ ۰.۳۲ ۱-۱- ویژگیهای اقلیمی (آب و هوایی) موم همم هم هم مه مه مه ۳۴ ۲-۱۰-۲- عوامل و محدودیتهای مرتبط با خاک و اراضی ۳ ۱-۲-۱۰-۲- اراضی بدون مطالعات خاکشناسی و طبقه بندی اراضی ار ۲-۲-۱۰-۲- اراضی دارای مطالعات خاکشناسی و طبقه‌بندی اراضی 0 ۱۱-۲- خصوصیات خاک و اراضی شالیزاری و تولید محصول برنج ره اهر ۱-۱۱-۲۳ مقدمه یه اه ۲-۱۱-۲- ویژگی‌های مطلوب خاک برای کاربری به عنوان اراضی شالیزاری ره هرا ۳-۱۱-۲- خصوصیات موثر خاکها از دیدگاه تولید محصول در زراعت برنج ور ۴-۱۱-۲- ویژگی‌های فیزیکی خاک و تولید محصول در زراعت برنج ۹ ۵-۱۱-۲- خصوصیات شیمیایی خاک و تولید محصول در زراعت برنج ۸ ۶-۱۱-۲- تر کیبات سمی (سولفیدها و آهن) و تولید محصول در زراعت برنج 0 ۱۳-۲- شرح اجمالی رده‌های خاک و اراضی غالب که زراعت برنج در آزها متداول است و۸۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۵ یر بر بر تایلک -۳-۱ ۲-۳- سامانه‌های زهکشی سطحی مزرعه‌ای و همم ۳۳ ۳-۳- مطالعات تکمیلی خاکشناسی و بررسیهای زهکشی هرد ۱-۳-۳۲ مقدمه ۳ ۲-۳-۳- اطلاعات پایه‌ای مورد نیاز م۳ ۴-۳- مبانی طراحی سامانه زهکشی و ۱-۴-۳ انتخاب روش زهکشی ین ۱-۱-۴-۳ موارد مرتبط با طراحی سامانه زهکشی باز پر ره ۵ ۲-۱-۴-۳- برآورد دبی تخلیه در اراضی شیبدارءه ره ۳-۱-۴-۳- محاسبات دبی طراحی برای اراضی مسطح د ره ۵ ۲-۴-۳ مبانی هیدرولیکی طراحی سامانه زهکشی باز ۳ ۳-۴-۳- طراحی کانال‌های باز زهکشی ی ی ویر وروی را ۵ ۴-۴-۳ ملاحظات خاص در طراحی سامانه‌های زهکشی باز یر ری یور ری ۵-۴-۳- مخارج احداث سامانه زهکشی باز بر ۰۹ یر را نر را خر یرادهگن ییارجا تایلمع اب طبترم دراوم -۳-۵ ۱-۵-۳- برش دادن یا قطع گیاهان و علفهای هرز ۵ ۲-۵-۳ سوزانیدن گیاهان و علفهای هرز ۵ ۳-۵-۳- کاربرد موادشیمیایی ری ها ۴-۵-۳- روش‌های بیولوژ یک یی ها ۵-۵-۳- مراقبت از اراضی شکل داده شده ی ریب وروی رو ور یر یویر پر اهنا فصل چهارم- زهکشی زیرزمینی در اراضی شالیزاری را ۱- ۴- مقدمه ۱۸ ۲-۴- اهداف اختصاصی احدات زهکشی زیرزمینی در اراضی شالیزاری ای ۳-۴- مطالعات تکمیلی خاکشناسی و طبقه بندی اراضی شالیزاری 0 -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان ۱-۳-۴- مراحل انجام عملیات میدانی مطالعات تکمیلی خاکشناسی با ۲-۳-۴- موارد حداقل نیازها برای انواع طبقه‌بندی ی ابا ۳-۳-۴- ویژگی‌های لازم برای طبقه‌بندی خاک و اراضی شالیزاری ۹۹ ۴-۳-۴- روشهای برداشت نمونه‌های خاک برای بررسی توانمندی تولید با ۵-۴- خصوصیات پدولوژیکی و هیدرودینامیکی خا ۰ ۱۵ ۱-۵-۴ - نفوذپذیری (سرعت نفوذ) آب به خاک ی ی رد۱ ۳-۵-۳۴ لایه محدود کننده و ۳-۵-۴- هدایت هیدرولیکی اشباع خاکها ی ۳-۵-۴ تاثیر غیر همروندی و مطبق بودن نیمرخ خاکها ۱۳ ۵-۵-۴- آبدهی ویژه یا درصد تخلخل قابل زهکشی (موثر) اراضی ۱ ۶-۴- مبانی طراحی سیستم‌های زهکشی زیرزمینی ۱0 ۱-۶-۴- ضریب زهکشی عمقی یا شدت تخلیه زهکشهای زیرزمینی بر یور پر رپ ۵ ۱۵ ۲-۶-۴ دبی طراحی سامانه زهکشی زیرزمینی یویر یی ویر رو ۵ ۱۵ ۳-۶-۴- طراحی برای کنترل سطح آب زیرزمینی و سرعت افت سطح ایستابی ۱۵۱ ۴-۶-۴- احتیاجات زهکشی اراضی برپایه عمق و کیفیت آب زیرزمینی ی ی ی ۱۵۱ ۵-۶-۴- ملاحظات اقتصادی و امکانات اجرائی در تعیین عمق استقرار بهینه 1/8 ۷-۴- تعیین فاصله و عمق نصب زهکشهای زیرزمینی یبور رورپ ۱۵ ۱-۷-۴- نظریه ماندگار یا همگام بودن جریان اب۱۵ ۲-۷-۴- نظریه غیرماندگار (غیرهمگام) بودن جریان یی یر هرد ۱ ۳-۷-۴ عمق مناسب نصب زهکشهای زیرزمینی ۱۳ ۴-۷-۴ محاسبه فواصل زهکشهای زیرزمینی در اراضی شالیزاری ودره ۵-۷-۴- احداث سامانه‌های زهکشی در شرایط خاص وی ی ی ور ۱3۵ ۶-۷-۴- مجاری زهکشی (حفره‌های زهکشی زیرزمینی) یر یویر ره ۱۵ ۷-۷-۴- مواد و مصالح برای زهکشهای زیرزمینی ی یر ۵ ۵( ۸-۷-۴- مبانی هیدرولیکی محاسبه اندازه (قطر) زهکشهای زیرزمینی یی ی ۵ ۱۵ ۹-۷-۴ ماشینهای حفاری و نصب لوله‌های زهکشی زیرزمینی ویر ویر ۱۱ ۱۰-۷-۴- موارد مرتبط با عملیات نصب زهکشهای زیرزمینی رد ۱۳ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنحم- اصلاح و بهسازی خاک و اراضی شالیزاری و ۱ ۱- ۵- زراعت برنج در خاک‌پهای شور زج سدیمی را در رد ند در رد رن را رن ار رد رن رن در یر رن رن و ار رت رن رد مدمه ۱۹۷ ۱-۱-۵- طبقه بندی خاکهای متأثر از مشکلات شوری و سدیمی بودن ۱۹ ۲-۱-۵- اثرات شوری بروی رشد و نمو در گیاه برنج و و و و و و مه و مه موم مه ۱۹۹ ۳-۱-۵- عوامل موثر در مقاومت گیاه برنج به شوری وم و و مش ۲۳ ۴-۱-۵- پتانسیل عملکرد گیاه برنج در شرایط شوری منابع تولید ( آب و خاک ) ۳0 ۵-۱-۵- اثرات درصد سدیم تبادلی (۳۹۹5۳) برروی گیاه برنج ۱۳۳ ۶-۱-۵- اثرات نسبت جذب سدیم (5۸]2)» کاتیونهای اندازه‌گیری شده در عصاره اشباع خاک ۳ ۷-۱-۵- کیفیت آب آبیاری» از نظر کاربرد برای زراعت برنج را نی ۲۰۳ ۲-۵- علل گرایش کیفیت اراضی شالیزاری به شوری و قلیائیت دم ۳۳ ۱-۲-۵- کلیات و و و و ۳ ۲-۲-۵- ضرورت کنترل شوری در اراضی شالیزاری ماو و و مه هم مه ۲۳۰۵ ۳-۲-۵- روشهای مقابله با مشکل شوری و مدیریت اراضی شالیزاری ۳ ۱-۳-۲-۵- نمک زدائی (شوری زدائی) اراضی شالیزاری بطریق استغراق سطح آراضی ی ری ش ۱ ۲-۳-۲-۵- شوری زدائی (نمک زدائی) اراضی شالیزاری به کمک تراوشات عمقی آب کاربردی ۳ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست جداول جدول (۱-۱)- وضعیت زیر کشتء چگونگی تولید و عملکرد محصول شلتوک به تفکیک استانهای مختلف در کشور ۳ جدول (۲-۱)- راهنمای عمومی تناسب کیفیت آب آبیاری برای زراعت برنج و و ۹ جدول (۳-۱)- حداکثر میزان تحمل گیاه برنج به شرایط عمق آب استغراقی و ۱۳ جدول (۴-۱)- حداکثر طول دوره های تحمل گیاه برنج به شرایط غیراستاندارد رطوبتی ۱۴ جدول (۵-۱)- ارتفاع سطح سرریز قطعات مورد کشت برنج در مراحل متفاوت رن جدول (۶-۱)- ایام (روزهای) تعلیق عملیات آبیاری برای مقادیر متفاوت بارندگی روز قبل ۱۵ جدول (۷-۱)- تجزیه و تحلیل ارقام توزیع بارندگی بر پایه دوره های ده روزه‌ته 6 ۱۵ جدول (۱-۲)- تعداد و شدت محدودیت‌ها و کلاس آراضی و و ۳۹ جدول (۲-۲)- وی گیهای اقلیمی (آب و هوایی) مورد نیاز برای زراعت آبی گیاه برنج ۱۳۳ جدول (۳-۲)- مقادیر عددی شاخص‌ها برای تعیین کلاسهای تناسب اراضی و ۱۳۴ جدول (۴-۲)- سیمای طبیعی (زمین نما) و ویژ گی‌های مورد نیاز خاک برای زراعت آبی گیاه برنج ۱۳۵ جدول (۵-۲)- رابطه شیب با کلاس و سطح محدودیت درجه بندی اراضی برای زراعت (کشت) آبی گیاه برنج را جدول (۶-۲)- علایم معرف بیان خطرات سیلگیری و کلاس اراضی شالیزاری مربوطه برای زراعت آبی گیاه برنج ۳۱ جدول (۷-۲)- تعداد قسمت‌ها و ضرایب وزنی برای اعماق مختلف خاک ار جدول (۸-۲)- ضرایب وزنی عمق برای محاسبه متوسط میزان آهک:* رد۱ جدول ‎-)۹٩-۲(‏ میزان تغییرات معمولی در پتانسیل رداکس (]]۳۸) در خاکهای با زهکشی مناسب و خاکهای ماندابی رده جدول (۱۰-۲)- نمونه‌هایی از حالتهای احیاء و اکسید شدگی در سیستم رداکس عمل کننده در خاکهای شالیزاری و مقادیر پتانسیل رداکس ([۳۹1) تقریبی که در آن اشکال اکسید شده غیرپایدار می‌گردند. و 0 جدول (۱۱-۲)- برخی اطلاعات پایه‌ای و لازم به توجه در مورد استازهای انتخابی که زراعت برنج در آزها متداول است اه جدول (۱-۳)- حداقل اطلاعات مورد نیاز برای اجرای عملیات خاکشناسی و طبقه‌بندی اراضی شالیزاری در محدوده‌های مورد نظر ها جدول (۲-۳)- شرایط سیلگیری (آب گرفتگی) اراضی شالیزاری و کاهش عملکرد محصول بو ی یر ۵ جدول (۳-۳)- الگوی (مدل) نوزیع مقدار بارندگی تجمعی شش ساعته و -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست جداول جدول (۴-۳)- مقادیر متفاوت زمان تمرکز (ج7 ) برای حوضه‌های آبخیز کوچک ۱۳ جدول (۵-۳)- ضریب رواناب (ن)) برای حوضه‌های آبخیز (خاکهای گروه ۳]) ۱۳ جدول (۶-۳) مقادیر ضریب رواناب (0)) برای کاربرد در معادله استدلالی یا منطقی ۱۴ جدول (۷-۳)- ضرایب رواناب بعضی حوضه‌های آبخیز رودخانه‌ای و ۱0 جدول (۸-۳)- ضرایب رواناب سطحی در مزارع شالیزاری برای کاربرد در معادله مربوطه ۷۸ جدول (۹-۳)- مقدار بارندگی کل و میزان رواناب سطحی متصور از آن 0 جدول (۱۰-۳)- مقادیر بارندگیهای منفرد و الگوهای رواناب سطحی حاصله 80 جدول (۱۱-۳)- مثالی از چگونگی محاسبه میزان رواناب سطحی روزانه حاصل از یک دوره بارندگی مداوم ( پیوسته * ۰ میلیمتر بارندگی.... ۸۲ جدول (۱۳-۳)- مثالی از چگونگی محاسبه میزان رواناب سطحی روزانه حاصل از یک دوره بارندگی مداوم ( پیوسته )» ۲۰۰ میلیمتر بارندگی . ۸۳ جدول (۱۳-۳)- مثالی از چگونگی محاسبه میزان رواناب سطحی روزانه حاصل از یک دوره بارندگی مداوم ( پیوسته )» ۳۰۰ میلیمتر بارندگی . ۸۴ جدول (۱۴-۳)- مقادیر متفاوت ضریب زبری جدار برای طراحی انواع پوشش کانالها ۵ جدول (۱۵-۳)- شیبهای جانبی متداول در احداث کانالهای بدون پوشش 8 جدول (۱۶-۳)- حداکثر سرعتهای مجاز در طراحی انواع کانالهای باز با پوشش های متفاوت 0 جدول (۱-۴)- بعضی ویژگی‌های فیزیکی خاکها و مقادیر تراوشات عمقی ذاتی مورد انتظار ۱0 جدول (۲-۴)- مقادیر متوسط ضریب زهکشی (عمقی) برای اراضی مورد کشت و آبیاری ۱۳ جدول (۳-۴)- دوره زمانی مجاز برای تخلیه آب باقیمانده بروی سطح اراضی شالیزاری ۱ جدول (۴-۴)- رابطه بین محدوده مورد زهکشی زیرزمینی» شدت تخلیه عمقی و مدول زهکشی زیرزمینی ۱۵۱۸ جدول (۵-۴)- سطح آب زیرزمینی مورد نیاز برای انواع گیاهان (فصلی» یکساله, دائمی) ۱۵۱ جدول (۶-۴)- احتیاجات زهکشی اراضی شالیزاری براساس عمق و کیفیت آب زیرزمینی محدوده مورد مطالعه (ارقام کمی و کیفی مندرجات جدول بر پایه مشاهدات سالیانه) موم و ۱ جدول (۷-۴)- مقادیر عمق معادل (1(۳]) پیشنهادی "هوخهات" برای مقادیر متفاوت فاصله زهکشهای زیرزمینی (آ) و ارتفاع سطح آب درون زهکشها بالای لایه محدود کننده ((1]) ی : ۱۵ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست جداول ۵ ۵ هر رب با را ماهک رک و زوسک وت هلیسوب هدش هیارا 1۳ ریدأاقم -)۴-۸( لودج جدول (۹-۴)- عمق توسعه و ریشه دوانی بعضی از آنواع گیاهان زراعی فصلی ۱ جدول (۱۰-۴)- وضعیت آب مورد نیاز زراعت برنج و تراوشات عمقی در استازهای مختلف و مرطوب کشور 0 جدول (۱۱-۴)- نتایج محاسبه فواصل زهکشهای زیرزمینی برمبنای حالت ماندگار (همگام) برای شرایط متفاوت فیزیکی و هیدرولیکی خاکهای مختلف و و و و ی و و ۱۳۳ جدول (۱۴-۴)- متوسط عمق و فاصله نصب زهکشهای زیرزمینی برای شرایط متفاوت فیزیکی و هیدرولیکی خاکهای مختلف پر هرها جدول (۱۵-۴)- معدودی عوامل اقلیمی (آب و هوایی) مورد بررسی در استان مازندران (ایستگاه ساری) ۱۳ جدول (۱۶-۴)- مقادیر فصلی و سالیانه بارندگی» تبخیرء کمبود رطوبت (بارندگی) و نسبت های مربوطه در استان مازندران (ایستگاه ساری) ۱۴۷۰ جدول (۱۷-۴)- حداکثر مقادیر بارندگی مشاهده (ثبت) شده یک. دو و پنج روزه متوالی» طی یک دوره آماری پنج ساله در استان مازندران جدول (۱۸-۴)- مقادیر بارندگی» تبخیر از سطح طشتک کلاس ‎»)/٩(‏ تفاوت بارندگی از میزان تبخیر و مقادیر متوسط نفوذ عمقی در ماههای مختلف | استان مازندران (ایستگاه ساری) ارقام میانگین یک دوره آماری پنج ساله ۱۳۸۰-۱۳۸۴ می باشند| ۱ جدول (۱۹-۴)- نتایج محاسبه فواصل زهکشهای زیرزمینی برمبنای حالت ماندگار (همگام) برای شرایط متفاوت فیزیکی و هیدرولیکی خاکهای مختلف| برای کشت دوم در اراضی شالیزاری 9 مرطوب (شبدر برسیم) | موم و ۱ جدول (۲۰-۴)- نتایج محاسبه فواصل زهکشهای زیرزمینی برمبنای حالت ماندگار (همگام) برای شرایط متفاوت فیزیکی و هیدرولیکی خاکهای مختلف|برای کشت دوم در اراضی شالیزاری زا مرطوب (شبدر برسیم) | تخت ی مر ار را رن ری ۱۹۳۴ جدول ( ۲۱-۴)- نتایج محاسبه فواصل زهکشهای زیرزمینی برمبنای حالت ماندگار (همگام) برای شرایط متفاوت فیزیکی و هیدرولیکی خاکهای مختلف| برای کشت دوم در اراضی شالیزاری 9 مرطوب (شبدر برسیم) | یر ۳ ۱۱۸۲۸ جدول (۲۲-۴)- متوسط عمق و فاصله نصب زهکشهای زیرزمینی برای شرایط متفاوت فیزیکی و هیدرولیکی خاکهای مختلف ۱۱۸۱ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست جداول جدول (۲۳-۴)- مقایسه نتایج محاسبه فواصل زهکشهای زیرزمینی برای کشتهای اصلی (برنج) و دوم (شبدر برسیم) در اراضی شالیزاری و جدول (۲۴-۴)- نتایج محاسبه فواصل زهکشهای زیرزمینی برمبنای حالت ماندگار (همگام) برای شرایط متفاوت فیزیکی و هیدرولیکی خاکهای ۱۳۱ یا را ترا ات یا یا ترا تا یا ی تا ار یار یا یا یا زا یا یا ترا ایا یا یا ار ار یا تا ار یا تا ایا تا یا یا ایا یا یا زا ایا تا ایا ایا یا را یا تا ی یر نر ی یار یا ی زا ترا تا یا یی یا ار ار ار را ار ترا نا یا ایا تا یا ایا یر بوطرم و یرازیلاش یضارا فلتخم جدول (۲۵-۴)- نتایج محاسبه فواصل زهکشهای زیرزمینی برمبنای حالت ماندگار (همگام) برای شرایط متفاوت فیزیکی و هیدرولیکی خاکهای مختلف اراضی شالیزاری و مرطوب را ار ری رن یر ری ری ی یی ۱۸۳۲ جدول (۲۶-۴)- نتایج محاسبه فواصل زهکشهای زیرزمینی برمبنای حالت ماندگار (همگام) برای شرایط متفاوت فیزیکی و هیدرولیکی خاکهای مختلف اراضی شالیزاری و مرطوب رم جدول (۲۷-۴)- احتیاجات زهکشی زیرزمینی خاکهای مختلف برمبنای درجه بندی نسبی (قراردادی) عمق استقرار لایه محدود کننده و هدایت هیدرولیکی, برای تنوع کاربری اراضی شالیزاری و مرطوب اد ۱۵ جدول (۲۸-۴)- انواع و مشخصات زهکش‌های تکمیلی مزرعه‌ای ایا( جدول (۲۹-۴)- روابط بین چگونگی دانه‌بندی مواد اولیه (پایه) و مواد پوششی درجه بندی شده ۸ ۱۵ جدول ( ۳۰-۴)- ابعاد یک شیار مثلنی ۷/۱ شکل با زاویه بین دو ضلع ‎٩۰‏ درجه) برای استقرار لوله پلاستیکی موجدار (۳۳ع) در کف ترانشه ۱۸۶ جدول (۱-۵)- مقادیر آب لازم (۸,۷/» میلیمتر) برای کاهش میزان شوری های اولیه عصاره اشباع خاک (1]-)1]) به مقدار مورد نظر (/5/۱] ۲۳/۰ ۳) در لایه های مربوطه 0 جدول (۳-۵)- مقادیر مواد اصلاح کننده (گچ, گوگرد و اسید سولفوریک) لازم جهت اعماق متفاوت نیمرخ خاک برای جایگزینی با میزان -------- صفحهٔ بعد -------- شکل (۱-۳)- سطح مقطع های متداول نزهرچه های آبیاری و زهکشی در مزارع تحهیز. نوسازی و یکجارچه سازی شده شالیزاری و شکل (۱-۴)- شمای یک عدد چاهک کمکی (1-1گ۷۷ 8118) و اجزای آن که شکل (۲-۴)- شمای یک دستگاه اندازه گیری مقدار نفوذ آب به خاک به روش سریع ار ۱ شکل (۳-۴)- چگونگی عملکرد سامانه زهکشی زیرزمینی ۱ شکل (۴-۴)- علایم و نشانه های بکار رفته در اشتقاق روابط مبتنی بر حالت جریان همگام (ماندگار) زهکشی زیرزمینی و شرایط تعدیل شده آن (معادله های هوخهات و کر کهام) و ۱۳ شکل (۵-۴)- نمودار تعیین فاصله زهکش های زیرزمینی به روش کرکهام ی را ۱۵ شکل (۶-۴)- علایم و نشانه های بکار رفته در اشتقاق رابطه "گلاور- دام" برای شرایط استقرار زهکشهای زیرزمینی (لوله ای) روی لایه محدود کننده ‎)۳۸]4]٩1[۳[(‏ و بالای آن و و ۱۳۳ شکل (۷-۴)- تر کیب زهکشهای اصلی و زهکشهای تکمیلی وم موم ی ۱/1 شکل (۸-۴)- نمونه ای از سامانه زهکشی زیرزمینی در اراضی شیب دار یویر ور ۱ شکل ‎-)۹٩-۴(‏ انواع مختلف زهکشهای زیرزمینی فرعی (مزرعه ای) ۸ ۱۵ شکل (۱۰-۴)- اجزای سامانه و عملکرد (کارآمدی) زهکش زیرزمینی زو -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۱ کلیانی در مورد زراعت برنج -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - کلیاتی در مورد زراعت برنج 5 مقدمه براساس آمارنامه کشاورزی» دفتر آمار و فناوری اطلاعات وزارت جهاد کشاورزی (4۱۳۸۳» سطح زیر کشت انواع ارقام شلتوک در کشور حدود ۳ هکتار گزارش گردیده است* که استان مازندران با دارا بودن ۲۰۰۵۸۳ هکتار که برابر با ۳۲/۸۳ درصد از اراضی زیرکشت برنج کشور است رتبه اول را دارا می‌باشد و پس از آن به ترتیب استانهای گیلان و گلستان» با دارا بودن ۱۹۸۳۲۷ و ۵۹۴۲۶ هکتار سطح زیر کشت که معادل ۳۲/۴۶و ۹/۷۲ درصد می‌باشد در جایگاه‌های دوم و سوم قرار دارند. لیکن از دیدگاه دیگری می‌توان اظهار نمود که دو استان مازندران و گیلان با دارا بودن مجموع سطح زیرکشت برنج حدود ۳۹۸۹۱۰ هکتار که مساوی ۶۵/۲۹/ کل اراضی مورد کشت برنج می‌باشد در جایگاه‌های اول و دوم قرار دارند. رتبه‌های سوم تا پنجم زمین‌های تحت کشت برنج به ترتیب مرتبط با استانهای گلستان» خوزستان و فارس می‌باشد که استانهای گفته شده به ترتیب ۹/۷۲ ۸/۴۰ و ۸/۰۸ درصد اراضی زیر کشت را که مترادف با ۵۹۴۲۶ ۵۱۳۳۷ و ۴۹۳۶۰ هکتار می‌باشد را به خود میزان تولید شلتوک برای انواع گونه‌ها و ارقام کشور حدود ۲/۵۴ میلیون تن گزارش گردیده است که از این میزان سهم تولید در استان‌های مازندران و گیلان به ترتیب ۹۴۳۶۶۲ و ۷۲۱۷۱۴ تن می‌باشد که نسبت به کل عملکرد شلتوک در کشور ۳۷/۱۲ و ۲۸/۳۹ درصد مربوط به استانهای گفته شده است. به عبارتی دیگر این دو استان برنج‌خیز و ساحلی کشور میزان تولیدی معادل ۱۶۶۵۳۷۶ تن ۲ و ۱۸۵۲۱۹ تن می‌باشد که به ترتیب برابر با ۵۱۰/۰۱ ۷/۹۳ و ۷/۲۸ درصد از کل تولید کشور است. بایستی متذکر شد که شالیکاران استانهای مازندران» گیلان, گلستانء فارس و خوزستان با تولید ۲۳۰۶۸۴۲ تن شلتوک ۹۰/۷۴ درصد از میزان محصول را در کشور تولید می‌نمایند. متوسط عملکرد انواع گونه‌ها و ارقام برنج در کشور ۴/۱۵۸ تن در هکتار می‌باشد که استازهای اصفهان و اردبیل به ترتیب با راندمان‌های تولید ۵/۶۳۳ و ۱/۴۴۲ تن در هکتار بیشترین و کمترین میزان عملکرد را دارا می‌باشند. سایر اطلاعات و آمار لازم به توجه درخصوص سطح زیرکشت. میزان تولید و عملکرد محصول (شلتوک) به تفکیک استان‌های مختلف در جدول زیر آرایه گردیده کشاورزی. -------- صفحهٔ بعد -------- از دول (۱-۱)- وضعیت زیر نام استان آذربایجان‌شرقی کل کشور ارقام در حد هزارم بوده‌اند. نج با نام علمی (511۳4 ۱ -۱۰- شرایط اقلیمی )1 نج قادر است در محدوده ل تا گرم استوایی وجود ( ت قرار گیرد. لازمه عمل؟ کیک استانهای مختل عملکرد محم مقدار عملکرد (کیلوگرم درهکتار) ۳۹۷۱ ۱۳۴۲ ۳ ۴۹۳ ۴۹۸ ۴۲۶ ۳۳۸ ۳۳۸ ۳۹۹ ۴۸۷ ۳۶۴ ان ۳۴ ۳۶ ۴۸۳ ۳۹ ۳۳۴۰ ۳۵ ۳۹۳۸ ۳۵۹۸ نم بودن شرایط مشرر اید. بطوریکه امکان ارتفاع همتراز سطح ۱ مدت) تابش نور خور ره ۹ ف در کشور ول شلتوک کشت و کار آن در -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - کلیاتی در مورد زراعت برنج ۵ محصول زراعت برنج بطور مستقیم وابسته به فراهم بودن انرژی خورشیدی طی مدت ۴۵ روز قبل از برداشت زراعت می‌باشد. که در این ایام کاهش ناگهانی درجه حرارت (دمای هوا) و وزش بادهای تند نبایستی اتفاق بیافتد. جوانه زدن بذور گیاه برنج در دمای خاک کمتر از ۱۲ درجه سانتیگراد با اشکال مواجه می‌گردد. شرایط مطلوب رشد و نمو این گیاه در محدوده‌های حرارتی (دمای هوا) بین ۲۴ تا ۳۶ درجه سانتیگراد است. تغییرات دما (درجه حرارت) روزانه و شبانه محیط کشت برنج در دوره گلدهی و تولید محصول (دانه بستن) بایستی در شرایط حداقل باشد. درجه حرارت آب آبیاری مورد نیاز زراعت برنج بایستی بیشتر از ۱۸ درجه سانتیگراد باشد. این گیاه (برنج) به یخ‌بندان بسیار حساس می‌باشد.ء زیرا سرما (درجه حرارت‌های کم) موجب عقیم شدن خوشه‌های گیاه می‌گردد. مقادیر مطلوب بارندگی برای زراعت دیم (بدون آبیاری اصولی یا تکمیلی) این گیاه بیشتر از ۱۶۰۰ میلیمتر در سال گزارش شده است. شرایط خشکی (غیرمرطوبی) در مدت زمان بین ۸ تا ۱۲ روز در هنگام گلدهی و یا در دوره بلوغ می‌تواند برروی عملکرد محصول آثرات نامطلوبی برجای گذارد. ۳۲-۱-۱- ویژگی‌های خاک و اراضی بطور کلی اعمال مدیریت‌های علمی و مطلوب زراعی در مورد زراعت برنج با اهمیت‌تر از ویژگی‌های مناسب شرایط اقلیمی (آب و هوایی) و خصوصیات خاک و اراضی است. کشت و کار زراعت برنج در انواع متنوعی از خاکها متداول است. بطوریکه زراعت این نهشته‌های آبرفتی که دارای بافت سنگین می‌باشند. بطور معمول مناسب‌تر از خاکهای با بافت سبک می‌باشند. بهرصورت خاک بایستی تناسب لازم برای اجرای عملیات " گلخرابی" " و نگهداری سطح ایستابی کم عمق (در زیر سطح خاک) در طی ادوار رشد رویشی و زهکشی سطحی (تخلیه آب استغراقی برروی سطح زمین) را در دوره رسیدن و برداشت محصول داشته باشد. خاکهای با شرایط زهکشی درونی (داخلی) نامناسب تا بطور متوسط خوب برای این زراعت بیشتر مناسب می‌باشند. نفوذپذیری مطلوب خاک لایه زیرین برای زراعت برنج در محدوده کمتر از ۰/۵ سانتیمتر در ساعت تحربه گردیده است. خاکهای مورد کشت و کار زراعت برنج کمتر در مورد خطرات ناشی از پدیده فرسایش قرار دارند. ۳-۱-۱- وضعیت عناصر غذایی به‌دلیل شرایط غیرهوازی (اشباع بودن محدوده استقرار و توسعه ریشه گیاه از آب تجزیه و تغییر شکل مواد آلی در خاک کاهش حاصل می‌نماید. تثبیت نیتروژن (ا) بوسیله جلبک‌های سبز- آبی و باکتریها تثبیت کننده نیتروژن (ازو باکتور) بانجام می‌رسد. بطور کلی شرایط کمبود نیتروژن (8) و فسفر (۳) اتفاق افتاده و علایم آن ظاهر می‌گردد. کمبود عناصر غذایی دیگری نظیر پتاسیم (۴ا) و سولفور (5) ممکن است در محدوده‌هایی بمضنه ظهور برسد. هم چنین علایم کمبود سیلیس (51) در خاکهای تورب (پیت) قابل مشاهده می‌باشد. گیاه برنج (زراعت) نیازمند به کاربرد مقادیر زیادی نیتروژن (1۷) است و خاک شالیزار بایستی از درجه حاصلخیزی متوسط تا زیادی برخوردار باشد. ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۶ زهشکی مقادیر برداشت (مصرف) زراعت برنج برای دستیابی به عملکرد محصول معادل ۳/۴ تن در هکتار و به ترتیب برای عناصر و ترکیبات غذایی نیتروژن (4[۷ فسفر (,«0) و پتاسیم (0) معادل ۰۵۴ ۶۰ و ۵۵ کیلوگرم در هکتار در یک دوره یا فصل زراعی است. کاربرد مواد معدنی (کودهای شیمیایی) برای حصول عملکرد محصولی برابر با ۴/۰ تن در هکتار و به ترتیب با مقادیر حداقل و حداکثر ۸۷۵-۱۰۰ ۳۵-۵۰ و ۲۵-۵۰ کیلوگرم در هکتار در یک فصل با دوره زراعی, کودهای معدنی نیتروژن‌دار ([)» فسفره (و(00) و9 پتاسیم‌دار (16۲0) بررسی و توصیه شده است. ۱-۶-۱-۱ آثار و علائم شاخص - نوک برگهای متأثر از خسارات شوری به رنگ سفید در می‌آید. - لکه‌های کلروزه (علامت خسارت یون کلر) در بعضی از برگهای گیاه ظاهر می‌گردد. - رشد رویشی گیاه و پنجه زدن بوته‌ها کند و یا متوقف می‌شود. - در سطح مزرعه لکه‌های بدون پوشش گیاهی مشاهده می‌گردد. - علایم مشخصه خسارات ابتدا در برگهای اولیه و سپس در برگهای جوان و سرانجام در برگهای در حال رشد رویشی ظاهر می‌شود. - خسارات ناشی از "شوری" و یا "سدیمی بودن" ممکن است در شرایطی به همراه علائم کمبودهای عناصر غذایی از جمله فسفر (۳)» روی (710) و آهن (ع۲) و اثرات مسمومیت یون بُر (8) باشد. - کاهش در مقدار (میزان) جوانه زدن بدور - تأثیرگذاری برروی اعمال زیستی مانند تنفس "و فتوسنتز گیاهی" - کاهش تثبیت بیولوژیکی نیتروژن (۸۲) و معدنی شدن آن (ل٩)‏ در خاک - نقصان ارتفاع بوته‌ها و پنجه‌های گیاهی - افزایش میزان عقیم شدن " خوشه‌های گیاه برنج - جذب اضافی ین سدیم (1۵) بوسیله گیاه موجب کاهش وزن هزاردانه و کل میزان پروتئین در دانه می‌گردد. لیکن بر ویژگیهای ۱۳ ۲۳-0 ۳ - ۳۵۱۵۹۵۵۵۰ ۴۳ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - کلیاتی در مورد زراعت برنج ۷ هرچند از طریق اعمال آزمونهای مربوط به روی گیاه و یا خاک می‌توان موارد اثرات و خسارت شوری را بروی گیاه برنج تأیید مجدد نمود بطوری که : افزایش میزان (محتوی) سدیم (۵«) در بوته‌های گیاه برنج ممکن است نمایانگر خسارت ناشی از شوری باشد. که در نتیحه آن کاهش عملکرد محصول بوقوع می‌پیوندد. میزان بحرانی غلظت کلرور سدیم (۸1۵61) در بافتهای برگ که در آن علایم مسمومیت ظاهر شده است. در هرحال بطور قابل ملاحظه‌ای در ارقام متفاوت, مختلف می‌باشد. آرقامی که بیشترین مقدار (میزان) مقاومت به شوری (کلرور سدیم) را در بافت‌های گیاهی نشان می‌دهنده برحسب لزوم آن ارقامی نمی‌باشند که بیشترین فنوتییک (۳1۵۲۵1۷12) را بطور کلی در مقابل مقاومت به شوری دار می‌باشند. و نوعی همبستگی بین نسبت سدیم به پتاسیم (۱۷۵: 1) و مقاومت به شوری برقرار می‌باشد.ء بهرحال هیچ گونه سطح بحرانی مطلقی در بافت‌های گیاهی مشخص نمی‌باشد. در یک نسبت سدیم به پتاسیم (1۵: 1) بیشتر از ۲:۱ در دانه برنج ممکن است معرف ارقام مقاوم به شوری گیاه باشد. نسبت سدیم به کلسیم (۱۷۵:2-۵) در بافت گیاه مشخصهٌ مناسبی برای شوری نیست. زیر هیچ گونه رابطه‌ای بین میزان رشد (رویشی) و با غلظت کلرور سدیم (۱1۵61) در ساقه‌ها در محدوده‌های نسبت سدیم به کلسیم (2-): ۵) برابر با ۵-۲۵:۱ که به طور معمول در مزرعه وجود داردء قابل ارایه نمی‌باشد. ۵-۱-۱- کیفیت آب آبیاری از آنجایی که برای عملکرد مطلوب زراعت برنج کاربرد مقادیر قابل ملاحظه‌ای آب آبیاری مورد نیاز است» مصرف آبهای نامناسب از نظر کیفی می‌تواند موجب بروز و یا توسعه مشکلاتی در خاک گردد که پیامد آن برروی عملکرد محصول برنج اثرات نامطلویی برجای می‌گذارد. برخی از مسایل شاخص مرتبط با خاک که بر روی گیاه برنج موثر می‌باشد شامل اثرات شوری (نمکهای محلول زیاد)» کمبود عناصر روی (270) » فسفر (۳) و وفور میزان یون سدیم (۸۷8) که خود عامل مهمی در نامناسب شدن ویژگی‌های فیزیکی خاک استء می‌باشد. مشکل شوری در اکثر شرایط مرتبط یا مناطق با اقالیم خشک و یا نیمه خشک جهان است. بهرحال, مشکل شوری کم و بیش در نواحی برنج کاری این مناطق وجود دارد. نامطلوب بودن ویژگی‌های زهکشی خاکها که آنها را برای زراعت برنج تا حدودی متناسب نموده نیز خود از پیامدهای آثرات عامل شوری است. تراکم شوری که بوسیله نمکهای موجود در آب آبیاری در خاک ایجاد می‌گردد به مراتب سریعتر از فرایند شوری زدایی طبیسی خاکها بوسیله رواناب سطحی و تراوشات عمقی می‌باشد. هرچند عامل اصلی تجمع نمکها در خاک. آب آبیاری می‌تواند باشد لیکن کاربرد مواد معدنی (کودهای شیمیایی)» کودهای دامی و مواد زاید دیگر نیز می‌تواند در تجمع نمکها در نیمرخ خاک تأثیرگذار باشند. نوع نمکهای محلول موجد مشکل شوری مشتمل بر نمکهای محلول دارای کلسیم (4-)) منیزیم (۸18)» سدیم (0۷۵) کلر (ال)) سولفات (: 50) و نیترات (.۸/0) می‌باشند. گیاه برنج نسبت به نمکهای کلرور و نیترات در مرحله رشد گیاهچه‌ها بسیار حساس است. مسایل مرتبط با سدیم وابسته به طبیعت بعضی از انواع خاکها و نواحی خاصی استء هرچند در شرایطی آبهای آبیاری محتوی سدیم زیاد که موجب بروز مشکل می‌گردندء نیز وجود دارد. زیادی میزان سدیم می‌تواند برروی خصوصیات فیزیکی خاکها آن چنان اثرات نامطلوبی برجای گذارد که در -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ زهنسکی نتیجه آن استقرار گیاه نیز در خاک مختل گردد. کمبود عناصر روی و فسفر بیشتر مربوط به خاکهای قلیایی (دارای واکنش یا 011 دلیل گرایش کیفیت خاکها به قلیائیت, در ارتباط با استفاده از آبهای آبیاری با غلظت زیاد کلسیم» منیزیم و بیکربنات می‌باشد. زیرا می‌نمایند. بدین دلیل واکنش (011) محلول خاک افزایش حاصل می‌نماید که در نتیجه آن نوعی شیب واکنش (011) در خاک ایجاد می‌گردد که میزان واکنش در محل ورود جریان زیاد و به تبعیت از شیب در بخشهای پایین‌دست کمتر می‌باشد. قابل ذکر است که مرتبط با کیفیت آب ری ار از جمله معیارهای لازم به توجه در مدیریت موْر کاربرد آب بای د در مزرعه است. بدین دلیل انجام تجزیه‌های لازم برروی نمونه‌های آب مورد مصرف می‌تواند اقدامی موثر در تشخیص مسایل مبتلابه و پتانسیل‌های بروز مشکلات مترتبه گردد. هرچند با توجه به نوع منبع آب آبیاری» موارد لازم به ارزیابی که از طریق ارقام تجزیه جدول (۲-۱)- راهنمای عمومی تناسب کیفیت آب آبیاری برای زراعت برنج مقادیر لازم به توجه 4 برای ملاحظات محل آبگیری و ورود جریان آب به مزرعه گردند که در نتیجه آن کمبود عناصر بیکربنات ( س100]) (]/ ۵7۱1۵0 <) رم ۳۰۵ < یگریت ۳۸ 1 !۳ روی (720) و فسفر (0]) در خاکهای لومی سیلتی متصور است. هدایت الکتریکی (/۷ع1]) 1 ۷ < باعث افزایش میزان شوری خاک گردیده که در نتیجه آن به گیاهچه‌های برنج [پس از رسوب آهک] (۱۱/؟۱.۲۰۵4۹<) خسارت وارد و یا باعث از بین رفتن آنها می‌شود. برروی اندازه گیری هدایت الکتریکی (-)1]) موثر است و مقادیر زیاد کلر به (]/ ۳۱۱۵۹ <) 1( ۱۰۰ < | تنهایی می‌تواند بروی گیاهان خانواده بقولات در تناوب زراعی باگیاه برنج ۴ نسبت جذب سدیم (+]5۸) )<< موجب ایجاد خاک سدیمی گردید. که ویزگی‌های فیزیکی نامطلوبی دارد. 0010 < قسمت در میلیون (]/۱120) 2/0.,00۰۸18 ۰ ۵ [(118 +۲۸ )۰.۵] 5۸۸-720 با عنایت بر موارد مندرج در جدول می‌توان ارزیابی اجمالی کیفیت آب آبیاری را به شرح زیر خلاصه نمود. * غلظت کلسیم و بیکربنات» می‌تواند برای برآورد میزان آهک که در خاک رسوب خواهد نمودء مورد استفاده قرار گیرد. همچنین از طریق آنها می‌توان پیش‌بینی افزایش واکنش (011) خاک را در صورت استفاده طولانی مدت به انجام رسانید. * هدایت الکتریکی» بیانگر مجموع نمکهای محلول در آب آبیاری می‌باشد و از طریق آن می‌توان برآوردی از پتانسیل خسارت شوری به گیاه برنج را در شرایط کاربرد آب آبیاری بدست آورد. غلظت کلرء بدلیل پتانسیل ایجاد مسمومیت برای گیاهان خانواده بقولات که در تناوب زراعی پس از زراعت برنج مورد برنامه‌ریزی قرار می‌گیرند. با اهمیت می‌باشد به علاوه از جمله عوامل موّْثر بر افزایش هدایت الکتریکی آب آبیاری می‌باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - کلیانی در مورد زراعت برنج ۹ * نسبت جذب سدیم (5۸[4) نسبت سدیم به مجموع کاتیونهای کلسیم و منیزیم محلول است. این رقم برآوردی برای مشخص شدن اینکه چه مقدار سدیم در آب آبیاری نسبت به کلسیم و منیزیم وجود دارده می‌باشد. علاوه بر آن از طریق بررسی نسبت جذب سدیم می‌توان پیش‌بینی اینکه کاربرد طولانی مدت آب آبیاری می‌تواند کیفیت خاک مزرعه را سدیمی (سدیم زیاد) بنماید» مقدور است. 1-۱-۱- تناوب زراعی در سیستم‌های کشت و کار (زراعت) گیاه برنج در اراضی مرتفع (غیر ساحلی) در شرایط در دسترس بودن آب کافی و مساعد بودن شرایط آب و هوایی (اقلیم) می‌توان به دوبار کشت (زراعت) برنج اقدام نمود و پس از آبشوئی خاکهای شور نوعی تناوب زراعی مشتمل بر زراعت برنج و سار گیاهان مقاوم به شوری از جمله گیاهانی مانند شبدر و سسبان ( نوعی لوبیا ) ایجاد نمود که این تناوب اصلاحی از خاک و اراضی بایستی به مدت چند سال استمرار یاید. کشت و کار ارقام (واریته‌های) مقاوم به شوری در واقع راهکاری کوتاه‌مدت تلقی می‌شود زیرا ممکن است باعث افزایش شوری,» در صورت عدم اعمال سایر تمهیدات اصلاح و بهسازی خاکها در طولانی‌مدت گردد. ۸-۱-۱ تیمار نمودن بذور گیاه برنج در شرایط اقلیمی (أب و هوایی) معتدل که در آن مناطق کشت مستقیم بذور برنج مرسوم استء لازم می‌باشد که بذور را بوسیله ترکیبات اکسیدان (پراو کسید کلسیم به میزان ۱۰۰ وزن بذور) بمنظور بهبود جوانه زدن بذور و تسریع در تولید گیاهچه به‌دلیل افزایش کلسیم (۵-) و اکسیژن (,0) قابل عرضه تیمار نمود. در اقدامی دیگر می‌توان بذور گیاه برنج را بوسیله کلرور کلسیم (./۲4۴) برای افزایش غلظت میزان کلسیم (*۲0) نیز تیمار نمود. ۹-۱-۱ مدیریت در عملیات آبیاری ابتدا لازم است سطح مزرعه (کرت یا مجموعه‌ای از کرتها) بمدت ۲-۴ هفته قبل از کشت برنج بصورت مستغرق نگهداری شود و بایستی از کاربرد منابع آبهای سدیمی (دارای نسبت جذب سدیم زیاد) برای عملیات آبیاری چه به‌صورت مستقیم و یا متناوب با کاربرد آبهای غیرسدیمی اجتناب نمود. پس از کشت. خاک را از طریق روش غرقابی متناوب بایستی آبشویی نمود تا نمکهای اضافی دفع گردند. در مناطق کم آب ضرورت دارد که آب حاصل از بارندگی را برای کاربرد در دوره‌های خشکی برای آبیاری زراعت ذخیره نمود. (از طریق ایجاد مخازن ذخیره مزرعه‌ای). در مناطق ساحلی لازم است از پدیده تداخل آب شور دریا با آبهای زیرزمینی غیر شور جلوگیری نمود. ۱۰-۱-۱- کاربرد کودهای معدنی (شیمیایی) کاربرد روی (70) به میزان ۵-۱۰ کیلوگرم (خالص) در هکتار برای جلوگیری از بروز کمبود روی در گیاه تجربه شده است. مقادیر کافی فسفر (۳) نیتروژن و پتاسیم !) بایستی برای کاربرد در زراعت برنج اختصاص داده شود. کاربرد پتاسیم (16) ضرورت کامل (اساسی) دارد تا به این وسیله یا بدین وسیله نسبت‌های پتاسیم به سدیم (16: ۵) پتاسیم به منیزیم (ع۳: ۸1) و پتاسیم به -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۰ زهشیک کلسیم (16: ۵) در حدود مطلوب در گیاه ایحاد شود. منبع نیتروژن («) مناسب کود معدنی سولفات آمونیم می‌باشد و کاربرد نیتروژن (۷) بایستی بصورت سرک و در مراحل بحرانی رشد و نمو گیاه در چند نوبت متناوب باشد زیرا مصرف نیتروژن قبل از کشت در خاکهای شور و سدیمی نتایج مطلوب و مورد انتظار را حاصل نمی‌نماید. در خاکهای سدیمی» جایگزینی سدیم (۱۷۵) با کلسیم (۵) از طریق کاربرد گچ (سولفات کلسیم یا ژیپسم) ممکن است موجب کاهش در دسترس بودن فسفر (۳) برای گیاه گردیده که در نتیجه آن احتیاج به مصرف مقادیر بیشتری کود فسفردار (۳) وجود خواهد داشت. ۱۱-۱-۱- کاربرد و مدیریت مواد آلی کاربرد مواد اصلاح کننده یا بهساز که منشاء آلی دارند» اصلاح خاکهای سدیمی را به‌دلیل افزایش فشار جزیی گاز اکسید دوکربن (,0-)) که باعث کاهش واکنش (1آم) محلول خاک می‌گردد.ء را تسریع می‌نماید. کاربرد کلش برنج در مزارع شالیزاری منتج به بازیافت پتاسیم (16) مصرف شده بوسیله گیاه خواهد شد.ء برای بهبود ویژگیهای خاک و افزایش درجه حاصلخیزی آن استفاده از کودهای دامی توصیه می‌گردد. ۱۲-۱-۱- تقسیط و کاربرد پتاسیم از طریق محلول پاشی کاربرد چندباره پتاسیم» در دوره رشد و نمو گیاه برنج در حالت استفاده از ارقام (واریته‌ها) کمتر مقاوم برای زراعت برنج در خاکهای شور بسیار با اهمیت است. بنابراین کاربرد آن از طریق محلول پاشی در اواخر دوره گیاهچه‌ای و در مرحله شروع به خوشه رفتن گیاه برنج توصیه شده است. ۳-۱- برآورد نیاز آبی گیاه برنج نیاز آبی گیاه برنج به‌صورت مجموع مقادیر تبخیر و تعرق و تراوشات عمقی " (نفوذ عمقی) تعریف شده است. تبخیر و تعرق (و با نیاز آبی) عبارت از کمیت آبی است که برای تبخیر" از سطح آب و یا خاک در مزرعه و یا تعرق " گیاهان به‌مصرف می‌رسد و واحد بیان آن میلیمتر در روز است. تبخیر - فرایند بخار شدن (تغییر وضعیت فیزیکی آب از حالت مایع به گاز) آب از سطح خاک و یا آب می‌باشد و واحد بیان آن تعرق - هدر رفت آب از سطح برگ گیاهان است که برای بیان آن نیز از واحد مشابه‌ای یعنی میلیمتر در روز استفاده می‌شود. فرایند تبخیر و تعرق به‌طور عمده به‌وسیله شرایط اقلیمی (أب و هوایی) تعیین می‌گردد. به‌طوریکه این پدیده بیشتر مرتبط با دریافت انرژی خورشیدی به‌وسیله گیاه» سطح خاک و میزان درجه حرارت در مقایسه با پوشش گیاهی محدوده مورد نظر است. تبخیر و تعرق را می‌توان از طریق روشهای زیر اندازه‌گیری نمود: - روش لایسیمتری ۱ از ۳۳ 0 ۴-۳۵۰ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - کلیاتی در مورد زراعت برنج ۱۱ - آزمایش‌های مزرعه‌ای - اندازه‌گیری میزان رطوبت خاک و - روش اندازه‌گیری مقادیر ورودی و خروجی جریان در محدوده‌های وسیع از میان روشهای گفته شده رویه اندازه‌گیری لایسیمتری ارزان‌ترین و ساده‌ترین روش می‌باشد. از دیدگاه عملی, لایسیمترهای بدون کف (در انواع با و بدون گیاه) که می‌توان آنها را در محل‌های متفاوت نصب نمود و معرف شرایط طبیعی محدوده مورد بررسی می‌باشند و ملاحظات مرتبط با شرایط خاک و توپوگرافی در نتایج حاصل از آن ملحوظ است. می‌تواند نتایج مطلوب‌تری را حاصل نماید". در روش اندازه‌گیری تبخیر و تعرق بوسیله لایسیمتر بهتر آنست که سه عدد لایسیمتر با مشخصات زیر در هر محل (مزرعه) (۸) لایسیمتر بدون کف و دارای گیاه که از طریق آن می‌توان 1+۳ را برآورد نمود. (13) لایسیمتر بدون کف و بدون گیاه که بوسیله آن امکان محاسبه 3+۳ فراهم است. (0) لایسیمتر دارای کف لیکن فاقد گیاه که از طریق آن فقط می‌توان مقدار 3 را اندازه‌گیری نمود. (۱-۱) (ع)- )۸ < ]۳ (۲-۱) (1 +۳ )<۳-۳-۳+۳+ ]۳ ]۳ که در آن : میزان تبخیر از لایسیمتر بدون گیاه 7 تعرق گیاه (هان) درون لایسیمتر ۰ ۰.۰ ۰.۰ ۰ م۰ ۰.۰ ۱ 5 0 برای محاسبه نسبت تبخیر و تعرق (1) در سطح مزرعه آزمایشی در محدوده مطالعاتیء می‌توان رابطه زیر را بکار برد: 7۳.7 (۳-۱) ۳۵۷ < 7 : حا سس ۳0 آ[ا. میزان تبخیر و تعرق برحسب (میلیمتر در روز) 1٩‏ نسبت مربوطه (بدون بُعد) بدلیل آنکه میزان تبخیر (70/) را می‌توان بطور روزانه از ایستگاه هواشناسی در مزرعه آزمایشی اندازه‌گیری نمود بدین دلیل با جایگزینی آن در معادله (۳-۱) می‌توان مقدار ۳:7 را بدست آورد. # برای آگاهی تفصیلی به مندرجات "مدیریت آب در شالیزارها" نشریه شماره ۵۲۴ موْسسه خاکشناسی و حاصلخیزی خاک (موْسسه تحقیقات خاک و آب فعلی) وزارت کشاورزی و عمران روستایی(وزارت جهاد کشاورزی فعلی) (۱۳۵۶) مراجعه شود. ۰ ۳۷۵۵۲۵۹۵1۲۵۱۵۱ -۱ -------- صفحهٔ بعد -------- زهنسکی تذکر : به‌دلیل اینکه مقدار تبخیر و تعرق گیاهی (روزانه» ماهیانه و یا فصلی) هم چنین میزان تبخیر از سطح طشتک کلاس (۸) با زمان (روزانه» ماهیانه یا فصلی) تغییر می‌نماید. مقدار عددی نسبت مربوطه (16) نیز غیرثابت خواهد بود. بنابراین با انجام اندازهگیری‌های» موردنیاز و ثبت مشاهدات مربوطه می‌توان برای دوره‌های متفاوت رشد و نمو گیاه و یا فصول مرطوب و خشک سال نوعی رابطه تجربی (خطی یا غیرخطی) برای جفت‌های متناظر ۳۳۵ (به‌عنوان متغیر مستقل) و 11 (به‌عنوان متغیر وابسته) برقرار نموده و از نتایج حاصله در برنامه‌ریزی‌های آبیاری استفاده نمود. تابعی از بافت خاک و عمق سطح ایستابی می‌باشد. میزان آن می‌تواند از حدود ۱/۰ میلیمتر در روز در خاکهای رسی تا مقدار ۵۰/۰ میلیمتر در روز در خاکهای شنی متغیر باشد. ۱-۲-۱- عوامل موثر بر میزان نفوذ یا تراوشات عمقی در مزرعه 9 بافت و ساختمان لایه‌های متفاوت در نیمرخ خاکهای ریز بافت دارای مقادیر نفوذپذیری کمی می‌باشند در حالیکه در خاکهای درشت بافت مقدار تراوشات عمقی زیادتر است. همچنین خاکهایی با ساختمان ستونی دارای نفوذ عمقی زیادتری در مقایسه با خاکهای با ساختمان متراکم (فشرده) می‌باشند. ارتفاع سطح ایستابی در مزرعه» هرچند سطح ایستابی نسبت به سطح مزرعه کم عمق‌تر باشدء مقدار تراوشات عمقی آن کمتر * نفودپذیری (تراوش پذیری) خاک. مقدار تراوشات عمقی بطور مستقیم با میزان نفوذپذیری یا هدایت هیدرولیکی اشباع خاک تغییر * عمق استقرار لایه محدوده کننده (غیرقابل نفوذ)» هر چه لایه غیرقابل نفوذ کم عمق‌تر باشد میزان تراوشات عمقی در آن ۳-۱- اهداف کاربرد آب آبیاری ۱-۳-۱- روشهای افزایش آب به مزارع شالیزاری * روش استغراق دایم" در این روش مزرعه برنج از هنگام نشاء کاری تا دو هفته قبل از برداشت به‌صورت غرقاب دایم نگهداری می‌گردد. * روش آبیاری متناوب " در این روش استغراق متناوب به‌همراه زهکشی سطحی آب مزرعه برنج به‌انجام می‌رسد.ء به‌طوریکه سطح خاک مزرعه تا کاربرد تناوب بعدی آب آبیاری به‌صورت غیرمرطوب (خشک) در می‌آید. 6 0۵۵ -۱ 1۳6۰ 116113111161 - ۲ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - کلیاتی در مورد زراعت برنج ۱۳ ۲-۳-۱ مزایای آبیاری متناوب مزارع شالیزاری * موجب تهویه خاک مزرعه گردیده و بدین ترتیب از ایجاد مواد سمی و سایر ترکیبات زیان‌آور برای گیاه جلوگیری می‌شود. ٩‏ هرگاه به آب فرصت داده شود که به‌طور کامل در نیمرخ خاک نفوذ نمایدء به‌طوریکه سطح خاک مزرعه به‌حالت غیرمرطوب (خشک) درآیده اعمال این رویه موجب صرفه‌جویی در میزان آب مصرفی گیاه (برنج) می‌گردد. * مشکلات زهکشی مترتبه را به‌حداقل ممکن کاهش می‌دهد. ۳-۳-۱- معایب اعمال آبیاری متناوب در مزارع شالیزاری 9 به نظارت یا مدیریت دقیق‌تری در عملیات آبیاری نیاز است. * کنترل و دفع علف‌های هرز (أب دوست) مزرعه برنج به هزینه بیشتری نیاز دارد. ۶-۳-۱ توصیه‌های ضروری در مورد روشسهای افزایش آب آبیاری * در شرایط عدم وجود نتایج قطعی در مورد اختلاف (قابل ملاحظه) در عملکرد محصول در دو روش افزایش آب متذکره به مزارع برنج (یعنی آبیاری غرقاب دایم و متناوب) و مشروط به کنترل مطلوب علفهای هرزء در شرایط بروز حالت خشک سالی (کم آبی) و یا برای خاکهای نفوذپذیر اجرای عملیات آبیاری متناوب مزارع برنج توصیه می‌گردد. * برای تأمین کامل آب مورد نیاز گیاه (برنج)» اشباع نمودن و نگهداری میزان رطوبت خاک در این حالت رطوبتی (اشباع بودن) کفایت می‌نماید. لیکن در پنج روز پس از انتقال نشاء (نشاءکاری) مزرعه برنج حداقل بایستی در حالت اشباع کامل باشد. زیرا عدم نگهداری شرایط رطوبتی خاک در حد اشباع باعث بروز خسارت به گیاهچه‌های جوان (بوته‌های نشاء شده) خواهد شد که چنین خسارتی (تنش آبی) برای بوته‌ها قابل جبران نبوده و جمعیت بوته‌های جوان کاهش خواهد یافت. نتیجه اینکه کاربرد آب آبیاری به میزانی که فقط شرایط رطوبتی اشباع خاک را تأمین نماید به‌خصوص در زمان نشاءکاری تا دو تذکو : آب آبیاری را نبایستی برای کنترل علفهای هرز و آفات گیاهی مزارع به‌جز در شرایط فراهمی کامل آب به‌کار برد. * حداکثر میزان تحمل گیاه برنج به شرایط عمق آب استغراقی که در شرایط وفور آب آبیاری بایستی تطابق و به‌کار برده شود به‌شرح زیر توصیه گردیده است. جدول (۳-۱)- حداکثر میزان تحمل گیاه برنج به شرایط عمق آب استغراقی ردیف مراحل مختلف رشد گیاه تحمل گیاه به عمق استغراق (سانتیمتر) ۱ از زمان نشاء کاری تا مراحل اولیه پنجه زدن»* ٍ ۲-۵ مرتبط با ارتفاع بوته‌ها (گیاهچه‌ها) می‌باشد. * حداکثر طول دوره‌هایی که مزرعه برنج می‌تواند در شرایط غیراستاندارد رطوبتی (اشباع) درحالت کمبود آب آبیاری قرار گیرد در -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۴ زهشسک جدول (2-۱)- حداکثتر طول دوره های تحمل گیاه برنج به شرایط غیراستاندارد رطوبتی ارقام متن جدول برحسب روز است خاکهای ریزبافت([رسی) خاکهای میان بافت(شنی) ۰ سا ۶ ۹ 2-۱- بارندگی موْثر طبق تعریف کمیتی از باران که به‌طور موثری در محدوده اراضی مورد آبیاری به‌مصرف می‌رسد بارندگی موثر گفته می‌شود. ۱-2-۱- عوامل اثرگذار بر میزان بارندگی موثر * تراکم ریزش و توزیع زمانی بارش 9 عمق آب استغراقی در قطعات مورد کشت برنج * اندازه و چگونگی نگهداری پشته‌های (مرزهای) قطعات زراعی * روش آبیاری و تناوب انتقال آب به مزارع * وضعیت توپوگرافی اراضی * تأسیسات و تجهیزات زهکشی مزارع ۳-2-۱- روشسهای افزایش مقدار بارندگی موثر به‌میزان حداکثر ض ۰۰ مه ۰ ۰ مه ۰ ۰ 5 ۲ پ س ۰ ۹ ۰ ۳ دیا ۰ ی ۰ را ۰ ۳ ۰ : ۰ کی ۰ جدول (0۵-۱)- ارتفاع سطح سرریز قطعات مورد کشت برنج در مراحل متفاوت ارتفاع توصیه شده سرریز قطعات شالیزاری (سانتیمتر) مراحل رویش گیاه و یا اجرای عملیات مدیریت آبیاری خیساندن مزرعه و آماده سازی قطعات زراعی شالیزاری از دوره نشاء کاری تا مراحل اولیه پنجه زدن# دوره حداکثر پنجه زنی تا دوره خشکی مرحله زهکشی نهایی (۱۴-۱۰ روز قبل از برداشت محصول شالی) ۱-۳۱۵۵11۷۵ 1۵ ۲۵[[. ۲ ۰ ۳۳-00 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - کلیاتی در مورد زراعت برنج ۱۵ ۹ مرتبط با ارتفاع بوته های گیاه است. به‌طور کلی هرچند مرمت و بهبود پشته‌های مزرعه‌ای (مرز قطعات زراعی) موجب افزایش میزان ذخیره شدن آب در سطح قطعات خواهد شد.ء لیکن به‌هرحال محدودیت‌هایی برای عمق آب استغراقی گیاه برنج در مراحل مختلف رشد و نمو توصیه شده است. برای دستیابی به این مهم ضرورت دارد که نسبت به ساخت یا احداث نوعی سرریز به‌منظور کنترل ارتفاع سطح ایستابی (عمق آب) در مزارع مورد کشت برنج اقدام نمود. زیرا استغراق بیشتر از حدود مجاز (دوره زمانی) در مراحل آغازین رشد رویشی گیاه» پنجه زدن بوته‌ها را به تأخیر انداخته و موجب خسارت بر عملکرد محصول خواهد شد. * تطبیق برنامه آبیاری تعلیقی " برای آبیاری مزارع مورد کشت برنج ریزش مقادیر متفاوت بارندگی بروی سطح اراضی مورد کشت برنج که به‌هرحال قطعات زراعی مسطحی می‌باشند که به‌وسیله مرزهایی (پشته‌هایی) از یکدیگر مجزا و دارای ظرفیت ذخیره آبی می‌باشند موجب گردیده تا بتوان نسبت به تنظیم برنامه آبیاری تعلیقی به‌شرح جدول زیر اقدام نمود. جدول (1-۱)- ایام (روزهای) تعلیق عملیات آبیاری برای مقادیر متفاوت بارندگی روز قبل ردیف | محدوده های ریزش بارندگی روز قبل(میلیمتر) . ایامی که آبیاری می‌تواند تعلیق یا متوقف شود.(روز) 9 تذکر: ارقام و اعداد این جدول بدون تعدیل‌های محیطی در شرایط کشور کاربرد مستقیم نمی‌تواند داشته باشد و فقط بعنوان اطلاعات راهنما ارایه شده است. کاربرد عمق کم آب آبیاری به‌عنوان سطح استغراق آب در قطعات زراعی (شالیزاری) در شرایطی که عمق ارتفاع آب استغراقی ب‌روی سطح اراضی قطعات شالیزاری از میزان متعارف کمتر اعمال گردد. امکان استفاده موثرتر از آب حاصل از بارندگی به‌دلیل فزایش ظرفیت ذخیره آب برروی سطح قطعات زراعی (شالیزاری) فراهم خواهد بود. در شرایطی که آب استغراقی به‌صورت عمیق (ارتفاع) و تا ارتفاع سرریز قطعه شالیزاری انتخاب گردیده باشدء ریزش هر میزان بارندگی به صورت سرریز (روان آب) از سطح اراضی تخلیه و مورد استفاده در عملیات آبیاری قرار نخواهد گرفت. اجرای عملیات کاربرد متناوب آب آبیاری از آنجائیکه در جریان کاربرد متناوب آب آبیاری» اوقاتی وجود دارد که میزان استغراق آب به‌روی سطح اراضی شالیزاری ناچیز (از نظر عمق یا ارتفاع آب) و یا ایام زهکشی واقعی است. بدین دلیل شانس دریافت مقادیر بیشتر و مصرف زیادتر از مقادیر متفاوت بارندگی همواره وجود خواهد داشت. 6۰ 56 5100 6 ناگ - ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۶ زهشکی اجرای دقیق عملیات تسطیح قطعات اراضی شالیزاری مزارعی که به‌نحو مطلوبی تسطیح شده باشند در مقایسه با سایر مزارع مقادیر بیشتری از آب حاصل از بارندگی را می‌توانند ذخیره‌سازی نمایند. علاوه بر آن امکان نگهداری عمق سطح آب استغراقی به‌روی سطح اراضی (قطعات) به‌صورت یکنواخت (هم عمق یا هم ارتفاع) در قطعات شالیزاری وجود خواهد داشت. در نتیجه قطعات اراضی با شیب تند موجب هدررفت مقادیر آب بارندگی به‌صورت روان آب سطحی از محل سرریز قطعات زراعی می‌گردد. ۳-2-۱- روش برآورد میزان بارندگی موثر در محدوده مورد نظر 9 ارقام میزان بارندگی ماهیانه و روزانه معرف محدوده مورد نظر را باید انتخاب نمود به‌طوریکه طول دوره آماری آن حداقل ده سال باشد این ارقام را می توان از اداره هواشناسی منطقه دریافت نمود. * نسبت به ترسیم منحنی (نمودار) تغییرات (توزیع) ماهیانه ارقام به‌صورت سالیانه بایستی اقدام شود. * به‌روی گراف یا نمودار مذکورء نسبت به انتخاب دقیق فصول خشک و مرطوب اقدام نمود. * نسبت به تهیه جدولی اقدام گردد که نمایانگر متوسط بارندگی روزانه و روزهای بارانی در هر دوره ده روزه و یا به‌صورت * با فرض اینکه در محدوده مورد نظر تبخیر و تعرق روزانه ۶/۰ میلیمتر در روز و مقدار تراوشات عمقی نیز برابر با ۲/۰ میلیمتر در روز باشد. ملاحظه می‌گردد که مقادیر بارندگی افزون بر ۸۰ میلیمتر در یک دوره ده روزه نمی‌تواند به‌طور موثری مورد استفاده قرار گیرد و در صورتی که مقدار بارندگی ده روزه کمتر از ۸۰ میلیمتر باشد درصد بارندگی موثر آن ایام ۱۰۰:/ خواهد بود. هرگاه به‌عنوان مثال در دهه سوم خرداد ماه (ماه می) میزان متوسط بارندگی (ده ساله) برابر با ۹۰/۴ میلیمتر باشد درصد بارندگی موثر این دوره [ ۸۰+۹۰/۴(۱۰۰)] برابر با ۸۸/۵/ خواهد بود و این بدان معنی است که مقدار ۱۰/۴ میلیمتر بارندگی در این دوره (ده روزه) غیر موثر در صورتی که در محدوده مطالعاتی به‌عنوان مثال متوسط درصد بارندگی به ترتیب ۷۵/۵ و ۱۰۰ برای فصول مرطوبی و خشک سال محاسبه گردیده باشد. هرگاه در محلی ننتوان الگوهای فصول مرطوبی و خشک را به دقت تفکیک نمود. درصد متوسط ماهیانه (سال) می‌تواند به‌ کار گرفته شود. * هرگاه بعنوان نمونه جمع متوسط بارندگی در فصل مرطوبی برابر با ۱۷۳۸ میلیمتر و برای فصل خشک ۳۰۹/۲ میلیمتر باشد لیکن مقادیر بارندگی موثر این فصول به ترتیب ۱۳۱۰ و ۳۰۹/۲ میلیمتر از طریق ارقام جدول مربوطه قابل محاسبه خواهد بود. برای محاسبه معدل روزانه بارندگی موّْر در فصول مرطوبی و خشک می‌توان از روش بکار رفته در جدول (۷-۱) استفاده نمود. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - کلیانی در مورد زراعت باران موثر روزانه (میلیمتر) میرم ۳ ایام دوره خشک سال ۱ ِ س ۱ ۱ ی ۱ ۱ ی ل متوسط ده سال دوره آماری است. حلیل ارقام توزیع بارندگی بر پایه ۵ ۹ درصد از بارندگی , متفاوت سال : موثر ۱ ۱ 1 ۱ می ۱۰۰ : ۷۶ زوئن ۱۰ 5۲ ۱۰ جولای ۶۱ ۴۸ ۱۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۸ ادامه جدول (۷-۱)- تجزیه و تحلیل ارقام توزیع که ی ۲ کوست ی سس سس سس ی ی ۱ ۱۳۲ ۱/۸ ۲ دسامبر ۳ ۱۱ متوسط روزهای بارانی در فصل خشک ۱/۸ روز در هر ده روز متوسط روزهای بارانی در فصل مرطوب ۶/۷ روز در هر ده روز ۲۳ میلیمتر جمع بارندگی دوره خشک سال ۰ میلیمتر جمع بارندگی دوره مرطوب سال # - ارقام متن جدول متوسط ده سال دوره آماری است. تذکر : ارقام و اعداد این جدول مرتبط با مناطق با بارندگی موسمی است بارندگی بر پایه دوره های ده روزه * میانگین بارندگی با تناوب ده روزه درصد از بارندگی موثر تعداد روزهای بارانی ۵ متوسط بارندگی موثر سال ٍ شش و بدون تعدیلهای محیطی در شرایط کشور کاربرد مستقیم نمی تواند داشته باشد و فقط هک ایام متفاوت سال ۸ 2: ۱ ۰ ۳ ِ ِ ٍ ٍ ۱ ۳ بعنوان اطلاعات راهنما ارایه شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - کلیاتی در مورد زراعت برنج ۱۹ 4-2-۱ تعیین دوره‌های زمانی ایام مرطوب و خشک سال برای دستیابی به چگونگی تعیین ایام دوره‌های مرطوب و خشک سال, ارقام میزان بارندگی و متوسط درجه حرارت ماهیانه که معرف محدوده مورد نظر باشد را بایستی انتخاب نمود. به طوری که طول دوره آماری آن حداقل ده سال باشد. زیر درجه حرارت هوا و میزان بارندگی ماهیانه دو عامل می‌باشند که برای ترسیم منحنی چگونگی تغییرات رطوبتی و حرارتی خاکها از آنها استفاده به‌عمل می‌آید. برای ترسیم منحنی این تغییرات نسبت بارندگی (میلیمتر) به متوسط درجه حرارت (سانتیگراد) در این نمودار به صورت ۳-۲ منظور می‌گردد که در آن ۳ نمایانگر مقدار بارندگی ماهیانه و 7" مصرف متوسما درجه حرارت ماهیانه (دما) است. این شکل که بنام ""منحنی آمبروترمیک!"" محدوده مورد مطالعه دانسته می‌شوند. ایام زمانی دوره‌های مرطوب و خشک سال را نمودار می‌سازد. اعمال دقت برای انتخاب ماه شروع نمودار (ژانویه) و خاتمه آن (دسامبر) ضروری است. بدین ترتیب نموداری حاصل می‌گردد که بروی محور افقی آن ماههای سالء بروی محور عمودی سمت چپ درجه حرارت (با مقیاس عادی) و بروی محور عمودی سمت راست بارندگی (با مقیاس دو برابر درجه حرارت) قرار می‌گیرند. محل تقاطع منحنی‌های تغییرات درجه حرارت و بارندگی معرف ایام خشک سال و محدوده‌های زمانی خارج از آن بیانگر ایام مرطوب سال محدوده مورد بررسی خواهد بود. در مناطقی که پدیده یخبندان وجود داشته باشد ترسیم ایام آن برروی منحنی آمبروترمیک بصورت خطوط افقی نیز ضروری است. 0 013۲۵16۲۲۱۱۵ -۱ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۲ مبانی و معیارهای تعبین تناسب کاربری خاک و اراضی شالبزاری -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم-مبانی و معیارهای تعیین تناسب کاربری خاک ۳۳ به‌دلیل اینکه در مندرجات نشریه فنی شماره ۲۰۵ موسسه تحقیقات خاک و آب» تحت عنوان "راهنمای طبقه‌بندی اراضی برای آبیاری (سطحی یا ثقلی) در کشورء ویرایش سوم سال ۱۳۷۹" به موارد کاربری خاک و اراضی شالیزاری عطف توجه نگردیده بدین دلیل کاربرد مبانی و معیارهای ارایه شده در آن برای زراعت برنج خالی از اشکال نمی‌تواند باشد. از این نظر در صورت عدم تهیه و تدوین مبانی و معیارهای تعیین تناسب کاربری خاک و اراضی شالیزاری, تهیه و تدوین مبانی و معیارهای لازم برای آمور مدیریت آبیاری» زهکشی, مکانیزاسیون» تجهیز و نوسازی اراضی در سطح قطعات زراعی و شبکه‌های آبیاری و زهکشی به سهولت امکان‌پذیر نمی‌باشد. از این نظر ضرورت داشت تا به‌جای طبقه‌بندی اراضی برای خاکهای تحت کشت زراعت برنج, نسبت به تهیه و تدوین راهنما یا استاندارد "تناسب کاربری اراضی شالیزاری" اقدام لازم به‌عمل آید. با افزایش روزافزون جمعیت» امنیت و سلامت غذایی جایگاه ویژه و مهمی در جوامع انسانی یافته است. برای قرن‌های متمادی افزایش میزان تولید محصولات کشاورزی از طریق افزایش سطح زیرکشت امکان‌پذیر بود و پس از آن توجه خاص معطوف به افزایش میزان عملکرد محصول در واحد سطح گردید. این رویکرد نیز کوتاه‌مدت خواهد بود زیرا هر گیاه زراعی (فصلی, یکساله و یا چندساله) از جنبه‌های اکولوژیکی و ژنتیکی سقف تولید عملکرد محصول محدود و مشخصی داشته و بنابراین آنچه می‌تواند راهکار اخیر را تقویت و با دوام‌تر نماید "استفاده بهینه و مناسب از منابع آب» خاک و اراضی" است. شواهد موجود نمایانگر آنست که استفاده از منابع خاک و اراضی در شرایطی بهینه و پایدار نبوده و فرایندهای تخریب و انحطاط منابع اراضی در حال تشدید قابل ملاحظه‌ای است» این پدیده در شرایطی در حال وقوع و تسریع می‌باشد که برای تشکیل و تکامل هر یک سانتیمتر خاک به مدت زمانی در حدود یکصد سال و با بیشتر نیاز است. ۳-۲- طبقه‌بندی خاک از نظر توانمندی تولید محصول سیستم ارزیابی پا طبقه‌بندی خاک از نظر تولید محصول, بایستی بر مبنای توانمندی تولید محصول براساس ویژه‌گیهای خاک صورت پذیرد. در این سیستم هر "مشخصه" خاک بایستی به درستی و برمبنای مبانی و معیارهای ثابتی مورد ارزیابی قرار گرفته. عوامل محدود کننده عملکرد محصول نیز بایستی مورد مطالعه و امعان‌نظر باشد و این عوامل (ویژگیها پا مشخصه‌ها) به‌صورت علایم و اعداد (از پیش تعریف شده‌ای) برروی نقشه‌های مربوطه ارایه و درج گردد. به‌دلیل آنکه نقش خاک در تولید محصول (عملکرد) به‌طور طبیعی با نوع گیاه (زراعی یا باغی)» رقم و وارتیه مورد عمل, روشهای کشت و کارء شرایط اقلیمی و غیره می‌تواند دارای دامنه تغییراتی باشد. بنابراین برای بنیان "موارد مورد ارزیابی" ضرورت دارد تا دامنه و حدود تغییرات مشخصه‌های مورد ارزیابی با دیدگاههای ملی و یا منطقه‌ای تهیه و تدوین گردد. از دیدگاه کلی, مطالعات ارزیابی اراضی باید رافع ابهامات و سئوالات مشروحه زیر باشد: -------- صفحهٔ بعد -------- ۲۴ زهکتسی - وضعیت استفاده از اراضی در شرایط فعلی چگونه می‌باشد و در صورتی که این کاربری بدون تغییر استمرار یابد چه مورد یا مواردی متصور خواهد بود. - عملیات اصلاحی پیشنهادی در مورد نوع استفاده فعلی از اراضی چه می‌باشند. - با مدنظر داشتن شرایط اقتصادی و اجتماعی منطقه» موارد دیگر کاربری تناسب از اراضی کدامند. - از میان انواع استفاده‌های محتمل از اراضی» کدام گزینه "پایدارتر" است. - آثار منفی انواع کاربری‌های پیشنهادی بر ویژگیهای فیزیکی» اجتماعی و اقتصادی در منطقه چگونه خواهد بود. - هزینه‌های جاری برای تولید محصول و در شرایط حداقل اثرات منفی چه مقدار است. - فواید حاصل از اجرای موارد پیشنهادی کاربری اراضی به چه میزانی است. در حالاتی که قرار باشد برای استفاده‌های متنوع و پیشنهادی از اراضی, تغبیراتی ایجاد گرددء علاوه بر موارد گفته شده ارایه جوابیه به سوالات تکمیلی زیر نیز ضروری خواهد بود. - تغییرات لازم و امکان‌پذیر کدام هستند و چگونگی اجرای آنها چگونه است. - میزان هزینه‌های ثابت و ضروری به چه میزانی می‌باشد. بدیهی است که مطالعات ارزیابی اراضی» تعیین کننده انواع تغییرات لازم نبوده بلکه فقط این مطالعات ارقام و اطلاعات لازمه را تهیه خواهد نمود. برای انجام مطالعات ارزیابی اراضی,» رعایت اصول پایه‌ای مربوطه الزامی بوده و در کلیه مراحل مطالعاتی و اجرایی مدنظر داشتن آنها محور اصلی مطالعات است. در ارزیابی تناسب اراضی شالیزاری نیز بایستی اصول شش‌گانه و مشروحه زیر همواره مورد نظر باشد. - تناسب اراضی برای انواع کاربری‌هایی که از قبل مشخص و پیشنهاد شده مورد بررسی و طبقه‌بندی قرار گیرد. - در فرایند ارزیابی مقایسه‌ای بین "سود حاصله" و "هزینه‌های " مورد نیاز در انواع متفاوت اراضی ضروری است. - مطالعات ارزیابی منابع خاک و اراضی» نوعی بررسی چند تخصصی می‌باشد. بنابر این استفاده از خدمات و یا مشاورت کارشناسان متخصص رشته‌هایی نظیر علوم طبیعی و فن‌آوری‌های متنوع و مربوط به استفاده از اراضی مانند متخصصین زراعت, جنگل,» مرتع» آبیاری» خاکشناسی و غیره الزامی است. - مبانی ارزیابی اراضی با توجه به مشخصات فیزیکی» اقتصادی و زمینه‌های اجتماعی محدوده یا منطقه مورد نظر "پایه‌ریزی" می‌گردد. - تناسب اراضی بایستی بر پایه انواع استفاده‌های "پایدار " برای هر منطقه به‌انجام رسد. - مطالعات ارزیابی اراضی برحسب ضرورت بایستی مشتمل بر بیش از یک نوع کاربری از اراضی باشد. توجه : در مطالعات مورد نظر ارزیابی اراضی برای کشت برنج (شالیزار) هرگاه گیاه دیگری نیز مورد زراعت قرار می‌گیرد. که قابلیت مقایسه با زراعت برنج را داراست. به‌منظور رعایت مفاد گفته شده باید موارد کشت و یا عدم کشت گیاه برنج مورد بررسی و مقایسه قرار گیرد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم-مبانی و معیارهای تعیین تناسب کاربری خاک ۳۵ ۶-۲- روش ارزیابی توانمندی تولید محصول اراضی مطالعات تناسب خاک و اراضی برای زراعت برنج در سطوح مختلفی قابل اجرا خواهد بود. بدیهی است که هر یک از سطوح, کاربری خاص مربوطه را داشته و در موارد مناسب به‌کار گرفته می‌شود به‌طور کلی سطوح مطالعات ارزیابی اراضی را می‌توان به شرح زیر به‌انجام رسانید: ۱-2-۲ مطالعات ارزیابی اجمالی ! این مطالعات به منظور شناسایی کلی و بررسی امکانات توسعه در مقیاس کلان و ملی به انجام می‌رسد. در این سطح از مطالعات تجزیه و ۲-2-۲ مطالعات نیمه تفصیلی ۲ تصمیم در مورد انتخاب نوع پروژه امکانات پیشرفت و یا ادامه نوع خاصی از توسعه را فراهم می‌سازد. ۳-2-۲ مطالعات تفصیلی " این مطالعات در جریان برنامه‌ریزی و طراحی عملی و یا برنامه‌ریزی و انجام مشاوره در سطح مزرعه ضرورت اجرا می‌یاید و اغلب پس از تصمیم‌گیری در مورد اجرا به‌انجام می‌رسد. علاوه بر آنچه بیان گردید در ارزیابی تناسب اراضی به روش سازمان خواربار و کشاورزی جهانی (۲۳۸0) ساختاری تعریف شده است که استفاده از آن کاربران را از تعاریف مشابه بی‌نیاز می‌نماید. در این ساختار و در بالاترین سطح اراضی به دو رده و هر رده به چند تحت رده و هر تحت رده به چند کلاس تقسیم می‌شوند". بیان مختصر سطوح گفته شده به شرح زیر می‌باشد: ۵-۲۳ رده‌های تناسب اراضی در آرزیابی تناسب اراضی, رده تعیین کننده تناسب و یا عدم تناسب اراضی برای نوع استفاده مورد نظر است بنابراین دو رده "مناسب " 9 "نامناسب " قابل تفکیک می‌باشد. ۱ ۲ - 56: ۱- 1110 ۳ - [40 #* برای آگاهی تفصیلی به مندرجات "مبانی ارزیابی اراضی"» نشریه فنی شماره ۵۵ع موْسسه تحقیقات خاک و آبء سازمان تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی» وزارت کشاورزی (۱۳۶۳) مراجعه شود. -------- صفحهٔ بعد -------- اگر نوع استفاده موردنظر سودآور بوده به گونه‌ای که هزینه‌های انجام شده را بدون ایجاد خسارت جدی و غیرمنطقی (نامعقول) به منابع طبیعی توجیه نماید.ء اراضی در رده مناسب قرار گرفته و با علامت " ‎٩‏ " مشخص می‌شوند. ۲-۵-۲- رده نامناسب؟ این قبیل اراضی به دلیل یف کیفیت‌های محدود کننده برای استفاده مورد نظر مناسب نمی‌باشند دلایل نامناسب بودن می‌تواند اقتصادی و یا ناپایداری نوع بهره‌برداری باشد این رده باعلامت اه مشخص می‌شوند. ۳-۵-۲- کلاس‌های تناسب اراضی هر رده می‌تواند به کلاسهایی تقسیم شود. تعداد کلاسهای هر رده حسب مورد می‌تواند تغییر یابد لیکن توصیه می‌شود که در مورد رده تناسب. اراضی به سه کلاس تفکیک شوند و در شرایط خاص نیز از پنج کلاس تجاوز ننماید. در صورتی که رده تناسب به سه کلاس تقسیم گردد. شرح کلاسها به‌طور تقریبی استاندارد بوده و به شرح زیر قابل توصیف می‌باشند. ۱-۳-۵-۲ کلاس ,5 اراضی کاملاً مناسب" این اراضی برای نوع استفاده مورد نظر محدودیت قابل ملاحظه و مهمی نداشته و یا محدودیت‌های آن به‌حدی است که اثر معنی‌داری بر سود حاصله نخواهد داشت و میزان هزینه‌های لازم نیز از یک سطح منطقی و قابل قبول تجاوز نمی‌نماید. ۲-۳-۵-۲- کلاس 57 اراضی نسبتاً مناسب* این اراضی برای استفاده خاص و مورد نظر دارای محدودیت‌های نسبی زیادی هستند که موجب کاهش عملکرد محصول و سود حاصله می‌گردد. هزینه‌های لازم به‌طور نسبی افزایش داشته لیکن قابل توجیه می‌باشد و سود حاصل نسبت به اراضی کلاس 5۱ ۳-۳-۵-۲ کلاس .5» اراضی با تناسب کم" این اراضی دارای محدودیتهای شدیدی هستند که موجب کاهش زیاد عملکرد محصول و سود حاصله می‌گردد به گونه‌ای که در شرایط خاص نیز می‌توان از ۱" تناسب مشروط " استفاده نمود.ء تناسب مشروط حالتی از رده مناسب !۱ 5 ۱" است که بوسیله ۱- 50:0 عامانانناگ ۲-۹۵۱ عامانازیاگ 1۵۳۱۲ - ۳ 5۱0 ۹1000۲۵۱۵1۷ -۴ اک ۵[1۷ ۹/1021 - ۵ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم-مبانی و معیارهای تعیین تناسب کاربری خاک ۳۷ تأمین شروط لازم است» توصیه می‌گردد حتی‌الامکان از طبقه‌بندی اراضی تحت این کلاس خودداری شود و تنها در شرایطی که کلیه موارد زیر برقرار باشند.ء از آن استفاده شود. - بدون ایجاد شرط اراضی در رده نامناسب ویا در پایین‌ترین کلاس مناسب قرار گیرند. - پس از احراز شرایط مطلوبء اراضی حداقل دو کلاس ارتقاء یابند. - وسعت منطقه‌ای که مناسب مشروط طبقه‌بندی می‌شود نسبت به کل منطقه جزئی و کم باشد. کلاس‌های رده نامناسب " ۱۷ " نیز به شرح زیر می‌باشند: 2-۳-۵-۲ کلاس .۲ ۰ اراضی در شرایط حاضر نامناسب! این اراضی دارای محدودیت‌هایی هستند که امکان رفع یا کاهش آنها در شرایط آتی وجود دارد لیکن به علت هزینه‌های زیاد و کمبود اطلاعات در شرایط فعلی امکان‌پذیر نمی‌باشد. ضمن آنکه محدودیت‌ها به حدی شدید است که امکان نوع استفاده مورد نظر وجود ندارد. ۵-۳-۵-۲ کلاس ‎٩,‏ » اراضی نامناسب دایم ۲ محدویت‌ها در این قبیل اراضی به حدی است که امکان نوع استفاده مورد نظر وجود ندارد و نوع محدودیت‌ها به‌گونه‌ای است که در شرایط آتی امکان رفع یا کاهش آن نیز متصور نمی‌باشد طبقه‌بندی کمی برای تعیین و تفکیک کلاسهای رده نامناسب ضروری نیست زیرا اقتصادی نبودن این نوع استفاده محرز است. 2-۵-۲ تحت کلاسهای تناسب اراضی تحت کلاسهای تناسب اراضی نشان دهنده نوع محدودیت‌ها بوده و به‌طور معمول با حروف کوچک انگلیسی که بطور قراردادی انتخاب می‌گردند نمایش داده می‌شوند. مانند تحت کلاس /,5 که نشان دهنده محدودیت عوامل حاصلخیزی در خاک است. در تفکیک تحت کلاسها موارد زیر توصیه شده است: - تحت کلاسها در حداقل ممکن انتخاب می‌شوند تا تفاوتهای موجود در یک کلاس را به خوبی نشان دهنده علایمی که برای نشان دادن نوع محدودیت‌ها بکار می‌روند نیز حداقل بوده و به یک یا دو حرف بسنده شود. محدودیت‌های تحت کلاسهای نامناسب را نیز می‌توان با همان حروف نمایش داد لیکن الزامی نمی‌باشد مانند ۸/۱۸۸ و غیره... ۵-۵-۲۳ واحدهای تناسب اراضی هر یک از زیرکلاسها به واحدهای مختلفی تقسیم می‌شوند. واحدهای یک تحت کلاس دارای درجات تناسب و نوع محدودیت یکسان در سطح کلاس و تحت کلاس هستند. اختلاف بین واحدها در خصوصیات نوع محصول تولیدی و وجوه فرعی در کاربرد مدیریت آنها است. تعیین واحدهای مختلف تناسب اراضی طی مطالعات تفصیلی و در سطح برنامه‌ریزی مزرعه امکان‌پذیر است. واحدها با شماره‌هائی که بعد از یک خط در اطاهازنگ ۵0۱ 00۳۳۵۵1۵۲ -۱ اطهازیاگ 001 ۳۵۳۵610۷ - ۲ -------- صفحهٔ بعد -------- جلوی تحت کلاسها درج شده مشخص می‌گردند. مانند ۱-/,گ و ۲- /,گ و غیره... تعداد واحدهای یک تحت کلاس محدودیتی ندارد". 1-۳- مبانی ارزیابی اراضی ارزیابی اراضی در حقیقت تعیین کننده عکس‌العمل زمین در برابر نوع خاص بهره‌برداری است. بدین ترتیب رابطه بین زمین و نوع بهره‌وری مشخص گردیده و نوع استفاده مناسب از زمین تعیین می‌گردد. در ارزیابی اراضی به‌طور عمده دو جنبه مورد بررسی قرار می‌گیرد. الف- فیزیکی, این مورد شامل خاک پستی و بلندی و شرایط اقلیمی است که عوامل به‌طور تقریبی ثابت می‌باشند. ب - اجتماعی- اقتصادی» این جنبه شامل اندازه قطعات زمین» سطح مدیریت., وضعیت نیروی کار امکانات دسترسی به بازار و غیره... هستند که این عوامل به‌طور عمده متغیر هستند. با توجه به موارد گفته شده ملاحظه می‌گردد که هدف اصلی ارزیابی استفاده بهینه از اراضی با بررسی جنبه‌های فیزیکی و اجتماعی - اقتصادی است. روش‌های مختلفی برای ارزیابی اراضی وجود دارد که از آن جمله می‌توان به "روش سازمان خواربار و کشاورزی جهانی (۳۸0)* به دلیل سهولت محاسبات آشاره نمود. بدین دلیل روشی معمول و رایج می‌باشد. در این فصل نیز تلاش گردیده که این روش محور تهیه و تدوین راهنما یا استاندارد "تناسب کاربری خاک و اراضی شالیزاری (برای کشت برنج)" به قرار گیرد. سازمان مد کور (۲۸۵) چهار نوع طبقه‌بندی را برای تعیین تناسب اراضی به شرح زیر مطرح نموده است. ۱-1-۲۳ طبقه‌بندی کیفی در این نوع طبقه‌بندی کیفی» مشخصات فیزیکی زمین با نیازهای بهره‌برداری مقایسه می‌گردد و با توجه به محدودیت‌ها و تیپ ۲--۲- طبقه‌بندی کمی این نوع طبقه‌بندی کمی, براساس میزان تولید محصول در هر واحد اراضی و عوامل مختلف اقتصادی نظیر مقدار هزینه‌ها و درآمدها تعیین می‌گردد. در این طبقه‌بندی فقط شرایط فعلی مورد بررسی قرار گرفته و محدودیت‌ها بدون بررسی امکان تعدیل یا اصلاح منظور می‌شود. طبیعیء وزارت کشاورزی (۱۳۶۳) مراجعه شود. -------- صفحهٔ بعد -------- قصل دوم-مبانی و معیارهای تعیین تناسب کاربری خاک ۳۹ ۶4-1-۲۳ طبقه‌بندی تناسب اراضی در شرایط آتی ۷-۲- تعاریف پایه ۱-۷-۲- زمین به محیط فیزیکی اطلاق می‌گردد که مشتمل بر اقلیم» پستی و بلندی» خاک, شرایط هیدرولوژی و پوشش گیاهی است. اجزای بیان شده تعیین کننده توانمندی زمین برای بهره‌وری خاص و موردنظر است. این تعریف مشخصات اقتصادی و اجتماعی را شامل نمی‌گردد. ۲-۷-۲ تیپ بهره‌برداری از اراضی ! زیرمحموعه‌ای از نوع کلی استفاده از زمین است که به نوع محصول و مدیریت اعمال شده بستگی دارد در هر تیپ بهره‌برداری از اراضی» علاوه بر نوع محصول و یا تناوب زراعی (گیاهان) روش بهره‌برداری از زمین و یا مدیریت آن به‌طور دقیق تعیین می‌گردد. ۳-۷-۲- مشخصات اراضی ۲ شامل ویژگی‌های قابل اندازه‌گیری محیط فیزیکی رویشگاه گیاه است. این خصوصیات ضمن دوره مطالعه اراضی اندازه‌گیری شده و در ارزیابی مورد استفاده قرار می‌گیرد. عمده‌ترین ویژگی‌های مورد نظر را می‌توان به شرح زیر فهرست نمود : - اقلیم ۳" - پستی و بلندی شیب ]۰ - مرطوبی خاک "۷۷" - خواص فیزیکی خاک "5" » عمق خاک » مقدار آهک خاک » میزان گچ خاک (ن]ا) 11111701100 10 ۱۰ (عآ) 601107001011 000] ۳ . خصوصیاتی قابل اندازه‌گیری» محاسبه و یا تخمین می‌باشند که نیازهای کاربری اراضی را بطور مستقیم و صریح امکان‌پذیر نماید. -------- صفحهٔ بعد -------- - ویژگی‌های به‌طور نسبی ثابت و مرتبط با حاصلخیزی خاک "۳ " ظرفیت تبادل کاتیونی رس » درصد اشباع بازی » میزان مواد آلی - شوری و قلیائیت خاک "۸ " » درصد سدیم تبادلی (۳5۳) » نسبت جذب سدیم (5۸[4) ۳ ۰ ۰ ۸-۲- معیارها و روشهای ارزیابی اراضی ارزیابی تناسب اراضی به‌طور معمول به دو صورت کلی زیر به‌انجام می‌رسد. ۱-۸-۳- روش محدودیت روش محدودیت از دو طریق قابلیت اعمال و کاربرد می‌تواند داشته باشد. ۱-۱-۸-۲ روش محدودیت ساده در این روش محدودیت‌های زمین با نیازها و شرایط مطلوب رشد و نمو گیاه (هان) مقایسه گردیده و محدودیت‌ها در سطوح متفاوت به شرح زیر طبقه‌بندی می‌شوند. بدون محدودیت. مشخصات زمین برای گیاه مورد نظر مطلوب بوده و عملکرد آن حداکثر است. محدودیت متوسط. خصوصیات زمین برای گیاه مورد نظر محدودیت‌های نسبی زیادی داشته, لیکن عملکرد محصول هنوز سودآور است. محدودیت شدیدء مشخصات زمین برای گیاه مورد نظر به حدی محدود کننده است که به‌دلیل بحرانی بودن وضعیت عملکرد محصول, حصول هیچ گونه سودی متصور نیست. محدودیت خیلی شدیدء خصوصیات زمین برای گیاه مورد نظر دارای محدودیت‌های زیاد و عدیده معمولاً غیرقابل اصلاح است. به‌گونه‌ای که اقدام به کشت (زراعت) در این قبیل اراضی همواره با زیان به همراه بوده و بدین دلیل هیچ گونه کشتی در آن در این حالت محدود کننده‌ترین عامل تعیین کننده کلاس تناسب اراضی می‌باشد. ۳ - ]2۵ 0۵۷ -------- صفحهٔ بعد -------- قصل دوم-مبانی و معیارهای تعیین تناسب کاربری خاک ۳۱ در این روش علاوه بر سطح محدودیت. تعداد این عوامل نیز مورد توجه قرار گرفته و با عنایت بر ویژگی‌های توامان آن» کلاس نهایی طبقه‌بندی اراضی تعیین می‌شود.ء بدین دلیل در مقایسه با "روش محدودیت ساده ", تعیین کلاسهای اراضی واقعی‌تر است. خیلی شدید ۴۱( مشخحص شده و سس با استفاده از جدول (۱-۲) کلاس تناسب اراضی تعیین می‌گردد. جدول (۱-۲)- تعداد و شدت محدودیت‌ها و کلاس اراضی کلاس زمین تعداد و شدت محدودیت‌ها (: 5) کاملاً مناسب واحدهای اراضی محدودیتی ندارندء یا فقط ۴ محدودیت کم دارند. (5۲) نسبتاً مناسب واحدهای اراضی بیش از ۴ محدودیت کم دارند و یا حداکثر ۳ سطح محدودیت متوسط را دارا هستند. واحدهای اراضی بیش از ۳ سطح محدودیت متوسط و یا یک و بیش از یک سطح محدودیت شدید دارند. (: 81) در شرایط فعلی نامنا واحدهای اراضی دارای محدودیتهای خیلی شدید لیکن قابل اصلاح می باشند. (1۷7) نامناسب دایم واحدهای اراضی دارای محدودیتهای خیلی شدید و غیرقابل اصلاح می باشند. در این روش محدودیت‌ها بصورت "کمی" مورد بررسی قرار گرفته و به هر محدودیت درجه‌ای بین "صفر" تا "یکصد" منتسب (متعلق) می‌گردد. هرگاه مشخصه مورد ارزیابی برای نوع بهره‌برداری موردنظر به‌طور کامل مطلوب باشد. " درجه ۱۰۰ " و در شرایطی که کاملاً نامطلوب باشد " درجه صفر" به آن تعلق می‌گیرد. به‌دلیل آنکه در ارزیابی تناسب کاربری اراضی شالیزاری (کشت برنج) استفاده از این روش (پارامتریک) توصیه گردیده است بدین دلیل عطف توجه خاص به نکات زیر ضروری است: - برای جلوگیری از تکرار و اثرات متقابل مشخصات (مختصات) مورد ارزیابی که موجب کاهش "شاخص زمین" می‌گردد بهتر آن است که مشخصه‌های مورد بررسی یا "کیفیت اراضی" به حداقل لازم و کافی تقلیل داده شود. - برای درجه‌بندی مشخصه‌های مورد بررسی» یک مشخصه در طیف وسیع‌تر بعنوان مثال ۲۵ تا ۱۰۰" و مشخصه با اهمیت کمتر در طیف محدودتر مانند ۶۰۲ تا ۱۰۰" درجه‌بندی گردند. - هرگاه مشخصه با اهمیتی از زمین به میزان بیش از حد معمول و متعارف "مناسب" باشدء می‌توان از درجات بیشتر از یکصد ۹-۳ مراحل تعیین تناسب کاربری خاک و اراضی تناسب شرایط لازم برای زراعت برنج را می‌توان در دو حالت دیم و آبی (فاریاب) بررسی نمود. در حالتی که اقدام به زراعت دیم گیاه برنج مورد نظر باشد ضرورت دارد تا دوره زراعت برنج در محدوده دوره رشد گیاه قرار داشته باشد. دوره زراعت گیاه از زمان جوانه زنی بذور تا مرحله رسیدن کامل محصول (دوره بلوغ کامل) دانسته می‌شود و در حالی که دوره رشد گیاه» طبق تعریف سازمان خواربار و کشاورزی جهانی (۳۸0) به دوره (ایامی) اتلاق می‌گردد که در آن دوره شرایط رطوبتی و حرارتی برای تولید و عملکرد محصول فراهم باشد. از -------- صفحهٔ بعد -------- زهکشی دیدگاه رطوبتی» شروع دوره رشد در ایامی است که میزان بارندگی از نصف مقدار "تبخیر و تعرق" که با استفاده از روش پنمن! محاسبه با برآورد می‌گردد بیشتر بوده و فرصت کافی برای تبخیر ۱۰۰ میلیمتر رطوبت ذخیره شده در نیمرخ خاک وجود داشته باشد. برای بررسی و تعیین تناسب کاربری اراضی به عنوان زراعت برنج, ابتدا لازم است که شرایط اقلیمی (آب و هوایی) منطقه مورد نظر یا مطالعه بررسی و مورد ارزیابی قرار گیرد و در شرایطی که وضعیت اقلیمی برای زراعت برنج مناسب تشخیص داده شود آنگاه عوامل و محدودیت‌های خاک و اراضی مورد بررسی و مطالعه قرار گیرد. ۱-۹-۲- ویژ گیهای اقلیمی (آب و هوایی) از میان عوامل اقلیمی متعدد.ء چهار عامل بارندگی» درجه حرارت (دما میزان رطوبت نسبی و مقدار تشعشع خورشیدی در این بررسی مورد نظر می‌باشند. هرگاه اقدام به زراعت آبی برنج مورد نظر باشد می‌توان از بررسی عامل بارندگی نیز صرفنظر نمود. زیرا آب مورد نیاز زراعت از طریق عملیات آبیاری تأمین می‌گردد. ویژگیهای آب و هوایی (اقلیمی) مورد نیاز برای زراعت آبی گیاه در جدول (۳-۲) ارایه گردیده است. به‌طوری که از جدول قابل استنباط می‌باشد سه عامل درجه حرارت (دما4 رطوبت نسبی و میزان تشعشع خورشیدی (نسبت‌های ساعات آفتابی) در جدول مندرج گردیده بدین دلیل توصیه شده است که برای تعیین چگونگی تناسب اراضی از روش "پارامتریک" استفاده شود. دراین روش ابتدا بایستی برای هر مشخصه با اعمال میان‌یابی درجه‌ای تعیین گردد و سپس حداقل درجات هر گروه (از مشخصه‌های درجه حرارت, رطوبت نسبی و تشعشع خورشیدی) مشخص شود و با استفاده از "روش ریشه دوم" بر مینای سه درجه (۱-۲) تا بش < ]7 که در آن: [) < شاخص اقلیمی 0 > حداقل درجه از بین درجات سه گروه ۲ ۸.3 < درجات سایر گروهها (سه گروه دیگر) می‌باشند. به عنوان مثال» با کاربرد جدول (۲-۲) اگر حداقل درجه (ع1۵1) در گروه بارندگی ۵ در گروه درجه حرارت ۵۰ در گروه رطوبت ۷۰ و در گروه تشعشع ‎٩۰‏ باشد شاخص اقلیمی برابر است با : ۱ ۱۳ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم-مبانی و معبارهای تعیین تناسب کار جدول (۲-۲)- ویز گی میانگین درجه حرارت در دوره زراعت (سانتیگراد) میانگین درجه حرارت در دوره رشد (سانتیگراد) (در دو هفته آخر زراعت) میانگین درجه حرارت در دوره رسیدن دانه (سانتیگراد) (در دو هفته آخر زراعت) میانگین حداقل درجه حرارت در دوره رسیدن دانه (سانتیگراد) میانگین حداکثر روزانه درجه حرارت در گرمترین ماه (سانتیگراد) (در دوره زراعت) رطوبت نسبی (دوره کشت و رشد رویشی) (ماه اول + ماه دوم ) رطوبت نسبی پس از مرحله شیری شدن دانه (دو هفته قبل از برداشت) رطوبت نسبی در دوره برداشت - هرگاه ۲۵ < ال < ‎٩۳,۵‏ باشد - هرگاه ۲۵ > آل) گردد در این روابط : ٩آن)‏ < درجه اقلیمی می‌باشد. هرگاه درجه اقلیمی ([-)) کمتر از ۲۵ باشا ۳۳ ۲ ۱ ۲ ۱۰ ۴۵ ۷ ۴۳۵ ۷ 7۳۰ ۳۱ 750۰ وت 0 0 عت آبی برنج . -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۴ رهکنس جدول (۳-۲)- مقادیر عددی شاخص‌ها برای تعیین کلاسهای تناسب اراضی به‌طوری که قبلاً گفته شد.ء در شرایطی که وضعیت اقلیمی برای زراعت برنج مناسب تشخیص داده شود آن گاه عوامل و ۳-۹-۲ نیازهای (عوامل و محدودیت‌ها) خاک و اراضی عوامل و محدودیت‌های مرتبط با خاک و اراضی به‌طور کلی مشتمل بر چگونگی پستی و بلندی یا توپوگرافی (1)» مرطوبی خاک (۷۷)» خواص فیزیکی خاک (5)» ویژگیهای مرتبط با حاصلخیزی خاک (۲]) و موارد شوری و قلیائیت («) می‌باشند. مشخصه‌های مورد ارزیابی و درجات مربوط به آنها در جدول (۴-۲) درج گردیده است. برای بررسی و ارزیابی ویژگیهای خاک و اراضی, ابتدا بایستی مقدار عددی یا ارزش هر خصوصیت به‌درستی مشخص و محاسبه گردد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم-مبانی و معیارهای تعیین تناسب کاربری خاک جدول (۶-۲)- سیمای طبیعی (زمین نما) و ویژ گی‌هاه روشهای ارزیابی اراضی 1 محدودیت ساده مشخصات اراضی تعداد و شدت محدودیتها روش پارامتریک توپوگرافی (1) شیب (۸) * متوسط تراکم ریز ناهمواری (سانتیمتر) مرطوبی (۷۷) زهکشی عمق کروما برابر با دو یا کمتر(سانتیمتر) عم سطح ایستایی (متر) )۳00< [/5 045 /771۳۲-> ۱/5405 /77(( خواص فبزیکی خاک (5) بافت 646 / ساختمان قنقه 0 ۱ برای آگاهی تفصیلی به مندرجات " ارزیابی کیفی تناسب اراضی بر ۳۵ شده در جدول (1-۲) می باشد] ۹۲ ۳/5 0 ۳ ت کشاورزی (۱۳۷۶) مراجعه شود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۶ ادامه جدول (2-۲)- سیمای طبیعی (زمین نما) و9 روشهای ارزیابی اراضی ی 1 محدودیت ساده مشخصات اراضی تعداد و شدت‌محدودیتها روش پارامتریک بافت لایه ز برسطحی تشه هن هت سنگهای روی حاک (فطعه های سنگ> ۲۵ سانتیمتر قطر) (تراکم پراکندگی) عملبات زراعی مکانیزه (ماشینی) عملبات زراعی غیرمکانیزه (غیرماسینی) نکه های درشت (4 حجمی) (فطرهای ۲/۰ میلیمتر نا ۲۵/۰ سانتیمتر) تکه‌های درشت روی سطح حاک تشه ات هت ۱. برای آگاهی تفصیلی به مندرجات " ارزیابی کیفی تناسب اراضی برای ۰ ل (1-۳) می باشد] ۲ ۳۵ ۰ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم-مبانی و معبارهای تعیین تناسب کاربری خاک ادا روشهای ارزیابی اراضی شخصات اراضی محدودیت ساده تعداد و شدت محدودیتها روش پارامتریک تکه‌های درشت زیرسطح خاک 0 بو بو وه عمق خاک (سانتیمتر) درصد اشباع بازی ویژگیهای مرتبط با حاصلخیزی خاک (۳) واکنش یا اسیدتیه (۳011) شوری و قلیائیت(1(۷) هدایت الکتریکی(05/170) ۳6۱ درصد سدیم تبادلی (۳۹5۳) # ارقام مربوط به شیب ( ۸ ) در جدول (۵-۲) ارائه شده است. 0250 محم معا ,51۳۳۵ ۷۴۷۵۳۵ ,۳۵ در شرایطی که خاک لایه زیرسطحی دارای سرعت نفود پایه ز در حالتی که خاک لایه زیرسطحی دارای سرعت نفود پایه با نها ۱ برای آگاهی تفصیلی به مندرجات " ارزیابی کیفی تناسب (۱۳۷۶) مراجعه شود. ۳۷ به جدول (5-۲)- سیمای طبیعی (زمین نما) و ویژ گی‌های مورد نیاز خاک برای زراعت آبی گیاه برنج" [ تذکر: استفاده از این جدول مستلزم توجه خاص به اطلاعات ارایه شده در جدول (۶-۲) می باشد| کلاس, درجه محدودیت و مقیاس درجه بندی ۳: ۱.۳3333 ۴/۵۵۰ ۵۱۰-۵ ۵/0۰ ۶/۰ ع52>0]|0 ,ع12951۷ک13 ,02| ,58200 5 هایی بیشتر از ۰/۱ سانتیمتر در ساعت بوده و تا عمق ۵۰ سانتیمتری از سطح خاک آب زیرزمینی وجود نداشته باشد. کمتر از ۰/۱ سانتیمتر در ساعت بوده و تا عمق ۵۰ سانتیمتری از سطح خاک آب زیرزمینی وجود داشته باشد. اراضی برای محصولات زراعی 9 باغی . نشریه شماره ۰۰۱۵ موسسه تحقیقات خاک 9 آب. سازمان تحقیقات. آموزش 9 ترویج کشاروزی. وزارت کشاورزی -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ زهکتسی ۹-۲--۱- پستی و بلندی یا وضعیت توپوگرافی ۱ (1) این گروه محدودیت شامل شیب» پستی و بلندی‌های کوچک (ریز ناهمواری) می‌باشد. درجه شیب اراضی بر مبنای جدول (۵-۲) و با توجه به شیب‌های کلی و جانبی اراضی محاسبه می‌گردد. درجه محدودیت و درجه‌بندی پستی و بلندی‌های کوچک (ریز ناهمواری) با توجه به ارقام ارایه شده در جدول (۴-۲) قابل برداشت است و در صورت نیاز می‌توان حجم عملیات خاکی (خاک‌برداری و خاک‌ریزی) را از طریق مقادیر ارایه شده در جدول (عمق یا ارتفاع برحسب سانتیمتر) محاسبه یا برآورد نمود. جدول (۵-۲)- رابطه شیب با کلاس و سطح محدودیت درجه بندی اراضی برای زراعت (کشت) آبی گیاه برنج شیب‌های اصلی ز) ۱-۲ ۹ (۱۰۰۰۰) ۹ (۰۱ ۹۵) 5 (۰۲ ۸۵) ۹ )۶۵ ۰۲-۳( ۲-۲-۹-۲ مرطوبی خاک" (۲۷۷) * سیلگیری": این گروه محدودیت مشتمل بر موارد زیر است: برای ارزیابی خطرات ناشی از سیل‌گیری اراضی شالیزاری (مورد کشت زراعت برنج)» مدت و عمق سیل‌گیری در نظر گرفته می‌شود. کلاسهای مدت سیل‌گیری به شرح زیر تعریف شده‌اند: ۱- دوره سیلگیری در طول دوره زراعت برنج کمتر از ۲/۰ ماه است. (71) 1000827۵0۷ - | (/۱۷) ۷/۵6۵5 |زم5 - 2 8 - 3 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم-مبانی و معیارهای تعیین تناسب کاربری خاک ۲- دوره سیلگیری در طول دوره زراعت برنج ۲-۳ ماه می‌باشد. ۳- دوره سیلگیری بطور تقریبی با دوره زراعت برنج یکسان است. ۴- دوره سیلگیری بیش از دوره زراعت برنج است (بیش از ۴ ماه) بدین دلیل در زمان برداشت زراعت برنج» اراضی مورد زراعت حالت غرقابی کامل دارند. عمق سیلاب (سیلگیری) نیز در اراضی شالیزاری (مورد کشت برنج) به‌شرح زیر مورد ارزیابی قرار می‌گیرد. ۱- عمق سیلاب کمتر از حالت مطلوب (ایده‌آل) یا کمتر از ۱۰ سانتیمتر. ۲- عمق سیلاب در حد مطلوب (ایده‌آل) در محدوده های ۱۰-۲۰ سانتیمتر. ۰.۰ پس ۰ ۰ ۰.۰ ۰۰ ۰.۰ ۰ ۸ ۰ ۰ ۱ .۰ ۰ ی ۵- عمق سیلاب بیش از ۸۰ سانتیمتر بوده بنابراین برای زراعت هر نوع رقم برنج معمولی نامناسب می‌باشد. بنابراین در صورت نیاز بایستی از ارقام برنج شناور استفاده بعمل آید. در جدول (۶-۲) اثرات مشترک و تلفیقی موارد مرتبط با مدت سیلگیری و عمق سیلاب برای ارزیابی و تعیین کلاس تناسب اراضی شالیزاری (برای زراعت برنج) ارایه شده است. در این جدول در مقابل هر کلاس 5۱ و ۷ حرف ۲ (به معنی سیلگیری) بهمراه دو عدد صحبح (۱۱ .ی ۴۵) درجه گردیده بعنوان مثال در واژه م۳ » عدد ۴ نشان دهنده مدت (دوره سیلگیری) و عدد ۵ بیانگر عمق سیلاب مربوطه می‌باشد. جدول (1-۲)- علایم معرف بیان خطرات سیلگیری و کلاس اراضی شالیزاری مربوطه برای زراعت آبی گیاه برنج علایم معرف دوره سیلگیری (۰۱ ۰۲ ۳و ۶) و کلاسهای اراضی مربوطه کلاس ۲ کلاس ۳ کلاس کلاس ۰ زهکشی !۲ وضعیت زهکشی خاک و اراضی در درجه نخست مرتبط با بافت (و ساختمان) خاکها می‌باشدء بطوریکه برای خاکهای ریزء متوسط و درشت بافت شرایط زهکشی خاکها متفاوت است. همانگونه که در جدول (۴-۲) مندرج است موارد قضاوت درخصوص وضعیت زهکشی خاک و اراضی مبتنی بر دو مورد "عمق کرومای ۲ یا کمتر (برحسب سانتیمتر)" و "وضعیت عمق سطح ایستابی (برحسب متر)" می‌باشد. شرایط زهکشی خاک بر پایه عمق سطح آب زیرزمینی با مقدار هدایت الکتریکی آن مرتبط است که کلیه موارد در ۱-8 2 - 06 ۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- جدول مدکور آرایه گردیده است. با تعمق در مندرجات جدول و انجام عملیات میان‌یابی» بطور مستقیم می‌توان درجه زهکشی اراضی مورد نظر را محاسبه نمود. ۳-۲-۹-۲ خواص فیزیکی خاک! (5) چنین مقادیر گچ و هک مورد بررسی و ارزیابی قرار می‌گیرد. در روش محدودیت هر یک بطور جداگانه بررسی و درجه‌بندی می‌گردند لیکن در روش پارامتریک برای کلیه عوامل گفته شده»ء یک درجه در روش ارزیابی پارامتریک برای محاسبه درجه که مرتبط با عمق, ساختمان» بافت و حجم سنگریزه خاک است. مراحل زیر بایستی به‌انجام رسد. ۱- ابتدا برای نوع بافت هر افق در نیمرخ خاک برپایه موارد مندرج در جدول (۴-۲) لازم است درجه‌ای منظور گردد. ۲- ضرایبی برای ححجم سنگریزه‌های هر افق با استفاده از روابطه زیر محاسبه گردد. - اگر ححجم سنگریزه در هر لایه کمتر از ۱۰ درصد باشدء ضریب ۱۰۰ انتخاب می‌شود. - هرگاه حجم سنگریزه در هر افق بیشتر از ۸۱۰ برآورد گردد از رابطه زیر "ضریب تصحیح " محاسبه می‌گردد. (۲) (درصد ححمی سنگریزه) ۷ ۰/۹۲۹ - ۱۱۰ < ضریب تصحیح ۳- درجات بافت هر لایه از نیمرخ خاک با توجه به "ضرایب سنگریزه" تعدیل می‌گردد. ۴ آخرین مرحله, درجه کلی بافت, ساختمان» میزان سنگریزه و عمق خاک با اعمال "ضرایب وزنی" مندرج در جدول زیر : ف 1 تعداد قسمت‌های اعماق خاک دیف صرایب وزی ۰ 1 1 مساوی عمق (سانتیمتر) (5) ده‌زادا 2۳۵0102 ا0) نزوگ [۵۱۵ط۳ - | -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم-مبانی و معیارهای تعیین تناسب کاربری خاک ریز باشند (کوچکتر از ۲۰ میکرون) آثرات گفته شده تشدید خواهد شد. لایه گفته شده (۳۰ سانتیمتری نخست) در محاسبات منظور می‌گردد. در غیر اینصورت با استفاده از ""ضرایب وزنی عمق "" میزان متوسط آهک تا عمق موثر خاک محاسبه می‌گردد. در جدول زیر مقادیر ضرایب وزنی برای محاسبه آهک خاک آرایه شده است. جدول (۸-۲)- ضرایب وزنی عمق برای محاسبه متوسط میزان آهک* که هت ارقام آرایه شده در این جدول درخصوص محاسبه متوسط میزان گچ خاک نیز می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد. گچ در مقادیر کم و متعارف می‌تواند برای رشد و نمو گیاه (هان) مفید باشد لیکن اگر مقدار آن به بیش از ۸۲۵-۳۰ درصد در لایه‌ای از خاک (بخصوص طبقات سطحی) بالغ گردد می‌تواند عامل زیان‌آوری تلقی گردد. حداکثر مقدار متوسط گچ برای زراعت (گیاه) برنج 1/۲۵ گزارش شده است در مورد محاسبه و ارزیابی میزان گچ بطور دقیق بایستی مراحل متذکره برای آهک (درصد کربنات کلسیم) در خاک را به‌انجام رسانید. یعنی اگر میزان متوسط گچ در طبقات ۳۰ سانتیمتری سطحی نیمرخ خاک از لایه‌های زیرین بیشتر باشدء مقدار گچ لایه (های) سطحی ملاک محاسبه قرار می‌گیرد در غیر این صورت» متوسط وزنی آن تا عمق ۱/۰ متری و یا تا روی لایه محدوده کننده در نیمرخ خاک محاسبه می‌گردد و ارقام آرایه شده در جدول (۸-۲) می‌تواند مورد استفاده قرار 4-۲-۹-۲ ویز گی‌های مرتبط با حاصلخیزی خاک (۲) مشخصه‌هایی که به‌طور معمول برای برآورد چگونگی و قضاوت در مورد حاصلخیزی خاک‌ها می‌تواند مورد استناد قرار گیرند. متعدد می‌باشند که از آن جمله می‌توان به واکنش یا اسیدتیه (011)» ظرفیت کاتیونهای تبادلی (۲۳) و مقدار کربن آلی (02) خاک توجه نمود. | - 601 ۷۷/۵۱۵۳۲۱۱۵ 07 2 - ٩مزآ‎ ۳۵۳۹۸۱۷ )1۵۳001071 51105 )۳( ۳۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۴۳۲ زمکشی در خاکهای کشورء به‌طور عمده مقدار ظرفیت کاتیونهای تبادلی به طور نسبی زیاد و بالعکس میزان کربن آلی خاکها ناچیز است. به‌دلیل اینکه عامل ظرفیت کاتیونهای تبادلی در شرایط اکثر خاکها کم و بیش یکسان می‌باشد. بدین دلیل در محاسبات ارزیابی خاک شاخص‌های معرف حاصلخیزی خاک مورد استفاده قرار می‌گیرند. * واکنشس یا اسیدتیه (17م) برای محاسبه و رعایت این مشخصه (یعنی 011) در ارزیابی تناسب اراضی شالیزاری بطور معمول» متوسط وزنی آن تا عمق ۲۵ سانتیمتری از سطح خاک ملاک قضاوت قرار می‌گیرد. * میزان کربن آلی (02) این مشخصه نیز مانند واکنش یا اسیدتیه خاک فقط به‌طور معمول برای افق ۲۵ سانتیمتری از سطح خاک (افقهای سطحی) با ۵-۲-۹-۲- شوری و قلیائیت! (8۷) برای برآورد نقش شوری و قلیائیت در تولید عملکرد محصول (برنج) در اراضی شالیزاری از مشخصه‌های قابلیت هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک (ع-12) و درصد سدیم تبادلی خاک (]1: 5) و به ترتیب به عنوان شاخص‌های خسارات شوری و قلیائیت استفاده به‌عمل می‌آید. * شسوری خاک با استفاده از جدول (۷-۲) می‌توان ضرایب وزنی را برای اعماق مختلف خاک, برای برآورد و محاسبه میزان شوری خاک تا عمق برای مطالعه درجه قلیائیت, حداکتر درصد سدیم تبادلی (15] 7) را تا عمق ۱/۰ متری در نیمرخ خاک بایستی ملاک قضاوت ۱۹۰-۳- روش تمرهیه اطلاعات لازم برای تعیین تناسب اراضی حداقل اطلاعات مورد نیاز برای تعیین تناسب اراضی شالیزاری (برای زراعت برنج) مربوط به عوامل اقلیمی (أب و هوایی) و خاک ۱-۱۰-۲- ویژگیهای اقلیمی (آب و هوایی) برای تعیین اطلاعات اقلیمی مورد نیاز جهت تعیین تناسب اراضی برای زراعت برنج» باید از ارقام و اعداد (داده‌های) نزدیکترین ایستگاه هواشناسی منطقه مورد نظر استفاده نمود. داده‌های مورد نیاز بطور عمده مشتمل بر آمار درجه حرارت (دما) و رطوبت نسبی | - ۹۵۱۱۱۷ ۵0 ۸1۵1111 )1[( -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم-مبانی و معیارهای تعیین تناسب کاربری خاک (۲-۲) تحت عنوان عبارت " [« / 3 در دوره زراعت" ارائه گردیده است. در مناطقی که ایستگاههای (هواشناسی) مورد نظر وجود نمود. ۳-۱۰-۲۳ عوامل و محدودیتهای مرتبط با خاک و اراضی ارقام و اطلاعات مورد نیاز برای تعیین تناسب اراضی برای زراعت برنج از طریق روشهای زیر امکان‌پذیر بنظر می‌رسد. ۱-۲-۱-۲ اراضی بدون مطالعات خاکشناسی و طبقه بندی اراضی در شرایطی که اراضی محدوده مورد نظر دارای مطالعات خاکشناسی و طبقه بندی اراضی نباشد برای تهیه اطلاعات مورد نیاز انجام نوعی مطالعات خاکشناسی و طبقه‌بندی اراضی بایستی در منطقه مورد نظر بانجام رسد. سطح و نوع مطالعات (خاکشناسی و طبقه‌بندی اراضی) با توجه به مراحل مختلف پروژه قابل تعریف خواهد بود بطوریکه برای سطوح وسیع در فاز شناسایی از مطالعات " اجمالی " در مرحله تعیین صلاحیت اجرا از مطالعات " نیمه تفصیلی " و در مرحله اجرا از مطالعات " تفصیلی " می‌توان استفاده نمود. در این حالت. چنین امکانی وجود خواهد داشت که اطلاعات گردآأوری شده در مورد عوامل و محدودیتهای خاک و اراضی بطور کامل رافع نیازهای مورد نظر بوده و گروه بندی عوامل مورد ارزیابی براساس جدول نیازهای مرتبط با خاک و اراضی شالیزاری (برای زراعت برنج) تهیه» تدوین و مورد استفاده قرار گیرد. علاوه بر آن مجموعه ارقام و اطلاعات گردآوری و یا تولید شده» می‌تواند برای اهداف دیگری نیز مورد استفاده و کاربرد قرار گیرد. ۲-۲-۱۰-۲- اراضی دارای مطالعات خاکشناسی و طبقه‌بندی اراضی در ایران» مطالعات خاکشناسی و طبقه‌بندی اراضی بطور هم زمان بانجام می‌رسد و نتیجه چنین مطالعاتی تولید نقشه‌های خاک و طبقه‌بندی اراضی, شوری و قلیائیت و قابلیت آبیاری اراضی می‌باشد. تهیه نقشه‌های خاک برمبنای معیارهای " طبقه‌بندی جامع خاک"" کشور ایالات متحدهء قدمت زمانی حدود سی ساله در کشور دارد. در تهیه این نقشه‌ها خاکها تا حد سری و فاز خاک (مربوطه) گروه‌بندی می‌گردند. لازم به ذکر است که در تعیین رده‌ها و تحت رده‌ها و گروههای بزرگ و تحت گروهها و فامیل خاکها در اغلب شرایط منطبق با موارد ارایه شده در راهنمای طبقه‌بندی جامع خاک متذکره می‌باشد. لیکن سریهای تعیین شده در هر محدوده مطالعاتی مختص همان ناحیه بوده و با سایر مناطق مورد هماهنگی قرار نمی‌گیرد. از این نظریه به دلیل این ناهماهنگی نتایج حاصل از تحقیق به روی یک سری خاک قابل تعمیم و گسترش نبوده و این مسئله تا حدودی با اهداف رده‌بندی خاکها منطبق نمی‌باشد. مطالعات طبقه‌بندی خاک در کشور بطور کامل بر پایه روشهای آرایه شده در نشریه شماره ۲۰۵ موسسه تحقیقات خاک و آب بانجام می‌رسد. این راهنما برای تعیین اولویت انتخاب اراضی (زیرسدهای مربوطه) برای روشهای آبیاری سطحی (ثقلی) با رعایت پیش فرضهای مربوطهء تهیه گردیده است. با استفاده از این روش حدود بیست عامل محدود کننده مورد بررسی قرار می‌گیرد و هر کدام از این عوامل محدوده کننده با علایم (قراردادی خاص) به روی نقشه‌های مربوطه نمایش داده می‌شود و | - 5۵| 120107 ۳۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۴۴ زهفکشی براساس بالاترین محدودیت کلاس خاک تعیین می‌گردد و عامل محدود کننده تحت کلاس خاکها را تعیین می‌نماید. بنابراین آن را می‌توان "روش محدودیت ساده"" ارزیابی تعیین تناسب اراضی محسوب نمود. در این روش مطالعات برای هر کلاس محدوده‌ای از تغییرات منظور می‌گرددء بعنوان مثال میزان شوری ۸-۴ دسی‌زیمنس بر متر با علامت ,5 نمایش داده شده و در کلاس ]] قرار می‌گیرد. انجام همزمان مطالعات خاکشناسی و طبقه‌بندی اراضی در کشور باعث گردیده که نوعی ارتباط بین نقشه‌های خاک و طبقه‌بندی اراضی برقرار گردد. بدین معنی که تغییرات عوامل محدود کننده در هر واحد نقشه طبقه‌بندی اراضی و در محدوده یک سری خاک به عنوان فاز یا حالت آن سری منظور گردیده است. بنابراین حالتهای یک سری خاک در واقع تغییرات محدودیتهای ارزیابی شده برای طبقه‌بندی اراضی می‌باشد. از جچمت دیگر به دلیل اعمال مدیریت‌های بطور نسبی مشابه در اراضی شالیزاری (مورد زراعت برنج) با سطوح کوچک که بخش اعظم اراضی تحت کشت برنج (شالیزاری) را شامل می‌شود. اغلب "واحدهای نقشه طبقه‌بندی"" که همان حالتهای سری خاک می‌باشد. "واحدهای تیپ بهره‌برداری "" تلقی گردیده و مبنای مطالعات تعیین تناسب اراضی قرار می‌گیرند. بدیهی است با اعمال این فرض مقادیری خطا می‌تواند متصور باشد. همانگونه که قبلاً بیان گردید. هر واحد نقشه برای عوامل محدود کننده دامنه تغییراتی را رواداری داشته است که با جدول نیازهای خاک و اراضی برای زراعت برنج هماهنگ نمی‌باشد. بعنوان مثال در نقشه‌های طبقه‌بندی گروههای شوری خاک مقادیر آن ۴*-., ۴-۸ ۸-۱۶ و ۱۶-۲۲ در نظر گرفته شده است لیکن حدود تغبیرات مورد نیاز برای تعیین کلاس شوری برنج به ترتیب ۰-۲ ۲-۳ ۳-۴ ۴-۶ ۶-۱۲ و بیشتر از ۱۲ در نظر گرفته می‌شود. از طرفی سطوح وسیعی از اراضی مورد کشت برنج و یا اراضی مناسب برای کشت آن. طی سالیان گذشته و با صرف هزینه‌های نسبتاً قابل ملاحظه‌ای, مورد مطالعات خاکشناسی و طبقه‌بندی اراضی قرار گرفته است که مطالعات دوباره (مجدد) این قبیل اراضی آنهم به منظور تعیین تناسب این اراضی برای کشت برنج مستلزم صرف وقت و هزینه زیاد است و این مهم استفاده از اطلاعات موجود را حداقل در "سطح اجمالی " تا حدودی توجیه‌پذیر می‌نماید. بهرحال استفاده از داده‌های موجود در بعضی موارد نیاز به بازنگری (شاید بازسازی) و بهنگام نمودن اطلاعات دارد.و در این ارتباط نظریات و توجیات فنی کارشناسان متخصص بایستی مورد امعان نظر باشد. تَذکر: لازم به ذکر است که در سطحی برابر یا بیشتر از ۲۵ میلیون هکتار از اراضی کشورء مطالعات خاکشناسی و طبقه‌بندی اراضی و در سطوح مختلف بانجام رسیده که در شرایط منظور نمودن هم‌پوشی‌های سطوح در مطالعات مختلف و حذف آنهاء در سطحی بیش از ۲۰ میلیون هکتار از اراضی کشورء نتایج مطالعات خاکشناسی و طبقه‌بندی اراضی و نقشه‌های خاک و طبقه‌بندی اراضی این مساحت برای مناطق مختلف کشور تهیه شده است که می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد. (ن]۱41]) داندن] ۱1۵001۳۵ 1۵۵ - | (آلآلا) 1۷065 1117۵1100ن] ۵۳۵] - 2 -------- صفحهٔ بعد -------- قصل دوم-مبانی و معیارهای تعیین تناسب کاربری خاک ۳۵ ۱۱-۲- خصوصیات خاک و اراضی شالیزاری و تولید محصول برنج ۱-۱۱-۲۳ مقدمه خاکهای شالیزاری از جمله با اهمیت‌ترین منابع اراضی در جهان محسوب می‌گردند این قبیل خاکها با دارا بودن ویژگیهای اختصاصی در زمینه رژیم آبیء از خصوصیات کاملاً متفاوت فیزیکی» شیمیایی و بیولوژیکی در مقایسه با خاکهای غیرشالیزاری (خشکه‌کاری) برخوردار می‌باشند. ویژگیهای بیان شده بطور مشخصی بر چگونگی عملیات مدیریت و حاصلخیزی مزارع مورد کشت زراعت برنج (شالیزار) اثرگذار است. در سنوات اخیر مطالعات متمرکزی به روی شناخت بیشتر خصوصیات خاص اراضی شالیزاری در نقاط مختلف جهان و بخصوص در کشورهای أسیایی باتمام رسیده که نویدبخش بهره‌برداری مطلوب‌تر علمی, اقتصادی و پایدار از این منابع ارزشمند (شالیزاری) می‌باشد. ۳-۱۱-۲- ویژگی‌های مطلوب خاک برای کاربری به عنوان اراضی شالیزاری در شرایطی که در نظر باشد از اراضی با قابلیت آبیاری برای زراعت برنج استفاده بعمل آید. خصوصیات خاص و مورد نیاز گیاه برنج بایستی مورد امعان نظر خاص قرار گیرد از جمله مهمترین ویژگی فیزیکی خاک در این موردء قابلیت و ظرفیت نگهداری آب روی سطح خاک مزرعه (شرایط استغراق آب) است. بنابراین اندازه‌گیری مقدار نفوذ" آب به خاک و هدایت هیدرولیک اشباع خاک" (نفوذپذیری) الزامی خواهد بود و در شرایطی که اراضی مورد نظر قبلاً مورد کشت برنج بوده‌اند. اقدام به عملیات گلخرابی " موجب ایجاد نوعی لایه غیرقابل نفوذ گردیده که علاوه بر فراهم آوردن امکان نگهداری آب به روی سطح خاک مزرعه» در شرایطی نیز با ایجاد زیرساختاری مستحکم برای اجرای عملیات خاک‌ورزی و کنترل علفهای هرز مناسب‌تر می‌باشد. بدین دلیل از بین بردن این لایه (غیرقابل نفود) بوسیله عملیات تسطیح و یا بمنظور ایجاد پشته‌های خاکی در مزرعه می‌تواند مسئله‌ساز و یا مشکل آفرین باشد. هرچند در بعضی شرایط تخریب و یا از بین بردن عوارض فیزیکی گفته شده» آنهم به منظور تعمیق محدوده توسعه ریشه گیاه (هان) یا ناحیه ریشه دوانی در لایه سطحی نیمرخ خاک مورد نیاز و مطلوب است. شیمی خاکهای شالیزاری نیز در مقایسه با اراضی مورد کشت سایر گیاهان زراعی با شرایط زهکشی مناسب نیز تفاوت می‌نماید زیرا واکنش خاک (011) بطور معمول و بصورت فصلی تغییر می‌نماید و حلالیت بعضی عناصر در محلول خاک در شرایطی موجب بروز بعضی مسمومیت‌ها و برهم خوردن بیلان عناصر در خاک می‌گردد. علاوه بر آن تغییراتی در بافت. ساختمان و وضعیت مواد غذایی (معدنی) مورد نیاز گیاه حاصل می‌شود. در شرایطی که گیاهان زراعی دیگری (که در شرایط خشکه‌کاری مورد زراعت قرار دارند) در تناوب زراعی با زراعت برنج قرار می‌گیرند بایستی به موارد خیز یا افت سطح ایستابی» ظرفیت نگهداری آب (رطوبت) در خاک و دوره خشکانیدن سطح خاک در زراعت برنج عطف توجه گردد. 6 ۱-11۵0 (ز ۵ ۳۵۲) بواا لد مزاول بو ۱ سای - 2 8001۵ - 3 -------- صفحهٔ بعد -------- ۴۶ زهفکشسی ۳-۱۱-۲۳ خصوصیات موثر خاکها از دیدگاه تولید محصول در زراعت برنج شاید به جرات بتوان اظهار داشت که هیچ محصول غذایی در رقابت با گیاه برنج نتواند در محدوده وسیعی از ویژگیهای هیدرولوژیکی و اقلیمی که زراعت برنج در آن متداول است» رشد و نمو نماید. بطور کلی گیاه برنج در کلیه قاره‌ها بجز در نواحی قطبی و محدوده‌های عرض جغرافیایی ۴۰ تا ۵۳ درجه می‌تواند مورد زراعت قرار گیرد. گیاه برنج می‌تواند بعنوان نوعی زراعت در مناطق خشک. همانند ذرت و گندم» بصورت یک گیاه دیم (بدون آبیاری اصولی و یا تکمیلی) و فقط از طریق بارندگی‌های متناوب» در شرایط غرقاب طبیعی در مناطق خشک و یا بصورت زراعت غرقاب مستمر (شرایط آبیاری استغراقی برروی سطح خاک مزرعه) مورد کشت و کار قرار گیرد. کشاورزان نسبت به کشت (زراعت) برنج در جلگه‌های رسوبی» دشت‌های سیلابی و در تراسهای اراضی کوهیایه‌ای اقدام می‌نمایند. با در نظر داشتن این مهم که میزان مقاومت به خشکی گیاه برنج از سایر غلات کمتر است لیکن ملاحظه میشود که این گیاه در مناطق غیرمرطوب از طریق آبیاری در نواحی خشسک قاره آسیا و شمال قاره افریقا (کشور مصر) مورد زراعت قرار می‌گیرد. به رغم حساسیت گیاه برنج به درجه حرارت کم محیطء مقدار عملکرد محصول آن در بخشهای شمالی کشورهای چین و ژاپن و حتی در مناطق مرتفعی در محدوده بیش از ۳۰۰۰ متر از سطح دریا در نواحی با اقلیم‌های استوایی و نیمه استوایی قابل ملاحظه است. می‌توان آب آبیاری را از اراضی مرتفع‌تر و یا از منابع رواناب‌های طبیعی برای استفاده در اراضی شالیزاری استحصال و هدایت نمود. این قبیل نواحی با خاکهای مرطوب (خیس‌زاری یا باتلاقی" ) که برای زراعت برنج مورد استفاده قرار می‌گیرند. ممکن است مشتمل بر اراضی دشتهای رسوبی مسطح. تراسها و یا کوهپایه‌های مرزبندی شده و یا حتی اراضی زراعی مناطق مرتفع باشند لیکن در اکثر شرایط اراضی شالیزاری در واحدهای فیزیوگرافی جلگه‌های رسوبی و سیلابی, مناطق دلتایی» اراضی ساحلی» کفه‌های جزر و مدّی, اراضی باتلاقی (خیس‌زاری) و بطور عمده دشتهای رسوبی رودخانه‌ای قرار دارند. در کلیه مناطق گفته شده یک عامل طبیعی و یا غیرطبیعی (ایجاد شده) و مشترک برای خاکها یعنی رژیم رطوبتی اکویک" که معرف میزان رطوبت زیاد و کمبود نسبی اکسیژن است. برقرار می‌باشد. بعنوان نتیجه حاصل از وجود پدیده میزان رطوبت زیاد و نیاز به اکسیژن کم» موجب گردیده تا ویژگیهای خاکهای شالیزاری در مقایسه با کشت گیاه برنج در مناطق مرتفع " ( بصورت زراعت دیم) و یا بصورت خشکه کاری* از نظر خصوصیات اراضصی مورد بهره‌برداری دارای دامنه تغییرات نسبی کمی باشند. شرایط دارا بودن میزان رطوبت زیاد و یا حالت استغراق اکثر خاکهای شالیزاری» طبیعی نبوده بلکه ماحصل فعالیتهای انسان بعنوان عامل بهره‌بردار می‌باشد. بنابراین هرگاه یک نوع خاک که در سیستم طبقه‌بندی جامع خاک (وزارت کشاورزی,» کشور ایالات متحده امریکا) در یک رده قرار می‌گیرد از دیدگاه یا رویکرد کاربری بعنوان بستر کشت گیاه برنج مورد بررسی قرار گیرد. ممکن است در سیستم طبقه‌بندی گفته شده بدلیل نیازهای خاص گیاه برنج در رده دیگری حسب ضرورت طبقه‌بندی گردد. ۱۳ 2 با۸0 - 3 16۰ - 4 5 - ۰ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم-مبانی و معیارهای تعیین تناسب کاربری خاک ۳۷ طبقه‌بندی خاکهای شالیزاری به خصوص آنکه این رده‌بندی برای اراضی و خاکهای مناطق خشک باشد.ء بایستی با دقت و اولویت نسبی زیادی برای اراضی و در شرایطی که مقرر است. این رده‌بندی برای مناطق مشابه "برون یابی " گرددء باید با دقت مضاعف مورد توجه و عنایت قرار داده شود. ۶-۱۱-۲۳ ویزژگی‌های فیزیکی خاک و تولید محصول در زراعت برنج خصوصیات فیزیکی خاکهای شالیزاری بطور معمول مشابه با مواد رسوبی و یا سایر مواد مادری است که خاکها از آن تشکیل موثر در زراعت برنج ضروری است بنابراین خاکهای شالیزاری بطور معمول دارای بافت متوسط تا سنگین می‌باشند که از آن جمله می‌توان خاکهای رسی» لومی رسی» لومی سیلتی» لومی سیلتی رسی را نام برد. بعضی پژوهشگران گزارش نمودند که بیش از ۴۰/ خاکهای مورد کشت زراعت برنج در قاره آسیا و بخصوص مناطق آسیای جنوب شرقیء حداقل دارای ۸۴۵ ذرات رس می‌باشند. براساس تحقیقات انجام گرفته در مورد ویژگیهای مطلوب فیزیکی خاکها و تولید محصول در زراعت برنج بمیزان قابل ملاحظه. در کشور ژاپن گزارش گردیده که میزان تراوشات عمقی ضروری بایستی ۱۰-۲۰ میلیمتر در روز باشد. هر چند در خاک‌های با بافشت درشت‌تر (نسبی) نیز در صورت فراهم بودن سایر شرایط برای تنظیم (کنترل) میزان تراوشات عمقی روزانه در خاکها می‌توان میزان عملکرد قابل ملاحظه‌ای را انتظار داشت که از جمله پیش نیازهای چنین شرایطی بالا بودن سطح ایستایی (غیرشور) زیر سطح خاک مزرعه می‌باشد. هرچند تفکیک اثرات ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی خاکهای شالیزاری برای تولید محصول برنج مشکل است» زیرا متراکم شده و یا گلخراب بطور ترجیحی برای کاربری بعنوان اراضی شالیزاری» بدلیل کاربرد موثر آب و تولید محصول مناسب‌تر تمایل بهره‌برداران در مناطق استوایی بر کشت یک یا دو بار زراعت برنج در تناوب زراعی و سایر گیاهان (غیرشالی, زراعت خشکه کاری) برای بهبود ویژگی‌های فیزیکی خاک در اراضی شالیزاری موثر است. شرایط گلخرابی که برای عملکرد محصول زراعت برنج در خاکهای با بافت سنگین مناسب می‌باشد, برای شرایط زراعت گیاهان زراعی (غیرشالی) مطلوب نیست از جمله اهداف با زمینه‌های فنی و مهندسی آتی بایستی بر این دیدگاه یا رویکرد معطوف باشد که بهره‌برداران (کشاورزان) را قادر نماید که با در اختیار داشتن حداقل امکانات مکانیکی» بطور موفقیت‌آمیزی بتوانند شرایط فیزیکی تبدیل اراضی خیس زاری (باتلاقی) را به اراضی خشکه کاری (غیر باتلاقی) برای کشت گیاهان مورد نظر در تناوب زراعی فراهم آورد. اعمال مدیریت مطلوب و کنترل کاربرد آب (آبیاری) از جمله عوامل دستیابی به عملکرد محصول (برنج) قابل ملاحظه در کشورهای ژاپن و چین گردیده است. این موارد مستلزم دارا بودن ویژگیهای فیزیکی خاک در اراضی شالیزاری می‌باشد. لیکن برای داشتن عملکرد محصول در حدود ۴-۵ تن شالی در هکتار که عملکرد معمولی در مناطق استوایی است.ء انجام اقدامات ویژه‌ای برای بهبود خصوصیات فیزیکی اراضی -------- صفحهٔ بعد -------- ۴۸ زهفکشی ۵-۱۱-۲- خصوصیات شیمیایی خاک و تولید محصول در زراعت برنج در شرایط استغراق خاکها بوسیله آب. تغییرات الکتروشیمیایی قابل ملاحظه‌ای در محلول خاکها بوجود می‌آید. این قبیل تغییرات بطور قابل ملاحظه‌ای و به شکل‌های اثرات مثبت و زیان‌آور شیمیایی برروی عملکرد محصول گیاه برنج می‌تواند موثر باشد. بعضی پژوهشگران اثرات عمده و قابل ملاحظه تغییرات الکتروشیمیایی را به روی گیاه برنج بشرح زیر اآرایه نموده‌اند. - موارد احیاء شدن خاک و یا کاهش پتانسیل رداکس" (مخفف دو واژه اکسایش و کاهش است):* - افزایش میزان واکنش (011) خاکهای اسیدی و کاهش واکنش (011) خاکهای قلیایی " افزایش هدایت ویره و استحکام بوی ۳ ۰ پا ۵ - برقراری شرایط تعادل یونی - جذب و دفع مواد" جدول زیرء کاهش (نقصان) پتاسیل رداکس (1آتا) را که بطور معمول در خاکهای ماندابی وجود داردء نشان می‌دهد. جدول (۹-۲)- میزان تغییرات معمولی در پتانسیل رداکس (130) در خاکهای با زهکشی مناسب و خاکهای ماندابی ردیف نوع خاک برحسب میلی ولت (13۷) تهویه ای (زهکشی خوب) در اکثر شرایط در محدوده‌های ریشه دوانی در خاکهای شالیزاری» پتانسل رداکس از ۲۰۰+ تا ۳۰۰- میلی ولت (1۷) می‌باشد. لیکن مقدار پتانسیل در چند میلی متری بخش بالایی خاک کمی بیشتر یعنی ۳۰۰+ تا ۵۰۰+ میلی ولت می‌باشد و نمایانگر یک لایه (طبقه) اکسید شده" است. اختلاف قابل ملاحظه پتانسیلء بخصوص در مورد تغییر حالت ازت (نیتروژن) در خاک می‌باشد. که بدین ترتیب ترکیبات یا عناصر متذکره از حالت اکسایش (اکسید شدگی) به شکل احیاء شدگی (کاهش) تغییر می‌یابند # پتانسیلی که میان یک نیم واکنش اکسایش (0*1048001) یا کاهش (164:01101) و الکترود استاندارد هیدروژن بوجود می‌آید. ۰ 1۵۵0 - | 2-0 6 5۵00116 - 3 ۰ 10016 -4 ۰ م1006 - 5 ۰ 20 50۲0110۵ - 6 7-۰ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم-مبانی و معیارهای تعیین تناسب کاربری خاک سلیس (51) آهن (ع])» منگنز (۱/0) و مولیبیدن (۱10) و موجب کاهش (قابلیت دستیابی) به عناصری مانند گوگرد ‎»)٩5( مس ) و روی (710) می‌گردد. جدول (۱۰-۲)- نمونه‌هایی از حالتهای احیاء و اکسید شدگی در سیستم رداکس عمل کننده در خاکهای شالیزاری و مقادیر پتانسیل رداکس (1: 10) تقریبی که در آن اشکال اکسید شده غیرپایدار می‌گردند. شکل یا حالت اکسید شده ‏ پتانسیل رداکس (1: 10) برای ‏ حالت یا شکل احیاء شده (اکسایش) شرایط غیرپایداری (کاهش) جاک الک 0 ۴ ۰ تا ۱۸۰+ ۰ تا ۲۸۰+ واکنش (۲1م) تعادلی خاکهای شالیزاری بطور معمول از ۶/۵ تا ۷/۵ دامنه تغییر دارد. واکنش (0۳1م) بیشتر خاکهای اسیدی تا حد ۵ افزایش می‌یابد که این فرایند موجب افزایش قابلیت دستیابی به عناصری نظیر فسفر (م4 سلیس (51) و مولیبدن (۱10) گردیده و باعث کاهش احتمالی مسمویت اشکال عناصری مانند آلومینویم (۸1)» منیزیم (: ۸) آهن (۵]) گاز کربنیک (,۴0) اسیدهای آلی» هم چنین افزایش رهاسازی میکروبی عناصر غذایی در محلول خاک می‌گردد. کاهش واکنش (11م) در خاکهای قلیایی موجب افزایش قابلیت دستیابی به عناصری مانند فسفر (])» کلسیم (2)) آهن (ع۲) منگنز (/۱)» مس (۲۲) و آهن اثرات مشترک کاهش پتانسیل رداکس و حالت بافری" خاک (که عامل محدود شدن دامنه تغییرات واکنش یا اسیدیته خاک است) در شرایط معمول برای تولید محصول برنج سودمند است. شرایط استغراق (غرقاب سطح مزرعه) و حالت احیاء شدگی باعث محدودیت میزان تغییرات در محلول خاک گردیده و بدینوسیله مسمویت‌های شیمیایی متصوره را کاهش داده و باعث افزایش و قابلیت دستیابی گیاه (برنج) به مواد غذایی می‌شود. بنابراین تناقض‌های شیمیایی که می‌تواند به‌روی عملکرد گیاه برنج اثرگذار باشد بطور معمول در اراضی شالیزاری کمتر از کاربرد اراضی بعنوان زراعت خشکه‌کاری بطور نسبی می‌باشد. زیرا در شرایط اخیر مشکلات و مسایل ناشی از واکنش و برهمکنش‌های شیمیایی در محلول خاک می‌تواند بسیار جدی باشد. عوامل دیگری که برای داشتن عملکرد محصول مطلوب در اراضی شالیزاری موثر می‌باشند. مرتبط با محل استقرار اراضی شالیزاری در مناطق ارتفاعی پست (کم ارتفاع) در چشم‌اندازهای طبیعی است که بدین دلیل مقادیری مواد مغذی در اثر فرسایش اراضی مرتفع و بالادست مجاور به آنها وارد می‌شود. هم چنین آبهای آبیاری نیز حاوی مواد مغذی می‌باشند که هر دو منشاء بصورت توامان برای مرتفع نمودن احتیاجات غذایی گیاه برنج موثر می‌باشند. بدین دلیل خاکهای شالیزاری در مقایسه با مناطق و هم جوار اغلب بیشتر حاصلخیز می‌باشند. علاوه بر آن تثبیت بیشتر ازت (نیتروژن) در اثر فعالیتهای بیولوژیکی در خاکهای مرطوب (خیس‌زاری یا باتلاقی) باعث می‌گردند در نواحی که زراعت برنج در | - ۰ ۴۹ -------- صفحهٔ بعد -------- آنها بصورت متوالی برای چندین قرن بانجام می‌رسیده» خاکهای اراضی شالیزاری در آن مناطق بدون تخریب یا فرسودگی تا به زمان حاضر توانایی تولید محصول (برنج) قابل قبولی را حفظ نمایند. 1-۱۱-۲- ترکیبات سمی (سولفیدها و آهن) و تولید محصول در زراعت برنج گیاه برنج که در شرایط خیس زاری (باتلاقی) در خاکهای ماندابی رشد می‌نمایده همواره در محدوده توسعه ریشه گیاه با کمبود اکسیژن (بطور نسبی) مواجه است. فرایندهای مرتبط با حالت احیاء شدگی (کاهندگی) در شرایطی و بطور معمول برای گیاه برنج سودمند می‌باشد. زیرا در این حالت واکنش (01]1) خاک تعدیل گردیده و قابلیت دسترسی گیاه به مواد غذایی در محلول خاک نیز تسهیل می‌شود. لیکن در شرایطی نیز می‌تواند با ایجاد بعضی مواد سمی از قبیل سولفید هیدروژن" و ترکیبات آهن» اثرات زیان آوری را برای گیاه فراهم آورد که تحت عنوان بیماریهای فیزیولوژیکی " دانسته می‌شود. سولفید هیدروژن ( 77,5 ) حتی در مقادیر بسیار کم نیز زیان آور است. زیرا از طریق چندین مکانیسم فیزیولوژیکی می‌تواند تولید بیماری " اکی یوشی" " بنماید. مسمومیت‌های پدید آمده در صورت وجود سولفات, در شرایط معمول محدود به خاککهای محتوی مواد آلی زیاد و مقدار آهن با قابلیت احیاء شدگی کم» بخصوص خاکهای سیاه پوده و یا خاکهای با ظرفیت کاتیونهای تبادلی کم و ظرفیت اشباع بازی" ناچیز می‌باشند. مسمومیت ناشی از سولفید را می‌توان با کاربرد مواد محتوی آهن برطرف نمود. بایستی ذکر گردد که علایم کمبود عنصر آهن نیز ممکن است در بعضی از خاکهای شالیزاری مرطوب (باتلاقی) بروز نماید. بطور کلی اکثر خاکهای شالیزاری دارای مقادیر قابل ملاحظه‌ای ترکیبات آهن می‌باشند که بسهولت می‌توانند احیاء گردیده و بصورت محلول در شرایط غرقابی (استغراق) درآینده بعضی پژوهشگران گزارش نموده‌اند که احیاء شدگی و حلالیت آهن توسط واکنش (011) خاک میزان مواد آلی. ظرفیت کاتیونهای تبادلی و طول دوره استغراق آب کنترل می‌شود. فرآیند احیاء شدگی (کاهندگی) در مقادیر واکنش (011) کم و در مقادیر زیاد مواد آلی تسریع می‌گردد. در حالت کلی, وجود آهن در محلول خاک برای گیاه برنج بجز در بعضی خاکهای اسیدی بخصوص نوع "سولفاته" محتوی آهن فعال زیاد و یا در خاکهای با ظرفیت تبادل کاتیونی کم و درحضور منگنز (:/۱) فعال که در این شرایط آهن تولید مسمومیت می‌نماید. می‌تواند سودمند باشد. ناهنجاری‌های فیزیولوژیکی در گیاه برنج بدلیل فراوانی آهن تحت عنوان "برنزه شدن و یا أکاگرتیپ یک* " نامیده می‌شود. بعضی پژوهشگران اعتقاد دارند که این دو ناهنجاری متفاوت می‌باشندء لیکن بعضی محققان دیگر معتقدند که منشاء آنها یکسان لیکن علایم آنها تعدیل یافته و یا در شرایطی تفاوت‌هایی را نشان می‌دهد. سایر ترکیبات از جمله اسیدهای آلی و گاز کربنیک می‌توانند برای گیاه برنج مسمومیت ایجاد نماید لیکن به ندرت مقادیر آنها به مقدار زیان‌آوری می‌رسد. آلومینویوم (۸1) ما5 11۷۵۲۵۵26 - | 6۰ ]۳۷۹۵10218 - 2 3 - ۸0۵۱ 6۰ ۰ 5۵0۳۵110 ۵36 - 4 ۰ 1۷06 ۳6ع۵8 83۲071۵/۸ - 5 6-۰ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم-مبانی و معیارهای تعیین تناسب کاربری خاک ۵۱ ۱۳۲-۲ شرح اجمالی رده‌های خاک و اراضی غالب که زراعت برنج در آنها متداول است" * رده خاکهای انتی سولز" این خاکها بطور معمول دارای تکامل ژنتیکی خیلی کمی بوده و یا بطور کلی فاقد آن می‌باشند. خاکهای این رده در سطح دارای افق اوکریک (ع0211۳1) و در لایه‌های زیرین افق مشخصه‌ای ندارند. از جمله دلایل عمده عدم وجود افق‌های مشخصه در این رده خاکماء فقدان زمان کافی, شیب‌دار بودن زمین‌هاء فرسایش شدید و یا مقاوم بودن مواد اولیه تشکیل دهنده این خاکها در برابر عامل هوادیدگی, تجزیه و تخریب و سایر عوامل را می‌توان نام برد. این رده خاکها در مناطق خشک دارای آثاری از تجمع کربنات‌هاء سولفات‌ها و نمک‌های محلول می‌باشند. لیکن مقدار ترکیبات گفته شده به میزانی نیست که بتوان تعاریف افقهای کلسیک ‎»))٩10((‏ زییسیک (:٩م0«۷)‏ و سالیک(-5۵11) را به آنها منتسب نمود. در شرایطی خاکهای رده انتی‌سولز» خاکهای تکامل یافته‌ای را مدفون نموده‌اند بنابراین در افق‌های زیرین (عمیق‌تر از ۵۰ سانتیمتر) امکان وجود افق‌های مشخصه و بصورت مدفون وجود دارد. این رده خاکها در هر نوع رزیم حرارتی و رطوبتی و برروی هر نوع سازند زمین‌شناسی و بخصوص در تشکیلات زمین ساختاری جدیدتر و شیب‌های تند قرار دارند و بطور زنتیکی بطور عمده مرتبط با تمرکز کم مواد آلی در لایه ۲۵ سانتیمتری افق سطحی است. این رده خاکها شامل تحت رده‌های آکونت (۸0۱۳۹)» آرنت (۸۲۵1۵)» سامنت (۲۹:۵:۱۱۳۵۵۹)» فلونت (۱1۷۵) و اور تنت (0711018) می‌باشد که در مناطق مختلف کشور پراکنش دارند . * رده خاکهای اریدی سولز" این خاکها بطور معمول در مناطقی قرار دارند که رطوبت کافی برای رشد و نمو گیاهان مزوفیت (۳9105م۱1050) وجود ندارد به عبارت دیگر در ایام طولانی از سال زمانی که دمای خاک برای رشد گیاه مناسب است میزان رطوبت در خاک کافی نبوده و یا محلول خاک به میزانی شور می‌باشد که رطوبت موجود برای گیاه (هان) قابل استفاده نمی‌باشد. در این رده خاکها به ندرت رطوبت خاک به مدت ‎٩۰‏ روز متوالی در حد ظرفیت نگهداری است. برخی از این خاکها در نواحی نیمه خشک نیز قرار دارند لیکن ویژگی جذب رطوبت کمی دارند و بدین دلیل بارندگی‌ها بیشتر به صورت روان‌آب هدر می‌روند. افق‌های ژنتیکی این رده خاکها متأثر از انتقال و رسوب نمکهاء کربناتها و رس می‌باشد و یا به دلیل تجزیه و تخریب مواد اولیه (مادری) است که بعلت قابل ملاحظه نبودن میزان بارندگی انتقال نیافته‌اند. این رده خاکها اغلب در رژیم رطوبتی آریدیک (ع۸:1410) تشکیل می‌گردند. لیکن گاهی در شرایط رطوبتی دیگر هم تشکیل می‌شوند. رده خاکهای اریدی سولز بطور معمول دارای افق‌های مشخصه کمبیک (2۳1)) آرژلیک (ع:11(ع۸۲) » ناتریک (۲121710) کلسیک »))٩10(0(‏ جیپسیک (ء0۷051) و سالیک (ع52[1) در رزیم رطوبتی آریدیک (ع۸۲141) می‌باشند. ۳- شامل اراضی شالیزاری و غیرشالیزاری (زراعت برنج در تناویهای اصلاحی خاک اراضی و زراعی). ۳۸۹۵|۵۰ - 2 ۱. برای آگاهی از تعاریف افقهای مختلف خاک. تحت رده‌های مربوط به هر رده خاک و رزیمهای حرارتی و رطوبتی خاکهاء توصیه می‌گردد به فرهنگ کشاورزی و منابع طبیعی, جلد دهم» خاکشناسی, گروه علوم کشاورزی- ۲۰ فرهنگستان جمهوری اسلامی ایران (۱۳۷۹) مراجعه گردد. ۸۳۱۵۵۵۵۰ - 4 -------- صفحهٔ بعد -------- ۵۲ زهکتسی این رده خاکها شامل تحت رده‌های کرائید (۲«145))» سالید (5ل211؟5)» دیورید (۳۵4۶ش۱)» جییسید (6(05145)» آرجید (۸۲۵14۶)» کلسید (۲210:045) و کمبید (۲21۳6105) می‌باشند که در مناطق متفاوت کشور پراکندگی دارند. * رده خاکهای اینسپتی سولز این خاکها به طور معمول در مناطق سرد تا خیلی گرم مرطوب و نیمه مرطوب تشکیل می‌شوند و حداقل دارای افق‌های کمبیک (۲2(0) و او کریک (ع021۲1) هستند. این رده شامل خاکهای متنوعی است که می‌توانند افق‌های مشخصه متعددی داشته باشند. پراکنش این رده خاکها در زمین‌های با زهکشی خیلی ضعیف تا فوق‌العاده سریع یافت می‌گردند هر چند گسترش این رده خاکها از مناطق استوایی تا تاندورا (71147۵) ملاحظه می‌شود لیکن در هر شرایطی رژیم رطوبتی این رده خاکها نمی‌تواند اریدیک (توریک) باشد. بطور کلی این رده شامل خاکهایی هستند که وضعیت تکامل پروفیلی در آن کامل نبوده و یا در شرایطی دارای این رده خاکها دارای تحت رده‌های آکوئیت (۱۶م۰٩۸)‏ آنترپت (۱۶م۸۳۱۲۰) کراییت (۱5م«۲۱) یوستیت (1151019)» زریت (0015) و بودپت (015ع114) می‌باشند که در سطح کشور به جز در مناطقی که رزیم رطوبتی اریدیک (۸۲[۵[0) دارندء پراکنده می‌باشند. * رده خاکهای مولی سولز" این رده خاکها بطور معمول دارای افق سطحی تیره رنگ مالیک (۱/۵11: 0) با درجه اشباع بازی قابل ملاحظه می‌باشند. در شرایطی در نیمرخ این رده خاکها افقهای ارژلیک (ع۱1|(ع۸۲)» ناتریک(۲21۳) و با کلسیک (ع(210)) و به ندرت نیز افقهای آلبیک (ع۸101)» دوری پن(0۳:۳۵۳) و یا پتروکلسیک (۳۰1۲۰۵۵۱۵۱2) دیده می‌شود. تجزیه مواد آلی در افق سطحی در شرایط وجود آهک موجب تشکیل افق مالیک (ع۱40111) با ساختمان مناسب می‌گردد که حتی در حالت خشکی نیز سخت نمی‌باشند. این رده خاکها بطور معمول حاصلخیز بوده و در مناطقی قرار دارند که میزان بارندگی (سالیانه یا فصلی) برای رشد و نمو اغلب گیاهان کافی است. این رده خاکها دارای تحت رده‌های آلبول (۸1۳0115) آکوئول (۸9۰(۱۵)» رندول (0۵۰۱۱۵)» کرایول (۰۱1۶و)) زرول (0۲0115» یوستول (5اامادلا) و یودول (1140115) می‌باشند که در بعضی نقاط کشور یافت می‌شوند. * رده خاکهای الفی سولز" این رده خاکها بطور معمول دارای افق‌های مشخصه او کریک (00:: 0) و آرژلیک (ع111(ع۸۲) می‌باشند. این رده خاک‌ما اغلب دارای ریم رطوبتی یودیک (11410)» یوستیک (ع11511) و یا زریک(0710)*) هستند لیکن بطور عمده در شرایط رطوبتی آکوئیک (۸۵۱) قرار دارند درجه اشباع بازی این رده خاکها در حد متوسط یعنی بیش از ۳۵ درصد است. این رده خاکها دارای دا‌کا ام 1 - | ۰ ۸۳۵۱۵ - 2 ۵0۰ ][30 - 3 4 - ۸۱۱۵0۵ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم-مبانی و معیارهای تعیین تناسب کاربری خاک تحت رده‌های آکوالف (۸0۵[15) » کرای آلف (]9۵1))» یوستالف (11512115)» زرالف (]0۳: 1)) و یودالف (]1۵: 1) می‌باشند که در پاره‌ای نقاط در سطح کشور گسترش دارند. * رده خاکهای ورتی سولز این رده خاکها بطور معمول خاکهایی با بافت سنگین تا بسیار سنگین می‌باشند و بطور کلی مقدار رس در آن بیش از ۳۰./ است. این قبیل خاکها دارای رسهای با قابلیت انبساط و انقباض زیادی هستند و از این نظر در شرایط خشک و مرطوب شدن خاکها ترکهایی با عرض حداقل یک سانتیمتر و عمق بیش از پنجاه سانتیمتر در آنها ایجاد می‌گردد بطوری که این بهم خوردگی و ترکهای سطحی یکی از ویژگی‌های بارز این رده خاکها محسوب شده است. تکرار فرایندهای خشک و مرطوب شدن,» انقباض و انبساط رس‌ها باعث می‌شود که بخشی از خاک تحت فشار جانبی قرار گرفته و به روی هم بلغزد که در نتیجه آن سطوح براق و متراکم در نیمرخ این رده خاکها ظاهر می‌شود که به پدیده "اسلیکنساید"" معروف است. از جهت دیگر انبساط و انقباض رس‌ها موجب می‌گردد که در سطح خاک نیز پستی و بلندی‌های کوچکی ایجاد شود که گیلگای (1118۸1)) نامیده می‌شود. در این رده خاکها یک تحت رده دارای اهمیت و گسترش بیشتری است و آن تحت رده زر تز(7)070718) می‌باشد که خود مشتمل بر گروههای بزرگ دوری زرتز (1۳۱۵۲۵۲۶)» کلسی زر تز (۲21010۲۵۲1۵) » هاپلو زر تز (112010«0۲0۲1۶) می‌باشد که در ایران بخش عمده خاک در گروه بزرگ کلسی رت قرار دارند. این گروه بزرگ فقط یک تحت گروه بنام کرومیک کلسی زر تز (۲۵۲۵ع۵101 11۳۵1۵)) را دارا است. * سایر رده های خاک - رده خاکهای هیستوسولز " این رده خاکها بطور کلی مشتمل بر خاکهای آلی می‌باشند که در کشور توسعه زیادی ندارند و در مناطق مورد مطالعه خاکشناسی و طبقه‌بندی اراضی اغلب بصورت لکه‌های پراکنده‌ای گزارش گردیده است. بنابراین مساحت این رده خاکها در سطح کشور قابل - رده خاکهای التی سولز" به این رده خاک‌ها گرچه در بعضی گزارش‌ها اشاره گردیده است لیکن سطح وسیع و پیوسته‌ای را شامل نمی‌گردند بنابراین نسبت به سایر رده‌های غالب خاکهاء وسعت این قبیل خاکها در کشور قابل توجه نمی‌باشد که بدین دلیل از بیان جزئیات بیشتر در | - ۷۵۳1۹0۰ 2 - 6۰ 3 - 11191050 4 - ]1۹0۵[ 5۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۴ زهفکشسی ۱۳-۲- سطح زیرکشت. عملکرد محصول شلتوک در استانهای انتخابی کشور در رده‌های متفاوت سطح زیرکشت انواع ارقام و واریته‌های شلتوک در کشور حدود ۶۱۱۴۵۳ هکتار گزارش شده است که از این میزان مساحت مقدار تولید سالیانه برایر با ۲/۵۴ میلیون تن می‌باشد. گسترش اراضی مورد زراعت برنج در نوزده استان گزارش گردیده که استانهای مازندران و یزد به ترتیب با دارا بودن ۲۰۰۵۸۳ و ۱۷ هکتار بیشترین و کمترین مساحت برنج کاری در کشور را دار می‌باشند و متوسط میزان عملکرد محصول در سطح کشور ۳/۱۵۸ تن در هکتار گزارش گردید. که استانهای اصفهان و اردبیل و به ترتیب با دار بودن عملکردهایی معادل ۵/۶۳۲۳ و ۲ تن در هکتار در جایگاه‌های نخست و آخر (نوزدهم) قرار دارند. به رغم پراکنش جغرافیایی مناطق برنج کاری در ایران پنج استان مازندران» گیلان» گلستان» خوزستان و فارس در مجموع ۹۱/۴۱ درصد مساحت اراضی تحت کشت را دارا بوده و سهم تولید این استانها ۴ درصد کل عملکرد محصول شلتوک کشور است. سهم سایر استانهای برنج کاری در آیران ۸/۵۷ درصد از زمینهای زیر کشت و ‎٩۹/۲۶ درصد از کل میزان تولید می‌باشد. بعضی اطلاعات لازم به توجه در مورد استازهای متذکره و انتخابی در جدول زیر آرایه شده است. جدول (۱۱-۲)- برخی اطلاعات پایه‌ای و لازم به توجه در مورد استانهای انتخابی که زراعت برنج در آنها متداول است ۱۹/۲۷ 0۶ 0۳۷ ۳۴۳۶۰ انحراف متوسط (انحراف از میانگین) - ۰/۳۵۲۷ بطوریکه از جدول استنباط می‌گردد شرایط آب و هوایی استانهای انتخابی مورد زراعت برنج تفاوتهای قابل ملاحظه‌ای داشته و رده‌های مختلف خاک و اراضی نیز که بنحوی متأثر از شرایط اقلیمی» مواد مادری» شرایط فیزیوگرافی و ژئومرفولوژیکی» فعالیت‌های موجودات زنده و عامل زمان است نیز دارای تغییرات مترتبه و در بردارنده ویژگیهای توامان اراضی خشکه زاری و شالیزاری می‌باشند. بطوریکه بخش عمده اراضی مورد زراعت برنج را رده‌های خاک انتی‌سولز و اینسیتی سولز در درجه نخست و پس از آن به ترتیب خاکهای رده مولی سولزء آلفی سولز و اریدی سولز و سرانجام خاکهای رده ورتی‌سولز تشکیل می‌دهد. در کلیه استانهای انتخابی عملیات زراعت برنج مبتنی بر آبیاری اصولی و یا تکمیلی است. که بهرحال مستلزم کاربرد مقادیر معتنابهی آب آبیاری است بدین -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم-مبانی و معیارهای تعیین تناسب کاربری خاک ۸۵ دلیل استمرار برنج کاری در استانهای خشک و نیمه خشک کشور (از جمله فارس و خوزستان) در اراضی خشکه زاری نه تنها بدلیل نامطلوب) قابل تأمل و تعمق است. دقت در مندرجات ارقام جدول بیانگر آنست که میزان عملکرد شلتوک (بطور متوسط) از میانگین کشور حتی کمتر است. بررسی آماری انحراف متوسط (انحراف از میانگین) عملکرد محصول بیانگر آنست که کران‌های کاهش یا افزایش میانگین عملکرد شلتوک در استانهایی که ۹۰/۷۴ درصد محصول را تولید می‌نماید در محدوده ۰/۳۵۲۷ ۴/۰۶۴ تن در هکنار قرار دارد که نسبت به میانگین عملکرد کشورهای آسیای جنوب شرقی (بخصوص هند. چین» ژاپن» فیلیپین و...) به میزان قابل ملاحظه‌ای کمتر است و این در شرایطی می‌باشد که در بعضی از کشورهای آسیای جنوب شرقی بارندگی‌های موسمی در فصل تابستان بخش قابل ملاحظه‌ای از نیاز آبیاری اراضی شالیزاری را بطور طبیعی تأمین می‌نماید. بهرحال با تغییر دو رویکرد: افزایش سطح زیرکست و افزایش عملکرد محصول در واحد سطح, توجهات خاص در کشور بایستی معطوف به تولید حداکثر میزان محصول بازاء واحد آب مصرفی گردد. که دستیابی به این هدف مستلزم انجام اقدامات اصولی و زیربنایی» بهبود شرایط به‌زراعی و به‌نژادی و سرانجام اعمال مدیریتهای زراعی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۳ زهکشی سطحی در اراضی شالیزاری -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۳- کلیات البته با استفاده از روش‌های غیرطبیعی (مصنوعی) مقدور می‌باشد و بدین ترتیب اراضی برای استفاده بیشتر و بهره‌برداری‌های متفاوت آماده می‌گردند. در اراضی شالیزاری زهکشی برای دفع آب مازاد در مزرعه به منظور ممانعت از استغراق کامل (آب ماندگی") و فراهم آمدن شرایط مناسب در خاک مزررعه برای رشد و نمو گیاه (برنج) است. لزوم اجرای عملیات زهکشی در اراضی شالیزاری به دو می‌باشد که دستیابی به هدف نخست از طریق زهکشی سطحی و آنچه مرتبط با حفظ حاصلخیزی خاک است بوسیله زهکشی زیرزمینی به انجام می‌رسد. در کشاورزی هدف از اعمال عملیات زهکشی بطور عمده افزایش تولید محصولات (زراعی و باغی) و ۰ ۰ 3 ۳ ۰ ۰ ۰ ۴ و ۰ 1 ۰ ۰ بوسیله انواع زهکش‌های سطحی » زیرزمینی و یا تلفیقی (ترکیبی) از انها بانجام رسانید. * زهکش‌های سطحی, مجموعه مجاری روبازی هستند که هرزآیهای آبیاری و روان‌آبهای ناشی از رگبارها را در شبکه آبیاری جمع‌آوری» هدایت و تخلیه می‌کند. شبکه زهکشی جزئی از شبکه آبیاری محسوب می‌گردد. * زهکش‌های زیرزمینی» زهکش‌هایی هستند که آب اضافی درون مزارع را جمع‌آوری و به زهکش‌های جمع‌کننده" تخلیه می‌نمایند این قبیل زهکش‌ها بطور معمول به صورت لوله‌های زیرزمینی طراحی می‌شوند. * زهکش‌های جمع‌کننده به منظور جمع‌آوری زه‌آبهای (جریانهای)حاصل از زهکش‌های زیرزمینی و روان‌آبهای سطحی ایجاد می‌گردند و با توجه به شرایط طرح» بدین منظور می‌توان از کانالهای روباز (خاکی و درجا) و یا لوله‌های زیرزمینی (مدفون) استفاده نمود. بودن» زهداری» شوری و سدیمی شدن منابع خاک و اراضی (کشاورزی) نیز بایستی بطور دقیق مورد مطالعه و امعان نظر قرارگیرد. بطور کلی زهکش‌های مزرعه‌ای می‌تواند مشتمل بر یک و یا بطور احتمالی چند مورد از انواع زیر باشد: * زهکش‌های روباز یا نهرچه‌های باز زهکشی ۶ ۳ ۰ * مجاری یا حفره‌های بدون پوشش زهکشی | - 6۰ 2- ۷۷/۵16۲106۰ 3- 5۳۲۵۵6 06۰ 4- 5۳۹۷۳۲۵۵6 06۰ 5- 00116010۳ ۰ 6- 10| ۵ ۰ -------- صفحهٔ بعد -------- * لوله‌های زهکشی زیرزمینی (تنبوشه‌های زهکشی) که ممکن است از انواع سفالی» سیمانی و یا پلاستیکی (صاف و یا موجدار) باشند که درعمق معینی از سطح خاک مزرعه استقرار داده می‌شوند. هرچند در طبقه‌بندی دیگری زهکش‌های مزرعه‌ای را می‌توان به دو گروه زهکش‌های روباز و زیرزمینی (مجاری زهکشی و لوله‌های زهکشی زیرزمینی) نیز تقسیم‌بندی نمود. ۲-۳ سامانه‌های زهکشسی سطحی مزرعه‌ای زهکشی سطحی اقدامی برای تخلیه آب اضافی از روی سطح و یا بخشی از لایه سطحی نیمرخ خاک بوسیله سیستم کانال‌های باز و هدایت زه‌آرهای حاصله به محل تخلیه و دفع مناسبی است. در تعریف دیگری» زهکشی سطحی تمهیدی برای تخلیه آب اضافی از روی سطح اراضی و هدایت زه‌آبهای مربوطه به مجاری روباز طبیعی و یا احیاء شده (لایروبی» اصلاح شکل هندسی, شیب دادن طولی و عرضی به آبراهه‌های طبیعی) و یا کانالهای زهکشی احداث شده (مصنوعی) هم چنین شکل دلان» شیب‌بندی یا تسطیح سطح اراضی و هدایت زه‌آپهای حاصله به محل‌های تخلیه و دفع مناسبی (خروجی نهایی ) توصیف شده است. * خروجی نهایی» به مکان یا محلی اطلاق می‌گردد که بطور کلی جریان آبهای زهکشی به طور مستقیم و یا غیرمستقیم به آن تخلیه و دفع می‌شود. خروجی نهایی می‌تواند مسیل» رودخانه (فصلی یا دایمی)» مرداب» دریاچه و... باشد. در اراضی مسطح مشکل (مسئله) اصلی تخلیه آبهای جمع شده در گودال‌هاء آن هم هر چند گاه یکبار (از نظر زمانی) می‌باشد لیکن در اراضی شیب‌دار بطور معمول تخلیه آب اضافی (روان آب سطحی) بدون ایجاد موارد فرسایش (آبی) خاک و اراضی مورد نظر بطور کلی» یک کانال (یا نهرچه) باز بدون پوشش (خاکی) که برای اهداف زهکشی سطحی بطور مطلوبی طراحی شده باشد * میزان سرعت و جریان (أب) در آن موجب فرسایش (آبی) و یا رسوب‌گذاری (افزایش آبی) نگردد. * برای انتقال میزان جریان طراحی شده ظرفیت مناسب را داشته باشد. * دارای شیب طراحی شده مناسبی باشدء بطوریکه عمق آب (ارتفاع) مورد نظر را در کانال یا آبراهه فراهم آورد. * هزینه‌های ایجاد (احداث) و نگهداری از آن در دوره بهره‌برداری بطور نسبی حداقل باشد. ۰ ۰ ۰ ۰ ۰۰ پ ۰۰ ۰.۰ ۰.۰ ۰ ۸ ۰ ۳۴ ۰ ۰ 1 کانال‌های باز زهکشی بصورت قراردادی (اختیاری) تحت عناوین اصلی , فرعی" جانبی (لترال ) و نهرچه‌های مزرعه‌ای " نامیده می‌شوند. بنابراین یک سامانه (سیستم) زهکشی می‌تواند حسب مورد دارای پشته خاک‌ریز (سیل‌بند)» ایستگاه پمپاژ شبکه نهرچه‌های باز زهکشی (اصلی و فرعی)» لوله‌های زهکشی زیرزمینی و نهرچه‌های زهکشی سطحی باشد که بصورت هماهنگ (موزون) طراحی گردیده باشند. 1- 01۰ 2- ۱/1۵1۱ ۰ ۰ ۱/1۵1 یلگ -3 ۰ ]۵16۲8 ]1 -4 ۰ م۳۱۵۱ -5 -------- صفحهٔ بعد -------- قصل سوم- زهکسی سطحی ۶۱ موفقیت عملکرد یک سامانه زهکشی سطحی مزرعه‌ای فقط مرتبط با تجسس‌های میدانی (محلی و ناحیه‌ای) اندازه‌گیری و یا محاسبه پارامترهای مورد نیاز یک طراحی دقیق و مطلوب نمی‌باشد. بلکه لزوم توجه به موارد فنی در زمینه عملیات اجرایی در دوره ساخت و موارد مربوط به نگهداری آن نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار می‌باشد که عطف توجه و رعایت این موارد می‌تواند متضمن عملکرد مناسب سامانه زهکشی در درازمدت باشد. ۳-۳- مطالعات تکمیلی خاکشناسی و بررسیهای زهکشی ۱-۳-۳ مقدمه وجود نقشه‌های خاک و طبقه‌بندی اراضی از ملزومات مطالعات زهکشی محسوب می‌شوند. معمولاً به نقشه‌های خاک کمتر توجه شده و داده‌ها و نقشه‌های طبقه‌بندی اراضی بیشتر مورد استناد قرار می‌گیرند. در نقشه‌های خاک اطلاعات مفید و قابل دستیابی فراوانی وجود دارد که در نقشه‌های طبقه‌بندی اراضی ذکر نشده است که مخصوصاً در مطالعات زهکشی می‌توانند مورد استفاده قرار گیرند. وجود افق‌های مشخصه سطحی و زیرسطحی و نقش آنها در بعضی از خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک گاهی از نقشه‌های طبقه‌بندی اراضی قابل استخراج نمی‌باشند. مطالعات خاکشناسی با توجه به سطح و دقت انتخاب شده حاوی داده‌های متفاوتی می‌باشند. در فاز اجرائی قطعاً مطالعات باید بطور تفصیلی انجام شده باشد. به ندرت و با انجام مطالعات تکمیلی گاهی می‌توان از مطالعات نیمه تفصیلی هم استفاده نمود. بهرحال در صورت لزوم تدقیق مطالعات و تولید داده‌های مورد نیاز طراحان نظیر وجود و یا عدم وجود ساختمان» تراکم» حجم و شکل خلل و فرجء نوع کانی‌های رسی و غیره بایستی انجام شود. ۲-۳-۳- اطلاعات پایه‌ای مورد نیاز الف- داشتن نقشه خطوط تراز سطح اراضی با تناوب ۰/۵ متر و با مقیاس ۱:۵۰۰۰ در اکثر شرایط ضروریست. ب- مسایل زهکشی متأثر از ویژه‌گی‌های توپوگرافی» لایه زیرسطحی نفوذ ناپذیر (محدود کننده)» بالا بودن سطح ایستابی (ناشی از عمل رودخانه‌ها و یا آبراهه‌های طبیعی)» نگهداری نامطلوب کانالهای زهکشی می‌باشد. بدین دلیل ضرورت دارد که برآورد با برداشت دقیقی از مقادیر خسارت واقعی, طی ده سال گذشته به‌درستی مورد تحسس قرار گیرد. پ- اکثر متعلقات مرتبط به سامانه زهکشی می‌تواند برای مدت کوتاهی بحالت مستغرق (پوشیده از آب) درآید بدین دلیل میزان و تراکم حداکثر بارندگی و برآورد یا اندازه‌گیری رواناب سطحی بایستی به گونه‌ای مشخص گردند که اجزاء (متعلقات) سامانه زهکشی که براساس این اطلاعات طراحی می‌شوند بتوانند کارایی لازم برای دفع رواناب را داشته باشند. ت- بررسی رفتار آبهای زیرزمینی (نوسانات زمانی) در اکثر شرایط از طریق مشاهده و ثبت اطلاعات قابل دستیابی از چاههای محلی امکان‌پذیر است در غیر این صورت حفر و تجهیز تعدادی چاهکهای مطالعاتی (مشاهده‌ای) برای انجام بررسیهای لازم در طول سال ضروری است. ث- برای امکان طراحی سامانه زهکشی در اراضی شالیزاری ارقام بارندگی حداقل ده ساله ضروری می‌باشد. بدیهی است ارقام بارندگی ثبت شده برای مدت طولانی‌تر مطلوبتر خواهد بود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۶۲ زهکتسی ج - تجسس‌های بانجام رسیده از طریق بازدیدهای میدانی و اندازه‌گیری پارامترهای مورد نیاز بایستی بروی نقشه محدوده مطالعاتی درج گردیده باشد. در این راستا شرایط زهکشی اراضی در ایام عادی و یا سیلابی (طغیانی) عندالزوم بایستی بروی نقشه مذکور ارایه گردیده باشد. چ - در شرایطی که مشکلات مبتلابه اراضی از نظر زهکشی, معلول اثرات رودخانه و یا کانالهای باز باشد. ارتفاع سطح آب در این مجاری و در زمانهای مختلف بایستی بدقت اندازه‌گیری (یا محاسبه) و ثبت گردد. ح - در شرایط گردآوری و ثبت ارقام و اطلاعات پایه‌ای مورد نیاز طراحی سامانه زهکشی در محدوده مورد نظرء رابطه این سامانه با سایر پروژه‌ها از قبیل: پروژه‌های آبیاری» جاده‌سازی, احداث کارخانه‌ها و یا عملیات استخراج معادن و مانند آن نیز بهتر است بانجام رسد. در جدول (۱-۳) حداقل اطلاعات مورد نیاز برای اجرای عملیات خاکشناسی و طبقه‌بندی اراضی شالیزاری در محدوده‌های مورد نظر ارائه شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- عد رننهت سطحی جدول (۱-۳)- حداقل اطلاعات مورد نیاز برای ا شرح اطلاعات و موارد مورد نیاز درجه دقت مطالعات (/) در روز (هکتار) حداقل محدوده» قابل تغییر به کلاس قابل کشت حداقل محدوده, قابل تغییر به کلاس قابل کشت بالاتر (هکتار) # تعداد نقاط مطالعاتی لازم برای حفاری به عمق ۱/۵ متری (در هر یکصد هکتار) تعداد نقاط مطالعاتی لازم برای حفاری تا عمق حداکثر۶ متر (درهر هزار هکتار) 44 کلاس در هر روش مطالعاتی» در صورت ضرورت انجام مطالعات تکمیلی (درهر هزار هکتار) 4 احداث سازه‌های آبی مطرح نباشد عمق حفاری به ۶۳ ی شالیزاری بقه بندی اراضی -------- صفحهٔ بعد -------- ۶۴ زمکنسی 2-۳- مبانی طراحی سامانه زهکشی تعیین محدوده‌هایی که نیازمند به احداث (و یا بهبود) سامانه زهکشی دارند. مشخص نمودن الگوی زهکشی و خروجی‌های مربوطه از جمله اقدامات مهم و اولیه است. بطور معمول هر سامانه زهکشی مشتمل بر کانالهای اصلی» فرعی» فرعی ثانویه و نهرچه‌های زهکشی کمکی (تکمیلی) می‌باشد کلیه موارد گفته شده از نوع کانال یا نهرچه‌های بدون پوشش هستند. نهرچه‌های زهکشی کمکی (تکمیلی) همانند نهرچه‌های آبیاری مزرعه‌ای بایستی در محدوده مورد نظر احداث گردند. لیکن در این شرایط توجه به موارد زیر می‌تواند سودمند و مطلوب باشد. * با بررسی نتایج حاصل از مطالعات می‌توان به علل, عوامل و راهکارهای مناسب دست یافت و نوع سامانه زهکشی یعنی ثقلی و * بدلیل آنکه در شرایطی اجرای طرح زهکشی برای کلیه اراضی محدوده مسئله‌دار (بجز پروژه‌های اصلاح خاک و اراضی) ممکن * خسارت ناشی از رواداری شرایط آب ماندگی بخشی از اراضی برحسب واریته گیاه مورد زراعت. عمق یا ارتفاع آب استغراقی, طول مدت. مرحله رشد و نمو گیاه و امثال آن می‌تواند متفاوت باشد. بهرحال حداکثر ارتفاع سطح استغراقی اراضی شالیزاری می‌تواند ۰ سانتیمتر و گسترش این قبیل اراضی در کل محدوده پروژه فقط بایستی بالغ بر ۸۱۰ اراضی را شامل گردد. * بروز حالت تغبیر شرایط (زراعی و اکولوژیکی) پس از احداث سامانه زهکشی باید مورد امعان نظر باشد که از آن جمله می‌توان به تغییر در شرایط هیدرولیکی (افزایش میزان آب قابل دسترسی گیاه) و تغییر خصوصیات اگرونومیکی مانند جمعیت حشرات, ضرورت کاربرد کودهای ۱-2-۳ انتخاب روش زهکشی بدیهی است که سطح آب در محدوده زهکشی (اراضی شالیزاری) مرتفع‌تر از مجاری آب‌بر طبیعی و یا رودخانه‌ها می‌باشد. بدلیل آنکه مورد نظر آنست که زه‌آبها (آبهای زهکشی) به‌طریق ثقلی به مجاری خروجی مذکور تخلیه شود. در حالتی که ظرفیت مجاری زهکشی غیرکافی باشدء توسعه و بهبود وضعیت کانالهای زهکشی موجود. تغییر بخشی از محدوده زهکشی و یا احداث (ساخت) کانال‌های جدید ضروری خواهد بود. با معلوم بودن منشاء آب در اکثر حالت‌ها می‌توان کمیت چنین منابعی را کاهش داد. در حالت مشخص بودن منشاء در بسیاری شرایط امکان برآورد کمیت میزان آبی که بایستی تخلیه و دفع گردد. فراهم است و در اغلب حالت‌ها زهکشی اراضی را می‌توان با حداقل مخارج از طریق زهکش حایل (یا قطع کننده) جریان قبل از آنکه به محدوده مورد نظر وارد شودء بانجام رسانید. در بعضی سامانه‌های زهکشی کمبود ظرفیت جریان خروجی در سازه‌های تخلیه و دفع (خروجی) ممکن | ست وجود سطح آب در محدوده خارج از سامانه زهکشی در ایام طغیانی یا سیلابی بودن جریان در آبراهه‌هاء در دوره حداکثر ریزش باران وجود دارد که در این شرایط تعبیه نوعی دریچه (یکطرفه یا سیلابی) برای جلوگیری از ورود آبهای سیلابی به اراضی محدوده مورد زهکشی ضرورت دارد. در بعضی شرایط ایجاد (ساخت) سیل بند و یا تغییر مکان سازه خروجی نیز می‌تواند موّثر باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- هرچند سطح آب در اراضی شالیزاری بطور معمول پایین‌تر از ارتفاع سطح آب در مناطق مرتفع هم‌جوار و خارج از محدوده زهکشی است که دلیل آن کمی شیب یا بدون شیب (اراضی پست) بودن اراضی محدود مورد زهکشی است. تأسیسات تخلیه و دفع آب که از طریق نصب دریچه‌های جزر و مدی و یا تجهیزات پمپاژ بانجام می‌رسد می‌تواند در نهایت به تخلیه و دفع آبهای (زهکشی) جمع‌آوری شده کمک نماید. ۱-۱-2-۳ موارد مرتبط با طراحی سامانه زهکشی باز * مقادیر ارتفاع مجاز آب استغراقی بروی سطح مزرعه شرط برقراری حالت کامل زهکشی در اکثر موارد در اراضی شالیزاری از نظر اقتصادی توجیه‌پذیر نمی‌باشد. بنابراین در شرایط متعارف طراحی سامانه‌های زهکشی, در نظر گرفتن مقادیر ارتفاع مجاز آب استغراقی بروی سطح مزرعه اقدامی متداول است. هرچند مقادیر ارتفاع (عمق) مجاز آب استغراقی و زمان اعمال آن بطور قابل ملاحظه‌ای با دوره رشد و نمو گیاه (برنج) متغیر می‌باشد. بعنوان مثال, خسارت عمده سیلگیری به اراضی شالیزاری در صورتی که در دوره خوشه بستن بوقوع بپیوندد و زمان استغراق (آب) بیش از دو روز به طول بیانجامده خسارت ناشی از آن بروی رشد و نمو گیاه بسیار جدی می‌باشد. در جدول (۲-۳) رابطه بین کاهش عملکرد محصول و شرایط سیلگیری (آب گرفتگی) اراضی شالیزاری نشان داده شدء است. جدول (۲-۳)- شرایط سیلگیری (آب گرفتگی) اراضی شالیزاری و کاهش عملکرد محصول (ارقام متن جدول برحسب درصد) ایام سیلگیری یا آب ماندگی (روز) ۰ روز پس از نشاءکاری تا استغراق کامل بوسیله آب صاف (زلال) بطور کامل در حالت استغراق بوسیله آب صاف مرحله خوشه بستن : استغراق کامل بوسیله آب صاف (زلال) استغراق کامل بوسیله آب گل‌آلود استغراق کامل بوسیله آب صاف (زلال) # فقط ۵۰ کاهش عملکرد محصول ارایه شده در جدول مشروط به طول دوره استغراق به مدت 7 روز می‌باشد. بخشی از گیاه به معنی اینکه برگهای با طول ۹-۱۵ سانتیمتر بالای سطح آب قرار می‌گیرند. در مناطقی که بارندگی‌های متراکم (شدید) در اوایل فصل تابستان بوقوع می‌پیوندد که در آن ایام طول بوته‌های گیاه برنج به حدود ۰/۴-۰/۸ متر بالغ می‌گردد بنابراین ارتفاع (عمق) مجاز آب استغراقی بروی سطح مزرعه در حد ۰/۳ متر به مدت فقط ۱-۲ روز -------- صفحهٔ بعد -------- ۶۶ زهکتسی * بارندگی طرح مقدار باران طرح نه تنها از دیدگاه اگروتکنیکی بلکه از جنبه‌های توجیه اقتصادی نیز بررسی و تعیین می‌گردد. بطور معمول بارندگی‌های شدید (متراکم) با دوره تناوب (بازگشت) ۵-۱۰ ساله (۱/۵ تا ۱/۱۰) مورد توجه قرار می‌گیرند* و در شرایطی که موارد کنترل سیلاب‌ها در سطوح وسیع مورد نظر باشد مقدار بارندگی روزانه و در مواقعم ضروری بطور ساعتی مورد استفاده واقع می‌شود بخصوص در شرایطی که در محدوده مورد نظر استغراق موقت و کوتاه مدت متصور باشد.ء لیکن بارندگی‌های مستمر (پیوسته) موجبات به تأخیر افتادن (تعویق) پدیده سیلگیری (آب گرفتگی) اراضی می‌گردد. بطور کلی در اکثر مواقع فقط ارقام بارندگی روزانه (۲۴ ساعته) قابل دسترسی است. لیکن طول دوره بحرانی بارندگی می‌تواند ۶-۱۲ ساعت باشد. علاوه بر آن بایستی متذکر شد بارندگی‌های رگباری (شدید) طی این دوره زمانی در اکثر شرایط بوقوع می‌پیوندد. امکان برآورد ۰ 0 0.50۰ ,۱۳ ۳ (۱-۳) 0 0 060 ,ط۷,ط که در آن: مقادیر بارندگی برآورد شده شش ساعته (میلیمتر) ۳ مقادیر بارندگی برآورد شده دوازده ساعته (میلیمتر) م۳ » مقادیر بارندگی روزانه مشاهده شده (۲۴ ساعته) (میلیمتر) توزیع مقادیر بارندگی تحمعی شش ساعته را نیز می‌توان با کاربرد ضرایب آرایه شده در جدول زیر محاسبه نمود ** جدول (۳-۳)- الگوی (مدل) توزیع مقدار بارندگی تجمعی شش ساعته ۵/۵ ۵/۰ ۵ ۴/۰ ۳/۵ ۳/۰ ۲/۵ ۲۳/۰ ۱/۵ ۱/۰ ۵۰ ۹۶ ۹۲ ۸۸ ۸۴ ۷۸ ۷۰ ۶۰ ۲۲ ۱۵ ۸ 9 در شرایطی که فقط ارقام بارندگی با دوره بازگشت یکساله قابل دسترسی باشد. برآورد مقادیر بارندگی برای دوره‌های بازگشت پنج 0- 1.5 بط / بط (۲-۳) . 5- 1. 7 - رطق / ۲ ۰۳۳ میزان بارندگی با دوره بازگشت یکساله (میلیمتر) ۳۵ مقدار بارندگی با دوره بازگشت پنج ساله (میلیمتر) 3 برای پروژه‌های وسیع تحهیز و نوسازی مزارع و با احداث سامانه‌های آبیاری و زهکشی با مساحت قابل ملاحظه بهتر است دوره تناوب (بازگشت) ۱۰-۰ ساله (۱/۱۰ تا ۱/۳۰) در نظر گرفته شود. سازمان بین المللی هواشناسی (۱۹۷۴). -------- صفحهٔ بعد -------- . ۷ مقدار بارندگی با دوره بازگشت ده ساله (میلیمتر) یخ‌بندان‌های بعدی بصورت برف باقی بماند و تنها بخش کمی از آن تبخیر تصعیدی می‌گردد و مقادیر باقیمانده آن طی چند روز پس از خاتمه * رواناب و ضریب رواناب سطحی اصول پایه‌ای مفهوم رواناب سطحی مبتنی بر رابطه "بیلان آب" می‌باشد زیرا مقادیر بارندگی مازاد که بایستی بصورت مقدماتی طی یک دوره زمانی بحرانی تخلیه (زهکشی) گردد از طریق کاربرد رابطه بیلان آب سطحی قابل برآورد است. (۳-۳) [ - ۳-۳ -< رک 1 نفود به درون نیمرخ خاک (میلیمتر) ۲ بارندگی کل (میلیمتر) مقدار آب مازاد (اضافی) سطحی در اراضی شیب‌دار بطور معمول بصورت آزاد جریان (زهکشی) می‌یابد. لیکن در اراضی مسطح در اکثر بصورت جریان زیرسطحی (:(]) انتقال می‌یابد. لیکن سهم قابل ملاحظه‌ای از آن صرف جبران کمبود رطوبت ناحیه غیراشباع در ستون خاک گردیده (/۸۱)و یا بصورت تراوشات عمقی آب زیرزمینی را تغذیه می‌نماید (14). در شرایطی که وضعیت زهکشی طبیعی (داخلی) خاک نامناسب باشدء ضرورت احدات سامانه زهکشی زیرزمینی وجود خواهد داشت (م(]). با توجه به موارد بیان شده ملاحظه می‌گردد که میزان تبخیر (ن1) طی مدت زمانی معادل چند ساعت (دوره بارندگی و تولید رواناب) در مقایسه با سایر موّلفه‌های بیلان آبی ناچیز است و می‌توان از آن صرفنظر نمود و بدین ترتیب سایر اجزاء مندرج در معادله (۳-۳) را می‌توان بصورت زیر ارایه داد. جرک (۳-۲) (/ + ۸۷۷ + ,(/) < 7 ,(/ جم۸ مقدار بارندگی مورد انتظار را با تناوب وقوع مجدد (1۳) برای یک دوره بحرانی می‌توان از ارقام هواشناسی برآورد نمود. مقادیر بارش‌های فوق‌العاده زیاد را بایستی به کمک روش ارایه شده بوسیله گمبل" پیش‌بینی نمود. - نسبت بارندگی به روان آب مربوطه» و - نسبت بارندگی حداکثر به حداکثر میزان سیلاب مورد نخست بطور معمول برای محدوده‌های وسیع در اراضی غیر مرتفع (پست) کاربرد دارد در حالیکه مورد دوم برای برآورد 00۳۵5 - | -------- صفحهٔ بعد -------- ۶۸ زهکتسی ۲-۱-2-۳- برآورد دبی تخلیه در اراضی شیب دار + روش‌های مورد استفاده در محاسبه دبی‌های طراحی تخلیه» بطور قابل ملاحظه‌ای با وضعیت توپوگرافی منطقه مورد نظر تفاوت می‌نماید. سیستم‌های زهکشی سطحی در اراضی مسطح برای انتقال و دفع مقادیر معینی حجم رواناب طی مدت زمان محدودی که از نظر اقتصادی توجیه‌پذیر باشد. به انجام می‌رسد. لیکن در اراضی شیب‌دار» سیستم‌های زهکشی سطحی بایستی مقدار روان آب حداکثر را آن هم با احتمال وقوع مجدد مشخص تخلیه و دفع نماید. چنین مقادیر رواناب حداکثری به طور معمول از طریق الگوی زهکشی طبیعی حوضه آبخیز مشخص می‌گردد که روشهای دستیابی و محاسبه میزان دبی در دو حالت متذکره از نظر اصولی روشی که در زیر ارائه می‌شود مرتبط با حوضه‌های زهکشی کشاورزی با مساحت کم» در ارتباط با بارندگی‌هائی با شدت زیاد که در مدت کوتاهی اتفاق می‌افتد» است و در این حوضه‌ها اثرات کاربری اراضی برروی رابطه « بارندگی- رواناب» تحت تاثیر جریان‌های آبراهه‌ای و یا ذخیره آب‌های زیرزمینی قرار نمی گیرد. * روش استدلالی یا منطقی " این روش از لحاظ نظری ممکن است فقط در شرایط ویژه‌ای که برای آن بنیان شده است. کاربرد داشته باشد. هر چند این روش دارای مبانی مجرد نظری نمی‌باشند. لیکن می‌توان آن را به عنوان ابزاری برای برآورد روانابهای حداکثر در حوضه‌های کشاورزی کوچک که معمولاً در مورد آنها ارقام هیدرولوژیکی کافی وجود ندارد» بکار برد. ۰ مبانی با احتمال وقوع مجدد یکسان, متوسط حداکثر شدت بارندگی با افزایش دوره تناوب مورد نظر کاهش خواهد یافت (منحنی‌های شدت- فراوانی بارندگی"). هرگاه مدت بارندگی از زمان تمرکز " بیشتر شود. بطوری که دوره زمانی بین شروع بارندگی و زمانی که تمامی اراضی بالادست نقطه خروجی » مشتمل بر رواناب باشند » متوسط شدت بارندگی کمتر از متوسط شدت آن طی مدت زمان برابر با زمان تمرکز خواهد بود. در نتیجه به دلیل آنکه کلیه اراضی در حال تولید رواناب خواهند بودء میزان رواناب حوضه آبخیز کمتر است. از جهت دیگر هرگاه مدت بارندگی کمتر از زمان تمرکز باشد. شدت بارندگی مورد نظر بیشتر خواهد بود. لیکن فقط بخشی از اراضی حوضه آبخیز در حال تولید رواناب خواهند بود. بدین ترتیب می‌توان نتیجه‌گیری نمود که حداکثر میزان رواناب" زمانی حاصل می‌شود که دوره بارندگی معادل با زمان تمرکز در حوضه آبخیز باشد. مفاهیم بیان شده را از نظر ریاضی می‌توان به شرح زیر و به عنوان رابطه استدلالی یا منطقی ارائه نمود. (۵-۳) ۸ 0.0026 > و0 # برای آگاهی تفصیلی به مندرجات پیش‌نویس ۱" راهنمای برآورد رواناب در طراحی شبکه‌های آبیاری و زهکشی " نشریه ۲۸۲- الفء دفتر استاندارد مهندسی آب- وزارت نیرو (۱۳۸۳) مراجعه شود. |- ۲۵۱1۵۸۵ ۰ 2- ۵۱ ]۵[|۱ 11۵۹10 ۳۳۵۵6۵۷ ۰ 3- 11۳6 ۲۲۰ 4- ۳۵۵ ۹۵۲۲ 6۰ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- زهکشسی سطحی ۳ 6 حداکثر میزان رواناب (مترمکعب در ثانیه) ۲ ضریب رواناب (بدون بعدء مثبت و کوچکتر از واحد) | » متوسط شدت بارندگی طی مدتی برابر با زمان تمرکز (میلیمتر در ساعت) ۸ مساحت اراضی حوضه آبخیز (هکتار) توجه : امکان آرایه حداکتر میزان رواناب (م0) برحسب واحدهای دیگری از طریق کاربرد ضریب تبدیل متناسب و مربوطه به بیان مقادیر متفاوت واحدهای ( ۸ ) و ( | ) نیز وجود دارد. * تعیین زمان تمرکز (10) زمان تمرکز طبق تعریف به دوره زمانی بین شروع بارندگی و لحظه‌ای گفته می‌شود که کلیه محدوده مورد نظر و بالادست نقطه خروجی رواناب تولید می‌نماید. طبق تعریف دیگری» زمان تمرکز دوره زمانی لازم در آبراهه (کانال) و در محل شاخص اندازه‌گیری (جریان) است که سطح آب در آن از مقدار کم و موجود و یا جریان پایه به حالت حداکثر افزایش می‌یابد. طبق تعاریف بیان شده رابطه تجربی زیر ارائه شده است. 2 0.0195 )( ۳/۶ 0.0195 ۳7۱ 6 ۳ )۶-۳( که در آن : یت و و ([شیب برحسب متر بر متر) [ » زمان تمرکز برحسب (دقیقه) با حداکثر طول آبراهه در حوضه آبخیز (متر) 1 اختلاف ارتفاع بین دورترین نقطه تا محل خروجی (متر) برآورد بسیار دقیق از زمان تمرکز را می‌توان بطور مستقیم از اندازه‌گیری سطح آب در کانال یا آبراهه مربوط به حوضه آبخیز بدست آورد مشروط برآنکه شرایط زهکشی طبیعی بالای نقطه خروجی بدون تغییر باقی بماند. هرگاه پروژه اهمیت کافی را نداشته باشد و مدت زمان لازم نیز برای تجزیه و تحلیل رقوم آندازه‌گیری شده موجود نباشد می‌توان از رابطه تجربی بیان شده استفاده نمود. در جدول زیر موارد محاسبه شده زمان تمرکز برای مقادیر متفاوت حداکثر طول و شیب‌های مختلف حوضه‌های آبخیز کوچک ارایه ۱- ۵۲0۱۵ )1940( -------- صفحهٔ بعد -------- جدول (۶-۳)- مقادیر متفاوت زمان تمرکز (م1") برای حوضه‌های آبخیز کوچک ۲ ۶ ۲۲ ی ار ۱۴ ۹ ۲ سس سس هس * محاسبه شده از معادله (۶-۳) * شدت میزان بارندگی (1) بطور کلی» برای یک میزان فراوانی مشخص, شدت بارندگی (1) را برای زمان تمرکز (م[) می‌توان از منحنی‌های «فراوانی - مدت بارندگی" » بدست آورد. از طرفی در روش استدلالی یا منطقی, شدت میزان بارندگی در طول مدت بارش بایستی یکنواخت باشد و بارندگی تمامی سطح حوضه آبخیز را بپوشاند (توزیع یکنواخت در زمان و مکان). بدین دلیل است که موارد کاربرد این روش فقط برای حوضه‌های کوچک توصیه شده است. هم چنین شدت بارندگی برحسب دوره بازگشت طرح انتخاب می‌گردد و مدت بارندگی معادل با زمان تمرکز حوضه آبخیز انتخاب می‌شود (بدین ترتیب بایستی م[ < 1۳ انتخاب گردد که در آن 1+۲ طول مدت بارندگی است). ۰ تعیین ضریب رواناب کلیه عواملی که به روی رواناب سطحی موثر هستند به جز موارد مرتبط با مساحت اراضی حوضه آبخیز ( ۸ ) و شدت بارندگی ) ( | در مقدار ضریب رواناب ( ۲ ) در نظر گرفته می‌شوند. ضریب رواناب سطحی به ویژگی‌های هندسی, پوشش گیاهیء وضعیت خاک. میزان رطوبت اولیه خاک. شدت نفوذ اراضی حوضه و سرانجام میزان بارندگی حوضه آبخیز وابسته است. از طرفی ضریب رواناب با شدت بارندگی رابطه مستقیمی دارد و تابعی از میزان نفوذ سطحی حوضه آبخیز است. رابطه بین ضریب رواناب ( ۲ ) و شدت بارندگی (1 ) غیرخطی می‌باشد. آزمایشهای بانجام رسیده نمایانگر آنست که مقدار رواناب با افزایش شدت بارندگی» افزایش می‌یاید. در جدول زیرء رابطه ضریب رواناب ( 0 ) با شدت بارندگی را برای خاکهای با نفوذپذیری نسبتاً زیاد (متوسط) نشان می‌دهد. ۱- ۸۵۱۵ ۲۵[|- ۳۳۵۵۳۵۷ -- ۰ -------- صفحهٔ بعد -------- جدول (۵-۳)- ضریب رواناب (-)) برای حوضه‌های آبخیز (خاکهای گروه 1) ضرایب رواناب برای شدت‌های متفاوت بارند؟ صرایب رواناب برای ی منقاوت بار نوع گیاه و شرایط هیدرولوزیکی 7 ضریب رواناب ) جهت کاربرد در معادله منطقی با استدلالی موضوع معادله (۶-۳) ضریب رواناب را می‌توان بصورت زیر نیز ارایه نمود: سس ۸1 )۷-۳( رواناب (ح) را محاسبه نمود. برای شرایط آرمانی مقدار را می‌توان نمایانگر "نسبت حجم رواناب به حجم بارندگی" در نظر حجم رواناب 20 13 دی (۸-۳) سس ار 7 ۸7 حجم بارندگی ؛ که در آن کلیه علائم قبلاً تعریف شده‌اند. به دلیل آنکه شرایط بندرت آرمانی است. در نتیجه مقدار ) می‌تواند به میزان معنی‌داری کمتر از نسبت حجم رواناب به حجم بارندگی باشد. حوضه‌های آبخیز کشاورزی کوچک و یا قطعات مجزا شده را می‌توان برای اندازه‌گیری ضریب رواناب (۴) در شرایطی که مدت بارندگی مساوی یا زیادتر از زمان تمرکز باشد بکار برد. قطعات مجزا شده این مزیت را دارد که برای هر میزان بارندگی که طولانی‌تر از زمان تمرکز باشد و همچنین شرایط خاک (اشباع بودن) را می‌توان تا حدودی کنترل و به اراضی وسیعتری تعمیم داد. حوضه‌های آبخیز کوچک از جهت دیگر در اکثر حالت‌هاء معرف مناسبی از شرایط مورد نظر است» لیکن دارای این مشکل می‌باشند که بایستی منتظر ریزش باران برروی خاک‌های اشباع آنهم برای دوره زمانی طولانی‌تر از زمان تمرکز حوضه آبخیز بود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۷۲ رهکشی یکی از مشکلات تحزیه و تحلیل مقدار ضریب رواناب (-) آن است که از لحظه‌ای به لحظه دیگر به دلیل تغییر در عوامل موّئثر برروی رواناب سطحی و بخصوص در رابطه با شرایط رطوبتی خاک متغیر است. برای طراحی سیستم‌های زهکشی سطحی, معمولا بایستی نوعی عامل شناخته نشده را به عنوان "ضریب اطمینان " معرفی نمود تا نقیصه عدم بارش همیشگی ر بر روی خاک‌های جدول (1-۳) مقادیر ضریب رواناب ) برای کاربرد در معادله استدلالی یا منطقی قابلیت نفوذپذیری خاک‌ها # قابلیت نفودذپذیری خاک‌ها (زیاده متوسط و کم) به ترتیب مترادف با بافت (تیپ) خاک‌های: لومی شنیء رسی- لومی سیلتی و رسی فشرده می‌باشد. از آنجائی که حوضه‌های آبخیز به ندرت همگن می‌باشند. بهتر آنست که کل محدوده حوضه مورد نظر را به چند قسمت همگن تفکیک نموده و سپس با عنایت بر عوامل متغیر (تیپ خاکهاء درصد شیب اراضی و نوع کاربری آنها) برای هر زیربخش مقدار ضریب رواناب مربوطه (۲) را تعیین نموده و نسبت به محاسبه "میانگین وزنی" برای کل اراضی محدوده مورد نظر اقدام نمود. در جداول زیر ضرایب روان آب ) برای بعضی حوضه‌های آبخیز رودخانه‌ای و روان‌آب سطحی در مزارع شالیزاری برای کاربرد در رابطه "استدلالی پا منطقی " ارایه شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- فقصل سوم- زهکشسی سطحی ۷۳ جدول (۷-۳)- شراب رواناب بعضی حوضه‌های آبخیز رودشانهای سس شالیزارهای مورد کشت و آبیاری ۰/۸ ی رودخانه های کوچک در دشت ۰1۳۵/۰ جدول (۸-۳)- ضرایب رواناب سطحی در مزارع شالیزاری برای کاربرد در معادله مربوطه مساحت مزارع شالیزاری اس گرفتگی اراضی (خشکه زاری و شالیزاری) می‌گردد نیز می‌توان از رابطه گفته شده که بشرح زیر است استفاده نمود: )٩-۳(‏ ۸ که < ,ر که در آن: م). حداکثر میزان رواناب (مترمکعب در ثانیه) > ضریب رواناب (بدون بُعد مثبت و کوچکتر از واحد) متوسط شدت بارندگی و آن متوسط میزان بارندگی در اثناء وقوع سیلاب است (میلیمتر در ساعت) هم مساحت حوضه آبخیز (کیلومترمریع) سازمان خواربار و کشاورزی جهانی (1۸0) برای برآورد شدت بارندگی رابطه زیر را ارایه نموده است: -------- صفحهٔ بعد -------- ۷۴ زهکشی )ی ۳ (ای.. 24*7 معادله بالا را می‌توان بصورت ساده زیر نیز ارایه داد: 0۳ ,۳ .۱-0347 که در آن: بو ۰ حداکثر میزان بارندگی روزانه (میلیمتر) زمان وقوع سیلاب (ساعت) برای محاسبه 7 برحسب ساعت رابطه زیر پیشنهاد گردیده است": (۱۲-۳) سا که در این رابطه: زمان وقوع سیلاب (ساعت) ۷ سرعت جریان سیلاب (متربرثانیه) که از رابطه زیر قابل محاسبه می‌باشد. 0.6 77۱ (۱۳-۳) ۱ سا 1۷۷ 1 اختلاف ارتفاع نقطه شروع جریان (سیلاب) تا محل اندازه‌گیری (متر) در شرایطی که مقادیر را و ]] برحسب کیلومتر بیان شوندء میزان سرعت جریان سیلاب (کیلومتر در ساعت) از رابطه زیر محاسبه می‌گردد: 0.6 :1 (۱۴-۳) ها - ۷ توجه: برای حوضه‌های آبخیز کوچک و متوسط با کاربرد مقادیر سا و 1[ در سیستم متریک و جایگزینی آن در معادله (۶-۳) زمان تمرکز برحسب دقیقه بدست می‌آید که پس از تبدیل آن به ساعت و لحاظ نمودن آن در رابطه (۱۰-۳) و یا (۱۱-۳) می‌توان به طور تقریسی مقدار متوسط شدت بارندگی را از میزان بارندگی روزانه ,و "برحسب میلیمتر در ساعت" برآورد نمود. |- 7( ۵5 ۰ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳-۱-2-۳- محاسبات دبی طراحی برای اراضی مسطح اد روشی که برای محاسبه دبی طراحی در اراضی مسطح در زیر مورد بحث قرار می‌گیرد. بر مبنای تجربه سالیان متمادی در کشور دارد. با تاکید ویزه بر ارزشمندی این روش بایستی اذعان نمود که کاربرد مستقیم (تعدیل نشده) این رابطه تجربی. ممکن است مننتج به حصول پیامدهای ناخواسته و جدّی گردد. هر چند بعضی از اهداف این روش» بهرحال و بطور یقین برای برآورد دبی طراحی در مناطق مرطوب خارج از کشور ایاللات متحده امریکاء هم چنان ارزشمند است. ۱ ۰ رابطه سیپرس - کریک طی سال‌های ۱۹۳۵ تا ۱۹۳۷ تعداد زیادی حوضه‌های آیخیز (زهکشی) در کشور ایالات متحده امریکا با شیب متوسطی معادل ۰/۴۵ درصد تحلیل قرار گرفت و این در شرایطی بود که قبلا چهار ناحیه مختلف و مرطوب در این کشور تفکیک و مشخص گردیده بود. برای هر منطقه لگاریتم میزان دبی متوسط تخلیه و حداکثر دبی مشاهده شده در ۲۴ ساعت در مقابل لگاریتم مساحت هر حوضه زهکشی ترسیم گردید. همزمان با آن تبادل نظرهائی نیز با بهره‌برداران و کارکنان فنی مزرعه‌ای و در رابطه با تجربیات نامبردگان در مورد کفایت سیستم زهکشی, با در نظر گرفتن موارد کاربری اراضی و غیره بانجام رسید. در رابطه با این بررسی دشوار» مشخص گردید که بطور کلی امکان ترسیم خط مستقیمی برروی نمودار لگاریتمی تهیه شده در رابطه با موارد کاربرد خاص اراضی و کفایت سیستم زهکشی مقدور می‌باشد. از این خطوط به عنوان رهنمودی برای تعیین ظرفیت مورد نیاز سیستم زهکشی می‌توان استفاده نمود. بنابراین شکل کلی ارائه شده برای محاسبه دبی طراحی بصورت رابطه زیر می‌باشد: 5 (0۵-۳) > 0.۸۹ م0 که در آن: م)» دبی طراحی (مترمکعب برثانیه) ضریب جریان که به خصوصیات پوشش گیاهی (کاربری اراضی) نوع خاک و ارتفاع بارندگی بستگی دارد (مترمکعب برئانیه بر کیلومترمریع). ۸ مساحت اراضی محدوده مورد نظر (کیلومترمریع) می‌باشد. مهندسی آب- وزارت نیرو (۱۳۸۳) مراجعه شود. ۰ 6۵6 0) 00۳655 -| -------- صفحهٔ بعد -------- ۷۶ زهکتسی این معادله که بعنوان «رابطه سیپرس- کریک» نامیده می‌شود. بطور کلی نوعی رابطه تجربی است که شرایط هیدرولوژیکی و همچنین توجیهات اقتصادی را دربر دارد. مقدار دبی طراحی ( صم) نبایستی با میزان دبی حداکثر تخلیه اشتباه شود. زیرا در شرایطی احتمال دارد که میزان دبی حداکثر (تخلیه) از میزان دبی طراحی (محاسبه شده از رابطه سیپرس- کریک) زیادتر باشد که در این مورد بعنوان مثال می‌توان دبی حالت سیلایی حاصل از بارش یک رگبار را برشمرد. پهرحال مقدار دبی طراحی ( م22) بطور ضمنی بعضی ملاحظات اقتصادی ناشی از شرایط غرقاب یا ماندایی شدن اراضی را نیز شامل می‌گردد. در نقاط زیادی از کشور ایالات متحده امریکاء مقادیر ضریب جریان (ل)) که بایستی در معادله (۱۵-۳) بکار رود طی سالیان متمادی تجربیات محلی مشخص شده است. بعضی پژوهشگران رابطه‌ای را برای مرتبط نمودن مقدار ضریب جریان (-)) با میزان بارندگی اضافی" ( م٩1‏ ) بشرح زیر استخراج و ارایه نمودند. ۲+ 0.21+ 0.0075 )۱۶-۳( که در آن: م ‎»٩‏ میزان بارندگی مازاد حاصل از یک رگبار که بایستی آن را از مقدار بارندگی‌های شدید ۲۴ ساعته بدست آورد (میلیمتر). ضرایب ارایه شده در رابطه بالاء فقط برای مناطق خاصی که رابطه برای آن بدست آمده معتبر می‌باشندء بنابراین ضرورت دارد که به روش دستیابی به آن نیز اشاره گردد. بارندگی مازاد را می‌توان از روش شماره منحنی"(7۷)) بدست آورد و موارد کاربری آن در اراضی مسطح بایستی دقیقاً مد نظر باشد که روش شماره منحنی فقط در مواردی کاربرد دارد که شرایط زهکشی آزاد برقرار است و (۱۷-۳) (254- 23400 - و درون( 1000 - و 0 00 2 ۱۸-۳ (۳-0. 25) -م- م- (۱۸-۳) 5 <۲ تم رد هر 5 08 رم ی کل < را < » ارتفاع یا میزان بارندگی مازاد حاصل از یک رگبار (میلیمتر) ارتفاع یا میزان بارندگی (میلیمتر) با دوره بازگشت مشخص ۷ شماره منحنی رواناب (عدد اختیاری که دامنه آن ۰-۱۰۰ می‌باشد) مفهوم کلی تخلیه (دفع) ۲۴ ساعته بر آن مبنا می‌باشد که بارندگی مازاد که از یک رگبار بخصوص حاصل می‌گردد بایستی از حوضه آبخیز طی مدت ۲۴ ساعت پس از اتمام بارندگی تخلیه شود. لیکن در حقیقت تخلیه از زمانی آغاز می‌گردد که آب بارندگی ]|-. ۳۳۹۵۵۵۹5 11۵11 3[[. 2- 00۳۵ ۵۰ 3- ۳۵۵۸۵۱ ۱۷1۵۱ ۰ -------- صفحهٔ بعد -------- گردد. بنابر این تجزیه و تحلیل برای تعیین بارندگی مازاد یا اضافی (,۳/) بایستی بصورت ترجیحی از طریق کاربرد مقادیر بارندگی حداکثر ۴۸ ساعته و برای آن مقدار فراوانی که اقدامات حفاظتی برای آن لازم است. بانجام رسد. برای این منظور بهتر است. ابتدا مقدار آب مازاد حاصل از بارندگی ۴۸ ساعته را محاسبه نموده و حاصل را بر دو تقسیم نمود (بجای محاسبه مقدار آب مازاد ناشی از بارندگی ۲۴ ساعته) و مقدار اخیر را در رابطه محاسبه ضریب جریان ) بکار گرفته و نتیحه حاصله را در « معادله سیپرس- کریک» مورد استفاده قرار داد. برای مناطق با تراکم (شدت) بارندگی زیاد ( مقدار زیاد م1 )» کاربرد معادله برآورد یا محاسبه ضریب جریان (-))» موجب کاهش «دبی ویژه طراحی"» می‌گردد که البته این موضوع به وضعیت اراضی حوضه آبخیز نیز بستگی دارد و بدین ترتیب رابطه زیر ارائه شده است. ۳( ۲ 16.39+14.75 ۰ ۱۹۳۲ 1 که در آن : ما » میزان بارندگی مازاد (اضافی) حاصل از یک بارندگی رگباری (سیلابی) (اینج)» ۸ مساحت اراضی حوضه آبخیز مورد نظر (مایل مربع). یک ثابت تجربی است که هرگاه در مقدار بارندگی مازاد ( ی[ ) ضرب شود میزان «دبی ویژه طراحی» برحسب میلیمتر (اینچ) در ۴ ساعت بدست می‌آید و مقدار آن (0) با افزایش مساحت اراضی مورد نظر (۸) کاهش حاصل می‌نماید در نتیحه میزان دبی طراحی ( م) محاسبه شده از طریق کاربرد رابطه سیپروس- کریک به‌دلیل کاهش ضریب جریان [ موضوع معادله (۱۶-۳) | تعدیل می‌گردد. تذکر : در این معادله عدد ۲۶/۸۹ در مخرج کسر مرتبط با این واقعیت است که یک اینچ بارندگی در ۲۴ ساعت برابر با ۲۶/۸۹ فوت مکعب بر هر مایل مربع می‌باشد. * برآورد رواناب در اراضی پست (غیرمرتفع) شالیزاری عملیات آبیاری در اراضی مورد زراعت برنج (شالیزارها) نیز می تواند موجب ایجاد زه‌آب بصورت تراوشات عمقی و یا رواناب سطحی گردد که مقادیر زه‌آبهای حاصله (رواناب سطحی) در مقایسه با آنچه از طریق بارندگی حاصل می‌گردد.ء قابل توجه نمی‌باشد. بدین دلیل بطور معمول نیاز زهکشی اراضی شالیزاری برمبنای مقادیر بارندگی که بطور مستقیم برروی سطح اراضی مورد زراعت برنج ریزش می‌نمایده محاسبه می‌گردد. انتخاب بارندگی طرح بر پایه تجزیه و تحلیل‌های اقتصادی (درآمد بر هزینه) بانجام می‌رسد لیکن در اکثر حالت‌ها مقادیر بارندگی‌های ۲ تا ۵ روزه آنهم با دوره بازگشت ۵ و یا در شرایطی ۱۰ ساله مبنای انتخاب بارندگی طرح قرار می‌گیرد. ضرایب زهکشی یا دبی‌های طراحی در اراضی شالیزاری بر پایه دو معیار توامان تعیین می‌گردد.ء که عبارتند از: - مقدار متوسط ارتفاع یا عمق بارندگی (مازاد) طی مدت ۳ روز دوره بارش از ۲۰۰ میلیمتر تجاوز ننماید. 6۰ ع 165 506006 -۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۷۸ زهکتسی - هرگاه عمق یا ارتفاع بارندگی (مازاد) بیش از ۱۰۰ میلیمتر باشدء تخلیه و دفع آن از سطح اراضی محدوده مورد نظر بیش از ۳ روز بطور نیانجامد و این بدان معنی است که تخلیه مقادیر بارندگی اضافی بیش از ۱۰۰ میلیمتر در مدت زمانی کمتر از سه روز بانجام رسد. با عنایت بر موارد گفته شده مبنای محاسبات طراحی ضرایب زهکشی یا دبی‌های طراحی در اراضی شالیزاری بصورت زیر است. از آنجائی که بیلان آب در یک قطعه (کرت) مورد زراعت برنج که اطراف آن محصور باشد را می‌توان بشرح زیر ارایه نمود. 0 << -1)0+ ۳1([ )۲۰-۳( که در آن: ره +عمق آب اضافی در انتهای 11 روز بارندگی (میلیمتر) با مقدار باران تجمعی طرح برای دوره 11 روزه (میلیمتر) آنا, تبخیر و تعرق گیاهی (میلیمتر در روز) ۹ دبی طرح یا ضریب زهکشی! (میلیمتر در روز) ۵ ضریب تمرکز که بیانگر تجمع عمق آب در انتهای قطعه (کرت) محصور است. 717 : تذکر: اگر طول کرت أا منظور گردد. هرگاه آب به ترتیب در ۲۵ و ۵۰ انتهای قطعه که مترادف با 4 و 7 می‌باشد.ء تجمع یابد مقادیر ضریب 2 به ترتیب برابر با ۴ و ۲ خواهد بود. بعنوان مثال هرگاه مقادیر بارندگی‌های ۳ روزه مبنای انتخاب بارندگی طرح قرار گیرد کاربرد رابطه بیلان آب برای روزهای متفاوت بشرح زیر خواهد بود. برای روز اول (1 < ) [( ۳7 + )7 ۳] 070 برای روز دوم (2 > ) [( 7 + )2 - ۳] ۸ < د(1 برای روز سوم (3 > ) [( 27 + ۳-3)0] » 0 -< با با عنایت بر روابط آخیرء هرگاه معیار نخست مورد نظر باشد روابط زیر را می‌توان آرایه نمود. (۲۱-۳) ( 30-37 با + 7 [2/(, ۳ ,0)] هرگاه نتیجه تساوی بالا از ۲۰۰ میلیمتر کمتر باشد (میلیمتر ۲۰۰>) آنگاه رابطه زیر را می‌توان ارایه داد. 0 -< 1 ۳+ : ۳ -])400/30([- 7 )۲۲-۳( حال» معیار دوم مورد بررسی قرار می‌گیرد که در نتیجه آن: میلیمتر ‏ 100 <[( 27 + 0]۳-3)0- .1 0 < ۳۲, - 7 - 100 )30۲۳-۳( میزان جریانی که از واحد سطح در واحد زمان تخلیه می‌گردد. 110 001) ۸66 12۳3- | -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- زهکسی سطحی ۷۹ با مقایسه دبی‌های طرح حاصل شده از کاربرد روابط (۲۲-۳) و (۲۳-۳) هرکدام بحرانی‌تر (زیادتر) باشد. انتخاب و اعمال خواهد برای برآورد رواناب در مناطقی که مزارع شالیزاری آن در اراضی پست (غیرمرتفع) قرار دارند می‌توان از مندرجات جداول زیر نیز بهره‌مند جدول (۹-۳)- مقدار بارندگی کل و میزان رواناب سطحی متصور از آن سس یس جدول (۱۰-۳)- مقادیر بارندگیهای منفرد و الگوهای رواناب سطحی حاصله (ارقام متن جدول برحسب درصد) مثالهای عملی درخصوص کاربرد جداول (۹-۳) و (۱۰-۳) با فرض اینکه مقدار کل بارندگی در یک دوره پنج روزه به ترتیب برابر با ۵۱۰۰ ۲۰۰و ۲۰۰ میلیمتر باشد در جداول (۱۱-۲۳) ۰ (۱۲-۲) و (۱۳-۲) ارایه گردیده است. بطوریکه از جداول قابل استنباط می‌باشد نسبت رواناب سطحی به بارندگی مداوم (پیوسته) در یک دوره ۵ روزه به ترتیب برابر با ۶ ۳ و ۰/۷۷ می‌باشد و این بدان معنی است که با افزایش میزان بارندگی» مقدار رواناب سطحی نیز افزایش قابل ملاحظه‌ای -------- صفحهٔ بعد -------- جدول (۱۱-۳)- مثالی از چگونگی محاسبه میزان رواناب سطحی روزانه حاصل از یک دوره بارندگی مداوم ( پیوسته )۱۰۰ میلیمتر بارندگی روزهای ۱ میزان ۰ میزان ضریب رواناب حاصل از رواناب‌های روزانه (میلیمتر) میزان بارندگی ‏ بارندگی بارندگی رواناب سطحی بارندگی روان تجمعی منفرد(بارندگی 1] آبهای (میلیمتر) ‏ (میلیمتر) روزانه - میلیمتر) روزانه وز اول روز . روز روز روز روز | تجمعی ر2ر ۰ ی ۱۱1 ۲ [۳] [2] [۵] دوم | سوم | چهارم | پنجم ‏ ششم | (میلیمتر) تَذ کر: ستون [۴] از جدول ‎)٩-۳(‏ برمبنای ارقام ستون [۳] بدست آمده است. ستون [۵] 7 [۲]| ۱۴۱۷ ستون [۶] 7 [۵] * الگوی بارندگی ( ۸ ) ارایه شده در جدول (۱۰-۳) -------- صفحهٔ بعد -------- جدول (۱۳-۳)- مثالی از چگونگی محاسبه میزان رواناب سطحی روزانه حاصل از یک دوره بارندگی مداوم ( پیوسته )» ۲۰۰ میلیمتر بارندگی ز زار زار آناب‌های روزانه 0 روزهای ۱ میزان میزان ضریب رواناب حاصل از بارندگی رواناب‌های روزانه (میلیمتر) 1 ند؟ ند۴ ند؟ میران روان بارند بارند بارندگی اناب سطحی 0 : با ای ی ۱ منفرد(بارندگی روزانه- ۹ آبهای روزانه (مییت) ۱۱ میلیمتر) روز | روز روز روز روز روز (میلیمتر) [۵] ۷ (۲] [4] [۵] سا [۳] اول ۱ دوم | سوم چهارم | پنجم | ششم # به زیرنویس جدول (۱۱-۳) مراجعه شود -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۲ رهکشی جدول (۱۳-۳)- مثالی از چگونگی محاسبه میزان رواناب سطحی روزانه حاصل از یک دوره بارندگی مداوم ( پیوسته )» ۳۰۰ میلیمتر بارندگی زار اناب‌های روزانه (میلیمت میزاآن ضریب رواناب حاصل از بارندگی رواناب‌های روزانه (میلیمتر) بارندگی اناب سطحی ی : منفرد(بارندگی روزانه - آبهای روزانه میلیمتر) 8 ۵1 روز [۳] دوم میزان روان اول ۴ :/۱۳ ۴ ۳/۶ کل ص ام ساسا خ اس سل تا # به زیرنویس جدول ( (۳- ۱۱ ) مراجعه شود تَذ کر: موارد محاسبه دبی جریان و ابعاد هندسی کانال زهکشی (سطحی) در مباحث زیر ارائه گردیده است. ۲-2-۳ مبانی هیدرولیکی طراحی سامانه زهکشی باز * تأسیسات زهکشی بایستی قادر به تخلیه آب اضافی در فرایند جریانهای سیلابی یا بارندگی‌های رگباری باشند لیکن در هر حال نگهداشت (باقی ماندن) مقادیری آب بصورت استغراقی بروی سطح اراضی شالیزاری (مزارع مورد زراعت برنج) نیز بلامانع می‌باشد. ٩‏ انتخاب دومین رقم بارندگی روزانه حداکثر که طی ده سال گذشته ثبت گردیده بعنوان رقم مبنای طراحی بدین معنی است که احتمال وقوع این میزان بارندگی هر پنج سال یکبار امکان پذیر است. استغراق سطح اراضی شالیزاری برای کوتاه مدت آنچنان خطرناک (مسئله‌ساز) نمی‌باشد و احتمال وقوع مجدد مقدار بارندگی بایستی برمبنای ملاحظات اقتصادی نیز باشد. در شرایطی که خسارت یا مشکل زهکشی علاوه بر اراضی شالیزاری (زراعی) موجبات بروز خسارت به سایر تأسیسات می‌گردد احتمال وقوع مجدد * دبی یا میزان جریان زهکشی از طریق رابطه زیر قابل محاسبه است: ۴ )( < 2 )۲۴-۲( یا: -------- صفحهٔ بعد -------- که در آن: حداکثر میزان دبی جریان (مترمکعب در ثانیه) ۸ مساحت محدوده زهکشی (هکتار) ۲ میزان بارندگی طرح (میلیمتر) ضریب رواناب (بدون بعدء مثبت و کوچکتر از واحد) زمان یا مدت تخلیه مجاز طراحی (ساعت) تذکر: ضریب رواناب مرتبط با ویزگی‌های توپوگرافی» خصوصیات خاک. اراضی و شرایط بارندگی است. در اراضی غیر مرتفع (پست) در نخستین روز بارندگی فقط بخش کمی از میزان بارندگی بصورت رواناب خارج می‌گردد و مابقی آن در سطح اراضی شالیزاری ذخیره می‌شود و در اکثر مواقع مقادیر بارندگی پس از دومین روز بارش به مجاری خروجی زهکشی تخلیه می‌شوند. توصیه می‌گردد ضریب رواناب در فرایند روزهای با بارندگی مداوم (پیوسته) اندازه‌گیری و برآورد گردد. توجه: دوره زمانی لازم برای تخلیه مقادیر آب مازاد (حاصل از بارندگی) می‌تواند بشرح زیر انتخاب گردد: * برای اراضی با مساحت کمتر از ۵۰۰ هکتارء زمان لازم یک روز. * برای اراضی با مساحت کمتر از ۱۰۰۰ هکتارء زمان لازم دو روز. * برای اراضی با مساحت بیشتر از ۱۰۰۰ هکتارء زمان لازم سه روز. مثال : فرض نمائیم که محدوده زهکشی یک حوضه آبخیز ۹۸۰ هکتار با ۰ مترمربع و دومین رقم بارندگی روزانه حداکثر آن, طی ده سال گذشته ۱۲۰ میلیمتر یا ۰/۱۲ متر»ه ضریب رواناب سطحی ۸۰ یا (۰/۸) و زمان لازم برای تخلیه مقادیر آب مازاد (حاصل از بارندگی)» دو روز ی ۰ ۳ ثانبه در نظر گرفته شده است. مطلویست محاسبه میزان دبی جریان زهکشی (سطحی). 9,800,000 058 مترمکعب در ثانیه 00 < لو و بدین ترتیب مدول زهکشی مربوطه ۶/۹۴ لیتر در ثانیه در هکتار خواهد بود. ۳-2-۳ طراحی کانال‌های باز زهکشسی سامانه زهکشی مشتمل بر زهکشی تکمیلی (کمکی)» زهکش فرعی " و زهکش اصلی " است. زهکش کمکی (تکمیلی) با تراکم ۲۰ متر (طول) در هر هکتار احداث می‌گردد. هرچند در مسایل مهندسی طراحی انواع مختلف کانالهای باز می‌تواند مطرح باشد که بدین منظور از جداول, نمودارها و سایر روشهای متداول برای سهولت محاسبات می‌توان استفاده نمود. لیکن کاربرد معادله مانینگ" برای محاسبه سرعت و میزان جریان (دبی) بطور معمول بیشتر کاربرد دارد. (۲۶-۳) ۷ -<-ب) ۰ 50۵۱۵۵۱۵۳۷ -۱ 6۰ ]ها -2 6۰ ۷1۵۱۱ -3 4- ۷100۶ ۰ -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۴ زهکشی 5 0.667 ا 7[ 0-۸ 7 )۲۷-۲( که در آن: (» میزان جریان یا دبی طراحی (مترمکعب در ثانیه) ۸ سطح مقطع جریان (آبراهه) (مترمربع) ضریب زبری یا خشونت بستر کانال که برای مجاری آب بر طبیعی معادل ۰/۰۳۵ در نظر گرفته می‌شود (ثانیه بر متر به توان یک سوم). ٩‏ شعاع هیدرولیکی (نسبت سطح مقطع جریان به محیط یا پیرامون خیس شده آبراهه) (متر) . شیب طراحی سطح آب (طولی) یا کف کانال (متر بر متر) مثال: هرگاه در میزان دبی معادل ۱/۴۵ مترمکعب در ثانیه از طریق یک عدد کانال ذوزنقه‌ای با عرض کف ۰/۵ متر و شیب جانبی ۱:۱ ( ۷ : 11 ) با شیب طولی ۱:۱۰۰۰ و ضریب زبری یا خشونت جدار ۰/۰۳۵ - ۵ طراحی گرددء ابتدا عمق جریان (4) برابر با ۱/۳۰ فرض گردیده و محاسبات لازم بانجام می‌رسد. متردر ثانیه 0.61 ۷-۶ متر 0.56 < 1 متر 4.16- ۲] مترمربع 2. 34 -< ۸ مترمکعب در ثانیه 5 ج 1.44 - 0.6۱ ۷ 2.34 -۷.۸- 0 بدین ترتیب ابعاد کانال ذوزنقه ای مورد نظر بشرح زیر خواهد بود: ۱ > (5) < شیب جانبی متر 1.3 < (0) عمق جریان ‏ متر 0.5< (0) عرض کف متر 0. 32 - (۴) فضای آزاد ‏ متر 3. 42- (7) عرض فوقانی کانال ‏ متر 3. 1 - ) عرض فوقانی سطح آب در شرایطی که مورد نظر باشد میزان دبی گفته شده (۱/۳۵ مترمکعب درثانیه) از طریق یک عدد کانال مثلنی شکل با شیب جانبی ۱:۱ (11: ۷) با همان میزان شیب طولی و ضریب زبری یا خشونت جدار 13-۰/۰۳۵ طراحی گردد. ابتدا عمق جریان برابر با ۱/۵۵ فرض گردیده, محاسبات لازم بانجام برسد. متر درثانیه [6. - ۷ متر 0.55 - 1 متر 4.36 - ۲] مترمربع 2. 40 -< ۸ مترمکعب در ثانیه 5 - [0.6 ۷ 2.40 < 0-۷.۸ و بدین ترتیب ابعاد کانال مثلثی مورد نظر بشرح زیر خواهد بود: )٩( > ۱‏ < شیب جانبی متر 1. 55 - (0) عمق جریان ‏ ۰ - عرض کف متر 0. 38 - (۳) فضای آزاد متر 3. 48 - (7) عرض فوقانی کانال متر 3.1 < (1) عرض فوقانی سطح آب توجه: ارتفاع فضای آزاد ۱ بطور معمول یک چهارم کل ارتفاع سطح مقطع (کانال زهکشی سطحی) انتخاب می‌شود. |- ۳۲۵۵ ۰ -------- صفحهٔ بعد -------- جدول (۱۶-۳)- مقادیر متفاوت ضریب زبری جدار برای طراحی انواع پوشش کانالها نوع پوشش کانالهای ضریب زبری(1) براهه طبیعی در وضعیت نامطلوب خاک برداری یا خاکریزی در خاکهای لومی ۱۱/۳۵ خاک برداری یا خاک ریزی در خاکهای ماسه ای (شنی) ۱۳/۵ ول (۱1-۳)- حداکثر سرعتهای مجاز در طراحی انواع کانالهای باز با پوششس های متفاوت انواع کانالها با پوششهای متفاوت حداکثر سرعت مجاز (متردر ثانیه) کانالهای با پوشش بتونی ضخیم 2-2-۳ ملاحظات خاص در طراحی سامانه‌های زهکشی باز * بطور معمول سامانه زهکشی از محل زهکشی تکمیلی (کمکی) آغاز و سپس به نهرچه‌های کوچک زهکشی متصل و به تدریج به زهکشهای جانبی» فرعی و کانالهای زهکشی اصلی مرتبط می‌گردد. * سطح مقطع نهرچه زهکشی کمکی (جانبی)» که در برنامه‌های تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری استفاده از آن متداول و معمول است. موجود می‌باشد. بنابر این نیازی به محاسبه ابعاد هندسی آن (سطح مقطع نهرچه) وجود ندارد. * مقدار تراکم زهکشی کمکی یا تکمیلی می‌تواند از ۵۰-۲۰ متر در هکتار حسب مورد متغیر باشد. * برای احداث کانال زهکشی, مخارج ساخت (احداث) رابطه نزدیکی با شیب طولی و سطح مقطع جریان دارد. بدین دلیل در این ارتباط بایستی موّْرترین شیوه محاسبه و طراحی را انتخاب نمود. در چنین شرایطی بایستی حداکثر سرعت مجاز را طوری انتخاب -------- صفحهٔ بعد -------- بایستی پایین‌تر از ارتفاع سطح خاک مزرعه در پست‌ترین بخش اراضی شالیزاری (از نظر ارتفاعی) باشد. * دریچه‌های تنظیم کننده جریان و آبشارها فقط در شرایط کاملاً ضروری طراحی و اجرا می‌گردند. ۵-2-۳ مخارج احداث سامانه زهکشی باز * بطور کلی مخارج (هزینه‌های) ساخت هر سامانه زهکشی با پروژه آبیاری متفاوت می‌باشد. گرانی احداث سامانه زهکشی بیشتر با مخارج پیاده نمودن و اجرای پروژه» نصب و راه‌اندازی ایستگاههای پمپاز در سطوح بزرگ مرتبط می‌باشد. * شیب جانبی کانالهای زهکشی و دوره زمانی تخلیه زه آبها بوسیله آنها اثرات قابل ملاحظه‌ای به‌روی هزینه‌های ساخت هر سامانه دارد. -------- صفحهٔ بعد -------- قصل سوم- 9 1 1 ۱ ۶ 09 -چ 1 9 1 1 [1 را 1 2 قلق با ۱ 7 وه ۶ ۹ م- ۸۷ ی | :8 ۹ 3 [ ون 7 5 رس حه ٍ مد لیر هن ا ۱3 5 ار > | 1 ا ۱ : 321 رد چیه 5 1 ال : أ -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۸ زهکتسی ۵-۳- موارد مرتبط با عملیات اجرایی نگهداری نوع برنامه مشخص (معین) عملیات اجرایی نگهداری بایستی در زمان طراحی سامانه زهکشی با بهره‌برداران مورد توافق قرار گیرد زیرا روشهای عملیاتی نگهداری می‌تواند بطور اصولی بروی نوع طرح مورد نظر تأثیرگذار باشد. یک برنامه عملیاتی نگهداری مطلوب بایستی مشتمل بر انواع عملیات لازم به اجرا و هم چنین زمان مناسب برای انجام عملیات در طول سال و بخصوص ایام مشخصی باشد که اجرای عملیات در آن ایام امکان‌پذیر می‌باشد. موارد و عملیات کنترل منظم نگهداری برای اهداف دفع علف‌های هرز (روئیده شده در درون کانال, دیواره‌های جانبی و شانه‌های خاکی با سکو) و رسوب‌زدایی (لایروبی رسوبات موجود در درون کانال) است که این موارد می‌تواند در کوتاه مدت بروی عملکرد زهکش‌ها اثرات نامطلوب برجای بگذارد, بطوریکه ظرفیت نهرچه (کانال) زهکشی را طی مدت یک سال تا حد ۵۰./ در اثر رسوب گرفتگی و رویش متراکم علفهای هرز و گیاهان بوته‌ای (گیاهان آب دوست و غیر آب دوست) کاهش دهد بگونه‌ای که انجام این قبیل عملیات از نوع جاری (معمول) محسوب می‌گردند. سایر موارد لازم به توجه و اجرا حسب مورد می‌تواند بشرح زیر باشد. ۱-0-۳- برش دادن " یا قطع گیاهان و علفهای هرز قطع گیاهان و علفهای هرز روئیده شده بروی شانه‌های خاکی (سکو) و درون زهکش‌ها و به طریق ماشینی در شرایطی موّْثر و مقتصدانه است که شیب‌های جانبی کانالها بسیار تند نباشد. برای شیب‌های تند ۱:۱ (زاویه ۴۵ درجه) عملیات قطع گیاهان و علفهای هرز از طریق نصب ماشین برش (برداشت) که بطریق هیدرولیکی عمل می‌نماید به وسیله بازوی طویلی که به تراکتور متصل است. امکان‌پذیر می‌گردد. زمان و تناوب قطع گیاهان و علفهای هرز بایستی با رعایت ملاحظات مرتبط با آرزش حیات وحش» جلوگیری از رشد بی‌رویه گیاهان روئیده شده و رعایت موارد لازم به توجه درخصوص شرایط رویشی سایر گیاهان» برنامه‌ریزی و به مرحله اجرا درآید. طبق بررسیهای انجام شده گیاهان و علفهای هرز غالب که در مناطق شالیزاری و مرطوب کشور برروی شانه‌های خاکی و درون مجاری آب (نهرچه‌های آبیاری و زهکشی) و اراضی شالیزاری رشد و نمو می‌نمایند عبارتند از: مُرغء بندواش» اوریاسلام» سوروف, تیر و کمان آبی» سلواش, قاشق واش, عدسک آبی و در شرایطی نیلوفر آبی و... از نظر ویژگیهای گیاهشناسی کلیه این گیاهان دارای حالت بوته‌ای و با گیاهچه‌ای و غیرخشبی می‌باشند. بنابراین قطع یا برش دادن این قبیل گیاهان علفی (بوته‌ای یا گیاهچه‌ای) بوسیله انواع دروگرهای استوانه‌ای " و دورانی " و در شرایطی دروگرهای شانه‌ای (عمدتاً بدون لنگ") که بروی اتصال سه نقطه تراکتور (۳.7. 0) قابل نصب به‌ارتفاع ۵-۱۰ سانتیمتر از سطح زمین دارا می‌باشند. بنابراین می‌توان از این نوع ماشینها در عملیات نگهداری کانالهای باز زهکشی در اراضی تجهیز و نوسازی شده شالیزاری استفاده نمود. بدیهی است برای دفع آن قبیل گیاهان آب دوست که بحالت شناور در نهرچه‌های ۱ 2- 12۳۳۲ 7۲ 3- ۳۵۲۵۷ ۲ 4- 310۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۰ ۹ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۹ ۰۰ هُ 2 ۰ ۰ ۰ ۰.۰ ۵ 0 ۱ زهکشی رشد و نمو می‌نمایند بایستی از روشهای متعارف دیگری از جمله پاکسازی کانالها بوسیله زنجیرهای فلزی و درشت‌دانه استعانت ۲-۵-۳- سوزانیدن " گیاهان و علفهای هرز سوزانیدن علفهای هرز و گیاهان روئیده شده در فصل زمستان و یا اوایل فصل بهار که گیاهان مذکور در حالت خزان و خشک (غیرمرطوب) و اراضی مرطوب می‌باشد. بعنوان یک اقدام عملی برای کنترل گیاهان غیرضروری (هرز) و موجود در درون نهرچه‌های زهکشی در شرایطی می‌تواند موّئْر باشد. در این مورد اقدامات احتیاطی لازم در زمینه عدم ایجاد خسارت به پلهاء خروجی‌های زهکشی (از نوع پلاستیکی)» حصارها و سایر تأسیسات بایستی مدنظر و مورد رعایت باشد. بهر حال» هرگونه عملیاتی که مرتبط با آتش‌سوزی است بایستی با رعایت مقررات و مصوبات مربوطه باشد. علاوه بر آن اثرات آتش‌سوزی بروی موارد آلودگی هوا نیز لازم است مورد امعان نظر قرار گیرد. ۳-۵-۳- کاربرد موادشیمیایی " استفاده از مواد شیمیایی مختلف بمنظور کنترل علفهای هرز و گیاهان غیرضروری روئیده شده» نتایج بسیار رضایت‌بخشی را حاصل نموده بطوریکه در حال حاضر در بعضی از کشورها استفاده از این روش نگهداری بوسیله کشاورزان و ارگانهای ذیربط مورد توجه خاص قرار گرفته است. دراین خصوص ضرورت دارد تا در زمینه کاربرد این قبیل مواد (شیمیایی)» آثار آن بروی حیات وحش, عدم ایجاد خسارت به گیاهان زراعی و آلودگی منابع آب در اثر پخش مواد مذکور مورد ملاحظه خاص قرار گیرد. گیاهان پهن برگ و بعضی گیاهان خشبی (چوبی) از نظر ایجاد خسارت در شرایط کاربرد مواد شیمیایی نسبتاً مقاوم و در شرایطی مقاوم (مشکوک) گزارش شده‌اند. اطلاعات مورد نیاز درخصوص انواع مواد شیمیایی متذکره و تمهیدات لازم در مورد کاربرد آنها را می‌توان از ارایه دهندگان و یا ارگانهای دذیربط دریافت نمود. بطور کلی برای استفاده از ترکیبات شیمیائی جهت مبارزه با علفهای هرز روئیده شده به‌روی پشته‌ها و نهرچه‌های زهکشی می‌توان از رهنمودهای ارایه شده بوسیله شرکت‌های سازنده و یا ادارات ترویجی محلی استعانت جست. 5-0-۳ روش‌های بیولوژیک" به دلایل آثرات نامطلوب زیست‌محیطی ناشی از کاربرد علف‌کش‌ها و یا سوزاندان گیاهان و علف‌های هرزء چاره‌اندیشی درخصوص دست‌یابی به سایر روشهای غیر مضر در جریان می‌باشد. در آن قبیل کانالهای باز که آب در آنها بصورت دایمی در جریان می‌باشد انواع ماهی‌هایی که می‌توانند مقادیر قابل ملاحظه‌ای گیاهان (علفهای هرز آب دوست) را مصرف نمایند از جمله ماهی تی‌لاپیا" با موفقیت بکار گرفته شده است» هرچند استفاده از این روش تا به زمان حاضرء محدود می‌باشد. لیکن می‌توان به نتایج آتی حاصل از کاربرد روشهای بیولوژیک (از جمله استفاده از انواع ماهی‌های علف‌خوار) بسیار امیدوار بود. ۱- 0۳۵۱۵ 0162018 40 2- ۰ 3- 061۵۰ 4- 10101۵۰ 5-۰ -------- صفحهٔ بعد -------- ۵-۵-۳ مراقبت از اراضی شکل داده شده! تسطیح اراضی,» که منتج به تغییر در وضعیت فیزیکی و توپوگرافی سطح خاک قطعات اراضی مورد نظر می‌گردد. بطوریکه احتیاجات مورد نیاز عملیات زهکشی سطحی و آبیاری را برآورد نمایده توصیف شده است که از طریق اقداماتی مانند بسترسازی» شیب دادن و صاف کردن سطح اراضی بانجام می‌رسد. عملیات تهیه زمین در اراضی شکل داده شده بایستی همه ساله و بمنظور مراقبت از اقدامات بانجام رسیده قبلی به صورتی اعمال گرددء تا به آن وسیله راندمان کاربری اراضی محفوظ بماند. هرگاه سطح خاک قطعه زراعی با دقت مناسپی به منظور دستیابی به شرایط مطلوب زهکشی سطحی شکل داده شود. عملیات جاری کشت و کار از جمله: خاک‌ورزی» کشت. داشت و برداشت گیاهان زراعی به همراه اثرات باد و آب طی یکدوره یکساله می‌تواند نسبت به ایجاد ناهمواری در سطح اراضی شکل داده شده» اثرگذار باشند. بنابراین همه ساله بایستی سطح اراضی را با کاربرد تجهیزات مناسبی ترمیم نمود. این اقدام هم زمان می‌تواند موارد نشست مناطق خاک‌ریزی شده را برطرف نموده و بستر مناسب و مستحکمی را برای بذر و یا نشاء کاری مجدد فراهم آورد. []- ۰ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۴ زهکشی زبرزمینی در اراضصی شالیزاری -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - زهکشی زیرزمینی ۳ ۱-4 مقدمه با دیدگاههای جدید. زهکشی فرآیندی برای خارج نمودن آب سطحی اضافی و مدیریت سفره آب زیرزمینی کم عمق از طریق نگهداشت و دفع آب و مدیریت کیفیت آن برای رسیدن به منافع دلخواه اقتصادی و اجتماعی است در حالی که محیط زیست نیز موارد نیاز به انتخاب و احداث سامانه‌های زهکشی زیرزمینی (عمقی) بطور اصولی بدلایل مشروحه زیر می‌باشد: * کنترل سطح ایستابی (آب زیرزمینی سفره اول)» زیرا در غیر این صورت سطح ایستایی در اثر تراوشات عمقی ناشی از بارندگی و یا آبیاری (بطور عمده) خیز برداشته و در طولانی مدت به سطح خاک مزرعه نزدیک می‌گردد. این پدیده در شرایطی که آب زیرزمینی کیفیت نامطلوبی (از نظر شوری و قلیائیت) داشته باشد موجب گرایش به شوری و یا شوری و سدیمی شدن خاکها خواهد شد. * بهبود شرایط زهکشی داخلی (طبیعی) در نیمرخ خاک در اراضی سنگین بافت. که بطور معمول دارای نفوذپذیری نسبی کمی می‌باشند. توسعه شرایط زهکشی طبیعی (داخلی) خاکها موجب حرکت آزاد آب و هوا در درون خاک می‌گردد. هر چند آب زیرزمینی (سفره اول) را می‌توان از طریق کانالهای عمیق (زهکش‌های روباز)» نصب لوله‌های زهکشی زیرزمینی و با در شرایطی با استفاده از روش پمپاژء جمع‌آوری و با استفاده از کانالهای باز و یا زهکش‌های زیرزمینی (مدفون) در نهایت به محل (های) در مواردی که مشکل خیز سطح ایستابی معلول منشاء مشخصی باشد در بیشتر شرایط آمکان قطع جریانهای ورودی (به سفره آب زیرزمینی) را می‌توان با ایجاد زهکش‌های حائل یا قطع کننده؛ با مخارج نسبی کمتری در مقایسه با سایر روشهای متعارف کنترل سطح آب زیرزمینی بانجام رسانید. لیکن در شرایط سنگینی بافت خاک بالا بودن سطح ایستابی (با کیفیت‌های نامطلوب تا بسیار نامطلوب)» لزوم تخلیه تراوشات عمقی حاصل از عملیات آبیاری متراکم زراعت‌ها و سرانجام در شرایطی که اعمال آبشوئی نمکهای متراکم در محدوده توسعه ریشه گیاهان مطرح است. اقدام به امر زهکشی (زیرزمینی) بطور کامل ضرورت اجرا خواهد یافت. لازم به تذکر است که احداث سامانه‌های زهکشی سطحی و زیرزمینی (عمقی) بایستی بصورت توامان مورد توجه و اقدام قرار گیرد لیکن به‌دلیل آنکه موارد مرتبط با چگونگی طراحی و نگهداری سامانه‌های زهکشی سطحی در فصل قبل بیان گردید. در این فصل طراحی و نگهداری سامانه‌های زهکشی زیرزمینی (عمقی) در مزارع شالیزاری مورد بحث و ارایه قرار می‌گیرد. همانند مورد قبل (سامانه‌های زهکشی سطحی) بایستی یادآور شد که موفقیت عملکرد یک سامانه زهکشی زیرزمینی مزرعه‌ای فقط مرتبط با تجسس‌های میدانی (محلی و ناحیه‌ای) اندازه‌گیری و یا محاسبه پارامترهای مورد نیاز یک طراحی دقیق و مطلوب نمی‌باشد. بلکه لزوم توجه به عملیات اجرایی در دوره ساخت و تمهیدات مربوط به نگهداری از آن نیز اهمیت ویژه‌ای دارد که عنایت خاص و رعایت این |- 116۳۵۵010۳۲ ۰ -------- صفحهٔ بعد -------- ۹۴ زمکسی ۳-2 اهداف اختصاصی احداثت زهکشی زیرزمینی در اراضی سالیزاری زهکشی زیرزمینی در اراضی شالیزاری به طور عمده در کشورهای آسیای جنوب شرقی مورد استفاده قرار گرفته است. کنترل سطح آب زیرزمینی (ایستابی) در امور زراعی مزارع تحت کشت و زراعت برنج بسیار با اهمیت می‌باشد و امکان دستیابی به آن از ۰.۰ ۱ 1 ۰.۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ 1 ۰ ۰ طریق چاهکهای کمکی که بوسیله آن می‌توان جریان زهکشی زیرزمینی (دبی زه آبها) را تنظیم نمود امکان‌پذیر است. بطوریکه سطح آب زیرزمینی را در دوره آبیاری می‌توان با بسته نمودن چاهک کمکی افزایش داده و همین طور با باز نمودن چاهک کمکی سطح مزرعه شالمزا ی ۰ ۱ انصال بوسیله ملات سیمان ‏ ۷ || ۵ : حجهت جر بار گم جربان در لوفه زه‌کس مه ر, 1 ۱ زیرزمینی سس 0 ِ ۳ ۱ ۹ که 7 هه شکل (۱-2۶)- شمای یک عدد چاهک کمکی (110110۲۱۷: 1۱) و اجزای آن مزیت‌های زیر از طریق نصب (تعبیه) سامانه زهکشی زیرزمینی در اراضی شالیزاری متصور می‌باشد. ۰ بهبود نفوذپذیری خاک. افزایش نفوذپذیری عمودی (قائم) در نیمرخ خاک می‌تواند موجب تسریع در عملیات کنترل سطح آب زیرزمینی گردیده و خشک نمودن سطح خاک مزرعه را در ایام مورد نظر امکان‌پذیر نماید. * بهبود شرایط فیزیکی خاک کاهش میزان (محتوی) آب خاک موجب افزایش مقدار هوا در خلل و فرج خاک گردیده و در نتیجه آن ساختمان خاک بهبودی حاصل می‌نماید و تأثیر آن در واکنش سریع گیاهان در شرایط کاربردء به کودهای معدنی است. * بهبود ظرفیت ایستایی" خاک و افزایش قابلیت تردد" ماشین‌های کشاورزی,» چند روز پس از زهکشی آب استغراقی روی سطح مزرعه امکان استفاده از ماشین‌های برداشت (برنج) عملی می‌گردد. ۰ تنوع کاربری اراضی شالیزاری» افزایش نفوذْپذیری و کاهش (تعمیق) سطح آب زیرزمینی هم چنین فراهم آمدن شرایط اجرای عملیات شخم و پوک نمودن خاک امکان تنوع کاربری اراضی شالیزاری را برای گیاهان زراعی دیگر (بجز گیاه برنج) فراهم می‌آورد. ]- ۳۵11۵۲ ۷۷ ۵1۰ 2- 262۳۶ ۰ 3- 1۳۵11۵۰ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل جچهارم - زهکسی زیرزمینی ۹۵ ۳-۶- مطالعات تکمیلی خاکشناسی و طبقه بندی اراضی شالیزاری طبقه‌بندی اراضی عبارت از ارزیابی سیستماتیک زمین با در نظر گرفتن ویژگی‌های خاک توپوگرافی» زهکشی,» دسته‌بندی عوامل مورد بررسی و مشابه فیزیکی و اقتصادی آنها به طریقی است که بتوان اراضی را از دیدگاههای قابلیت و صرفه اقتصادی» توسعه پایدار کشاورزی» مدیریت آبیاری و در نهایت افزایش عملکرد محصولات کشاورزی (زراعی و باغی) تفکیک و طبقه‌بندی نمود. اصول اساسی و اولیه تجزیه و تفکیک فیزیکی» شیمیایی و اقتصادی اراضی "خشکه‌زاری" از "شالیزاری" عبارتند از: * توانمندی حفظ شرایط استغراق آب بروی سطح زمین * قابلیت اعمال عملیات گلخرابی بروی اراضی * امکان کنترل سطح ایستابی در زیر سطح خاک مزرعه بنابر این نخستین عامل مورد بررسی برای تجزیه و تفکیک کلاسهای خاک اراضی شالیزاری مرطوب» وضعیت کنترل آب در ارتباط با ویژگی‌های خاک و شرایطی است که امکان برقراری رژیم رطوبتی مطلوب را برای تولید شالی (برنج) فراهم می‌آورد» خواهد بود. لیکن کلاسهای خاک اراضی خشکه‌زاری در درجه نخست مرتبط با شرایط زهکشی و سایر خصوصیات بارز خاکها می‌باشد که بطور بسیار موْنری بروی عملکرد محصولات تولیدی (زراعی و باغی) و هزینه‌های مربوط اثرگذار است. ۱-۳-2 مراحل انجام عملیات میدانی مطالعات تکمیلی خاکشسناسی * تهیه یا آماده‌سازی نقشه پایه‌ای (بطور ترجیحی نقشه تهیه شده از عکسهای هوایی) محدوده مورد بررسی برای برنامه‌ریزی و تعیین موقت محل و تعداد نقاط "مطالعاتی" و در صورت لزوم انتخاب مکان مناسب حفر پروفیل (نیمرخ)‌های خاکشناسی و طبقه‌بندی اراضی در محدوده مطالعاتی. انتخاب مسیر مناسب دسترسی به نقاط "مطالعاتی " و با پروفیل‌های خاکشناسی و طبقه‌بندی اراضی؛ آماده‌سازی وسایل و تحهیزات. آموزش نیروی انسانی عملیاتی و انجام سایر امور تدارکاتی مربوطه. * بررسی و تعیین ویژگی‌های خاکها از طریق نقاط مطالعاتی و یا پروفیل‌های خاکشناسی و طبقه‌بندی اراضی که معرف اراضی محدوده مربوطه می‌باشدء در محل‌های انتخابی بانجام می‌رسد. در صورتیکه بررسی‌های خاکشناسی تکمیلی در نظر باشد که در محل نقاط مطالعانی صورت پذیرد. برداشت نمونه خاک از طریق مته‌زنی با تناوب ۰/۱۵ متر و در شرایطی ۰/۳ متر بصورت متوالی تا عمق ۱/۵ متری (و در صورت نیاز تا عمق ۳ متری) انجام و نمونه‌های برداشت شده به تفکیک اعماق نمونه‌برداری, تنظیم و مورد بررسی دقیق (و در مواردی مضاعف) قرار می‌گیرد در این ارتباط لازم است برای جلوگیری از تعویض نمونه‌هاء تفکیک نمونه‌های مربوط به هر لایه مشخص خاک ممانعت از اختلاط و امتزاج نمونه‌های برداشت شده از دو افق مشخصه با ویژگی‌های متفاوت و..» اهتمام لازم بعمل آید. * در شرایطی که از پروفیل یا نیمرخ خاکشناسی و طبقه‌بندی اراضی استفاده بعمل می‌آید که اعمال این رویه مرتبط با زیر بخش‌هایی با مساحت قابل ملاحظه نسبی است» تفکیک موارد مورد نظر می‌تواند بطور موقت در محل انجام و سپس نتایج مربوطه مقایسه و نهایی گردد. ٩‏ محل هر نقطه مطالعاتی بروی نقشه پایه‌ای بایستی با شماره و یا گاه شماره و حرف کاملاً مشخص باشد پروفیل‌های مطالعاتی خاکشناسی و طبقه‌بندی اراضی نیز بایستی در محل از قبل تعیین و درج شده بروی نقشه. مورد تشریح دقیق قرار گرفته و نتایج در فرمهای مربوطه ثبت و نگهداری شود. -------- صفحهٔ بعد -------- ع۹ زهفکشی * بطور معمول بافت نمونه خاک (ها) در مزرعه از طریق لمسی تشخیص داده می‌شود و در مواردی نیز تعدادی از نمونه‌های برداشت شده برای تجزیه مکانیکی و تأیید تشخیص مزرعه‌ای به آزمایشگاه ارسال می‌گردد. * محل دقیق نقطه مطالعاتی یا پروفیل خاکشناسی (طول و عرض جغرافیایی و ارتفاع آن)» شرایط توپوگرافی, ساختمان» رنگ, وجود یا عدم وجود رنگدانه, دانه‌های سخت شده آهک, عمق برخورد به سطح ایستابی (و کیفیت آن در صورت امکان) و سایر ویژگی‌های مورد نظر بایستی بدرستی بررسی و با دقت بروی فرم یا فرم‌های مربوطه درج و نگهداری شود" * نمونه‌های خاک برداشت شده از طبقات متوألی نیمرخ خاک و یا حداقل سه نمونه از هر نقطه مطالعاتی (در شرایط همگن بودن افق‌های مربوطه) پس از نصب برچسب بروی کیسه حاوی نمونه مربوطه و درج مشخصات فنی و محلی, برای اعمال تجزیه‌های جاری و یا تجزیه‌های کامل (درخصوص پروفیل‌های شاهد خاکشناسی) به آزمایشگاه ارسال گردد. وزن این قبیل نمونه‌ها در شرایط متعارف می‌تواند حدود یک کیلوگرم باشد. اعمال دقت کافی برای درج مشخصات نمونه بروی برچسب مربوطه که مشتمل بر شماره» محل, زمان نمونه‌برداری» عمق خاک نمونه‌برداری شده» بافت خاک و نام منتسب شده "طبقه‌بندی" به آن ضرورت دارد. * در مرحله بعد لازم است تا چگونگی کاربری منابع خاک و اراضی در شرایط حاضرء سطح عملکرد تولیدات» مخارج اصلاح و بهسازی‌های مترتبه و قابلیت زهکشی اراضی با دقت سنجیده و برآورد گردد. علاوه بر آن لازم است که هرگونه نارسایی (محدودیت) مرتبط با خاکها از جمله عوارض توپوگرافی و ویژگی‌های زهکشی به دقت مورد امعان نظر باشد. در شرایطی که محدودیت هر سه عامل و یا ترکیبی از آنها ملاحظه گردد. روشهای ارزیابی مناسب دیگری درخصوص آن بایستی اعمال گردد تا اطلاعات کیفی بیشتری درخصوص این محدودیت‌ها قابل دستیابی باشد. در اقدام دیگر (در صورت عدم وجود هرگونه مطالعه خاکشناسی و طبقه‌بندی اراضی) باستناد موارد گفته شده در بالا می‌توان یک با دو کلاس را به اراضی مورد مطالعه منتسب نمود. که در شرایط انتساب دو کلاس, موارد مرتبط با اولویت نخست و دوم اراضی از دیدگاه عملکرد تولیدات زراعی می‌باشد. بعنوان مثال هرگاه اراضی مورد نظر بعنوان شالیزار اختصاص ییافته باشد. اولین کلاس اولویت مختص زراعت برنج می‌باشد و در شرایطی که وضعیت زهکشی خاک برای کشت سایر گیاهان (زراعی) مناسب باشد. دومین کلاس منتسب به اراضی مرتبط به گیاه (هان) دیگری غیر از گیاه برنج خواهد بود که رقم مربوطه درون پرانتز و هم جوار کلاس نخست بروی فرم یا نقشه مربوطه درج می‌گردد. * پس از تشخیص کلی و جداسازی اراضی قابل کشت و زرع (از سایر اراضی) نیاز به قضاوت اقتصادی- زراعی خواهد بود تا بدین وسیله بتوان دلایل و مستندات لازم را برای اجرای عملیات عمرانی قطعات اراضی تفکیک شده» ارایه نمود. ۲-۳-4 موارد حداقل نیازها برای انواع طبقه‌بندی تفکیک و برآورد موارد تفصیلی اطلاعات خاک و اراضی ارتباط با درجه دقت ننایج مورد انتظار دارد. بطور معمول سه نوع طبقه‌بندی در شرایط فعلی رایج است که عبارتند از: اجمالی» نیمه تفصیلی و مطالعات تفصیلی, موارد اجمالی و نیمه‌تفصیلی بیشتر مرتبط با برنامه‌ریزی و دریافت اطلاعات مقدماتی می‌باشند در حالیکه ارقام و اطلاعات حاصل از مطالعات تفصیلی در مرحله سازماندهی, ساخت و بهره‌برداری از پروژه‌ها کاربرد دارد. # برای آگاهی مجدد از تعداد و تراکم نقاط مطالعاتی لازم به مندرجات جدول (۱-۳) مراجعه شود. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - زهکشی زیرزمینی ۹1۷ -۳-۳- ویژگی‌های لازم برای طبقه‌بندی خاک و اراضی شالیزاری حداقل مشخصات فیزیکی برای هر کلاس اراضی» تحت کلاس و اطلاعات مورد نیاز تفکیکی که بتواند اهداف کامل طبقه‌بندی خاک و اراضی را تأمین نموده و متضمن قابلیت مقایسه خاکهای محدوده و کل منطقه مربوطه باشدء بسهولت قابل بیان نیست. زیرا هیچ گونه محدوده اطلاعاتی معینی نمی‌تواند بطور کامل برای کلیه مناطق در یک محدوده بدلایل اختلافات جغرافیایی, اقلیمی و شرایط کشاورزی جاری و مانند آن کامل و نافذ باشد بدین دلیل برای شرایط هر منطقه‌ای ضروریست حداقل مشخصات لازم با توجه به ویژگی‌ها و تجربیات موجود برنامه‌ریزی و تعیین گردد. 4-۳-4 روشهای برداشت نمونه‌های خاک برای بررسی توانمندی تولید * گودالی به عمق ۲۵-۲۰ سانتیمتر در محل مورد نظر حفر نموده و درات خاک حفاری شده از درون گودال خارج می‌گردد. از محل دیواره عمودی گودال نمونه‌های ناز کی از خاک به ضخامت ۲/۵۰ سانتیمتر و عرض ۵/۰ سانتیمتر با دقت برداشت می‌شود. ٩‏ برداشت مقدار زیادتری از این قبیل نمونه‌های خاک از سایر گودالهای حفر شده که پراکندگی آزها محدوده مورد مطالعه را پوشش دهد توصیه می‌گردد (بهتر آنست که ۱۰ گودال در هر ۴/۰ هکتار حفر و نمونه‌برداری شود). * نمونه‌های برداشت شده را با هم مخلوط (هر گودال یک نمونه) نموده و نمونه خاکی به وزن یک کیلوگرم را جداسازی و با نصب برچسب محل نمونه‌برداری» نام مالک یا کشاورزء تاریخ نمونه‌برداری» وضعیت خاک لایه سطحی» پوشش گیاهی زراعی فعلی یا فصل گذشته» عملکرد محصول, عملیات زراعی اجرا شده در سطح مزرعه (از قبیل افزایش کودهای شیمیایی یا آلی)» وضعیت شیب و سایر خصوصیات قطعه نمونه‌برداری شده بروی برچسب نمونه درج گردد. * از برداشت نمونه در جوار جاده‌هاء ساختمانهاء گودالهای گردآوری کاه» کُلش و فضولات دامی و عوارض مشابه از قبیل حصار باید خودداری نمود. نمونه‌های آماده شده را بایستی برای اعمال تجزیه‌های ضروری به نزدیکترین آزمایشگاه ارسال نمود. برداشت این قبیل نمونه‌های خاک برای دوره‌هایی با تناوب ۵-۳ سال یکبار توصیه می‌گردد. 2-2 بررسیهای قابلیت زهکشی خاک و اراضی مطالعات و تجسس‌های قابلیت زهکشی خاک و اراضی, از طریق بررسیهای میدانی (مزرعه‌ای) بیشتر مرتبط با تعیین عمق, شیب. چگونگی نوسانات سطح ایستابی (سفره اول)» وجود یا عدم وجود آبخوانهای تحت فشار (آرتزین) یا نیمه تحت فشار» ضخامت و چگونگی نفوذپذیری افقهای موجود در نیمرخ خاک و بطور مشخصی لایه‌های زیرین (که ممکن است موجب عدم امکان نفوذ و تحرک آب در خاک را فراهم آورد) می‌گردد. این مطالعات بطور عمده مشتمل بر کلیه موارد یا بخشی از اهداف زیر است. * تهیه طرح و آرایه پیشنهادات لازم درخصوص احداث شبکه چاهکهای مشاهده‌ای برای بررسی چگونگی وضعیت نوسانات سطح ایستابی اراضی محدوده موردنظر. ارایه برنامه لازم جهت انجام حفاریهای مورد نیاز در زمینه شناخت طبقات خاک (لایه‌بندی) و تعیین محل استقرار لایه محدود کننده یا غیرقابل نفوذ در گستره منطقه مطالعاتی. -------- صفحهٔ بعد -------- ۹۸ زهکتسی * ارائه پیشنهادات و برنامه مورد نیاز برای اجرای آزمونهای مزرعه‌ای اندازه‌گیری نفوذپذیری خاکها (تراوش‌پذیری) در اراضی محدوده موردنظر. * ارایه برنامه و پیشنهادات لازم درخصوص تعداد و روشهای اندازه‌گیری هدایت هیدرولیکی خاکها از طریق روشهای زیر سطح ایستابی (روش چاهک. پیزومتری) و بالای سطح ایستابی (پورشه یا چاهک معکوس, تزریق به چاهک کم عمق,ء روش نفودسنج گلف) در سطح محدوده مطالعاتی. 9 ارایه توصیه‌های لازم در مورد انجام بررسیهای تکمیلی و یا اندازه‌گیری‌های مزرعه‌ای عوامل (فاکتورهای) مورد نیاز در ارتباط با موارد زهکشی و با مطالعات اصلاح خاک و اراضی. علاوه بر آنچه بدان اشاره شد موارد لازم به توجه در مورد "بررسیهای قابلیت زهکشی خاک و اراضی" با این پیش فرض که قبلاً گروههای اصلی خاکها و نحوه پراکنش اراضی در محدوده مورد بررسی بانجام رسیده و منتج به حصول توافق علمی و فنی گردیده است. را می‌توان بشرح زیر و بصورت خلاصه آرایه نمود. الف- منطقه مورد مطالعه ابتدا بایستی بطور اجمالی و در ارتباط با نوع پوشش گیاهی» ویژگیهای خاک و اراضی از نظر مسائل شوری و سدیمی بودن» تعیین مناطق زهدار و ماندابی» ضرورت احداث (ایجاد) نوعی زهکش کمکی (قبل از اجرای شبکه آبیاری) مورد بررسی قرار گیرد. ب- هرگاه موقعیت عمومی پروژه مشخص گردید. می‌توان نسبت به احداث شبکه نقاط مطالعاتی اقدام نمود. بطور معمول احداث ردیف‌های نقاط مورد نظر می‌تواند در جهت خطوط میزان منحنیء هم جهت با جریان آب در رودخانه و یا آبراهه‌های سطحی اصلی بانجام رسد. در مراحل بررسیهای صحرائی (میدانی) یک پروژه بزرگ (از نظر وسعت) نقاط مورد بررسی می‌تواند با تناوب و فواصل یک تا دو کیلومتر بین خطوط و دو تا پنج کیلومتر روی خطوط میزان منحنی سطح اراضی پیاده و مورد اقدام قرار گیرد. هرگاه حدود میزان تغییرات خاکها و لایه‌های زیرین بسیار زیاد باشد. انتخاب نقاط اضافی الزامی است. در این قبیل نقاط بایستی نسبت به شناسائی افقهای متشکله (بخصوص از نظر بافت خاک) تا اعماق ۱/۵ تا ۳/۰ متری اقدام نمود ". * بافت خاک هر لایه (طبقه) و چگونگی هوازدگی (هوادیدگی) آن» بطوریکه مجموع اطلاعات هر نقطه وضعیت لایه‌بندی افقهای متشکله خاکهای آن نقطه را ارایه نماید. * وضعیت زهکشی, از طریق بررسی چگونگی نفوذْپذیری نمونه‌های خاک مقدور می‌باشد و قضاوت در مورد آن بایستی برمبنای ساختمان خاک» میزان تخلخل, جرم مخصوص ظاهری, مجاری نفودی ریشه گیاهان, چگونگی توزیع ریشه‌ها در طبقه مربوطه» عمق لایه آهکی» نوع و چگونگی توسعه لکه‌های رنگی (رنگدانه) و نحوه استقرار طبقات متفاوت در نیمرخ خاک (حالت مطبق بودن نیمرخ خاکها) * اظهار نظر یا تعیین تفاوت بین مقادیر نفودپذیری عمودی و افقی در هر لایه با در نظر داشتن ساختمان خاک لایه مورد بررسی. * بررسی میزان و چگونگی سخت شدن (سیمانی شدن) لایه‌های مختلف در نیمرخ خاک در نقطه مطالعانی. 9 برآورد یا تعیین (نسبی) محل استقرار لایه محدود کننده نیمه نفوذیذیر و با غیرقابل نفود در نیمرخ خاک. * برای آگاهی تفصیلی به مندرجات " دستورالعمل لایه‌بندی خاک در مطالعات زهکشی * ۰ نشریه شماره ۱۵۳ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشورء سازمان مدیریت منابع -------- صفحهٔ بعد -------- فصل جچهارم - زهکسی زیرزمینی ۹۹ پ - بطوریکه قبلاً نیز مورد تذکر قرار گرفت, اجرای آزمونهای مزرعه‌ای اندازه‌گیری نفوذپذیری خاکها (تراوش‌پذیری) در نقاط معرف اراضی محدوده مورد مطالعه نیز بایستی بانجام رسد. ت - در زمینه تکمیل آنچه در بند "ب" درخصوص وضعیت لایه‌بندی افقهای مختلف نیمرخ خاکها بیان گردید در صورت ضرورت لازم است که بین خطوط شبکه‌بندی نقاط مورد بررسی» برای حصول اطمینان در زمینه توزیع یکنواختی میزان تغییرات (در جهات عمودی و افقی) نسبت به انجام بررسیهای لازم اقدام نمود. ث - چاهکهای مشاهده‌ای" را بایستی بطور عمده در مناطق زهدار و یا ماندابی محدوده مورد مطالعه مستقر نمود. علاوه بر آن ضرورت دارد» در سایر نقاطی که موارد متذکره (زهدار یا ماندابی بودن) در آنها در مرحله نخست بسهولت قابل تشخیص نمی‌باشد نیز نسبت به تعبیه چاهکهای مشاهده‌ای اضافی اقدام نمود. برای استقرار این قبیل چاهکها می‌توان از ابزار دستی از جمله مته نمونه‌برداری خاک و یا تجهیزات حفاری (دستی یا ماشینی) استفاده نمود. علاوه بر آن از محل چاههای موجود در منطقه و مزارع نیز می‌توان اطلاعات مفیدی را کسب نمود. لیکن یافته‌های جمع‌آوری شده در مقایسه با چاهکهای مشاهده‌ای حدود اعتماد کمتری را حاصل می‌نماید. بطور تقریبی بایستی حدود یک سوم (۳۰/) چاهکهای مشاهده‌ای را تا عمق ۳/۰ متری تعمیق و بررسی نمود (بجز درشرایطی که وجود لایه غیرقابل نفوذامکان انجام این اقدام را غیرممکن می‌نماید) چ- در مرحله مقدماتی مطالعات و برای بررسی وضعیت کمی و کیفی آب زیرزمینی می‌توان چاهکهای مطالعاتی را در همان محلهای تعیین بافت خاک (لایه‌بندی) مستقر نمود مگر در شرایطی که در آن مناطق مشکل زهکشی وجود نداشته باشد. چ- در مواردی که احتمال فشار آرتزین آب زیرزمینی از طریق آبخوان‌های محصور یا نیمه محصور سازندهای زیرین وجود داشته باشد» لزوم تهیه و نصب پیزومتر در محل یا محدوده‌های محتمل ضروری است*" و بدینوسیله می‌توان فشار هیدرواستاتیک محل ورود آب به انتهای پیزومتر نصب شده (در عمق یا لایه مشخص) را اندازه‌گیری نمود. ح- تعیین ارتفاع دقیق محل استقرار چاهکهای مشاهده‌ای (اندازه‌گیری نوسانات سطح ایستابی و برداشت نمونه‌های آب زیرزمینی برای اعمال تجزیه‌های شیمیائی لازم بروی آنها) و پیزومترهای ساده یا مرکب تعبیه (نصب) شده از طریق ارتفاع‌یابی مهندسی ضرورت دارد. خ - قرائت و ثبت رقوم سطح آب زیرزمینی از محل چاهکهای مشاهده‌ای (و پیزومترها)» برای مدت حداقل یکسال (چهار فصل) و یا بطور ترجیحی دوره طولانی‌تری و با تواتر (فواصل) زمانی معقولی (حداکثر یکماهه) بایستی بانجام رسد تا بدینوسیله بتوان روند تغییرات نوسانات سطح ایستابی (آب زیرزمینی) را پایش نمود. در ادوار بارندگی‌های قابل ملاحظه (متراکم و شدید) انجام اندازهگیری و قرائت‌های اضافی رقوم آبهای زیرزمینی مورد توصیه است. ۵ - هرگاه خصوصیات پدولوژیکی و زمین‌شناسی طبقات زیرین در نیمرخ خاکهاء حدوداً یکنواخت باشد اندازه‌گیری میزان دبی جریانها در آبراهه‌های موجود (زهکش» قنات, چشمه) برای بررسی چگونگی و میزان تحرک آب زیرزمینی بایستی بانجام رسد. لیکن در * برای آگاهی تفصیلی به مندرجات " دستورالعمل حفر و تجهیز چاهکهای مشاهده‌ای* . نشریه شماره ۱۵۴ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشورء سازمان مدیریت منابع آب ایران» وزارت نیرو (۱۳۷۵) مراجعه شود. # برای آگاهی تفصیلی به مندرجات * دستورالعمل حفر و تجهیز پیزومترهای مرکب* » نشریه شماره ۱۶۲ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشورء سازمان مدیریت منابع آب ایران» وزارت نیرو (۱۳۷۶) مراجعه شود. -------- صفحهٔ بعد -------- شرایطی که آبراهه‌های (زهکشها) موجود در سطح اراضی عرصه» معرف کل منطقه مورد مطالعه نباشدء اندازه‌گیری میزان جریان در آنها مورد خاصی را مشخص نخواهد نمود. - بطوریکه در بند " ح " نیز متذکر گردید. انجام تجزیه‌های آزمایشگاهی برروی نمونه‌های آب برداشت شده از محل چاهکهای مشاهده‌ای (مطالعاتی)» قنوات» چشمه‌ها و چاههای موجود در محدوده و زهکش‌های ایجاد شده در مطالعات و بررسیهای قابلیت زهکشی خاک و اراضی منطقه مورد نظر ضروری می‌باشد. ر - در فرایند تجزیه و تحلیل ارقام و اطلاعات گردآاوری شده» تهیه نقشه‌های مرتبط با موارد مورد بررسی یعنی: نقشه‌های خطوط همتراز و هم عمق سطوح ایستابی (آب زیرزمینی)» نیمرخ سطح آب» نیمرخ پیزومترهاء هیدروگراف (آبنمود) چاهکهای مطالعاتی (مشاهده‌ای) و کل محدوده طرحء نقشه هم ارز هدایت هیدرولیکی اشباع نیمرخ خاکها و نقشه عمق استقرار لایه محدود کننده ز - بدیهی است که کلیه ارقام و اطلاعات گردآوری شده که بخشی از آن در این مبحث مورد تذکر قرار گرفت از جمله: عمق استقرار لایه غیرقابل نفوذ میزان تراوشات عمقی, عمق مطلوب سطح ایستابی» رفتارسنجی سطح ایستابی (آب زیرزمینی) موجود یا مقادیر نفوذپذیری جانبی لایه‌های زیرین (هدایت هیدرولیکی اشباع خاکها) و... در طراحی شبکه زهکشی مورد استفاده قرار خواهند گرفت. ۵-4- خصوصیات پدولوژیکی! و هیدرودینامیکی " خاکها ۰ متری بانجام می‌رسد. در حالیکه در بررسی‌های زهکشی خاک و اراضی شناخت ویژگی لایه‌های عمیق‌تر نیمرخ خاک بخصوص از نظر لایه محدود کننده و هدایت هیدرولیکی افق‌های متشکله نیمرخ خاک با اهمیت تلقی می‌گردد. زیرا آنجه در این در شرایط متعارف, عمق استقرار زهکشهای زیرزمینی (بطور عمده) در شرایطی نظیر آنچه در اراضی شالیزاری در کشور حاکم محتمل زهکشهای زیرزمینی مورد بررسی قرار گیرد. که بدین دلیل و به جهت سهولت‌های اجرایی در اکثر شرایط عمق چاهکهای لایه‌بندی افق‌های متشکله در نیمرخ خاک ۱/۵ متر و یا حداکثر ۳/۰ متر برنامه‌ریزی و اجرا می‌گردد. اطلاع از ویژگی‌های فیزیکی و مکانیکی افق‌های زیرین و بالائی محل قرار گرفتن زهکشهای زیرزمینی از اعتبار زیادی برخوردار است. بعلاوه تعیین روش اندازه‌گیری هدایت هیدرولیکی خاکها و منظور نمودن فرضیات بکار رفته در اشتقاق روابط مربوطه,ء منوط به تعیین یا برآورد دقیق لایه محدود کننده" (نفوذناپذیر یا غیرقابل نفود) در نیمرخ خاک است. هم چنین بافت خاک طبقات نیز در تعیین نوع و ضخامت مواد پوششی زهکشهای زیرزمینی موْثر می‌باشد. ۱- ۳۵۵01020۵1. 2- 11۷000۵ 3- ۷/۵107 4 - ۰ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - زهکشی زیرزمینی و با توجه به موارد فوق ملاحظه می‌شود که تشخیص یا برآورد دقیق بافت خاک در مطالعات زهکشی (عمقی) با اهمیت است زیرا بافت خاک یکی از ویژگی‌های فیزیکی خاک می‌باشد که ارتباط بسیار نزدیکی با میزان هدایت هیدرولیکی و ظرفیت نگهداری آب در خاک دارد. بطور کلی در خاکهای درشت بافت میزان هدایت هیدرولیکی زیاد و مقدار ظرفیت نگهداری آب در خاک کم و بالعکس در خاکهای ریزبافت مقدار ظرفیت نگهداری آب در خاک زیاد و هدایت هیدرولیکی آن کم است. بلورهای نمک. رنگدانه ء علایم احیای خاک" پایداری ذرات خاک وجود ریشه یا بقایای آن, بقایای جانوران خاک‌زی. بوی لحن و9 مردابی بودن نمونه‌های خاک میزان مقاومت خاک در مقابل حفاری» مقدار رطوبت خاک طبقات در هنگام حفاری و سطح برخورد به آب زیرزمینی و.... ۱-۵-2 نفوذپذیری (سرعت نفوذ) آب به خاک سالیان متمادی» آن هم در افق‌های سطحی نیمرخ خاک (۰/۲۰-۰/۳ متر زیر سطح خاک مزرعه)» اندازه‌ گیری سرعت نفوذ آب به خاک با سریع ‏ ابداع و در اکثر کشورهای اسیایی جنوب شرقی که زراعت برنج در اراضی شالیزاری آنها کشت غالب محسوب می‌گردد. عمومیت از نظر علمی این روش همانند اندازه‌گیری نفوذپذیری نمونه خاک به روش "بارافتان " ۱" می‌باشد. برای این منظور از یک عدد استوانه فلزی به قطر داخلی ۱۰-۱۵ و به طول ۶۰ سانتیمتر به ضخامت ۳-۵ میلیمتر استفاده به عمل می‌آید. سطح جانبی بخش انتهایی استوانه فلزی برای تسهیل در فرو بردن (کوبیدن) آن در نیمرخ خاک پردازش و به ارتفاعی معادل ضخامت جدار استوانه فلزی صفحه و چکش استوانه فلزی به عمق ۳۰-۴۰ سانتیمتر در نیمرخ خاک کوبیده می‌شود بدین ترتیب حتی اگر ارتفاع یا عمق آب استغراقی بروی سطح خاک برابر با ۱۰ سانتیمتر باشد ارتفاعی معادل ۱۰-۲۰ سانتیمتر از استوانه فلزی بالاتر از سطح آب قرار می‌گیرد. بخش فوقانی لوله استوانه‌ای بوسیله درپوشی که مجهز به واشر لاستیکی (برای آب‌بندی) می‌باشد. پوشیده می‌گردد. بروی این درپوش دو تکه لوله رابط هم جنس درپوش به قطر خارجی حدود ۱/۰ سانتیمتر از قبل تعبیه شده است که بروی یکی از لوله‌های رابط شاخص مدرج و شفاف شیشه‌ای با پلاستیکی به قطر داخلی معادل قطر خارجی لوله رابطه به صورت عمودی نصب می‌گردد. لوله رابط دیگر بوسیله لوله‌ای پلاستیکی به قطر داخلی مشابه لوله شاخص مدرج و شفاف, به یک مخزن آب که ارتفاع کف آن بالاتر از بخش فوقانی استوانه فلزی است و هم جوار با استوانه فلزی استقرار داده شده استء متصل می‌شود. در محل اتصال مخزن آب به لوله پلاستیکی (شیلنگ) یک عدد شیر قطع و وصل جریان از قبل تعبیه گردیده است. ۰ -[ ۰ -2 ملع با -3 ۰ 11020 ۳۵۱۱۱۵۵ -4 -------- صفحهٔ بعد -------- سعفحج مزرعه شالبزاری لس لال2 2 شکل (۲-2)- شمای یک دستگاه اندازه گیری مقدار نفوذ آب به خاک به روش سریع برای شروع آزمایش ابتدا مخزن پر از آب صاف می‌گردد و سپس شیر قطع و وصل جریان باز می‌شود تا فضای خالی بخش فوقانی استوانه فلزی (محفظه بین سطح آب استغراقی و سقف درپوش) بوسیله آب اشغال گردیده و سپس جریان آب در لوله مدرج و شفاف خیز برداشته و هم سطح آب درون مخزن و یا کمی پایین‌تر از آن قرار گیرد. در این حال ارتفاع آب خیز برداشته در لوله شفاف مدرج یادداشت و با ثبت زمان» شیر قطع و وصل جریان بسته می‌شود. با شروع نفوذ آب به خاک ارتفاع یا بار آبی در لوله شفاف و مدرج شروع به افت می‌نماید. پس از مدت زمان لازم که نوعی هماهنگی بین زمان اندازه‌گیری و فروکش نمودن سطح آب در لوله شاخص برقرار گردد با یادداشت ارتفاع آب در لوله شفاف و مدرج می‌توان آزمایش را خاتمه یافته تلقی نمود. مقدار نفوذپذیری خاک را با استفاده از این روش می‌توان از رابطه زیر محاسبه نمود: ۳ 2.3 |0۱ 40 + وم[ سا نا (۱-۴) چم ۱ ۳-1 4 مقدار نفوذپذیری (سانتیمتر در روز) ۸ سطح مقطع داخلی استوانه فلزی (سانتیمترمربع) » عمق کوبیده شده استوانه فلزی در نیمرخ خاک (سانتیمتر) -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - زهکشی زیرزمینی ۱۳ ۲ ارتفاع سطح آب در لوله شاخص و مدرج نسبت به سطح آب استغراقی در مزرعه (سانتیمتر) در زمان ۳ ] با» مدت زمان تجمعی از شروع اندازه‌گیری افت سطح ایستابی در لوله شاخص (ثانیه) و برابر با را - م) می‌باشد. مثال: هرگاه قطر داخلی استوانه فلزی ۱۵/۰ سانتیمتر و قطر داخلی لوله شاخص و مدرج ۱/۰ سانتیمتر»ء عمق کوبیده شدن استوانه فلزی در خاک ۴۰/۰ سانتیمتر و ارتفاع بار آبی یا هیدرولیکی در شروع آزمایش نفوذسنجی (,11) برایر با ۳۵/۰ سانتیمتر و افت بار هیدرولیکی (,/- ب/) معادل ۱۰/۰ سانتیمتر طی مدت زمانی مساوی ۲ ساعت باشد با کاربرد رابطه گفته شده» میزان نفوذپذیری خاک برابر با ۰/۳۰۴۸ "سانتیمتر در روز" خواهد بود. 8 - یه ان شا ۵ - ۲ رقم محاسبه شده معادل ۰/۱۲۷ "میلیمتر در ساعت" می‌باشد. توجه: کاربرد این روش بدلیل سهولت‌های اجرایی و محاسباتی می‌تواند در هر دوره زمانی مرتبط با مراحل مختلف رشد و نمو گیاه برنج به مرحله اجرا درآید و از نتایج حاصل برای محاسبه مقادیر نفوذ عمقی واقعی خاک در برنامه‌ریزی و مدیریت آبیاری اراضی شالیزاری استفاده نمود. ۲-۵-2 لایه محدود کننده در بررسی ویژگی‌های متفاوت نیمرخ خاک به منظور تجسس‌های زهکشی, تشخیص یا برآورد لایه محدود کننده از اهمیت بیشتری برخوردار است و انجام این مهم از طریق تجزیه و تحلیل مجموعه‌ای از عوامل بیان شده امکان‌پذیر می‌باشد. که از میان این عوامل تشخیص صحیح بافت خاک. وجود ذرات درشت و انتقال دهنده آب (رطوبت) از جمله بلورهای گچ وذرات شن و وجود رنگدانه و علایم احیای خاک نقش موثرتری را دار می‌باشند. علاوه بر موارد قابل بررسی مزرعه‌ای که بیان گردید. تعاریف (قراردادی) زیر نیز بایستی همواره مورد امعان نظر باشد. * لایه غیرقابل نفوذ, طبقه‌ای است با نفودذپذیری کم که بطور پیوسته در بخش قابل توجهی از اراضی محدوده مورد مطالعه (زهکشی) گسترش داشته و برای جلوگیری از نفوذ تراوشات عمقی (عمودی) ضخامت لازمه را داشته باشد. هدایت هیدرولیکی چنین طبقه‌ای بایستی بین ۵ تا ۸۱۰ هدایت هیدرولیکی لایه‌های مجاور (فوقانی) باشد تا آن را بتوان "محدود کننده" تلقی نمود. 9 لایه محدوده کننده (غیرقابل نفود) به طبقه‌ای گفته می‌شود که در مقایسه با خاک افقهای محاور دارای هدایت هیدرولیکی نسبی کمتری بوده و مقاومت زیادی نسبت به جریان‌های عمودی یا تراوشات عمقی داشته باشد. مقاومت هیدرولیکی افق مشخصه‌ای از نیمرخ خاک را می‌توان بصورت رابطه زیر آرایه نمود: (۲-۴) لس ۷ که در آن : ۲ مقاومت هیدرولیکی لایه مورد نظر (برحسب روز) 0 ضخامت افق مشخصه و مورد نظر (متر یا سانتیمتر) 1- 106109۰ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱.۴ زهکنسی ۷ هدایت هیدرولیکی عمودی لایه مورد نظر (متر یا سانتیمتر در روز) - مقادیر ۲۵۰-) یا بیشتر موید وجود لایه غیرقابل نفود واقعی در نیمرخ خاک. - مقادیر ۵۰- ) یا کمتر بیانگر عدم وجود لایه محدود کننده در نیمرخ خاک. - مقادیر ۲۵۰-۵۰ ل) معرف طبقاتی است که ممکن است دارای محدودیت‌های زهکشی معنی‌داری باشند که در این شرایط بایستی ویژگی‌های هیدرولیکی سایر لایه‌های خاک هم جوار را نیز بررسی و سپس قضاوت نمود. بهرحال, در صورتیکه لایه محدود کننده (لایه غیرقابل نفود نسبتاً ضخیمی) در اعماق حداقل ۱/۰ متری نیمرخ خاک (نسبت به سطح زمین) قرار داشته باشد. شاید مناسب‌ترین محل نصب زهکشهای زیرزمینی به روی این لایه غیرقابل نفود باشد و در مواردی که لایه نیمه تراوا یا نفوذناپذیر در اعماق کمتر از حد فوق در طبقات سطحی نیمرخ خاک موجود باشد به تبع عمق و فاصله نصب زهکشهای زیرزمینی کاهش خواهد یافت. همین طور بعلت عدم امکان نفودذ عمقی ریشه گیاهان (زراعی و باغی) محدودیتهایی در عملکرد محصول موردنظر (پس از احداث سیستم زهکشی) در برنامه تناوب زراعی موردبررسی قرار گرفته, مطالعات وبررسیهای احتیاطی بیشتری در مورد احداث سیستم زهکشی اعمال گردد. ۳-۵-2 هدایت هیدرولیکی اشسباع خاکها بطور کلی, جریان آب به سمت زهکش‌ها بطور عمده افقی می‌باشد و هدایت هیدرولیکی افقی و اشباع خاک از مهمترین ویژگی‌های هیدرودینامیکی خاکها است که در محاسبه فواصل زهکشهای زیرزمینی مورد نیاز می‌باشد. روشهای متعددی برای اندازه‌گیری هدایت هیدرولیکی خاکها وجود دارد". این اندازه گیری‌ها را می‌توان در آزمایشگاه و یا در محل واقعی (مزرعه) بانجام رسانید. اندازه‌گیری‌های آزمایشگاهی به دلیل کوچک بودن اندازه نمونه و دست خورده بودن آنها (به رغم اقداماتی که ممکن است جهت تهیه نمونه اعمال گردد) در مطالعات زهکشی از اولویت برخوردار نمی‌باشند. آزمایشهای مزرعه‌ای نیز به نوبه خود به دو گروه زیر سطح ایستابی و بالای سطح ایستابی تقسیم‌بندی می‌گردند. برای اندازه‌گیری هدایت هیدرولیکی در ی ۰ ۰ ارت سس ۰ اس ۰ ۰ و ۲ . ۸ ۰ اد ۳ شرایط زیر سطح ایستابی دو روش معمول و متداول‌تر است که عبارتند از : روش چاهک و روش حفره زیر لوله (روش پیزومتری ). روش چاهک یا روش نخست عموماً برای اندازه‌گیری هدایت هیدرولیکی در لایه‌هایی که آزمایش در آن انجام می‌شود و روش دوم (روش پیزومتری) برای اندازه‌گیری در یک لایه خاص (مشخص) بانجام می‌رسد. روشهای متداول در اندازه‌گیری هدایت هیدرولیکی خاک در بالای سطح ایستابی عبارتند از: روش چاهک معکوس (پورشه) روش تزریق به درون چاهک و روش نفودسنج گلف. 5۵۲۱-۵۰ -| * برای آگاهی تفصیلی به مندرجات *دستورالعمل تعیین ضریب هدایت هیدرولیک خاک به روشهای مختلف". نشریه شماره ۳۲۳ سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشورء سازمان مدیریت منابع آب ایران» وزارت نیرو (۱۳۸۴) مراجعه شود. |10[ م۸ -2 ۳۵701616۴ -3 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - زهکشی زیرزمینی ۱۵ در ایران "روش چاهک" بیش از سایر روشها متداول است و نتایج حاصل از آن ارقام و اعداد مطلوبتر و منطقی‌تری را حاصل می‌نماید. در هر حال بررسیهای بعمل آمده نشان می‌دهد که در خاکهای کشورء همواره این روش (روش چاهک) نتایج بیشتری را نسبت به سایر روشهای اندازه‌گیری هدایت هیدرولیکی بالای سطح ایستابی حاصل می‌نماید. بطوری که می‌توان استباط نمود که نتایج حاصل از کاربرد روش چاهک عمدتاً ۳/۰ تا ۴/۰ برابر نتایج حاصل از روش به عنوان مثال چاهک معکوس (پورشه) می‌باشند تعداد آزمایش‌های صحرایی یا میدانی به وضعیت غیر همگنی خاکها بستگی داردء بطوریکه هرچه خاک همکن‌تر باشد آزمایش‌های مورد نیاز کمتر است. در ایران با توجه به مراحل مختلف مطالعاتی در طرحهای بزرگ تعداد اندازه‌گیری‌های توصیه شده به شرح * در مرحله شناسایی, تراکم شبکه منظم مطالعاتی (۲۲ کیلومتری)» ۰/۲۵ نقطه در هر یکصد هکتار. * در مرحله اول» تراکم شبکه منظم مطالعاتی (۱*۱ کیلومتری)» ۱/۰ نقطه در هر یکصد هکتار * در مرحله دوم تراکم شبکه منظم مطالعاتی (۰/۵*۰/۵ کیلومتری)» ۴/۰ نقطه در هر یکصد هکتار تراکم نقاط اندازه گیری در شرایط خاکهای کشورء که بطور عمده مطبق می‌باشند. کم است و این تعداد باید تا آنجایی که امکان دارد.ء افزایش یاید. بطوریکه در مباحث آتی در پی خواهد آمد در شرایط کاربرد معادله‌های زهکشی مبتنی بر جریان همگام (ماندگار) از جمله « معادله هوخهات یا کرکهام » حسب مورد می‌توان از میانگین وزنی (یا هندسی) در شرایط همگن بودن نیمرخ خاک و یا از ارقام هدایت هیدرولیکی (ضریب آبگذری اشباع) لایه‌های مربوطه, به شرط مطبق بودن ستون خاک استفاده نمود؟*. با فرض همگنی نیمرخ خاک و یا مطبق بودن آن (دولایه) روابط مرتبط با ضرایب آبگذری (هدایت هیدرولیکی اشباع) مربوطه به شرح زیر می‌باشد. + 7 (۳-۴) ۲۳۳۲ ۱۳۱ 0 (ب(] + (/) - ( 0 + )۸ (۴-۴) ۲ -(۲ ۹ - پر 87 ۱ 0 - (/ + )۸ (۵-۴) -(۲ ۳ ۷) پا 1 که در آن: کاء میانگین وزنی هدایت هیدرولیکی ستون خاک به ضخامت [(,(7/ + ,(7) < (1) برحسب متر یا سانتیمتر در روزء هیدرولیکی نخست و لایه دوم می‌باشد. * برای آگاهی تفصیلی به مندرجات * ضوابط طراحی تعیین فاصله و عمق زهکش‌های زیرزمینی*. نشریه شماره ۳۱۹ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشورء سازمان مدیریت منابع آب ایران, وزارت نیرو (۱۳۸۴) مراجعه شود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۶ زهکشی تذکر: مزیت میانگین هندسی نسبت به میانگین حسابی در آن است که کمتر تحت تأثیر داده‌های بزرگ و کوچک قرار می‌گیرد بدین دلیل کاربرد آن در عرف امور مهندسی متداول‌تر می‌باشد. همانگونه که در مراجع مربوطه بیان گردیده تغییرات جزئی و حتی نستاً زیاد در مقدار عددی هدایت هیدرولیکی (ضریب آبگذری اشباع) خاکها تأثیر آنچنان زیادی را برروی تعیین فاصله زهکشهای زیرزمینی (بطور عمده در روشهای کاربرد معلاله‌های مبتنی برحالت همگام یا ماندگار از قبیل معادله هوخهات) نخواهد داشت ضمن آنکه در اندازه‌گیری و تعیین این پارامتر بایستی دقت لازم و کافی را مبذول نمود (زیرا تغییرات فاصله زهکشهای زیرزمینی با جدر هدایت هیدرولیکی اشباع خاک تغییر می‌نماید) بنابراین با داشتن عمق ستون یا نیمرخ خاک یا لایه غیرقابل نفوذ هدایت هیدرولیکی خاک ممکن است حدودا تغبیراتی داشته باشد بدون اینکه برروی محاسبه فواصل زهکشهای زیرزمینی اثر قابل ملاحظه‌ای را موجب گردد. 2-0-4 تأثیر غیر همروندی و مطبق بودن نیمرخ خاکها ات .۰ 1 .۰ ۰ س اس ۰ ۰.۰ ۰ ان ۰ 1 1 شرایطی هدایت هیدرولیکی آنها نیز متفاوت است. بدین ترتیب بایستی مقدار هدایت هیدرولیکی معادل و همروندی (ایزوتروپ) برای آن براورد یا محاسبه نمود. نوعی مدل برای تبدیل چنین شرایطی ابداع گردیده است. در این مدل ضریب غیرهمروندی (غیرایزوتروپی) که طبق تعریف عبارت از نسبت بین هدایت هیدرولیکی افقی و عمودی لایه‌ای از خاک می‌باشد معرفی شده است [(. 8 / , 16) < بر ]. بدین ترتیب با استفاده از این مدل» عمودی (ب۲ا) می‌باشد. 0.5 ۱ (۷-۴) [ کیک | ال با ۷ علاوه بر آن». ضخامت هر لایه (افق) نیز از طریق ضرب نمودن ضخامت واقعی لایه خاک (0]) در جذر (ریشه دوم) ضریب غیرهمروندی بشرح زیر حاصل می‌گردد: (۸-۴) 5 8 ].0- 8) .۲-0 6 6 در خاکهای مطبق (چند لایه) هرگاه نیمرخ خاک مشتمل بر تعدادی لایه (11) باشند» مقادیر متوسط هدایت هیدرولیکی افقی ( پر ؟ا) و عمودی (ی,کا) را می‌توان از طریق کاربرد روابط زیر محاسبه نمود. (/. .را 1 زر . ۹-۴ اد] (0۳۴ و رس کر ز۵. یه (د] ۰ ۱-5۵۱۱ ۰ اآ[50 -2 6۰ ۳۵۱۷۵۱۵۲۲ -3 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - زهکشی زیرزمینی ۱۷ 2 )۱۰-۴( ۷ 71 7) رز 5 رگد ا] تعیین (مشخص نمودن) حالت غیرهمروندی (غیر ایزوتروپی) در مزرعه کار ساده‌ای نمی‌باشد. زیرا در روشهای اندازه‌گیری متداول (جاری) عمدتا هدایت هیدرولیکی (اشباع) واقصی نیمرخ خاک (پر6ا) حاصل می‌گردد. بهر حال عدم توجه به آن (حالت غیرهمروندی) نیز موجب خطاهای (اشتباه) قابل ملاحظه‌ای خواهد شد. برای خاکهای مطبق که شرایط لایه‌ای در نیمرخ خاک آنما به وضوح قابل تشخیص می‌باشد. نسبت [۱۶ * (ی,ا / پر ا)] برآورد بهتری از نادیده گرفتن حالت غیرهمروندی که در آن شرایط این نسبت معادل واحد (یک) فرض می‌شود. حاصل می‌نماید. ۵-۵-4- آبدهی ویزه یا درصد تخلخل قابل زهکشی (موثر) اراضی ابدهی ویژه یا ضریب تخلخل موثر (قابل زهکشی) اراضی را می‌توان بطور مستقیم از طریق برداشت نمونه‌های دست نخوردهء در آزمایشگاه فیزیک خاک تعیین نمود. متأسفانه چنین آزمونهائی دقت لازم را نداشته و کاربرد عملی آن با اشکالاتی به‌همراه است. ضمن آنکه روش پر هزینه‌ای نیز محسوب می‌گردد. از جمله عوامل مهم در پر هزینه بودن این روش» تعدّد نمونه‌برداری‌ها از نیمرخ خاک می‌باشد. در روش آزمایشگاهی تعیین ضریب آبدهی ویژه یا تخلخل موثر خاک ابتدا بایستی نسبت به تهیه نمونه دست نخورده خاک از خاکهای معرف منطقه اقدام و در آزمایشگاه درصد تخلخل مور یا آبدهی ویژه آن را اندازه‌گیری و محاسبه نمود و پس از آن لازم است که ارقام اندازهگیری شده در آزمایشگاه با ساختمان و بافت خاک مربوطه تطبیق و از نظر همبستگی کنترل شود. در مرحله بی‌د ایجاب می‌نماید که اطلاعات حاصله با ارقام تجربی و نظری دیگر نیز سنجیده و مقایسه گردد. حتی پس از آن» تنها می‌توان از چنین ارقامی به تناسب گروههای مختلف خاکهای منطقه بطور موقت استفاده نمود. از آنجائیکه آبدهی ویژه یا تخلخل موثر مقدار آب موجود در خاک است که تحت تأثیر نیروی ثقل و سایر نیروهای داخلی خاک از آن خارج می‌شود بطور معمول, سهم نیروی ثقل چندین برابر سایر نیروهای داخلی است. بنابراین آبدهی ویژه تقریباً برابر مقدار آب (رطوبت) است که بین حد اشباع"(57) و ظرفیت مزرعه(۳۵) قرار دارد. با توجه به مشکلات متَذکرهٌ قبلی که درخصوص برداشت نمونه و اعمال تحزیه‌های (اندازه گیری) لازم بدان اشاره شد بطور معمول برای برآورد آبدهی ویژه از روشهای تجربی استفاده می‌شود. در یکی از این روشهای تقریسی, مقدار ابدهی ویژه از رابطه زیر تخمین زده می‌شود. (۱۱-۴) ۳[ ]0. 1 - ؟ روز) می‌باشد. ۱- 5۵۳۵110۱ 6۰ 2- ۳۵۱۵ ۰ -------- صفحهٔ بعد -------- روش دیگری در این خصوص, استفاده از شکل رابطه بین میزان آبدهی ویژه (درصد حجمی) و هدایت هیدرولیکی خاک (سانتیمتر در ساعت) می‌باشد که براساس نتایج تعداد قابل ملاحظه‌ای آزمون حاصل گردیده است. تجربیات نشان داده است که کاربرد نتایج حاصل از معادله (۱۱-۴) و یا استفاده از شکل متذکره برآوردهای تقرییی مشابهی را حاصل می‌نماید. بهرحال بایستی اذعان نمود که حتی اگر در برآورد یا تخمین میزان درصد آبدهی ویژه خاک اشتباهی در حدود ۵ اتفاق افتد نتیجه این میزان اشتباه پا خطا در محاسبه فاصله زهکش‌های زیرزمینی حداکثر حدود 7۱۰+ خواهد بود. نکته: بهتر آن است که ابتدا مقدار آبدهی ویژه (تخلخل موثر) از طریق رابطه (۱۱-۴) به‌دلیل سهولت‌های کاربردی محاسبه (برآورد) گردیده و سپس جهت حصول اطمینان موارد از طریق شکل گفته شده» مقایسه و کنترل گردد. 1-2 مبانی طراحی سیستم‌های زهکشی زیرزمینی در طراحی زهکشهای زیرزمینی» عوامل تعیین عمق استقرار و فاصله بین دو خط زهکشی زیرزمینی بسیار با اهمیت می‌باشند. برای دستیابی به فاصله مناسب و عملکرد مطلوب زهکشهاء ضرورت دارد تا پارامترهای لازم و مربوطه به دقت بررسی و تعیین گردند. زیرا در صورتی که فواصل زهکشهای زیرزمینی بیش از حد لازم طراحی گردند کنترل سطح ایستابی مطلوب در اراضی شالیزاری» زهدار و ماندابی بانجام نخواهد رسید و بالعکس اعمال فواصل بسیار نزدیک زهکشهای زیرزمینی موجب افزایش هزینه‌های مترتبه خواهد شد. بدین دلیل برای حصول فواصل منطقی و مطلوب زهکش‌های زیرزمینی» داشتن شناخت کاملی از ویژگی‌های آب و هوایی منطقه طرح, مشخصات خاک» خصوصیات اگرونومیکی و فیزیولوزیکی گیاهان زراعی در تناوب با زراعت برنج الزامی است. بدین ترتیب عوامل موثر در تعیین عمق کارگذاری زهکشهای زیرزمینی تابع موارد زیر است: * مقداره شدت و روند توزیع ریزش‌های آسمانی در منطقه. * میزان و دور آبیاری گیاهان مورد عمل (در تناوب زراعی با زراعت برنج). * وضعیت استقرار لایه‌های متشکله در نیمرخ خاک. 9 حدود استقرار لایه غیرقابل نفود و یا نیمه تراوا در ستون خاک. * تخلخل موْئر یا آبدهی ویژه افق یا افق‌های مختلف نیمرخ خاک. * میزان نفوذ عمقی به طبقات زیرین خاک. * حد مجاز سطح ایستابی برای رشد و نمو مطلوب گیاهان در ترکیب کشت. * نوع گیاهان (فصلی و یکساله) در محدوده مورد نظر. * و سرانجام» کیفیت آب آبیاری» آب زیرزمینی» حد تحمل گیاهان مورد عمل به شرایط استغراق» زهداری» شوری و غیره. درخصوص عمق مورد نیاز و مطلوب سطح ایستابی برای طراحی شبکه زهکشهای زیرزمینی» متذکر می‌گردد که عمق مطلوب و مورد نیاز سطح ایستابی» تابعی از نوع خاک» ترکیب کشت گیاهان زراعی, مقدار و دور آبیاری در منطقه موردنظر می‌باشد. صرفنظر از نوع گیاهان (فصلی و یکساله) در حالاتی که سطح آب زیرزمینی پائین‌تر از محدوده توسعه ریشه‌ها باشد» گیاهان بنحوی رشد و نمو می‌نمایند که کاهش در عملکرد محصول حاصل نمی‌گردد. تراوشات ناشی از کاربرد آب آبیاری و یا بارندگی در خیز سطح ایستابی و بالعکس زهکشی و یا تبخیر و تعرق گیاهی در افت سطح آب زیرزمینی موثر می‌باشند. در عمل خیز کوتاه‌مدت -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - زهکشی زیرزمینی ۱۹ سطح ایستابی تأثیر زیادی برروی رشد و عملکرد اکثر گیاهان زراعی نداشته لیکن مسایل زهدار و ماندابی بودن طولانی مدت اثرات نامطلوب بر فعالیت و تولید گیاهان مورد نظر خواهد داشت. بنابراین انتخاب عمق مناسب کنترل سطح ایستابی در طراحی شبکه زهکشی زیرزمینی (عمقی) از اهمیت خاصی برخوردار است. بعلاوه در تعیین فاصله بین زهکشهای زیرزمینی» تعیین یا انتخاب سطح ایستابی مناسب نیز موّئر می‌باشد. توجه: برای طراحی سامانه زهکشی زیرزمینی در اراضی شالیزاری لزوم توجه خاص به موارد زیر نیز ضروری است. * مشخص نمودن دقیق محدوده‌هایی از اراضی که به زهکشی (زیرزمینی) نیاز دارند. * سطح کیفی عملیات زهکشی برای بهبودی اراضی مورد نظر. * مواد و مصالح زهکشی. * زمان مناسب برای احداث سامانه زهکشی زیرزمینی . * روشهای اجرا و نصب (تعبیه) زهکشهای زیرزمینی. * چگونگی و ارتباط موارد اجرایی احداث سامانه زهکشی با سایر تأسیسات زیربنایی. * هزینه‌های مورد نیاز احداث سامانه. * روش (های) بهره‌برداری و نگهداری از سامانه زهکشی. ۱-1-2- ضریب زهکشی عمقی یا شدت تخلیه زهکشسهای زیرزمینی در روابط تعیین فاصله زهکشهای زیرزمینی که فرض پایدار و یا همگام بودن جریانهای نفودی (تراوشات عمقی و یا شدت تخلیه) در استخراج آن اعمال گردیده است. ضریب زهکشی عمقی (و به تبع آن مٌدول زهکشی زیرزمینی) بصورت یک پارامتر "صریح "" بکار گرفته "دوره حداکثر نیاز آبی گیاه" مورد توجه و اقدام قرار گیرد. بهرحال در شرایطی نیز "متوسط یا میانگین وزنی شدت تخلیه و یا ضریب زهکشی عمقی دوره آبیاری" می‌تواند مورداستفاده قرار گیرد. در جداول زیر بعضی ویژگی‌های فیزیکی خاکها و مقادیر تراوشات عمقی مورد انتظار ارایه شده است. ازامظ -۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۱۰ رمک جدول (۱-2)- بعضی ویژگی‌های فیزیکی خاکها و مقادیر تراوشات عمقی ذاتی مورد انتظار . نوع اجزاء : ردیف ۱ ۱ ذرات خاک علامت سانتیمتر غالب خاک نام تهصه در ره 7 نام توصیفی مدر در روز (میلیمتر) اختصاری در ساعت یت ها هیاس ۳000 جدول (۲-۶)- مقادیر متوسط ضریب زهکشی (عمقی) برای اراضی مورد کشت و آبیاری عملیات مد بت , آیباری ضعیف و با در شرابط آشوی با ۳ خاکهای نفوذپذیر بریتی آبیاری صعیف و با در سرایط آبشسونی برای ۴۵/۰ کنترل نمکهای محلول خاک کفایت می‌نماید و در این خصوص مشکل گرایش به شوری (یا شور شدن ثانویه) بوقوع نخواهد پیوست ضروریست که نسبت به محاسبه نیاز آبشوئی نمکهای محلول در جریان کشت و آبیاری گیاهان مورد نظر در تناوب زراعی اهتمام بعمل آید. برای انجام این مهم بهتر انست که با فرض طولانی مدت بودن دوره کاشت و آبیاری گیاهان (مثل دوره کشت و آبیاری هر زراعت) و بر مبنای وجود نوعی لایه تحت فشار (ارتزین یا نیمه آرتزین) محتمل و موجد زهدار بودن افقهای مختلف نیمرخ خاک طبقات سطحی (حرکت پائین به بالای آب یا رطوبت) می‌باشد نیز می‌توان میزان تغذیه را برآورد و یا با استفاده از روابط زیر محاسبه نمود: /(, 1۷ ۲۳ ۵ )۱۲-۴( 12, 1 ۲ + 0۵ 0 + 0 1 ۷ سرعت پایین به بالای آب (رطوبت) (متر یا میلیمتر در روز) -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - زهکشی زیرزمینی ۱۱۱ فشار یا بارهیدرولیکی پیزومتر نصب شده درلایه زیرین(تحت فشار یا نیمه‌آرتزین)» برحسب واحد طول. فشار یا بار هیدرولیکی پیزومتر نصب شده در لایه فوقانی (سفره آزاد یا غیر تحت فشار) برحسب واحد طول ۱ اختلاف ارتفاع (فشار) اندازه‌گیری شده در پیزومترهای زیرین و فوقانی ( 17 , ع11)» برحسب واحد طول ]۰ به ترتیب ضخامت لایه‌های آبدار (آبخوان) فوقانی (غیر تحت فشار) و زیرین (تحت فشار)» برحسب واحد طول ا , رگا به ترتیب هدایت هیدرولیکی لایه‌های فوقانی (,(/) و زیرین (ا(1) (متر یا میلیمتر در روز) ۰ :-۳» به ترتیب مقاومت هیدرولیکی " لایه‌های فوقانی و زیرین (روز) می‌باشد. تذ کر : هرگاه مقادیر فشار یا بار هیدرولیکی لایه‌های فوقانی و زیرین» ضخامت لایه‌های بالائی و پایینی برحسب متر یا میلیمتر بیان شوند و هدایت هیدرولیکی لایه‌های مربوطه نیز برحسب متر یا میلیمتر در روز بیان گردد. آنگاه مقدار سرعت جریان (۷ یا سرعت پایین به بالا) برحسب متر یا میلیمتر در روز حاصل می‌شود و با مشخص بودن سطح (مساحت) اراضی مسئله‌دار می‌توان میزان شدت جریان یا حجم مقادیر تغدیه را محاسبه نمود. ۳-1-2- دبی طراحی سامانه زهکشی زیرزمینی دبی طراحی با توجه به اندازه قطعات (زراعی)» چگونگی و کیفیت عملیات تسطیح» نفودپذیری خاک و تنوع کاربری اراضی می‌تواند از حداقل ۱۰ تا حداکثر ۵۰ میلیمتر در روز دامنه تغییر داشته باشد. حجم دبی خروجی زهکش زیرزمینی برابر با تخلیه کل مقدار آب استغراقی برروی سطح مزرعه (مقدار آبی که در گودالهای سطح مزرعه قرار دارند و امکان تخلیه آن بوسیله عملیات زهکشی سطحی مقدور نیست) و میزان آب ثقلی موجود در نیمرخ خاک است. در مورد اراضی شالیزاری که بافت خاک آنها رسی (سنگین) می‌باشد درصد قابل ملاحظه‌ای از میزان تخلیه زهکش زیرزمینی مشتمل بر آب استغراقی بروی سطح خاک مزرعه است. در شکل زیر چگونگی عملکرد زهکشهای زیرزمینی در اراضی شالیزاری سنگین بافت (رسی) که نشان دهنده نقش بارز درز و ترکها و مواد پوششی در بهبود نفودذپذیری خاک می‌باشد ارایه شده است. 6۰ کمزاسه 110 -۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۱۲ هک + زحکشی آب باقیمانده بروی سطح مزرعه سطح خاک مزرعد ۳ 1 ر را ۳ و۳ ویس 7۱۳۱۱ را وک وکوک وک وک ایکا ک اک ک وگو ا کر 1 مپ دا اب فا کف کاخ اه را کر ی یا ی ۳ کم ساک رک لوله زهکشی " رم ناحیه وار بخته "ور مر مکی سعلج خاک مزرعه ۳ کر 7 ار رود 0 ۱۹ لوله زهکشی *< ۲ ناحیه واأریخته << ر .7 شکل (۳-2)- چگونگی عملکرد سامانه زهکسی زیرزمینی در مناطق با بارندگی زیادء که خاکهای آن از نفوذپذیری کمی برخوردار می‌باشند. بارندگی‌های سنگین موجب آب ماندگی سطح اراضی می‌گردد. دبی طراحی سامانه زهکشی زیرزمینی را می‌توان از طریق دوره زمانی لازم برای تخلیه کل حجم آب باقیمانده جدول (۳-۴) نشان داده شده است و بطور کلی ۱-۳ روز می‌باشد (برای گیاهان در مناطق مر تفع این دوره کمتر از یک روز است). جدول (۳-۶)- دوره زمانی مجاز برای تخلیه آب باقیمانده بروی سطح اراضی شالیزاری مستغرق نمودن و زهکشی پس از ۱ بذرکاری (کشت در استقرار گیاهجه‌ها خزانه یا بذرکاری مستقیم) فشسن رل الا کوسوس ۳۳ سانتیمتر و دوره مجاز تخلیه آن ۱-۲ روز در نظر گرفته شود. دبی طراحی سامانه زهکشی زیرزمینی برابر با ۱۰-۵۰ میلیمتر در روز -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - زهکشی زیرزمینی ۱۱۳ خواهد بود. حجم کل میزان تخلیه از ضرب نمودن دبی طراحی (۱۰-۵۰ میلیمتر در روز) در مساحت (محدوده) اراضی مورد زهکشی حاصل می‌گردد. برای تبدیل ضریب زهکشی به دبی تخلیه زه‌آبهای حاصل از عملیات زهکشی زیرزمینی می‌توان از رابطه زیر استفاده نمود: 9 < ۸,۷0. )۱۳-۴( که در آن : م۸ ضریب مساحت و آن عبارت از حاصل تقسیم مساحت قطعه مورد نظر (مترمربع) به مساحت یک هکتار (مترمربع) (بدون بُعد و مثبت) ]۰ ضریب زهکشی یا شدت تخلیه (میلیمتر در روز) بزرگتر از یک هکتار بزرگتر از واحد خواهد بود. با استفاده از رابطه گفته شده نسبت به محاسبه دبی تخلیه زهکشهای زیرزمینی (لیتردرثانیه) برای قطعات (کرتهای) مورد زراعت برنج در محدوده های مساحت ۰/۰۱ تا ۱/۰ هکتار و ضرایب زهکشی زیرزمینی ۵۰-۵ میلیمتر در روز اقدام بعمل آید که نتایج در جدول زیر ارایه شده است. برای مقادیر ضریب زهکشی یا شدت تخلیه ( م(] ) کوچکتر از آنچه در جدول ارایه گردیده می‌توان بطور جدول (۶-2)- رابطه بین محدوده مورد زهکشی زیرزمینی» شدت تخلیه عمقی و مدُول زهکشی زیرزمینی (ارقام متن جدول برحسب لیتر در ثانیه) ضریب زهکشی زیرزمینی یا شدت تخلیه عمقی (میلیمتر در روز) 4۵ مق ۲۷۵ ماج ۲۵ م۲ ۱۵ ۱۶ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۱۳ زهکتسم توجه: در شرایطی که دبی تخلیه یا مُدول زهکشی زیرزمینی (لیتر برثانیه) مشخص باشد با حل معادله (۱۳-۴) می‌توان ضریب زهکشی یا شدت تخلیه (میلیمتر در روز) را بصورت زیر برآورد نمود. ۷ ۸4 > )۹.64 > سل را (۱۴-۴) 01197 که در آن» کلیه علایم قبلاً تعریف شده است. مقادیر استاندارد سطح آب زیرزمینی برای انواع گیاهان (کاربردهای مختلف اراضی) در جدول زیر ارایه شده است. سطح آب زیرزمینی (ایستابی) نمایه‌ای (اندیس) بسیار مهم می‌باشد که از آثار آن می‌توان به موارد زیر اشاره نمود: * شرایط رطوبتی خاک بالای سطح آب زیرزمینی (ایستابی) جدول (۵-5)- سطح آب زیرزمینی مورد نیاز برای انواع گیاهان (فصلی, یکساله؛ دائمی) : : سطح عادی آب زیرزمینی ۷ روز ِ ِا / سطح آب زیرزمینی ۲-۳ روز پس از بارندگی ۱ 0 9 پا ردیف طبقه‌بندی کاربری اراضی ۱ [ : پس از بارندگی, نسبت به سطح نسبت به سطح خاک مزرعه(سانتیمتر) ی سا خاک مزرعه (سانتیمتر) مرتع» شالیزار در تناوب زراعی و گیاهان ۴ ۵0 غیر از برنج 2 2-1-2 احتیاجات زهکشی اراضی برپایه عمق و کیفیت آب زیبرزمینی در مطالعات جاری برای بررسی چگونگی نوسانات سطح آب زیرزمینی در محدوده مورد نظرء آنهم به مدت حداقل یکسال (چهار فصل)» اقدام به نصب چاهکهای مطالعاتی (و یا در شرایطی پیزومترهای ساده) با تراکم شبکه نقاط مطالعاتی توصیه شده می‌نمایند. اندازه گیری تغییرات سطح ایستابی از محل چاهکهای مطالعاتی حداقل یک بار در ماه بانحام می‌رسد. با استفاده از ارقام حاصله می‌توان نسبت به تهیه محدوده‌های هم عمق (نسب به سطح زمین) و منحنی‌های همتراز (نسبت به نقطه نشانه) برای کلیه ماههای سال اقدام نمود. بطور معمول دو دوره مشخصه: ماه حداکتر خیز سطح ایستابی 9 ماه حداکثر افت سطح ایستابی در بررسی‌های جاری بیشتر مورد توجه و نیاز می‌باشند. هم زمان با اندازه‌گیری و ثبت رقوم سطوح ایستابی از محل چاهکهای مطالعاتی در هر ماه نیز می‌توان از آب زیرزمینی نقطه مطالعاتی (مشاهده‌ای) نسبت به برداشت نمونه‌های آب اقدام بعمل آورد و نمونه‌های تهیه شده را برای اعمال تجزیه‌های شیمیایی # برای آگاهی به مندرجات *"دستورالعمل حفر و تجهیز چاهکهای مشاهده‌ای " نشریه شماره ۰۱۵۴ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشورء سازمان مدیریت منایع آب ایرانء وزا ت نیرو (۱۳۷۵) مراجعه شود. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - زهکشی زیرزمینی ۱۱۵ لازم بخصوص عوامل اصلی یعنی: هدایت الکتریکی (/۴۷])» واکنش (011)» نسبت جذب سدیم (5۸[4) و میزان کلر ([ج) به آزمایشگاه ارسال نموده و برمبنای نتایج مربوطه می‌توان نسبت به تهیه منحنی‌های هم ارز عوامل شور (۴۷ت4 نسبت جذب سدیم (+5۸1) یون کلر(۲1) و یا ترکیبی از این عوامل (/170۷ و ‎)5۸[٩‏ بصورت ماهیانه و یا فصلی (در شرایط عدم وجود تغییرات قابل ملاحظه در ماههای مربوط به هر فصل) اقدام نمود. برمبنای رقوم اندازه‌گیری شده نوسانات سطح آب زیرزمینی از محل هر چاهک مشاهده‌ای یا پیزومتر ساده طی یک دوره مش‌خص (یکساله) می‌توان نسبت به تهیه نقشه "هم عمق بحرانی سطوح آب زیرزمینی" که در آن رقوم اندازه‌گیری شده هر چاهک طی دوره آماربرداری حداکثر خیز یا حداقل افت سطح ایستابی نسبت به سطح زمین را نشان می‌دهند. اقدام نمود. بطوری که مشخص است رقوم مورد استفاده در تهیه این نقشه برای هر چاهک مطالعاتی مربوط به زمان (ماه) معینی بوده و یا بعبارتی چنین نقشه‌ای اگر چه حاصل آمار استخراج شده طی یکدوره (یکساله) مشخص است لیکن با نقشه هم عمق آب زیرزمینی در ماه "حداکتر خیز سطح ایستابی " محدوده مورد بررسی که مربوط به یک ماه است. تفاوت قابل ملاحظه‌ای دارد و بدین ترتیب موارد کاربری اراضی در امور کشاورزی و آبیاری و اثرات آن بر تغذیه و خیز سطح ایستابی اراضی محدوده مورد مطالعه در آن لحاظ می‌باشد. هرگاه ارقام میانگین عوامل شیمیایی مربوط به کیفیت آب زیرزمینی هر چاهک مطالعاتی طی دوره نمونه‌برداری نیز بر مبنای اطلاعات حاصل از تجزیه نمونه‌های آب زیرزمینی برداشت شده مورد استفاده قرار گیرد و نسبت به تهیه منحنی‌های هم ارز این عوامل و یا منحنی ترکیبی آنها اقدام گردد. با انطباق دو نقشه: هم عمق بحرانی سطوح آب زیرزمینی و منحنی هم ارز شوری (هدایت الکتریکی) و یا منحنی ترکیبی شوری و نسبت جذب سدیم» اقدام به عمل آید و محدوده‌های مورد نظر مساحت‌یابی گردیده و در جدولی مطابق آنچه در زیر آرایه شده است. مقایسه گرددء احتیاجات زهکشی اراضی بر پایه عمق و کیفیت آب زیرزمینی مش‌خص خواهد شد. برمبنای نتایج حاصل از این بررسی می‌توان اولویت‌های مطالعاتی و اجرایی عملیات اصلاح و بهسازی فیزیکو- شیمیایی خاکهای اراضی شالیزاری در محدوه مورد بررسی را مشخص و برنامه‌ریزی نمود. جدول (1-۶)- احتیاجات زهکشی اراضی شالیزاری براساس عمق و کیفیت آب زیرزمینی محدوده مورد مطالعه (ارقام کمی و کیفی مندرجات جدول بر پایه مشاهدات سالیانه) ردیف | اب 5۸۹ ۱ مس (045/ 10) (/۹) # در نقشه تلفیقی مربوطه محدوده‌های احتیاجات زهکشی اراضی: شدید. متوسطء کم و ناچیز به ترتیب با علایم اختصاری 12 1۲ 12۲ و .12 مشخص -------- صفحهٔ بعد -------- ۶ کی ۵-1-2 ملاحظات اقتصادی و امکانات اجرائی در تعیین عمق استقرار بهینه علاوه بر عوامل فیزیکی (توپوگرافی» شیب و...) و هیدرولیکی که قبلاً مورد اشاره قرار گرفت» هزینه احداث زهکشهای زیرزمینی بطور عمده مربوط به عمق نصبء قطر لوله‌های زیرزمینی» نحوه تهیه و کاربرد مواد پوششی, ساختمانهای حفاظتی و بازبینی کنترل نحوه عملکرد زهکشهای زیرزمینی می‌باشد. بنابر این لازم است جنبه‌های اقتصادی احداث و تعیین عمق آبهینه" نصب زهکشهای زیرزمینی نیز مورد بررسی و توجه قرار گیرد. بطور کلی بر پایه روابط موجود. برای هر ناحیه معین با ویژگی‌های فیزیکی و هیدرودینامیکی مشخص افزایش عمق نصب زهکشهای زیرزمینی موجب افزایش فاصله بین زهکشها می‌گردد. به عبارتی دیگر هر مقدار افزایش در عمق کارگذاری از یک جهت موجب افزایش هزینه‌های عملیاتی و اجرائی در واحد طول گردیده و از طرف دیگر به‌دلیل افزایش فاصله» در نهایت باعث کاهش واحد طول خط زهکش در واحد سطح (هکتار) می‌گردد که در نتیجه کاهش هزینه‌های مربوطه را بهمراه خواهد داشت. بطوریکه می‌توان اذعان نمود که فاصله و عمق استقرار زهکشها هر دو به یکدیگر مرتبط می‌باشند. زیرا هرچه عمق نصب زهکشها بیشتر شود فاصله بین دو خط زهکشی ازدیاد حاصل می‌نماید و در نتیجه آن تراکم عملیات زهکشی و به تبع آن هزینه‌های نصب زهکش زیرزمینی کاهش می‌یابد که برای بیان آن رابطه زیر را می‌توان ارایه نمود. 0 0۵ -۴( که در آن: مخارج استقرار (نصب) سامانه زهکشی (برحسب واحد پول در هکتار) (۱۰۰۰۰/1) معرف تراکم سیستم زهکشی (متر در هکتار) اء فاصله بین دو خط زهکش (متر) ا-ح مخارج نصب یا هزینه استقرار به ازای واحد طول زهکش مزرعه‌ای (لترال) (برحسب واحد پول در متر) می‌باشد. توجه : در شرایط تجزیه و تحلیل‌های اقتصادی جاری در مورد طرحهای آبیاری و زهکشی در کشور بهتر آنست که واحد پول حداقل برحسب "هزار ریال" منظور گردد. ۷-4- تعیین فاصله و عمق نصب زهکشسهای زیرزمینی طراحی سیستم‌های زهکشی زیرزمینی مشتمل بر تهیه طرح کلی و چگونگی آرایش خطوط زهکشی, انتخاب نوعی خروجی (محل تخلیه و دفع زه‌آبهای حاصله) مطلوب, محاسبه عمق و فواصل مناسب زهکشهای مزرعه‌ای (فرعی) تعیین یا محاسبه طول و قطر زهکشهای زیرزمینی (فرعی و جمع کننده)» انتخاب مواد و مصالح مناسب و با کیفیت مرغوب و متعلقات مربوطه از جمله ورودی‌های سطحی و ابنیه خروجی سامانه می‌باشد. نظریه‌های جریانهای زهکشی که روابط متعددی بر مبنای آنها برای تعیین فاصله زهکشهای زیرزمینی اشتقاق یافته مشتمل بر: نظریه و فرض ماندگار (همگام) بودن جریان از و به طرف زهکشهای (زیرزمینی)» نظریه و فرض غیرماندگار (غیرهمگام) بودن جریان از و به طرف زهکشهای (زیرزمینی) می‌باشد. برای کاربرد هر کدام از این روابط لازم است مراحل تواتری زیر به مورد اجرا در آید: * تعیین ضریب زهکشی (زیرزمینی) و یا ارتفاع سطح ایستابی بین دو خط زهکش. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - زهکشی زیرزمینی ۱۱۷ * برآورد یا اندازه‌گیری هدایت هیدرولیکی و سایر ویژگی‌های مورد نیاز نیمرخ خاکها نظیر عمق لایه محدود کننده. * محاسبه فاصله بین دو خط زهکشی (زهکشهای زیرزمینی) با توجه به بررسی‌های بیان شده. ۱-۷-2- نظریه ماندگار یا همگام بودن جریان در این حالت فرض می‌شود که میزان شدت تخلیه و جریانهای نفودی که بایستی بوسیله زهکشهای زیرزمینی خارج شوندء معادل ریزش‌های آسمانی و یا نفوذ عمقی آب کاربردی در امر آبیاری است که در نتیجه آن سطح ایستابی مزرعه یا خاک تابعی از زمان نبوده و بدون تغییر باقی می‌ماند. در عمل مشاهده می‌شود که شدت میزان بارندگی و مقدار آب کاربردی در آبیاری زراعت‌ها توزیع یکسان و یکنواختی ندارد بنابراین با فرضیات بکار رفته در اشتقاق روابط مبتنی بر حالت ماندگار (همگام) مغایر است. به طور معمول در مناطق مرطوب با توزیع بارندگی یکنواخت و یا در اراضی پست که لایه‌های تحت فشار آب زیرزمینی در سرتاسر منطقه‌ای وجود داشته باشد کاربرد روابطی که با فرض ماندگار بودن جریان حاصل گردیده‌اندء بعلت سادگی کاربردء مورد استفاده دارد. در عمل ثابت شده است که حتی در سایر مناطق نیز استفاده از این روابط می‌تواند نتایج قابل قبولی را حاصل نمایدء مشروط بر آنکه دقت کافی در کاربرد پارامترهای مورد نیاز آن به کار رفته باشد. * روابط زهکشی برمبنای حالت ماندگار (همگام) با فرض یک بعدی و افقی بودن جریان و بکارگیری خطوط جریان موازی به سمت نهرچه‌هایی که با دیواره‌های عمودی تا روی لایه محدود کننده امتداد داشته باشند را می‌توان با معادله دونن ! (۱۹۴۶) بصورت زیر ارایه نمود: 4 )7* - 0*( 72 )۱۶-۴( 7 < 0 < که در آن : 1 میزان تغذیه بازاء واحد سطح (متر در روز) ۹ میزان دبی زهکش بازاء واحد سطح (متر در روز) , هدایت هیدرولیکی خاک (متر در روز) 1 ارتفاع سطح ایستابی بالای لایه محدود کننده در حد وسط دو خط زهکش (متر) 0 ارتفاع سطح آب درون زهکش‌ها بالای لایه محدوده کننده [<- ضخامت لایه آبدار در بخش زیرین محل استقرار زهکش] (متر) ۲ فاصله زهکش (متر) رابطه (۱۶-۴) بوسیله هوخهات " (۱۹۳۶) نیز ارایه گردیده بود. این معادله را بصورت زیر نیز می‌توان ارایه داد: (0 - 07 + )4۳ شش 4 72 )۱۷-۴( ]- ۰ 2- ۲10081۰ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۱۸ زهکنسی با جایگزینی 11-0 ‎ <‏ و ط+11+0-20, که در آن: 0 سطح ایستابی بالای سطح استقرار در حد وسط دو خط زهکشی و به عبارتی بار هیدرولیکی (آبی) جریان به سمت زهکش‌ها (متر). رابطه (۱۷-۴) را می‌توان بصورت زیر تغییر داد: 1 1( 5 +(/۸)7 ۱۸-۴ > لو (۱۸-۴) 7 هرگاه این عبارت با نشانه 0] در رابطه (۱۸-۴) قرار داده شود نتیجه بصورت زیر خواهد شد: )۱۹-۴( در رابطه اخیر: 0 برابر با قابلیت انتقال پذیری! لایه آبدار (متر مربع در روز) می‌باشد. 8+ 4 < 72 )۲۰-۴( 4 (۲۱-۴) 2 1 رابطه اخیر بیانگر جریان افقی بخش بالایی محل استقرار زهکش می‌باشد. این رابطه بعنوان "معادله روت"" شناخته می‌شود. به نظر می‌رسد که در سال (۱۹۸۷) بوسیله گلدنیگ" در دانمارک اشتقاق یافته باشد. در شرایطی که مقدار (] در مقایسه با [] بسیار بزرگ باشد.ء عبارت دوم در صورت کسر معادله (۲۰-۴) قابل صرفنظر کردن می‌باشد و در نتیجه رابطه زیر حاصل می‌گردد. کیت (۲۲-۴) 7 7 4 رابطه (۲۲-۴) و عبارت نخست معادله (۲۰-۴) در واقع بیانگر جریان افقی بخش زیرین محل استقرار زهکش می‌باشند. ملاحظات گفته شده تعمیم اهداف استقرار زهکش در حد فاصل دو لایه را در نیمرخ خاک فراهم می‌آورد.ء بنابراین رابطه (۲۰-۴) را می‌توان بشرح زیر آرایه داد: ش۱7۳۳ ۰ 2-1016 3-۰ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - زهکشی زیرزمینی ۱۱۹ 8 ۸ 0 < 7 ۲۳ 7 )۲۳-۴( که در آن: هدایت هیدرولیکی لایه بالایی سطح استقرار زهکش (متر در روز) رکا» هدایت هیدرولیکی لایه زیرین محل استقرار زهکش (متر در روز) در شکل زیر علایم و نشانه های بکار رفته در اشتقاق روابط مبتنی بر حالت جریان همگام (ماندگار) زهکشی که در پی خواهد مد ارایه شده است. شکل (۶-2)- علایم و نشانه های بکار رفته در اشتقاق روابط مبتنی بر حالت جریان همگام (ماندگار) زهکشی زیرزمینی و شرایط تعدیل شده آن (معادله های هوخهات و کر کهام) * اصول رابطه هوخهات در شرایطی که نهمرچه‌های زهکشی تا روی لایه محدوده کننده امتداد نداشته باشند.ء خطوط جریان بصورت موازی و افقی نخواهند بودء بلکه به سمت زهکش همگرا می‌شوند (جریان شعاعی)» در این ناحیه منظور نمودن سیستم جریان بصورت حالت ساده جریان با خطوط موازی و افقی بدون ایجاد مقادیر قابل ملاحظه‌ای خطا نخواهد بود. جریان شعاعی موجب طولانی شدن مسیر خطوط جریان می‌گردد. که بروز این حالت (مسیر جریان) موجب افت نسبی بیشتر بار هیدرولیکی می‌گردد زیر سرعت جریان در مجاورت زهکشها بیشتر از هر محل دیگر در محدوده جریان است. در نتیجه ارتفاع سطح ایستابی در شرایطی که نهرچه‌های زهکشی با دیواره عمودی بوسیله لوله‌های زهکشی جایگزین گردندء در صورت یکسان بودن سطح محل استقرار زهکش‌هاء بیشتر خواهد بود. -------- صفحهٔ بعد -------- هوخهات (۱۹۴۰) رابطه‌ای را برای چگونگی جریان اشتقاق نمود که در آن» محدوده جریان مشتمل بر دو بخش جریان افقی و جریان شعاعی می‌باشد. در صورتی که جریان افقی بالای محل استقرار زهکش نادیده گرفته شود معادله جریان برای نوعی خاک یکنواخت (همگن و همروند) بصورت زیر می‌باشد: 0.7 ۲۴-۴ ی ۱ ( 1 و ی که در آن: می‌توان از آن صرفنظر نمود. بنابراین اولین عبارت سمت راست در معادله (۲۵-۴) مرتبط با جریان افقی و عبارتهای دوم و سوم مربوط به جریان هوخهات براین باور بود که به جای کاربرد روابط (۲۴-۴) و (۲۵-۴) از نظر عملی بهتر است برای لحاظ نمودن میزان مقاومت فقط جریان در بخش زیرین محل استقرار زهکش مورد نظر باشد رابطه (۲۲۳-۴) بصورت ساده زیر در می‌آید: 1 (۲۶-۴) سس << لو 7 می‌باشد. این رابطه به طو اصولی بایستی مساوی با معادله (۳۴-۴) باشد. با حل معادله(۳۴-۴) برای ‎٩‏ و مساوی قرار دادن آن با رابطه (۲۵-۴) نتیجه بصورت رابطه "عمق معادل" بشرح زیر خواهد بود: 8 ۳ )۲۷-۴( عامل 46 همانند پر تابعی از بآ و 10 و را می‌باشدء بطوریکه از روابط (۳۵-۴) تا (۲۷-۴) نیز قابل استنتاج است. برای لحاظ نمودن جریان شعاعی مقادیر 46 را می‌توان در کلیه روابط به کار برد بدین ترتیب با منظور نمودن آن در معادله ۸ + ۰.40.11 رن ۲۸-۴ سکع [م ۳۸-۴ 1- ۳۵۱۷۵۱۵۱ ۰ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - زهکشی زیرزمینی ۱۳۱ بطوریکه قبلاً اشاره شد در رابطه (۲۵-۴) اولین عبارت سمت راست بیانگر جریان افقی در محدوده جریان است و در مقایسه با معادله (۲۲-۴) به اثبات می‌رساند که جریان افقی در بازه ۱-2 بجای .آ اتفاق می‌افتد. همجنین جریان شعاعی در بازه 2/+ 1 از دو سمت زهکش بوقوع می‌پیوندد. هرگاه در معادله (۲۵-۴) از عبارت (]آ,2]) ۲ صرفنظر گردد و تساویهای زیر : ۳۹۴ ۳ج 77 و (۳۰-۴) ۳ وا - ۳ در در نظر گرفته شده و در معادله (۲۵-۴) جایگزین گردد. رابطه زیر حاصل می‌شود: را با و در نتیجه آن رابطه (۲۴-۴) بصورت زیر در می‌آید: 0.۳ ۹.7 (۳۱-۴) 7 ۳+ ۱ _ ۳ مر ۳ 3 - (/ بنابراین کل بار هیدرولیکی برابر با مجموع بارهای م۱ و پر] می‌باشد که به ترتیب برای برقراری جریان افقی و شعاعی مورد قابل ذکر است که در محاسبه "عمق معادل" مقادیر 42 بازاء 10 تا زمانی افزایش حاصل می‌نماید که تساوی 91[ ۶ برقرار باشد و برای مقادیر بزرگتر 10. عمق معادل بطور تقریبی به مقدار ثابتی می‌رسد که بدین دلیل الگوی جریان تحت تأثیر عمق استقرار لایه محدود کننده نمی‌باشد. * موارد کاربرد رابطه هوخهات رابطه هوخهات را در شرایط متداول برای محاسبه فاصله زهکشها (.]) در حالتهایی که عواملی نظیر ضریب زهکشی یا شدت تخلیه ‎)٩(‏ بار هیدرولیکی بین دو خط زهکش ضریب هدایت هیدرولیکی (۳!)» عمق یا ارتفاع سطح آب درون زهکشها بالای لایه محدود کننده ((آ]) و شعاع لوله زهکشی ,۲ معلوم باشند. می‌توان بکار برد. این رابطه را همچنین می‌توان برای محاسبه پارامترهای ثابت خاک یعنی ۲ و (] در شرایطی که مقادیر ۵ ۱و را معلوم باشندء نیز به صورت زیر بکار گرفت. »- ‏لیر‎ )۳۷-۴( ٩/۱ )27(+ /7( | 14 4 )۳۳-۴( 6۸/۸ (| 2 و هرگاه کلیه عوامل معلوم باشد مقدار بار هیدرولیکی (آبی) بین دو خط زهکشی یا سطح ایستابی بالای سطح استقرار در حد وسط دو زهکش را نیز می‌توان از رابطه زیر محاسبه نمود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۳۲ نهک 0.5 ۹ (۳۴-۴) 7- 0*۱ + ات - با 4 بصورت صریح برای محاسبه فاصله زهکشها )1( ارایه نمود. بنابراین» برای محأسبه فاصله زهکشها با استفاده از این رابطه نیاز به اعمال روشهای "آزمون و خطا" می‌باشد. هرچند برای احتراز از روش آزمون و خطا می‌توان از راه‌حل‌های ترسیمی (گرافیکی) نیز استفاده نمود. در سنوات اخیر استفاده از رایانه‌ها انجام محاسبات لازم را تسهیل و تدقیق نموده است". در جدول زیر» عمق معادل هوخهات [(42) برحسب متر] برای مقادیر متفاوت (-1) و (0]) در شرایطی که شعاع لوله‌های زهکشی زیرزمینی ( ,1 ) برابر ۱ متر باشد. ارایه گردیده است. # برای آگاهی از روش حل عددی محاسبه عمق معادل (هوخهات) می‌توان به نشریه "مبانی و ضوابط طراحی تجهیز و نوسازی اراضی خشکه‌زاری (آبیاری ثقلی) جلد سوم زهکشی, فصل دوم زهکشی زیرزمینی" نشریه شماره ۳۴۶-۳ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشورء وزارت جهاد کشاورزی (۱۳۸۵) مراجعه نمود. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - جدول (۷-2)- مقادیر عمق معادل (ع0) پیشنهادی ""هوخهات"" برای مقاد [ارقام متن جدول برحسب متر می باشد] ‏ | مقادیر (-] ری ۹۴ هل رد هو کید هد کید هد کچ چا ۲۷ جباک معج عویک که کج کع ۳ ور وچ وعرچ کچ وچ کنر یچ کچ چعرع جع جع وچ هیچ وعیچ وچ ور چرس ۵ ۴۷۴۵۹۷ ۴۲۳ و تع هچ خر ۳ 0 ی کی جع جع جر جع روبع ۳۴۳ چا اجب روعش وه جع رک اعد دوع رصیق هک کیک نع هگ و۳ ۳ کم که ۵۴۷ هعرق کیک ۴۴ ۳۵۴ ۴ کرد ۷۷۷ که مود عرش کی مکی ۴ باکر کرو که ههد عرش کش م۵ ۱۱ ادا هون ۸۵۴ را هد نز خر سره 0 ۷۷ کی وه مچی عورش ۵۷۴ ٩:۲۷ ۱۱۳ ۹ جر ۴۴رد ۱۱۸ ۱۳۳۰ ۱۲۱ ۳ ۱ ۱۳۶ ۱۳۲۷ وود که عم وی که مهس ت فاصله زهکشهای زیرزمینی (. 1) و ارتفاع سطح آب درون زهکشسها بالای لایه محدود ۲ برحسب متر (111) و مقدار شعاع زهکشها (ن۲) برابر با ۰/۱۰ متر در محاسبات بکار رفته است] م۵ ماد کر کرد کر کرد ۴۷ ۶ ۷۶ خمرد ۷۵اه شاه عبر که مه کعره اه معا ۵ ۱۱۱۴ عورر ۱۳ ۱۲ کرد خن جع که که +۷ ۶ ۱۲۳۵ ۱/۳۴ 1۱ ۱۹/۲۸ ۱۲۲۵ ۱/۱۱۹ ۹ ۹۷ ۰۸۸ ۷ ۱۵۵ جورد ۱۴۹ ۱۷۴۵ ۴۲۹ +۱۳ ۱۳۲۶ 0۳۲ خر ۲ ۱۲۷۰ وور ۱۶۲ ۱۵۷ ۵رد ۹۴۱ ۱۲۸ ۱:۸ عار ۱/۸۴ رد ۱۲۷۶ شور دعر مور ۱۳۶۴ ۱/۱۳ ۱۹٩ 7۲‏ عور ۱۸۷ ۱۷۹ ۱۶۹ ۱۵۷ ۱۳۸ ۵۸ ۲۱۱۳۲ جرج ۱۹۸ شا ۶ ۱۶۴۳ ۱۴۲ 4۹ ۲:۲۲ ۲۲۶ ۲۲۸ ۱/۵۹۷ ۱۸۲۳ ۱۶۷ ۱/۳۵ ۲ ۲۳۵ ورس ۲۶ ۲۶۴ رد ۱۳۷۱ ۱۳۴۸ ۴ ۲/۴۵ مرج ۲۲۲۴ ۲۲۱۱ ۱1۹۳۴ 3۷۵ ۱/۵۰ ۴ عخر۲ مور رج۲ ۲۷ ۹۷ ۱۷۸ ۱۵۳ ۱ ۲۶۲ ورس ۲۲۳۷ ۲۱۲۲ ۲۶۲ ۸۱ ۷ ۲ و۳ ۲۵۵ ۲۲۲۱۷ ۲۹۸ ۱۸۵ ۲ ۲:۸۹ اب۲۷ ۲/۵۸ ۲۲۲۸ ۲۱۱۵ ۱/۸۸ ۵ ۲۶۶ عور ۲/۳۳۲۵ ۲۸۲۸ ۶ ۲/۸۹ وزج یه ۵ ۵ ۱۸ ۳ ارچ حررس ااا۲ ۳۵۴ ۶ ۲۳۳۵۳ حور ۲۸۵ ۲/۵۷ عورچ ۲۱۴۳ رورس ۲۸۹ ٍ ۴ ۳۴ مرس ۱ ۸ ۳۵۶ عچرم ۲۹۱ ۲۵۸ ۲۲۴ ۱۸۹ چورو ۱۷۱۴ چور ۱۳۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۳۴ زهکتس * مبانی رابطه کرکهام کر کهام " (۱۹۵۸) راهکاری تحلیلی برای حل مسئله مشابه‌ای با آنچه هوخهات برای جریان دو بمدی,» در شرایطی که بارندگی بصورت منظم بروی سطح وجود داشته و زهکشها تا روی لایه محدود کننده امتداد نیافته باشند. ارایه داد. بدین ترتیب که هرگاه از میزان جریان بالای زهکشها صرفنظر گردد راه حل کرکهام را می‌توان مشابه با رابطه (۳۴-۴) ارایه نمود: 9۳ (۳۵-۴) عر < / و ( چر 2۸ 7 زک را 1 او ۳) (77 0057 -- درو ۷ کم س 1 (۳۶-۴) / 7 2 8 ا 1 ق 7 72 7») مقادیر ۳ در جدول (۱۸-۴) ارایه شده است. بطوریکه ملا حظه می‌گردد مقادیر ۳ معرفی شده بوسیله کر کهام با مقادیر 5 ارایه شده بوسیله هوخهات بسیار نزدیک می‌باشند. بدین دلیل کاربرد روابط ارایه شده بوسیله هوخمات و کرکهام نتایج تقریسی در راه حل ارایه شده در رابطه (۳۵-۴) از جریان در ناحیه بالای زهکش صرفنظر گردیده است. در تحقیق دیگری کرکمام (۱۹۶۰) گزارش نمود که هرگاه جریان عمودی در این محدوده مورد نظر باشد.ء بار آبی (هیدرولیکی) را بایستی در عبارت 1- رابطه عمومی برای حالت خاک دو لایه بصورت زیر حاصل می‌گردد: (۳۷-۴) موس _ که در آن: وکا هدایت هیدرولیکی خاک بخش بالایی سطح استقرار زهکش و ر؟اء همان عامل لیکن مرتبط با بخش زیرین محل استقرار زهکش می‌باشد. حد فاصل بین دو لایه در نیمرخ خاک همانند راه‌حل آرایه شده بوسیله هوخهات بایستی محل نصب زهکشها در نظر گرفته شود. | -------- صفحهٔ بعد -------- موا راه ح (۸-۴ که در 3 عر 1 عم به عن # برای چهارم - زهکشسی زیرزمینی جدول (۸-2)- مقادیر / ارایه شده بوسیله توکسوز و کرکهام. ردیف ۵ ۱۲/۵ ۹/۲۵ ۲/۱۲۵ ۱/۵۹۲۵ ۰/۷۸۱۲۵ 7/0/27 رد کاربرد رابطه کرکهام ترسیمی (گرافیکی) معادله کرکهام در شکلی بوسیله توکسوز و کرکهام (۱۹۶۱) اصلاح و ارایه گردیده است که از طریق ار : در مورد کاربرد رابطه کرکهام برای محاسبه زهکشهای روباز شعاع زهکش یا (م۲) بایستی معادل سطح م | مقطع دایره‌ای, در کانال باشد. در این حالت مقدار م۲ (شعاع کانال زهکش) از رابطه زیر محاسبه می‌گردد: 05 2 57 سا ا|ا< مرج ۲ ! حا آن: ض فوقانی سطح آب (جریان) در کانال ی آب (جریان) در کانال ان مثال هرگاه در کانال ذوزنقه‌ای شکل, ۰/۴۵- 7 متر و ۰/۱۰ -] باشد مقدار ,1 برابر با ۰/۱۲ متر خواهد بود. ۰ م2 7( آگاهی تفصیلی از چگونگی حل گرافیکی (ترسیمی) فواصل زهکشهای زیرزمینی در حالتهای مختلف می‌توان به مندرجات "ضوابط طراحی : شهای زیرزمینی" نشریه شماره ۳۱۹ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشورء سازمان مدیریت منابع آب ایران» وزارت نیرو (۱۳۸۴) مراجعه نمود. ۱۳۵ ن می‌توان [ < .1 10۹۱ -| -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۶ زهکشی توجه: در این حالت سطح مقطع جریان در کانال زهکش به صورت مستطیل معادل منظور شده است. تذکر: موارد گفته شده برای کاربرد رابطه هوخهات به منظور محاسبه زهکشهای روباز نیز می‌تواند بکار گرفته شود. * مثالهایی در مورد کاربرد روابط زهکشی بر مبنای حالت ماندگار (همگام) در یک مزرعه شالیزاری» لایه محدوده کننده (11۳) در عمق ۲/۰ متری از سطح خاک قرار داشته و در نظر است در این مزرعه تناوب زراعی "برنج- شبدر" مورد اقدام قرار گیرد هرگاه ضریب زهکشی زیرزمینی (شدت تخلیه) برای زراعتهای برنج و شبدر به ترتیب ۲ و ۴ میلیمتر در روز برآورد شده باشد و عمق نصب زهکشهای زیرزمینی (41) برای برقراری حداکثر بار هیدرولیکی یا آبی بین دو خط زهکش زیرزمینی (13) به ترتیب ۱/۰ و ۰/۵ متر منظور گردد. در شرایطی که متوسط هدایت هیدرولیکی اشباع خاک (۱) برابر با ۰/۷ متر در روز اندازه‌گیری شده باشد» محاسبه فاصله بین دو خط زهکش زیرزمینی مزرعه‌ای (لوله‌ای با قطر ۰/۱ متر) مورد -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - زهکسی زیرزمینی ۱ با پر ۲ از دا 0 و :۱۲۱ 7 [ 1 50 ۲595 برد [ 60 8560 56 40 20 258 ج 2 0 هم شکل (۵-2)- نمودار تعیین فاصله زهکش های زیرزمینی به روش کرکهام (تعدیل شده بوسیله توکسوز و کرکهام؛ ۱۹۹۱) |در این نمودار نشانه 27۳0 قطر لوله زهکش زیرزمینی فیلترسازی شده است|] ۱۲۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۸ الف - محاسبه فاصله زهکشهای زیرزمینی برای زراعت برنج متر 0( << متر 2.0 - 110 متر در روز ۱۳۱0 متر در روز 2 - و متر 0 - 1.0 - 2.0 * وان حن متر 0 -زن ابتدا با کاربرد روابط آرایه شده بوسیله هوخهات (۱۹۳۶) موضوع معادله‌های (۱۸-۴) و یا (۲۰-۴) فاصله بین دو خط زهکش زیرزمینی با توجه به عوامل معلوم فیزیکی و هیدرولیکی برابر با: متر 41. 83 -.] حاصل می‌گردد. دراین حالت اثرات جریانهای شعاعی بطرف لوله‌های زهکشی زیرزمینی در نظر گرفته نشده است. بنایراین بایستی نسبت به تعدیل فاصله زهکشهای زیرزمینی محاسبه شده اقدام نمود. برای انجام این مهم لازمست از رابطه "هوخهات تعدیل شده" استفاده بعمل آید و پیش نیاز آن محاسبه عمق معادل هوخهات (ع1) و جایگزینی آن در روابط متذکره [معادلات (۱۸-۴) و یا (۲۰-۴)] است. با کاربرد 1.0 - 17 و 41. 83 - ا (از طریق میان یابی بین مقادیر ۰ و ۴۵ متر) و استفاده از جدول (۷-۴)» 0.96 - 40 متر حاصل می‌گردد که با کاربرد آن فاصله زهکشهای زیرزمینی برابر با: متر 41. 16 - ] بدست می‌آید که در این شرایط حداکثر عمق سطح ایستابی از سطح مزرعه [(0*)41-11] برابر با ۰/۵ متر تثبیت می‌گردد. ب - محاسبه فاصله زهکشهای زیرزمینی برای زراعت شبدر با ثابت بودن کلیه عوامل فیزیکی و هیدرولیکی بیان شده در حالت قبل (برای زراعت برنج) و منظور نمودن ضریب زهکشی زیرزمینی (شدت تخلیه) برابر با ۰/۰۰۴ > 0 متر در روز و کاربرد روابط گفته شده (معادله هوخهات) فاصله زهکشهای زیرزمینی مساوی با : متر 29. 56 - ] حاصل می‌گردد که با کاربرد ۱/۰ <- 1 و2۳۰/۰ ا (و یا میان یابی بین مقادیر ۲۵و ۳۰ متر) و استفاده از جدول(۰/۹۳)۷-۴< 06 متر بدست می‌آید که با استفاده از آن فاصله زهکشهای زیرزمینی مساوی با: متر 26. 74 -< -] حاصل می‌گردد". پ - تعیین فاصله زهکشهای زیرزمینی برای تناوب زراعی "برنج- شبدر" در این مورد می‌توان از یکی از راهکارهای زیر استفاده نمود: - محاسبه فاصله زهکشهای زیرزمینی بر مبنای میانگین حسابی متر 34. 95 -] # علاوه بر روش ساده آرایه شده در این مبحث. راهکار دیگری مبتنی بر آزمون و خطا برای محاسبه فواصل زهکشهای زیرزمینی در حالت ماندگار (همگام) در استاندارد "ضوابط طراحی تعیین فاصله و عمق زهکشهای زیرزمینی" ۰ نشریه شماره ۳۱۹ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشورء سازمان مدیریت منابع آب ایران» وزارت نیرو (۱۳۸۴) نیز وجود دارد که می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - زهکشسی زیرزمینی ۱۳۹ - محاسبه فاصله زهکشهای زیرزمینی بر مبنای میانگین وزنی ارقام ضریب زهکشی زیرزمینی مت 32. 88-] - محاسبه فاصله زهکشهای زیرزمینی بر مبنای متوسط ارقام ضریب زهکشی زیرزمینی" مت 33. 32-] بدلیل اینکه میانگین فاصله زهکشهای زیرزمینی بیان شده برابر با ۳۳/۷۲ متر می‌باشد بنابراین استفاده از ارقام محاسبه فاصله زهکشهای زیرزمینی بر مبنای "امتوسط ضریب زهکشی زیرزمینی" منطقی‌تر بنظر می‌رسد. لیکن استفاده از ارقام حاصل از میانگین‌های حسابی و یا وزنی ساده‌تر بود و اختلاف قابل توجهی را نیز موجب نمی‌گردد. ت - بررسی اثرات تعیین فاصله زهکشهای زیرزمینی محاسبه شده از طریق "متوسط ضریب زهکشی زیرزمینی" در تناوب زراعی با فرض ثابت بودن کلیه عوامل فیزیکی و هیدرولیکی بکار رفته در محاسبه فاصله زهکشهای زیرزمینی» بخصوص در روش استفاده از ارقام "متوسط ضریب زهکشی زیرزمینی" تنها عامل قابل تغییر و بررسی "حداکثر عمق سطح ایستابی از سطح مزرعه (0)" می‌باشد که در کلیه محاسبات قبلی برابر با ۰/۵۰ متر منظور گردیده بود. با کاربرد رقم ۳۳/۷۲ <]آ متر و استفاده از رابطه (۳۴-۴) و بکارگیری ۰/۹۴ - 46 متر (بجای ۱/۰ - 1 متر) اقدام بعمل آمد که - برای زراعت برنج (با میزان ضریب زهکشی زیرزمینی ۰/۰۰۲ متر در روز) ۰ متر 6 ۶ - برای زراعت شبدر (با میزان ضریب زهکشی زیرزمینی ۰/۰۰۴ متر در روز) ۰ متر 4 ۱ همانگونه که مورد انتظار بوده است انتخاب فاصله بین دو خط زهکش زیرزمینی برابر با ۳۳/۷۲ متر» عمق سطح ایستابی از سطح مزرعه (0) را برای زراعت برنج ۰/۱۴ متر کمتر و بالعکس برای زراعت شبدر ۰/۱۶ متر زیادتر حاصل می‌نماید که در این شرایط وضعیت مطلوب‌تری برای رشد و نمو زراعت شبدر حاصل می‌گردد. - بدلیل آنکه در دوره رشد و نمو زراعت برنج چند دوره زهکشی سطحی آب استغراقی بایستی اعمال گردد که در این ایام سطح ایستابی آب زیرزمینی افت قابل ملاحظه‌ای خواهد داشت و رجعت سطح ایستابی به حالت قبل مدت زمانی بطول می‌انحامد و بدلیل آنکه گیاه برنج آنچنان به بالا بودن سطح ایستابی (بطور نسبی) حساس نمی‌باشد بنابر این حتی در شرایط بیان شده کاهش قابل ملاحظه‌ای در عملکرد محصول متصور نمی‌باشد. بدین دلیل استفاده از ارقام میانگین فواصل زهکشهای زیرزمینی محاسبه شده برای شرایط "تنوع کاربری اراضی شالیزاری" از نظر اگرونومیکی و اقتصادی توجیه‌پذیر می‌گردد. # با کاربرد ۰/۰۰۳ <* ‎٩‏ متر در روز ۳۴/۱۶ - رآ متر حاصل می‌شود که با استفاده از آن و ۱/۰ < (] متر عمق معادل هوخهات ۰/۹۴ - 16 متر بدست می‌آید و با کاربرد رقم اخیر فاصله زهکشهای زیرزمینی حاصل می‌گردد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۰ عم رهکتسی راه حل دوم کاربرد روابط ارایه شده بوسیله "کر کهام" الف- محاسبه فاصله زهکشهای زیرزمینی برای زراعت برنج متر 0 - 0 متر 0 ۲1۳ متر در روز 0 - اگاخم ۳ متر درروز 0.002 ‎٩25 متر 0 << 1.0 - 2.0 > ((11۳-۵) 0 متر را ای متر [ .0 > و2 متر 45 ۲ ابتدا با توجه خاص به نمودار (۵-۴) که برای تعیین فاصله زهکشهای زیرزمینی به روش کرکهام (تعدیل شده بوسیله کرکهام و توکسوز, ۶(۱) تهیه و تدوین یافته است نسبت به محاسبه عبارتهای لازم (نسبتهای بدون بُعد) و مندرج بروی محورهای عمودی و منحنی مربوطه در متن نمودار بایستی اقدام گردد. 7 0.7 )05 ارگ رگ ۸ قا؛ 5 عا سل ال اس روی محور فائم 7 1۵۱0002 ایکا و اط لّ ۱ 0 (7 ی من 2 21 در مرحله بعدء از محل رقم ۱۷۴/۵ روی محور قائم (عمودی) خطی افقی (بموازات محور افقی) رسم نموده تا منحنی (,0/27/) را در محل برخورد با منحنی برابر با ۱۰ قطع نماید (که در این حالت بایستی از طریق میان یابی بین دو منحنی ۸ و ۱۶ استفاده نمود). از نقطه برخوردء خط عمودی به سمت پایین (به موازات محور عمودی یا قائم) رسم نموده تا به محور افقی برخورد نماید. بدین ترتیب نسبت ۳۸-]1/] قابل قرائت است. با معلوم بودن ۱/۰ - (] متر فاصله بین دو خط زهکش زیرزمینی حدود ۳۸ متر برآورد می‌گردد. با معلوم بودن پارامترهای مربوطه و جایگزینی آنها در رابطه مندرج در متن نمودار نتیجه زیر حاصل می‌شود. کل وکا | با با و اص۲ ۲ با 0ا و با انا و )دعب نودب تبسن( ای رقم اخیر ۴/۵۹ < ۳ تقریبی می‌باشد و مقدار دقیق آنرا با معلوم بودن فاصله بین دو خط زهکش محاسبه شده (مقدماتی و یا براورد تقریبی) یعنی با برحسب متر می‌توان از رابطه (۲۶-۴) محاسبه نمود. در شرایط معلوم بودن پارامترهای لازم با کاربرد رابطه (۳۵-۴) می‌توان عمق سطح ایستابی تا سطح مزرعه را بطریق زیر برای خاکهای همگن (غیرمطبق) محاسبه نمود. 00028 0.7 : 0 ع 0.498 - 9ک45 بد ۹ ۹ کب جر کل سم ۳ 07 ی هم چنین با کاربرد رابطه (۲۷-۴) نتیجه مشابه‌ای حاصل می‌گردد. 1 00026 ۱ 0.7 ۳ اس سک [ متر 0 ع 0.499 -وک بدا وگ کش جوا (0.002+0. 7)-1 ۰ 0.7 ( ۴ /4)-1 ۸۶ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - زهکشی زیرزمینی ۱۳۱ ب. - با استفاده از روش مشابهی (راه حل گرافیکی یا ترسیمی) می‌توان فواصل زهکشهای زیرزمینی را برای زراعت شبدر و یا تناوب زراعی برنج- شبدرء شرایط *تنوع کاربردی اراضی شالیزاری" بطور تقریبی تعیین نمود. توجه: راه‌حل‌های ترسیمی و عددی تعیین فاصله زهکشهای زیرزمینی در شرایط کاربرد روابط زهکشی مبتنی بر حالت جریان همگام (ماندگار) از جمله رابطه کرکهام به تفصیل در استاندارد "ضوابط طراحی تعیین فاصله و عمق زهکشهای زیرزمینی "» نشریه ۹ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشورء سازمان مدیریت منابع آب ایران» وزارت نیرو (۱۳۸۴)» ارایه گردیده که می‌تواند مورد استفاده علاقمندان قرار گیرد. تذکر: برای تدقیق محاسبات و ارایه فواصل زهکشهای زیرزمینی در این مجموعه. نسبت به تهیه یک برنامه رایانه‌ای به زبان کوئیک بیسیک (ع[325] 0101)) اقدام و نسبت به انجام محاسبات لازم از طریق نرم‌افزار مذکور اهتمام بعمل آمد در نتیجه آنجچه در مبحث ۴-۷-۴ و جداول (۱۱-۴)» (۱۳-۴) و (۱۳-۴) برای زراعت برنج (بعنوان کشت اصلی) و هم چنین جداول (۱۹-۴) (۲۰-۴) و (۲۱-۴) برای زراعت شبدر برسیم (بعنوان کشت دوم) که در مباحث آتی ارایه می‌گردد. بر پایه نتایج حاصل از محاسبات رایانه‌ای بوده است که موارد نظری آن به تفصیل در زیربخشهای مربوطه مورد تذکر و تشریح قرار گرفته است. ۳-۷-۶- نظریه غیرماندگار (غیرهمگام) بودن جریان بطوریکه قبلاً بیان شدء پیش فرض‌های همگام و یا ماندگار بودن جریان‌های نفوذی به خاک طی یک دوره آنهم با تنوع منشاء آبهای نفوذی که قبلاً مورد اشاره قرار گرفت, کاربرد معادلات تعیین فاصله زهکشهای زیرزمینی را که مبتنی بر حالت یا جریان ماندگار است را فقط در مراحل مقدماتی (برآورد فاصله بین دو خط زهکش) مجاز می‌دارد و در مراحل نهائی ضرورت دارد که از روابط مبتنی بر جریانهای غیرماندگار (غیرهمگام) در تعیین فاصله زهکشها استفاده بعمل آید. در این خصوص نیز توجه به ترکیب کشت موجود در الگوی زراعی در تناوب با زراعت برنج بایستی مدنظر قرار گیرد و محاسبات تعیین فاصله زهکشهای زیرزمینی با عنایت بر آن بانجام رسد. متذکر می‌گردد که جریانهای ورودی به خاک در زمانهای مختلف» متفاوت می‌باشد و در نتیجه مقدار جریانهای نفوذی به خاک تابعی از زمان است که در نتیجه آن سطح ایستابی (درون نیمرخ خاک) نیز همواره نوسان خواهد داشت. گرچه با اعمال فرض همگام یا ماندگار بودن جریان منجر به کاربرد روابط ساده‌تری می‌گردد لیکن باتوجه به این مهم که جریانهای نفوذی (ورودی) به نیمرخ خاک غیرهمگام و غیرماندگار می‌باشد. بنابراین برای تعیین فاصله زهکشهای زیرزمینی در این حالت بایستی از در شکل (۶-۴) علایم و نشانه‌های بکار رفته در اشتقاق رابطه "گلاور-دام" که در پی خواهد آمد.ء ارایه شده است. ه اصول معادله گلاور - دام در پی موارد بیان شده قبلی در شرایط واقعی مزرعه‌ای» معمولاً شرایط جریان غیرماندگار عمومیت دارد و تعدادی معادلات درخصوص بیان این شرایط توسعه یافته است. یکی از عملی‌ترین و مناسب‌ترین روابط در این زمینه معادله گلاور-دام" (۱۹۶۰) می‌باشد. شکل تعدیل شده این رابطه بصورت زیر است: |- )0[0۷۵۲- 0 ۰. -------- صفحهٔ بعد -------- ۲ سر سا ی ۳ ( ۱.14۷۷ 1 ۰ 05 +40) 1 1-7 " روی لاه محدود کننده * بالای لایه محدود کننده هوجو وین ۳ 2 8 أ ۱ اقا هد ۱ 1 1 8 0 08810 5 ,وج ان 5 را ۹ ی 7 ۱۵ ۷ 3 ود ارم ان ام سناسا اووفنو ۳ نت۸ ۱ ۱۱ ۱۱۳۱ ۱ : سس 0 0111۱ موزجمج چریموز ۹۹ وود و1 حامحل همم وم و0 11۱۱۳۹۵۵۹۱۱۱۱ ۳و 1۱۳۶۷ مووی + 2 لیا +020 ۱ ۱ سس اس و را : ۵ 2۵8۵ ۱۵ ۲۵۵ ۳۵ 1 7 ۵8 اس اس شا ِ ۷۱ ۵ ابا االسناه را را ۱ ۱ هه ۷ الا را ۷ از اس ت 35 اه ۱۱| ایا نم ۵ 3 با اه ال للم ۷۷۱ ۱ 5 !! ی 1 3 ار ۱ لس اوه را اب ال ی ان ی ۱ ۱۱1 از اس ایام ۵0۵ 24 زو 0.0 30 5 ۳ او -)٩‏ علایم و نشانه های بکار رفته در اشتقاق رابطه "گلاور - دام" برای شرایط استقرار زهکشهای زیرزمینی (لوله ای) روی لایه محدود کننده (13۵۲۲1۵۲) و بالای آن -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - زهکشی زیرزمینی ۱۳۳ که در آن : 1 » تناوب بین دو نوبت بارندگی یا آییاری (روز) 5 . تخلخل قابل زهکشی (درصد بصورت اعشاری) ول حداکثر ارتفاع سطح ایستابی در بخش فوقانی زهکشها (متر) ۷ » ارتفاع متغیر سطح ایستابی بعنوان تابعی از زمان (متر) کا » متوسط هدایت هیدرولیکی نیمرخ خاک (متر در روز) » عمق معادل هوخهات (متر) ۰ فاصله بین دو خط زهکشی (متر) متذکر می‌گردد که عبارت ( 7[ 0/5+ 0) معرف ضخامت متوسط نیمرخ خاک است که جریان از آن عبور می‌نماید. هرگاه این عبارت با 0 نشان داده شود معادله گفته شده بشکل زیر در می‌آید: -5 05 (۴۰-۴) ۱۱6 ۰ اس 7 < 7 1 0 » ضریب انتقال پذیری نیمرخ خاک (مترمربع درروز) و سایر علائم قبلا تعریف شده‌اند. برای محاسبه فاصله زهکشهای زیرزمینی با استفاده از معادللات گفته شده لزوم کاربرد روابط کمکی زیر ضروری می‌باشد. ۷-۸۷ )۳۱-۴( (۳۲-۴) ی ۰ (۴۳-۴) لد - ۸ 5 که در آن: 1 » میزان تغذیه ناشی از تراوشات عمقی بارندگی و یا آب آبیاری (میلیمتر یا متر) می‌باشد. 21 ۲ 5 1 : 0 سس سس (۴۴-۴) 16 7( 0 - 2 (۴۶-۴) رگ 7ب 51 -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۴ زهکشسی بنام ضریب بازتاب ( روز به توان ۱-) و سایر علائم معانی و ابعاد پیش گفته را دارا می‌باشد. همچنین با معلوم بودن کلیه پارامترهای بکار رفته در معادله‌های اصلی» زمان لازم برای افت سطح ایستابی از مقدار اولیه م۷ به مقدار ,ل را می‌توان بشرح زیر برحسب روز" محاسبه نمود. ۱ ی (۳۷-۴) پر ۱ 16 ]۶ هر کر ۱ 1 ۱ در مورد استفاده از معادله بالا در تعیین فاصله زهکشهای زیرزمینی دو روش به شرح زیر معمول است. * محاسبه فاصله زهکشسهای زیرزمینی برمبنای دوره بارندگیهای متراکم یا حداکثر نیاز آبی گیاه در این روش تراوشات عمقی دوره‌های گفته شده برای گیاه مورد نظر و انتخابی که در تناوب زراعی کوتاه‌ترین تواتر (زمانی) را داشته باشد مورد توجه قرار می‌گیرد و فرض می‌شود که همین میزان تراوشات عمقی در کلیه نوبتهای بارندگی یا آبیاری نیز وجود داشته باشد. که در نتیجه آن» سطح ایستابی زیرزمینی به حداکثر خیز ممکن خواهد رسید. علاوه بر آن فرض می‌گردد که تغذیه آنی (موقت) آب زیرزمینی قبل از شروع نوبت بعدی به کلی تخلیه و بار دیگر پس از تغذیه نوبت بعد به سطح اولیه (حداکثر مجاز سطح ایستابی) رجعت می‌نماید. در این روش م۷ تفاضل میزان عمق استقرار زهکشهای زیرزمینی و حداکثر مجاز خیز آب زیرزمینی محسوب می‌گردد و مقدار ۷ نیز حاصل تفریق ,۷ از خیز سطح ایستابی مربوط به دوره بارندگیهای متراکم یا حداکثر نیاز آبی گیاه (کوتاه‌ترین تناوب بین دو دوره بارندگی متراکم و یا حداکثر نیاز آبی) می‌باشد و مقدار اخیر یعنی ۸۷ از تقسیم تراوشات عمقی بر تخلخل قابل زهکشی خاک حاصل می‌گردد. پیشنهاد گردیده در این موردء مقدار (] برابر با [(,[ + ,7[) 0.25+ 40] منظور شود. به تجربه ثابت شده است که هرگاه در روابط زهکشی برمبنای حالت ماندگار (همگام) از جمله معادلات هوخمات و کرکهام عبارت [( ,۲ + ,)0.5 ۶ ] به کار گرفته شود فواصل زهکشهای زیرزمینی (و یا باز) به طور تقریبی برابر خواهند بود. ۰ محاسبه فاصله زهکشسهای زیرزمینی با روش تعادل دینامیکی در شرایطی که عمق نصب زهکشهای زیرزمینی بطور نسبی زیاد باشد. تراوشات عمقی حاصل از بارندگی یا کاربرد آبیاری در مزرعه به یکباره موجب خیز سطح ایستابی تا عمق مجاز و طراحی شده نخواهد شد. باتوجه به مفاهیم *تعادل دینامیکی" که بوسیله دایره اصلاح اراضی کشور ایالات متحده امریکا ارائه شده است. در این روش امکان خیز تدریحی سطح ایستابی طی دوره‌های بارندگی یا آبیاری فراهم می‌آید بطوریکه در پایان فصل زراعی و یا در خاتمه "دوره بحرانی"» خیز سطح ایستابی به حداکثر مجاز (حد طراحی شده) می‌رسد و در دوره زمانی آیش "دوره تخلیه یا زهکشی" سطح ایستابی گفته شده بطور تقریبی به سطح استقرار محل نصب زهکشهای زیرزمینی تنزل خواهد یافت و بر این مبنا چنین فرض می‌شود که میزان تغذیه سالیانه آب زیرزمینی با میزان تخلیه آن برابر است. در غیر اینصورت خیز سطح ایستابی طی چند سال زراعی به چنان سطح تعادلی خواهد رسید که موجب تأثیر نامطلوب بر روی رشد و نمو گیاهان زراعی خواهد داشت. در روش تعادل دینامیکی» طی دوره‌های بارندگی متراکم یا حداکثر نیاز آبی گیاه (هان) میزان تخلیه زهکشهای زیرزمینی از مقدار تراوشات عمقی مربوطه کمتر است که بدین دلیل در این شرایط اگرچه خیز سطح ایستابی در مزرعه به وقوع می‌پیوندد لیکن همواره این محدوده سطح ایستابی از میزان طراحی شده (عمق سطح ایستابی مجاز) بایستی بطور اصولی کمتر باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - زهکشی زیرزمینی ۱۳۵ انجام محاسبات براساس فرضیات بکار رفته در روش *تعادل دینامیکی" کمی با آنچه در مبحث مربوطه (دوره بارندگی‌های متراکم یا حداکثر نیاز آبی گیاه) بیان گردید. متفاوت است. زیرا مقادیر م۷ و )۷ را نمی‌توان از پیش ثابت فرض نمود. به‌دلیل آنکه این مقادیر در هر دوره بارندگی یا آبیاری متغیر می‌باشند. در این روش محاسبه برای دستیابی به فاصله مناسب و مطلوب زهکشهای زیرزمینی» بایستی از یکسری عملیات محاسباتی مبتنی بر "آزمون و خطا" بهره‌مند شد که در آن ابتدا ضروری است رقمی را برای فاصله زهکشهای زیرزمینی (-]) فرض نمود و محاسبات را با داشتن سایر پارامترهای معلومی از جمله: فاصله محل نصب زهکشهای زیرزمینی تا لایه محدود کننده, زمان بین دو دور بارندگی متراکم یا آبیاری» تخلخل موثر یا قابل زهکشی خاک میزان خیز سطح ایستابی در هر نوبت تغذیه ( 1۹۱/5 ) و سرانجام ارقام سطح آب زیرزمینی قبل و پس از هر دور بارندگی متراکم یا آبیاری (۷۰ و ۷) و برای کلیه دوره‌های مربوطه تکرار نمود. هرگاه سطح ایستابی محاسبه شده در مقایسه با سطح ایستابی مجاز و طراحی شده» افزایش یابد بناچار بایستی محاسبات را با فاصله زهکشهای زیرزمینی (-]) کمتری تکرار نمود. اگر چه در کتب مرجع انجام محاسبات با استفاده از این روش بطور عمده برای دوره‌های بارندگی و یا آبیاری توصیه گردیده لیکن امکان کاربرد آن برای یکدوره یکساله (با معلوم بودن میزان تراوشات عمقی و زمانهای مربوط) در بعضی مراجع نیز مورد توصیه قرارگرفته است. متذکر می‌گردد که مقدار (آ] مورد استفاده در این روش برابر با (,[0/5+ 40) می‌باشد. توجه: متذکر می‌گردد که محاسبه فاصله زهکشهای زیرزمینی در دو روش گفته شده» برای سایر گیاهان زراعی که در تناوب با گیاه برنج (در اراضی خشکه‌زاری و مورد آبیاری در مناطق غیرمرطوب) مورد زراعت قرار می‌گیرند» توصیه شده است. ۳-۷-2- عمق مناسب نصب زهکشسهای زیرزمینی عوامل موّثر در تعیین عمق مناسب و مطلوب استقرار زهکشهای زیرزمینی در مباحث قبل مورد تذکر قرار گرفت. از دیدگاه نظری هرچه عمق نصب زهکشهای زیرزمینی بیشتر باشدء فاصله بین دو خط زهکشی افزایش می‌یابد» لیکن در عمل محدودیت‌هایی برای نصب زهکشهای زیرزمینی بشرح زیر وجود دارد. * تعیین افق مناسب برای نصب زهکشهای زیرزمینی» با توجه به لایه‌های مشخصه در نیمرخ خاک * توجه به هدایت هیدرولیکی خاک لایه محل نصب زهکشهای زیرزمینی در مقایسه با افق‌های بالایی و زیرین در خاک. * امکانات اجرایی» زیرا عمق طراحی برای نصب زهکشهای زیرزمینی نه تنها تابع عوامل فیزیکی و هیدرولیکی خاک بلکه تابع امکانات اجرایی نیز می‌باشد. به استناد موارد بیان شده در بعضی منابع معتبر موارد زیر در مورد عمق نصب زهکشهای زیرزمینی برای اراضی مورد زراعت برنج (اراضی شالیزاری و خشکه‌زاری) توصیه گردیده است. الف- برای قطعات دایم زراعت برنج, بدون تنوع کاربری اراضی (ترکیب کشت گیاهان در تناوب زراعی با گیاه برنج) عمق مناسب کنترل سطح ایستابی از سطح خاک مزرعه در محدوده‌های ۰/۳-۰/۵ متر برای رشد و نمو مطلوب گیاه برنج در دوره‌های رشد رویشی و زایشی توصیه گردیده است که امکان کنترل آن هم چنین تعمیق سطح ایستابی در دوره‌های مورد نیاز می‌تواند بطور -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۶ زهکشی معمول و یا با استفاده از چاهکهای کمکی (نوعی شیر تخلیه برای کنترل میزان زه‌آب خروجی و به تبع آن تنظیم سطح ایستابی در حد مورد نظر) بانجام رسد. ب - برای اراضی شالیزاری (قطعات زراعی) که در آن پس از برداشت زراعت برنج اقدام به کشت سایر گیاهان زراعی مورد نظر است (تنوع کاربری اراضی*) کنترل سطح ایستابی (زیرزمینی) در محدوده‌های ۰/۴-۰/۵ متر برای رشد و نمو مناسب سایر گیاهان زراعی در تناوب با زراعت برنج مورد نیاز خواهد بود. طبق بررسیهای به انجام رسیده» برای آنواع گیاهانی که کشت پاییزه و زمستانه آنها بدون نیاز به کاربرد آب آبیاری در مناطق شالیزاری و مرطوب کشور می‌تواند مورد اقدام قرار گیرد درجدول زیر ارایه شده است: جدول (۹-2)- عمق توسعه و ریشه دوانی بعضی از انواع گیاهان زراعی فصلی یاف تا توساسقد ا با سر هوچ فرنگی شنم سا ال تا تفن اوساسن بقل کذو کل # برای کشت و بهره‌برداری مناسب از برخی گیاهان مندرج در جدول بایستی بعضی از تمهیدات لازم برای " تولید خارج از فصل" به انجام رسد. با توجه به مندرجات جدول ملاحظه می‌گردد که از میان انواع گیاهانی که در شرایط گفته شده امکان کشت و کار آن در سطح قطعات می‌تواند مورد توجه قرار گیرد. شبدر برسیم با طول دوره رشد حدود شش ماه و عمق ریشه دوانی کمتر از ۰/۵ متر مقبولیت بیشتری می‌تواند داشته باشد. بنابراین اجرای تناوب زراعی برنج- شبدر (برسیم) را می‌توان بعنوان تناوب زراعی مطلوب مورد توجه قرار دارد. پ- با توجه به موارد بیان شده در بندهای آلف و ب» عمق مناسب و مطلوب نصب زهکشهای زیرزمینی (مجهز به چاهکهای کمکی) در اعماق ۰ متر (نسبت به سطح خاک مزرعه) می‌تواند اهداف مورد نظر را برای کاربری اراضی شالیزاری در مناطق مرطوب (تنوع کاربری اراضی) تأمین نماید. توجه : برای آن قبیل اراضی خشکه‌زاری مورد کشت و آبیاری در مناطق غیرمرطوب (اقلیم‌های خشک و نیمه خشک) که زراعت برنج در تناوب زراعی با سایر گیاهان لحاظ شده در ترکیب کشت قرار دارد. تعیین عمق مطلوب استقرار زهکشهای زیرزمینی» تعیین فاصله بین زهکشها و سایر موارد لازم به توجه بایستی براساس مندرجات نشریه *"مبانی و ضوابط طراحی» تجهیز و نوسازی اراضی خشکه‌زاری (آبیاری نقلی) جلد سوم زهکشی, فصل دوم زهکشی زیرزمینی" نشریه شماره ۳۴۳-۳ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشورء وزارت جهاد کشاورزی (۱۳۸۵) صورت پذیرد. بدیهی است که در این شرایط عمق مناسب نصب و فاصله بین زهکشهای زیرزمینی» تابع چگونگی اجرای عملیات آبیاری اصولی و یا تکمیلی و پارامترهای مرتبط با نوع زراعت و خاک خواهد بود که در مقایسه با مندرجات این نشریه, نتایج حاصله می‌تواند کاملاً متفاوت باشد. بهرحال عمق تثبیت سطح ایستابی در این شرایط و در دوره یش در خاکهای سبک و ریزیافت نباید از ۱/۴ متر و در خاکهای با بافت متوسط از ۱/۷ متر کمتر درنظر گرفته شود. تامعضل " گرایش به شوری خاک و اراضی" پیش نیاید. # فراهم آمدن شرایط زراعی و محیطی (اکولوزیکی) مناسب برای تنوع کاربری اراضی شالیزاری در مناطق مرطوب کشور در این مبحث از جمله اهداف اولیه بررسیهای امکان احداث سامانه زهکشی زیرزمینی در اراضی مورد زراعت برنج بوده است. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - زهکشی زیرزمینی ۱۳۷ 5-۷-2 محاسبه فواصل زهکشهای زیرزمینی در اراضی شالیزاری بطور کلیء فاصله و عمق نصب زهکشهای زیرزمینی بطور قابل ملاحظه‌ای با وضعیت نفوذیذیری خاکها (هدایت هیدرولیکی اشباع) و نحوه مدیریت‌های زراعی و به خصوص نوع گیاه مورد زراعت و ویژگی‌های زهکشی سطحی اراضی محدوده مورد مطالعه بستگی دارد. در شرایط اعمال عملیات مناسب مدیریتی بروی گیاه و خاکهای مورد بهره‌برداری اعماق و فواصل زهکشهای زیرزمینی (مزرعه‌ای) را در اراضی شالیزاری می‌توان به صورت زیر محاسبه نمود. ۰ محاسبه فواصل زهکشسهای زیرزمینی برای کشت اصلی (زراعت برنج) در اراضی شالیزاری و مرطوب هرچند گیاه برنج قادر است در حالت استغراق سطح مزرعه و در شرایط اعمال روشهای آبیاری غرقاب دایم و یا متناوب رشد و نمو نموده و عملکردهای نسبی مورد انتظار را تولید نماید. لیکن در هر حال لزوم تخلیه مقادیر کمی "تراوشات عمقی روزانه" از بخش زیرین محدوده توسعه رشد گیاه وجود خواهد داشت در غیر اینصورت در شرایط اشباع بودن خاک در اراضی شالیزاری ترکیباتی از قبیل آهن, منگنز و گوگرد احیاء گردیده که در نتیجه آن انواع مواد سمی و مضر در خاک ایحاد می‌شود.ء تراکم غلظت این مواد. کمبود اکسیژن و افزایش میزان گاز کربنیک در خاک و یا اثر مشترک این عوامل می‌تواند موجب بروز تغییرات قابل ملاحظه‌ای در وضعیت فیزیولوژیکی ریشه گیاه برنج گردد که در نتیجه آن اثرات نامطلوبی بر تنفس,» جذب آب و یونها بوجود خواهد آمد. شرایط بیان شده محیط رویشی نامناسبی را برای رشد و نمو گیاه فراهم می‌آورد که در نهایت کمیت و کیفیت عملکرد محصول زراعت برنج را تحت تأثیر (نامطلوب) قرار می‌دهد بنابراین مقادیر نفوذ عمقی روزانه (بمیزان کم) را بایستی جزیی از "نیاز آبیاری زراعت برنج"" در اراضی شالیزاری محسوب نمود. در خاکهای با نفوذپذیری متوسط تا زیاده در صورت تعبیه سامانه زهکشی زیرزمینی لوله‌ای (مزرعه‌ای)» می‌توان با تجهیز آن به چاهک کمکی (نوعی شیر تخلیه که از طریق آن امکان کنترل میزان دبی خروجی زه‌آبها فراهم است) مقادیر تراوشات عمقی را در محدوده‌های تخلیه مجاز و مورد نظر در اراضی شالیزاری کنترل نموده و این نقیصه را در خصوص زراعت برنج تنظیم یا برطرف نمود. در جدول زیر وضعیت آب مورد نیاز زراعت برنج و تراوشات عمقی در اراضی شالیزاری مناطق مختلف کشور ارایه شده است . جدول (۱۰-2)- وضعیت آب مورد نیاز زراعت برنج و تراوشات عمقی در استانهای مختلف و مرطوب کشور ات مهس اش ردیف زراعت (ستان) آبی گیاه در دوره زراعت ۱ گیاه برنج | در دوره زراعت | دوره زراعت تراوشات عمقی (روز) (میلیمتر) (میلیمتر) (میلیمتر) (میلیمتر) (میلیمتر) (میلیمتردرروز) ۲۰۰ میلیمتر عمق آب برای آماده‌سازی زمین و عملیات گلخرایی منظور شده است. 4 طول دوره زراعت با احتساب ایام تهیه و آماده سازی زمین برای کشت نشاء برنج می‌باشد. # اقتباس از کتاب *برآورد آآب مورد نیاز گیاهان عمده زراعی و باغی کشور" جلد اول (گیاهان زراعی) موّسسه تحقیقات خاک و آب. سازمان تحقیقات آموزش و ترویج کشاورزی» وزارت کشاورزی (۱۳۷۶)» نشر آموزش کشاورزی. -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۸ و۲ رهکتسی با کاربرد ارقام حداکثر میزان تراوشات عمقی (میلیمتر در روز) مندرج در جدول فوق, انجام بررسیهای لازم درخصوص تخمین (برآورد) هدایت هیدرولیکی اشباع خاکها با بافت‌های متفاوت, اعمال فرضیه اینکه عمق استقرار لایه محدود کننده در اعماق ۰۱/۰ ۵ و ۲/۰ متری از سطح خاک قرار داشته باشد. منظور نمودن عمق نصب زهکشهای زیرزمینی (لوله‌ای مزرعه‌ای) در اعماق ‎۰/٩ ۵ و ۱/۰ متری از سطح مزرعه با عنایت بر موارد بیان شده در مبحث قبل و لحاظ نمودن حداکثر بار هیدرولیکی (آبی) بین دو خط زهکش در حد ۰/۵ متر که منتج به برقراری عمق سطح ایستابی (بین دو خط زهکش تا سطح زمین) در محدوده‌های حداقل ۴ ۵ و ۰/۵ متر خواهد شد. که در چنین شرایطی عمق لازم برای توسعه ریشه گیاه برنج و تنوع کاربری اراضی (کشت دوم پس از برداشت زراعت برنج) بصورت توامان فراهم خواهد بود. با کاربرد روابط مبتنی برحالت جریان ماندگار (همگام) که استفاده از آنها برای محاسبه فواصل زهکشهای زیرزمینی در اراضی شالیزاری در اکثر منابع معتبر توصیه شده است اقدام بعمل آمد که نتایج بعنوان "راهنما" در جداول زیر ارایه گردیده است. توجه: برای آگاهی تفصیلی از چگونگی انجام محاسبات مربوط به تعیین فواصل زهکشهای زیرزمینی و کاربرد روابط مبتنی بر شرایط ماندگار یا همگام (معادله‌های هوخهات و کرکهام) به مندرجات مبحث " مثالهایی در مورد کاربرد روابط زهکشی بر مبنای حالت ماندگار (همگام) " ارائه شده در صفحات ۱۲۱- ۱۲۵ بخصوص آنچه به عنوان "تذ کرو" درصفحه ۱۲۶ ارائه گردیده» عطف توجه نمود. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - رهکشسی زیرزمینی ۱۳۹ جدول (۱۱-5)- نتایج محاسبه فواصل زهکشسهای زیرزمینی برمبنای حالت ماندگار (همگام) برای شرایط متفاوت فیزیکی و هیدرولیکی خاکهای مختلف [برای کشت اصلی (زراعت برنج) در اراضی شالیزاری و مرطوب] عمق استقرار لایه محدود کننده ۱/۰ متر» عمق نصب زهکشسهای زیرزمینی ‎۰/۹٩‏ متر حداکثر بار هیدرولیکی بین دو خط زهکش ۰/۵ متر» عمق سطح ایستابی بین دو خط زهکش تا سطح زمین ۰/۶ متر و شعاع لوله زهکشی ۰/۰۵ متر در محاسبات منظور شده است. حدود تغیبرات فواصل زهکشسهای هدایت هیدرولیکی خاک (متردرروز) ضریب زهکشی یا شدت تخلیه (متردرروز) میانگین فواصل ۱ زیرزمینی (متر) زهکشهای زیرزمینی رسی سنگین, رسی خیلی آهست ۳۵ > سیلتی رسیء شنی رسی آهست ۰1۱۲۵-۳۰۵ رسی لومی, سیلتی رسی لومی تقریباً آهست ۰/۴۵۰ شنی رسی لومی» لومی 2 ۱/۵۰۰۰ سیلتی لومی, شنی لومی تقریباً سرد ۳۱۰۵۰-۵۵۰ شنی لومی ریزء لومی شنی ریز #4۴ ر ,۶ میانگین فواصل زهکشهای زیرزمینی (متر) # نام توصیفی ردیفهای ۱ تا ۶ به ترتیب: خیلی سنگین (۱۷.]1) سنگین (1]) تقریباً سنگین (۸/1.]1) متوسط (/۸) تقریباً سبک (.]./۸) و سبک (-]) می‌باشد. توجه: ارقام فواصل زهکشهای زیرزمینی متن جدول میانگین دو رقم مربوط به کران‌های پایین و بالای هدایت هیدرولیکی خاک در کلاس مربوطه است. -------- صفحهٔ بعد -------- جدول (۱۳-2)- نتایج محاسبه فواصل زهکشهای زیرزمینی برمبنای حالت ماندگار (همگام) برای شرایط متفاوت فیزیکی و هیدرولیکی خاکهای مختلف [برای کشت اصلی (زراعت برنج) در اراضی شالیزاری و مرطوب] عمق استقرار لایه محدود کننده ۱/۵ متر» عمق نصب زهکشهای زیرزمینی ۰/۹۵ مترء حداکثر بار هیدرولیکی بین دو خط زهکشس ۰/۵ مترء عمق سطح ایستابی بین دو خط زهکشس تا سطح زمین ۰/۵ متر و شعاع لوله زهکشسی ۰/۰۵ متر در محاسبات منظور شده است. حدود تغییرات فواصل زهکشسهای هدایت هیدرولیکی خاک (متردرروز) ضریب زهکشی یا شدت تخلیه (متردرروز) میانگین فواصل را زیرزمینی (متر) زهکشسهای زیرزمینی رسی سنگین» رسی خیلی آهست ۵ سیلتی رسی» شنی رسی آهست ۳۵/ ۰1۱۲۵ رسی لومی» سیلتی رسی لومی تقریباً آهست ۰/۴۵۰ شنی رسی لومی, لومی ۰ ۱۵۰۰-۳۰ سیلتی لومی, شنی لومی تقریباً سرد ۳/۰۵۰۰ میانگین فواصل زهکشهای زیرزمینی (متر) # نام توصیفی ردیفهای ۱ تا ۶ به ترتیب: خیلی سنگین (۷.]1) سنگین (1]) تقریباً سنگین (۱/.]1) متوسط (۱) تقریباً سبک (-۱/1. 1) و سبک (-1) می‌باشد. توجه: ارقام فواصل زهکشهای زیرزمینی متن جدول میانگین دو رقم مربوط به کران‌های پایین و بالای هدایت هیدرولیکی خاک در کلاس مربوطه است. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - زهکشی زیرزمینی ۱۳۱ جدول (۱۳-۶)- نتایج محاسبه فواصل زهکشهای زیرزمینی برمبنای حالت ماندگار (همگام) برای شرایط متفاوت فیزیکی و هیدرولیکی خاکهای مختلف [برای کشت اصلی (زراعت برنج) در اراضی شالیزاری و مرطوب] عمق استقرار لایه محدود کننده ۲/۰ متر» عمق نصب زهکشسهای زیرزمینی ۱/۰ مترء حداکثر بار هیدرولیکی بین دو خط زهکشس ۰/۵ مترء عمق سطح ایستابی بین دو خط زهکش تا سطح زمین ۰/۵ متر و شعاع لوله زهکشی ۰/۰۵ متر در محاسبات منظور شده است. حدود تغییرات فواصل زهکشهای هدایت هیدرولیکی خاک (متردرروز) ضریب زهکشی یا شدت تخلیه (متردرروز) میانگین فواصل با زیرزمینی (متر) زهکشسهای زیرزمینی رسی سنگین» رسی خیلی آهست 1/۳۵ > ۹۸۳ ۹/۹۲ ۱۱/۳۵ سیلتی رسی» شنی رسی هرت ۰۱۲۵/۳۵ ۳۱۷۷ ۳۱/۳۵ ۳۳۴/۲۵ رسی لومیء سیلتی رسی لومی تقریباً آهست ۰/۴۱۵ ۴۳۵ ۴۰ ۳۳۰ شنی رسی لومیء لومی ۹ ۱/۵۰۰۰ ۶/۵ ۶۵۰ ۷۱۷/۴۰ سیلتی لومی, شنی لومی تقریباً سری ۵۰ -۳/۰۵۰ ۰ ۸۳/ع . 7۲ ۰ ۱۱۰/۲۵ شنی لومی ریزء لومی شنی ریز 434 ر ۳-۰ ۰ ۰ ۱۳۳/۶۳ ۰ ۱۳۳/۹۵ ۱۳۴۰/۷ میانگین فواصل زهکشهای زیرزمینی (متر) # نام توصیفی ردیفهای ۱ تا ۶ به ترتیب: خیلی سنگین (۱۷. 11) سنگین (11) تقریباً سنگین (۱/. 11) متوسط (۱/1) تقریباً سبک (-۱/. 1) و سبک (]) می‌باشد. توجه: ارقام فواصل زهکشهای زیرزمینی متن جدول میانگین دو رقم مربوط به کران‌های پایین و بالای هدایت هیدرولیکی خاک در کلاس مربوطه است. -------- صفحهٔ بعد -------- در اعماق ۵۱/۰ ۱/۵ و ۲/۰ متری از در اعماق ۰/۹۰ ۰/۹۵ و ۱/۰ متری حد ۰/۵۰ متر بین دو خط زهکش خاک در محدوده‌های ۰/۰۵ ۱۰/ متر در روز حاصله در جدول زیر ارایه شده اس فاصله نصب زهکشهای زیرزمینی برای رای کشت اصلی (زراعت برنج) در ارا فاصله عمق حداکثر ارتفاع سطح نصب زهکشهای ایستابی یا بار زیرزمینی از لایه هیدرولیکی بین دو محدوده کننده خط زهکش (متر) (متر) ۰ ۰۵ ۰.0۰ ۶۰ ۰.۵۵ ۵۰ 0۰ ۱/۱۰ ۱/۵ ۰/۵ ۱/۰ خاکها ۰/۰۵-۲/۰۰ متر در روز جدول (بدون احتساب میانگین‌های مینی محاسبه شده مبتنی بر رابطه 0 مینی محاسبه شده بر پایه معادله کر ۰ 1۱۵ ال ۲۵ لی ممعلی ت فیزیکی و هیدرولیکی خاکهای مختلف مرطوب] فواصل زهکشهای زیرزمینی محاسبه شده (متر) رابطه معادله میانگین دو روش محاسبه هوخهات کر کهام -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - زهکشی زیرزمینی ۱۳۳ - میانگین کل فواصل زهکشهای زیرزمینی محاسبه شده از دو روش مربوطه ۲۴/۱ متر * محاسبه فواصل زهکشسهای زیرزمینی برای کشت دوم در اراضی شالیزاری و مرطوب (زراعت شبدر برسیم) بطوریکه در مباحث قبل گفته شده یکی از اهداف مهم تهیه و تدوین این سری "مبانی و ضوابط طراحی " فراهم آوردن شرایط زراعی و محیطی (اکولوژیکی) مناسب *برای تنوع کاربری اراضی شالیزاری در مناطق مرطوب" کشور است. که امکان دستیایی به آن مستلزم تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری» از جمله بررسیهای امکان احداث سامانه‌های زهکشی در اراضی مورد زراعت سنتی "برنج" می‌باشد. استمرار کاربری اراضی شالیزاری بمنظور زراعت برنج آنهم به مدت یک و یا دو فصل زراعی در سال علاوه بر استفاده محدود از منابع خاک و اراضی, عدم بهره‌مندی موّئْر از پتانسیل‌های اقلیمی (آب و هوایی بخصوص مقادیر بارندگی قابل ملاحظه در فصول پاییز و زمستان)» قابل ملاحظه نبودن عایدات حاصل از زراعت تک کشتی برنج (در مقایسه با تنوع کاربری اراضی در دوره زراعی سالیانه)». محدودیت‌های ژنتیکی و اگرونومیکی عملکرد محصول زراعت برنج در واحد سطح و سایر عوامل طبیعی و غیرطبیعی از جمله رویکردهای قابل بیان برای "تنوع کاربری اراضی شالیزاری " است. بمنظور توجیه علمی این مهم که امکان تعمیم آن بطور تقریبی برای بخشهای قابل ملاحظه‌ای از اراضی شالیزاری و مرطوب کشور فراهم است. در زیر موارد مرتبط با کاربری اراضی شالیزاری استان مازندران که از نظر سطح زیرکشت رتبه اول و از نظر تولید محصول در جایگاه چهارم قرار دارد» مورد بررسی قرار می‌گیرد. در جدول (۱۵-۴) معدودی عوامل آب و هوایی (اقلیمی) استان مازندران (ایستگاه ساری) که برمبنای یک دوره آماری پنج ساله تهیه و تدوین گردیده ارایه شده است. بطوریکه از مندرجات جدول قابل استنباط است. میزان بارندگی سالیانه این استان ۷۸۸/۲۵ میلیمتر در سال می‌باشد که بطور تقریبی ۳/۲۲ برابر متوسط بارندگی سالیانه کشور و ۰/۹۳۲ میزان بارندگی سالیانه جهان است" این میزان بارندگی طی ۱۲۶ روز (بطور متوسط) ریزش می‌نماید بنابر این ۲۳۹ روز در سال شرایط غیربارندگی وجود دارد که هرگاه ۵۰ آن بعنوان روزهای مناسب برای عملیات فیزیکی میدانی منظور گردد میزان روزهای کاری بدون مشکل (شرایط غیرمرطوبی سطح خاک) معادل ۱۳۰ روز (چهار ماه حداقل در سال بصورت متناوب) می‌باشد. مقادیر حداقل و حداکثر بارندگی ماهیانه به ترتیب برابر با ۲۵/۶۴ (در مرداد ماه) و ۱۴۱/۰۴ (در آبان ماه) میلیمتر و متوسط مقدار بارندگی ماهیانه آن ۶۵/۶۹ میلیمتر می‌باشد به همین ترتیب جمع کل تبخیر سالیانه منطقه مورد بررسی ۱۰۳۸/۰ میلیمتر در سال است که مقادیر حداقل و حداکثر تبخیر ماهیانه به ترتیب ۲۸/۲۰ (در دی ماه) و ۱۶۴/۸۰ (در مرداد ماه) میلیمتر و متوسط میزان تبخیر ماهیانه آن ۸۶/۵ میلیمتر است. نکته قابل توجه اینکه در جریان مرداد ماه که مقدار بارندگی ۱ برای آگاهی مجدد به مندرجات مبحث مقدمه در فصل اول مراجعه شود ۲ سازمان بین‌المللی هواشناسی متوسط میزان بارندگی سالیانه جهان را ۸۶۰ میلیمتر اعلام نموده است. -------- صفحهٔ بعد -------- نو ده بازده جوازد توارده 7 مورد نسی تبخیر از سطح طشرت؟ کلاس (۸ ) (میلیمتر) -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - زهکشی زیرزمینی ۱۳۵ میزان تبخیر از سطح طشتک کلاس (۸) مقدار حداکثر را دارا می‌باشد. بطور کلی طی ماههای اردیبهشت لغایت مهرماه همواره تفوق میزان تبخیر بر مقدار بارندگی مشهود می‌باشد و طی دوره شش ماهه آبان لغایت فروردین میزان بارندگی بر مقادیر تبخیر فزونی دارد. برای بررسی دقیق‌تر موارد متدکره» مقادیر فصلی و سالیانه بارندگی» تبخیر» کمبود رطوبت (بارندگی) و نسبت‌های مربوطه در استان مورد بررسی تهیه و در جدول زیر آرایه شده است. [ارقام میانگین یک دوره آماری پنج ساله ۱۳۸۰-۱۳۸۶ می باشند] مقادیر متوسط ماهیانه فصول تفاضل بارندگی از (۸) (میلیمتر) ۱/۷۴ سالیانه ۷۸۸/۲۵ ۰ ۰ ۶/۶۹ ۵۰ ۳/۵ ۱/۳۳۹ همانگونه که از مندرجات این جدول استنباط می‌گردد نسبت‌های بارندگی به تبخیر (فصلی) در فصول بهار و تابستان به ترتیب ۱ و ۰/۲۶ می‌باشد و این در شرایطی است که درصد از بارندگی کل (سالیانه) فصول گفته شد به ترتیب ۲۰/۹۱ و ۱۳/۹۲ و درصد از تبخیر کل (سالیانه) این فصول به ترتیب ۳۱/۱۶ و ۴۰/۵ است. به بیانی دیگر فصول بهار و تابستان را بایستی به ترتیب دوره‌های خشکی "متوسط" و "مطلق" سال قلمداد نمود. این موارد بیانگر آنست که اقدام به هرگونه زراعت در شش ماهه اول سال در منطقه مورد بررسی بدون اقدام به عملیات آبیاری تکمیلی و بطور عمده اصولی بجز در بعضی سالهای کاملاً استثنایی و برای گیاهان بخصوص یا از نظر عملی غیرممکن و یا مقتصدانه نمی‌باشد. با یادآوری مجدد آنجه در جدول (۱۰-۴) ارایه شده است. ملاحظه می‌گردد که طول دوره زراعت برنج (از زمان آماده‌سازی زمین و عملیات گلخرابی تا پایان دوره برداشت) حدود ۱۴۱ روز (از دهه دوم فروردین لغایت اواخر مرداد یا دهه اول شهریور) است که طی این مدت زراعت برنج دارای نیاز خالص آبی ۶۴۰ میلیمتر (با احتساب آب لازم برای آماده‌سازی زمین برای کشت نشاء برنج) می‌باشد که با احتساب ۲۳۳ میلیمتر تراوشات عمقی در دوره زراعت, نیاز آبی گیاه برنج ۱۰۷۳ میلیمتر قابل محاسبه است که از کل این میزان ۱۴۵ میلیمتر آن از طریق بارندگی مور تأمین می‌گردد (جمع کل -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۶ . رهگ میزان بارندگی پنج ماهه اول سال یعنی فروردین لغایت مرداد ماه در حدود ۲۴۴ میلیمتر محاسبه شده است) و ‎٩۲۸‏ میلیمتر دیگر که بایستی از طریق آبیاری به مصرف زراعت برسد. با تعمق مجدد در ارقام گفته شده ملاحظه می‌گردد که حدود ۱۰۰ میلیمتر از جمع میزان بارندگی دوره گفته شده که معادل ۰ مترمکعب در هکتار برآورد می‌گردد. غیر موْئر متصور شده است. برای توجیه این مهم نسبت به تهیه جدول, حداکثر مقادیر بارندگی مشاهده شده یک. دو و پنج روزه دوره آماری گفته شده در منطقه مورد بررسی اقدام که موارد در جدول (۱۷-۴) ارایه گردیده در روشهای کشت و آبیاری زراعت برنج بطور سنتی عملیات آبیاری در اکثر شرایط بصورت غرقاب دایم و در اراضی تجهیز و نوسازی شده بطور اصولی می‌بایستی از روش آبیاری غرقاب متناوب استفاده بعمل آید که در ارتباط با جدول اخیر موارد به تفکیک به شرح زیر می‌تواند مورد تحلیل و نتیجه‌گیری قرار گیرد. (ایستگاه ساری) [طی سالهای ۱۳۸۰-۱۳۸۶ شمسی] حداکثر بارندگی ثبت شده دو | حداکثر بارندگی ثبت شده ‏ حداکثر بارندگی روزانه روز متوالی پنج روز متوالی (میلیمتر) سال آماری (شمسی) | زمان وقوع ما - روش آبیاری غرقاب دایم در دهه سوم اردیبهشت و پنج روزه متوالی با مقادیر ۳۶/۴ ۳۰/۵ و ۴۸/۰ میلیمتر که به ترتیب در دهه‌های دوم و سوم فروردین و -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - زهکشی زیرزمینی ۱۳۷ دهه دوم تیر ماه احتمال وقوع آن متصور است (با احتمال وقوع هر پنج سال یکبار) بدلیل مشخص نبودن زمان واقعی بارندگی از یک طرف و غرقاب بودن سطح مزرعه شالیزاری از جهت دیگرء بطور عمده بصورت رواناب سطحی از محل سرریز پشته‌ها تخلیه (بارندگی یک روزه) و یا تعلیق عملیات آبیاری (بارندگی‌های دو روزه متوالی و پنج روزه متوالی) آنهم بطور متوسط برای دوره‌های زمانی کوتاه مدت ۳/۰ و ۵/۰ روز (به ترتیب برای حداکثر مقادیر بارندگی دو و پنج روزه متوالی) گردد که بدلیل روش سنتی آبیاری غرقاب دایم و عدم وجود تجهیزات کنترل میزان آب ورودی به قطعات و کرتهای زراعی امکان کاربرد برنامه آبیاری تعلیقی بعید بنظر می‌رسد بنابراین مقادیر بارندگی گفته شده نیز بصورت رواناب تخلیه می‌گردند. - روش آبیاری غرقاب متناوب این شرایط در اراضی تجهیز و نوسازی شده شالیزاری قابلیت کاربرد دارد. در این قبیل اراضی بدلیل عملیات تسطیح, کرت‌بندی» پشته‌سازی و تعبیه تجهیزات کنترل میزان آب ورودی به واحدهای زراعی و قطعات مربوطه هم چنین نصب سرریزهای قابل تنظیم برای کنترل عمق آب و تخلیه میزان آب استغراقی بروی سطح قطعات زراعی در ایام ضروری (زهکش سطحی اراضی طبق برنامه تنظیمی با توجه به مرحله رشد و نمو گیاه برنج) فراهم خواهد بود بنابراین مقادیر بارندگی‌های یک» دو و پنج روزه متوالی می‌تواند بنحو موثر و مطلوبی با اعمال مدیریت‌های لازمه به مصرف برسد در چنین شرایطی نیز دو حالت می‌تواند متصور باشدء مورد اول اینکه وقوع بارندگی‌ها (با مقادیر و زمان‌های وقوع بیان شده در مبحث قبل) در شرایطی اتفاق افتد که عمق آب استغراقی برروی سطح مزرعه به میزان حداکثر است که در این شرایط بارندگی‌های یک روزه بصورت رواناب سطحی از تجهیزات سرریز مرزها تخلیه خواهد شد و در شرایط وقوع بارندگی‌های متوالی دو و پنج روزه امکان اعمال عملیات آبیاری تعلیقی فراهم است و فقط در شرایطی که زمان وقوع بارندگی‌ها (یک» دو و پنج روزه) مصادف با دوره زهکشی سطحی اراضی شالیزاری باشد» طول دوره زهکشی بدلیل بارندگی‌های پیش‌بینی نشده از قبلء طولانی‌تر خواهد شد. لیکن بدلیل عدم حساسیت گیاه برنج به شرایط مرطوبی بودن نسبی برای یک دوره کوتاه‌مدت, امکان بروز خسارت جدی و کاهش در عملکرد محصول نهایی می‌تواند بطور جدی متصور نباشد. تَذ کر : موارد کاربرد دیگر مندرجات جدول مورد بحث مشروط به طولانی‌تر بودن دوره آماری (۱۰-۳۰ ساله) که منتج به حصول ضرایب اطمینان بیشتری برای برآورد دوره بازگشت و احتمال وقوع مجدد مقادیر بارندگی‌های مورد نظر در ایام مذکور است می‌تواند بنحو مطلوبی در برآورد "رواناب سطحی در اراضی شالیزاری" مورد استفاده قرار گیرد. پس از برداشت محصول شلتوک بطریق دستی (در اراضی سنتی) و یا با استفاده از دروگرهای ماشینی (در قطعات بزرگ زراعی و یا اراضی تجهیز و نوسازی شده) در شرایط مطلوب بودن ویژگی‌های زهکشی داخلی خاکهای اراضی شالیزاری که در چنین حالتی سطح ایستابی آب زیرزمینی در اعماق حداقل ۰/۴-۰/۵ متر از سطح خاک مزرعه استقرار داشته باشد (در غیر این صورت احداث نوعی سامانه زهکشی ضروری خواهد بود) در بعضی مناطق و با توجه به واریته برنج مورد زراعت با انجام بعضی اقدامات لازم می‌توان به عنوان یک پتانسیل افزایش تولید برنج شرایط "برداشت عملکرد رتون" شلتوک" را با توجه به شرایط مطلوب آب و هوایی منطقه فراهم آورد"ء البته دستیابی به این توانمندی تولید برای گیاه برنج مستلزم رعایت موارد خاصی در ارتباط با عملیات برداشت (درو نمودن بوته‌ها) می‌باشد. در شرایطی که وضعیت زهکشی قطعات زراعی نامطلوب باشد (زهداری کامل یا شرایط ماندابی سطح ۱-۰ ۲- برای آگاهی تفصیلی» پیشنهاد می‌گردد به نشریه فنی "برداشت عملکرد رتون به عنوان یک پتانسیل افزایش تولید برنج و بررسی مطالعات انجام -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۴۸ زهکشی اراضی) بدون اقدام به احداث نوعی سامانه زهکشی برای اراضی مسئله‌دارء امکان تنوع کاربری اراضی شالیزاری در فصول پاییز و زمستان که مصادف با کاهش نسبی میزان تبخیر و افزایش مقدار بارندگی می‌باشد. عملی بنظر نمی‌رسد در حالت مطلوب بودن شرایط زهکشی خاکهای اراضی شالیزاری (بطور طبیعی و یا با اعمال تمهیدات لازم برای احداث نوعی سامانه زهکشی) و با آگاهی قبلی از اینکه در نظر است زراعت دیگری پس از برداشت برنج مورد اقدام قرار گیرد. درو کردن بوته‌های گیاه برنج بایستی بصورت کف‌بپُر نمودن ساقه‌های گیاه و یا برجای ماندن بقایای ساقه گیاه با ارتفاع حداقل بانجام رسد. در محدوده مورد نظر (استان مازندران) اقدام به کشت دوم (زراعت شبدر برسیم) در نیمه‌های دوم شهریور یا اول مهر ماه با اجرای عملیات حداقل خاک‌ورزی و یا بدون خاک‌ورزی و بصورت کشت مستقیم بذور (دست‌پاشی و یا استفاده از روشهای مشابه) عملی می‌باشد. در طول دوره کشت تا برگرداندن بقایای زراعت شبدر به خاک حدود ۵/۰ ماه بطول می‌انجامد که طی این مدت است که می‌تواند علوفه تازه و مورد نیاز دامهای اهلی را تأمین نماید. بدلیل فراهم نبودن شرایط زهکشی مطلوب داخلی خاکهای اراضی شالیزاری در حال حاضر کشت شبدر برسیم محدود می‌باشد و بدلیل عدم وجود ماشین‌های خشک کن,» علوفه تولیدی (شبدر تازه) در شرایط فعلی بجای برداشت, از روش چرانیدن دامها در سطح قطعات و کرتهای (تعلیف مستقیم) استفاده بعمل می‌آید. برای دستیابی به میزان عملکرد مناسب» ضرورت کاربرد حداکثر ۵۰ کیلوگرم در هکتار کود آوره در یک یا چند نوبت وجود خواهد داشت. اقدام به زراعت شبدر برسیم بعنوان کشت دوم در اراضی شالیزاری نه تنها به دلیل تولید علوفه, بلکه به لحاظ بهبود ویژگی‌های فیزیکی خاک. افزایش میزان مواد آلی و ازت خاک که از طریق تثبیت ازت بوسیله باکتریهای هم زیست با ریشه گیاه شبدر برسیم بانجام می‌رسدء هم‌چنین بهره‌مندی موْئر از مقادیر بارندگی‌های ماههای مربوطه» قابل ملاحظه است. برای پیشگیری از بروز تأخیر در زمان کشت برنج بعنوان گیاه اصلی ضرورت دارد تا در جریان بهمن یا اسفند ماه نسبت به زیر خاک نمودن بقایای شبدر برسیم (یس از آخرین چرای دامها) اقدام لازم بعمل آید. نکته: هرچند در سالهای اخیر توجهات خاصی معطوف به گسترش کشت گیاه کلزا بعنوان نوعی گیاه روغنی گردیده و امکان کشت بدون نیاز به عملیات آبیاری آن در فصول پاییز و زمستان در منطقه مورد بررسی نیز فراهم است» لیکن بدلیل طولانی بودن طول دوره زراعت و امکان برداشت آن در اوایل تا اواسط خرداد ماه امکان اقدام به زراعت برنج (بعنوان کشت اول) فراهم نخواهد بود. مگر آنکه بجای آن از زراعت تابستانه دیگری با طول دوره رشد کوتاه (سه تا چهار ماهه) استفاده بعمل آید. بطوریکه در مبحث ۳-۷-۴ گفته شد اقدام به زراعت شبدر برسیم (به عنوان کشت دوم) در منطقه مورد مطالعه مستلزم کنترل سطح ایستابی آب زیرزمینی در عمق حداقل ۰/۴ متر از سطح خاک مزرعه طی دوره زراعت می‌باشد و همانگونه که در مباحث پیشین مورد تذکر قرار گرفت اقدام به زراعت شبدر برسیم در منطقه بدون نیاز به کاربرد آب آبیاری (اصولی و یا تکمیلی) عملی می‌باشد. بدین ترتیب ضرورت بررسی مجدد آرقام و اطلاعات هواشناسی منطقه وجود خواهد داشت. در اجرای این مهم نسبت به تهیه جدول مقادیر بارندگی, تبخیر از سطح طشتک کلاس (۸) تفاوت بارندگی از تبخیر و مقادیر متوسط نفوذ عمقی در ماهمهای مختلف (شهریور لغایت بهمن ماه) بر پایه دوره آماری پنج ساله اقدام بعمل آمد که نتایج در جدول زیر نشان داده شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل جدول (. -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۵۰ ۰ 3 رهکسی بررسی موارد مندرج در جدول نشان می‌دهد که طی این دوره شش ماهه مقادیر بارندگی و تبخیر به ترتیب برابر با ۵۰۴/۴۰ و ۲۶۱/۴۸ میلیمتر با متوسط ماهیانه ۸۴/۰۷ و ۶۰/۲۵ میلیمتر می‌باشد که نه تزها میزان کمبود آبی مطرح نمی‌باشدء بلکه رقمی در حدود ۱۴۲/۹۲ میلیمتر بارندگی مازاد نیز وجود دارد که می‌تواند بصورت نفوذ عمقی در ماههای مربوطه از سطح اراضی تخلیه گردد (با متوسط میزان ماهیانه ۲۳/۸۲ میلیمتر) هر گاه میزان نیاز آبیاری گیاه شبدر طی یک دوره شش ماهه معادل میزان تبخیر از سطح طشتک کلاس (۸) در دوره مشابه, منظور شود با کسر متوسط میزان نفود عمقی حاصل از بارندگی (۲۲۷/۷۶ میلیمتر) مقدار تبخیر و تعرق گیاه معادل ۲۱۸/۵۶ میلیمتر بطور تقریبی قابل برآورد است"ُ. هم چنین میزان متوسط نفوذ عمقی حاصل از بارندگی مازاد برابر ۰/۱۲۶ و ۳/۸ میلیمتر در روز (بصورت روزانه و ماهیانه) است. حداکثر میزان نفوذ عمقی برابر با ۲/۹۹۳ میلیمتر در روز (در دهه سوم آبان ماه) می‌باشد. نتیجه می‌گردد که برای محاسبه فواصل زهکشهای زیرزمینی به رقم اخیر که بطور تقریبی دو برابر ضریب زهکشی و یا شدت تخلیه روزانه بکار رفته در محاسبه فواصل زهکشهای زیرزمینی برای زراعت اصلی (گیاه برنج) است» نیز بایستی بذل توجه نمود. هرگاه فرض شود که همین نسبت (دو برابر ضریب زهکشی زیرزمینی) برای مناطق هم‌جوار یعنی استانهای گیلان و گلستان نیز صادق باشد. با کاربرد مقادیر تراوشات عمقی برای کشت دوم (شبدر برسیم) متذکره یعنی ۰/۰۰۳ ۴ و ۰/۰۰۵ میلیمتر در روز انجام بررسیهای لازم درخصوص تعیین (برآورد) هدایت هیدرولیکی اشباع خاکها با بافت‌های متفاوت» اعمال فرضیه اینکه عمق استقرار لایه محدود کننده در اعماق ۵۱/۰ ۱/۵ و ۲/۰ متری از سطح خاک قرار داشته باشدء منظور نمودن عمق نصب زهکشهای زیرزمینی (لوله‌ای مزرعه‌ای) در اعماق ‎,۰/٩‏ ۰/۹۵ و ۱/۰ متری از سطح مزرعه و با توجه به موارد بیان شده در مباحث قبل و منظور نمودن حداکثر بار هیدرولیکی (أبی) بین دو خط زهکش در حد ۰/۵ متر که منتج به ایجاد عمق سطح ایستابی (بین دو خط زهکش تا سطح زمین) در محدوده‌های حداقل ۰/۴, ۰/۴۵ و ۰/۵۰ متر خواهد شد که در چنین شرایطی عمق لازم برای توسعه ریشه گیاه شبدر و تنوع کاربری اراضی (کشت اول پس از شبدر برسیم» یعنی زراعت برنج) بصورت توامان فراهم خواهد بود. با کاربرد روابط مبتنی بر حالت جریان ماندگار (همگام) که استفاده از آنها برای محاسبه فواصل زهکشهای زیرزمینی در اراضی شالیزاری و مرطوب در اکثر منابع معتبر توصیه شده است اقدام بعمل آمد که نتایج حاصل بعنوان "راهنما" در جداول زیر ارایه شده است. ]۲۱۸/۵۶ - ۳۶۱/۴۸ )۲۲۴/۷۶ - ۸۴/۸۴( [ -------- صفحهٔ بعد -------- عمق استقرا توجه: ارقام فواصا م - زهکشسی زیرزمینی جدول (۱۹-2)- نتایج ر لایه محدود کننده ۱/۰ مترء عمق نصب ز میانگین فواصل زهکشها یفهای ۱ تا ۶ به ترتیب: خیلی سنگین (۷/.]1 شنی لومی و شنی که از نظر توصیفی خیلی س زهکشهای زیرزمینی متن جدول میانگین دو ۱ محاسبه فواصل زهکشسهای زیرزمینی برمبنای حال [برای کشت دوم در اراضی ز هکشهای زیرزمینی ۰/۹ مترء حداکثر بار هیدرول زهکشی ۰/۰۵ متر در هدایت هیدرولیکی خاک (متردرروز) ی زیرزمینی (متر) » سنگین (1آ)» تقریباً سنگین (۱/1. 11) متوسط (]/۱ رقم مربوط به کران های پایین و بالای هدایت هیدرول ۱۹۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۹۲ نهک جدول (۲۰-۶)- نتایج محاسبه فواصل زهکشهای زیرزمینی برمبنای حالت ماندگار (همگام) برای شرایط متفاوت فیزیکی و هیدرولیکی خاکهای مختلف [برای کشت دوم در اراضی شالیزاری و مرطوب (شبدر برسیم)] عمق استقرار لایه محدود کننده ۱/۵ مترء عمق نصب زهکشسهای زیرزمینی ۰/۹۵ مترء حداکثر بار هیدرولیکی بین دو خط زهکشس ۰/۵ مترء عمق سطح ایستابی بین دو خط زهکس تا سطح زمین ۰/۶۵ متر و شعاع لوله زهکشسی ۰/۰۵ متر در محاسبات منظور شده است. حدود تغییرات فواصل زهکشم‌های هدایت هیدرولیکی خاک (متردرروز) ضریب زهکشی یا شدت تخلیه (متردرروز) ۱ زیرزمینی (متر) ی ۴/۹۱ ۵/۸۵ ۰/۱۲۵۵ ۱۰/۳۷ ۱۳/۳۱ رسی لومی» سیلنی رسی لومی تقریباً هس ۰/۴۸۵ ۳/۱ ۳۳/۸ شنی رسی لومی» لومی : ۱۵۰۰-۳۰ ۳۳/۶۶ ۳۹/۹۱ سیلتی لومی, شنی لومی تقریباً سرب ۳/۰۵۰۰ ۳۸۹ ۵/۳۴ شنی لومی ریزء لومی شنی ریز 44 ِ ره مه .1 ۶/۸ ۷/۳ میانگین فواصل زهکشهای زیرزمینی (متر) # نام توصیفی ردیفهای ۱ تا ۶ به ترتیب: خیلی سنگین (۱۷. 11) سنگین (11) تقریباً سنگین (۷/. 11) متوسط (//۸) تقریباً سبک (-]۱. 1) و سبک (1) می باشد. توجه: ارقام فواصل زهکشهای زیرزمینی متن جدول میانگین دو رقم مربوط به کران های پایین و بالای هدایت هیدرولیکی خاک در کلاس مربوطه است. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - زهکشی زیرزمینی جدول ( ۲۱-۶)- نتایج محاسبه فواصل زهکشسهای زیرزمینی برمب [برای کشت دوم در | عمق استقرار لایه محدود کننده ۲/۰ متر» عمق نصب زهکشسهای زیرزمینی ۱/۰ متر حداکثر بار زهکن ۰.۵ هدایت هیدرولیکی خاک (متردرروز) ردیف می‌شگنرس ا خواست ۰۳:۳۱:۷۵ هس اس ۵ ۳ وی سلی س‌وی ی یات ۸۵۷/۰۰۰ ۳ یلوط ۱۵۰۰-۲۳۰ 4 سلق‌لوی‌شیلوی ی بان ۲/۵۵۰-:۲/:۵ ۶ شنی لومی ریز لومی شنی ریز 8 س ی ۳ میانگین فواصل زهکشهای زیرزمینی (متر) # نام توصیفی ردیفهای ۱ تا ۶ به ترتیب: خیلی سنگین (4)۲.]1 سنگین (1]) تقریباً سنگین (۱/1.]1) « بافت خاکهای شنی لومی و شنی که از نظر توصیفی خیلی سبک (.]. ۷) محسوب می‌گردند. نیز شامل وجه: ارقام فواصل زهکشهای زیرزمینی متن جدول میانگین دو رقم مربوط به کران های پایین و بالای هدا نای حالت ماندگار (همگام) برای شرایط متفاوت فیزیکی اضی شالیزاری و مرطوب (شبدر برسیم)] هیدرولیکی بین دو خط زهکشس ۰/۵ مترء عمق سطح ای متر در محاسبات منظور شده است. ضریب زهکشی یا شدت تخلیه (متردرروز) ۰ 2۰ ۰ ۸ ۷/۶۵ ۱۱/۸ ۱۳/۰ ۳۳/۹۲ ۳۳/۹۰ ۴ 0/۳۰ 01/۹۰ ۷۱/۴۰ ۷۳۳/۵۶ ۹/۹۰ ۳۹/۵۹ ۴۱/۳۳ ۴۳/۹۸ توسط (۸/1) تقریباً سبک (-].۱/1) و سبک (-]) می باشد. اطلاعات مندرج در ردیف ۶ جدول هستند. ۱۹۳ مختل ش تا سطح زمین ۰/۵ متر و شعاع لوله حدود تغییرات فواصل زهکشهای زیرزمینی (متر) ۱۳۳۰ ۱۴۳۷۱ ۴۰/۱ ۳ ۳۰ ۳۳ 0/۹۰ ۹/۹۰ ۸/۳ ۷۳/۵۶ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۹۳۴ هک - عمق استقرار لایه محدود کننده در اعماق ۵۱/۰ ۱/۵ و ۲/۰ متری از سطح خاک . - عمق نصب زهکشهای زیرزمینی در اعماق ۰/۹۰ ۰/۹۵ و ۱/۰ متری از سطح مزرعه. - حداکثر بار هیدرولیکی (آبی) در حد ۰/۵۰ متری بین دو خط زهکش. - عمق سطح ایستابی بین دو خط زهکش تا سطح خاک حداقل ۰/۴۰ ۰/۴۵ و ۰/۵۰ متر. - مقادیر هدایت هیدرولیکی اشباع خاک در محدوده‌های ۰/۰۵ ۰/۱۰ ۰/۱۵ ۰/۲۰ ۰/۲۵ ۰/۵۰ ۰/۷۵ ۵/۰۰ ۵/۲۵ ۵0/۵0 ۵ و ۲/۰۰ متر در روز. - ضریب زهکشی, شدت تخلیه (تراوشات عمقی) در محدوده های ۰/۰۰۳۰ ۰/۰۰۴۰ و ۰۰۵۰/ متر در روز. - کاربرد دو رابطه معتبر تعیین فاصله زهکشهای زیرزمینی در حالت جریان ماندگار (همگام) رابطه هوخهات و کرکهام اقدام بعمل آمد که خلاصه نتایج حاصله در جدول زیر ارایه شده است. جدول (۲۲-2)- متوسط عمق و فاصله نصب زهکشسهای زیرزمینی برای شرایط متفاوت فیزیکی و هیدرولیکی خاکهای مختلف [ برای کشت دوم در اراضی شالیزاری و مرطوب (شبدر برسیم)] فواصل زهکشسهای زیرزمینی محاسبه شده (متر) ۳.۳ ۳۵ # حدود تغییرات هدایت هیدرولیکی اشباع خاکها ۰/۰۵-۲/۰۰ متر در روز حدود تغییرات ضریب زهکشی یا شدت تخلیه (تراوشات عمقی) ۰۰/۰۰۳۰ ۰/۰۰۴۰۰ و ۰/۰۰۵۰ متر در روز نکته: ارقام مندرج در متن جدول (بدون احتساب میانگین های مربوطه) به شرح زیر می باشد: - میانگین فواصل زهکشهای زیرزمینی محاسبه شده مبتنی بر رابطه هوخهات ۲۱/۱ متر - میانگین فواصل زهکشهای زیرزمینی محاسبه شده بر پایه معادله کرکهام ۱۷/۵ متر - میانگین کل فواصل زهکشهای زیرزمینی محاسبه شده از دو روش مربوطه ۰ ۱۹/۳ متر -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - زهکشسی زیرزمینی ۱۹۵ * مقایسه نتایج محاسبه فواصل زهکشهای زیرزمینی برای کشت‌های اصلی (برنج) و دوم (شبدر برسیم) در اراضی شالیزاری و مرطوب شرح تفصیلی چگونگی تعیین فاکتورهای موّثر در تعیین اعماق نصب و محاسبه فواصل زهکشهای زیرزمینی (مزرعه‌ای) برای اراضی شالیزاری و مرطوب با دو دیدگاه استفاده از اراضی برای زراعت اصلی (گیاه برنج) و تنوع کاربری اراضی با لحاظ نمودن زراعت کشت دوم (شبدر برسیم) در خاکهای اراضی شالیزاری و مرطوب و به تفکیک در مباحث قبل بیان گردید. با مروری مجدد بر آنچه در بخشهای قبلی مورد استفاده و رعایت بوده است. ملاحظه می‌شود که در شرایط یکسان بودن ویژگی‌های فیزیکی و هیدرولیکی خاکها از جمله: ضرایب هدایت هیدرولیکی, اعماق استقرار لایه محدود کننده در نیمرخ خاکهاء اعماق نصب زهکشهای زیرزمینی (مزرعه‌ای) و غیره» عامل متغیر اصلی نوع گیاهان (برنج و شبدر برسیم) با ویژگی‌های خاص زراعی و اکولوژیکی می‌باشد که اقدام به زراعت برنج بدون عملیات آبیاری اصولی غیرممکن و بالعکس انجام زراعت شبدر برسیم با استفاده از شرایط مناسب اقلیمی (میزان و پراکنش بارندگی) بدون نیاز به کاربرد آب آبیاری مقدور می‌باشد. این موضوع منتج به حصول دو میزان ضریب زهکشی یا شدت تخلیه عمقی می‌گردد که میزان آن برای زراعت برنج در مناطق مورد بررسی با اعمال مدیریت‌های مطلوب زراعی و آبیاری بطور تقریبی نصف مقدار تراوشات عمقی طبیعی حاصل از بارندگی در دوره زراعت شبدر برسیم می‌باشد که این میزان اختلاف می‌تواند بروی محاسبه فواصل زهکشهای زیرزمینی (با فرض ثابت بودن سایر متغیرهای مربوطه) اثرگذار باشد. از آنجایی که در شرایط تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری در صورت ضرورت بایستی فقط یک فاصله برای تعبیه زهکشهای زیرزمینی انتخاب و توصیه گردد. بدین دلیل لزوم بررسی مسئله و ارایه راهکارهای عملی و اقتصادی مطرح خواهد بود. در جدول (۲۳-۴) نتایج محاسبه فواصل زهکش‌های زیرزمینی برای شرایط بیان شده ارایه گردیده است. -------- صفحهٔ بعد -------- ۱ ۵۶ / جدول (۳۳-2)- مقایسه نتایج محاسبه فواصل زهکشسهای زیرزمینی برای کشتهای اصلی (برنج) و دوم (شبدر برسیم) در اراضی شالیزاری و مرطوب [ ارقام متن جدول برحسب متر می‌باشند] ضریب زهکشی عمقی با شدت تخلیه (متر در روز) و میانگین فواصل زهکشهای زیرزمینی (متر) ۹۵ ۰۰ میانگین یگ یط مت ید مه میانگین رگ خی مت دمم میانگین فواصل فواصل فواصل زراعت | شبدر | رر, زراعت شبدر ان ., زراعت ۱ شبدر ان م., ۱ زهکشهای ۱ زهکشسهای ۱ زهکشهای ریررمبی ریررمبی ربررمیبی (متر) (متر) (متر) ۱/۰ 3 ۹ ۱/۵ ۲/۰ # حدود تغییرات هدایت هیدرولیکی اشباع خاکها ۰/۰۵-۲/۰۰ متر در روز حداکثر بار هیدرولیکی بین دو خط زهکش ۰/۵ متر. 8 عمق سطح ایستابی بین دو خط زهکش تا سطح زمین برای اعماق استقرار مندرج در جدول به ترتیب ۰/۴ ۰/۴۵ و ۰/۵۰ متر -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - زهکشی زیرزمینی ۱۵۹۷ با بررسی مندرجات جدول (۲۳-۴) نکات زیر قابل نتیجه‌گیری و | ستنباط می‌باشد: * افزایش عمق نصب زهکشهای زیرزمینی(مزرعه‌ای) در محدوده‌های تعیین شده ۰/۹-۱/۰ متر اثر قابل ملاحظه‌ای بروی فواصل زهکشهای زیرزمینی محاسبه شده در شرایط بدون تغییر بودن سایر عوامل مورد استفاده در محاسبات ندارد بدین دلیل حسب مورد می‌توان یکی از اعماق ‎۰/٩‏ ۰/۹۵ و ۱/۰ متر را برای نصب زهکشهای زیرزمینی انتخاب نمود. * عمیق‌تر بودن محل استقرار لایه محدود کننده (از سطح مزرعه) در نیمرخ خاک. اثر قابل ملاحظه‌ای بروی فواصل زهکشهای زیرزمینی در شرایط یکسان بودن سایر عوامل مورد کاربرد در محاسبات دارد. در نتیجه هرچه عمق استقرار لایه محدود کننده در نیمرخ خاکها زیادتر باشد بدین دلیل فواصل بین زهکشهای زیرزمینی (مزرعه‌ای) افزایش حاصل می‌نماید. * افزایش ضریب زهکشی عمقی یا شدت تخلیه بمیزان دو برابر که بدلیل لحاظ نمودن کشت دوم (شبدر برسیم) در تناوب زراعی با زراعت اصلی (گیاه برنج) در شرایط تنوع کاربری اراضی شالیزاری و مرطوب ممکن است حاصل گردد. در حالت عدم تغییر سایر عوامل, منتج به کاهش ۳۰ در محاسبه فواصل زهکشهای زیرزمینی می‌شود؟. بدین ترتیب با ضرب نمودن فواصل زهکشهای زیرزمینی محاسبه شده برای زراعت اصلی (برنج) در ضریب ۰/۷ فواصل زهکشهای زیرزمینی مربوطه برای کشت دوم (شبدر برسیم) بطور تقریبی قابل برآورد خواهد بود. * کاهش ضریب زهکشی عمقی یا شدت تخلیه در مقایسه با ضریب زهکشی عمقی کشت دوم (شبدر برسیم) که در شرایط تنوع کاربری اراضی برای کشت اصلی (زراعت برنج) ضرورت توجه و اعمال می‌یابد. منجر به افزایش ۴۰ در محاسبه فواصل زهکشهای زیرزمینی در مقایسه با زراعت شبدر برسیم خواهد شد. * در شرایط ثابت بودن متغیرهایی نظیر عمق استقرار لایه محدود کننده در نیمرخ خاک, عمق نصب زهکشهای زیرزمینی در مزرعه. عمق سطح ایستابی بین دو خط زهکش تا سطح زمین» حداکثر بار هیدرولیکی (أبی) بین دو خط زهکش» ضریب زهکشی عمقی یا شدت تخلیه, فواصل زهکشهای زیرزمینی با ریشه دوم هدایت هیدرولیکی اشباع خاک تغییر می‌یابد**. * در شرایط محدوده‌های عوامل بکار رفته در محاسبه فواصل زهکشهای زیرزمینی مندرج در جدول مورد بحث, هرگاه فواصل زهکشهای زیرزمینی محاسبه شده برای زراعت اصلی (گیاه برنج) در ضریب ۰/۸۵ ضرب شود میانگین فواصل زهکشهای زیرزمینی برای شرایط تنوع کاربری اراضی شالیزاری و مرطوب حاصل می‌گردد**. تَذکر: بمنظور بررسی دقیق‌تر و امکان مقایسه مطلوب‌تر نتایج محاسبه فواصل زهکشهای زیرزمینی برای کشت‌های اصلی (زراعت برنج) و دوم (شبدر برسیم) و تنوع کاربری اراضی شالیزاری و مرطوب جداول (۲۴-۴) (۲۵-۴) و (۲۶-۴) تهیه و آرایه گردیده # فاصله زهکشهای زیرزمینی در حالت ماندگار (همگام) با ریشه دوم ضریب زهکشی عمقی یا شدت تخلیه نسبت عکس دارد. فاصله زهکشهای زیرزمینی در حالت ماندگار (همگام) با ریشه دوم هدایت هیدرولیکی خاک نسبت مستقیم دارد. میانگین فواصل زهکشهای زیرزمینی (متر) مندرج در جدول, میانگین فواصل زهکشهای زیرزمینی برای زراعتهای برنج و شبدر برسیم در حالت مربوطه است. -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۵۹۸ * نتیجه‌گیری از مباحث محاسبه و تعیین فواصل زهکشهای زیرزمینی برای تنوع کاربری اراضی شالیزاری و مرطوب در بخشهای پیشین موارد مرتبط با محاسبه فواصل زهکشهای زیرزمینی برای حالت‌های مختلف کاربری اراضی یعنی: کشت اصلی (گیاه برنج)» کشت دوم پس از برداشت زراعت برنج (شبدر برسیم) و تنوع کاربری اراضی شالیزاری و مرطوب (تناوب زراعی برنج- شبدر برسیم) مورد بحث و بررسی قرار گرفت. همانگونه که در مباحث قبلی بیان گردید امکان محاسبه و تعیین فواصل زهکشهای زیرزمینی برای هر کدام از شرایط متذکره مستلزم در نظر گرفتن عوامل طبیعی و غیرطبیعی متعددی است که برخی از این عوامل (پارامترها) بصورت مستقیم و معدود پارامترهای دیگر بصورت ضمنی (غیرمستقیم) بایستی مورد رعایت و کاربرد باشد. که تجلی آثار این متغیرها در محاسبه عمق و فاصله زهکشهای زیرزمینی منعکس می‌باشد. بدلیل تعدد عوامل مذکورء آرایه راهکارهای مبتنی بر هر پارامتر منفرد و مجرد بسیار دشوار می‌نماید بدین دلیل حتی‌المقدور لازمست که تأکید بر ویژگی‌های فیزیکی و هیدرولیکی خاکهای مختلف متمرکز باشد زیرا فواصل زهکشهای زیرزمینی محاسبه شده برای شرایط متفاوت کاربری خاکها و اراضی قبلاً متأثر از سایر عوامل طبیصی و غیرطبیعی مترتبه بوده‌اند. با توجه به بررسی‌های انجام یافته در جدول (۲۷-۴) احتیاجات زهکشی زیرزمینی خاکهای مختلف بر مبنای عمق استقرار لایه محدود کننده و هدایت هیدرولیکی خاک (که بطور مستقیم به بافت و ویژگی‌های فیزیکی آن مرتبط می‌باشد) برای تنوع کاربری اراضی شالیزاری و مرطوب ارایه گردیده است. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - زهکتسی زیرزمینی ۱۵۹ جدول (۲۶-2)- نتایج محاسبه فواصل زهکشسهای زیرزمینی برمبنای حالت ماندگار (همگام) برای شرایط متفاوت فیزیکی و هیدرولیکی خاکهای مختلف اراضی شالیزاری و مرطوب زهکشی ۰/۰۵ متر در محاسبات منظور شده است. . ۱ را ری را ۱ حدود تغییرات فواصل زهکشهای هدایت هیدرولیکی خاک (متردرروز) ضریب زهکشی عمقی یا شدت تخلیه (متردرروز) و میانگین فواصل زهکشهای زیرزمینی (متر) زهکشهای زهکشهای زهکشهای زراعت شبدر زراعت شبدر زراعت شبدر زیرزمینی (متر) زیرزمینی (متر) زیرزمینی (متر) برنج برسیم برنج برسیم برنج برسیم رسی سنگین» رسی خیلی آهست 1۳۵ > رسی لومیء سیلتی رسی لومی تقریباً آهست ۰/۴۵۰ شنی رسی لومی» لومی : ۱/۵۰۰۰ سیلتی لومی؛ شنی لومی تقریباً سرد ۳/۰۵۰۰ شنی لومی ریزء لومی شنی ریز #4 ر ,>> میانگین فواصل زهکشهای زیرزمینی (متر) ۳۱۳/۱۴ ۳/۵۷ ۲۱/۳۸ ۲۱۳/۹۴ ۴ ۲۸/۳۶ ۳۱/۸۷۸ # نام توصیفی ردیفهای ۱ تا ۶ به ترتیب: خیلی سنگین (۱/. 11) سنگین (1]) تقریباً سنگین (۱/.]1) متوسط (۱1) تقریباً سبک (۱/1. 1) و سبک (1) می باشد. #* بافت خاکهای شنی لومی و شنی که از نظر توصیفی خیلی سبک (]۱/. 1) محسوب می‌گردند. نیز شامل اطلاعات مندرج در ردیف ۶ جدول هستند. ‏ نوجه: ارقام فواصل زهکشهای زیرزمینی متن جدول میانگین دو رقم مربوط به کران های پایین و بالای هدایت هیدرولیکی خاک در کلاس مربوطه است. -------- صفحهٔ بعد -------- جدول (۲۵-۶)- نتایج محاسبه فواصل زهکشسهای زیرزمینی برمبنای حالت ماندگار (همگام) برای شرایط متفاوت فیزیکی و هیدرولیکی خاکهای مختلف اراضی شالیزاری و مرطوب عمق استقرار لایه محدود کننده ۱/۵ متر» عمق نصب زهکشهای زیرزمینی ۰/۹۵ متر حداکثر بار هیدرولیکی بین دو خط زهکش ۰/۵ مترء عمق سطح ایستابی بین دو خط زهکس تا سطح زمین ۰/۶0۵ متر و شعاع لوله زهکشی ۰.۵ متر در محاسبات منظور شده است. هدایت هیدرولیکی خاک (متردرروز) ضریب زهکشی عمقی با شدت تخلیه (متردرروز) و میانگین فواصل زهکشسهای زیرزمینی (متر) ۷ زیرزمینی (متر) نام توصیفی حدود تغییرات 1 زهکشسهای : زهکشسهای : زهکشهای حداقل ‏ متوسط حداکثر ۱ زیرزمینی (متر) ۱ زیرزمینی (متر) ۱ زیرزمینی (متر) براجخ رسیم روج رسیم برچ برسیم ۱ رسی سنگین. رسی خیلی آهسته ۳۵ > ۹/۸۵ ۶/۸۰ ۳۳ ۸۳۵ ۵/۸۵ ۷/۹۵ ۷۵۰ ۳/۹۱ ۶۱ ۶۳۱ ۷۳۷ ۳۳۳ ۲ سیلتی رسی, شنی رسی آهسته ۲/۵ ۲۱۰۳۵ ۱۳/۹۵ ۱۷/۳۰ ۱۷/۳۵ ۱۳/۹۵ ۱۳/۸۰ ۱۹/۵۵ ۱.۳۷ ۱۳/۰۱ ۱۳/۰۱ ۱۵/۹۱ ۱۷/۳۰ ۳ رسی لومی. سیلتی رسی لومی تقریباً آهسته اند ۳۸/۶۵ ۳/۱۵ ۳۳/۹۰ ۳۳۴۰ ۳/۵ ۳۴۳ ۳۹/۸ ۳۱/۳۱ ۳/۹ ۹/۹ ۳۹/۰ ۳۳۹۰ ۴ شنی رسی لومی؛ لومی متوسط ۱۵۰۰-۳۰ ۶۸ ۳۴۵۵ ۳/۸ 5۳/۳۵ ۳۳۵ ۳۴۳۰ ۴۸۵۵ ۳۳/۶۶ ۴۹۱ ۴/۹ ۴/۹ ۳/۸ ۵ سیلتی لومی. شنی لومی تقریباً سریع ۳/۰۵۵۰ ۸/۰ ۶۸۰ ۷۹/۹۵ ۷۷/۵ ۵۴/۳۵ ۶۶۵ ۶۶۹۰ ۳۷/۸۹ 0/۰ 0/۴۰ ۶۷ ۷۵/۹۵ ۶ شنی لومی ریز لومی شنی ریز #8 سریع 7۰< ۱۱۳/۴ ۸ تمد ۹/۰ ۳۰ ۸/۵ ۸/۰ ۶۸ ۷۴/۴۹ ۷۳/۳۹ ۸/۰ 1/۰ # نام توصیفی ردیفهای ۱ تا ۶ به ترتیب: خیلی سنگین (۷.]1)» سنگین (1]1[)» تقریباً سنگین ‎)٩/1.11(‏ متوسط (۷1) تقریباً سبک (]۱1. 1) و سبک (]) می باشد. بافت خاکهای شنی لومی و شنی که از نظُر توصیفی خیلی سبک (.۷۷. 1) محسوب می‌گردند. نیز شامل اطلاعات مندرج در ردیف ۶ جدول هستند. توجه: ارقام فواصل زهکشهای زیرزمینی متن جدول میانگین دو رقم مربوط به کران های پایین و بالای هدایت هیدرولیکی خاک در کلاس مربوطه است. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - زهکشی زیرزمینی اه جدول (۲۹1-2)- نتایج محاسبه فواصل زهکشهای زیرزمینی برمبنای حالت ماندگار (همگام) برای شرایط متفاوت فیزیکی و هیدرولیکی خاکهای مختلف اراضی شالیزاری و مرطوب زهکشی ۰.۵ متر در محاسبات منظور شده است. ۱ اک ۱رد فا هک عمق باضدت تخله امد )+ مانگ فاص اهکشما ارامن ۱ حدود تغییرات فواصل زهکشهای هدایت هیدرولیکی خاک (متردرروز) ضریب زهکشی عمقی یا شدت تخلیه (متردرروز) و میانگین فواصل زهکشسهای زیرزمینی (متر) با ۱ ربررمبی (متر) ۱ میانگین : ۹۵ ۰ میانگین ۰ ی مس فواصل ۵ ۰ میانگین ردیف بافت خاک:* فواصل ۱ فواصل نام توصیفی حدود تغییراتن زهکشسهای زهکشسهای ۱ حداقل متوسط حداکثر 2 بدر زیرزمینی 2 بدر را 2 بدر زیرزمینی برنج برسیم (متر) برنج | برسیم ا زتررکی | برنج ‏ برسیم (متر) (متر) ۱ رسی سنگین» رسی خیلی آهسته ۳۵ > ۱/۳۵ ۷/۶۵ ۹۵۰ ۹/۸۶۵ ۶۵۰ ۸۸ ۸۵۰ ۵/۳۸ ۶۸۹ ۶۸۹ ۸۳۰ ۹۵۰ ۲ سیلتی رسی, شنی رسی آهسته ۰۱۲۵/۵ ۳۳۵ ۱۳/۰ ۲۱/۴۸ ۲۳۸ ۱۳/۳۵ ۱۷/۸۳ ۱۸/۴۵ ۱۱/۸ ۱۹۵/۳ ۱۵/۱۳ ۱۷/۸۰ ۱۰/۴۸ ۳ رسی لومی» سیلتی رسی لومی تقریباً آهسته ۰/۴۵ ۳/۰ ۳۳/۹۰ ۴۵ ۴/۶۵ ۳۳۰ ۳۳/۴۸ ۳۳۳۰ ۳۳/۹۲ ۳/۶ ۳/۶ ۳/۶ ۳۴/۵ ۴ شنی رسی لومی» لومی متوسط ۱۵۰۰-۳۰ ۷/۴۰ 0/۳۰ ۶۵/۸۵ ۶۶/۸۵ امد ۸/ع۵ 0/۶۰ ۴ ۴۹/۶ ۴۹/۸۶ ۵۷/۸۵ ۶۵/۸۵ ۵ سیلتی لومی, شنی لومی تقریباً سریع ۳/۰۵۰۰ ۱۰/۳۵ ۷/۴۰ ۸۳ ۹۵/۵ ۶۶/۸۵ ۴۵ ۸۵/۰ ۹۰ ۷۱/۴۵ ۷۱/۴۵ ۸۴ ۸۳ ۶ شنی لومی ریزء لومی شنی ریز 44۴ سریع ره ۱۳/۶۰ ۹/۹۰ ۱۱۹/۸۰ ۱۳۱/۶۰ ۸/۴۰ ۱۳۳۵۰ ۱۳/۰ ۷۳/۵۶ ۹.۱/۵۸ ۹.۱/۵۸ ۱۳۰/۸ ۱۱۹/۸۰ # نام توصیفی ردیفهای ۱ تا ۶ به ترتیب: خیلی سنگین (۱۷.]1) سنگین (1]) تقریبا سنگین (۱1.]1)» متوسط (۸/1) تقریباً سبک (.۱/1. 1) و سبک (]) می باشد. توجه: ارقام فواصل زهکشهای زیرزمینی متن جدول میانگین دو رقم مربوط به کران های پایین و بالای هدایت هیدرولیکی خاک در کلاس مربوطه است. -------- صفحهٔ بعد -------- )- احتیاجات زهکشی زیرزمینی خ هید رو [ارقام متن هدایت هیدرولیکی خاک + (متردرروز) نام توصیفی | حدود تغییرات ۱ ۵ ی آهسته ۰/۱۲۵۵ تقریباً آهسته ‏ | ۰/۴۸۵-۱/۰۰۰ متوسط ۱/۵۰۰۰ تقریباً سریع ۰ - ۳۲/۰۵۰ سریع ,»۳ج ی بافت خاکهای ردیفهای ۱ تا ۶ , یک (]) و خیلی سبک (-]. ۷) می ون کروشه مانند [۵/۰] و [۱۰/۰] فوا: درون پرانتز مانند (۱۵/۰) تا (۶۰/۰) فر درون پرانتز مانند ( - ) بیانگر عده وباز با عمق کافی است. در شرایط نت مق کافی) می‌تواند» منظور را عملی ذ رجات این جدول که استخراج تفصیلی بانجام رسیده بشرح زیر اکهای مختلف برمبنای درجه بندی نسبی (قراردادی) عمق استقرار لایه محدود کننده و هد یکی برای تنوع کاربری اراضی شالیزاری و مرطوب جدول فواصل زهکشهای زیرزمینی محاسبه شده (متر)] عمق استقرار لایه محدود کننده در نیمرخ خاک (متر) ۵/۳۰ ۷/۳۷ ۸۳۰ تغییر کاربری اراضی یا عملیات زهکشی خاص ۱۵/۰1 [ ۱۱۰/۰ [ ۱۱۰/۰ ۱۰/۳۵ ۱۹/۱۹۱ ۱۷/۸۰ تغییر کاربری اراضی یا عملیات زهکشی خاص [۱۱۰/۰ (۱۵/۰) (۱۵/۰) ۱۹/۶ ۳/۶ تغییر کاربری اراضی یا عملیات زهکشی خاص (۲۰/۰) (۳۰/۰) ۳۱/۷۸ ۳/۳۹ ۵۷/۸۵ اعمال زیر خاک‌کنی یا عملیات زهکشی خاص ۳/۹۳ ۶/۷ ۸۳۴ اعمال زیر خاک‌کنی یا عملیات زهکشی خاص (۴۵/۰) (۶۰/۰ ۵۷/۳ ۸۵/۶ ه ترتیب خیلی سنگین (4)۱.]1 سنگین (1]) تقریباً سنگین (4.]1) » متوسط (۱1) تقریباً : سل پیشنهادی برای ایجاد مجاری زهکشی (حفره‌های زهکشی زیرزمینی) است. اصل پیشنهادی برای احداث زهکشهای زیرزمینی لوله‌ای(مزرعه‌ای) می‌باشد. نیاز به تعبیه سامانه‌های زهکشی زیرزمینی (مجاری زهکشی یا لوله‌ای) می‌باشد و پیش‌نیاز آن | جهیز و نوسازی اراضی شالیزاری» زهکشهای جمع کننده روباز و یا مدفون (لوله‌ای مشبک با کاربرد مایند. فراهم می‌نماید: سیک عداث -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - زهکشی زیرزمینی ۱۳۳ * برای خاکهای خیلی سنگین» سنگین و تقریباً سنگین که ضرایب هدایت هیدرولیکی آن در محدوده‌های خیلی آهستهء آهسته و تقریباً آهسته و عمق استقرار لایه محدود کننده در نیمرخ خاک این اراضی ۰/۵> متر از سطح خاک می‌باشدء امکان ایجاد هر نوع سامانه زهکشی زیرزمینی متعارف (مجاری زهکشی یا لوله‌ای زیرزمینی) عملی بنظر نمی‌رسد بدین دلیل اختصاص این قبیل اراضی برای تناوب زراعی "برنج- شبدر برسیم" با مشکلات زراعی و محیطی برای گیاهان مذکور بهمراه است بنابراین بازده زراعی آنها ممکن است غیر مقتصدانه باشد. در نتیجه تغییر کاربری این قبیل اراضی برای پرورش آبزیان و یا اختصاص آنها بعنوان مرتع با کشت گونه‌های علوفه‌ای با ارزش‌های غذایی و اقتصادی قابل ملاحظه با بررسی شرایط خوش خوراکی علوفه‌های تولیدی برای دامهای محلی و یا اختصاص این قبیل اراضی برای کشت گیاهان ریشه افشان و دیم (از جمله انواع گیاهان خانواده‌های غلات. بقولات و غیره) می‌تواند گزینه مطلوبی تلقی گردد. لیکن در شرایطی که این قبیل اراضی در محدوده‌های تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری قرار داشته باشند. گزینه دیگر می‌تواند معطوف به بررسی ضخامت لایه محدود کننده گرددء هرگاه طبقه نفوذ ناپذیر آن حداقل ۰/۵ متر ضخامت داشته باشد می‌توان با حفر یک یا دو خط ترانشه به موازات طول قطعه زراعی (از انتها تا اتصال به زهکش جمع‌کننده) به عمق حداقل ۰/۲۵ متر" درون آن و نصب لوله موجدار و مشبک زهکشی و پوشش آن با مصالح رودخانه‌ای (شن و ماسه با درجه‌بندی مناسب) یا مواد مشابه و واریختن خاک لایه‌های سطحی مزرعه برروی آن» تا حدودی مشکل زهکشی داخلی و نامطلوب این قبیل اراضی را تعدیل نمود. بدیهی است که بدین ترتیب فاصله دو خط زهکشی زیرزمینی در عرض قطعه زراعی (۳۰ متری) ۱۰ و ۱۵ متر خواهد بود. بنابراین بازده اقتصادی آن با توجه به مشکلات اجرایی و هزینه‌های مترتبه بایستی بررسی و مقایسه گردد. محدود کننده قرار داشته باشد.ء بدین دلیل اعمال دقت مضاعف در تعیین ضخامت لایه مذکور و اجرای عملیات گفته شده ضروری آب (تحت فشار و نیمه آرتزین) اجرای عملیات را با اشکالات عدیده‌ای روبرو نموده است. * برای خاکهای خیلی سنگین» سنگین و تقریباً سنگین که ضرایب هدایت هیدرولیکی آن در محدوده‌های متوسط تقریباً سریع و سریع و عمق استقرار لایه محدود کننده در نیمرخ خاک این اراضی ۰/۵> متر از سطح خاک است نیز امکان ایحاد هر نوع سامانه زهکشی زیرزمینی متعارف (مجاری زهکشی یا لوله‌ای زیرزمینی) عملی نمی‌باشد. لیکن بدلیل مطلوب بودن ضرایب هدایت هیدرولیکی این قبیل اراضی در شرایط اجرای عملیات زیر خاک کنی (بطور ترجیحی با استفاده از زیرخاک کن لرزاننده) در ایامی از سال که شرایط رطوبتی سطح و نیمرخ خاک امکان این اقدام را فراهم آورد می‌توان از این نوع خاکها برای یکبار کشت در سال (برنج و یا بطور ترجیحی شبدر برسیم یا زهکشی زیرزمینی در حد وسط عرض قطعه زراعی و بموازات طول آن مطابق رویه و راهکاری که در مبحث قبل بیان گردید خواهد بود که در این حالت. هزینه‌های مترتبه به میزان قابل ملاحظه‌ای کاهش خواهد یافت (در مقایسه با حالت قبل) لیکن در هر حال کلیه تمهیدات و * در مورد خاکهای خیلی سنگین و سنگین که ضرایب هدایت هیدرولیکی آن در محدوده خیلی آهسته و آهسته و عمق استقرار لایه محدود کننده در نیمرخ خاک این اراضی به ترتیب برای اراضی خیلی سنگین» کم عمق, متوسط و تقریباً عمیق (مترادف با ۱۳۰ # که بدین ترتیب عمق کف ترانشه از سطح خاک مزرعه حداقل ۰/۷۵ متر خواهد بود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۶۴ هک کی ۱/۵ > و ۲/۰ متر از سطح خاک مزرعه) و جهت خاکهای سنگین بافت در عمق ۱/۰ > متر از سطح خاک می‌باشد. احداث مجاری زهکشی (حفره‌های زهکشی زیرزمینی) به فواصل ۵-۱۰ متر در عرض قطعه زراعی و به موازات طول آن (از انتهای قطعه زراعی تا اتصال به زهکش جمع کننده) می‌تواند راهکاری مناسب و کم هزینه در جهت تعدیل مشکلات زهکشی داخلی اراضی مربوطه و بهره‌برداری مطلوب (نسبی) از آنها برای تنوع کاربری اراضی محسوب گردد. شرح جزئیات مربوط به چگونگی احداث مجاری زهکشی (حفره‌های زهکشی زیرزمینی)» مزیت و اشکالات مترتب به آن در زیربخش مربوطه در پی خواهد آمد. بدلیل مطلوب بودن شرایط آب و هوایی اراضی شالیزاری و مرطوب و سدیمی نبودن خاکهای اکثر مناطق شالی کاری» عمر مفید این نوع زهکش‌ها ۳-۵ سال پیش‌بینی می‌گردد و پس از آن بایستی نسبت به تجدید احداث آنها (در بیشتر شرایط) اقدام شود. بدلیل عدم وجود سوابق اجرایی و تحقیقاتی در مورد این قبیل زهکشهای زیرزمینی لازم است موارد کارایی آنها بطور مقدماتی در یک مزرعه آزمایشی مورد بررسی و تأیید قرار گیرد. * برای خاکهای سنگین» تقریباً سنگین» متوسط تقریباً سبک و سبک بافت که ضرایب هدایت هیدرولیکی آن در محدوده‌های آهسته, تقریباً آهسته, متوسطء تقریباً سریع و سریع و عمق استقرار لایه محدود کننده در نیمرخ خاک این اراضی به ترتیب برای اراضی سنگین بافت. متوسط و تقریباً عمیق (مترادف با ۹۵و ۲/۰ > متر از سطح خاک مزرعه) و جهت خاکهای تقریباً سنگین» متوسطء تقریباً سبک و سبک به ترتیب کم عمق, متوسط و تقریباً عمیق (برابر ۰5۱/۰ ۱/۵ک و ۲/۰ متر از سطح خاک مزرعه) می‌باشد. تعبیه سامانه زهکشی زیرزمینی لوله‌ای (مزرعه‌ای) به فواصل حداقل ۱۵ و حداکثر ۶۰ متر راهکاری متعارف و مطلوب برای کاهش مسایل زهکشی داخلی اراضی و بهره‌برداری مناسب از این قبیل خاکها برای تنوع کاربری اراضی است. فواصل پیشنهادی برای نصب زهکشهای زیرزمینی مزرعه‌ای (که ارقام آن در جدول درون پرانتز ارایه شده است) با امعان نظر کامل به عرض قطعات اراضی شالیزاری در شرایط تجهیز و نوسازی (حداقل ۳۰ و حداکثر ۶۰ متر) بررسی و پیشنهاد شده است که در حالت عرض ۳۰ متر قطعات اراضی» فواصل زهکشهای زیرزمینی پیشنهادی ۰۱۵ ۲۰ ۳۰ ۴۵ و ۶۰ متر به ترتیب مشتمل بر ۲ خط زهکشی برای هر قطعه» ۳ خط زهکشی برای هر دو قطعه, یک خط زهکشی برای یک قطعه, دو خط زهکشی برای سه قطعه و سرانجام یک خط زهکشی برای دو قطعه در امتداد طول یکسان قطعات (کمی بیشتر از ۱۰۰ متر) مورد نیاز خواهد بود. لازم به تذکر است که در محل اتصال زهکشهای زیرزمینی به زهکشهای جمع کننده (روباز و یا زیرزمینی) حسب ضرورت بایستی نسبت به تعبیه یک عدد چاهسک کمکی بمنظور امکان کنترل و تخلیه زه‌آبها اقدام گردد. بدلیل کوتاه بودن (نسبی) طول خطوط لوله‌های زهکشی زیرزمینی (برای هر کدام از فواصل گفته شده) ضرورتی در تغییر قطر لوله‌های زهکشی (بصورت تلسکوپی) در شرایط انتخاب قطرهای مناسب وجود نخواهد داشت. برای خاکهای تقریباً سبک» سبک و خیلی سبک بافت که ضرایب هدایت هیدرولیکی آن در محدوده‌های تقریباً سریع و سریع و عمق قرار گرفتن لایه محدود کننده آنها در نیمرخ خاک به ترتیب» تقریباً عمیق (برای خاکهای تقریباً سبک) و متوسط تا تقریباً عمیق (برای خاکهای سبک و خیلی سبک بافت) و مترادف باء به ترتیب ۲/۰ ک. ۱/۵ ک و ۲/۰ > متر می‌باشد. با توجه به قابل ملاحظه بودن ضرایب هدایت هیدرولیکی خاکها و عمق استقرار لایه محدوده کننده در نیمرخ خاک. ضرورتی به تعبیه سامانه‌های زهکشی زیرزمینی (مجاری زهکشی یا لوله‌ای) وجود نخواهد داشت. مشروط به آنکه زهکشهای جمع کننده روباز یا زیرزمینی (مشبک و پوشش داده شده) حداقل عمق لازم برای تثبیت سطح ایستابی مورد نظر را به فاصله حدود یکصد متر از هر طرف دارا باشند. بدیهی است که امکان تعمیق این قبیل زهکشهای جمع کننده مرتبط با ویژگی‌های خروجی نهایی (برای تخلیه تقلی) و یا در -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - زهکشی زیرزمینی ۱۳۵ شرایطی احداث ایستگاه (های) پمپاژ می‌باشد که در حالت اخیر زه‌آبهای جمع‌آوری شده برای تخلیه از طریق پمپاژ در شرایطی می‌تواند برای اهداف آبیاری در اراضی پایین‌دست مشروط به دارا بودن کیفیت‌های قابل قبول مورد استفاده مجدد قرار گیرد. پیشنهاد و توصیه نمهایی: تغیبر وضعیت فیزیکی و هیدرولیکی اراضی شالیزاری "سنتی" به گونه‌ای که شرایط زراعی و محیطی مطلوب را برای استفاده موثر و اقتصادی در حالت تنوع کاربری اراضی فراهم نماید در گرو اجرای برنامه‌های تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری است که انجام آن مستلزم فراهم آوردن شرایط خاص و اقدامات علمی و مهندسی, صرف وقت و هزینه قابل توجهی (در واحد سطح) می‌باشد و انجام بررسیهای احداث سامانه‌های زهکشی زیرزمینی و باز و اجرای آن فقط بخشی از کل هزینه‌های مترتبه را شامل می‌گردد بنابراین بهتر آن است که در حالت‌هایی که ضرورت تعبیه سامانه زهکشی زیرزمینی (لوله‌ای و یا عملیات زهکشی خاص) مسجل می‌گردد برای هر قطعه زراعی حداقل یک خط زهکش زیرزمینی با ویژگی‌های بیان شده قبلی» برای اجرا در نظر گرفته شود و تنها در این شرایط است که امکان اعمال مدیریت آبیاری و زهکشی برای هر قطعه زراعی بصورت مستقل فراهم خواهد شد. تجرییات موفق بعضی کشورهای أسیای جنوب شرقی (از جمله کشور ژاپن) موّید این توصیه و پیشنهاد می‌باشد. ۵-۷-2 احداث سامانه‌های زهکشی در شسرایط خاص * خاکهای با نفوذپذدیری بسیار کم در این نوع اراضی,» نیمرخ آن تا عمق یک متری از سطح خاک دارای میزان نفوذپذیری کمتر از ۰/۰۰۸۵ متر در روز می‌باشد و بدین دلیل بوسیله کاربرد روشهای زهکشی زیرزمینی متعارف, امکان تعدیل مشکل زهکشی این قبیل خاکها عملی و مورد انتظار نمی‌باشد. بنابراین» ایجاد زهکش‌های تکمیلی کم عمق (نسبت به سطح خاک) و به فواصل کم برای دستیابی به اهداف زهکشی سریع آب لایه‌های سطحی خاک لازم به اجرا است. بعلت آنکه نفوذْپذیری این قبیل خاکها بسیار ناچیز است» بدین دلیل واکنش موّئثْر ایجاد سامانه زهکشی در این شرایط بطور سریع نبایستی مورد انتظار باشد مگر آنکه مجاری انتقال آب موثری به طرف زهکشهای زیرزمینی مزرعه‌ای بوسیله درز و ترک‌ها در نیمرخ خاک وجود داشته و یا ایجاد گردد. بنابراین بایستی نسبت به ایجاد مجاری انتقال آب به صورت مصنوعی از طریق احداث مجاری زهکشی (حفره‌های زهکشی زیرزمینی) و یا کاربرد زیر خاک کن برای شکستن افق‌های سخت شده زیرین نیمرخ خاکها اقدام نموده و بدینوسیله عملکرد (کارآمدی) زهکشهای مزرعه‌ای را افزایش داد. در جدول (۲۸-۴) انواع زهکش‌های تکمیلی و پیشنهادی برای شرایط متفاوت خاکها ارایه گردیده است. -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۶۶ ۱ زرهکنسی جدول (۲۸-۶)- انواع و مشخصات زهکش‌های تکمیلی مزرعه‌ای خاکهای مناسب برای احداث ردیف انواع زهکشسهای تکمیلی شرایط و امکانات اجرایی زهکشسهای تکمیلی خاکهای با تناسب خوب برای ایجاد ۱ حفره زهکشی زیرزمینی (مجاری زهکشی معمولی) ۱ با استفاده از تراکتور به سادگی قابل احداث است. مجاری زهکشی خاکهای با نفودپذیری بسیار کم با درز ۱ در صورت ضعیف بودن فونداسیون بسهولت قابل احداث و ترکهای غیرپایدار می‌باشد و بازسازی آنها نیز به سهولت عملی است. خاکهای با نفوذپذیری بسیار کم با درز ۱ برای احداث نیاز به ماشین ترانشه‌بردار می‌باشد. پوسته برنج ۳ ترانشه زهکشی پر شده با مواد پوششی یا فیلتری و ترکهای غیرپایدار و مواد مشابه می‌تواند بعنوان مواد پوششی بکار رود. زیرخاک کنی یا شکستن لایه با نفوذپذیری بسیار کم زیرین در نیمرخ ۱ فونداسیون سخت و درز و ترکهای ۴ سهولت اجرا و بهره‌برداری خاک پایدار زمکش پنهن پوشش ( موف مواد پوششی زرم سالتی مر ۳-۶ زیر غاد کنی ۱ معنی سر. ۲-جه ۹ 7( ۱ سانکی مر ۳۵-۳۰ ا ( م۲ سالتی‌متر۴۰ کر ۱ ساتی‌متر ۵۰-۶۰ مواء پوششی ۱ لس ی عاک سوبا سیورس برج 1 ی ۳ لس سرت چا 1 7 شکل «مشده ماعی | سافتی مت ۷۱۰ سکنتی مت -۱- ۶ سر سم بل تا 7 توله رحکشی زمکش نزرعه ای ال فرعی خروصی زمکشی, ۰ 0 را راب ۱ اس سس و من چاهاد کمکی ما اس ی - پیون پونشلی ( موق ۰ ح لا سل ما 7 تا ۱ سک وت و مس سا ۱ لامیشهی نون پوشش «مول : ۱ ) مشاه چ سر ی جاهه متوعه ای شکل (۷-2)- ترکیب زهکشسهای اصلی و زهکشسهای تکمیلی -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - زهکشی زیرزمینی ۱۳۷ * خاک‌های پیت یا تورب" به علت آنکه این نوع خاکها به سختی تجزیه می‌شوند. بهبود شرایط زهکشی آنها ممکن است موجب نشست غیریکنواخت خاک‌ها گرددء بدین دلیل زهکش‌های تکمیلی ساده (حفر چاهک, ایجاد مجاری زهکشی بدون پوشش و غیره) در مرحله نخست و قبل از نصب زهکش‌های مزرعه‌ای بایستی در این نوع خاکها ایجاد گردد. پس از بهبود شرایط اولیه زهکشی اراضی» زهکش‌های مزرعه‌ای را بایستی مشابه خاک‌های لومی» از نظر عمق نصب و فاصله بین دو خط زهکش انتخاب و اجرا نمود. در حالتی که این خاکها تجزیه نشده باشند اتصال‌های طویلی را بایستی برای متصل نمودن لوله‌های زهکشی زیرزمینی به منظور جلوگیری از پدیده جدا شدن لوله‌ها در اثر نشست خاکها مورد استفاده قرار داد. ۰ اراضی شالیزاری و مرطوب شیب‌دار بطور کلی احداث انواعی از زهکشهای جمع کننده برای قطع و دریافت جریانهای ورودی خارج از محدوده هر طرح آبیاری و زهکشی ضروری است. استفاده از زهکشهای جمع کننده بایستی به میزان حداقل و تا آن مقدار طولی باشد که شیب مورد نیاز بین زهکشهای زیرزمینی (مزرعه‌ای) و کانال زهکشی را تأمین می‌نماید. در شرایطی که امکان تأمین شیب مشکل باشد زهکشهای جمع کننده را بایستی بنحوی امتداد داد که به منتهی‌الیه پایین دست مزارع شالیزاری تخلیه گردند. در این شرایط تعیین فواصل بین زهکشهای زیرزمینی بطور اصولی بستگی به شرایط خاکهای محل دارد.ء لیکن همواره بایستی پشته بخش بالایی قطعه زارعی ارتفاع بیشتری نسبت به بخش پایین‌دست آن داشته باشد تا مانع از سرریز شدن جریانهای ورودی از مناطق بالادست در ایام مرطوبی سال گردد. اختلاف آر نقاع بین قطات. 0( هتر-/۰]۸-۱ > منَر-/۰/۸-۱ << یا دکشگی ۲ ۱ اما از 0 5 الا را رم جلهگ گمگی شکل (۸-2)- نمونه ای از سامانه زهکشی زیرزمینی در اراضی شیب دار # خاک پیت یا تورب به خاکی اطلاق می‌شود که در هر کیلوگرم آن بیش از ۵۰۰ گرم ماده آلی وجود دارد» پیت (تورب) به نهشته‌های کاملاً تجزیه نشده تا کمی تجزیه شده گفته می‌شود. این ماده آلی در شرایط رطوبتی زیاد تجمع می‌یاید. -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۸۶۸ و۲ رهکتسی 1-۷-5 مجاری زهکشی (حفره‌های زهکشی زیرزمینی) مجاری زهکشی, کانالهای (مجاری) استوانه‌ای شکل و بدون پوششی می‌باشند که بطور مصنوعی در لایه‌های زیرین نیمرخ خاک» بدون ایجاد و یا حفر ترانشه احداث می‌گردند. این نوع مجاری شبیه زهکشهای لوله‌ای (زیرزمینی) هستند با این تفاوت که فاقد هرگونه پوششی از قبیل سفال (تنبوشه) و یا سایر مواد پایدار کننده‌اند. ایجاد این قبیل زهکشها (مجاری) در واقع موقتی تلقی می‌گردد زیرا هرگاه شرایط خاک مناسب باشد.ء مجاری زهکشی در سالیان اولیه احداث کارائی داشته و سپس این سیستم بتدریج تخریب گردیده و از بین می‌رود. که بدین دلیل در صورت ضرورت مجدداً بایستی نسبت به ایجاد آن اقدام نمود. مجاری زهکشی بطور کلی به‌دلیل عدم پایداری مناسب خاکها (برای حفظ و نگهداری حفره ایجاد شده) در اکثر شرایط عملکرد مطلوب و مورد نظر را نداشته و به بیانی دیگر کارآئی آنها با عدم موفقیت به همراه بوده است. هرچند خاکهای رسی برای احداث این سیستم زهکشی مناسب توصیه شده است لیکن محتوی (میزان) رس خاک نمایه" (اندیس) خوبی برای توجیه ایجاد مجاری زهکشی نمی‌باشد. بعنوان مثال در یک بررسی که بروی سه نوع خاک با مقادیر متفاوت رس بانجام رسید. مشخص گردید که در شرایط یکسان بودن سایر متغیرهاء هرگاه میزان رس خاک بیشتر باشد. تخریب حفره (مجرای) ایجاد شده در زیر سطح خاک مزرعه سریعتر از جمله عوامل مهم در مورد ایجاد مجاری زهکشی, میزان رطوبت خاک مزرعه در زمان اجرای عملیات است. بطور کلی میزان رطوبت نیمرخ خاک بایستی در حدی باشد که خاک قدرت ایستایی لازمه را برای تردد تراکتور و ایجاد مجاری زهکشی بوسیله خیش مربوطه را داشته باشد. قطرهای متداول در ایجاد حفره‌های زیرزمینی بدون پوشش (مجاری) در اراضی شالیزاری بین ۶۰ تا ۱۰۰ میلیمتر متغیر است هرگاه بررسیهای اولیه نشان دهد که امکان ایجاد و ضرورت احداث مجاری زهکشی در منطقه‌ای توجیه‌پذیر است (زیرا مخارج احداث این سیستم از سایر روشهای زهکشی کمتر می‌باشد)» می‌توان آنها را در خلاف جهت نصب زهکشهای زیرزمینی و در بخش فوقانی آنها ایجاد نمود که در این صورت مجاری زهکشی نقش زهکشهای کمکی و تکمیلی را خواهند داشت". در هر صورت بهتر آنست که خروجی این قبیل زهکشها (مجاری) از نوع لوله‌ای (زیرزمینی) باشد. در شرایطی نیز جمع کننده مجاری زهکشی می‌تواند ترانشه‌ای با شیب و عمق کافی باشد که بوسیله شن و ماسه پر شده و زه‌آبهای تخلیه شده بوسیله مجاری زهکشی را جمع‌آوری» انتقال و به محل مورد نظر (خروجی) هدایت نماید. اعماق تجربه شده برای احداث مجاری زهکشی در اراضی شالیزاری بین ۶۰-۴۰ سانتیمتر گزارش گردیده که تعیین عمق مطلوب و مناسب آن در منطقه بستگی به وجود لایه "پایدار یا غیر ریزشی"" و مورد نظر در نیمرخ خاک و امکانات اجرایی ایجاد آن دارد. فاصله بین دو خط مجاری زهکشی بین ۱۰-۵ متر می‌تواند باشد و طول این قبیل زهکشها بایستی متناسب با عرض قطعات شالیزاری (یک یا چند قطعه مجاور) در نظر گرفته شود که این رقم بستگی به شیب اراضی دارد. ۰ -[ نظر جهت تعبیه و اهداف کارآیی مربوطه متفاوت می‌باشد. 510۰ -2 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - زهکشی زیرزمینی ۱۳۹ تذکر: در سنوات اخیر وسایل و روشهایی ابداع گردیده که از طریق آن می‌توان انواعی مواد متخلخل طبیعی و با دوام را در جریان ایجاد مجاری زهکشی (حفره‌های زهکشی زیرزمینی) درون حفره ایجاد شده در زیر سطح خاک جایگزین نمود که بدین وسیله کارًیی و دوام آن افزایش خواهد یافت. لیکن در صورت گرفتگی این قبیل زهکشها بایستی نسبت به تجدید احداث آن در محل دیگری (همجوار حفره زهکشی زیرزمینی قبلی) اهتمام نمود. ۷-۷-4 مواد و مصالح برای زهکشهای زیرزمینی لوله‌های زهکشی می‌تواند از انواع سیمانی» سفالی یا تنبوشه (رسی) لوله‌های پلاستیکی موجدار (خرطومی) و یا سایر انواع مشابه و مشبک باشد. لوله‌های فلزی موجدار (خرطومی) با استحکام سازه‌ای (ساخت) زیاد که می‌توانند بارهای قابل ملاحظه خاک واریخته را تحمل نماید. بطور معمول بعنوان خروجی زهکشهای زیرزمینی و تخلیه آن به نهرچه‌های باز مناسب می‌باشند. لوله‌های مشبک زیرزمینی برای کاربرد بعنوان زهکشهای زیرزمینی که بطور مستقیم زه‌آب را از درون نیمرخ خاک دریافت می‌نمایند. مورد استفاده قرار می‌گیرند تنبوشه‌های رسی بطور معمول ۰/۳ متر طول داشته و قطر آنها بین ۱۵۰-۷۵ میلیمتر و ضخامت دیواره آنها تقریباً ۳۲ قطر آنها می‌باشد. تنبوشه‌های زیرزمینی ابتدا بصورت نر و ماده در کف ترانشه قرار داده می‌شوند سپس ترانشه بوسیله خاک پر می‌گردد در اکثر حالت‌ها مواد پوششی نیز در اطراف لوله‌های زهکشی یا تنبوشه‌های زیرزمینی قرار داده می‌شوند. بعضی از انواع تنبوشه‌ها (سفالی یا سیمانی) نیز ممکن است همانند لوله‌های موجدار دارای سطح جانبی مشبک باشند. جریان آب به درون لوله‌های زهکش زیرزمینی بطور معمول از طریق فاصله بین دو تنبوشه (محل اتصال) و یا از طریق جدار مشبک آنها بانجام می‌رسد. لوله‌های پلاستیکی موجدار یا خرطومی" (۳7ح) در سال ۱۹۶۷ بصورت تجاری تولید و از سال ۱۹۷۳ بطور بسیار قابل ملاحظه‌ای در امور زهکشی اراضی جایگزین لوله‌های سیمانی و سفالی بعنوان زهکشهای فرعی با قطر کم گردیدند. در حال حاضر لوله‌های پلی‌اتیلن با دانسیته زیاد" (1110812) نیز بکار برده می‌شود. در کشورهای اروپائی لوله‌های پلاستیکی مورد مصرف بعنوان لوله‌های زهکشی زیرزمینی اراضی, بطور عمده از نوع پلی‌ونیل کلراید" (۳۷/۴) می‌باشند. بطور کلی, لوله‌های پلاستیکی موجدار (خرطومی) از نظر وزنی سبک بوده (تقریباً حدود ۱*۳۵ وزن لوله‌های زهکشی سیمانی و یا سفالی هم قطر آنها) در برابر واکنش‌های شیمیائی درون خاک مقاوم هستند و تولید آنها در طول‌های زیاد نیز امکان‌پذیر است. اتصال آنها به یکدیگر ساده می‌باشد و به‌دلیل وزن کم امکان جابجائی آنها در سطح مزرعه به سادگی مقدور می‌باشد. کاربرد یا نصب این قبیل لوله‌ها از طریق خیش‌های بدون ایجاد ترانشه نیز امکان‌پذیر می‌باشد. از نظر نیروی کارء در مقایسه با لوله‌ها سیمانی یا سفالی نیاز به نیروی کار کمتری دارند. لوله‌های پلاستیکی موجدار (۳1-)) ممکن است بوسیله جوندگان صدمه ببینند و ضریب زبری آنها بطور نسبی زیادتر از انواع سفالی است. به‌دلیل جرم مخصوص ظاهری کم در آب بصورت شناور در می‌آیند و در شرایط # برای آگاهی تفصیلی به مندرجات *" راهنمای طراحی و انتخاب مواد و مصالح برای زهکشهای زیرزمینی *" نشریه شماره ۰۳۶۸ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشورء ۰) 10618 ۳1۵910 2۵160 00۳ - | 2 - 1۲112-060 ۳۵1۷۵1۷۱۵۳۵ )1(۰ 3 - ۳۵1۷۷1۵۷۵10۲1۵۵6 ) (۰ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ زهکشی نحوه تعبیه سوراخ و یا شیار برروی سطح جانبی این قبیل لوله‌ها بصورت سه ردیف یا بیشتر است. در انواعی از این قبیل لوله‌ها ممکن است نوعی صافی (فیلتر مصنوعی) متخلخل در فرایند تولید و ساخت در کارخانه بروی آنها تعبیه شده باشد که اعمال این مهم به منظور جلوگیری (فیلتر نمودن) از عبور و ورود ذرات ریز معلق و یا همراه زه‌آبهای ورودی به درون لوله‌های زهکشی زیرزمینی از نوع پلاستیکی می‌باشند. در احداث یک شبکه زهکشهای زیرزمینی بایستی از لوله‌هائی با کیفیت بسیار مطلوب استفاده نمود و از کاربرد لوله‌های تولیدی درجه دوم یا با کیفیت نامرغوب حتی در صورتیکه از نظر مخارج مترتبه اقتصادی‌تر باشند.ء باید اجتناب کرد. لوله‌های زهکشی زیرزمینی که براساس ضوابط و استانداردهای (/۸57۸)! تولید شده باشند تا حدودی کلیه ویژگی‌های لازم را دارا می‌باشند. - لوله‌های بتونی (سیمانی) لوله‌های بتونی بایستی از مواد و مصالح با کیفیت بسیار مرغوب تولید شده و دوره مراقبت" از آنها به خوبی بانجام رسیده باشد. لوله‌های بتونی که باکیفیت مطلوب تهیه شده باشند در مقابل پدیده‌های یخ زدگی مقاوم بوده لیکن ممکن است در شرایط خاکهای با واکنش (0[1) اسیدی با قلیائی صدمه دیده و مورد تخریب قرار گیرند. بدین دلیل هرگاه استقرار لوله‌های بتونی در خاکهای اسیدی با قلیائی مورد نظر باشد. لوله‌های تولیدی باید از کیفیت بسیار مطلوبی برخوردار بوده و سیمان بکار رفته در ساخت و تولید آنها بایستی از ویژگیهای شیمیائی بخصوصی بهره‌مند باشد. روشهای مراقبت از لوله‌های تولید شده, برحسب اینکه استقرار آنها در خاکهای با واکنش (]1م) اسیدی و یا قلیائی مورد نظر باشد.ء تفاوت می‌نماید. - لوله‌های سفالی لوله‌های سفالی بایستی به نحو بسیار مطلوبی در کوره پخته شوند و از نظر ظاهری هیچ گونه درز و ترک» نقاط برآمده یا فرو رفته در سطح جانبی و بخشهای فوقانی و زیرین نداشته باشند و هرگاه به وسیله جسم فلزی به آن ضربه وارد شود بایستی از آن صوتی کوتاه و یکنواخت شنیده شود. لوله‌های سفالی زهکشی به اندازه کاشی در کوره پخته نمی‌شوند. لوله‌های سفالی ساخته شده از کانی شل " از نظر استحکام و جذب کمتر آب در مقایسه با لوله‌های سفالی تولید شده از نوع رس لایه‌های سطحی خاک بمراتب محکم‌تر و با دوام‌تر هستند. لوله‌های سفالی بطور معمول تحت تأثیر واکنش (011) خاکهای اسیدی و یا قلیائی قرار نمی‌گیرند. لیکن در شرایطی که به تناوب موارد یخ زدگی و ذوب آن مطرح می‌باشد بهتر آن است که از لوله‌های بتونی استفاده شود. هرچند اغلب انواعی با استاندارد "کیفیت عالی " استفاده بعمل آید. در اکثر خاک‌های معدنی نوع لوله‌های زهکشی زیرزمینی (سفالی یا بتونی) باندازه - لوله‌های پلاستیکی موجدار لوله‌های پلاستیکی موجدار (11-)) از نظر ویژگیهای شیمیائی و واکنش خاکها مقاوم بوده و از این نظر از صدمات و خسارات احتمالی مصون می‌باشند. به‌دلیل سبکی وزن» امکان تولید آنها بصورت کلاف‌های طویل و دایره‌ای شکل مقدور بوده و بدین دلیل ۰ ۷۵۵5 دنا ۵۳ مک سه‌وس۸ ۱۰ 2-۵۰ 5۵6۰ - 3 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - زهکشی زیرزمینی ۱۷۱ حمل و نقل آنها به سهولت امکان‌پذیر می‌باشد. این نوع لوله‌ها بایستی از نظر ظاهری دارای رنگ یکنواخت و مشابه بوده» جرم مخصوص یکسانی داشته و هیچ گونه صدمه قابل مشاهده‌ای از قبیل فرورفتگی غیرعادی» له‌شدگی» برش طولی یا عرضی ناقص,» پاره شدگی غیرمتعارف و برآمدگی خارج از حد استاندارد و امثال آن نداشته باشد. لوله‌های پلاستیکی موجدار از جنس پلی‌اتیلن بایستی دارای سایر ویژگیهای ارایه شده در استانداردهای ۳667 ,۳405 ‎۸٩71/,‏ نیز باشند. هم چنین معیارهای استاندارد درخصوص لوله‌های پلی ونیل کلراید (/۳۷) که کاربرد آن بیشتر در اروپا رایج است بوسیله استاندارد 0 ,]۸87 مشخص شده است. در حال حاضر در شبکه‌های آبیاری و زهکشی کشور از استاندارد 1018-1187 سال ۱۹۸۲ میلادی که مورد تأیید سازمان بین‌المللی استاندارد (150) می‌باشد. بیشتر استفاده بعمل می‌آید. فیلتر و مواد پوشسی" مورد نیاز زهکشسهای زیرزمینی" پس از ایجاد ترانشه تعبیه لوله‌های زهکشی زیرزمینی (یا تنبوشه‌های زهکشی) بطور معمول چنین مرسوم است که اطراف آنان را با فیلتر یا مواد متخلخل " می‌پوشانند کاربرد چنین موادی در اطراف لوله‌های زهکشی زیرزمینی برای حصول موارد کلی ذیل است : - جلوگیری از حرکت و انتقال درات خاک به درون لوله‌های زهکشی زیرزمینی که امکان دارد موجب گرفتگی فیزیکی لوله‌های زهکشی را فراهم آورد. - ایجاد محیط تراوائی در اطراف لوله‌های زهکشی زیرزمینی بطوریکه جریان آب بدون مقاومت وارد لوله‌های زهکشی گردد. - ایجاد بستر مناسبی برای استقرار لوله‌های زهکشی زیرزمینی. - سرانجام» بمنظور تثبیت فیزیکی بستر خاک طبیعی که لوله‌های زهکشی در آن کارگذاری می‌گردند. خاکهای مناطق مرطوب عموماً دارای ساختمان نسبتاً پایداری می‌باشند و در چنین شرایطی شاید نیاز به استفاده از فیلتر یا مواد پوششی برای جلوگیری از ورود مواد بسیار ریز بدرون لوله‌های زهکشی نباشد و در اکثر مواقع از خاک لایه سطحی " که محتوی مواد آلی بیشتری نسبت به خاک لایه‌های زیرین " می‌باشد» بعنوان پوشش در اطراف لوله‌های زهکشی استفاده بعمل می‌آید. * معیارهای قابل پیش‌بینی برای ضرورت کاربرد فیلتر و مواد پوششسی نیاز به مواد پوششی برای عملیات زهکشی زیرزمینی (لوله‌ای) به ویژگی‌های فیزیکی و شیمیائی خاک آب کاربردی (آبیاری) و شرایطی که زهکشهای زیرزمینی در آن نصب می‌شوند. بستگی دارد. بطور معمول آگاهی از خصوصیات خاک جهت اظهارنظر قطعی برای ضرورت کاربرد یا عدم نیاز به استفاده از مواد پوششی همواره امکان‌پذیر نمی‌باشد. در عین حال با توجه به تجارب موجود جهانی» در شرایط مشروحه زیر می‌توان لزوم و یا عدم لزوم کاربرد مواد پوششی را پیش‌بینی نمود. - در خاکهای ریزشی و ناپایدار» استفاده از مواد پوششی برای عملیات زهکشی زیرزمینی ضروری است. - درخاکهای ماسه‌ای ریزء کاربرد مواد پوششی در کلیه شرایط برای عملیات زهکشی زیرزمینی لازم می‌باشد. | - ۳۵۷۵|۵۵ 5۰ # برای آگاهی تفصیلی به مندرجات *" راهنمای طراحی و انتخاب مواد و مصالح برای زهکشهای زیرزمینی " نشریه شماره ۰۳۶۸ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشورء . ۱1۵1011۵5 ۳۱11۵۲ - 2 . آاز۵ه5 100 - 3 . ازمه5 بابا٩؟‏ - 4 -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۱۷۳۲ هکس - خاکهایی که شاخص ا(نمایه ) پلاستیسیته* آنها بیشتر از ۱۲/۰ است» گرایشی به ایجاد رسوب ندارند. بدین دلیل نیازی هم به کاربرد مواد پوششی برای آمور زهکشی زیرزمینی وجود ندارد. بیان این نکته ضروری است که با رعایت این شاخص (نمایه) مشکل ورود ذرات ریز به درون مواد پوششی و در نتیجه به درون لوله‌های زهکشی لحاظ شده و بدیهی است. در مواردی که کاهش مقاومت ورودی جریان زه‌آبها مورد نظر باشد. کاربرد مواد پوششی بایستی مورد توجه قرار گیرد. - خاکهایی که ضریب یکنواختی " آزها بیشتر از ۱۵/۰ می‌باشد ** و خاکهای درشت‌دانه‌ای که ۹۰ درصد ذرات تشکیل دهنده آن بزرگتر از عرض سوراخها (روزنه‌ها) لوله‌های زهکشی زیرزمینی باشدء نیز نیازی به کاربرد مواد پوششی در امور زهکشی زیرزمینی را ندارند. - در رابطه با میزان رس موجود در خاکهاء عامل دیگری بنام نسبت جذب سدیم" (چ/5۸) در شرایطی بایستی بصورت توامان با نیازی به کاربرد مواد پوششی نمی‌باشد. در اراضی مورد آبیاری» هرگاه میزان رس خاکها حتی بیشتر از ۴۰ درصد باشد و در شرایطی که میزان (5۸4) آزها کمتر از هشت باشد نیز نیازی به استفاده از مواد پوششی نیستء لیکن در حالاتی که این نسبت(+5۸1) تذ کر : از آنجائیکه رابطه‌ای بین نسبت جذب سدیم (۸14؟5) و درصد سدیمی تبادلی " (15۳) خاک وجود داردء بطور کلی در مقادیر (]5:]) کمتر از ۱۰/۰ مشکلات فیزیکی در خاک متصور نمی‌باشد و در مقادیر (]۳: 5) زیادتر بخصوص بیشتر از ۱۵/۰ امکان توجه : بدلایل سهولت‌های کاربردی» عملی و هزینه‌های مترتبه در شرایط متعارف سعی می‌گردد که از یک نوع بخصوص و مناسب مواد پوششی استفاده بعمل آید. متداول‌ترین نوع مواد پوششی شن و ماسه‌هایی است که از منابع قرضه و از رسوبات بعضی انواع مواد مصنوعی از جمله ژئوتکستایل‌ها (زمین بافت) نیز بصورت تجاری وجود دارد که بصورت ورقه یا نوارهای طویل, با عرض‌های متفاوت و ضخامت معین (و مشبک یا روزنه‌دار) می‌تواند بعنوان صافی یا فیلتر در زمان نصب لوله‌های زهکشی زیرزمینی در بخشهای فوقانی و زیرین (و یا سطح جانبی لوله) قرار داده شود. علاوه بر آن بعضی کارخانه‌های سازنده لوله‌های زهکشی زیرزمینی (عمدتاً پلاستیکی) را تولید می‌نمایند که مجهز به نوعی فیلتر یا صافی نیز می‌باشند. فیلترهای مصنوعی (غیرطبیعی یا سنتز) معمولاً از مواد نایلونی» پلی‌پروپیلن و یا سایر مواد مشابه تولید می‌گردند. اندازه روزنه (سوراخهای) موجود در این قبیل فیلترها (صافی‌ها) بایستی بنحوی باشد که بعضی ذرات بسیار ریز و معلق در زه‌آب را از خود عبور دهند تا موجد لایه غیرقابل ۰ 0 ۳1۵31100 - | #* نمایه‌ای است که دامنه خمیرایی خاک را نشان می‌دهد و برابر با تفاضل مقدار رطوبت‌های حد روانی (-1ا-ا) و خمیرایی (]۳1) است. ]01 06111061 - 2 ضریب یکنواختی» نسبت ۶۰ به 0۱۰ است که در آن 1۶۰ و 1۱۰ به ترتیب قطرهایی هستند که ۶۰ و ۱۰ درصد وزنی دانه‌های خاک از آن کوچکتر است. این ضریب نشان دهنده عدم یکنواختی دانه‌بندی خاک است. . (5۸]۹) 11۵10 ۸015070110 50010 -3 . (۳۹5۳) ۳۵۳۵۵1۵۵۵ مک ۳۳۸۳۵۵۵۵۵06 -4 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - زهکشی زیرزمینی ۱۷۳ نفوذ در اطراف لوله‌ها نگردد. ضمن آنکه از ورود مواد درشت دانه (نسبی) که ممکن است در درون لوله‌های زهکشی رسوب نماید جلوگیری کند. در یک توصیه کلی می‌توان اظهار داشت که 1:۵۰ اندازه ذرات خاک بایستی بزرگتر یا مساوی با متوسط قطر روزنه‌های صافی یا فیلتر باشد. در جدول (۲۹-۴) وضعیت و چگونگی دانه‌بندی مواد اولیه و پوششی برای بررسی و کاربرد در آمور طراحی و نصب زهکشهای زیرزمینی ارائه گردیده است. جدول (۲۹-2)- روابط بین چگونگی دانه‌بندی مواد اولیه (پایه) و مواد پوششسی درجه بندی شده قطرهای ذرات مواد اولیه (پایه) که 7:۹۰ درصد ذرات عبوری آن از الک مربوطه عبور نماید (میلیمتر) قطر ذرات مواد پوششی (میلیمتر)» محدوده‌های بالایی و زیرین آنها ۱۷/۳۵۰ مثال : هرگاه مواد اولیه (پایه) دارای اندازه ۸۶۰ ذرات با قطر ۰/۰۷۵ میلیمتر را داشته باشد (ارقام ردیف دوم جدول) و اندازه (قطر) مواد پوششی ۲۰ ۸۷ ۲و ۰/۳ میلیمتر برای درصدهای عبور به ترتیب ۵۱۰۰ ۶۰ ۳۰ ۱۰ و ۰ درصد باشد. مواد پوششی برای کاربرد مناسب (مطلوب) می‌باشد. مواد پوششی مصرفی در اطراف لوله‌های زهکشی نه تنها بایستی نفوذپذیری محل استقرار زهکش‌ها را بهبودی بخشند بلکه باید از ورود ذرات ریز خاک به درون زهکش(ها) ممانعت بعمل آورد. انواع متفاوتی مواد فیلتری را می‌توان بدین منظور بکار بردء لیکن مهم‌ترین فاکتور در انتخاب, امکان تهیه و دسترسی محلی به چنین موادی است. در شرایط خشک شدن خاک‌های برداشت شده از درون نهرچه‌ها (ترانشه‌ها) پس از واریختن خاک به درون نهرچه مقادیری درز و ترک در آنها توسعه می‌یابد که باعث بهبود نفوذپذیری خاک گردیده بدین ترتیب راندمان و عملکرد زهکش به تدریج تثبیت می‌گردد. لیکن هرگاه خاک لایه زیرین بدون خشک شدن (بحالت مرطوب) واریخته گردد. پوسته برنج و یا مواد بهبود دهنده ویژگی‌های فیزیکی خاک (که باعث توسعه درز و ترک در خاک می‌شود) برای افزایش میزان نفوذپذیری خاک بایستی بکار برده شود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۷۴ جع را ان اس مشخصات اطول نسوس شکل و جنس مواد نیو ۱ با و بدون طوقه فتر ۶:-۰/۲۰۰ | میی‌متر ۵7۱۵۲ مقطع دایره‌ای ۱ ۱ ] سهراغهای جذب آب ٍ ! ۱ جئمل کلرایم کی 1 منر ۲۵۷/۰ | میلی‌هتر ۵۰-۱۰۰ ۱ : سا ! اس | ٍ رس ۱ ۱ امکان افزلیش طول ستر۱۳ | میلیمتر ادن | پلی اتیلن ی حلفه هابی به طول ۱-۱۵ هقراً ‏ امتر۱۳۰ | میلی‌دثر ۵-۰۷۰ بل گلراید 0 وی | ۱ : ۱ قامل گهمترش در هن هه ۱ , [] ۷ 5 ۱ 1 یسم ششک رتور ۹ ان بر با کار نا 9 ۳ ۵ فرسمت ترانش پرشده از سنگ ویزه مکش های فرعی سافته شده از مولوه لشافی زمکش پدون پوشش: سول) ۱ شکل (۹-2)- انواع مختلف زهکشسهای زیرزمینی فرعی (مزرعه ای) -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - زهکشی زیرزمینی ۱۷۵ ۸-۷-5- مبانی هیدرولیکی محاسبه اندازه (قطر) زهکشسهای زیرزمینی * مجاری ورود آب به درون لوله‌های زهکشی زیرزمینی لوله‌های سفالی (رسی) و یا بتونی (سیمانی) که در شرایط عادی دارای ۰/۳ متر طول می‌باشند (قطعات با طول ۳۰ سانتیمتر) هرگاه بصورت منظم و با فاصله یکسان درون نیمرخ خاک (ترانشه) استقرار یابند آب درون خاک می‌تواند از محل فواصل (درزهای) بین آنها (لوله‌های زهکشی زیرزمینی) به زهکشها وارد شود و در حالت‌های متعارف مقادیر سطوح موجود برای ورود آب به درون لوله‌های زهکشی زیرزمینی در اکثر شرایط کفایت می‌نماید. زیرا مساحت ایجاد شده برابر با ۸۱ سطح جانبی خارجی لوله» که معادل با ۳۵۰۰ میلیمتر مربع در هر مترطول برای لوله‌های با قطر ۱۰۰ میلیمتر می‌باشد. تجربیات نشان داده است که مساحت متذکره مانعی برای ورود آب به درون لوله‌های زهکشی ایجاد نمی‌نماید. برای یک لوله با قطر ۱۰۰ میلیمتر تقریباً ۸۸ شیار به ابعاد ۱/۶۲۵ میلیمتر و یا ۱۲۵ روزنه (سوراخ) به قطر ۶ میلیمتر در هر مترطول لوله زهکشی می‌تواند کافی باشد. دو برابر نمودن مساحت و یا تعداد روزنه‌هاء مشروط بر آنکه بطور یکنواخت برروی سطح جانبی (خارجی) لوله توزیع شده باشند. فقط می‌تواند بمیزان ۲۰ بیشتر میزان جریان ورودی بدرون لوله‌های زهکشی زیرزمینی را افزایش دهد. برای لوله‌های پلاستیکی موجدار (۳1) تجمع خاک در بخشهای فرو رفته لوله (بخش فرو رفته لوله موجدار) می‌تواند بطور قابل ملاحظه‌ای برروی جریان ورودی اثرگذار باشد. میزان جریان ورودی به درون لوله هرگاه بجای تعبیه سوراخ (روزنه‌ها) در بخشهای فرو رفته در قسمتهای برآمده لوله موجدار ایجاد گردند. میزان جریان ورودی بدرون لوله فقط به میزان کمی افزایش حاصل می‌نماید. هرگاه شیار یا روزنه‌ها بطور یکنواخت برروی سطح جانبی لوله توزیع شده باشند» شکل درزها و یا سوراخ‌ها بطور نسبی اهمیت زیادی ندارند. محدودیت ایجاد شده برای ورود آب به درون لوله‌های زهکشی موجدار (خرطومی) بیشتر مرتبط با تجمع خاک در بخشهای فرو رفته و خاک اطراف لوله تا فاصله ۲۵ میلیمتری از آن می‌تواند بصورت قابل توجهی مطرح باشد. در طول این فاصله (متذکره) تقریباً 1۵۰ افت بار در نتیجه همگرائی (تقارب) و اصطکاک در جریان حاصل می‌شود. هرگاه لوله زهکشی بوسیله مواد پوششی محاط و یا بوسیله مواد پوشاننده و نفوذپذیر دیگری محافظت شده باشد.ء میزان افت بار ورودی جریان فقط بمیزان حداکثر ۱۰ خواهد بود. * محاسبه اندازه (قطر) زهکشهای زیرزمینی مزرعه‌ای ظرفیت هیدرولیکی زهکشها را می‌توان از طریق کاربرد رابطه سرعت مانینگ (معادله ۲۷-۳) بدست آورد و با تساوی قرار دادن دبی (میزان) طراحی و ظرفیت هیدرولیکی مجرا (آبراهه لوله‌ای با جریان پر برای انتقال زه‌آب)» قطر مورد نیاز از طریق رابطه زیر قابل 075 ۳ 5( داد )0-517 ۳ )۴۸-۴( که در آن : م12 ضریب زهکشی یا شدت تخلیه (میلیمتر در روز) ۸ » مساحت محدوده زهکشی (هکتار) ۱ » ضریب زبری برای کاربرد در معادله مانینگ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۷۶ زهکشی 5 . شیب طولی زهکش (متر بر متر) پس از محاسبه نظری اندازه (قطر) زهکش؛ اولین اندازه لوله‌ای که بصورت تجاری تولید و در محل یا منطقه موجود است برای ضریب زبری در معادله مانینگ (1) در اثر عواملی مانند: انحراف زهکش از مسیر در محل اتصال‌هاء ناهمواریهای سطح داخلی آبراهه (لوله) از جمله میزان زبری (خشونت) دیواره‌هاء اتصالات و یا موجدار بودن لوله‌های (پلاستیکی) افزایش حاصل می‌نماید. توصیه می‌گردد برای لوله‌های سفالی (رسی) لوله‌های پلاستیکی صاف (پی وی سی) و لوله‌های پلی‌اتیلن موجدار (خرطومی) به ترتیب مقادیر ضرایب زبری معادل ۰۰/۰۱۳ ۰/۰۱۵ و ۰/۰۲۰ منظور گردد. پس از محاسبه میزان قطر موردنیاز لوله زهکشی زیرزمینی (1 » برحسب میلیمتر) میزان دبی خروجی (تخلیه) جریان را می‌توان با استفاده از رابطه زیر محاسبه نمود: ۸ ٩ < ۹64 < 0.0115 ۳ )۴۹-۴( که در آن : ۹ میزان دبی (تخلیه) خروجی یا انتقالی زهکش (لیتر درثانیه) ۸ مساحت محدوده زهکشی (مترمربع) (]» ضریب زهکشی یا شدت تخلیه (متر در روز) محاسبه میزان دبی (تخلیه) جریان خروجی یا انتقالی (برحسب لیتر در ثانیه)» با استفاده از رابطه زیر نیز امکان‌پذیر می‌باشد: (۵۰-۴) وله ۸ 0.01157 2 ‎٩‏ اک الک و که در آن : ۹ میزان دبی (تخلیه) خروجی یا انتقالی (لیتر در ثانیه) ۲. طول خط زهکش زیرزمینی (متر) ۷۷ فاصله بین دو خط زهکش زیرزمینی (متر) و مترادف با حرف (.]) می‌باشد که در سار زیربخش‌ها بکار رفته است. 0 » نقصان یا افت سطح ایستابی که برای رشد و نمو مطلوب گیاه (هان) مورد نیاز است (متر در روز) 5 تخلخل قابل زهکشی (درصد بصورت اعشاری). تذکر : رابطه بین "ضریب زهکشی عمقی یا م(1]» برحسب میلیمتر در روز" و " نقصان یا افت سطح ایستابی یا ۵۸0 برحسب متر در روز " و بصورت [۷1000 ۸/۱۷5 > ,12] و رابطه بین " افت یا نقصان سطح ایستابی» برحسب متر در روز" و "ضریب زهکشی عمقی یا 10 برحسب میلیمتر در روز" به شرح [(5*1000) + (1/ < /۸] می‌باشد. بدیهی است که [/۸<1.۷۷] برحسب (مترمربع) خواهد بود. نکته : در اراضی تحت آبیاری شالیزاری یا خشکه‌زاری مقدار ضریب زهکشی عمقی (ج(]» برحسب میلیمتر در روز) از تقسیم میزان تراوشات عمقی بارندگی (مم/) و یا آب آبیاری کاربردی (م(]) در هر دوره (برحسب میلیمتر) بر زمان بین دو نوبت بارندگی متراکم و با آبیاری (7) و بطور ترجیحی در ایام حداکثر بحرانی (روز) قابل محاسبه است. [( 1[ + م۳[) < ما ,(1 + 1(0) < م1 ] -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - زهکشی زیرزمینی ۱۷۷ توجه : برای زهکشهای زیرزمینی مزرعه‌ای, با توجه به بررسیهای به انجام رسیده انتخاب لوله‌های پلاستیکی و موجدار (مشبک) به قطر ۱۰۰ میلیمتر با رعایت موارد رواداری قابل اطمینانی توصیه می‌گردد که امکان تولید, تهیه و کاربرد آن به عنوان زهکشهای زیرزمینی در مناطق مختلف کشور فراهم می‌باشد. توصیه: اندازه (قطر) لوله‌های زهکشی در ترکیب چند کشتی در اراضی خشکه‌زاری بایستی برمبنای محاسبه به انجام رسیده برای حالت ضریب زهکشی عمقی زیادتر بانجام رسدء در غیر اینصورت فرضیات بکار رفته در مرحله طراحی سامانه, فاقد ارزشمندی لازم خواهدبود". * زهکشسهای جمع کننده** سامانه زهکشی در اراضی شالیزاری زهکشهای جمع کننده برای دریافت و انتقال زه‌آپهای زهکشی مزرعه‌ای بایستی ظرفیت لازم و کافی را بدون تأخیر زمانی دار بوده و برای تنظیم جریان زه‌آبها تناسب مورد نظر را داشته باشند. وضعیت استقرار و شیب طولی مناسب برای این قبیل زهکش‌هاء مرتبط با نحوه اتصال زهکشهای مزرعه‌ای (زیرزمینی) به زهکش جمع کننده می‌باشد.گرچه نقش اصلی این نوع زهکشهاء دریافت زه‌آیهای حاصل از عملیات آبیاری و یا جریان انتقالی بوسیله زهکشهای حایل می‌باشد و بدین دلیل بطور اصولی بایستی نوع لوله‌های *"صاف و یا موجدار پلاستیکی با قطرهای حداکثر ۱۵۰-۲۰۰ میلیمتر " انتخاب و اجرا گرددء لیکن بررسیهای بانجام رسیده نشان می‌دهد که در صورت کاربرد لوله‌های پلاستیکی مشبک و مجهز نمودن زهکشهای جمع‌کننده به مواد پوششی, این نوع زهکشها قادر می‌باشند همانند سامانه زهکشهای زیرزمینی و بصورت کمکی عمل نموده و در تعدیل مشکل زهکشی اراضی موثر باشند. بدیمی است در قطرهای بیشتر از ۳۰۰ میلیمترء لوله‌های سیمانی (با و یا بدون کاربرد مواد پوششی) و در اکثر شرایط از نوع بسیار مرغوب بایستی بکار گرفته شود. بدین دلیل در شرایط گفته شده اخیر بهتر آنست که زهکشهای جمع کننده نقش دریافت, انتقال و دفع آبهای زهکشی را داشته باشند. علاوه بر آنچه در مورد انتخاب قطر مناسب و مطلوب زهکشهای زیرزمینی در کتب مرجع تخصصی در مورد برآورد و یا محاسبه میزان دبی (0)) حداکثر تخلیه یا انتقالی زهکشهای زیرزمینی بیان گردیده استفاده از روابط زیر نیز توصیه شده است. - برای حالت جریان یکنواخت (۵۲-۴ ۳و 07۳ 0-22 - برای حالت جریان غیریکنواخت (۵۴-۴) اش 9 -< 0 * برای آگاهی تفصیلی به مندرجات "مجموعه مقالات سومین کارگاه فنی زهکشی" کمیته ملی آبیاری و زهکشی ایران» مقاله تعیین فاصله زهکشهای زیرزمینی برمبنای ترکیب چندکشتی» نشریه شماره ‎۸٩‏ (۱۳۸۳) مراجعه شود. * زهکشهای جمع کننده (12۲۸108 ۵110010۳)) زهکشهای روباز یا بسته‌ای (لوله‌های زیرزمینی) می‌باشند که جریان زهکشهای فرعی زیرزمینی و با زهکشهای حایل (07۵109] 1016706010۳) را جمع‌آوری می‌کند و زه‌آبهای جمع‌آوری شده را به زهکشهای درجه ۲ و یا درجه ۱ و یا زهکش اصلی تخلیه می‌نماید. زهکشهای جمع‌کننده روباز نیز می‌توانند هرزآبهای سطحی را برای انتقال به خروجی دریافت نمایند. -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۷/۸ نکته : معادله‌های (۵۱-۴) و (۵۳-۴) مرتبط با لوله‌های صاف و روابط (۵۲-۴) و (۵۳۴-۴) مربوط به لوله‌های موجدار (خرطومی) مرسوم و متداول در آمور زهکشی می‌باشند. جریان یکنواخت به طور معمول مربوط به زهکشهای جمع کننده و جریان غیریکنواخت مربوط به زهکشهای فرعی مزرعه‌ای است که دبی زه‌آبهای آن متغیر می‌باشد. که در آن : . میزان دبی لوله زهکشی (مترمکعب در ثانیه) . قطر داخلی لوله زهکشی (متر) 5 » گرادیان (شیب) هیدرولیکی لوله زهکشی (متر بر متر). تذکر : روابط (۵۲-۴) و (۵۴-۴) برای آن قبیل لوله‌های پلاستیکی موجدار (خرطومی) با قطرهای داخلی ۲۰۰-۵۰ میلیمترء اعتبار کاربردی بیشتری دارند. توجه : اندازه (قطر) لوله‌های زهکش جمع کننده» از طریق منظور نمودن مساحت اراضی کلیه زهکشهائی که به آن متصل (تخلیه) می‌شوند. معین می‌گردد. لیکن در محاسبه نبایستی حداکثر ظرفیت زهکشهای مزرعه‌ای (لترالها) را در این مورد اعمال نمود. ظرفیت پذیرش (یا انتقال) در هر نقطه درون سامانه زهکشی باید برای دریافت و انتقال مقادیر دبی جریان (زه‌آبهای زهکشی) اراضی بالادست کارایی لازم را داشته باشد.ء هر چند. بهرحال مقادیری رواداری (افزایش ظرفیت) را برای جمع‌آوری و تخلیه میزان جریانها از طریق "ورودی‌های سطحی " و یا برنامه‌های زهکشی آینده» نیز باید مورد نظر داشت و این ملاحظات را رعایت نمود. به‌دلیل سهولت‌های کاربردی, در عمل حداقل قطر (اندازه) لازم برای زهکشهای زیرزمینی انتخاب می‌گردد (البته با اعمال ضرایب اطمینان کافی)» هرگاه قطر (اندازه) تعیین گردیده بطور دقیق و مطمئن برای انتقال میزان دبی جریان (طراحی شده) کافی باشدء قطر لوله‌های زهکشی زیرزمینی جمع‌کننده با افزایش طول (به‌دلیل افزایش سطح محدوده زهکشی) بایستی بطور متناسب افزایش داده شود که انجام این مهم از بخش انتهائی شروع و به ابتدای خط زهکش (محل خروجی یا اتصال به زهکش اصلی) منتهی می‌گردد (افزایش تلسکوپی از قطر کم به زیاد). علاوه بر موارد بیان شده عواملی از جمله: تقاضای ناحیه‌ای, موجودیت و امکان تهیه محلی, دقت در نصب. اعمال شیب مطلوب و مناسب» احتمال عدم موفقیت سیستم لوله‌های زهکشی زیرزمینی از طریق رسوب گرفتگی» در انتخاب قطعی "حداقل قطر لوله" به طور کلی موّثر می‌باشند. توصیه: برای اراضی شالیزاری و مرطوب کشور بهتر آنست که زهکشهای جمع کننده سامانه از نوع روباز و با توجه به ابعاد متناسب و مرسوم در برنامه‌های تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری استفاده بعمل آید. ۹-۷-4 ماشینهای حفاری و نصب لوله‌های زهکشسی زیرزمینی معمولی‌ترین انواع ماشینهای زهکشی" که برای نصب لوله‌های زهکشی (زیرزمینی) در مزرعه بکار گرفته می‌شوند را می‌توان به دو دسته : ماشینهای ترانشه بردار" و ماشینهای بدون ایجاد ترانشه " تقسیم‌بندی نمود. ماشینهای ترانشه بردار ترانشه‌ای حفر | - 12۳3286 ۰ 2-5 3 - 1۳۵۵|5۰ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - زهکشی زیرزمینی ۱۷۹ می‌نمایند که لوله زهکشی را می‌توان در درون آن نصب کرد در حالی که ماشینهای بدون ایجاد ترانشه عملیات خاک‌برداری را هم زمان با نصب لوله‌های زهکشی بانجام می‌رساند. تیغه بلدوزر) می‌باشدء عملیات واریختن خاک بانجام می‌رسد. ترانشه ایجاد شده بایستی در همان روز حفاری برای جلوگیری از حالت ریزش دیواره‌ها در شرایط تغییرات میزان رطوبت (به‌دلیل آبیاری» بارندگی و خیز سطح ایستابی) پر شود. خاکهای واریخته در ترانشه بایستی با عبور چرخ تراکتور از روی آن و افزایش مجدد خاکهای باقی مانده در مسیر (به‌دلیل نشست خاک درون ترانشه) و ضمن عبور مجدد چرخ تراکتور از روی آن» شرایط تراکم خاک واریخته درون ترانشه را تا حد مورد نیاز فراهم آورد. اعمال این اقدام موجب فشردگی خاکهای لایه‌های بالائی ترانشه گردیده و خاکهای لایه‌های زیرین درون ترانشه بصورت مناسبی نفوذپذیر باقی می‌مانند که مقاومت ورودی کمی را برای لوله‌های زهکشی موجدار با قطر کم بعنوان لوله‌های زهکشی زیرزمینی مزرعه‌ای» از طریق قرقره‌ای که بروی ماشینهای زهکشی قرار گردیده و پس از اتصال به یکدیگر از قبل آماده و سپس بصورت پیوسته از سطح خاک برداشته و بوسیله ماشین زهکشی در حین حرکت در اعد یس ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۲ یو ۰ . ۰ ۰ درون ترانشه قرار داده می‌شود. لوله‌های نوع سفالی و سیمانی بوسیله نوعی ناودانی شیب‌دار که در بخش انتهای زنجیر حفاری قرار دارده درون ترانشه قرار داده می‌شوند". فیلترهای غیرمعدنی و مصنوعی یا آلی در شرایط عادی بدور لوله‌های موجدار از قبل پیچیده شده‌اند. در مورد کاربرد مواد پوششی (شن و ماسه) می‌توان آن را از طریق قیفی که در انتهای ماشین زهکشی نصب گردیده و بوسیله تریلری که در امتداد ماشین زهکشی حرکت می‌نماید. مواد پوششی را از طریق تسمه نقاله به قیف تغذیه نمود. برای دستیابی به حالت پوشش کامل اطراف لوله استقرار لوله زهکشی عملیات پوشش دادن را بانجام می‌رساند. دو نوع کلی ماشینهای زهکشی بدون ایجاد ترانشه وجود دارند که عبارتند از : خیش عمودی و خیش ۷ شکل . خیش عمودی بعنوان نوعی زیر خاک کن ‏ عمل می‌نماید. خاک را پوک نموده بطوریکه مجاری و حفره‌های ریز و درشت در عمق مربوطه ایجاد می‌گردد در حالی که خیش ۷ شکل درون نیمرخ خاک» ستونی مثلنی شکل ایجاد می‌نماید و هم زمان عمل نصب لوله‌های زهکشی را نیز انجام می‌دهد و بدین دلیل ضرورتی برای واریختن خاک بعلت عدم ایحاد ترانشه وجود ندارد . بهرحال هرگاه لوله‌ها بوسیله خیش عمودی نصب گردند | - 6۰ 2 - 16 ۰. # در شرایطی که مساحت محدوده مورد زهکشی قابل ملاحظه نباشد (مزارع خصوصی) و یا دسترسی به ماشینهای زهکشی مقدور یا امکان پذیر نگردد ایجاد ترانشه را می‌توان با استفاده از بیل مکانیکی (13۸01۳00) یا بیل کابلی (127281100) و به عنوان ماشینهای حفاری غیر پیوسته (بالعکس ماشینهای نیروی کارگری (بصورت دستی) بانجام رسانید. ۰ ۳۵۵ [۷/۵۳۵۵ - 3 .۰ ۷-7۳10 - 4 . 0 ناگ - 5 -------- صفحهٔ بعد -------- ی زهکشی بخش بالایی (خاک دست خورده ترانشه) بایستی متراکم گردد. برای این منظور یکی از راه کارهای معمولی عبور چرخ ماشین زهکشی از روی خط لوله زهکشی نصب شده» در هنگام برگشت ماشین زهکشی است. در مورد خاکهای رسی و خشک تراکمی که بدین ترتیب حاصل لوله‌های پلاستیکی موجدار (۳۳-)) تنها گزینه مطلوب ومناسب برای کاربرد بوسیله ماشینهای زهکشی بدون ایجاد ترانشه هستند. خیش ۱۷ شکل قادر است لوله‌هایی را با قطر خارجی حداکثر (بعلاوه مواد پوششی) ۱۳۵-۱۰۰ متر را درون نیمرخ خاک قرار دهد. خیش عمودی می‌تواند لوله‌هائی با قطرهای زیادتری را نیز درون نیمرخ خاک نصب نماید. قابل دکر است که کاربرد مواد پوششی معدنی (شن و ماسه) نیز بوسیله ماشین زهکشی بدون ایجاد ترانشه امکان‌پذیر می‌باشدء لیکن به‌دلیل خطرات (ریسک) گرفتگی قیف و مشکلات مترتبه برای تغذیه قیف با توجه به سرعت حرکت ماشین زهکشی انجام آن توصیه نگردیده است. در چنین شرایطی راه حل عملی استفاده از موادی است که از قبل به دور لوله‌های زهکشی پیجیده شده باشند. آماده‌سازی اراضی یا تعیین مسیر حرکت و بر طرف نمودن موانع فیزیکی بسیار با اهمیت است. علاوه بر آن تهیه لوله‌های مورد نیاز و مواد پوششی, از پیش نیازهای اجرای عملیات زهکشی مطلوب در طرح ایجاد سیستم زهکشی زیرزمینی است. ۱۰-۷-۶2 موارد مرتبط با عملیات نصب زهکشسهای زیرزمینی * اجزای طرح سامانه زهکشی زیرزمینی در اراضی شالیزاری سامانه زهکشی زیرزمینی بطور کلی شامل زهکش مزرعه‌ای» زهکش جمع کننده, چاهک کمکی و خروجی‌های زهکشی است. نصب یک عدد مجرای تخلیه هوا در انتهای خط زهکشی زیرزمینی و در شرایطی نیز یک عدد چاهک آدم‌رو (چاهک بازبینی) در محل اتصال لوله زهکشی زیرزمینی به زهکش جمع کننده لوله‌ای (در صورت نیاز) بایستی احداث گردد. در طراحی سامانه زهکشی زیرزمینی عواملی از جمله: وضعیت توپوگرافی اراضی, شرایط اقلیمی (آب و هوایی)» ویژگی‌های خاک. هماهنگی موزون بین سامانه آبیاری و زهکشی» جاده‌های دسترسی,» عملیات بهره‌برداری و نگهداری باید مورد امعان نظر باشد. زهکشهای مزرعه‌ای (فرعی) شامل مجاری زهکشی و مواد پوششی است. بطوریکه ورود و جریان آب به درون زهکشهای زیرزمینی (لوله‌ای) را تسهیل و امکان‌پذیر نماید. بهرحال زهکشهای زیرزمینی می‌تواند از نوع مجاری زهکشی (حفره‌های زهکشی زیرزمینی) و لوله‌های زهکشی متعارف که در نیمرخ خاک تعبیه می‌گردند. باشد. هر خط زهکشی مزرعه‌ای بایستی دارای ظرفیت کافی, استحکامء دوام و توانایی جذب زه‌آرها باشد. چاهک آدم‌رو (بازبینی) در نقاط تغییر ناگهانی شیب خط لوله زهکش زیرزمینی» برای کاهش میزان سرعت جریان زه‌آبها درون لوله‌هاء کنترل و تنظیم مواد رسوبی» بهره‌برداری و محافظت از لوله‌های زهکش زیرزمینی ایجاد می‌گردندء کنترل مقادیر تخلیه جریان چاهک کمکی وسیله‌ای است که کارآمدی یا عملکرد آن مانند شیر تخلیه و برای تنظیم میزان جریان زه‌آبهای خروجی لوله‌های زهکشی زیرزمینی در اراضی شالیزاری و مرطوب است. محل نصب آن (چاهک کمکی) مرتبط با عواملی از جمله: وضعیت توپوگرافی, چگونگی آرایش لوله‌های زهکشی مزرعه‌ای» شیب طولی خط لوله» ویژگی‌های خاک مزرعه و شرایط کاربری اراضی, می‌باشد. در مواردی که اجرای عملیات زهکشی کنترل شده در سطح واحدهای زراعی و یا قطعات اراضی شالیزاری مطرح باشد. نقش چاهکهای کمکی بیشتر خواهد بود.