معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهور

⚠ این متن با نرم‌افزار از روی تصویر خوانده شده و ممکن است خطا داشته باشد؛ برای استناد، اصلِ سند را ببینید. جمهوری اسلامی ابران معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهور دستورالعمل رفتارسنحی کمی آب‌های زایرزمینی فشریه شماره ۶۶۵ معاونت نظارت راهبردی وزارت نیرو امور نظام فنی دفتر مهندسی و معیارهای فنی آب و آبفا 33333333 را رامت را نها ۱۹۱ ۱۳۹۳ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- 0 محاولن امد ری وتات را بموی‌ارش مور ِ ۱ ۱ شماره: ۳۶ بخشنامه به دستگاه‌های اجرایی. مهندسان مشاور و پیمانکاران ۱۳۹۳۳۰۳/۲۵ موضوع : دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زبرزمینی به استناد ماده (۲۳) قانون برنامه و بودجه و مواد (۶) و (۷) آیین‌نامه استانداردهای اجرایی طرح‌های عمرانی- مصوب سال ۱۳۵۲ و در چارچوب نظام فنی و اجرایی کشور (موضوع تصویب‌نامه شماره ۹ ت۹۷ ۳ ۳ مورخ ۱۳۸۵/۴/۲۰ هیأت محترم وزیران)» به پیوست نشریه شماره ۶۶۵ امور نظام فنی, با عنوان «دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زیرزمینی» از نوع گروه سوم ابلاغ می‌شود. رعایت مفاد این ضابطه برای دستگاه‌های اجرابی, مشاوران, پیمانکاران و سایر عوامل ذینفع نظام فنی اجرایی در صورت نداشتن ضوابط معتبر بهتر. از تاریخ ۱۳۹۳/۱۱/۱ الزامی است. امور نظام فنی این معاونت در مورد مفاد نشربه پیوست. دریافت‌ کننده نظرات و پیشنهادهای اصلاحی مربوط بوده و عهده‌دار اعلام اصلاحات لازم به طور آدواری خواهد بود. شش ش: ۲۰۴۵۶۴ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- اصلاح مدارک فنی خواننده گرامی: برجسته مبادرت به تهیه این نشریه نموده و آن را برای استفاده به جامعه مهندسی کشور عرضه نموده است. با وجود تلاش فراوان, این اثر مصون از ایرادهایی نظیر غلط‌های مفهومی, فنی, ابهام. ایهام و اشکالات موضوعی نیست. از این‌روء از شما خواننده گرامی صمیمانه تقفاضا دارد در صورت مشاهده هرگونه ایراد و اشکال فنی مرانب را به صورت زیر ۱ا- شماره بند و صفحه موضوع مورد نظر را مشخص کنید. ۳- ایراد مورد نظر را به صورت خلاصه بیان دارید. ۳- در صورت امکان متن اصلاح شده را برای جایگز نی ارسال نمایید. ۴- نشانی خود را برای نماس احتمالی ذکر فرمایید. کارشناسان این آمور نظرهای دریافتی را به دقت مطالعه نموده و اقدام مقتضی را معمول خواهند داشت. پیشاپیش از همکاری و دقت نظر جنابعالی قدردانی می‌شود. نشانی برای مکاتبه : تهران, میدان بهارستان. خیابان صفی علی‌شاه - مرکز تلفن ۱ معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهورء آمور نظام فنی (۵۵3۵, ۱۱۳0, -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- از آن‌جایی که تاثیر عوامل مختلف طبیعی و مصنوعی بر رفتار کمی آبخوان‌ها و منابع آب زیرزمینی به‌صورت تغییرات در سطح آب زیرزمینی و تغییر در آبدهی منابع در حال بهره‌برداری نمایان می‌شود. این دستورالعمل با هدف بررسی و تعیین میزان اثرات عوامل مختلف موثر در رفتار آبخوان‌ها که به‌صورت تغییرات سطح آب زیرزمینی از نظر زمانی و مکانی ظاهر می‌شود. تهیه گردیده است. اهداف رفتارسنجی متاثر از اهداف مطالعه و تحقیق می‌باشد که مسلما برای نیل به آن اهداف باید از کلیه عوامل و ابزارهای ذیربط بهره گرفت تا بهترین نتیجه حاصل گردد. با توجه به مطالب فوق, امور آب وزارت نیرو در قالب طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشورء تهیه نشریه «دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زیرزمینی» را با هماهنگی امور نظام فنی معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس‌جمهور در دستور کار قرار داد و پس از تهیه. آن را برای تایید و ابلاغ به عوامل ذینفع نظام فنی اجرایی کشور به این معاونت ارسال نمود که پس از بررسی؛ براساس ماده ۲۳ قانون برنامه و بودجه آیین‌نامه استانداردهای اجرایی مصوب هیات محترم وزیران ۲ طبق نظام فنی اجرایی کشور (مصوب شماره ۳۳۳۴۹۷۹ ه مورحخ ۱۳۰ هیات محترم وزیران) تصویب و ابلاغ گردید. علیرغم تلاش. دقت 9 وقت زیادی که برای تهیه این مجموعه صرف گردیده» معهذا این مجموعه مصون از وجود اشکال و ابهام در مطالب آن نیست. لذا در راستای تکمیل و پربار شدن این آیین نامه از کارشناسان محترم درخواست می‌شود موارد اصلاحی را به آمور نظام فنی معاونت برنامه ریزی و نظارت راهبردی رئیس جمهور ارسال کنند. کارشناسان فنی کشور و کارشناسان مجرب این حوزه. نسبت به تهیه متن اصلاحی, اقدام و از طریق پایگاه اطلاع رسانی نظام فنی و اجرایی کشور برای بهره‌برداری عمومء اعلام خواهند کرد. به همین منظور و برای تسهیل در پیدا کردن آخرین ضوابط ابلاغی معتبرء در سمت میانی بالای صفحات نشریه., تاریخ تدوین مطالب آن صفحه درج شده‌است که در صورت هرگونه تغییر در مطالب هر یک از صفحات. تاریخ به روزرسانی آن نیز اصلاح خواهد شد. از اینرو همواره مطالب صفحات دارای بدین وسیله معاونت نظارت راهبردی از تلاش و جدیت رییس آمور نظام فنی جناب آقای مهندس غلامحسین حمزه مصطفوی و کارشناسان محترم آمور نظام فنی و نماینده مجری محترم طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشور وزارت نیرو جناب آقای مهندس محمد ابراهیم نیا و متخصصان همکار در امر تهیه و نهایی نمودن این نشریه. تشکر و قدردانی می‌نماید و از ایزد منان توفیق روزافزون همه این بزرگواران را آرزومند می‌باشد. امید است متخصصان و کارشناسان با ابراز نظرات خود درخصوص این نشریه ما را در اصلاحات بعدی یاری فرمایند. معاون نظارت راهبردی تابستان ۱۳۹۲۳ ا -------- صفحهٔ بعد -------- تهیه و کنترل «دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زیرزمینی» [نشریه شماره ۶۶۵] مجری: دانشگاه تربیت مدرس اعضای گروه اصلی تهیه کننده: منصور برزگر ریحانی موْسسه تحقیقات آب فوق‌لیسانس آب‌های زیرزمینی مجید خیاط خلقی دانشگاه تهران دکترای آب‌های زیرزمینی پیمان دانش کارا راسته دانشگاه بین‌المللی امام‌خمینی دکترای علوم و مهندسی آبیاری محمود راشد کارشناس آزاد فوق‌لیسانس مهندسی آب‌های زیرزمینی هاشم کاظمی موسسه تحقیقات آب فوق‌لیسانس مهندسی آب‌های زیرزمینی کوروش محمدی دانشگاه تربیت مدرس دکترای عمران محمد ناسوتی کارشناس آزاد لیسانس زمین‌شناسی مهدی هاشمی شرکت مهندسی مشاور زیست کاو لیسانس زمین‌شناسی شهریار هخامنشی کارشناس آزاد لیسانس زمین‌شناسی اعضای گروه نظارت: عبدالوحید آغاسی دانشگاه خواجه نصیرالدین طوسی دکترای مهندسی آب مریم رحیمی فراهانی طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت فوق‌لیسانس مهندسی عمران - آب آب کشور- وزارت نیرو محمود صداقت دانشگاه پیام نور فوق‌لیسانس زمین‌شناسی و فوق‌لیسانس آب‌شناسی اعضای گروه تایید کننده (کمیته تخصصی مدیریت منابع آب طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشور): بهرام نقفیان کارشناس آزاد دکترای منابع آب فضلعلی جعفریان کارشناس آزاد لیسانس زمین‌شناسی عباسقلی جهانی شرکت مهندسین مشاور بهان‌سد فوق‌لیسانس مهندسی هیدرولوژی رضا راعی شرکت مدیریت منابع آب ایران فوق لیسانس آب زیرزمینی آب کشور- وزارت نیرو اعضای گروه هدایت و راهبری پروژه: علیرضا توتونچی معاون آمور نظام فنی فرزانه آقارمضانعلی رییس گروه آمور نظام فنی -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان مقدمه فصل اول - کلیات ۱-۱- کلیات ۲-۱- تعریف اصطلاحات ۱-۲-۱ آب زیرزمینی ۲-۲-۱- آبخوان ۳-۲-۱- آبخوان آزاد ۴-۲-۱- آبخوان تحت فشار ۵-۲-۱- آبخوان نشتی ۶-۲-۱- آب زیرزمینی معلق یا آویزان ۷-۲-۱- آبخوان سنگ‌های درزو شکاف‌دار ۸-۲-۱- آبخوان کارستی ۹-۲-۱ رفتارسنجی آب زیرزمینی ۱۰-۲-۱- رفتارسنجی کمی آب زیرزمینی ۱۱-۲-۱- شبکه ۱۲-۲-۱- شبکه اطلاعات آب ۱۳-۲-۱- شبکه اطلاعات آب زیرزمینی ۱۴-۲-۱- شبکه اطلاعات سطح آب زیرزمینی ۱۵-۲-۱- سطح ایستابی ۱۶-۲-۱- سطح پیزومتریک ۱۷-۲-۱- تراز آب زیرزمینی ۱۸-۲-۱-منابع اندازه گیری آب زیرزمینی ۱۹-۲-۱- چاه مشاهده‌ای ۲۰-۲-۱- پیزومتر ۲۱-۲-۱- منابع انتخابی معرف بهره‌برداری آب زیرزمینی ۲۲-۲-۱- ذخیره آب زیرزمینی ع ۱۰ ۱۰ ۱۱ ۱۱ ۱۲ ۱۲ ۱۲ ۱۲ ۱۲ ۱۲ ۱۲ ۱۲ ۱۳ ۱۳ ۱۳ ۱۳ ۱۴ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست مطالب عنوان ۲۳-۲-۱- ذخیره تجدیدشونده و ذخیره ایستا در آبخوان ۲۴-۲-۱- آبنمود ۳۵-۲-۱- نوسان سطح آب زیرزمینی ۳۶-۲-۱- جریان آب زیرزمینی ۲۷-۲-۱- دشت آبرفتی ۲۸-۲-۱- محدوده مطالعاتی فصل دوم- مدیریت چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترها ۱-۲ - کلیات ۲-۲- نظارت بر طراحی و اجرای شبکه ۳-۲- بهره‌برداری از شبکه ۳-۲- نگهداری شبکه ۵-۲- تهیه شناسنامه فنی» آرزیابی دوره‌ای و عملکرد چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترها ۱-۵-۲ شناسنامه فنی یا برگ شناسایی چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترها ۳-۵-۲ برگ آرزیابی دوره‌ای (چک لیست) چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترها ۳-۵-۲ برگ ارزیابی عملکرد گذشته چاه مشاهده‌ای, پیزومتر و وضع آینده آن فصل سوم - ضوابط طراحی شبکه اندازه‌گیری سطح آب زیرزمینی ۱-۳- کلیات ۲-۳- ضوابط طراحی شبکه اندازه‌گیری سطح آب زیرزمینی در آبخوان‌های آبرفتی ۱-۲-۳- بررسی گستره آبخوان ۲-۲-۳ بررسی تعداد و انواع آبخوان‌ها ۳-۲-۳- تراکم شبکه اندازه‌گیری سطح آب زیرزمینی ۴-۲-۳- طراحی شبکه اندازه گیری سطح آب روی نقشه ۵-۲-۳ تدقیق طراحی انجام شده روی زمین ۳-۳ ضوابط طراحی شبکه آندازه‌ گیری سطح آب زیرزمینی در سازندهای سخت ۴-۳- بهینه‌سازی تراکم شبکه اندازه‌گیری سطح آب زیرزمینی با استفاده از زمین آمار ۱-۳-۳ تعریف اجزای واریوگرام د ۱۴ ۱۴ ۱۴ ۱۴ ۱۴ ۱۵ ۱۷ ۱۹ ۱۹ ۱۹ ۱۹ ۳۰ ۳۰ ۳۱ ۳۱ ۳۵ ۳۷ ۳۸ ۳۸ ۳۸ ۳۸ ۳۰ ۳۰ ۳۱ ۳۲ ۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست مطالب عنوان ۳-۴-۳ قابلیت‌های روش‌های زمین آماری در مقایسه با روش‌های دیگر ۳-۴-۳- مراحل انجام کار فصل چهارم - ضوابط حفاری چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترها ۱-۴- کلیات ۲-۴- ضوابط حفاری چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترها در آبخوان‌های آبرفتی ۱-۲-۴- تعیین محل حفاری ۲-۲-۴ اخذ مجوز حفر چاه مشاهده‌ای ۳-۲-۴ انتخاب روش حفاری ۴-۲-۴- قطر و عمق حفاری چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترها ۵-۲-۴- تجهیز, توسعه و نگهداری چاه‌های مشاهده‌ای ۳-۴- ضوابط حفاری چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترها در آبخوان‌های درز و شکاف‌دار و کار ۱-۳-۴ تعیین محل ۲-۳-۴ اخذ مجوز حفر چاه ۳-۳-۴- انتخاب روش حفاری ۳-۳-۴۳ قطر و عمق حفاری چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترها ۵-۳-۴- تجهیز, توسعه و نگهداری چاه‌های مشاهده‌ای فصل پنجم - ضوابط انتخاب چشمه. قنات و چاه معرف ۱- ۵- کلیات ۳-۵- ضوابط تعیین منابع انتخابی معرف در آبخوان‌های آبرفتی ۱-۲-۵- ضوابط انتخاب چاه‌های معرف بهره‌برداری و تراکم آن‌ها ۳-۲-۵- قنات‌های انتخابی معرف ۳-۲-۵- چشمه‌های انتخابی معرف ۳-۵- ضوابط تعیین منابع انتخابی معرف در سازندهای کارستی و درز و شکاف‌دار ۱-۳-۵- ضوابط انتخاب چشمه‌های کارستی معرف ۳-۳-۵ چاه‌های انتخابی بهره‌برداری از سازندهای کارستی و درز و شکاف‌دار ۳-۳-۵- چشمه - قنات‌های معرف فصل ششم- وسایل و روش‌های اندازه‌گیری و جمع آوری آمار ۳۴ ۳۴ ۳۵ ۳۷ ۳۷ ۳۷ ۳۷ ۳۷ ۳۸ ۳۸ ۴۱ ۴۱ ۴۳۲ ۴۳ ۴۳ ۴۵ ۴۷ ۴۹ ۴۹ ۵۰ 1۲ 1۲ ۳ ۳ ۵۵ ۵۵ ۵1۷ -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان ۱- ۶- کلیات ۲-۶- وسایل اندازه گیری سطح آب زیرزمینی و ثبت نتایج ۲-۲-۶- دستگاه‌های ثبات سطح آب زبررمینی ریا عمق‌یاب‌های خودکار) ۳-۲-۶- فشار سنج ۳-۲-۶- تبت نتایج اندازه‌گیری‌های صحرایی ۲-۶- وسایل اندازهگیری آبدهی منابع انتخابی و ثبت نتایج ۱-۳-۶- کنتور حجمی ۲-۳-۶- سقوط آزاد آب از لوله‌ها ۳-۳-۶- پارشال فلوم ۴-۳-۶- روزنه ۶-۳-۶- جریان‌سنج ۷-۳-۶- سرعت‌سنجی (مولینه) ۳-۶-م۸- ثبت نتایج اندازه‌گیری صحرایی آبدهی فصل هفتم - برنامه‌ربزی اندازه‌گیری در ابستگاه‌ها ۱- ۷- مقدمه ۱-۳۲-۷- برنامه‌ریزی اندازه‌گیری برای جاه‌های مشاهده‌ای 9 پیزومترها در آبخوان‌های آبرفتی ۲-۲-۷ برنامه‌ریزی اندازه‌گیری برای چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترها در سازند سخت ۳-۷- برنامه‌ر یزی اندازه گیری آبدهی منابع انتخابی معرف ۱-۳-۷- برنامه‌ریزی اندازه گیری آبدهی منابع انتخابی آبخوان‌های آبرفتی ۲-۳-۷- برنامه‌ریزی اندازه‌گیری آبدهی منابع انتخابی در سازندهای سخت فصل هشتم - روش‌های نمایش مجموعه‌های آماری ۱- ۸- کلیات ۲-۸- چگونگی نمایش و ارائه آمار سطح آب زیرزمینی ۳ ۵۹ ۵۹ ۵۹ ۶۰ ۶۰ ۶۱ ۶۳ ۴ ۶۴ ۶۳ ۳۵ ۶۵ ۳۵ ۳۷ ۶۸ ۷۱ ۷۳ ۷۳ ۷۳ ۷۷ ۷۷ ۷۸ ۷۸ ۸۱ ۸۳ ۸۳ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست مطالب عنوان ۱-۲-۸- فرم مجموعه آمار سطح آب چاه‌های مشاهده‌ای ۲-۲-۸ فرم مجموعه آمار فشار پیزومتری در پیزومترها ۳-۲-۸- آبنمود سطح آب زیرزمینی چاه‌های مشاهده‌ای ۴-۲-۸ آبنمود تغییرات فشار پیزومتری در پیزومترها ۵-۲-۸- نمودار یا آبنمود سطح آب چاه‌های مشاهده‌ای در سازند سخت ۳-۸- نمایش و ارائه آمار آبدهی منابع انتخایی و چگونگی استفاده از نتایج آن‌ها در محاسبه تخلیه آر ۱-۳-۸ نمودار یا آبنمود تغییرات آبدهی لحظه‌ای قنات. چشمه و چاه آرتزین انتخابی ۳-۳-۸- جدول آماری تخلیه ماهانه و سالانه منابع انتخابی ۳-۳-۸- چگونگی محاسبه و تکمیل فرم ضریب ماهانه تخلیه منابع انتخابی ۴-۳-۸- چگونگی محاسبه تخلیه سالانه منابع بهره‌برداری کننده آب زیرزمینی -۱-۹٩‏ کلیات ۲- ۹- وضعیت ذخیره آب زیرزمینی در آبخوان‌های آبرفتی ۱-۳-۹ عوامل موثر در وضعیت ذخیره آبخوان آبرفتی ۲-۲-۹ چگونگی محاسبه یا برآورد ذخیره آبخوان آبرفتی و تغییرات آن ۳-۹- وضعیت ذخیره آب زیرزمینی و تغییرات آن در آبخوان‌های کارستی و درز و شکاف‌دار ۱-۳-۹- محاسبه ذخیره دینامیک آبخوان‌های کارستی فصل دهم - تفاوت برخی مشخصات هیدرولیکی سامانه‌های آب زیرزمینی ۱-۰- کلیات ۳۲-۰ بررسی تفاوت مشخصات هیدرولیکی آبخوان‌های آبرفتی و مخازن سازند سخت ۲-۲-۰ همگنی و همسانی ۳-۳-۰ جریان آب زیرزمینی و قوانین حاکم بر آن ۴-۲-۰ ذخیره آب زیرزمینی ۵-۳-۰ تغذیه و تغییرات بار هیدرولیکی ۳-۰- بررسی تفاوت‌های مشخصات هیدرولیکی آبخوان‌های آزاد و تحت فشار فصل یازدهم - تعیین شکل هندسی و مرز آبخوان ۲ ۸۳ ۸۴ ۸۴ ۸۸ ۸۸ ٩۱ ‏زیرزمینی ۹۱ ۹۳ ۹۵ ۹۸ ۱۱ ۱۰۳ ۱:۳ ۱۹۰۳ ۱۴ ۱۹۷ ۱۹۷ ۱۱۳ ۱۱۵ ۱۱۵ ۱۱۵ ۱۱۷ ۱۱۷ ۱۱۸ ۱۱۸ ۱۱۹ ۱۳۱ -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان ۱-۱- کلیات ۲-۲-۱ تعیین نوع و توپوگرافی سنگ کف و ضخامت آبخوان ۱-۳-۱ حفاری‌های اکتشافی ۳-۳-۱ روش‌های ژئوفیزیکی و چاه‌پیمایی ۳-۳-۱ تحلیل آبنمود چشمه‌ها و نتایج کاربرد ردیاب‌ها فصل دوازدهم - تهیه آبنمود معرف سری‌های زمانی ۱-۳- کلیات ۱-۳۲-۳- رفع ناهنجاری‌های اندازه گیری با استفاده از سابقه آماری ۲-۲-۳۲ درون‌یابی اندازه گیری در دو مقطع زمانی برای تکمیل آبنمود ۳-۲-۲ استفاده از روابط همبستگی در ترمیم کمبودهای آماری ۴-۲-۳۲ - استفاده از ضریب تغییرات ماهانه سطح آب برای تکمیل آمار ۵-۳-۳ حذف ناهنجاری‌های غیرعادی ۳-۲۳۲ تهیه نقشه شکه تیسن جاه‌های مشاهده‌ای 5 پیزومترها فصل سیزدهم - نقش عوامل موثر بر آبخوان ۱-۳- کلیات ۳-۳ عوامل طبیعی موثر بر آبخوان ۱-۳-۳ عوامل اقلیمی ۳-۲-۳ جریان‌های سطحی ۳-۲-۳ زمین شناسی ۴-۲-۳ توپوگرافی ۵-۲-۳- خاک و پوشش گیاهی ح ۱۳۳ ۱۳۳ ۱۳۳ ۱۳۴ ۱۳۴ ۱۳۵ ۱۳۵ ۱۳۶ ۱۳۷ ۱۳۹ ۱۳۹ ۱۳۹ ۱۳۰ ۱۳۰ ۱۳۰ ۱۳۰ ۱۳۱ ۱۳۲ ۱۳۹ ۱۳۱ ۱۳۱ ۱۳۲ ۱۳۳ ۱۳۳ ۱۳۴ ۱۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست مطالب عنوان ۶-۲-۳- تبخیر و تعرق از آبخوان ۷-۲-۳ زمین لرزه ۸-۲-۳- جزر ومد ۳-۳ عوامل مصنوعی موثر بر آبخوان ۱-۳-۳- برداشت و تخلیه از آبخوان‌ها ۲-۳-۳ چگونگی مصرف آب (تغذیه حاصل از آبیاری. فاضلاب شهری و پساب صنعتی) ۳-۳-۳ احداث پندها و سدها ۴-۳-۳ اجرای پروژه‌های تغذیه مصنوعی ۵-۳-۳ دریاچه‌ها و مخازن مصنوعی ۶-۳-۳ اجرای طرح‌های شبکه زهکشی مصنوعی آبخوان‌ها ۷-۳-۳ بارهای خارجی ۳-۳ عوامل اختصاصی موثر بر آبخوان‌های کارستی ۱-۴-۳- دمای محیط ۳-۴-۳ غلظت دی اکسید کربن (,۲0) ۳-۴-۳ نوع و حالت جریان ۴-۳-۳ - درجه خلوص سنگ ۵-۴-۳ زمین ساخت (تکتونیک) ۱-۴۳- کلیات ۱-۳-۴ بررسی تغییرات آبنمود معرف سطح آب ۲-۲-۴ بررسی روند تغییرات آبدهی منابع انتخابی معرف بهره‌برداری ۳-۳-۴ بیلان و مدل آب زیرزمینی ۳-۴ تفسیر نتایج و پیش‌بینی وضعیت آینده آبخوان‌های کارستی و درز و شکاف‌دار ۱-۳-۴ بررسی روند تغییرات آبنمود چاه‌های مشاهده‌ای و آبنمود معرف ۱۳۴ ۱۳۴ ۱۳۴ ۱۳۵ ۱۳۵ ۱۳۵ ۱۳۵ ۱۳۵ ۱۳۵ ۱۳۶ ۱۳۶ ۱۳۶ ۱۳۶ ۱۳۷ ۱۳۷ ۱۳۸ ۱۳۸ ۱۳۹ ۱۵۱ ۱۹۱ ۱۹۱ ۱۹۲ ۱۹۲ ۱۹۳ ۱۹۳ ۱۹۳ -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان ۳-۳-۴ محاسبه بیلان ۴-۳-۴ - آزمایش‌های ردیابی ۵-۳-۴ مدل‌های ریاضی منابع و مراجع عنوان شکل ۱-۱- رفتارسنجی آب‌های ریررمینی شکل ۲-۱- نمایی از یک آبخوان آزاد شکل ۳-۱- نمایی از آبخوان تحت فشار شکل ۴-۱- نمایی از یک آبخوان نشتی شکل ۵-۱- نمایی از آبخوان معلق شکل ۶-۱- محیط درز و شکافدار به عنوان آبخوان شکل ۷-۱- نمایی از یک دشت آبرفتی شکل ۱-۴- تصویر برخی مشخصات فنی چاه‌های مشاهده‌ای شکل ۱-۶- تصویر برخی از ابزارهای اندازه گیری آبدهی شکل ‎-۱-۹٩‏ آبنمود معرف تغییرات سطح آب آبخوان آبرفتی دارای افت سطح آب شکل ۲-۹- منحنی فروکش یک چشمه با رژیم‌های مختلف تخلیه شکل ۳-۹- قسمتی از آبنمود جریان با منحنی فروکش در مقیاس نیمه لگاریتمی ی ۱۵۹۴ ۱۵۹۴ ۱۵۹۴ ۱۹۷ ۱۰ ۱۰ ۱ ۱۵ ۴۰ ۶۶ ۱۶ ۱۸ ۱۹ ۱۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست جدول‌ها جدول ۱-۲- برگ ارزیابی دوره‌ای چاه مشاهده‌ای یا پیزومتر ۲۲ جدول ۲-۲- برگ ارزیابی عملکرد گذشته چاه مشاهده‌ای. پیزومتر و وضع آینده آن ۲۳۳ جدول ۱-۴- روش‌های حفاری در آبخوان‌های آبرفتی و کارستی ۳۷ جدول ۱-۶- برگ صحرایی اندازه گیری عمق سطح آب چاه مشاهده‌ای ۶۳۲ جدول ۲-۶- برگ صحرایی اندازه‌گیری ارتفاع سطح پیزومتری در پیزومتر ۳ جدول ۳-۶- برگ صحرایی اندازه گیری آبدهی چشمه. قنات و چاه آرتزین انتخابی اه جدول ۴-۶- برگ صحرایی اندازه گیری آبدهی و ساعت کارکرد چاه انتخابی معرف بهره‌برداری ۷۰ جدول ۱-۷- تناوب زمانی اندازه‌گیری‌های سطح آب زیرزمینی برحسب موضوع بررسی‌ها و عوامل تاثیرگذار ۷۶ جدول ۱-۸- امار سطح آب چاه‌های مشاهده‌ای ۸۶ جدول ۲-۸- آمار سطح پیزومتری چاه‌های پیزومتر ۸۷ جدول ۳-۸- آبنمود سطح آب زیرزمینی در چاه مشاهده‌ای ۸۹ جدول ۴-۸- آبنمود تغییرات روزانه سطح آب چاه مشاهده‌ای, پیزومترء گمانه مشاهده‌ای ۹۰ جدول ۶-۸- آمار تخلیه ماهانه و سالانه چشمه‌هاء قنوات و چاه‌های آرتزین انتخابی ۹۴ جدول ۷-۸- آمار تخلیه ماهانه و سالانه چاه‌های انتخابی بهره‌برداری ۹۵ جدول ۸-۸- ضریب تخلیه ماهانه چشمه‌هاء قنوات و چاه‌های آرتزین انتخابی ۹۶ جدول ۹-۸- ضریب تخلیه ماهانه چاه‌های انتخابی بهره‌برداری ۹۷ جدول ۱۰-۸- تخله ماهانه و سالانه بر حسب هزار مترمکعب ۹۸ جدول ۱۱-۸- کار کرد. تخلیه ماهانه و ضریب تخلیه چاه انتخابی (13) در سال ۱۳۷۹ ۹۹ جدول ۱- ۱۰- مقایسه ویژگی‌های آبخوان‌های آبرفتی با آبخوان‌های درز و شکاف‌دار و کارستی ۱۱۶ جدول ۱-۱۲- مشخصات چاه‌های مشاهده‌ای و مساحت پلی‌گون‌های آبخوان سدیج ۱۳۵ جدول ۲-۱۲- اندازه گیری سطح آب زیرزمینی چاه‌های مشاهده‌ای دشت سدیج در سال آبی ۱۳۷۷-۷۸ ۱۳۵ جدول ۳-۱۲- ارتفاع آب زیرزمینی چاه‌های مشاهده‌ای دشت سدیج از سطح دریا ۱۳۶ جدول ۴-۱۲- حاصل‌ضرب ارتفاع آب زیرزمینی در مساحت پلی‌گون‌ها و محاسبه ارقام هیدروگراف معرف آبخوان سدیج ‏ ۱۳۷ جدول ۱-۱۳- بررسی تاثیر عوامل بارز طبیعی بر آبخوان‌ها ۱۳۲ ک -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- مقدمه ۳۴ 1 مقدمه این دستورالعمل, به منظور ارائه شیوه مناسب بررسی و کنترل تغییرات کمی آب زیرزمینی تهیه شده است. از آن‌جایی که تاثیر عوامل مختلف طبیعی و مصنوعی (دخالت انسان) بر رفتار کمی آبخوان‌ها و منابع آب زیرزمینی به صورت تغییرات در سطح آب زیرزمینی و تغییر در آبدهی منابع در حال بهره‌برداری نمایان می‌شود لذاء عمده مطالب مورد بررسی دستورالعمل در ارتباط با این دو عامل متغیر آب زیرزمینی می‌باشد. در این دستورالعمل, ابتدا اهداف. دامنه کاربرد و اصطلاحات اساسی تعریف شده و سپس مسایل اصلی از جمله ضوابط ایجاد شبکه رفتارسنجی آب زیرزمینی شامل چاه‌های مشاهده‌ای, پیزومتر و منابع انتخابی معرف بهره‌برداری, مدیریت آن‌هاء برنامه‌ریزی و روش‌های برداشت. ثبت. ذخیره‌سازی و ارائه اطلاعات کمیاب زیرزمینی. همچنین مشخصات هیدرولیکی سیستم‌های آب زیرزمینی» نقش عوامل تاثیرگذار بر آبخوان‌ها و بالاخره نتیجه‌گیری نهایی برای پیش‌بینی آینده آبخوان» بررسی و به تفصیل شرح داده توجه: علامت * در متن این نشریه. نمایانگر مواردی است که انجام آن‌ها غیرالزامی (اختیاری) می‌باشد. - هدف هدف اصلی رفتارسنجی کمی آب‌های زیرزمینی» بررسی و تعیین میزان اثرات عوامل مختلف موثر در رفتار آبخوان‌ها است که به صورت تغییرات سطح آب زیرزمینی از نظر زمانی و مکانی ظاهر می‌شود. این تغییرات یا ناشی از عوامل طبیعی و اقلیمی است و یا متاثر از تنش‌های مصنوعی وارد بر آبخوان‌ها. اهداف رفتارسنجی, معمولا متائر از اهداف مطالعه و تحقیق بوده و نتایج آن می‌تواند در سطح محلی, منطقه‌ای و ملی مطرح شود. مسلما برای نیل به اهداف رفتارسنجی کمی آب‌های زیرزمینی, باید از کلیه عوامل و ابزارهای ذیربط بهره گرفت و داده‌ها جمع‌آوری, کنترل, ذخیره و پردازش شود. تحلیل نتایج به‌دست آمده از مجموع بررسی‌هاء واکنش آبخوان را در مقابل تنش‌های مختلف طبیعی و مصنوعی - دامنه کاربرد این دستورالعمل در بررسی‌های کمی منابع آب زیرزمینی, از جمله اندازه‌گیری‌های آیدهی و نوسانات سطح آب زیرزمینی به منظور تعیین میزان تخلیه آبخوان‌ها و تغییرات حجم ذخیره آن‌ها در طول زمان کاربرد دارد. -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۱ کلیات -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- کلیات ۳/۴ ۵ ۱-۱- کلیات برای استمرار یا توسعه بهره‌برداری از آب‌های زیرزمینی برای انواع مصارف و اهداف مختلف و همچنین ایجاد هرگونه سازه آبی. لازم است از مجموعه ویژگی‌های کمی و کیفی آبخوان‌های ذیربط اطلاعات کافی جمع‌آوری» ذخیره. تحلیل و نتیجه گیری شود. رسیدن به هدف مذکورء تنها با انجام عملیات رفتارسنجی (کمی وکیفی) آب‌های زیرزمینی امکان‌پذیر می‌شود. به‌طور کلی, رفتارسنجی . که به معنای دیگر «نظاره کردن و پایش رفتار» است. در تمامی علوم می‌تواند کاربرد داشته باشد. در دانش آب‌شناسی, این کلمه به پایش یا سنجش رفتار کمی و کیفی منابع آب. تحت تاثیر عوامل طبیعصی یا مصنوعی اتلاق می‌شود. به عبارت دیگرء شناخت واکنش این منابع در برابر عوامل بالا در طول زمان را رفتارسنجی با پایش منابع آب می‌گویند. پایش دقیق رفتار این منابع حیاتی, به فن‌آوری‌های نو و همچنین شناخت ویژگی‌های محیط حاکم بر آن‌ها نیاز دارد. پایش کمی به همان اندازه پایش کیفی اهمیت دارد. در پایش کمی منابع آب». خصوصیات هیدرولیکی آبخوان و چگونگی تاثیر عوامل طبیعی و مصنوعی حاکم بر آن مد نظر است. با استفاده از پایش آب زیرزمینی» می‌توان به اطلاعاتی از قبیل خصوصیات زمین‌شناسی و هیدروژئولوژیک آبخوان» توزیع بار هیدرولیکی در زمان و مکان. میزان جریان آب زیرزمینی» کیفیت آب و جهت جریان و میزان ماده آلوده‌کننده و خصوصیات منبع آلودهکننده. موضوعات اساسی رفتارسنجی کمی آب‌های زیرزمینی» اندازه گیری عواملی مانند سطح آب زیرزمینی» آبدهی منابع بهره‌برداری انتخابی و تخلیه منابع آب زیرزمینی است که با تحلیل تغییرات این عوامل نسبت به زمان و تلفیق نتایج به‌دست آمده» می‌توان به اهداف مورد نظر دست یافت. پایش آب زیرزمینی در سازندهای کارستی و دیگر سازندهای سخت. به‌علت شرایط خاص هیدروژئولوژیک و ناهمگنی و ناهمسانی (آنیزوتروپی) شدید.» شدت تغییرات بار هیدرولیکی و کیفیت شیمیایی در دوره‌های کوتاه مدت. چگونگی تغذیه از شکلی کاملا گسترده تا نقطه‌ای, وجود جریان سریع " و آشفته". چگونگی ذخیره منابع آب زیرزمینی در منطقه اشباع و در ناحیه اپی کارست". وجود انواع تخلخل و نهایتا محدودیت کاربرد قوانین حاکم بر آبخوان‌های آبرفتی, موجب می‌شود تا پایش آبخوان‌های کارستی و تا حدودی آبخوان‌های شکل گرفته در سنگ‌های درز و شکاف‌دار" با آبخوان‌های آبرفتی, متمایز باشد. در کتاب‌ها و مراجع مختلف. برای رفتارسنجی (پایش) آب زیرزمینی, راهکارهای مختلفی ارائه شده که عمدنا دارای وجوه مشترک بوده و یک نمونه از آن به شرح شکل (۱-۱) آرائه می‌شود. این شکل. کل رفتارسنجی آب‌های ربرزمینشی. 1[- 08 2- 1۵5 ۷۷ 3- "۲:۲1 ۵1 ز(م تا -4 100 ۲۳۵۵1۳۵۵ -5 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ ۳۴ دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زیرزمینی شامل کمی و کیفی را نشان می‌دهد که در این دستورالعمل, فقط رفتارسنجی کمی آب‌های زیرزمینی مورد بررسی قرار گرفته و رفتارسنجی کیفی در نشریه شماره ۱۸۷ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور قبلا ارائه شده است. شروع و سابقه پرداختن به مطالعات آب‌های زیرزمینی کشور تقریبا مربوط به سال‌های اولیه دهه ۱۳۴۰ می‌باشد که ابتدا در تعداد محدودی از آبخوان‌ها شروع و به تدریج به سایر نواحی گسترش یافت. با توجه به تقریبا نیم قرن تجربه در ایجاد شبکه رفتارسنجی کمی آبخوان‌ها و به‌ویژه آبخوان‌های آبرفتی, ابتدا دستورالعمل‌های مربوط به رفتارسنجی کمی آب‌های زیرزمینی که در طول چهل سال اخیر توسط متولیان این‌گونه مطالعات تهیه شده., بیش‌تر مورد توجه قرار گرفته است. در این دستورالعمل, تا حد امکان سعی شده که گذشته از یادآوری موارد مشترک در پایش آبخوان‌های آبرفتی و کارستی. به موارد تمایز آن‌ها نیز اشاره شود. در این بخش. اصطلاحات اصلی و کلیدی دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زیرزمینی تعریف شده است. در تعریف این اصطلاحات سعی شده از فرهنگ‌های هیدرولوژی و هیدروزژئولوژی (انتشارات طرح تهیه استانداردهای مهندسی آب کشور) استفاده شود. برای اصطلاحاتی که در این فرهنگ‌ها موجود نبوده. از مراجع دیگر که در انتهای این دستورالعمل از آن‌ها نام برده شده, استفاده شده است. همجنین برای برخی اصطلاحات نوشته شده نیز در صورت نیاز شرح تکمیلی در بخش مربوط ارائه شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- راهکار رفتارسنجحی(پایش) آب زیرزمینی موضعی و ناحیه‌ای . | یا موسس مس هه هه هحس مس هه اس همحس مهسا هه سس ها 1 مسی رو تسپ سو هوس ست هو ات اه هحس اس حس و دسس هحس مهسا مس هم هوس هس سس سی سر اس سس تساس سس یا سا 9 ۱1 : ۱ ۱ ۱ احداث شبکه بهینه اندازه‌گیری کیفی آب زیرزمینی ۱ تعیین حدود منطقه رفتارسنجی یا منابع آب ۱ احدات شبکه بهینه اندازه‌گیری کمی آب زبرزمینی ۱ ۱ زیرزمینی و طبقه‌بندی آن ۱ ا ْ ۱ ٍ ۱ ۱ ۱ ۶ ۱ تهیه نقشه شبکه اندازه‌گیری. ثبت ابستگاه‌های اندازه‌گیری در أ ۱ ثبت ایستگاه‌های اندازه‌گیری موجود آب زیرزمینی أ ۱ نهیه نقشه شبکه آندازه‌گبری. ثبت ایستگاه‌های اندازه‌گیری سطح فهرست بخش مدیریت آب: کبفیت آب | || (ایستگاه‌های اندازه‌گیری کمی و کیفی) مزسسات‌سازمان‌ها و یا | | آب و آبدهی در فهرست بخش مدیریت آب ۱ ۱ شرکت‌ها و کارخانجات ۱ ِ ٍ ۱ | ۱ | 5 1 ۱ ۴ / مه ۱ ٍ د زیت ا ۱ لب ۱ الودگی‌هاء دسته‌بندی الودگی‌های موجود | ْ هیدروژ ئولوژ یک ۱ زبرزمینی(داده‌های کمی) ۱ ۱1 ۱ ۱ ۱۱ ۱ ۱ ۱ جمع‌آوری. ارانه و ارزیابی داده‌های کیفی آب زبرزمینی(پیش 1 ۱ ثبت اطلاعات مصارف آب و زمینه‌های آن در ۱ فعالیت‌های جاری رفتارسنجی کمی آب زیرزمینی ۱ بینی کیفیت أب زیرزمینی) ۱۱ ّ کشور | (سطح آب زبرزمینی) ٍ ۱ | ۱ ۱1 ۱ ا ۱ فبالیت‌های جاری رفتارسنجی کیقی آب زبرزمینی || مدل هیدروزتولوزیک(تعیین واحدهای هیدرورئولوزیک و انواع ‏ | | ا | || رسوبات آب زیرزمینی و امکان مدل کردن جریان آب زیرزمینی) | | ا | 1 ۱ را ار اس اس را ی سس را ار ت تا ان اجرای عملبات روی داده‌ها به کمک کامپیوتر به منطور پیش‌بینی(درازمدت با کوتاه‌مدت) و برای تصمیم ۲ گیرندگان برای مصرف ممقول و منطقی آب زیرزمینی با نگرش حفاظت.کمی و کیفی آب زیرزمینی و هه ۰ 1 ۰ ۰ ۰ ۰۰ ج‌ شکل ۱-۱- رفتارسنجی آب‌های زیرزمینی [۱۶ تا ۱۹] -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ 7۴ث( دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زیرزمینی ۱-۲-۱- آب زیرزمینی! . ۲ ۲-۲-۱- ابخوان سازند زمین‌شناسی زیرسطحی که آب زیرزمینی را ذخیره کرده و از خود عبور می‌دهد. ابخوان نامیده می‌شود 1۱ . ۳7 ۳-۲-۱ ابخوان ازاد آبخوان آزاد به آبخوانی گفته می‌شود که حد پایینی آن. افق سنگ ناتراوا یا لایه محصورکننده تحتانی و حد بالایی آن شکل ۲-۱- نمایی از یک آبخوان آزاد ۴-۲-۱- آبخوان تحت فشار آ این نوع ابخوان. بدون سطح ایستابی بوده و دارای سطح پیزومتریک (پتانسیومتری) است و چنانچه چاهی در داخل آن حفر شود.ء سطح آب بالاتر از لایه اشباع قرار می‌گیرد (شکل ۲-۱). 1 -| ۸۵۲ -2 13001160 ,1206 ۷/۵167 ۳۳۳۵۵0 -3 ۸۵۱۲ 00۲۱۵۵۵ -4 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- کلیات ۵-۲-۱- آبخ در اثر پمپاژ و ۹.۳/۵۴ آبخوان محصور ناشی از حرکت رو به بالای سنگ بستر به علت چین‌خوردگی شکل ۳-۱- نمایی از آبخوان تحت فشار ۱ مه وان نشتی نی آبخوانی است که توسط یک لایه نیمه‌تراوا یا کم‌تراوا پوشیده شده باشد. این ی میفی با آبخوان یا آبخوان‌های مجاور خود (بالا و پایین) دارد. تبادل آبی آبخوان نشتی با آبخوا 10۳ ۹ ن‌های مجاور 2۵] -| -------- صفحهٔ بعد -------- ۰ ۳۴ دستورالعمل رفتارسنج یکم یآب‌های زیرزمینی ۳۳۳۳0۱۹۱۱ 8 09100119091۲6 ۱ و // کر // : / /// ////// // ال ۲۵ 01۵۲ ۷۷ ۳۳۲۲۲۲ 1 9 8 0 : : جک و۵ 66۳ و 40 نو ی ۹ ناماما دم دودل اران او ۱ ۳ شکل ۴-۱- نمایی از یک آبخوان نشتی ۶-۲-۱- آب زبرزمینی معلق با آوبزان آب مجزای مداومی است که بالای سطح ایستابی اصلی به صورت معلق مانده باشد [۱]. این آب به صورت معلق و عدسی‌شکل, معمولا با ابعاد کوچک روی لایه‌ای ناتراوا یا کم‌تراوا بین سطح زمین و سطح ایستابی آبخوان اصلی قرار گرفته است (شکل ۵-۱). ۱ انا ان ناخ مرت 2اه سفن ریس انا و لایه‌های نفوذناپذیر ۱ وگ اه 0 ی ۱ را ۲ سطح ایستابی 07 11010 10 010 01ج 0 000 ] وود ای 0 0 00 که 00 0 کتک کچ نت آبخوان غیرمحصور شکل ۵-۱- نمایی از آبخوان معلق آبخوان درر 0 شکاف‌دار. مخزن آبی است که در سنگ‌های درر 9 شکاف‌دار با قار ی لست انحلال‌پذیری کم 9 یا بدون قابلیت انحلال تشکیل می‌شود و حرکات تکتونیکی (زمین‌ساختی) عامل اصلی ایجاد درز و شکاف در این‌گونه آبخوان‌ها می‌باشد. اگر میزان درز و شکاف در جهت‌های مختلف توده سنگ تشکیل‌دهنده آبخوان نسبتا یکنواخت باشد. رفتاری شبیه به ابخوان ابرفتی خواهد داشت (شکل ۶-۱). -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- کلیات ۳/۴ 1 شکل ۶-۱- محیط درز و شکافدار به عنوان آبخوان ۸-۲-۱- آبخوان کارستی! آبخوان کارستی, آبخوانی است که در سنگ‌هایی با قابلیت انحلال‌پذیری تشکیل می‌شود. از ویزگی‌های بارز این‌گونه 7 ع.ع< ی ۲ کی ۴ ره و۶ ۷ : ماع ابخوان‌هاء وجود سیماهای گوناگون کارستی مانند کارن ۰ دولین ۰ پولزه ۰ غار ۰ پانور ۰ دره کور 9 می‌باشد. از نظر ناهمگنی 0 و ناهمسانی ویژگی‌های هیدرولیکی و حالت جریان, قوانین حاکم بر آبخوان‌های آبرفتی در این آبخوان‌ها کاربرد ندارد. ۹-۲-۱- رفتارسنجی آب زیرزمینی" مجموعه اعمالی که با هدف ثبت اطلاعات مختلف, کنترل نوسانات سطح آب و پیش‌بینی رفتار سامانه (سیستم) آب زیرزمینی انجام می‌گیرد. رفتارسنجی آبخوان را تشکیل می‌دهد. به عبارت دیگر رفتارسنجی آبخوان‌هاء دریاشت مجموعه اطلاعات آب‌های زیرزمینی شامل عمق, گستردگی. کمیت. کیفیت. حرکت. چگونگی استفاده و تغییرات نسبت به زمان را در بر می‌گیرد. |- ۳۵۲۹۲ ۸0۲ 2-0 6 -د3 4- ۳۵| 5- 6 6- 7۳ ب۷(ع|[[۵ ۷ 11۵0 -7 8- 00۳70۷۵۵16۲ 8 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ ۳۴ دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زبرزمینی ۱-۲-۱- رفتارسنجی کمی آب زبرزمینی بررسی مجموعه عوامل موثر در رفتار کمی سامانه آب زیرزمینی,» رفتارسنجی یا پایش کمی آب زیرزمینی نامیده می‌شود. ۱۱-۲-۱- شکه شبکه. به مجموعه نقاط طراحی شده با هدف آرائه نمونه مرتب شده‌ای از مشاهدات در رفتارسنجی گفته می‌شود. ۱۲-۲-۱- شبکه اطلاعات آب بخشی از شبکه اطلاعات آب است که به جممع‌آوری اطلاعات آب زیرزمینی اختصاص دارد. به مجموعه اطلاعات مربوط به اندازه‌گیری‌های مستمر سطح آب زیرزمینی در یک دوره زمانی گفته می‌شود. ۱۵-۲-۱- سطح ایستابی! سطح جداکننده ناحیه اشباع از حاشیه مویینگی در آبخوان آزاد را سطح ایستابی می‌نامند. ۱۶-۲-۱- سطح پیزومتریک؟" سطح پیزومتریک. سطحی است که ارتفاع آن در هر نقطه. برابر ارتفاع آبی است که در چاه‌های آرتزین با چاه‌های حفر شده در آبخوان‌های تحت فشار بالا می‌آید. این سطح به وسیله فشار آب. موقعیت تغدیه و ارتفاع آبخوان ۱۷-۲-۱- تراز آب زیرزمینی ارتفاع سطح آب آزاد از سطح مرجعی که اختیاری انتخاب شده. تراز آب یا ارتفاع آب نام دارد (در آیران» سطح متوسط آب خلیج‌فارس در بندر شهید رجایی به عنوان سطح مبنا یا مرجع انتخاب می‌شود). |- ۷۷/۵0۲ 1300 2- 3۳۵1011110101۳16 0 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- کلیات ۳/۴ ۳ ۱۸-۲-۱- منابع اندازه گیری آب زبرزمینی منابعی شامل چاه قنات و چشمه که با هدف جمع‌آوری اطلاعات عوامل موثر در رفتار آبخوان‌هاء به‌طور منظم و مستمر مشاهده می‌شوند. منابع اندازه گیری آب زیرزمینی را تشکیل می‌دهند. ۱۹-۲-۱- چاه مشاهده‌ای " به چاهی که به منظور انجام مشاهداتی مثل ثبت و اندازه گیری سطح آب یا فشار پیزومتری حفر شده. چاه مشاهده‌ای می‌گویند[۱]. در ایرانء معمولا این اصطلاح به چاهی که برای اندازه گیری سطح ایستابی در آبخوان آزاد و سطح آب در آبخوان نشتی حفر شده., گفته می‌شود. به‌عبارت دیگر چاه‌های مشاهده‌ای. شبکه منظم اندازه‌گیری سطح ایستابی ۳۲۰-۲-۱- پیزومتر پیزومترء چاهی با قطر کم و دارای ابزار برای اندازه گیری فشار می‌باشد [۱]. در مطالعات آب‌های زیرزمینی ایران, به‌چاه‌های مشاهده‌ای همراه با لوله غیرمشبک که تا یک لایه تحت فشار حفر شده و از آن به منظور اندازه‌گیری فشار پیزومتری آبخوان تحت فشار استفاده شود. پیرومتر گفته می‌شود. بنآابراین می‌توان گفت پیزومترها. شبکه منظم اندازه گیری فشار پیزومتری آبخوان‌های تحت فشار می‌باشند. هر چند از نظر علمی به سطح آب در آبخوان‌های آزاد و ۲۱-۲-۱- منابع انتخابی معرف بهره‌برداری آب زبرزمینی منابع انتخابی معرف بهره‌برداری آب ربرزمینی. چاه‌هاء قنات‌ها 9 چشمه‌هایی می‌باشند که به عنوان معرف از بین مجموعه‌های دارای خصوصیات مشابه, از جمله تغییرات آبدهی, نوع مصرف و در مورد چاه ساعت‌های کارکرد یکسان انتخاب شده» آبدهی آن‌ها به صورت مستمر اندازه‌گیری و از نتایج حاصل, به منظور برآورد میزان دقیق‌تری از تخلیه آب زیرزمینی این مجموعه‌های مشابه استفاده می‌شود. به عبارت دیگر, چاه‌هاء قنات‌ها و چشمه‌های معرف یا انتخابی. شبکه |- 0۳۵۵۲۷۵1۱۵۵ ۷۷ ۵[[ 2-۳-0 -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۴ ۳۴ دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زیبرزمینی ۲۲-۲-۱- ذخیره آب زیرزمینی" ذخیره آب زیرزمینی مقدار آبی است که در دوره‌های هیدرولوژی یا مرحله‌ای از آن به‌صورت آب زیرزمینی در آبخوان انباشته شده و با روش‌های معمولی قابل برداشت می‌باشد. توضیح این که در مورد آبخوان‌های کارستی, بخشی از ذخیره ۲۳-۲-۱- ذخیره نجدیدشونده و ذخیره ابستا در آبخوان سالانه تجدید می‌شود. ذخیره تجدیدشونده با پویا" و بخش دیگر ذخیره آبخوان را که تجدید نمی‌شود. ذخیره ایستا" می‌نامند. در آبخوان‌هایی که دارای آافت سطح آب تدریجی هستند. برداشت اضافی سالانه موجب کاهش ذخیره ایستا در ۲۴-۲-۱- آینمود" ۲۵-۲-۱- نوسان سطح آب زیرزمینی اختلاف بار هیدرولیکی بالاترین و پایین‌ترین نقاط متوالی آبنمود سطح ایستابی (در آبخوان آزاد) و سطح پیزومتریک (در آبخوان تحت فشار) را نوسان سطح آب زیرزمینی گویند. برآیند عمومی نوسانات سطح آب ریررمینی یک آبخوان در دوره‌های متوالی و طولانی مدت می‌تواند بالارونده. کاهشی 5 متعادل باشد. این حالت‌ها حاصل تفاوت بین تغدبه آبخوان ۲۶-۲-۱- جریان آب زیرزمینی " ۲۷-۲-۱- دشت آبرفتی دشت آبرفتی» زمین پهناور و نسبتا همواری است که از ته‌نشین شدن مواد آبرفتی ناشی از فرسایش مناطق بالادست ۱- )0۳0۵ ۷/۵1۵۲ 50۵۵ 2- 12۷۵11۵ 0 3- 510110 0 4- 5۵00 ۲1۷۵۲۵۵۲۵ 5- 60۳۲0۵۱1۷۵10۴۲ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- کلیات ۳/۴ ۵ سس جوا سر ی تراس برکه کمانی : 5 بر ۵ تاتلاه ۹ ۱ 1 یسرم ۹ 0 ق‌ سس ۱ ا ۹ مت و سس سسو ی 1.۳.۳۳۳۳ 2 ۹ ۳۴۳۹ رم 5 سا وه 1 شکل ۷-۱- نمایی از یک دشت آبرفتی ۲۸-۲-۱- محدوده مطالعاتی ! محدوده مطالعاتی اب زیرزمینی, به تمام یا قسمتی از یک حوضه (آبریز) یا جند حوضه فرعی گفته می‌شود که دارای مشرف بر آن بوده که می‌تواند یک آبخوان اصلی بزرگ و چند آبخوان کوچک را شامل شود و در موارد استثنایی ممکن است. بدون آبخوان آبرفتی باشد [۱۵]. ۱- شرکت مدیریت منابع آب ایران (تماب سابق)» کل کشور را از نظر حوضه‌های آبریز و محدوده‌های مطالعاتی. تقسیم‌بندی. کدگذاری و تعریف نموده که در دستورالعمل شماره ۲۱۰ معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رئیس‌جمهور ارائه شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۲ مد ریت جاه‌های مشاهدها ف و پیزومترها -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - مدبریبت چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترها ۱۳/۵/۴ اه ۱-۲ کلیات مدیریت چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترها عبارت است از سیاست‌گذاری و آرائه روش‌های صحیح و اصولی و نیز کنترل صحت انجام اندازه گیری‌ها و نظارت بر طراحی» بهره‌برداری و نگهداری از شبکه چاه‌های مذکور. ۲-۲- نظارت بر طراحی و اجرای شبکه - نظارت بر جمع‌آوری آمار و اطلاعات آب زیرزمینی - نظارت بر تهیه نقشه موقعیت چاه‌های مشاهده‌ای موجود _ نظارت بر انتخاب جاه‌های مشاهده‌ای موجود (جاه‌های مشاهده‌ای ممکن است به صورت موقت انتخاب شوند) - نظارت بر اعمال ضوابط طراحی شبکه چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترها _ نظارت بر اجرای صحیح حفاری چاه‌های مشاهده‌ای ۳ پیزومترها - نظارت بر ترازیابی چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترها و کنترل صحت آن‌ها _ نظارت بر رعایت حربم چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترها در ار تباط با حفر چاه‌های بهره‌برداری ۳-۲- بهره‌برداری از شبکه - برنامه‌ریزی دوره‌های زمانی اندازه گیری سطح آب زیرزمینی, نظارت بر اندازه گیری‌ها و کنترل صحت آن‌ها _ کنترل صحت ابزارهای اندازه گیری - ارائه روش‌های ثبت و ذخیره‌سازی داده‌ها و کنترل انجام به موقع آن‌ها (فصل‌های ۷ و ۸) - ارائه روش‌های مربوط به تصحیح و تکمیل داده‌ها و حذف آرقام غیرمتعارف و کنترل اجرای صحیح و به موقع آن‌ها (فصل ۱۳۲) - ارائه روش‌های مناسب نمایش نوسانات سطح آب زیرزمینی (فصل ۱۲) - نظارت بر اجرای به موقع و صحیح اندازه‌گیری‌ها به شکلی که فاصله زمانی اندازه‌گیری‌ها ثابت بماند (فصل ۷). جلوگیری از تخریب تجهیزات چاه خلاصه می‌شود. به این منظورء مدیریت چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترها باید در -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۰ ۹۳/۵/۴ دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زیرزمینی دوره‌های معین با بازدیدهای دوره‌ای, این عوامل را کنترل و نسبت به رفع احتمالی نواقص اقدام نماید. این موارد. به‌صورت خلاصه به‌شرح زیر می‌باشد: - تهیه برنامه بازدید از رپر و محل نقطه نشانه تا در صورت از بین رفتن و یا جابه‌جایی, اقدامات لازم صورت گیرد و نظارت بر اجرای صحیح آن - تهیه دستورالعمل برای کنترل وسایل اندازه گیری در آبخوان‌های آزاد و تحت فشار و نظارت بر اجرای آن دستورالعمل‌ها - کنترل تاسیسات دهانه و تجهیزات نصب شده روی چاه و تهیه برنامه حفاظت از آن‌ها به منظور پیشگیری از خراب شدن درپوش چاه‌ها و تجهیزاتی مانند وسیله ثبات اندازه گیری سطح آب چاه - تهیه برنامه لایروبی و پمپاز چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترها به منظور پیشگیری از خشک شدن و ایجاد شرایط لازم برای برقراری جریان طبیعی بین چاه و آبخوان و نظارت بر اجرای صحیح آن‌ها - کنترل دوره‌ای کلیه چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترها که در بند ۵-۲ شرح داده خواهد شد و در صورت نباز رقع نواقص آن‌ها ۵-۲- تهیه شناسنامه فنی. ارزیابی دوره‌ای و عملکرد چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترها برای اعمال صحیح مدیریت. باید وضعیت فنی کلیه چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترها مشخص شده و عملکرد آن‌ها مورد ارزیابی قرار گیرد. ۱-۵-۲ شناسنامه فنی با برگ شناسابی چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترها برای هریک از چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترهای آبخوان‌های آبرفتی یا سازندهای سخت. براساس اطلاعات مختلف موجود. باید برگ‌های شناسایی یا شناسنامه فنی برای ثبت در بایگانی تهیه شود. فرم‌های مختلف شناسنامه فنی با برگ‌های شناسایی چاه مشاهده‌ای با کد فرم: ۲۳۹-۰۴ و پیزومتر با کد فرم: ۲۳۹-۰۶ در دستورالعمل آماربرداری منابع آب (نشریه شماره ۰۲۳۹ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور) ارائه شده است. بنابراین, از تکرار آن‌ها در این دستورالعمل خودداری شده و بر تهیه و تکمیل این فرم‌ها تاکید می‌شود. در برگ‌های شناسایی, موقعیت و مختصات چاه, وضعیت حفاری, لوله گذاری, مقطع زمین‌شناسی و کلیه مشخصه‌های فنی ثابت چاه آورده شده است [۱۱]. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - مدیریت چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترها ۳/۴ )۲ ۳-۵-۳ برگ ارزیابی دوره‌ای (چک لیست) چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترها نظر به اینکه مدیریت چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترء در طول دوره بهره‌برداری بتواند به راحتی وضعیت چاه را از هر نظر مشخص کند. این برگ طراحی شده تا در صورتی‌ که مواردی نیاز به تغییر یا ترمیم دارد. سریعا نسبت به رفع آن اقدام شود (جدول ۱-۲). ۳-۵-۲- برگ ارزیابی عملکرد گذشته چاه مشاهده‌ای, پیزومتر و وضع آینده آن علاوه بر برگ شناسایی (که تقریبا مشخصات ثابت چاه مشاهده‌ای با پیزومتر را تعیین می‌کند) و برگ ارزیابی دوره‌ای (که به منظور کنترل وضعیت موجود و تجهیزات چاه است)» هر سال یا هر چند سال یکبار براساس کلیه اطلاعات به‌دست طریق مدیریت گرفته می‌شود (جدول ۲-۲). -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۳ ۵/۴ 5[ جدول ۱-۲- برگ ارزیابی دور (چک [ وزارت نیرو محدوده مطالعاتی: تاریخ بازدید: 4 ۹ مختصات نقطه‌ای 1.۸ .لا (متر): 4 ۹ ارتفاع از سطح دریا (متر): ار تفاع ربر: اولیه و فعلی موم و تأریخ تغییر آیا ار تفاع نقطه نشانه پا نقطه نصب فشارسنج تغییر پیدا کرده است: بلی ل] خیر [ ] تاریخ تغییرات و ارتفاع آن: عمق جاه (متر): اولیه و فعلی و عمق سطح ایستابی یا سطح پیزومتریک (متر): چاه در شعاع تاثیر چاه‌هاء قنوات و زهکش‌ها قرار دارد: چاه تحت تاثیر جریان‌های نفوذی سطحی با چاه‌های نافذ قرار دارد: بلی ل] خیر ل] نامشخص [] نام واحد اقدام کننده: /۳ث۹ دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زیرزمینی چشچشگگگککحکحکححهجشچگکشچ<چ<<<<<+م<م<م<م<گحححححححدتح ای چاه مشاهده‌ای با پیزومتر کد فرم: ۰۰۱ - ۲۶۰ - الف روش حفاری: با دستگاه [ ] دستی [ ] هر دول ] وضعیت کلی در چاه حفاری شده با دستگاه: ۱-۱ لوله‌گذاری شده است: بلی [] خیر[ ] ۳-۱ شبکه‌های لوله جدار: طولی ل] گرد با مته ل] اسکرین [ ] ۳-۱ بلوک بتونی: سالم [_] خراب [ ] ۴-۱ درپوش: دارد 8 ندارد 8 ۵-۱ روزنه: دارد [_] ندارد 9 ۶-۱- شستشو: شده ]| نشده [] وضعیت کلی در چاه دهانه گشاد: ۱-۲ - کول: دارد [_] ندارد [ ] نیاز ندارد ُ ۲-۳۲- لایروبی: شده [ل_] نشده ] نیاز ندارد 8 ۳-۳۲ دهانه سازی: سا خراب ل| نشده ری حراب ] 8 ۴-۲ - درپوش: دارد ل] ندارد ل] خراب ۵-۲۳ روزنه: دارد 9 ندارد 9 ۳- مکان دسترسی آسان در شرایط آب و هوایی مختلف وجود دارد: بلی [ ] خیر [ ] ۴- نوع آبخوان: آزاد لا تحت فشار لا چند لایه [] آبخوان معلق ۳ نامشخص [] ۵- صافی شنی: دارد [_] ندارد ل_] نامشخص [ ] ۶- کلراید (میلی گرم بر لیتر): ۷- هدایت الکتریکی (میکروزیمنس بر سانتی‌متر): [1 --۸ امضا -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - مدپریت چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترها ۹.۳/۴ ۳۳ جدول ۲-۲- برگ ارزیابی عملکرد گذشته چاه مشاهده‌ای. پیزومتر و وضع آینده آن وزارت نیرو شرکت یا سازمان آب منطقه‌ای: کد فرم: ۰۰۲ - ۲۶۰ - الف نام و کد محدوده مطالعاتی: رز : مختصات ]۲ .]1 .لآ نقطه‌ای چاه تاریخ اولین اندازه گیری: طول دوره آماری: و سال. از تاریخ چگونگی تداوم آماری: مداوم ل] غیرمداوم [ ] علت عدم تداوم آماری: امکانات وسیله نقلیه [_] - امکانات پرسنلی [_] - وضعیت اقلیمی [_] - افت شدید سطح آب و خشک شدن چاه [_] تخریب چاه [ ] - غیره [ ] وضعیت نوسان سالانه سطح آب: منظم [_] غیرمنظم [ ] عوامل ایجاد تغییرات غیرمنظم: آبیاری [_] پمپاژ [_] رودخانه فصلی [ ] غیره [ ] عمده‌ترین عامل موثر در نوسان سطح آب چاه: وضعیت آینده چاه: ابقای وضع موجود و تداوم اندازه گیری [ ] جابه‌جایی و تغییر محل چاه [] حذف چاه [ ] نام واحد اقدام کننده: تاریخ تکمیل برگ: -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۳ ضوابط طراحی شبکه اندازه گیری سطح آب زیرزمینی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - ضوابط طراحی شبکه انداز هگیری سطح آب زیرزمینی ۰ ‎٩۳/۰۵/۰۴‏ ۳۷ ۱-۳ کلیات شبکه اندازه گیری سطح آب زیرزمینی آبخوان یک منطقه. زمانی کارآمد و مناسب خواهد بود که علاوه بر نشان دادن سطح آب واقعی فعلی آبخوان, نوسانات سطح آب را نیز که ناشی از تاثیر عوامل طبیعی و حتی تنش‌های مصنوعی می‌باشد. بتواند نشان دهد. به‌علاوهء شبکه‌ای مناسب است که با حداقل تراکم. حداکثر اطلاعات مورد نیاز را در گستره آبخوان ارائه نماید. بستگی دارد. از آن‌جایی که عمده منابع آب زیرزمینی در سطح کشور را آبخوان‌های آزاد و نشتی آبرفتی تشکیل داده و مطالعات منظمی نیز که تاکنون انجام گرفته از جمله ایجاد شبکه اندازه‌گیری سطح آب زیرزمینی, اکثرا در مورد این آبخوان‌ها می‌باشد. لذا در این دستورالعمل, طراحی شبکه چاه‌های مشاهده‌ای آبخوان‌های آزاد مقدم بر سایر آبخوان‌ها قرار گرفته است. ضمن این‌که طراحی شبکه اندازه گیری آبخوان‌های تحت فشار و کارستی (سازند سخت) نیز در حد نیاز بررسی شده است. بیان این نکته ضروری است که آبخوان‌های آزاد. نشتی و تحت فشاری که در بسیاری از محدوده‌های مطالعاتی کشور موجود می‌باشد. بیش‌تر منشا تغذیه جانبی یکسانی را دارا هستند زیرا این آبخوان‌ها در حاشیه ارتفاعات. عموما در ارتباط با یکدیگر می‌باشند. به عبارت دیگر, در نواحی ابتدای دشت (حاشیه ارتفاعات) فقط یک آبخوان آزاد یا منطقه (زون) تک آبخوانی بوده و در بخش‌های میان‌دشتی و پایان‌دشتی است که علاوه بر آبخوان آزاد.ء یک یا چند آبخوان تحت‌فشار با منطقه (زون) چنداًبخوانی شکل می‌گیرد. با توجه به این که منشا تغذیه کلیه این آبخوان‌ها یکی است. به‌عنوان یک سامانه آب زیرزمینی منظور شده و تفکیک و تعیین حدود هر آبخوان به‌ویژه بین آزاد و نشتی بسیار مشکل و مطالعه هریک به‌صورت مجزا هزینه بالایی را طلب می‌کند. بنابراین با گذشت بیش از ۴۰ سال از مطالعات آب زیرزمینی در سطح کشور هنوز اقدام لازم برای اندازه‌گیری فشار پیزومتری آبخوان‌های تحت فشار صورت نگرفته و همان‌طور که گفته شد. مجموعه آب زیرزمینی به‌صورت یک سیستم واحد مورد بررسی قرار می‌گیرد. اگرچه. اطلاعات به‌دست آمده از این روش برای بررسی مجموع آبخوان‌های یک دشت قابل استفاده می‌باشد ولی به هر حال‌ضروری است که این وضعیت به تدریج اصلاح شود. به‌طوری که هر آبخوان شبکه اندازه گیری سطح آب مجزایی را دارا شود. بررسی مخازن آب در سازندهای سخت با وجودی که سابقه نسبتا طولانی دارد. ولی هنوز مطالعات منظم و انسجام یافته‌ای (به استثنای مناطقی از استان فارس) در سطح کشور صورت نگرفته و به تبع شبکه منظم اندازه‌گیری سطح آب نیز برای آن‌ها در نظر گرفته نشده است. به هرحال, با توجه به تفاوت‌های بارز هیدروژئولوژیکی که بین آبخوان‌های آبرفتی با مخازن سازند سخت به‌ویژه آبخوان‌های کارستی وجود دارد. ضوابط طراحی شبکه اندازه گیری سطح پیزومتریک آن‌ها نیز جدا از آبخوان‌های آبرفتی بیان شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ ۹۳/۵/۴ دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زیرزمینی ۲-۳- ضوابط طراحی شبکه اندازه‌گیری سطح آب زیرزمینی در آبخوان‌های آبرفتی شبکه اندازه گیری سطح آب زیرزمینی شامل مجموعه‌ای از چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترها به منظور اندازه‌گیری تغییرات سطح آب زیرزمینی در آبخوان‌های آزاد و تحت فشار می‌باشد. ضوابطی که باید در طراحی این‌گونه شبکه‌ها مد نظر قرار گیرد.ء به‌طور خلاصه به وسعت آبخوان. وضعیت پیچیدگی هیدروژئولوژیک منطقه, اهداف ایجاد شبکه به همراه نظرات کارشناسی و محدودیت‌های مالی ارتباط دارد که برخی موارد در زیر شرح داده می‌شود. ۱-۲-۳- بررسی گستره آبخوان به منظور طراحی شبکه چاه‌های مشاهده‌ای, ابتدا باید حدود آبخوان مشخص شود تا شبکه چاه‌های مشاهده‌ای پیشنهادی بتواند تمام گستره آبخوان را پوشش دهد. استفاده از کلیه اطلاعات موجود. از قبیل اطلاعات مربوط به‌چاه‌هاء بررسی‌های زمین‌شناسی, هیدروژئولوژیک. ژئوفیزیک و حفاری‌های گمانه‌ای راهگشا خواهد بود. ۲-۲-۳- بررسی تعداد و انواع آبخوان‌ها از آنجا که باید به تعداد آبخوان‌های موجود. شبکه اندازه گیری جداگانه ایجاد کرد. لازم است از کلیه اطلاعات موجود به منظور تشخیص تعداد و انواع آبخوان‌های موجود در یک محدوده استفاده کرد تا نسبت به طراحی شبکه اندازه‌گیری برای هر یک از آن‌ها اقدام نمود. به عنوان مثال, چنانجچه در محدوده‌ای سه آبخوان مستقل وجود داشته باشد. (یعنی در ابتدا آبخوان آزاد و در زیر آن دو آبخوان تحت فشار موجود باشد) باید برای هر سه آبخوان طراحی شبکه اندازه‌گیری به‌طور جداگانه انجام شود. طراحی می‌تواند طوری صورت گیرد که با حفر یک چاه و نصب سه لوله با جدار مجزا به طول‌های مختلف در آن. که هر لوله برای اندازه گیری سطح آب یک آبخوان کاربرد داشته باشد. بتوان تغییرات سطح آب کلیه آن‌ها را مورد بررسی قرار داد. ۳-۲-۳ تراکم شبکه اندازه‌گیری سطح آب زیرزمینی می‌تواند. متفاوت باشد. نظر به اینکه هدف اصلی از تهیه این دستورالعمل, پایش کمی آب زیرزمینی یک آبخوان در طولانی‌مدت و در نهایت رسیدن به تغییرات حجم ذخیره آبخوان می‌باشد. بنابراین با این هدف. تراکم شبکه اندازه‌گیری تراکم شبکه اندازه گیری سطح آب زیرزمینی [۶ و ۱۶ و ۲۷] در دو شکل تراکم زیاد و تراکم قابل قبول شرح داده می‌شود ولی برای بهینه‌سازی شبکه اندازه گیری طراحی شده و یا موجود. بهترین راه استفاده از روش زمین آماری است که در بخش ۴-۳ تشریح خواهد شد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - ضوابط طراحی شبکه انداز هگیری سطح آب زیرزمینی ۰ ‎٩۳/۰۵/۰۴‏ ۳۹ ۱-۳-۲-۳ تراکم زیاد برای تراکم شبکه اندازه گیری سطح آب زیرزمینی (چاه‌های مشاهده‌ای) براساس آنچه در برخی مراجع [۱۷] یادآوری شده» حدود ۱۰ حلقه چاه اندازه گیری سطح آب در هر ۱۰۰ کیلومترمربع کافی می‌باشد. ذکر این نکته ضروری است که با توجه به شرایط متفاوت هیدروژئولوژی حاکم بر آبخوان‌ها و مشکلات موجود. همیشه تراکم زیاد مناسب‌ترین تراکم نخواهد بود. ۲-۳-۲-۳ تراکم قابل قبول تجارب حاصل از مطالعات آب‌های زیرزمینی در ایران و همچنین وجود مشکلات در انتخاب محل و حفاری چاه‌های اندازه گیری, نشان داده است که برای بررسی تغییرات سطح آب زیرزمینی یک آبخوان, به تراکم زیاد نیاز نبوده و با تراکم کم‌تر به‌ویژه برای آبخوان‌های با گسترش زیاد. می‌توان به آنچه که در هدف ذکر شده. نایل‌آمد. بنابراین تراکم مناسب و قابل قبولی که پیشنهاد می‌شود. ۴ حلقه چاه مشاهده‌ای برای هر ۱۰۰ کیلومترمربع آبخوان می‌باشد. به عبارت دیگر.ء یک حلقه در هر شبکه ۲۵ کیلومترمربعی براساس نقشه‌های با مقیاس ۱:۵۰۰۰۰ که در مطالعات آب‌های زیرزمینی دشت‌های ایران متداول است. می‌تواند کافی باشد [۶]. در این حالت. فاصله چاه‌ها از یکدیگر به‌طور متوسط حدود ۵ کیلومتر در نظر گرفته می‌شود. ۳-۳-۲-۳ تراکم شبکه اندازه‌گیری سطح آب زیرزمینی در وضعیت طبیعی آبخوان وضعیت طبیعی آبخوان, حالتی است که جریان آب زیرزمینی متاثر از عوامل تغذیه و تخلیه طبیعی بوده و دارای حالت عادی باشد. در این حالت. عوامل تاثیرگذاری که این حالت عادی را تغییر داده و موجب نوسانات شدید سطح آب می‌شوند. در نظر گرفته نمی‌شود. در این حالت. تراکم قابل قبول یعنی ۴ حلقه چاه اندازه‌گیری در هر ۱۰۰ کیلومترمربع آبخوان که فاصله تقریبی چاه‌ها از یکدیگر ۵ کیلومتر می‌شود. مناسب است [۶]. برای افزایش دقت در برخی بررسی‌ها یا کنترل‌های خاص, لازم است که شبکه چاه‌های مشاهده‌ای متراکم‌تر باشد به عنوان مثال در بخشی از آبخوان که برای تامین آب شرب یک شهر اختصاص یافته. به منظور کنترل دقیق تغییرات سطح آب آن ضروری است. تراکم چاه‌های مشاهده‌ای بیش‌تر و تا حد تراکم زیاد (۱۰ حلقه در هر ۱۰۰ کیلومترمربع) افزایش یابد. ۴-۳-۲-۳ تراکم چاه‌های مشاهده‌ای در وضعیت تغذیه یا تخلیه شدید آبخوان عوامل و عوارض طبیعی و مصنوعی که بر تغذیه یا تخلیه بخشی از آبخوان تاثیر زیادی دارند. موجب تغییرات شدیدتر در سطح آب زیرزمینی همان بخش از آبخوان می‌شود. بنابراین برای بررسی این تاثیر لازم است تا تراکم چاه‌های مشاهده‌ای نسبت به حالت عادی افزایش یابد. این عوامل معمولا در آبخوان‌های تحت فشار و در نتیجه در تغییر تراکم پیزومترها تاثیر چندانی ندارد. پس عمدتا در مورد تراکم چاه‌های مشاهده‌ای حفر شده در آبخوان‌های آزاد ذکر می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۰ ۹۳/۵/۴ دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زیرزمینی از جمله عوامل تاثیرگذار می‌توان به رودخانه‌های دائمی. زهکش‌های طبیعی و مصنوعی, دریاچه‌ها و دریاها و حوضچه‌های تغذیه مصنوعی و کانال‌های آبرسانی اشاره کرد. - برای بررسی نواحی که تحت تاثیر متقابل آبخوان با رودخانه‌هاء زهکش‌هاء دریاچه‌ها و همچنین کانال‌های آبرسانی که کف بستر آن‌ها توسط مواد غیرقابل نفوذ پوشش داده نشده, تراکم تغییر می‌یاید و باید حالت تراکم زیاد انتخاب شود (۱۰حلقه در هر ۱۰۰ کیلومترمربع) بنابراین» در این بخش از آبخوان باید برای هر شبکه ۱۰ کیلومترمربع یک حلقه چاه مشاهده‌ای حفاری شود. - در پایین‌دست محل تغذیه مصنوعی (حوضچه‌های تغذیه) برای بررسی تاثیر تغذیه مصنوعی که معمولا بر بخش کوچکی از آبخوان تاثیر شدید دارد. ضروری است که تراکم چاه‌های مشاهده‌ای در این بخش از آبخوان بسیار فشرده‌تر باشد (حتی بیش از تراکم زیاد) تا بتوان اثر تغذیه مصنوعی را بررسی کرد. - برای بررسی پیشروی آب شور دریا به آبخوان, چاه‌های مشاهده‌ای در چند خط مستقیم به موازات ساحل حفاری می‌شود که فاصله چاه‌ها در هر خط بین ۱۰۰ تا ۵۰۰ متر و فواصل خطوط بین ۲ تا ۱۰ کیلومتر با توجه به وسعت و تغییرات پیشروی آب شور دریا انتخاب می‌شود [۲۸]. ۴-۲-۳- طراحی شبکه اندازه گیری سطح آب روی نقشه برای ایجاد شبکه چاه‌های مشاهده‌ای, ابتدا با توجه به چاه‌های موجود که روی نقشه هیدروژئولوژی پیاده شده است. طراحی اولیه‌ای صورت می‌گیرد. در این طراحی. کلیه عوامل تاثیرگذار شامل عوارض طبیعی مانند رودخانه. تپه ماهورهاء شیب توپوگرافی» عوامل زمین‌شناسی و عوامل هیدروژئولوژیک مانند جهت جریان آب زیرزمینی,» زهکشی یا تغذیه ابخوان توسط رودخانه مورد بررسی قرار می‌گیرد. همچنین ضمن رعایت تمام موارد بالاء باید سعی شود که تمام گستره آبخوان تحت پوشش این چاه‌ها قرار گیرد. چگونگی قرار گرفتن چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترها نسبت به هم باید طوری روی نقشه طراحی شود که از اتصال آن‌ها به یکدیگر تاحد امکان مثلث‌های متساوی‌الاضلاع به‌دست آید. زیرا در این حالت می‌توان نقشه شبکه تیسن مناسبی برای محاسبات و رسم هیدروگراف (آبنمود واحد) معرف تغییرات سطح آب آبخوان تهیه کرد. ۵-۳-۳- تدقیق طراحی انجام شده روی زمین پس از طراحی اولیه روی نقشه. باید امکان اجرای طرح تهیه شده روی زمین مورد بررسی قرار گیرد که موارد زیر را برای بررسی محل حفر هر یک از چاه‌های مشاهده‌ای شامل می‌شود: - وضعیت توپوگرافی محل, وجود جاده دسترسی, عدم وجود چاه بهره‌برداری در حریم آن. عدم وجود نهر آب درکنار آن» عدم وجود ابنیه یا ساختمان مزاحم» امکان تملک اراضی یا اخذ مجوز حفر چاه -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - ضوابط طراحی شبکه انداز هگیری سطح آب زبرزمینی ‎٩۳/۰۵/۰۴‏ ۳۱ - در خصوص سهولت تملک اراضی مورد نیاز و ایجاد حریم برای چاه مشاهده‌ای, لازم است در قوانین آب ملاحظاتی صورت گیرد تا حتی‌آلامکان مشکلات انتخاب محل و حفر چاه مرتفع شود. - ضوابط طراحی شبکه پیزومتری کم و بیش مشابه با چاه‌های مشاهده‌ای است. به‌همین دلیل, ضمن آارائه ضوابط طراحی چاه‌های مشاهده‌ای, به ضوابط طراحی شبکه پیزومتری نیز اشاره شده است. حدود آبخوان‌های تحت فشار نیز باید ابتدا روی نقشه مشخص شود درصورتی که آبخوان گسترش زیادی نداشته باشد (کم‌تر از ۰ کیلومترمربع) با حفر یک یا دو پیزومتر و اندازه گیری فشار هیدرواستاتیک در آن‌ها می‌توان تغییرات فشار پیزومتری آبخوان را مورد بررسی قرار داد. ولی اگر وسعت آبخوان تحت فشار بیش از ۱۰۰ کیلومترمربحع باشد. ضروری است تا شبکه پیزومتری مشابه با آنچه در مورد چاه‌های مشاهده‌ای آبخوان آزاد (در شرایط طبیعی آبخوان) گفته شد. طراحی شود. همان‌طور که گفته شد. از آن‌جایی که آبخوان تحت فشار در ارتباط هیدرولیکی با عوامل تاثیرگذار از سطح مانند رودخانه و غیره نیست. فاصله پیزومترها در تمام وسعت آبخوان می‌تواند یکسان باشد. ۳-۳- ضوابط طراحی شبکه اندازه‌گیری سطح آب زبرزمینی در سازندهای سخت شبکه اندازه گیری سطح آب زیرزمینی» مشاهدات منظم و طولانی مدت سطح آب زیرزمینی را به عهده دارد. در طراحی شبکه اندازه‌گیری سطح آب زیرزمینی سازندهای سخت. باید موارد زیر مد نظر قرار گیرد: - شرایط چینه‌شناسی (استراتیگرافی) و هیدروژئولوژیک. به‌ویژه ضخامت و گسترش ساختارهای چینه‌شناسی (استراتیگرافی) آبخوان یا مجموعه آبخوان‌ها - شرایط زمین‌شناسی ناحیه‌ای سازندهای سخت. ترکیب رخساره‌ها (لیتوفاسیس) و عناصر و ساختارهای تکتونیک و مناطق (زون‌های) گسل‌ها در پولژه‌های کارستی که سطحی نسبتا هموار دارندء شرایط ایجاد شبکه اندازه گیری سطح آب زیرزمینی تا حدودی فراهم است ولی در دیگر مناطق به‌ویژه در یال چین‌ها به علت شیب توپوگرافی نسبنا زیادء عموما فواصل چاه‌ها یکسان باشد. چنانچه برخی از این گمانه‌ها از یکدیگر تبعیت ننمایند. احتمالا حاکی از وجود آبخوان‌های متفاوت بوده در شبکه اندازه گیری سطح آب زیرزمینی هرچه فواصل چاه‌های مشاهده‌ای کم‌تر باشد به طور قطع نتایج بهتری خواهد داشت. اما با توجه به این که حفر چاه در این گونه سازندها هزینه هنگفتی در بردارد. گسترش آبخوان مورد توجه آبخوان‌های با وسعت کم این فاصله به ۵ کیلومتر کاهش می‌پابد [۲۱]. ذکر این نکته لازم است که بسته به نوع پروژه -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۲ ۳/۴ دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زیرزمینی (چون هدف متفاوت است) فواصل چاه‌ها از حد چند صد متر در محل سدهایی که پی آن‌ها را سازندهای سخت به‌ویژه سازندهای کارستی تشکیل می‌دهند. تا حد ۱۰ کیلومتر در پروژه‌های تعیین پتانسیل منابع آب زیرزمینی این‌سازندها - فاصله اجزای شبکه اندازه گیری سطح آب زیرزمینی با چاه‌های بهره‌برداری, باید تا حد امکان با توجه به شعاع تأثیر آن‌ها رعایت شود تا برداشت‌های طولانی‌مدت تاثیر زیادی در روند کلی تغییرات سطح آب زیرزمینی ۴-۳- بهینه‌سازی تراکم شبکه اندازه‌گیری سطح آب زیرزمینی با استفاده از زمین آمار گرفتن مناسب چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترها را تعیین می‌کند ولی عمدتا نقاط اندازه‌گیری در حالت طبیعی آبخوان با توجه به تفاوت سطح ایستایی یا سطح پیزومتری در نقاط مختلف و این که بخش‌های مختلف آبخوان را شامل شوند. انتخاب شده‌اند. به عبارت دیگرء نمونه‌های یک جامعه براساس کمیت آن‌ها مشخص شده است. در زمین آمار علاوه بر کمیت یک متغیرء موقعیت مکانی آن‌ها بیش‌تر مد نظر قرار می‌گیرد. به این ترتیب که از دیدگاه زمین آمار هر نمونه (در اینجا چاه مشاهده‌ای) در یک حداکثر فاصله معین با نمونه‌های مجاور (چاه‌های مشاهده‌ای اطراف) دارای ارتباط است که آن را حداکثر دامنه تاثیر نمونه می‌گویند. با استفاده از این روش, می‌توان فاصله بین چاه‌های مشاهده‌ای را در حداکثر ارتباط مکانی نمونه‌ها با استفاده از یک مدل ریاضی که به آن «مدل ریاضی ساختار مکانی»گفته می‌شود. قابل بررسی است. در این مدل‌هاء با تجزیه و تحلیل اطلاعات نمونه‌ها (تغییراتن سطح آب در چاه‌های مشاهده‌ای) حداکثر دامنه تاثیر نمونه‌ها به‌دست آمده و در نتیجه محل و فاصله نمونه‌ها (چاه‌های مشاهده‌ای) از یکدیگر به دست می‌آید. از جمله نرم‌افزارهایی که در تحلیل‌های زمین آماری کاربرد دارند. می‌توان به دو نمونه که محصول سال ۲۰۰۱ هستند. آشاره کرد: - نرم‌افزار +05) که توسط شرکت 5۵11۷/۵۲۵ 1203181 00211۵ تولید شده است. - نرم‌افزار 32 1۵715 که یک نرم‌افزار 015 بوده و توسط دانشگاه کلارک تهیه شده است. همجنین اکثر نرم‌افزارهای 015 پرکاربرد در ایران مانند 0015 ۸1۲ و 11۷۷15 در حال حاضر قادر به انجام این معروف‌ترین روش زمین آماری» روش کریجینگ و خانواده آن می‌باشد که در علوم آب نیز کاربردهای فراوانی داشته است. روش کریجینگ از رابطه ۱-۳ تبعیت می‌کند. 0001011105 -| -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - ضوابط طراحی شبکه انداز هگیری سطح آب زبرزمینی ‎٩۳/۰۵/۰۴‏ ۳۳ 1 11 در رابطه 7.:۱-۳ پارامتر مورد نظر در نقطه مجهول 1 مقدار مشاهده شده و :1 ۰۵ مجموع ضرایب وزنی می‌باشند. 11 ارتباط ساختار مکانی نمونه‌ها به صورت یک رابطه است که برحسب فاصله نسبت به یک نقطه مبنا در یک نمودار نشان داده می‌شود. این نمودار را تغییرنما" می‌نامند. به‌عبارت دیگر تغییرنماء واریانس متغیر بین نقاطی به فاصله ([ از یکدیگر می‌باشد که در صورت وجود همبستگی مکانی بین نقاط مقدار این واریانس کوچک است. مقدار تغییرنما از رابطه : ( | 8 97 7 -(7)۷ د(([)/22 (۲-۳) [( + *)27-(۷) ان 30 (1)/ که در آن: (۸7)10 تعداد جفت نمونه‌های به‌کار رفته به ازای فاصله | می‌باشد. معمولا در محاسبات از نصف تغییرنما که به نیم تغییرنما" معروف است و آن را با (7)1 نمایش می‌دهند. استفاده می‌شود. نیم تغییرنمایی که با استفاده از داده‌های اندازه گیری شده به‌دست می‌آید. نیم تغییرنمای تجربی نامیده می‌شود و لازم است که قبل از ادامه محاسبات. می‌توان به مدل‌های کروی. نمایی, گوسی و خطی اشاره کرد که شرح جزییات و معادلات آن‌ها خارج از این دستورالعمل می‌باشد. برای جزییات بیش‌تر در این زمینه می‌توان به متون مقدماتی تا پیشرفته علم زمین آمار مراجعه نمود. با استفاده از مدل ریاضی برازش داده شده» می‌توان با استفاده از مختصات مکانی یک نقطه مقدار متغیر مورد نظر را در آن نقطه محاسبه کرد. برای بررسی صحت مدل برازش داده شده از نمودار اعتبارسنجی متقابل " استفاده می‌شود. در این نمودار به‌ترتیب نقاط اندازه گیری شده یک به یک از داده‌های ورودی حذف شده و مقدار متغیر در آن نقطه با استفاده از مدل کریجینگ برازش داده شده» محاسبه می‌شود. به این ترتیب. برای هر نقطه از داده‌های ورودی یک مقدار محاسبه شده و یک مقدار اندازه گیری شده وجود دارد. نمودار همبستگی بین این دو دسته داده, نمودار اعتبارسنجی است. لذاء امکان تخمین پارامتر با استفاده از سایر نقاط وجود داشته و می‌توان آن را حذف کرد. برای اضافه کردن نقاط به‌وسیله مدل در مراحل مختلف. تعدادی چاه مشاهده‌ای فرضی را اضافه کرده و توزیع خطای به‌دست آمده با مراحل قبل مقایسه می‌شود. در نهایت می‌توان تراکم مناسبی از نقاط اندازه گیری به‌دست آورد. سس[ 561-0 -2 0 06 -3 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۶ ۳۴ دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های ز برزمینی ۱-۴-۳ تعریف اجزای وار بوگرام - اثر قطعه‌ای یا عرض از مبدا : این مقدار به مولفه بی‌نظمی نیز معروف است. مقدار آن مرتبط با خطاهای نمونه‌برداری, آنالیز نمونه‌ها و وجود مولفه‌های تصادفی در توزیع متغیر می‌باشد. به مقدار تغییرنما به ازای 0 اثر قطعه‌ای گفته می‌شود. - دامنه تاثیر": این مقدار در هر تغییرنماء برابر فاصله‌ای است که در آن واریوگرام به حالت افقی درمی‌آید. خارج از این فاصلهء نمونه‌ها برهم اثری ندارند. هر اندازه دامنه تاثیر بیش‌تر باشد. نشان‌دهنده ساختار فضایی گسترده‌تری است. یعنی مقدار شعاع تاثیر در طراحی شبکه پایش و نمونه‌برداری بسیار مفید است. از این روش می‌توان فواصل بهینه نمونه‌برداری را تعیین کرد و نمونه‌ها را از فاصله‌ای برداشت که برهم تاثیر داشته - آستانه : برابر با فاصله بین محور ها تا خط افقی تغییرنما است. ۲-۴-۳ قابلیت‌های روش‌های زمین آماری در مقایسه با روش‌های دیگر - روش‌های زمین آماری به سادگی در قالب مدل‌های مختلف قابل ارائه هستند. - نظر به این که این روش‌ها به اطلاعات مجموع داده‌های جمع‌آوری شده متکی هستند. از جامعیت بیش‌تری برخوردار می‌باشند. - از آنحا که این روش‌ها بهترین تخمین و قابلیت اعتماد را ارائه می‌دهند. برای ارزیابی ارزش اضافه کردن نقاط ۳-۴-۳- مراحل انجام کار - تعریف متغیر مکانی - بررسی همبستگی بین داده‌ها - تعریف تابع برداری بر همبستگی مکانی مذکور (تغییرنمای تجربی) تخمین متغیر مورد نظر در دیگر نقاط با استفاده از مدل ریاضی به‌دست آمده و تخمین‌گرهای زمین آماری ۱- ۷۶20 1 2- ۳۲10011۷6 6 3- [1] -------- صفحهٔ بعد -------- ضوابط حفاری فصل ۴ جاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترها -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - ضوابط حفاری چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترها ۳/۴ ۳۷ ۱-۴ کلیات حفاری انواع جاه‌ها و سیستم‌های مختلف حفاری به تفصیل در دستورالعمل نامگذاری و حفاری چاه‌های آب. نشریه شماره ۱۸۱ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور شرح داده شده است. در اینجا فقط ضوابط حفاری چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترها با اشاره‌ای به سیستم‌های حفاری مناسب آن‌ها ارائه می‌شود. ۲-۴- ضوابط حفاری چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترها در آبخوان‌های آبرفتی چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترهاء به منظور مشاهده مستمر تغییرات سطح آب زیرزمینی در آبخوان‌های آزاد و فشار پیش نیازها از جمله تهیه زمین و ... باید نسبت به تعیین محل و حفر این‌گونه چاه‌ها تحت ضوابط و شرایط زیر اقدام کرد. ۱-۲-۴ تعیین محل حفاری مشاهده‌ای باید طوری انتخاب شود که امکان تجهیرز کار گاه و نصب جادر برای اسکان دستگاه حفار و کارگران وجود داشته باشد. ۲-۲-۴ اخذ مجوز حفر چاه مشاهده‌ای حفر هر نوع چاه از جمله چاه مشاهده‌ای و پیزومتری به اخذ مجوز کتبی از امور حفاظت و بهره‌برداری منابع آب شرکت‌های آب‌منطقه‌ای نیاز دارد که باید پس از درخواست کتبی متقاضی (امور مطالعات). آمور حفاظت منابع آب نسبت به صدور مجوز حفاری و تسلیم آن به شرکت حفار به منظور حفر چاه اقدام کند. انتخاب سامانه حفاری برای این گونه چاه‌ها به وضعیت هیدروژئولوژیک منطقه. امکانات اقتصادی و مدت زمان اجرای پروژه بستگی دارد. روش‌های مختلف حفاری همان‌طور که گفته شد. در نشریه شماره ۱۸۱ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور توضیح داده شده و در جدول (۱-۴) به صورت خلاصه روش‌های حفاری مناسب چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترها برای نواحی با موقعیت‌های زمین‌شناسی مختلف (آبرفتی و سازند سخت) آورده شده است. جدول ۱-۴- روش‌های حفاری در آبخوان‌های آبرفتی و کارستی ِ نوع ابخوان مته ۳ ) فش بها دورانی با | دورانی با ۱ چکشی با هوای فشرده ۳ ۹۳۳ | گل وآب هوا و فوم (کف) آبخوان آبرفتی برای اعماق بیش از ۴۰ متر | تا ان اه | آبخوان‌های کارستی و سازند سخت تا عمق کم‌تر از ۵ مت لت بت ام آبخوان‌های کارستی وساند سخت با عم بیش از ۱۵ یل نی روش حفاری مناسب و قابل قبول روش حفاری نامناسب -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ ۹۳/۵/۴ دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زیرزمینی ۳-۲-۴ قطر و عمق حفاری چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترها در حفر این قبیل چاه‌هاء رعایت موارد زیر الزامی است: - قطر حفاری حداقل قطر حفاری چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترهاء نباید کم‌تر از ۶ اینچ باشد [۷] تا بتوان نسبت به شن‌ریزی پشت لوله جدارء شستشو و توسعه چاه اقدام کرد. این حداقل قطر ضمن پایش کمی, امکان استفاده چاه در پایش کیفی آب زیرزمینی را نیز مهیا می‌سازد و می‌تواند در آینده به منظور نصب دستگاه‌های ثبات در داخل چاه نیز مفید واقع شود. - عمق حفاری در حفر چاه مشاهده‌ای در آبخوان‌های آزاد. باید دقت شود که چاه از سنگ کف آبخوان عبور ننماید. هر چند از نظر علمی. چاه مشاهده‌ای باید تا سطح ایستابی آبخوان حفر شده و بیش‌تر از آن به علت وجود مولفه قائم جریان سطح آب از حالت واقعی دور می‌شود. ولی به دلیل نوسانات سطح آب زیرزمینی و تغییرات آن در سال‌های متمادی و به منظور حفظ چاه در طولانی مدت براساس نتایج به دست آمده در مطالعات آب زیرزمینی ایران ضرورت داردء حفاری چاه تا حدود ۱۵ متر زیر سطح آب زیرزمینی باشد. در مناطقی که به علت بهره‌برداری زیاد با افت مداوم آب زیرزمینی همراه هستند. این مقدار افزایش یافته ولی حداکثر نباید از ۲۵ متر زیر سطح آب تجاوز کند. عمق این قبیل چاه‌ها در آبخوان‌های تحت فشار کافی است حداکثر ۵ متر از ضخامت آبخوان را شامل شود. ۵-۲-۴- تجهیز, توسعه و نگهداری چاه‌های مشاهده‌ای - چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومتر حفر شده در آبخوان‌های آبرفتیء باید در تمام عمق لوله‌گذاری شوند و لوله جدار طوری نصب شود که حدود ۰/۵ متر بالاتر از سطح زمین قرار گیرد. - در لوله‌گذاری چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترها باید تا حد امکان از لوله‌های گالوانیزه که در مقابل زنگ‌زدگی مقاوم می‌باشند. استفاده شود. در آبخوان‌هایی که آب آن‌ها حالت اسیدی و خورندگی دارد. توصیه می‌شود از لوله‌های پلی‌اتیلن استفاده شود. درضمن در نواحی ساحلی, کویرها و پایاب دشت‌ها باید از این نوع لوله‌ها استفاده کرد. - لوله‌های نصب شده در چاه‌ها تا حدود سطح آب زیرزمینی بدون شبکه و از آن به بعد مشبک شود. - شبکه لوله‌های پلی‌اتیلن باید روزنه‌ای باشد که به کمک مته ایجاد می‌شود. در مورد لوله‌های گالوانیزه و فولادی, شبکه‌ها می‌توانند روزنه‌ای و یا طولی انتخاب شوند. قطر روزنه‌ها ۳ تا ۵ میلی‌مترء عرض شبکه‌ها بین ۲ تا ۳ میلی‌متر و طول آن‌ها ۲۰ سانتی‌متر انتخاب می‌شود [ ۷ و ‎.]٩ - برای حفظ مقاومت لوله, سطح اشغال شده توسط شبکه‌ها کم‌تر از پنج درصد سطح لوله پیشنهاد می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم- ضوابط حفاری چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترها ۰ ‎٩۳/۰۵/۰۴‏ ۳۹ - در فاصله بین دیواره چاه و لوله جدارء تا چند متر بالای لوله مشبک باید شن‌ریزی" صورت گیرد و بهتر است بقیه عمق چاه توسط مواد ریزدانه و یا بتن " مسدود شود تا هرزآب‌ها از اطراف لوله وارد چاه نشود. - قطر شن‌های دانه‌بندی شده برای مصرف دور لوله. متناسب با دانه‌بندی آبرفت انتخاب می‌شود. - دانه‌ها باید تا حد امکان کروی شکل و از شن‌های رودخانه‌ای انتخاب شود. - لوله جدار چاه باید به کمک دو قطعه تیرآهن نمره ۱۰ هر کدام به طول ۱ متر در سطح زمین مهار شود و بلوک بتنی مستحکم در اطراف آن به ابعاد ۷۰۷۰ سانتی‌متر و به عمق ۵۰ سانتی‌متر (۹/۲۵* مترمکعب) ساخته شود (شکل ۱-۴). - در صورتی‌که در چاه مشاهده‌ای لوله پی- وی- سی نصب شده باشد. باید یک شاخه لوله گالوانیزه یا فولادی با طول و قطر مناسب در ابتدای چاه نصب شود به طوری که لوله پی- وی- سی داخل آن قرار گیرد و پشت لوله گالوانیزه با بتن پر شود. - برای بیرون آوردن مواد دانه‌ریزی که بین ذرات درشت‌تر در مجاورت حفره ایجاد شده در آبخوان قرار گرفته‌اند. لازم است چاه به مدت مناسبی شستشو داده شود تا بخشی از مواد دانه‌ریز از چاه خارج شده و جریان‌آب زیرزمینی به صورت طبیعی در چاه برقرار شود. مدت زمان توسعه در چاه‌هایی که با استفاده از سامانه حفاری دورانی و با گل حفاری یا بنتونیت حفر می‌شوند. بیش‌تر توصیه می‌شود. - باید نسبت به نصب درپوش مناسب و محکم روی دهانه لوله جدار اقدام کرد. در انتهای بیرونی لوله یک بوشن (ترجیحا پیچ آلن) متناسب با قطر لوله و یک تبدیل دو اینچی همراه با یک درپوش در نظر گرفته شود. بوشن به منظور بازکردن درب چاه برای پمپاژ یا آبکشی سالانه آن و تبدیل دو اینچی به منظور امکان اندازه‌گیری سطح آب زیرزمینی درنظر گرفته می‌شود. - همه چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترها باید دارای نقطه نشانه مشخص, ثابت و مطمئن باشند که تمام اندازه گیری‌ها از آن نقطه انجام شود. به همین منظور این گونه چاه‌ها پس از حفر و تجهیزء ترازیابی می‌شوند و ارتفاع نقطه نشانه آن‌ها معین می‌شود. توصیه می‌شود. روزنه یا محل اندازه‌گیری سطح آب زیرزمینی روی لوله جدار به عنوان نقطه نشانه انتخاب و نسبت به سطح مبنا که در ایران سطح متوسط آب خلیج فارس در بندر شهید رجایی انتخاب شده» ترازیابی شود. - از چاه مشاهده‌ای و پیزومتر حفرشده با ضوابط مذکورء باید هرسال دو نوبت آب برداشت شود که برای هر برقراری جریان طبیعی آب زیرزمینی در چاه را سبب خواهد شد. |- 078۷61 01 2-8 -------- صفحهٔ بعد -------- ۴۰ لی ۳۴ دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زبرز ْد ی ۷ / / 1 | / /یسی سا ۷ سانتی‌متر / ۷۷ ۷ ۱ ۱ ۱ 1 و 1 ۷" ۰ سانتی‌متر ۱ 1 ٍ : ِ ۱ ۱ مهار لوله جدار جاه مشاهده‌ای [ست تا مس یی مقیاس : ۱:۱۰ ۱۳ ُ. ۰ تعداد شبکه دور لوله ۴ عدد 0 َ ۰ در یک متر طول لوله ۲۰۰ ۱ را را یف متر و در یک متر طول لوله ۲۰ ی ۰ سس عدد شکل ۱-۴- تصویر برخی مشخصات فنی چاه‌های مشاهده‌ای چ_ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم- ضوابط حفاری چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترها ۰ ‎٩۳/۰۵/۰۴‏ )۴ در تجهیز پیزومترهای آرتزین باید روی دهانه لوله جدار یک عدد شیر فلکه (برای خروج آب از چاه آرتزین در حالت معمولی) و یک بوشن (برای اندازه گیری) در نظر گرفته شود که در هنگام اندازه‌گیری فشار آرتزین» شیر فلکه بسته شده و در بوشن یا روزنه باز می‌شود تا فشارسنج روی آن نصب شود. در زمان حفاری چاه‌های پیزومترء باید بین لوله جدار غیرمشبک و دیواره چاه از سطح زمین تا محل رسیدن به ۳-۴- ضوابط حفاری چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترها در آبخوان‌های درز و شکاف‌دار و کارستی از آن‌جایی که حفاری در سازندهای سخت هزینه زیادی را طلب می‌نماید. باید سعی کرد تا حد امکان برای اندازه گیری سطح آب از گمانه‌ها یا چاه‌های اکتشافی استفاده کرد. حفر گمانه‌های اکتشافی یکی از روش‌های اساسی در بررسی آبخوان‌های کارستی و درز و شکاف‌دار می‌باشد. به‌طورکلی. هدف از حفر این گمانه‌ها را می‌توان به صورت - اندازه‌گیری نوسانات سطح آب زیرزمینی - تعیین تراوایی سنگ - تحقیق در خصوص وجود سیماهای کارست عمقی (غارهاء مجاری انحلالی و ..) و تعیین ابعاد و موقعیت مکانی آن‌ها - یافتن خصوصیات فیزیکی توده سنگ و ظرفیت آبدهی آن به‌طور اعم و یا آبخوان به‌طور اخص این گونه چاه‌ها می‌توانند به عنوان یک چاه مشاهده‌ای به منظور پایش (رفتارسنجی) آب زیرزمینی در سنگ‌های کارستی یا درز و شکاف‌دار مورد استفاده قرار گیرند. در بیش‌تر طرح‌های پایش آب زیرزمینی, پیزومترها به عنوان یک نقطه موقتی یا دائمی برای نمایش تغییرات بار هیدرولیکی به‌کار می‌روند. ۱-۳-۴ تعیین محل وجود مشکلات متعدد به منظور دست‌یابی به منابع آب کارست و سنگ‌های درز و شکاف‌دار. معمولا باعث بالارفتن هزینه حفاری در این نواحی می‌شود. از جمله این مشکلات می‌توان به سختی توده‌های سنگی, فقدان راه‌های دسترسی. عدم وجود آب مورد نیاز حفاری در محل و گران بودن دستگاه‌های حفاری که قابلیت حفر چاه در این مناطق را داشته باشند. آشاره کرد. بنابراین» هزینه هر متر حفاری در نواحی کارستی و سنگ‌های درز و شکاف‌دار همیشه از هزینه هر متر حفاری در پهنه‌های آبرفتی بیش‌تر بوده و از دو برابر نیز تجاوز می‌کند. با توجه به بالابودن هزینه حفاری, باید تعیین -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۳ ۹.۳/۴ دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زیرزمینی محل حفاری در این گونه مناطق به دقت انجام گیرد که باید مبتنی بر تعبیر و تفسیر صحیح از اطلاعات جمع‌آوری شده از منطقه باشد. چنانچه آبخوان دارای درز و شکاف زیاد با بازشدگی کم و هم‌اندازه باشد. تعیین محل و توسعه این گونه چاه‌ها شبیه به آبخوان‌های آبرفتی می‌باشد. اما اگر آبخوان دارای مناطق (زون‌های) با قابلیت انتقال زیاد (دارای درز و شکاف زیاد با مجاری و کانال‌های انحلالی) باشد که بتواند حجم قابل توجهی آب را انتقال دهد. در این‌صورت تعیین محل و حفر چاه‌های مشاهده‌ای نیازمند روش‌های خاصی است. در تعیین محل این گونه جچاه‌هاء به شرط وجود شرایط مساعد آب و هوایی رعایت نکات زیر الزامی است. - ضخامت سازند یکی از مهم‌ترین عواملی که در تعیین محل این‌گونه چاه‌ها باید مد نظر قرار گیرد. ضخامت سازند است که چاه باید در آن حفر شود. هرچه ضخامت سازند بیش‌تر باشد. قابلیت ذخیره آب بیش‌تری را خواهد داشت. بنابراین تعیین محل این گونه چاه‌ها در سازندهایی که ضخامت کافی ندارند. موجه نمی‌باشد. - رخنمون سازند هرچه برونزد سازند در سطح وسیع‌تری باشد. مطمئنا حجم بیش‌تری از ریزش‌های جوی را به درون‌خود نفوذ رخنمون‌های گسترده نواحی مجاور قطع می‌باشد. اجتناب کرد. به‌طور کلی, قبل از انتخاب محل گمانه‌ها در سازند سخت باید بررسی‌های وسیعی شامل مطالعات زمین‌شناسی. نتایج حاصل از حفاری بعد از بررسی‌های بالاء ممکن است موفقیت‌آمیز نبوده و حتی تحلیل‌های بسیار دقیق در منطقه زمین‌ساختی (تکتونیک) و هیدروژئولوزیک بهترین پایه برای انتخاب محل این‌گونه چاه‌ها می‌باشد. نتایج زئوفیزیک که به وسیله محققین با تجربه تفسیر شده. اطلاعات با ارزش و غالبا دقیقی را برای انتخاب محل چاه فراهم می‌کند. بنابراین» این نکته دارای اهمیت است که زمین‌شناس» هیدروژئولوژیست و متخصص ژئوفیزیک در مدت تفسیر این اطلاعات با یکدیگر همکاری نمایند. لازم به یادآوری است که انتخاب محل چاه بهره‌برداری در سازندهای کارستی و درز و شکاف‌دارء نیاز به تهیه دستورالعملی جداگانه دارد که در این مقوله نمی‌گنجد. ۲-۳-۴ اخذ مجوز حفر چاه کلیه مواردی که در بند ۲-۲-۳ ویژه آبخوان‌های آبرفتی آورده شده. درخصوص آبخوان‌های کارستی و درز و -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم- ضوابط حفاری چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترها ۰ ‎٩۳/۰۵/۰۴‏ ۳۳ ۳-۳-۴ انتخاب روش حفاری وجود موارد اختلاف زیاد بین آبخوان‌های کارستی و سنگ‌های درز و شکاف‌دار با آبخوان‌های آبرفتی (که در قسمت کلیات این دستورالعمل به آن اشاره شد) سبب شده است که بیش‌تر روش‌های حفاری معمول در آبخوان‌های آبرفتی. در این گونه آبخوان‌ها کاربرد نداشته باشد. به عنوان مثال, روش‌های دستی (مقنی کن) و اگر- مته. به علت سخت بودن سازندهای کارستی و سنگ‌های درز و شکاف‌دار در این گونه آبخوان‌ها به هیچ عنوان کاربرد ندارد. سامانه حفاری ضربه‌ای نیز به ندرت در این گونه مناطق استفاده می‌شود. معمولا چاه‌هایی که با این سامانه در این‌گونه مناطق حفر می‌شوند. غالبا از حالت قائم منحرف می‌شوند. سامانه‌های حفاری دورانی» به شرط آن‌که به‌جای گل حفاری (بنتونیت) از هوای فشرده!" و کف" استفاده شودء مناسب سامانه حفاری مغزه گیری " که نوعی روش حفاری دورانی است. با توجه به اهداف پروژه و همچنین وجود اعتبارلازم (حفاری با این روش هزینه زیادی در بردارد)» روش مناسبی در حفر این قبیل چاه‌ها است زیرا در این روش آب به عنوان مایع خنک‌کننده سرمته‌ها به کار برده می‌شود. چاه‌هایی که به این روش حفر می‌شوند. معمولا چند منظوره بوده که از آن‌ها نیز می‌توان به عنوان چاه مشاهده‌ای استفاده کرد. متداول‌ترین و مناسب‌ترین روش حفر چاه در آبخوان‌های کارستی و درز و شکاف‌دارء سامانه حفاری چکشی- دورانی " است که ضمن چرخش با وارد کردن ضربات مداوم و یکنواخت با استفاده از هوای فشرده و کف کار می‌کند. ۳-۳-۴- قطر و عمق حفاری چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترها هنگام حفر چاه‌های مشاهده‌ای در سازندهای کارستی و دیگر سازندهای سخت. رعایت موارد زیر کاملا ضروری است. - قطر حفاری قطر چاه‌های مشاهده‌ای در آبخوان‌های کارستی و سنگ‌های درز و شکاف‌دار باید طوری انتخاب شود که اگر به لوله گذاری نیاز است. فضای کافی برای انجام این موارد وجود داشته باشد. از طرف دیگرء با توجه به این که ممکن است برخی از این چاه‌ها در آینده به سامانه‌های ثبات مجهز شوند. لازم است قطر حفاری این‌گونه چاه‌ها حدود ۶ اینچ (۱۵۲ قطر چاه‌های مشاهده‌ای در آبخوان‌های کارستی و سنگ‌های درز و شکاف‌دار را کم‌تر از ۷۶ میلی‌متر توصیه نمی‌کنند |۲۱]. بنابراین. برای رسیدن به اهداف گفته شده کم‌ترین قطری که برای این قبیل چاه‌ها باید در نظر گرفت ۷۶ ۷( ۸۱۳ -| 0 -2 8 0۳۵) -3 8 - 4 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۴ ۳۴ دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زیرزمینی میلی‌متر است. نظر به این که حفر چاه در سازندهای سخت هزینه سنگینی را به دنبال دارد بنابراین چاه‌های مشاهده‌ای حفرشده در این آبخوان‌هاء هم در پایش کمی و هم در پایش کیفی این منابع به کار برده می‌شوند. - عمق حفاری عمق حفاری چاه‌های مشاهده‌ای در سنگ‌های درز و شکاف‌داری را که به‌صورت قابل توجهی انحلال نیافته‌اند را می‌توان تاحدودی شبیه آبخوان‌های آبرفتی در نظر گرفت. نظر به این‌که در این‌گونه سنگ‌ها تغییرات شدید و ناگهانی در می‌شود. اما در آبخوان‌های کارستی که مجاری و کانال‌های انحلالی توسعه یافته وجود دارد. دامنه نوسان سطح آب زیرزمینی بسیار زیاد است. این تغییرات شدید. ناشی از تغذیه متمرکز با نقطه‌ای ! و یا تغذیه پراکنده یا گسترده " می‌باشد که در فاصله زمانی کوتاهی بعد از بارندگی‌های سنگین, افزایش شدید سطح آب‌زیرزمینی را تا حد جند ده متر به همراه نسبتا سریع سطح آب زیرزمینی در این گونه آبخوان‌ها مواجه هستیم. ضمناً در آبخوان‌های کارستی علاوه بر ذخیره شدن اپی کارست که معمولا ضخامتی بین ۱۶ تا ۱۵ متر داردء شامل سنگ‌های به شدت خردشده و سنگ مادر انحلال یافته است که برخی اوقات می‌تواند اشباع باشد. جریان آب زیرزمینی به داخل این بخش, معمولا نسبت به خروج جریان از آن با توجه به موارد گفته شده عمق حفاری چاه‌های مشاهده‌ای در آبخوان‌های کارستی بسته به شرایط آب و هوایی (نوع بارش» شدت و مدت بارندگی) و شرایط هیدروژئولوژیک (درجه پیشرفت پدیده کارست. چگونگی تغذیه و تخلیه آبخوان. وسعت حوضه آبگیر) می‌تواند متغیر باشد و در برخی آبخوان‌های کارستی تا ۸۰ متر زیر سطح آب‌زیرزمینی نیز می‌رسد [۵]. بنابراین»ء عمق چاه‌های مشاهده‌ای در آبخوان‌های کارستی باید متناسب با نوسانات فصلی و دوره‌ای سطح آب آن‌ها انتخاب شود. همان گونه که در مورد چاه‌های مشاهده‌ای آبرفتی نیز اشاره شد. عمق زیاد در زیر سطح ایستابی به دلیل وجود جریان‌های قائم دقت را کاهش می‌دهد ولی به علت نوسانات و تغییرات شدید سطح آب در آبخوان‌های کارستی. حفاری با عمق زیاد در زیر سطح آب برای این چاه‌ها ضروری است. جنانجه به جز آبخوان آزاد وجود آبخوان تحت فشار نیز در منطقه محرز شود. باید آبخوان‌ها از یکدیگر جدا شده و سطح آب زیرزمینی در هر دو آبخوان به طور مجزا اندازه‌ گیری شود. عمق چاه‌های مشاهده‌ای (پیزومتر) در آبخوان‌های 0 )۳۵۱ -[ 0 م1 -2 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم- ضوابط حفاری چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترها ۰ ‎٩۳/۰۵/۰۴‏ ۳۵ ۵-۳-۴ تجهیز. توسعه و نگهداری چاه‌های مشاهده‌ای کلیه مواردی که در تجهیز و توسعه چاه‌های مشاهده‌ای در آبخوان‌های آبرفتی باید رعایت شود. در توسعه و تجهیز چاه‌های مشاهده‌ای که در آبخوان‌های کارستی 9 سنگ‌های درر و شکاف‌دار نیرز حفر می‌شوند. باید رعایت شود با این تفاوت که ممکن است چاه‌های مشاهده‌ای حفرشده در برخی سازندهای سخت به لوله‌گذاری و با گراول‌ریزی نباز نداشته باشند. اگر چاه مشاهده‌ای حفاری شده به لوله‌گذاری نیاز داشته باشد. برای استفاده طولانی مدت از آن‌ها باید قطر می‌توان تمام وسایل آزمایش را که در طول بررسی‌ها به کار می‌رود به راحتی در چاه مشاهده‌ای عبور داد (سوندهای منافذ در لوله باید طوری ایجاد شود که در هر ۱۰سانتی‌متر ۲ منفذ به قطر ۸ تا۱۰ میلی‌متر در جدار لوله وجود داشته مجهز شوند و در صورت امکان هر افق را با طول بیش‌تری به لوله مشبک مجهز کرد. مدخل چاه مشاهده‌ای و قسمتی از لوله در بالای سطح زمین معمولا به‌وسیله بتن محکم شده و درپوش محافظی به ورودی لوله چاه نصب می‌شود که بدون آچار مخصوص نمی‌توان آن را باز کرد. به‌این طریق از انسداد و پر شدن چاه جلوگیری می‌شود. اگر چاه مشاهده‌ای در بستر رودخانه با جریان متناوب واقع شود. لازم است از تاثیر آب بستر رودخانه و از ورود مستقیم جریان آب به داخل آن محفوظ بماند. این حفاظت با نصب یک حلقه لاستیکی در عمق ۲ تا ۳ متر از سطح زمین و پرکردن فضای حلقوی بین دیواره چاه و لوله آن توسط مخلوط سیمان و بنتونیت در این بخش میسر خواهد شد. -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۵ ضوابط انتخاب چشمه» قنات و جاه 4 8 معرف -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم- ضوابط انتخاب چشمه. قنات و چاه معرف ۳۴ ۴۳۹ ۱-۵- کلیات در رفتارسنجی کمی آب‌های زیرزمینی و به‌ویژه در مبحث محاسبات بیلان, آگاهی از میزان تخلیه آبخوان آبرفتی و یا سازند سخت یک ضرورت است و از آن‌جایی که سطح آب زیرزمینی هر آبخوان در ماه‌هاء فصول و سال‌های مختلف تحت تاثیر عوامل تغذیه و تخلیه نوسان دارد در نتیجه میزان آبدهی لحظه‌ای منابع تخلیه‌کننده و به‌ویژه چشمه و قنات در طول ماه‌ها و فصول مختلف متغیر می‌باشد. لازم به یادآوری است که در مورد چاه‌ها. عامل مهم ساعت و روزهای کار کرد نیز در میزان تخلیه ماهانه. فصلی و سالانه آن‌ها دخالت دارد. در بیش‌تر آبخوان‌ها و به ویژه آبخوان‌های آبرفتی تعدد و کثرت منابع تخلیه کننده موجب می‌شود تا هزینه انجام اندازه گیری ماهانه. فصلی و حتی سالانه آبدهی لحظه‌ای کلیه منابع و همچنین تعیین ساعات. روزها و ماه‌های کارکرد چاه‌هاء بسیار سنگین و غیراقتصادی باشد. بنابراین» برای این که میزان تخلیه سالانه منابع آب‌های زیرزمینی با دقت قابل قبولی مشخص شود از یک اصل آماری یعنی انتخاب نمونه‌هایی از یک مجموعه دارای خصوصیات مشترک بهره‌گیری می‌شود و نتایج به‌دست آمده از بررسی رفتار و ویژگی‌های نمونه‌های انتخابی به کل مجموعه تعمیم داده می‌شود. طبق این اصل, از مجموعه منابع تخلیه‌کننده هر آبخوان تعدادی یا معرف. تعیین و به صورت مستمر و ماهانه آبدهی آن‌ها اندازه گیری و در مورد چاه‌های بهره‌برداری. ساعات کارکرد آن‌ها ملاک انتخاب نخواهد بود بلکه نماینده و معرف بودن تعداد زیادتری از منابع از نظر تغییرات آبدهی در طول سال و (نسبت تخلیه ماهانه به تخلیه سالانه) منابع انتخابی معرف بهره‌برداری موجود در بخش‌های مختلف آبخوان و تعمیم آن‌ها به مجموعه منابع دارای ویژگی‌های مشابه, امکان محاسبه تخلیه سالانه آبخوان‌ها با دقت قابل قبولی فراهم می‌شود. چگونگی استفاده از نتایج منابع انتخابی برای محاسبه سایر منابع بهره‌برداری کننده آب زیرزمینی و شیوه نمایش و ارائه اطلاعات آن‌هاء در مبحث روش‌های نمایش مجموعه‌های آماری (فصل ۷) به صورت تفصیلی شرح داده خواهد شد. تخلیه کننده آبخوان‌های آبرفتی و سازندهای سخت شرح داده می‌شود. ۲-۵- ضوابط تعیین منابع انتخابی معرف در آبخوان‌های آبرفتی در بیش‌تر آبخوان‌های آبرفتی, چاه‌های بهره‌برداری نسبت به سایر منابع بیش‌ترین تعداد را دارا بوده و بیش‌ترین حجم تخلیه را به خود اختصاص می‌دهند. بعد از چاه معمولا قنات‌ها از نظر تعداد و میزان تخلیه در مرتبه بعدی قرار گرفته و چشمه‌های موجود در پهنه‌های آبرفتی که اکثرا به صورت زهکش عمل می‌کنند. در مرتبه آخر قرار می‌گیرند. -------- صفحهٔ بعد -------- ۵ ۳۴ دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زیرزمینی ۱-۲-۵- ضوابط انتخاب چاه‌های معرف بهره‌برداری و تراکم آن‌ها چاه‌های بهره‌برداری آبخوان‌های آبرفتی از نظر تعداد و میزان تخلیه از بیش‌ترین اهمیت برخوردار بوده و بنابراین باید از میان انواع چاه‌های عمیق. کم‌عمق و آرتزین و برحسب نوع مصرف (کشاورزی» شرب و صنعت) تعدادی که موقعیت آن‌ها در بخش‌های مختلف آبخوان اصلیء معلق و در نواحی تغذیه و تخلیه‌کننده می‌باشند یا به‌عبارت دیگر در شرایط متفاوت هیدروژئولوژیکی قرار دارند. انتخاب شده و به طور مستمر و ماهانه آبدهی آن‌ها مورد اندازه‌گیری قرار گرفته. ساعات و روزهای کار کرد آن‌ها مشخص شود. تغییرات آبدهی لحظه‌ای آن‌ها در طول سال ناچیز است درصورتی‌که چاه‌های کم‌عمق و به‌ویژه آن‌هایی که به پمپ‌های مکش (سانتریفوژ) مجهز هستند. فقط قادر به بهره‌برداری از بخش فوقانی آبخوان بوده و آبدهی لحظه‌ای آن‌ها نه تنها در طول ماه‌ها و فصول متفاوت است. بلکه عمدتا در ابتدا و آنتهای بهره‌برداری در شبانه‌روز نیز متغیر می‌باشد. بااین توضیحات برای انتخاب چاه‌های بهره‌برداری معرف و چگونگی تراکم آن‌ها موارد شرح داده شده در ادامه باید در نظر ۱-۱-۲-۵- تفکیک آبخوان‌ها و مشخصه آن‌ها ضرورت دارد که با بهره‌گیری از نقشه‌های مختلف کمی و به ویژه تراز و هم‌عمق آب زیرزمینی و همچنین نقشه‌های زئوفیزیک. پهنه آبخوان اصلی با آبخوان‌های معلق به‌ویژه در حاشیه ارتفاعات مشخص و مرز آن‌ها تعیین شود. در بخش‌های ابتدایی و میانی آبخوان اصلی, کم‌تر است. در مرز بین آبخوان معلق حاشیه‌ای با آبخوان اصلی, گرادیان هیدرولیکی نیز نسبت به بخش‌های آبخوان اصلی بسیار بیش‌تر است. ضمن این که بیش از آبخوان اصلی تحت تاثیر فصول خشک و مرطوب و تغذیه و تخلیه آنی قرار دارند. نمونه‌ای از آبخوان‌های معلق حاشیه‌ای را در دشت تهرانء بخشی از نقاط شمیرانات به صورت آبخوان‌های بسیار کوچک می‌توان دید آبخوان اصلی تهران از حدود جنوب تپه‌های عباس‌آباد شروع می‌شود. در بخش‌هایی از دشت علاوه بر آبخوان آزاد اصلی ممکن است یک یا چند آبخوان تحت فشار نیز تشخیص داده شود. چاه‌هایی که تنها در داخل آبخوان آزاد حفر شده‌اند. آن‌هایی که چندین آبخوان را قطع کرده‌اند و چاه‌های آرتزین که فقط از آبخوان تحت فشار تخلیه می‌نمایند باید تفکیک شوند زیرا هر گروه از نظر تخلیه آبخوان‌ها جامعه مجزایی را این که در یک آبخوان آزاد بین نواحی ابتدایی و مخروطافکنه‌ای, میانی و انتهایی از نظر ویژگی‌های هیدروژئولوژی (از جمله سطح ایستابی. دانه‌بندی آبرفت و ضرایب هیدرودینامیک) تفاوت‌هایی وجود دارد که ضروری است از این نظر نیز بخش‌های متفاوت تفکیک شود. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم - ضوابط انتخاب چشمه. قنات و چاه معرف ۳/۴ )۵ ۲-۱-۲-۵ نوع مصرف پس از تعیین پهنه و مرز آبخوان اصلی و معلق و همچنین گستره آبخوان تحت فشار روی نقشه. کلیه چاه‌ها باید برحسب نوع مصرف مشخص شده و از یکدیگر تفکیک شوند. در بیش‌تر آبخوان‌ها تعداد چاه‌های شرب و صنعت نسبت به چاه‌های بخش کشاورزی محدود است. ضمن این که ساعت‌های کارکرد و تخلیه چاه‌های شرب شهری و روستایی و از آن‌جایی که اکثرا آب چاه‌های شرب به‌طور مستقیم وارد شبکه یا منبع می‌شود. اندازه‌گیری آبدهی لحظه‌ای آن‌ها به آسانی امکان‌پذیر نبوده و بنابراین میزان تخلیه به منظور شرب را می‌توان با مراجعه به واحدهای آب و فاضلاب و مسوولین مربوطه تعیین کرد. در مورد تعیین آب مصرفی بخش صنعت نیز بهترین روش» سوال از مسوولین واحدهای صنعتی است زیرا صنایع مشابه نیز برحسب یک. دو پا سه شیفت بودن و نوع و میزان تولید آب مصرفی متفاوتی دارند. با توجه به توضیحات بالاء مشخص است که بیش‌تر چاه‌های انتخابی معرف بهره‌برداری از بین چاه‌های بخش کشاورزی خواهند بود. از آن‌جایی که آب مورد نیاز گیاهان مختلف. تفاوت قابل ملاحظه‌ای دارد باید چاه‌های بهره‌برداری معرف در امر کشاورزی به شکلی انتخاب شوند که هر کدام نماینده و معرف مجموعه‌ای از چاه‌های کشاورزی و کشت‌های غالب با موجود در محدوده مورد مطالعه باشند و چون بافت خاک نیز عامل مهمی در میزان مصرف بخش کشاورزی می‌باشد. لازم است که چاه‌های بهره‌برداری معرف در امر کشاورزی در بخش‌های مختلف آبخوان با شرایط متفاوت هیدروژئولوژی قرار گیرند. ۳-۱-۲-۵- گزینش و تراکم چاه‌های انتخابی پس از تفکیک آبخوان اصلی از آبخوان‌های معلق و همچنین مشخص شدن نوع مصرف برای هر یک از بخش‌های ابتدایی میانی و انتهایی آبخوان که شرایط هیدروژئولوزیک متفاوتی را دارند. تعدادی چاه را که معرف مجموعه‌های مشابه خود باشند. انتخاب کرده, هر ماه آبدهی لحظه‌ای آن‌ها اندازه‌گیری می‌شود و همراه با تعداد ساعت‌های کارکرد روزانه و ماهانه آن‌ها روی فرم‌های معینی ثبت می‌شود. کار کرد ماهانه چاه‌ها با تعیین میزان سوخت فسیلی یا مصرف برق ماهانه و سوال از متصدی چاه‌ها قابل محاسبه می‌باشد. بدیهی است در بهره‌برداری از این روش لازم است متوسط مصرف برق یا مقدار سوخت در ساعت برای چاه مورد نظرء مشخص شود. برای به‌دست آوردن دقیق‌تر میزان تخلیه ماهانه چاه‌های انتخابی, مناسب‌تر است که در مسیبر لوله با توجه به مطالبی که گفته شد. تعداد و تراکم چاه‌های انتخابی برای آبخوان‌های مختلف با توجه به شرایطی که دارا هستند. متفاوت می‌باشد. ضمنا باید سعی شود از هر گروه چاه‌های با شرایط یکسان. چاهی که شکل دسترسی به آن آسان‌تر و برای اندازه گیری آبدهی مناسب‌تر باشد به عنوان معرف آن گروه انتخاب شود. -------- صفحهٔ بعد -------- 1۲ ۳۴ دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زیبرزمینی ۲-۲-۵- قنات‌های انتخابی معرف علاوه بر آبخوان‌های اصلی, انتخاب قنات‌های معرف برای قنات‌های موجود در دره‌ها و حاشیه خشک‌رودها که از جریان‌های بستری (زیرقشری) بهره‌گیری می‌کنند. نیز لازم است. قنات‌های آخیر دارای طول محدود بوده و تغییرات آبدهی آن‌ها کاملا تابع مقدار رواناب رودخانه‌ها و خشک‌رودها می‌باشد. از این‌رو» برحسب تعداد دره‌ها و خشک‌رودها که قنات در حاشیه یا بستر آن‌ها احداث شده و همچنین برای هر آبخوان معلق حاشیه‌ای احتمالی یک قنات به عنوان معرف انتخاب و آبدهی آن به طور مستمر و ماهانه اندازه‌گیری می‌شود. قنات‌هایی که در آبخوانی با وسعت زیاد احداث شده‌اند معمولا دارای طول زیاد بوده و از نظر این‌که از بخش‌های فوقانی آبخوان تغذیه می‌شوند. تغییرات آبدهی آن‌ها تابع نوسان سطح آب زیرزمینی ناحیه‌ای می‌باشد که بخش آبده قنات در آن قرار گرفته است. برای انتخاب قنات معرف یک آبخوان وسیعء با بهره‌گیری از نقشه موقعیت چاه‌های مشاهده‌ای و آبنمود نوسان‌های سطح آب زیرزمینی آن‌ها که برای قسمت‌های متفاوت آبخوان با شرایط هیدروژئولوژزیک مختلف تفاوت دارد باید بخش‌های دارای نوسانات سطح آب تقریبا مشابه روی نقشه مشخص شود. به این ترتیب. پس از انطباق با نقشه موقعیت منابع آب تخلیه کننده آب‌های زیرزمینی مجموعه قنات‌های موجود در هر بخش که دارای ویژگی‌های مشترک هستند. مشخص می‌شوند. سپس با توجه به وسعت هر بخش و تعداد قنات‌های موجود در آن برای هر بخش یک یا دو رشته قنات به عنوان قنات معرف انتخاب و آبدهی آن‌ها به صورت مستمر و ماهانه اندازه‌گیری می‌شود. مسلما درصورتی که چاه‌های مشاهده‌ای در بخش‌هایی از آبخوان وجود نداشته باشد در این حالت برای انتخاب قنات انتخابی مجموعه شرایط هیدروژئولوژیک آن بخش‌های آبخوان تعیین‌کننده خواهد بود. پیشنهاد می‌شود که در ناحیه مظهر قنات‌های انتخابی برای اندازه‌گیری آبدهی باید بسترسازی مناسب صورت پذیرد. ۳-۲-۵- چشمه‌های انتخابی معرف در بسیاری از پهنه‌های آبرفتی. چشمه‌هایی در حاشیه و قعر رودخانه‌های دائمی یا فصلی به‌صورت گروهی مشاهده گروه چشمه‌ها را می‌توان نوعی زهکش آبخوان فرض کرد. بنابراین» برای دستیابی به میزان تخلیه آن‌ها می‌توان از روش‌هایی که در اندازه‌ گیری آبدهی زهکش به‌کار می‌رود. استفاده کرد که ساده‌ترین آن‌ها اندازه‌ گیری هم‌زمان آبدهی دو نقطه به فاصله معین در مسیر رودخانه است. تفاوت آبدهی بین این دو نقطه (به شرط صرف‌نظر کردن از تبخیر آب رودخانه) میزان آبدهی لحظه‌ای مجموعه چشمه‌ها خواهد بود و با اندازه گیری ماهانه و مستمرء تخلیه سالانه آبخوان از برای چشمه‌های منفردی که حوضه آبگیر آن‌ها در آبرفت قرار داشته و در پهنه دشت ظاهر می‌شوند برحسب تعداد و -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم - ضوابط انتخاب چشمه. قنات و چاه معرف ۳۴ ۸۳ می‌شود. تعداد چشمه‌های معرف به چگونگی نوسانات سطح آب زیرزمینی در بخش‌های مختلف آبخوان بستگی دارد که در مبحث قنات‌های معرف به شیوه این تقسیم‌بندی اشاره شده است. در آن جریان می‌یابد) بسترسازی انجام شده و دستگاه اندازه‌گیری ثبات نصب شود. ۳-۵- ضوابط تعیین منابع انتخابی معرف در سازندهای کارستی و درز و شکاف‌دار شرایط خاص هیدروژئولوژیک حاکم بر آبخوان‌های کارستی» ضوابط انتخاب منابع آب معرف در این آبخوان‌ها را مشکل می‌سازد. تغییرات شدید خصوصیات هیدروژئولوژیک از قبیل ناهمسانی و ناهمگنی این‌گونه آبخوان‌ها که ناشی از پیشرفت کارستی شدن" توده‌های کارستی است. بنابراین ضوابط انتخاب منابع آب معرف در آن‌ها به سادگی آبخوان‌های آبرفتی نمی‌باشد. اما در آبخوان‌های شکل گرفته در سنگ‌های درز و شکاف‌دار غیرکارست. میزان ناهمسانی و ناهمگنی نسبت به آبخوان‌های کارستی بسیار کم‌تر بوده و تا حدودی شبیه به آبخوان‌های آبرفتی است. به همین دلیل. ضوابطی که در انتخاب منابع آب معرف در آبخوان‌های آبرفتی در نظر گرفته می‌شود. می‌توان به این‌گونه آبخوان‌ها (آبخوان‌های موجود در سنگ‌های درز و شکاف‌دار) تعمیم داد. بنابراین» در این مبحث عمدنا به ضوابط انتخاب منابع آب معرف در آبخوان‌های کارستی اشاره می‌شود. برخی از نواحی کارستی حفر شده‌اند. قنات نیز شبیه آنجه در آبرفت وجود دارد. به هیچ وجه در سازندهای سخت حفر نشده و آنچه که وجود دارد چشمه‌هایی هستند که برای افزایش آبدهی آن‌ها به میزان محدودی در سازندهای سخت حفر شده و به چشمه‌- قنات معروف هستند. ۱-۳-۵- ضوابط انتخاب چشمه‌های کارستی معرف عمدتا چشمه‌های کارستی در امتداد سطح اساس کارست ظاهر می‌شوند. این سطح اساس, می‌تواند در مرز با یک هیدروژئولوژیک چشمه‌های کارستی به مولفه‌هایی مثل سطح حوضه. زمان ماندگاری (ظرفیت تاخیری آبخوان) تخلخل موثر و ترکیب سنگ‌شناسی توده‌های تشکیل‌دهنده آبخوان بستگی دارد. چشمه‌های دائمی, معمولا با پایین‌ترین سطح اساس کارست یا پایین‌ترین تراز ارتفاعی نسبت به سطح دریا ارتباط دارند. به‌طور کلی, در انتخاب چشمه‌های کارستی معرف باید موارد زیر را مد نظر قرار داد. ورد نها تون نگ و -------- صفحهٔ بعد -------- ار ۳/۴ دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زیرزمینی ۱-۱-۳-۵- تغییرات آبدهی چشمه‌ها و چگونگی تغذیه آن‌ها تغییرات آبدهی چشمه می‌تواند به عنوان یکی از مولفه‌های مهم در انتخاب آن به عنوان چشمه معرف در نظر گرفته شود. هرچه اختلاف بین بیش‌ترین و کم‌ترین آبدهی چشمه بیش‌تر باشد و یا به عبارتی» هرچه نسبت بین بیش‌ترین و کم‌ترین آبدهی چشمه بیش‌تر باشد. می‌توان گفت که پدیده کارست در آبخوان پیشرفت بیش‌تری داشته است. چنانچه این نسبت زیاد بوده و آبدهی چشمه در تمام فصول سال (دائمی) تداوم یابد». حاکی از آبخوانی با گسترش خوب می‌باشد می‌توان آن‌ها را به عنوان چشمه معرف انتخاب کرد. در برخی از چشمه‌ها با این که نسبت بین بیش‌ترین و کم‌ترین آبدهی زیاد می‌باشد. اما آبدهی آن‌ها در طول سال تداوم نمی‌یابد (چشمه‌های‌فصلی) این موضوع نشان می‌دهد که چشمه‌هایی از این نوع معرف کل آبخوان نبوده یا این که آبخوان آن‌ها ابعاد کوچک‌تری دارد. ولی پدیده کارست در این آبخوان به شکل قابل توجهی پیشرفت داشته که در مدت زمان کوتاهی باعث تخلیه آب موجود در آن شده است. این گونه چشمه‌ها عمدتا تغذیه نقطه‌ای دارند یا به عبارتی منشا تغذیه آن‌هاء پانورها و حفره‌های فروکش کارستی است که در نواحی مرتفع واقع شده‌اند. تحت تاثیر بارش حجم قابل توجهی آب را به درون خود نفوذ داده و با قطع بارش از طرف دیگر برخی از چشمه‌ها با این که پر آب می‌باشند اما تغییرات آبدهی آن‌ها زیاد نیست. این موضوع نشان می‌دهد که حوضه این چشمه‌ها گسترده بوده و از نقاط دور دست. حتی خارج از مرز حوضه آبریز سطحی تغذیه می‌شوند. در ایجاد این نوع چشمه‌هاء پدیده تکتونیک غالب می‌باشد هر چند پیشرفت پدیده کارست در نواحی ابتدایی تغذیه این چشمه‌ها دور از انتظار نیست. بنابراین انتخاب این چشمه به عنوان معرف می‌تواند قابل قبول باشد. ۳۲-۱-۳-۵- دما دمای آب جشمه و نوسانات آن. نشان‌دهنده برخی از ویژگی‌های آبخوان است. در انتخاب چشمه معرف. باید دفقت شود که دمای آب چشمه. با دمای آب گروهی از منابع آب موجود در آبخوان شبیه یا نزدیک به آن باشد. بنابراین» دما شاخصی است که از آن می‌توان در انتخاب چشمه‌های معرف استفاده کرد. ۳-۱-۳-۵- کیفیت شیمیایی گروهی از چشمه‌هایی که از یک سازند تخلیه می‌شوند. اگر چشمه‌ای به عنوان معرف انتخاب می‌شود باید سعی شود -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم - ضوابط انتخاب چشمه. قنات و چاه معرف ۳۴ ۸۵ با در نظر گرفتن کلیه موارد مذکور باید چشمه‌ها را در هر منطقه (زون) دسته‌بندی یا گروه‌بندی کرد. چشمه‌هایی که در هر دسته یا گروه قرار می‌گیرند باید دارای وجوه اشتراک فوق بوده و از هر دسته یا گروه. یک یا دو دهنه به عنوان معرف انتخاب و نسبت به اندازه گیری آبدهی آن اقدام می‌شود. در انتخاب چشمه معرف باید سعی کرد در تمام طول سال راه دسترسی به آن وجود داشته باشد. طبق استانداردهای جهانی [۱۶ و ۲۱| چشمه معرف باید به سامانه‌ها و ادوات اندازه گیری ثبات مجهز شود تا تغییرات آبدهی آن به دقت اندازه گیری شود. از انتخاب چشمه‌های معرف در نزدیکی مناطق (زون‌های) بهره‌برداری باید خودداری شود. ضمنا تغییرات آبدهی چشمه معرف باید با تغییرات سطح آب زیرزمینی در چاه‌های مشاهده‌ای حفر شده در آبخوان مورد نظر هم‌خوانی داشته باشد. در بخش‌های کوهستانی مرتفع و صعب‌العبور تعدادی از محدوده‌های مطالعاتی چشمه‌های سازند سخت تشکیل‌دهنده تمام یا بخش عمده‌ای از آبدهی پایه رودخانه‌ها می‌باشند و بنابراین با بهره‌گیری از نتایج حاصل از اندازه گیری مستمر آبدهی رودخانه از طریق نصب ایستگاه هیدرومتری و تجزیه آبنمود مربوط به بخش‌های رواناب سطحی, سیلاب و زیرزمینی» سهم تخلیه مجموع چشمه‌های موجود در بالادست ایستگاه اندازه گیری مشخص می‌شود. لازم به توضیح است که بیش‌تر چشمه‌های موجود در حاشیه دشت‌ها که به فاصله کمی از ارتفاعات ظاهر می‌شوند از سازندهای سخت منشا می‌گیرند و باید به عنوان چشمه‌های معرف واحدهای سنگی با آن‌ها برخورد شود. ۲-۳-۵- چاه‌های انتخابی بهره‌برداری از سازندهای کارستی و درز و شکاف‌دار چاه‌های بهره‌برداری از سازندهای کارستی درز و شکاف‌دار در ایران عمدتا برای شرب مورد استفاده قرار می‌گیرند و انتخاب یک حلقه از آن‌ها برای هر گروه یا هر منطقه (زون) بهره‌برداری که در یک سازند خاص قرار دارد به عنوان چاه بهره‌برداری معرف از سازند مورد نظر کفایت می‌کند. ۳-۳-۵- چشمه - قنات‌های معرف در مورد چشمه - قنات‌هایی که منشا آن‌ها واحدهای سنگی است. در صورت تعدد آن‌ها در یک محدوده مطالعاتی برای هر گروه چشمه -قنات یا قنات‌هایی که منشا آن‌ها از سازند سخت است و از یک واحد سنگی خاص تغذیه می‌شوند.ء یک دهنه (برای چشمه - قنات) و یک رشته (برای قنات‌ها) به عنوان معرف انتخاب شده و آبدهی آن‌ها به‌صورت مستمر (حداقل ماهانه) اندازه‌گیری می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۶ وسایل و روش‌های اندازه‌ گیری و حمع آوری آمار -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل شسّم - وسایل و روش‌های اندازه‌گیری و جم عآوری آمار ره ۸ 8 ۸ ۱-۶ کلیات وسایل اندازه گیری سطح آب زیرزمینی و به‌ویژه وسایل و روش‌های اندازه‌گیری آبدهی (دبی)» در دستورالعمل آماربرداری از منابع آب (وسایل و روش‌های اندازه گیری- نشریه شماره ۲۳۹ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور) و دستورالعمل آزمایش‌های پمپاژ (استاندارد شماره ۱۷۹- الف طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشور) درج شده است. در این‌جاء تنها به وسایل و روش‌های مناسب اندازه‌گیری سطح آب چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترها و اندازه گیری آبدهی منابع انتخابی اشاره شده و از چگونگی محاسبات آبدهی اجتناب می‌شود. ۲-۶- وسایل اندازه‌گیری سطح آب زیرزمینی و ثبت نتایج از آن‌جایی که هدف از اندازه گیری سطح آب زیرزمینی» تعیین ارتفاع آب زیرزمینی (طبق آنجچه در بخش اصطلاحات اصطلاح رپر یا نشانه مینا و نقطه نشانه در چاه مشاهده‌ای تعریف می‌شود. نسبت به سطح مبنا (در ایران سطح متوسط آب خلیج فارس در بندر شهید رجایی) تعیین می‌شود. نقطه ثابت علامت گذاری شده در دهانه چاه یا پیزومتر (ترجیحا روزنه درپوش چاه) می‌باشد که ارتفاع مطلق این نقطه با استفاده از ارتفاع رپر تعیین شده و همیشه از این نقطه سطح آب جاه اندازه گیری می‌شود. ارتفاع سطح آب یا تراز ۱-۲-۶- عمق باب عمق یاب وسیله‌ای است. برای اندازه گیری عمق سطح آب زیرزمینی نسبت به نقطه نشانه در چاه‌های مشاهده‌ای که عبارت از یک کابل سیمی مدرج شده یا متر نواری است که در انتهای آن وزنه‌ای به شکل شاغول یا استوانه (به منظور -------- صفحهٔ بعد -------- ۶ ۳/۴ دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زیرزمینی نوع تکمیل شده عمق‌ یاب. براساس برقراری جریان الکتریسته توسط آب درون چاه مشاهده‌ای کار می‌کند. این نوع عمق یاب از یک جعبه همراه با قرقره دارای کابل مدرج شده‌ای تشکیل شده است. در انتهای کابل, دو الکترود نزدیک به هم وصل شده و مدار الکتریکی زمانی برقرار می‌شود که هر دو الکترود به سطح آب برسد. ۲-۲-۶- دستگاه‌های ثبات سطح آب زیرزمینی (یا عمق‌ باب‌های خودکار) این دستگاه‌ها که می‌توانند سطح آب را به‌صورت لحظه‌ای اندازه‌گیری و ثبت کنند به دو صورت مکانیکی و الکترونیکی طراحی شده‌اند. ۱-۲-۲-۶ دستگاه ثبات مکانیکی یا لیمنیگراف ۱ در دستگاه مکانیکی یا لیمنیگراف. تغییرات سطح آب توسط یک قلم متحرک روی یک کاغذ مدرج که به این منظور به دور استوانه‌ای با حرکت دورانی یکنواخت پیچیده شده» به‌صورت مستمر ثبت می‌شود. ۲-۲-۲-۶ دستگاه ثبات الکترونیکی یا دیتالاگر ۲ در دستگاه الکترونیکی تغییرات سطح آب زیرزمینی توسط یک سنجنده " به‌صورت عددی آ روی دیسک ذخیره شده که اطلاعات به‌دست آمده با استفاده از رایانه استخراج و بررسی می‌شود. از مزایای این دستگاه, ثبت اطلاعات در فواصل زمانی کوتاه 0 دلخواه می‌باشد. ۳-۲-۲-۶ دستگاه رادار سطح آب٩ این دستگاه دارای یک فرستنده و یک گیرنده امواج رادار است. در این دستگاه با استفاده از فناوری رادار اقدام به ۳-۲-۶- فشارسنج " فشارسنج برای تعیین ارتفاع معادل, نظیر فشار در آبخوان تحت فشار (فشار پیزومتری) مورد استفاده قرار می‌گیرد. مایع درون فشارسنج معمولا جیوه بوده و انتهای لوله اندازه گیرنده با هوای آزاد در ارتباط می‌باشد. چگونگی جاگذاری فشارسنج در پیزومترها به این صورت است که در جدار جانبی یا فوقانی پیزومتر روزنه‌ای طبق آنچه در ضوابط حفاری پیزومترها گفته شد. ایجاد کرده و روزنه را از طریق شاخه یا لوله واسطی به فشارسنج متصل می‌کنند. این لوله باید |- 1111118720 2- 1۵۱8 67۲ 7 -د3 [۵)[ع11 -4 5- ۷۷/۵10۲1206 07 6-1 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل شم - وسایل و روش‌های اندازه‌گیری و جم عآوری آمار . ‎٩۳/۰۵/۰۴‏ )۶ دارای شیر قطع و وصل باشد تا با باز و بسته شدن آن بتوان فشارسنج را نصب کرد و شرایط لازم برای آزمایش تعمیر یا تعویض آن نیز فراهم باشد. با توجه به این که ۱ اتمسفر فشار در شرایط استاندارد معادل ستونی از آب به ارتفاع ۱۰/۳۳۶ متر است با اندازه‌گیری ۸+ , 11 - ما ۶ : ارتفاع پیزومتری آبخوان تحت فشار در محل اندازه گیری, ۰ : ارتفاع مطلق نقطه نصب فشارسنج (ارتفاع نقطه از سطح دریا) و ۸ ارتفاع معادل فشار در نقطه نصب فشارسنج. در حال حاضرء فشارسنج‌های قوطه‌ور نیز وجود دارد که مجهز به دیتالاگر بوده و قادر است اطلاعات نوسانات فشار را ذخیره و در فواصل زمانی دلخواه, اطلاعات ذخیره شده را به رایانه تخلیه نماید. ۴-۲-۶- ثبت نتایج اندازه‌گیری‌های صحرابی اندازه گیری‌های سطح آب چاه‌های مشاهده‌ای و فشار پیزومتری در پیزومترها که در صحرا انجام می‌گیرد. باید در برگ‌های مخصوص که نمونه‌ای از آن‌ها در جدول‌های (۱-۶) و (۲-۶) ارائه شده, ثبت شود تا بتوان این نتایج را در جدول‌های آماری یا رایانه‌ای به منظور بایگانی فنی منتقل کرد. هر برگ صحرایی به یک چاه مشاهده‌ای یا پیزومتر اختصاص داشته و اندازه گیری‌های ماهانه سطح آب یک سال با سال آبی در آن منعکس می‌شود. مجموع برگ‌های صحرایی چاه‌های مشاهده‌ای یا پیزومترهای یک آبخوان, به‌صورت کتابچه واحدی تنظیم شده و در اختیار مسوول اندازه‌گیری قرار می‌گیرد. از مزایای این فرم‌های اندازه گیری سطح آب این است که چون مقادیر اندازه گیری شده ماه‌های قبل در آن ثبت شده چنانچه در یک ماه مقدار سطح آب اندازه گیری شده در چاهی دارای تغییراتی فاحش و غیرطبیعی نسبت به ماه‌های قبل باشد. اندازه‌گیری کننده متوجه شده و می‌تواند در محل علل آن را بررسی و گزارش کند. ۱-۳-۲-۶ چگونگی تکمیل برگ صحرایی چاه‌های مشاهده‌ای هر برگ از ۱۲ ردیف اندازه گیری تشکیل شده که می‌تواند یک سال شمسی (فروردین تا اسفند) یا یک سال آبی (مهر هر ماه عمق سطح آب چاه مشاهده‌ای در نقطه نشانه اندازه گیری همراه با تاریخ اندازه‌گیری در ردیف‌های مربوط نوشته می‌شود. ضمنا چنانچه تغییراتی در چاه مشاهده‌ای از جمله تغییر در نقطه نشانه ایجاد شده باشد در ستون ملاحظات درج می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۶,۳ ۲۶ ردیف نام واحد 4۸4 8 5 آن در آن نقطه است بی اندازه گیری عمق سط (متر) دستورالعمل رفتا ست که با استفاده از ارسنج است که از تب که از حاصل جمع م۰ ح آب چاه مشاهده‌ای نام دشت: ه (۱۷1 .1 .نا) ِ( نام و امضای مسوول اندازه گیری رسنجی کمی آب‌های زیرزمینی رپر ترازیابی می‌شود. یل رقم خوانده شده در قادیر ستون‌های سوم و کد فرم: ۰۰۳ - ۲۶۰ - الف - -------- صفحهٔ بعد -------- ی نام محد نام محل نام واحد ۳۶ عبور م ۶,۳ تتتت فرم: ۰۵۴ - ۲۶۰ - الف ۸- - د بر جهت جریان -------- صفحهٔ بعد -------- ۶۴ ۳۴ دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زیبرزمینی در این قسمت به وسایل و روش‌های تعیین آبدهی چاه‌هاء چشمه‌ها و قنات‌های انتخابی معرف بهره‌برداری اشاره می‌شود. ولی از چگونگی اندازه گیری و محاسبه آبدهی که در نشریه شماره ۲۳۹ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور و استاندارد شماره ۱۷۹ - الف طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشور به تفصیل شرح داده شده است. اجتناب می‌شود. ۱-۳-۶- کنتور حجمی یکی از وسایل آسان 9 دقیق اندازه گیری میزان جریان آب عبوری از لوله‌های آب‌بر کنتورهای حجمی است. این دستگاه عبور آب را باصورت رگومی برحسب مترمکعصب و حتشی تا هزارم آن (لیتر) نشان می‌دهد. کنتور حجمی مناسب‌ترین روش برای نصب در مسیر لوله آیده جاه‌های انتخابی معرف بهره‌برداری و اندازه‌گیری میزان برداشت آب توسط آن‌ها بوده و باید در هر ماه ضمن یادداشت حجم آب برداشت شده از روی شماره انداز کنتور که بصورت مکانیکی است و یا دیجیتالی وضعیت نصب و درستی کارکرد آن نیز کنترل شود. در حال حاضر, علاوه بر کنتورهای حجمی که در بر روی آن نصب می‌شوند. ۲-۳-۶- سقوط آزاد آب از لوله‌ها این روش براساس قانون نیوتن» درباره سقوط آزاد اجسام پایه‌ریزی شده و برای جریان‌های آبی که از لوله‌های آب سقوط می‌کند (مثل چاه‌های انتخابی) مناسب است. دستگاهی که برای اندازه گیری به کار می‌برند. معمولا به‌صورت یک گونیا می‌باشد. این روش جت" نیز نامیده می‌شود که برای لوله‌های آبده افقی یا عمودی شیوه و فرمول‌های متفاوتی دارد. در این روش عمل اندازه گیری با به‌کارگیری یک گونیای فلزی یا چوبی که بازوی کوتاه آن دارای طول ثابت ۱ فوت (۴۸/۳۰سانتی‌متر) و بازوی بلند آن ۱۰۰ تا ۱۵۰ سانتی‌متر می‌باشد. انجام می‌شود (شکل ۱-۶). ۳-۳-۶- پارشال فلوم " پارشال فلوم وسیله نسبتا دقیقی برای اندازه گیری جریان‌های آب در داخل جوی‌ها و کانال‌ها می‌باشد. اساس آن بر اندازه‌گیری این عمق (11آ) مقدار آبدهی محاسبه می‌شود. این وسیله. یکی از روش‌های مناسب اندازه‌گیری آیدهی برای قنات‌ها و چشمه‌های انتخابی نیز است (شکل ۱-۶). 1ل -[ 06 ۳۵۲۵۵ -2 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل شسّم - وسایل و روش‌های اندازه‌گیری و جم عآوری آمار ره ۸ 8 ۶۵ ۴-۳-۶- روزنه" این وسیله. صفحه روزنه‌داری است که برای اندازه گیری مقدار جریان آب در نهرها یا لوله‌های تحت فشار مورد استفاده قرار می گیرد. روزنه تعبیه شده در صفحه. می‌تواند دایره‌ای با مستطیلی شکل باشد که شکل دایره‌ای آن متداول‌تر است. از این روش بیش‌تر برای لوله‌های تحت فشار و عمدنتا اندازه گیری آبدهی در پمیاز آزمایشی چاه‌ها استفاده می‌شود. ولی می‌توان با نصب آن در مسیر لوله‌های آیده جاه‌های انتخابی. آبدهی آن‌ها ر اندازه گیری کرد رشکل ۱-۶). ۵-۳-۶- سرریز" یکی دیگر از ابزارهای اندازه گیری آبدهی جریان نهرها و سرریزها می‌باشند. در این روش با نصب یک صفحه فلزی که بدنه آن صاف و قائم و لبه بالایی آن معمولا تیز است. مانعی در برابر جریان آب ایجاد می‌کنند که با بالا آمدن سطح آب محاسبه می‌شود (شکل ۱-۶). ۶-۳-۶- جریان‌سنج " ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ هه «ه ۰ ۴ ۰ ح جریان خروجی چشمه‌ها و قنات‌ها به کار گرفته می‌شوند و اطلاعات آنها به صورت دستی یا خودکار در دیتالاگر ثبت و |- 06 2- 7 7 -د3 -4 -------- صفحهٔ بعد -------- و ۳۴ دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زیرزمینی آچرچهههشش<ز<>جگهههگه]عطحه«>«<«<]<+جچج]گگگگگگکگک«#کزکگکگ>«ه«>«<«<«<چ<چ<گ<«<<گج<گکححت ۲۲ ۱ لوله مدرج س 0 او سر ۹ رم سس ای 7 ۷۱ مر ۱ وت |۱۱ ات که | ۳ ۳ ۱ ۱ سر خی سس سا سس اریفیس 1 ی ی ۱ 17 که ردو اراک اسر ۹ ۱ سیسوس ۱۱۹ اندازه‌گیری آبدهی به طریقه اریفیس اندازه گیری آبدهی به‌وسیله خطکش جت 8 ]1 8 ۳ سس سا اس < خی ذوزنقه‌ای مثلثی سرریزها روزنه اندازهگیری س گلو _ ساختمان پارشال فلوم از دید افقی ساختمان پارشال فلوم از دید قائم پارشال فلوم شکل ۱-۶- تصویر برخی از ابزارهای اندازه‌گیری آبدهی -------- صفحهٔ بعد -------- فصل شسّم - وسایل و روش‌های اندازه‌گیری و جم عآوری آمار ره ۸ 8 ۶۷ ۷-۳-۶- سرعت‌سنجی ! (مولینه) در مطالعات منابع آب. برای اندازه گیری آبدهی‌های زیاد متداول‌ترین روش استفاده از سرعت‌سنج (مولینه) است. در اندازه گیری‌های آبدهی منابع آب زیرزمینی» معمولا از نوع میکرومولینه استفاده می‌شود. سرعت‌سنج‌ها در دو نوع اصلی ساخته می‌شوند. - نوع پروانه‌ای یا سرعت‌سنج با محور چرخش افقی (حرکت پروانه آن‌ها حول یک محور افقی است) - نوع پیاله‌ای (فنجانی) یا سرعت‌سنج با محور چرخش قائم (حرکت پروانه آن‌ها حول یک محور قائم است) به‌طور کلی. سرعت‌سنج‌ها براساس رابطه بین سرعت جریان آب و سرعت چرخش محور متحرک عمل می‌کنند. این رابطه به صورت زیر بیان می‌شود: (۱-۶) 0 + [8۳ - ۷۷ که در آن: تعداد دور محور متحرک در هر ثانیه 2و ۳ ضرایب ثابتی هستند که توسط کارخانه سازنده مولینه تعیین شده و لازم است برای هر مولینه. این ضرایب هر دستگاه سرعت‌سنج. به شمارنده با دقت ثانیه مجهز می‌باشد و می‌تواند تعداد دور گردش پروانه (یا پیاله) در هر ثانیه را نشان دهد. برحسب مقدار ‎٩‏ مقادیر 2 و [ از جدول موجود برای هر مولینه استخراج و سپس مقدار ۷ محاسبه می‌شود. برای اندازه گیری سرعت آب در عمق‌های کم یا زیاد و همجنین در سرعت‌های کند یا تند هر مولینه دارای پروانه‌های مختلفی بوده که متناسب با چگونگی جریان آب از آن‌ها استفاده می‌شود. اخیرا مولینه‌های الکترومغناطیسی با دقت بسیار بالا به بازار آمده که دارای دیتالاگر نیز می باشند و علاوه بر مجاری کوچک و در کنار جداره آبراهه می‌باشد. |- 0۳۳۵۱ 7 -------- صفحهٔ بعد -------- ۶۸۸ ۳۴ دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زیبرزمینی ۸-۳-۶- ثبت نتایج اندازه‌گیری صحرایی آبدهی نتایج اندازه گیری صحرایی آبدهی لحظه‌ای منابع انتخابی معرف بهره‌برداری در دو نوع فرم ۳-۶ و ۴-۶ ثبت می‌شود. یک فرم مخصوص چشمه. قنات و چاه آرتزین انتخابی و فرم دیگر مربوط به چاه‌های معرف بهره‌برداری معمولی هر برگ به یک منبع انتخابی اختصاص داشته که مربوط به اندازه گیری‌های یک سال شمسی (فروردین تا اسفند) با یک‌سال آبی ( مهر تا شهریور سال بعد) است. ۱-۸-۳-۶ چگونگی تکمیل برگ صحرایی آبدهی جشمه. قنات و چاه ار تزین فرم ۳-۶ نیز مشابه برگ صحرایی چاه مشاهده‌ای بوده ولی در آن به جای سطح آب. آبدهی اندازه‌گیری شده و منبع ۳-۸-۳-۶ چگونگی تکمیل برگ صحرایی آبدهی چاه انتخابی قسمت‌های بالای کادر فرم ۴-۶. مشابه برگ قبلی است به استثنای نام مالک چاه که در این برگ اضافه شده زیرا عموما چاه‌ها با نام مالک آن شناسایی می‌شوند. ستون‌های اول تا سوم نیز مشابه فرم قبلی است. تفاوت‌های دیگر عبارتند از: - ستون چهارم. متوسط ساعت کارکرد روزانه در هر ماه برحسب ساعت است. - ستون پنجم. متوسط کارکرد ماهانه است که باتوجه به روزهای کار کرد چاه و ساعت‌های کار کرد هر روز - دوستون چهار و پنج. با سوال از متصدی موتور یا صاحب چاه و بررسی میزان سوخت یا کارکرد ماهانه برق توصیح: اگر بر روی چاه انتخابی معرف بهره‌برداری» کنتور حجمی نصب شده باشد میزان کار کرد کنتور از شماره‌انداز کار کرد فعلی به‌دست می‌آید. این مقدار به عنوان میزان تخلیه ماهانه به جدول بایگانی فنی منتقل می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- سس وزارت د نام محد نام محل ردیف نام واحد کد فرم: ۱ ام دشت: نام و امضای مسوول اندازه گیری ۶۹ وت ۵ -۲۶۰- الف - > -------- صفحهٔ بعد -------- ۷۰ ی نام محد نام محل نام واحد کمی آب‌های زیرزمینی یی د فرم: ۰۰۶ -۲۶۰- الف ۸- - -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۷ فرنامه‌ر بزی اندازه گیری در ادستگاه‌ها -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هفتم - برنامه‌ریزی انداز هگیری در ایستگاه‌ها ۳۴ ۳۳ ۱-۷- مقدمه برنامه‌ریزی و تنظیم زمان و فواصل زمانی اندازه گیری‌ها در ایستگاه‌ها یا شبکه‌های اندازه گیری سطح آب زیرزمینی و آبدهی منابع انتخابی. یکی از مولفه‌های اساسی پایش کمی آب‌های زیرزمینی به حساب می‌آید که برحسب هدف بررسی و موقعیت ایستگاه‌هاء می‌تواند متفاوت باشد. اگرچه اندازه گیری‌های مستمر به وسیله دستگاه‌های ثبات مناسب‌ترین روش است ولی به علت تعداد زیاد ایستگاه‌ها و نبود امکانات مختلف از جمله حفاظت دستگاه‌های ثبات و بار مالی زیادی که طلب می‌کند. این کار عملا برای کلیه منابع غیر ممکن بوده ولی برای آن‌هایی که امکانات کافی دارند. نصب دستگاه ثبات تاکید می‌شود از جمله در مورد چاه‌های بهره‌برداری معرف که معمولا مکان مناسبی از نظر حفاظتی هستند نصب دستگاه ثبات به ویژه کنتورحجمی کاملا امکان‌پذیر می‌باشد. ۲-۷- برنامه‌ریزی اندازه‌گیری در ایستگاه‌های سطح آب و فشار پیزومتری عوامل مختلفی در تغییرات سطح آب زیرزمینی یا فشار پیزومتری آبخوان‌ها موثر است که برای بررسی آن‌ها فواصل زمانی اندازه‌گیری در چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومتری می‌تواند. متفاوت باشد. عوامل تاثیرگذار بر نوسانات سطح آب زیرزمینی عمدتا مربوط به پدیده‌های خارجی بوده ولی عوامل داخلی سامانه ناگهانی» تغذیه از پساب مصارف مختلف, تغذیه مصنوعی» تغییر فشار جوء زلزله. جزر و مدء نوسان سطح آب دریاچه‌ها و رودخانه‌ها و غیره (عوامل تاثیرگذار بر آبخوان در بخش ۱۳ شرح داده خواهد شد). از عمده‌ترین عوامل داخلی می‌توان به نوع آبخوان» وضعیت ذخیره مخزن, مشخصه‌های هیدرولیکی سامانه آب زیرزمینی» گستردگی آبخوان و شدت فشار پیزومتری در آبخوان‌های تحت فشار اشاره کرد. از نظر نوع آبخوان» تفاوت بارزی در نوسانات سطح آب بین آبخوان‌های سازند سخت و به‌ویژه کارستیک با آبخوان‌های آبرفتی وجود دارد. معمولا واکنش آبخوان کارستی پیشرفته. نسبت به تغذیه یا تخلیه شدید بوده بنابراین فاصله زمانی اندازه گیری کوتاه‌تری را طلب می‌کند. مشخصه‌های هیدرولیکی آبخوان‌ها شامل قابلیت انتقال و ضریب ذخیره می‌باشد. هرچند مقادیر کمی آن‌ها از روش‌هایی مثل آزمایش پمپاژ در چاه به‌دست می‌آید. ولی بدون ارائه رقم و تنها از نظر کیفی براساس نوسان سطح آب زیرزمینی قابل تخمین هستند. به‌عنوان مثال: ضریب ذخیره» با شدت نوسان سطح آب زیرزمینی نسبت عکس دارد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۴ ۹۳/۵/۴ دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زیرزمینی بنابراین در مقابل بارش یا تخلیه معین در بخشی از آبخوان که ضریب ذخیره کم‌تری دارد. نوسانات سطح آب شدیدتر از بخش‌های دیگر است. تخلیه آن‌ها قابل بررسی می‌باشد از جمله در مناطق خشک که برداشت از آبخوان‌ها افزایش تدریجی داشته ولی تغذیه مقدار فشار در آبخوان تحت فشار با اندازه گیری فشار هیدرواستاتیک مشخص می‌شود. به همین دلیل تغییرات فشار جو روی آن تاثیر دارد. ضمن این‌که در مقابل برخی تنش‌ها مثل برداشت‌های غیرمترقبه (موقت شدید) و زلزله. آبخوان ۱-۲-۷ برنامه‌ریزی اندازه‌گیری برای چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترها در آبخوان‌های آبرفتی برای برنامه‌ریزی» فاصله یا تناوب اندازه گیری‌های سطح آب زیرزمینی یا فشار پیزومتری آبخوان‌های آبرفتی با در نظر گرفتن آهداف مختلف بررسی شده و تاثیر عوامل متفاوت در جدول (۱-۷) تنظیم شده است. ستون اول این جدول موضوع بررسی یا تحقیق وضعیت آبخوان بوده و سطر اول آن (جهت افقی) عوامل تاثیرگذار بر نوسان سطح آب زیرزمینی است. داخل چهارگوش‌های تقاطع موضوع بررسی‌ها با عوامل تاثیرگذار یک عدد یا شماره نوشته شده که این شماره‌ها نشان‌دهنده فاصله پا تناوب زمانی اندازه گیری سطح آب زیرزمینی است که به ترتیب شماره ۱ اندازه گیری با تکرار بیش از یک ماه شماره ۲ اندازه گیری یک ماهه و کم‌تر از آن تا *۱ روز شماره ۳. اندازهگیری کم‌تر از *۱ روز تا حد روزانه و شماره ۰۴ اندازه گیری پیوسته و مستمر سطح آب زیرزمینی را نشان می‌دهند. توضیح این که شماره ۱ (اندازه گیری بیش از یک ماه) فقط برای آبخوان‌ها یا بخشی از آبخوان قابل اجرا است که در دوره‌های مختلف هیدرولوژیکی تغییرات سطح آب آن‌ها با نوسان جزیی همراه می‌باشد که به صورت مجزا در ستون آخر جدول درج شده است. بدون در نظر گرفتن تحقیقات موردی آنچه در مطالعات عمومی آب زیرزمینی مورد بررسی قرار می‌گیرد. تاثیر مجموع عوامل تاثیرگذار است که اثرات آن‌ها در نوسانات سطح آب زیرزمینی و در نتیجه تغییرات فصلی و طولانی‌مدت در وضعیت ذخیره آبخوان‌ها متجلی می‌شود. همان‌گونه که از جدول مشاهده می‌شود تغییر وضعیت ذخیره آبخوان در ارتباط با اکثر عوامل تاثیرگذارء دارای شماره ۲ یعنی تناوب اندازه‌گیری با فاصله زمانی یک ماهه تا ۱۰روزه است به استثنای برداشت یا تغذیه غیرمترقبه مثل پمپاژز شدید چاه‌ها در زمانی کوتاه با تغذیه مصنوعی که شماره ۳ با اندازه‌ گیری مستمر است. براساس آنچه گفته شد با در نظر گرفتن حالت طبیعی یا عادی آبخوان, فاصله زمانی یک ماهه اندازه گیری سطح آب چاه‌های مشاهده‌ای و فشار پیزومترها در آبخوان‌های آبرفتی که هم اکنون در مطالعات آب‌های زیرزمینی دشت‌های کشور متداول است برای رسیدن به هدف اصلی که تغییر ذخیره آبخوان بوده و طبق جدول, شماره ۲ را شامل می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هفتم - برنامه‌ریزی انداز ه‌گیری در ایستگاه‌ها ۳/۴ ۷۵ می‌تواند قابل قبول باشد. همچنین لازم است برخی از چاه‌ها به دستگاه‌های ثبات (دیتالاگر) مجهز شود. این چاه‌ها باید در سطح آبخوان پراکنده باشد به‌طوری‌که از نتایج هر چاه مجهز به دیتالاگر بتوان سطح آب اندازه‌گیری شده تعدادی چاه مشاهده‌ای مشابه با آن را در صورت داشتن همبستگی منطقی اصلاح کرد. چون اندازه گیری کلیه چاه‌های مشاهده‌ای یک آبخوان یا دشت در یک روز خاص از هر ماه به علت محدودیت‌های مختلف امکان‌پذیر نیست. بنابراین به منظور رعایت فاصله زمانی یک ماهه. اندازه گیری سطح آب چاه‌های مشاهده‌ای باید طوری برنامه‌ریزی شود که اولا کلیه چاه‌ها هر ماه در حداقل زمان ممکن آندازه‌گیری شوند و ثانیا برای حفظ فاصله زمانی یک ماهه اگر چاهی به عنوان مثال در روز دهم یک ماه اندازه‌گیری شده ماه بعد هم در همان تاریخ اندازه‌گیری -------- صفحهٔ بعد -------- ۷۶ دستورالعما ۳: ۸۹ بس اد اد تج 2 وود اح ی او بو 3 د 3 1و جر در و زد د سک -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هفتم - برنامه‌ر یزی اندازه‌گیری در ایستگاه‌ها یار ۸ 8 ۷۷ همان‌طور که در جدول (۱-۷) ملاحظه می‌شود. برای بررسی یا تحقیقات خاص اثر برخی عوامل بر آبخوان, فاصله اندازه گیری‌ها کوتاه‌تر می‌شود و در آن بخش از آبخوان که تغییر سطح آب زیرزمینی به علت اثر یک عامل خاص شدیدتر می‌شود. فاصله زمانی اندازه گیری‌های چاه‌های مشاهده‌ای باید کوتاه‌تر از یک ماه باشد. به عنوان مثال: برای بررسی اثر تبادل آب بین آبخوان و رودخانه بر نوسانات سطح آب زیرزمینی» اندازه گیری در چاه‌های مشاهده‌ای مجاور رودخانه باید با فاصله زمانی کوتاه‌تر و حدود ۱۰ تا ۱۵ روزه باشد یا در چاه‌های مشاهده‌ای حفرشده برای بررسی اثر تغذیه مصنوعی ۲-۲-۷- برنامه‌ربزی اندازه‌گیری برای چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترها در سازند سخت عکس‌العمل چاه‌های مشاهده‌ای حفرشده در سازندهای سخت به‌ویژه آبخوان‌های کارستی نسبت به تنش‌های طبیعی و مصنوعی تاثیرگذار بسیار سریع بوده و دارای نوسانات سطح آب شدیدی می‌باشند. بنابراین» اندازه گیری سطح آب زیرزمینی در تحقیقات کارست امری مهم به‌حساب می‌آید. با توجه به تغییرات سریع سطح آب در آبخوان کارستی فاصله زمانی طولانی بین اندازه گیری‌های متوالی مناسب نبوده و ثبت مداوم نوسانات سطح آب بهترین حالت اندازه‌گیری در سازندهای سخت است. هر چه فاصله زمانی بین اندازهگیری‌ها به خصوص در فصول مرطوب کوتاه‌تر باشد» نتایج دقیق‌تر خواهد بود. این فواصل زمانی در فصل خشک می‌تواند. زیادتر باشد ولی نباید کلا از یک ماه تجاوز کند. جدول تناوب زمانی اندازه گیری سطح آب که در مورد آبخوان‌های آبرفتی ارائه شد. برای سازندهای سخت نیز قابل استفاده است ولی تاکید می‌شود که بهترین داده‌هاء توسط مشاهدات مداوم و ثبت آن‌ها توسط دستگاه‌های ثبات به‌ویژه دیتالاگر به‌دست می‌آید. زیر دامنه نوسان سطح آب در آبخوان‌های کارستی بسیار زیاد و در یک سال آبی تا حدود ۲۳۰۰ متر و تغییرات سریع تا ‎۸٩‏ متر در روز نیز مشاهده شده است (برخی آبخوان‌های کارستی در یوگسلاوی) [۵ و ۱۸]. براساس آنچه گفته شد. برنامه‌ریزی اندازه گیری چاه‌های مشاهده‌ای در مخازن سازند سخت که حالت عادی دارند (بدون نوسانات زیادی هستند)» می‌توانند مانند آبخوان‌های آبرفتی و حدود یک ماه تا ۱۰ روزه باشد ولی برای آن گروه از آبخوان‌های کارستی که واکنش آن‌ها نسبت به عوامل تاثیرگذار سریع است و نوسانات سطح آب شدیدی دارند. فاصله اندازه‌گیری‌ها کاهش یافته و حتی باید هر ۲۳۴ ساعت یک‌بار صورت گیرد. ۳-۷- برنامه‌ریزی اندازه‌گیری آبدهی منابع انتخابی معرف همان‌طور که در بحث انتخاب منابع بهره‌برداری معرف گفته شد. برای بالابردن دقت میزان تخلیه آب‌های زیرزمینی در یک آبخوان آبرفتی 5 مخازن سازند سخت. تعداد محدودی از منابع بهره‌برداری کننده شامل: چاه. قنات و چشمه که بتوانند معرف گروهی از منابع مشابه خود باشند. انتخاب شده با اندازه‌گیری‌های متوالی در طول سال از تغییرات آبدهی و9 تخلیه آن‌ها برای محاسبه تخلیه سایر منابع مشابه استفاده می‌شود. اندازه گیری منابع انتخابی باید به شکلی برنامه‌ریزی -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ ری دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زیرزمینی شود که تغییرات آبدهی آن‌ها در طول سال و میزان تخلیه با دقت زیادی حاصل شود تا بتوان به عنوان نمونه نتایج. آن‌ها ر برای سایر منابع بهره‌برداری کننده به کار برد. ۱-۳-۷ برنامه‌ربزی اندازه‌گیری آبدهی منابع انتخابی آبخوان‌های آبرفتی انتخابی آبرفتی نیز چاه است. برنامه‌ریزی اندازه گیری آبدهی چاه‌های انتخابی که نسبت به قنات‌ها و چشمه‌ها دارای آبدهی ثابت‌تری در طول سال بوده و تخلیه آن‌ها کنترل شده است به‌طور قطع تفاوت‌هایی دارد که در زیر شرح داده می‌شود. ۱-۱-۳-۷ برنامه‌ریزی اندازه‌گیری چاه‌های انتخابی معرف بهره‌برداری برنامه‌ریزی اندازه گیری آبدهی چاه‌های معرف بهره‌برداری به صورت ماهانه که در حال حاضر در مطالعات آب زیرزمینی متداول است. برای استفاده در محاسبه تخلیه کل چاه‌های دشت‌ها مناسب بوده و بهترین شویوه اندازه‌گیری نصب دستگاه ثبات. به‌ویژه کنتور حجمی در مسیر لوله آبده آن‌ها و قرائت ماهانه شمارنده کنتور به منظور پی بردن به‌میزان برداشت ماهانه چاه از آب زیرزمینی و از جمع ۱۲ ماه برداشت یا تخلیه سالانه است. ۲-۱-۲-۷ برنامه‌ریزی اندازه‌گیری قنات» چشمه و چاه آرتزین انتخابی اندازه گیری آبدهی قنات. چشمه‌های آبرفتی ۳ چاه آرتزین باید طوری برنامه‌ر یزی شود که فاصله زمانی آن‌ها حداقل هر ماه یک‌بار باشد. چنانچه چشمه یا قنات انتخابی دارای تغییرات آبدهی زیادی در طول سال باشد. اندازه‌گیری آبدهی در کم‌تر از یک ماه (۱۵ روز یک‌بار) نیز ضروری خواهد بود. در صورت امکان, نصب دستگاه ثبات برای استمرار جمع‌آوری برای گروه چشمه‌هایی که آب آن‌ها از نقاط متعددی در قعر دره‌ها همراه با زهکش خارج می‌شود به شکلی که در بحث منابع انتخابی گفته شد. بدون این که بتوان برای آن‌ها معرف انتخاب کرد باید برنامه‌ریزی شود تا هر ماه در مسیر نهرء رودخانه یا زهکش از دو نقطه به فاصله معین از یکدیگر اندازه گیری آبدهی صورت پذیرد و از تفاضل آبدهی بین دو ۲-۳-۷ برنامه‌ریزی اندازه‌گیری آبدهی منابع انتخابی در سازندهای سخت با توجه به این که بیش‌ترین منابع تخلیه کننده از مخازن سازند سخت را چشمه‌ها تشکیل می‌دهند عمده منابع انتخابی در این سازندها نیز چشمه‌ها هستند. به علت تغییرات شدید سطح آب به‌ویژه در آبخوان‌های کارستی تغییرات آبدهی چشمه‌های کارستی نیز بسیار زیاد است. بنابراین. اندازه گیری آبدهی آن‌ها نیز باید برای فواصل زمانی کم‌تری نسبت به منابع انتخابی آبرفتی برنامه‌ریزی شود. همان‌طور که در فصل منابع انتخابی گفته شد در حال حاضر بسیاری از -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هفتم - برنامه‌ریزی اندازه‌گیری در ایستگاه‌ها ۳۴ ۷۹ چشمه‌های کارستی با آبدهی زیاد مانند ایستگاه‌های هیدرومتری به اشل و لیمنیگراف مجهز می‌باشند و به‌صورت ماهانه کنترل و تغیرات آبدهی آن‌ها اندازه گیری می‌شود. این کار باید برای کلیه چشمه‌های انتخابی صورت پذیرد. به علت مشکلات دسترسی به چشمه‌های انتخابی واقع در ارتفاعات به‌ویژه در فصل بارندگی توصیه می‌شود کلیه چشمه‌ها و چشمه - قنات‌های انتخابی سازند سخت به دستگاه ثبات مجهز شود و هر ماهه و یا چند ماه یک‌بار اطلاعات مستمر آن‌ها جمع‌آوری شده و تغییرات آبدهی آن‌ها مورد بررسی قرار گیرد. برنامه‌ریزی اندازه گیری آبدهی چاه‌های انتخابی در -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۸ روش‌های نمایش محموعه‌های آماری -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هشتم - روش‌های نمایش مجموعه‌های آماری ۳۴( ۸۳ ۱-۸- کلیات پس از جمع‌آوری اطلاعات صحرایی شامل اندازه گیری‌های سطح آب چاه‌های مشاهده‌ای. فشار پیزومتری در پیزومترها و همچنین اندازه گیری‌های آبدهی منابع انتخابی (معرف) بهره‌برداری آب زیرزمینی» باید اطلاعات به‌دست آمده در هر ماه را در بایگانی فنی یا بانک اطلاعاتی وارد کرد. مناسب‌ترین روش ضبط اطلاعات. استفاده از پایگاه‌های داده‌ای رایانه است. بایگانی فنی باید این توانایی را داشته باشد که از اطلاعات گردآوری شده در آن بتوان مجموعه‌های شکل‌هایی که در زیر شرح داده می‌شود. استخراج., نمایش و ارائه داد. ۲-۸- چگونگی نمایش و ارائه آمار سطح آب زیرزمینی اطلاعات مربوط به اندازه گیری سطح آب چاه‌های مشاهده‌ای یا پیزومترها به‌صورت مجموعه آماری اطلاعات سطح آب یک آبخوان و یا آبنمود هریک از چاه‌ها قابل نمایش و ارائه می‌باشد. ۱-۲-۸ فرم مجموعه آمار سطح آب چاه‌های مشاهده‌ای اطلاعات مربوط به اندازه گیری سطح آب زیرزمینی چاه‌های مشاهده‌ای آبخوان هر دشت باید در یک مجموعه آماری تنظیم و ارائه شود (از این اطلاعات برای رسم آبنمود چاه‌های مشاهده‌ای نیز استفاده می‌شود). این مجموعه آماری با نام «آمار سطح آب چاه‌های مشاهده‌ای» به‌صورت جدول (۱-۸) ارائه می‌شود. به‌طور قطع اگر تعداد چاه‌های مشاهده‌ای یک دشت زیاد بوده و به چندین برگ برای تنظیم آن‌ها نیاز باشد.ء شماره برگ و تعداد آن‌ها در بالای هر صفحه نوشته می‌شود. به عنوان مثال: چنان‌چه کل چاه‌های مشاهده‌ای یک‌دشت در ۵ برگ تنظیم شود بالای برگ‌ها به ترتیب نوشته می‌شود. برگ ۱ از ۵ برگ. برگ ۲ از ۵ برگ الی آخر. - چگونگی تکمیل فرم آمار سطح آب چاه‌های مشاهده‌ای - در بالای فرم (خارج از کادر)» نام شرکت یا سازمان آب منطقه‌ای, سال آبی و نوع و شماره آبخوان مربوطه نوشته می‌شود. - در داخل کادر و بالای آن به ترتیب نام محدوده مطالعاتی. کد محدوده مطالعاتی و نام دشت براساس تقسیم‌بندی شرکت مدیریت منابع آب ایران (تماب سابق) نوشته می‌شود. - ستون اول, شماره ردیف مرتب شده چاه‌های مشاهده‌ای است. -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۴ ۴ م۳ دستورالعمل رفتارسنحی کمی آب‌های زیرزمینی - ستون دوم مختصات (11.1. 81) جاه‌های مشاهده‌ای است که به منظور رعایت در شماره‌گذاری ستون اول براساس ها (به‌طور صعودی) مرتب شود. - ستون سوم نام محل است که می‌تواند نام روستا, مزرعه 5 اراضی که چاه در آن واقع شده» باشد. - ستون جهارم. عمق جاه‌های مشاهده‌ای برحسب متر است که از گزارش حفاری چاه‌های مشاهده‌ای اخد می‌شود. هر چاه همیشه ثابت است. - ستون ششمء. ارتفاع مطلق نقطه نشانه از سطح مبنا است که با استفاده از ارتفاع رپر تعیین شده و ثابت است ولی اگر نشانه تغییر کند دوباره با استفاده از رپرء ارتفاع آن به‌دست می‌آید. - ستون‌های هفتم تا هجدهم. ۲ ماه یک سال آبی است که از مهر شروع و به شهریور ختم می‌شود. در این ستون‌هاء برای هر چاه مشاهده‌ای در هر ماه دو عدد و در بالا و پایین قسمت خطچین شده نوشته می‌شود که عدد بالایی نشان دهنده روز اندازه گیری سطح آب چاه مشاهده‌ای در آن ماه و عدد پایین عمق سطح ایستابی چاه مشاهده‌ای از نقطه نشانه برای چاه مذکور می‌باشد که برحسب متر با دو رقم اعشاری (سانتی‌متر) نوشته می‌شود. به‌عنوان مثال: اگر فرض شود سطح آب چاهی در یازدهمین روز یک ماه اندازه‌گیری شده و مقدار آن ۹٩‏ متر و ۷۵ سانتی‌متر است. به‌صورت زیر نوشته خواهد شد: 11 ۱975 - در زیر کادر, نام واحد اقدام کننده. نام و امضای تهیه‌کننده (تکمیل کننده فرم) تاریخ تهیه و نام و امضای کنترل کننده نوشته می‌شود. ۲-۲-۸ فرم مجموعه آمار فشار پیزومتری در پیزومترها این فرم (جدول ۲-۸)» برای آبخوان‌های تحت فشاری که تعدادی پیزومتر به منظور بررسی فشار پیزومتری در آن‌ها حفر شده است. کاربرد دارد. تکمیل آن کاملا مشابه با تکمیل فرم آمار سطح آب چاه‌های مشاهده‌ای است. فقط در هر ماه در زیر ناحیه خطچین شده به‌جای عمق سطح آب ارتفاع همراه با فشار پیزومتری از برگ‌های صحرایی مربوط ۳-۲-۸ آبنمود سطح آب زیرزمینی چاه‌های مشاهده‌ای برای هریک از چاه‌های مشاهده‌ای, باید یک آبنمود که نشان‌دهنده تغییرات آرتفاع سطح آب چاه نسبت به سطح مبنا -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هشتم - روش‌های نمایش مجموعه‌های آماری ۳۴( ۸۵ رسم آبنمود چاه‌های مشاهده‌ای استفاده می‌شود. هر برگ دو سال را شامل می‌شود و مسلما در اندازه‌گیری‌های طولانی‌مدت هر چاه مشاهده‌ای می‌تواند تعدادی از این برگ‌ها را به خود اختصاص دهد. ناحیه اصلی در وسط برگ واقع قسمت. محور قائم» تغییرات ارتفاع سطح آب نسبت به سطح دریا برحسب متر را نشان می‌دهد که با توجه به نوسانات فصلی و سالانه. مقیاس مناسبی برای آن انتخاب می‌شود و محور افقی تاریخ اندازه‌گیری است که برای هر ماه ۱۰ باید از فرم آبنمودی که در بحث گمانه‌های مشاهده‌ای شرح داده می‌شود. استفاده کرد. با توجه به تاریخ اندازه‌گیری سطح آب و ارتفاع سطح آب چاه (طبق مقیاس) برای هر ماه یک نقطه به‌دست می‌آید که با اتصال این نقاط به هم حاضر با استفاده از نرم‌افزارهای صفحه گسترده به‌راحتی می‌توان این نمودارها را تهیه و تکمیل نمود. در بحث تهیه هیدروگراف سری‌های زمانی. خواهیم دید که چگونه برای تهیه آبنمود یا هیدروگراف معرف تغییرات سطح آب آبخوان با کاربرد نرم‌افزارهای مناسب از مجموع آبنمودهای چاه‌های مشاهده‌ای یک آبخوان باید استفاده کرد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۶ 5 5 4 : اه 9 هی -__ -------- صفحهٔ بعد -------- فص ی ۸۷ / 3 9 زح ل 1 -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۸ ۹۳/۵/۴ دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زیرزمینی ۴-۲-۸ آبنمود تغییرات فشار پیزومتری در پیزومترها فشار پیزومتری ماهانه پیزومتر حفر شده در آبخوان تحت فشار روی آن منعکس و ترسیم می‌شود. فرم کاغذی آبنمودها این توانایی را دارد تا اگر به دلیل حساسیت کار در چاهی. بیش از یک‌بار در ماه سطح آب زیرزمینی یا فشار پیزومتری اندازه گیری شود. نقاط اندازه گیری شده را بتوان روی آن منعکس کرد با این شرط که فاصله اندازه گیری‌ها از سه روز کم‌تر نباشد زیرا هر ۱ میلی‌متر روی نمودارء نشان دهنده سه روز می‌باشد و اگر اندازه‌گیری‌ها روزانه باشد باید از فرم آبنمود تغییرات روزانه که برای چاه‌های مشاهده‌ای شرح داده می‌شود. استفاده کرد. البته در نمودارهای رایانه‌ای که در صفحات گستره طراحی می‌شوند یا فرم‌هایی که در برخی برنامه‌های رایانه‌ای موجود است. این محدودیت به چشم نمی‌خورد. ۵-۲-۸ نمودار با آبنمود سطح آب چاه‌های مشاهده‌ای در سازند سخت فرم‌های آماری و آبنمود کاغذی سطح آب در سازند سخت نیز مشابه آبخوان‌های آبرفتی است. ولی» چون تغییرات و نوسانات سطح آب در بسیاری از آبخوان‌های کارستی بسیار شدید است و حتی در طول سال تا چند صد متر می‌رسد و برخی مواقع به‌علت بارش زیاد یا برعکس به‌دلیل برداشت شدید در کوتاه‌مدت. نوسانات یک چاه ممکن است در یک شبانه‌روز بیش از ۱۰ متر باشد. بنابراین» نمایش تغییرات سطح آب چاه‌های مشاهده‌ای این آبخوان‌ها روی نمودارهای معمولی ماهانه امکان‌پذیر نیست. معمولا روی گمانه‌ها یا چاه‌های مشاهده‌ای این آبخوان‌ها باید دستگاه ثبات نصب شده نشان‌دهنده تغییرات روزانه سطح آب زیرزمینی (فرم ۰۱۰ - ۲۶۰- الف) عمدتا برای گمانه‌های مشاهده‌ای سازند سخت مورد استفاده قرار می‌گیرد. ولی آن را می‌توان برای چاه‌های مشاهده‌ای آبرفتی که اندازه گیری روزانه دارند نیز به‌کار برد. این فرم برای یک ماه از هرسال آبی بوده که شامل ۳۱ روز است و برای هر روز ۸ میلی‌متر فضا در نظر گرفته شده است. بنابراین» این فرم قابلیت نشان دادن چند اندازه گیری در روز را نیز دارا می‌باشد. بالای فرم. نام شرکت یا سازمان آب منطقه‌ای. سال آبی و ماه مورد نظر نام و کد محدوده مطالعاتی, نوع و شماره آبخوان (آبرفتی. سازندسخت و آزاد. تحت فشار) نوع چاه که شامل مشاهده‌ای و پیزومتر آبرفتی یا گمانه سازند سخت است. شایان ذکر است ارتفاع نقطه نشانه از متصل نمودن نقاط روزانه به‌دست می‌آید و در پایین فرم واحد اقدام کننده, نام و امضای تهیه کننده. کنترل‌کننده و -------- صفحهٔ بعد -------- > له ح ی 5 ۶ 5 1 3 ۳ « ۰ ۱ کد فرم: بخ آن ذکر شود ح م 8 ۳ 0 3( ۳ : ماه با ی 3 نام مالک: س.. -------- صفحهٔ بعد -------- ۲ تب ل جدول ۴-۸- آبنمود تغییرات روزانه سطح آب چاه مشاهده‌ای. پیزومتر, گمانه مشاهده‌ای شرکت یا سازمان آب منطقه‌ای: سال آبی تسس ماه سس 1 - ۲۶۰ - الف نام 9 کد محدوده مطالعاتی: ما نوع 9 شماره ابخوان: بر 2 - نوع جات ما ار تفاع نقطه نشانه نسبت به ممماعت شش بل لب بل نا ار اب را را نلنل ‏ نلبللب لنل ان نبا لبلنلبلنبلن ننل لب نا اب بن بن با با بل سا رب با لنل ‏ نلبللب لنل ان نبا لبلنلبلنبلن ننل لب نا لب اب ان نب با ال با لنلنل ‏ نلبلل ان ابا لبلبلنبلن نن لب نبا ابن بن با با بل ها ی ی ات یا ها اه ها هه ان 0 0 0 3 3 0 واحد اقدام کننده: نام و امضای تهیه‌کننده: تاریخ تهیه: نام و امضای کنترل کننده: -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هتم - روش‌های نمایش مجموعه‌های آماری ۳۴( ۹ ۳-۸ نمایش و ارائه آمار آبدهی منابع انتخابی و چگونگی استفاده از نتایج آن‌ها در محاسبه تخلیه آب زیرزمینی منابع انتخابی شامل چاه قنات و چشمه‌های معرف بهره‌برداری بوده که از نتایج اندازه گیری آن‌ها برای محاسبه دقیق تخلیه آب زیرزمینی استفاده می‌شود. آبنمود یا هیدروگراف. فقط برای چشمه. قنات و چاه آرتزین که تقریبا مشابه هم هستند (آبدهی آن‌ها کنترل شده نیست) رسم شده و برای چاه‌های بهره‌برداری انتخابی که تخلیه ماهانه مستقیما محاسبه می‌شود. نیاز به رسم آبنمود نیست. با استفاده از آبنمودها و اندازه گیری میزان تخلیه ماهانه چاه‌های بهره‌برداری انتخابیء دو گروه جدول شامل مجموعه آمار تخلیه ماهانه و ضرایب تخلیه ماهانه (نسبت تخلیه ماهانه به تخلیه سالانه) برای این منابع تهیه و تنظیم می‌شود. با استفاده از ضرایب تخلیه ماهانه منابع انتخابی می‌توان میزان تخلیه هر منبع مشابه را محاسبه کرد و مجموع تخلیه آب زیرزمینی از یک آبخوان را به‌دست آورد. ۱-۳-۸ نمودار یا آبنمود تغییرات آبدهی لحظه‌ای قنات. چشمه و چاه آرنزین انتخابی همان‌طور که ذکر شد. نتایج اندازه گیری صحرایی آبدهی چشمه‌هاء قنوات و چاه‌های آرتزین در یک نوع نمودار تنظیم می‌شود. چگونگی تکمیل و ترسیم این نمودار به شرح زیر است. در بالای کادرء نام و کد محدوده مطالعاتی و نام دشت. مختصات منبع آب برحسب سیستم مختصات 11.1.0 به متر, نوع منبع آبی که می‌تواند چشمه. قنات یا چاه آرتزین باشد. نام منبع آبیء نام محلی که می‌تواند نام نزدیک‌ترین روستا یا اراضی باشد. نام مالک و آدرس محل ذکر می‌شود. در زیر این قسمت و در دو ردیف. روش اندازه‌گیری آبدهی و میزان آبدهی لحظه‌ای منبع برحسب لیتر بر ثانیه نوشته می‌شود. در زیر کادر نمودار دو قسمت متمایز مشاهده می‌شود. ابتدا تاریخ اندازه‌گیری برای دو سال است که از بالابه پایین روزء ماه و سال اندازه‌گیری آبدهی بوده و در پایین این قسمت مقدار کلرور و هدایت الکتریکی آب درج شده است. چون معمولا برحسب تغییرات آبدهی نیز ممکن است کیفیت آب تغییر کند. به همین دلیل در هر بار اندازه گیری آبدهی. یک نمونه آب برداشت شده و مقدار کلرور و هدایت الکتریکی آن بلافاصله پس از مراجعه از صحرا اندازه گیری می‌شود. قسمت اصلی نمودارء یک صفحه میلی‌متری در وسط کادر است که محور قائم آن نشان‌دهنده تغییرات آبدهی بر حسب لیتر بر ثانیه و محور افقی. زمان است که مجموعا شامل دو سال بوده و برای هر ماه ۱۶ میلی‌متر (هر سه روز یک‌میلی‌متر) در نظر گرفته شده است. مقیاس تغییرات آبدهی باید طوری انتخاب شود که نوسانات آبدهی سالانه و حتی چند ساله روی آن قابل نمایش باشد. با در نظر گرفتن روز اندازه‌گیری آبدهی (در جهت افقی) و مقدار آبدهی (در جهت عمودی) برای هر ماه یک نقطه به‌دست می‌آید و با اتصال این نقاط به یکدیگر یک آبنمود یا نمودار حاصل‌می‌شود که -------- صفحهٔ بعد -------- ۹۳ 1 0 8 8 ۹7۲ ۴ 5 . 8 8 5۳ 8 8 51 ی 1 1 َ ِ 3 5 چ 7 : نا لک ل -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هتم - روش‌های نمایش مجموعه‌های آماری ۱۳۴( ۹۳ ۲-۳-۸- جدول آماری تخلیه ماهانه و سالانه منابع انتخابی چون شیوه محاسبه میزان تخلیه ماهانه چشمه. قنات و چاه آرتزین انتخابی با چاه بهره‌برداری انتخابی تفاوت دارد. بنابراین برای آن‌ها دو نوع فرم آماری تعریف شده گرچه از نظر ظاهر تفاوت چندانی بین این دو نوع فرم وجود ندارد. ۱-۲-۲-۸ چگونگی محاسبه تخلیه ماهانه و تکمیل فرم آماری چشمه, قنات و چاه آر تزین برای این که تخلیه در تمام ماه‌ها برای شرایط یکسانی محاسبه شود. ابتدا با استفاده از نمودار تغییرات آبدهی رسم شده برای هر ماه روز پانزدهم را در نظر گرفته و سپس از روی محور عمودی میزان آبدهی برحسب لیتر بر ثانیه قراشت شده و با توجه به تعداد روزهای هر ماه مقدار تخلیه ماهانه به‌صورت زیر محاسبه می‌شود. تخلیه ماهانه (مترمکعب)- تعداد روزهای ماه مذکور * ۲۴ » ۳/۶ * آبدهی روز پانزدهم ماه (لیتر بر ثانیه) علت انتخاب روز پانزدهم. این فرض است که متوسط آبدهی لحظه‌ای ماه را نشان می‌دهد. عدد ۳/۶ به‌ این شکل به‌دست آمده است: چون آبدهی لحظه‌ای برحسب لیتر بر ثانیه است و باید به مترمکعب بر ساعت تبدیل شود. بنآابراین جنانجه تعداد ثانیه‌های ۱ ساعت (۳۶۰۰- ۶۰۷۶۰) تقسیم بر ۱۰۰۰ (تبدیل لیتر به مترمکعب) شود. عدد ۲/۶ حاصل می‌شود. از جمع تخلیه ۱۲ ماه, تخلیه سالانه منبع انتخابی حاصل می‌شود. در مورد تکمیل فرم‌های آماری, باید در نظر داشت که هر نوع منبع آماری یعنی قنات‌هاء. چشمه‌ها و چاه‌های آرتزین به‌صورت مجزا در یک مجموعه آماری آورده شوند. در بالای فرم آماری مانند سایر فرم‌هاء نام سازمان آب منطقه‌ای. سال آبیء نام و کد محدوده‌های مطالعاتی, نام منبع و دشت. نوع منبع انتخابی (چشمه. قنات یا چاه آرتزین) و در زیر فرم‌هاء نام مرکز اقدام کننده. نام و امضای تهیه کننده ۲-۲-۳-۸ چگونگی محاسبه تخلیه ماهانه و تکمیل فرم آماری چاه بهره‌برداری انتخابی بیش‌ترین منابع بهره‌برداری هر آبخوان را در اکثر دشت‌هاء چاه تشکیل می‌دهد. پس تعداد چاه‌های انتخابی معمولا بیش از سایر منابع و اهمیت آن‌ها از نظر محاسبه تخلیه آب زیرزمینی بیش‌تر است. برای محاسبه تخلیه ماهانه هر چاه تعداد ساعت کار کرد چاه انتخابی برای هر ماه مشخص شده و در میزان آبدهی لحظه‌ای اندازه‌گیری شده آن ضرب می‌شود. تخلیه ماهانه(مترمکعب)- تعداد روزهایی که چاه در آن ماه کار کرده * تعداد ساعت کار کرد روزانه * ۳/۶ * آبدهی لحظه‌ای (لیتر بر ثانیه) در هر جدول آماری تخلیه ماهانه و سالانه چاه‌های انتخابی آبخوان هر دشت. یک مجموعه آماری را تشکیل می‌دهد. بدیهی است برای ماه‌هایی که چاه کار نکرده (پمپاژ نشده) خط تیره گذارده می‌شود. از جمع ۱۲ ماه تخلیه سالانه چاه حاصل می‌شود. سایر موارد در تکمیل این فرم مشابه با فرم قبلی است. -------- صفحهٔ بعد -------- ۹۴ ۳/۴ دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زیرزمینی سرا می‌شود. تعداد ساعات کار کرد ماهانه جاه نیز از مقدار برق یا سوخت مصرفی براساس توان پمپ مورد استفاده قابل تعیین جدول ۶-۸- آمار تخلیه ماهانه و سالانه چشمه‌ها. قنوات و چاه‌های آر تزین انتخابی وزارت نیرو شرکت یا سازمان آب منطقه‌ای: مختصات نقطه‌ای ی نا : (1-۱1.نا) م ۱ ۹ 2 2 ۱ 1 ۷ ا مشش الا لا ال سس با با الا با ار سس با الا با ار سس با الا با ار سس با الا با ار سس با الا با ار سس با الا با ار سس با الا با ار سس با الا با ار سس با الا با ار سس با الا با ار سس با الا با ار سس با الا لا ال ال شش نا ابا ایا واحد اقدام کننده: نام و امضای تهیه کننده: تاریخ تهیه: نام و امضای کنترل کننده: -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هشتم - روش‌های نمایش مجموعه‌های آماری ۳۴( ۹۵ جدول ۷-۸- آمار تخلیه ماهانه و سالانه چاه‌های انتخابی بهره‌برداری وزارت نیرو شرکت با سازمان آب منطقه‌ای: ردیف ا(1چ1.3.نا) نوع منبع انتخابی: شا کد فرم: ۲۶۰-۰۱۳ - الف واحد اقدام کننده: نام و امضای تهیه کننده: نام و امضای کنترل کننده: ۳-۳-۸ چگونگی محاسبه و تکمیل فرم ضریب ماهانه تخلیه منابع انتخابی ضریب تخلیه ماهانه هر منبع انتخابی. از نسبت (تقسیم) تخلیه ماهانه بر تخلیه سالانه آن منبع به‌دست می‌آید. واضح است که ضریب تخلیه هر ماه کوچک‌تر از ۱ بوده و جمع ضرایب ۱۲ ماه یک منبع انتخابی (سالانه) باید برابر ۱ بشود. از ضرایب تخلیه ماهانه منابع انتخابی به منظور تخلیه از آب زیرزمینی سایر منابع بهره‌برداری کننده آبخوان‌ها که مشابه منبع انتخابی هستند. استفاده می‌شود. این ضرایب نیز در دو گروه آماری تنظیم شده‌است. جدول (۸-۸) مربوط به ضرایب ماهانه چشمه‌هاء قنات‌ها یا چاه‌های آرتزین یک آبخوان و جدول (۹-۸) مربوط به ضرایب ماهانه چاه‌های بهره‌برداری انتخابی یک آبخوان می‌باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۹۶ ۳۴( دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زیرزمینی جدول ۸-۸- ضریب تخلیه ماهانه چشمه‌هاء قنوات و چاه‌های آرتزین انتخابی وزارت نیرو شرکت با سازمان آب منطقه‌ای: واحد اقدام کننده: نام 0 امضای تهیه کننده: نام و امضای کنترل کننده: -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ه« 3 3 1 3 : 1 [(ف ی ۹۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۹۸ ۴ م۳ دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زیرزمینی ۴-۳-۸ چگونگی محاسبه تخلیه سالانه منابع بهره‌برداری کننده آب زیبرزمینی با استفاده از نتایج منابع انتخابی معرف بهره‌برداری, تخلیه سالانه سایر منابع بهره‌برداری کننده آب زیرزمینی را بهره‌برداری کننده طبق آنجه در مبحث ضوابط انتخاب منابع انتخابی ذکر شد. مشابه با کدامیک از منابع انتخابی می‌باشد. در این حالت. با توجه به تاریخ اندازه‌گیری آبدهی پس از محاسبه تخلیه آن ماه از جدول ضرایب تخلیه. ضریب تخلیه ماه مورد نظر منبع انتخابی مشابه تعیین شده و با تقسیم تخلیه ماه اندازه گیری شده بر ضریب به‌دست آمده., کل مثال ۱: قنات ۸ به عنوان معرف گروهی قنات انتخاب شده است. پس از اندازه گیری آبدهی ماهانه سال آبی ۸۰- ۰۱۳۷۹ میزان تخلیه و ضریب تخلیه (نسبت تخلیه ماهانه به سالانه) آن به‌صورت جدول (۱۰-۸) بوده است: جدول ۱۰-۸- تخلیه ماهانه و سالانه بر حسب هزار مترمکعب (سال آبی ۸۰ -۱۳۷۹) قنات 2 2 ۱ ۱۳ رم (م ۶ ها :د َ : ۹ 3 ۸ ۱ حال اگر قنات )7 که مشابه قنات انتخابی ۸ می‌باشد. در اردیبهشت سال ۱۳۸۰ با آبدهی لحظه‌ای برابر ۱۰ لیتر بر تخلیه ماه اردیبهشت ۱۳۸۰ مترمکعب ۲۴۷۲۱-۲۴۳ برد ۱۰۲/۶ ضریب ماه اردیبهشت مربوط به قنات انتخابی (۸) برابر ۰/۰۹۷ است. حال با یک تناسب تخلیه سالانه قنات ۸ 1 5 ۳۲۳۱ تخلیه قنات ۸ در سال آبی ۸۰- ۱۳۷۹ متر مکعب ۷/۲۷۶۱۲۲- 1/۷ ۹ مثال ۲: چاه انتخابی با دارای میزان آبدهی. ساعت‌های کار کرد روزانه. تعداد روزهای بهره‌برداری و بالاخره تخلیه ماهانه و ضریب تخلیه محاسبه شده در سال ۱۳۷۹ به شرح جدول (۱۱-۸) است: -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هشتم - روش‌های نمایش مجموعه‌های آماری ۳/۴ ۹۹ جدول ۱۱-۸- کار کرد. تخلیه ماهانه و ضریب تخلیه چاه انتخابی (7]) در سال ۱۳۷۹ 1 از 9 0 ساعات کار کرد روزانه تعداد روزهای ۱۵ ۳۵ ۳۱ ۳۱ ۳۱ ۳۰ ۳۵ ۱۰ ۱۹۸ بهره‌برداری تخلیه ماهانه ۱۴۲/۲۰۲۰ ۶۶/۹۶ ۱۶۸/۷۵۱۷۱۱۲۱ ۶۶/۵۳ ۱۲۳۶/۴۳۵۱ ۷۱۷۸ ۳۳۷ ی تس مس ده یه هه هه اکنون اگر چاه ۷ که از نظر بهره‌برداری و سایر شرایط. مشابه با چاه انتخابی 13 بوده و یک‌بار در مرداد ماه سال ۱۳۷۹ 3 میزان تخلیه ماه مرداد ‎۷۹٩‏ و تخلیه سال ۱۳۷۹ آن به شرح زیر است: تخلیه چاه ۷ در مرداد ماه مترمکعب ۸ ۷۳۱ ۲۲ بد ۴۰۳/۶ تخلیه چاه ۷ در سال ۱۳۷۹ متر مکعب ‏ ۵۳۹۶۰۴-(۱۸۲/*)/ (۱:۹۸۲۰۸) موارد گفته شده., برای تخلیه از آبخوانی است که آبدهی کلیه منابع آبی غیرانتخابی آن شامل چاه قنات و چشمه چنانچه منابع غیرانتخابی یک دشت هر سال اندازه‌گیری نشود و آمار اندازه گیری آن‌ها مربوط به گذشته باشد در این حالت باید ابتدا مشخص شود. آبدهی اندازه گیری شده منابع انتخابی بین سال آماربرداری شده با سال مورد نظر (جدید) تغییر کرده یا بدون تغییر است. چنانچه بدون تغییر باشد می‌توان مثل مثال‌های گفته شده تخلیه سال مورد نظر کلیه منابع بهره‌برداری از آبخوان را برآورد کرد ولی اگر تفاوت کرده است. ابتدا باید ضریب تغییرات نیز مشخص شود و میزان تخلیه برآورد شده در این ضریب هم ضرب شود. به عنوان مثال, چنانجه آمار اندازه گیری‌های آبدهی منابع بهره‌برداری کننده یک آبخوان مربوط به سال آبی ۷۵- ۱۳۷۴ باشد و مشخص شود میزان تخلیه قنات انتخابی ۸ که در مثال ۱ به آن اشاره شد. نسبت به سال ۸۰- ۱۳۷۹ (سال مورد نظر) کاهش داشته و مقدار تخلیه فعلی (۸۰- ۱۳۷۹) برابر ۸۸ درصد (۸۸/*) سال آماربرداری (۷۵- ۱۳۷۴) است. ضریب ۸ نیز در محاسبه تخلیه قنات غیرانتخابی 1 که آبدهی لحظه‌ای آن در اردیبهشت سال ۱۳۷۵برابر ۱۰ لیتر بر ثانیه اندازه‌گیری شده» ضرب خواهد شد. این عملیات به صورت زیر است: تخلیه قنات 7 در اردیبهشت ۱۳۸۰ ۰/۸۸۷ ۳۱ ۲۴ بر ۳/۶ ۱۵ تخلیه قنات 7[ در سال آبی ۸۰ - ۱۳۷۹ ۴( ۹۷ ۰۱۰)/ (۱*۲۳۵۷) -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- وضعیت ذخیره آب زیرزمینی و -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل نهم - وضعیت ذخیره آب زیرزمینی و تغییرات آن ۱۳/۴ ۱.۳ ۱-۹ کلیات بنا به تعریف ذخیره آب زیرزمینی, مقدار آٌبی است که طی زمان در آبرفت‌ها به‌صورت آبخوان‌های آبرفتی و در سازندهای سخت به‌صورت مخازن آب یا آبخوان‌های کارستی انباشته شده و به روش‌های معمولی قابل استخراج است. میزان ذخیره آب زیرزمینی» علاوه بر وجود عوامل تغذیه به گسترش ضخامت (ابعاد هندسی آبخوان) وضریب ذخیره آبخوان بستگی دارد. وضعیت ذخیره آب زیرزمینی را می‌توان در سه حالت ذخیره کل" ذخیره پویا" و ذخیره ایستا" مورد مورد بررسی قرار داد. ذخیره تجدید شونده با پویاء آن بخش از ذخیره است که به‌طور متوسط در یک دوره هیدرولوژیکی تحت تاثیر عوامل تغذیه و تخلیه تجدید می‌شود. ذخیره ایستا بخشی از ذخیره است که تابع عوامل مختلف تغذیه و تخلیه آبخوان نبوده و طی سال‌های متمادی به حالت نسبتا ثابتی رسیده است. مجموعغ ذخیره ایستا 9 ذخیره پویا «ذخیره کل» نامیده می‌شود. در این دستورالعمل ذخیره آب زیرزمینی برای آبخوان‌های آبرفتی و سازندهای سخت. به‌صورت مجزا شرح داده می‌شود. ۲-۹- وضعیت ذخیره آب زبرزمینی در آبخوان‌های آبرفتی عوامل مختلفی موجب ذخیره آب در آبخوان‌های آبرفتی و تغییرات آن در طول زمان می‌شود و همان‌طور که گفته شد. بخشی از این ذخیره در هر سال تحت تاثیر عوامل تغذیه و تخلیه تجدید می‌شود. ۱-۲-۹ عوامل موثر در وضعیت ذخیره آبخوان آبرفتی ۱-۱-۳-۹- شرایط فیزیکی آبخوان آبرفتی شرایط فیزیکی موثر در ذخیره آبخوان آبرفتی شامل گسترش و ضخامت یا به عبارت دیگر ابعاد هندسی آبخوان و ضریب ذخیره است. مسلما در شرایط یکسان, آبخوان با گسترش زیاد امکان ذخیره آب بیش‌تری را دارد. آبخوان‌ها معمولا از زیر به وسیله یک لایه ناتراوا یا کم تراواء از بخش‌های جانبی ورودی توسط ارتفاعات و از ناحیه خروجی به 0 آد۵ا10 -|۱ ۵ 1۷۵۳۱۵ -2 0 م5101 -3 -------- صفحهٔ بعد -------- ۴( ۹۳/۵/۴ دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زیرزمینی ضخامت آبخوان یا لایه اشباع نیز مانند گسترش آن با میزان ذخیره نسبت مستقیم دارد. از جمله عوامل فیزیکی موثر در ذخیره که مربوط به ضرایب هیدرودینامیک آبخوان می‌شود. ضریب ذخیره است که میزان ذخیره آبخوان با آن رابطه ۲-۱-۲-۹- عوامل موثر در تغییر ذخیره آبخوان عوامل مختلفی می‌تواند در افزایش ذخیره یا کاهش آن موثر باشد. از جمله عوامل موثر در افزایش ذخیره آبخوان, تغذیه از سطح آبخوان شامل نفوذ بارشء جریان‌های سطحی, آب‌های برگشتی از مصارف شربء صنعت و کشاورزی بوده و همجنین تغذیه جانبی از سمت سازندهای سخت نفوذپذیر ارتفاعات یا احتمالا ورودی از آبخوان آبرفتی دشت بالادست و بالاخره تغذیه از سنگ کف نفوذپذیر است. از عوامل کاهش دهنده ذخیره آبخوان می‌توان به برداشت و تخلیه به وسیله چاه‌های بهره‌برداری, قنات‌ها و چشمه‌های آبرفتی» زهکشی, جریان خروجی جانبی و احتمالا سنگ کف آبخوان و بالاخره تبخیر از آب زیرزمینی اشاره کرد. ۲-۲-۹- چگونگی محاسبه با برآورد ذخیره آبخوان آبرفتی و تغییرات آن به‌طوری که در مقدمه گفته شد. ذخیره کل آبخوان شامل دو قسمت ذخیره پویا یا تجدید شونده و ذخیره ایستا است. برای محاسبه ذخیره آبخوان و تغییرات آن اطلاعات مختلفی نیاز است. در این دستورالعمل, محاسبه یا برآورد ذخیره از دیدگاه رفتارسنجی مورد بررسی قرار می‌گیرد. ۱-۲-۲-۹- برآورد ذخیره کل آبخوان آبرفتی ذخیره کل آبخوان از حاصل‌ضرب گسترش یا وسعت آبخوان, متوسط ضخامت آن و میزان متوسط ضریب ذخیره آبخوان طبق معادله زیر به‌دست می‌آید: (۱-۹) در آبخوان تحت فشار ۷-۸.]1.5 (۲-۹) در آبخوان آزاد ]۷-۸ در این معادله‌ها: ۷۷ ذخیره کل آبخوان برحسب مترمکعب ۸- مساحت آبخوان آبرفتی برحسب مترمربع 1 متوسط ضخامت آبخوان آبرفتی (منطقه اشباع) برحسب متر 5 متوسط ضریب ذخیره آبخوان (بدون بعد) لا5- متوسط آبدهی ویژه که در آبخوان‌های آزاد تقریبا معادل ضریب ذخیره است. مساحت آبخوان از روی نقشه‌ای که محدوده آبخوان بر روی آن مشخص شده با وسایل مختلفی اندازه‌گیری (پلانی‌متری) می‌شود. در حال حاضر که کلیه نقشه‌ها در محیط سامانه های اطلاعات جغرافیایی (015) تهیه و نگهداری -------- صفحهٔ بعد -------- فصل نهم - وضعیت ذخیره آب زیرزمینی و تغییرات آن ۳/۴ ۵ می‌شوند. مساحت آبخوان به‌سادگی قابل اندازه گیری خواهد بود. در صورتی که نقشه کاغذی از محدوده آبخوان در اختیار باشد از طریق اسکن نمودن آن و سپس وارد کردن در محیط 15 این عملیات صورت می‌پذیرد. ضخامت متوسط آبخوان با استفاده از نتایج مطالعات زمین‌شناسی, زئوفیزیکی و حفاری‌های اکتشافی و متوسط‌گیری ارتفاع سطح ایستابی از روی نقشه تراز آب زیرزمینی مربوط به زمان حداکثر (بالاترین حد سطح آب) و نقشه سنگ‌کف متوسط ضریب ذخیره یا آبدهی ویژه (5 یا (8) نیز با متوسط گیری از ضریب ذخیره حاصل از پمپاژ یا بررسی دانه‌بندی نمونه خاک چاه‌های حفاری شده حاصل می‌شود. ۲-۲-۲-۹ محاسبه یا برآورد ذخیره پویا (تجدیدشونده) و ذخیره ایستای آبخوان ذخیره تجدید شونده یک آبخوان, از محاسبه مجموع تغذیه آبخوان در یک سال آبی حاصل می‌شود. چنانچه مجموع تغذیه آبخوان با مجموع تخلیه از آبخوان یکسان باشد. آبخوان دارای حالت متعادل بوده و با کسر ذخیره تجدیدشونده از کل ذخیره مقدار ذخیره ایستای آبخوان به‌دست می‌آید. اگر مقدار تغذیه بیش از تخلیه باشد. گرچه برای یک یا چند سال خاص موجب افزایش ذخیره کل می‌شود ولی با افزوده شدن به خروجی‌های طبیعی (زهکشی, تبخیر از آب زیرزمینی و خروجی جانبی) در طولانی مدت آبخوان به حالت تعادل نزدیک می‌شود. اگر مجموع تخلیه و برداشت از آبخوان بیش از تغذیه آن باشد برای حفظ تعادل در آبخوان ابتدا از میزان زهکشی, خروجی جانبی و تبخیر آب زیرزمینی کاسته می‌شود. در صورت تداوم این شرایط در طولانی مدت. به تدریج ذخیره ایستای آبخوان کاهش می‌یاید. وضعیت ذخیره آبخوان را می‌توان از روی آبنمود معرف تغییرات سطح آب زیرزمینی آبخوان نیز مشاهده کرد. در آبخوان‌هایی که میزان تغذیه و تخلیه سالانه یکسان است. متوسط سطح زیر شاخه بالارونده هیدروگراف یا آبنمود با سطح زیر بخش پایین‌رونده آن (فصل خشک) یکسان بوده و اگر مجموع تخلیه و برداشت بیش از تغذیه باشد در نوسان سطح آب. شاخه پایین رونده آبنمود طول بزرگ‌تری نسبت به بخش بالارونده آن دارد. به عبارت دیگرء سطح زیر شاخه پایین رونده بیش از سطح زیر شاخه بالارونده است. در این حالت گفته می‌شود. سطح آب آبخوان دارای افت می‌باشد. شکل (۱-۹) هیدروگراف (آبنمود) معرف تغییرات سطح آب زیرزمینی آبخوان آبرفتی دارای افت سطح آب را برای یک‌سال آبی نشان می‌دهد. برای به‌دست آوردن مقدار ذخیره تجدیدشونده (پویا) چون محاسبه مقادیر انواع تغذیه آبخوان مشکل است. می‌توان از هیدروگراف (آبنمود) معرف تغییرات سطح آب زیرزمینی استفاده کرد. برای این منظورء چنانچه ارتفاع شاخه بالارونده از روی نمودار یا آبنمود قرائت شده در مساحت آبخوان و متوسط ضریب ذخیره ضرب شود و مقدار تخلیه و برداشت در -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ ۳/۴ دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زیرزمینی زمان بالارفتن سطح آب (دوره مرطوب) نیز به آن اضافه شود. مقدار ذخیره تجدید شونده به‌دست می‌آید. هرچند. محاسبه دقیق میزان تخلیه آسان نیست. ولی برآورد قابل قبولی از مقدار آن به‌ویژه برای دوره مرطوب امکان‌پذیر است. (۳-۹) 0+( پم ۵۲ ۸)- 0۷ در این فرمول: ۸- مساحت آبخوان برحسب مترمربع رآ آ- تغییر ارتفاع آبنمود معرف در دوره مرطوب یا تغذیه (شاخه بالارونده نمودار) برحسب متر 5 ضریب ذخیره متوسط آبخوان (بدون بعد) 0- مقدار تخلیه آبخوان (برداشت متوسط چاه, قنات. چشمه. زهکش, تبخیر از آب زیرزمینی) در دوره مرطوب (دوره شاخه بالارونده آبنمود) بر حسب مترمکعب. شاخه بالا رونده آبنمود شهریور مرداد تیر خرداد اردیبهشت فروردین اسفند بهمن دی آذر آبان مهر زمان به ماه شکل ۱-۹- آبنمود معرف تغییرات سطح آب آبخوان آبرفتی دارای افت سطح آب ۳-۲-۲-۹ محاسبه تغییر ذخیره با اضافه برداشت از ذخیره مقدار اضافه برداشت از ذخیره, با ضرب مقدار افت سطح آب آبخوان برای یک سال آبی یا سیکل هیدرولوژی در مساحت و ضریب ذخیره آبخوان به این صورت به‌دست می‌آید: -------- صفحهٔ بعد -------- فصل نهم - وضعیت ذخیره آب زیرزمینی و تغییرات آن ارا 4۸ و ۱.۷ (۴-۹) ۵[7- < پم ۵1 - مم 01 تخلیه -< [1(] تغذیه <ع)[ آل)- میزان بالارفتن سطح آب ریرزمینی در دوره تغدیه یا مرطوب (شاخه بالارونده آبنمود) بر حسب متر («4]10- میزان پایین رفتن سطح آب زیرزمینی در دوره تخلیه یا خشک (شاخه پایین‌رونده آبنمود) بر حسب متر ۸[1- افت سطح آب زیرزمینی در یک‌سال آبی یا یک دوره طولانی مدت هیدرولوژیکی بر حسب متر 5 یالا5 < ضریب ذخیره متوسط یا متوسط آبدهی ویژه آبخوان (بدون بعد) تغییرات ذخیره آبخوان را می‌توان برای یک‌سال آبی خاص و یا به طور متوسط برای یک دوره طولانی‌مدت که شامل سال‌های مختلف خشک. مرطوب و عادی است محاسبه کرد. ۳-۹- وضعیت ذخیره آب زیرزمینی و تغییرات آن در آبخوان‌های کارستی و درز و شکاف‌دار پوشاننده سطحی, چگونگی تخلیه. شدت عملکرد تکتونیک. چگونگی پیشرفت پدیده‌های کارستی اعم از سطحی و زیرزمینی و به‌طور خلاصه به شرایطی که تحت آن آبخوان کارستی تشکیل شده بستگی دارد. برای اطلاع بیش‌تر از جزییات وضعیت ذخیره و حجم آبخوان کارستی. به مرجع شماره ۵ (هیدروژئولوژی کارست) مراجعه شود. ۱-۳-۹ محاسبه ذخیره دینامیک آبخوان‌های کارستی آبخوان‌های کارستی. اغلب آب‌های موجود در خود را از طریق چشمه‌ها تخلیه می‌کنند. آبدهی این چشمه‌ها و دامنه تغییرات آن به میزان پیشرفت پدیده‌های کارستی در این گونه آبخوان‌ها بستگی دارد. هرچه آیدهی چشمه بیش‌تر و دامنه تغییرات آبدهی آن بزرگ‌تر باشد. از پیشرفت پدیده کارست حکایت دارد. میزان ضریب تخلیه چشمه‌ها.ء نشانگر آبخوان است. هرچه میزان ضریب تخلیه یا به عبارتی منحنی فروکش آبنمود چشمه دارای شیب کم‌تر باشد. دلالت بر ذخیره پویای زیادتر آبخوان دارد. چشمه‌های این نوع آبخوان‌ها اکترا دائمی هستند. برعکس. وقتی که ضریب تخلیبه زیاد باشد. منحنی فروکش چشمه دارای شیبی نند بوده و توانایی تاخیر آبخوان ضعیف است. ذخایر پویا در این حالت. موقتی بوده و خیلی سریع تخلیه می‌شود و به همین دلیل, چشمه‌های چنین آبخوان‌هایی موقتی می‌باشند. منحنی فروکش آبنمود چشمه‌های موجود در سیستم‌های کارستی توسعه یافته در بیش‌تر موارد بیش از یک ضریب تخلیه دارند و معمولا برای این گونه چشمه‌هاء چند ضریب تخلیه انتظار می‌رود. نمونه‌ای از رژیم خروجی چشمه‌های موجود در آبخوان‌های کارستی با چهار ضریب تخلیه در شکل ‎)۲-٩۹(‏ نشان داده شده است. ضریب تخلیه .0. جریان خروجی از سامانه‌های -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ ۳۴ دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زیرزمینی مجاری. غارها و کانال‌های به شدت کارستی را مشخص می‌کند و در آن‌ها جریان متلاطم غالب است. ضریب تخلیه ,ه. معرف خروج آب از سامانه درز و شکاف‌هایی است که به‌طور قابل توجهی تحت تاثیر پدیده انحلال (کارست) واقع شده‌اند. ضریب تخلیه مه تخلیه از سامانه شکاف‌های به‌هم پیوسته با ارتباط خوب را نشان می‌دهد که به‌طور جزیی کارستی شده‌اند و در نهایت ضریب تخلیه 0. مشخص‌کننده مقدار خروجی از ذخایر آبی است که عمدتا در سامانه تخلخل شکافی, ناحیه خردشده., رسوبات ماسه‌ای و رسی نهشته شده در غارها و مجاری غیرفعال, آبخوان‌های محلی و تعدادی مجاری سیفونی ذخیره می‌شوند. مهم‌ترین ذخایر از نظر تامین دائمی آب. ذخایری هستند که به‌وسیله ضریب تخلیه +0 مشخص می‌شوند. با استفاده از منحنی‌های فروکش چشمه‌ها می‌توان ذخایر پویای آبخوان‌های کارستی را مشخص کرد. با کاربرد معادله عمومی روش مایه (1905 , ۱/1۵1[101 ۳۰) می‌توان نوشت: (۵-۹) * م0 0 یا: پ + .)+ ۳+ 0 (07*۲۵۲۰. .0 عپ 0 (۳۷۳۹*-وپ0ع 0 (,1-۸) ۶, 0ع 0 0 شکل ۲-۹- منحنی فروکش یک چشمه با رژیم‌های مختلف تخلیه [۱۶] (۶-۹) ۱ ۳ م00 مطابق شکل (۳-۹). اجزای روابط بالا عبارتند از: 0) - آبدهی چشمه در زمان م1 برحسب مترمکعب بر ثانیه -------- صفحهٔ بعد -------- فصل نهم - وضعیت ذخیره آب زبرزمینی و تغییرات آن ۱۳۴ ۱.۹ 10 زمان شروع محاسبه تخلیه آب از آبخوان 1 زمان پایان دوره محاسبه 0- ضریب تخلیه آبخوان (ضریب فروکش) + پایه لگاریتم طبیعی شکل ۳-۹- قسمتی از آبنمود حریان با منحنی فروکش در مقیاس نیمه لگاریتمی |۵] بنابراین» ضریب تخلیه (0) توسط تانژانت زاویه بین خط مستقیم و محور افقی بیان می‌شود. چنانچه از طرفین معادله ۱۵۲ ۲۲" 0,۵ - ,0 لگاریتم گرفته شود.ء ضریب تخلیه (0) محاسبه خواهد شد. ما 1۷-٩۹(‏ 3 - ,ماع 0 عما چندین خط مستقیم کوتاه با شیب‌های مختلف و ضرایب تخلیه مربوط (,۵۲۰0 0۳۰ »....و م0) در دستگاه مختصات نیمه لگاریتمی به دست آید (شکل ‎.)۲-٩‏ مناسب‌ترین زمان برای این تجزیه و تحلیل و به‌دست آوردن مقدار ضریب تخلیه. زمانی است که ورودی آب به آبخوان عملا صفر است. در کشور ماء مناسب‌ترین زمان پس از بارش‌های بهاری‌خواهد بود. حجم آب در کلیه آبخوان‌ها نسبت به زمان و مکان تغییر می‌کند. در فاصله زمانی 1» تفاضل حجم آب 4۷ است و این حجم آب به جریان ورودی و خروجی آبخوان بستگی دارد. یعنی: )۹-٩(‏ ۷ - 01( - ر0) در این معادله 0 - جریان ورودی به آبخوان 0 < جریان خروجی از آبخوان (تخلیه آبخوان) می‌باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۱ ۳/۴ دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زیرزمینی در طول فصل خشک (دوره فروکش)» جریان ورودی به آبخوان یعنی 0* ن است. در این صورت: (۱۰-۹) 7- - 0:01 چون جریان خروجی آب برای یک فاصله زمانی معین (1) محاسبه می‌شود. پس ,0 - :0 و با توجه به معادله میلت" می‌توان نوشت. (۱۱-۹) 7 --)ل ,۶۹۱۱ م0 2 0 (۱۲-۹) ]و0 ۵۱-0, ۹۹۱۲۹۵۱ م0 ]- 4۷ ۱ 0 1 41 جریان خروجی آبخوان در مدت طولانی و به طور نامحدود در دوره فروکش به تخلیه کامل آبخوان منجر می‌شود. 0 یا: (۱۴-۹) (0 ی گس ۷ 0 0 ۷ میزان ضریب ‏ با ذخیره دینامیک آبخوان (حجم بالای تراز آب چشمه) رابطه معکوس دارد. چون حجم آبخوان (۱/0) در آغاز دوره فروکش (م)) با آبدهی چشمه (آبدهی جریان خروجی) (,0)) برابر است. بنابراین خواهیم داشت. (۱۶-۹) 0 - را 0 (عدد ۸۶۴۰۰ تعداد ثانیه یک شبانه‌روز است.) (۱۷-۹) و۷ ...+ چن۷ + دن۷ + ۷۶۶۷۱ (۱۸-۹) ۹۵پ ۹۵۵ و دب ۵۱ 0 ۷ زر 3 ول 0۱ آبخوان‌های کارستی را محاسبه کرد. در ضمن ذخیره دینامیک را نیز می‌توان با استفاده از اندازه گیری تریتیوم (ایزوتوپ رادیواکتیو هیدروژن برای تعیین سن آب) و فرمول زیر محاسبه کرد [۴]. [| - [1 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل نهم - وضعیت ذخیره آب زیرزمینی و تغییرات آن ۳/۴۱۱ (۱۹-۹) ۵ ,۷-2 که در آن: 4 سن آب ۲- حجم ذخیره دینامیک -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۱۰ سامانه‌های آب زیرزمینی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دهم - نفاوت برخی مشخصات هیدرولیکی سامانه‌های آب زیرزمینی ‎٩۳/۰۵/۰۴‏ ۵ ۱-۰ کلیات تفاوت‌های اساسی مشخصات هیدرولیکی سامانه‌های آب زیرزمینی, بین آبخوان‌های آبرفتی و مخازن آب سازند سخت (آبخوان‌های درز و شکاف‌دار و کارستی) کاملا مشهود است. هرچند تفاوت‌هایی نیز در مشخصات هیدرولیکی آبخوان آزاد و تحت فشار به ویژه در نوع آبرفتی آن‌ها مشاهده می‌شود. در جدول (*۱-۱) تفاوت‌های اساسی در ویژگی‌های آبخوان آبرفتی با درز و شکاف‌دار و کارستی آورده شده است. ویژگی‌هایی از قبیل تخلخل موثر . همسانی". همگنی ‏ رژیم جریان و قوانین حاکم بر آن. چگونگی ذخیره و تغذیه آبخوان و تغییرات کمی آب زیرزمینی» رفتار هیدرولیکی سامانه‌های آب زیرزمینی در آبخوان‌های مختلف را کنترل می‌کنند. هر یک از این ویژگی‌ها در آبخوان‌های مختلف تابع محیط حاکم بر آن آبخوان است. ۳-۰ بررسی تفاوت مشخصات هیدرولیکی آبخوان‌های آبرفتی و مخازن سازند سخت ویژگی‌های هیدرولیکی بین آبخوان‌های آبرفتی با آبخوان‌های درز و شکاف‌دار و کارستی دارای تفاوت‌هایی است که در جدول (*۱-۱۰) به آن‌ها اشاره شده و مهم‌ترین آن‌ها شرح داده می‌شود. ۱-۲-۰ تخلخل موتر بنا به تعریف. به درصد فضاهای خالی موجود در واحد حجم سنگ یا خاک تخلخل گفته می‌شود و تخلخل مفید با موثر(. 1)» حجم فضاهای خالی به هم پیوسته می‌باشد که آب تحت تاثیر شرایط گرانش در این فضاها جریان می‌یابد. تخلخل کل در یک آبخوان از دو قسمت تشکیل شده. آبدهی ویژه یا تخلخل موثر که حجم آب زهکش شده تحت اثر نیروی ثقل بوده و بخش نگهداشت ویژه که حجم باقی‌مانده آب در بین دانه‌ها و ذرات است (بخشی از آب که تحت تاثیر نیروی ثقل خارج نمی‌شود). (*۱-۱) 1۳5۳5 که در آن: +5- آبدهی ویژه که تقریبا برابر با تخلخل موثر است ۵۵1 ۲011۷۵ -[ 3010۱ -2 (011 ۲101100 -3 -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۶ ۳/۴ دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زیرزمینی جدول ۱-۱۰- مقایسه ویژگی‌های آبخوان‌های آبرفتی با آبخوان‌های درز و شکاف‌دار و کارستی |۲۱] زگی‌های آبخوا ور ی ابخوان سا ۳ از طریق درزه‌هاء شکستگی‌ها و ناشی از انحلال درزه و شکاف‌ها. تخلخل مور از نوع تخلخل بین دانه‌ای سطوح لایه‌بندی سطوح لایه‌بندی و کانال‌های انحلالی و غارها کی شتر هگا ره را فبرهگن را سا کاس ممکن است قانون دارسی کا ۳ در منطقه اشباع و آپی کارست (تهویه) تغییرآت با ۹ نست تغبیرات بار هیدرولیگی نسبت به حداقل تغییرات تغییرات تا حد متوسط تغییرات متوسط تا زیاد زمان برعکس در رسوبات دانه درشت تخلخل موثر زیادتر می‌باشد. به عنوان مثال, تخلخل کل در رس حدود ۵۰ درصد است که به‌طور متوسط نزدیک به ۴۸ درصد آن نگهداشت ویژه (,5) و تنها ۲ درصد آن آبدهی ویژه است. برعکس در شن با ماسه درشت به‌ویژه با دانه‌بندی یکسان میزان آبدهی ویژزه («ر5) یا تخلخل موئثر بین ۲۰ تا ۲۵ درصد کل حجم نمونه را میزان تخلخل کل و تخلخل موثر (آبدهی ویژه) آبخوان‌های ابرفتی با آزمایش نمونه‌های آبرفت به روش‌های مختلف در آزمایشگاه و به‌طور تقریبی از نوسان سطح آب قابل اندازه گیری می‌باشد. در آبخوان‌های آزاد که آبدهی ویژه تقریبا تخلخل موثر و آبدهی ویژه در ابرفت‌ها از کم‌تر از ۱ درصد تا بیش از ۳۰ درصد حجم آبرفت است [۲۵]. تخلخل موثر در آبخوان‌های درز و شکاف‌دار و کارستی. عمدتا منشا ثانوی داشته و به درزه‌هاء گسل‌ها و سطوح لایه‌بندی بستگی دارد. یادآوری این نکته لازم است که در سنگ‌های درز و شکاف‌دارء کارستیک و همجنین سنگ آهک ۰ ۱ ۰ ۰ ۰ ۰ 1 ۰ .۰ اس ۰ مرجانی تخلخل اولیه به شکلی محدود دیده می‌شود. عمده تخلخل موثر آبخوان‌های کارستیک از نوع تخلخل درزی - انحلالی است. حاصل انحلال, ایجاد سیماهای کارستی سطحی و عمقی مانند کارن‌ها. دولین‌ها. پانورهاء حفره‌های فروکش. غارها و مجاری کار سم است. در ابخوان‌های کار ستی. میزان تخلخا موتر را می‌توان با روش‌های سه مختلف. من‌جمله از روش تجزیه و تحلیل نوسان‌های سطح آب زیرزمینی در چاه‌های مشاهده‌ای منحنی‌های فروکش چشمه‌های -| -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دهم - نفاوت برخی مشخصات هیدرولیکی سامانه‌های آب زیرزمینی ۰ ‎٩۳/۰۵/۰۴‏ ۷ زیاد است. میانگین این تغییرات بین ۱ تا ۵ درصد و در برخی سنگ‌ها از جمله سنگ آهک توده‌ای و آهک مرجانی حتی به بیش از ۲۰ درصد هم می‌رسد |۲۱]. ۲-۲-۰- همگنی 9 همسانی توزیع فضایی یکنواخت ویژگی‌های آبخوان را «همگنی» و کیفیتی از آبخوان را که ویژگی‌های آن در تمام جهت‌ها یکسان باقی بماند. «همسانی» نامند [۱]. به طور کلی نسبت همگنی و همسانی در آبخوان‌های آبرفتی بیش‌تر است در ۳-۲-۰- جریان آب زیرزمینی و قوانین حاکم بر آن جریان آب زیرزمینی در ابخوان‌های ابرفتی یا دانه‌ای از نوع لایه‌ای یا ورقه‌ای بوده و خطوط جریان در طول مسیر سرعت جریان در آبخوان‌های آبرفتی زیاد نبوده و معمولا کم‌تر از ۰/۰۰۱ متر بر ثانیه (9/ 1 0) می‌باشد ولی (۲-۱۰) یم - ۷/۷ 15 که در آن: هدایت هیدرولیکی" و و گرادیان هیدرولیکی که(ال اختلاف بار هیدرولیکی در دو نقطه و ال فاصله بین آن دو نقطه است. سنگ‌های درز و شکاف‌دار که به‌صورت قابل توجهی تحت تاثیر انحلال قرار نگرفته‌اند. دارای تعداد زیادی درزه و شکاف با توزیع یکنواخت بوده و به‌طور مطلوب به یکدیگر مرتبط هستند. جریان آب زیرزمینی تقریبا مشابه با آبخوان‌های آبرفتی است که آن را جریان پخش شده (افشان ؟) نیز می‌نامند و معادلات دارسی برای آن‌ها کاربرد دارد. در آبخوان‌های درز و شکاف‌داری که دارای تعداد زیادی درزه و شکاف با قابلیت انتقال زیاد و دارای مناطق با زون‌های با جریان آب زیرزمینی قابل توجه باشند. خصوصیات جریان شبیه به آبخوان‌های کارستی می‌شود. 07 --[ ی 1 11۷۵۳۵۱1۵ -3 ۷۷ 1۲0956 -4 -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۸ ۳/۴( دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زیرزمینی آب زیرزمینی در اغلب آبخوان‌های کارستی, داخل کانال‌هاء درزه و شکاف‌های بازی که توسط انحلال شکل گرفته‌اند. ۰۰ ۰ ۳ ۰ 51 ۰ ۰ ۰ ۱ ۰.۰ ۰۰ 51 ۰ ۰ 51 ۰ مه ۲ در حرکت می‌باشد. جریان در این گونه آبخوان‌ها از نوع مجرایی است و حالت جریان در آن‌ها از نوع اشفته می‌باشد. سرعت جریان در آبخوان‌های کارستی عموما بیش از ۰/۰۰۱ متر بر ثانیه است [۲۱]. با توجه به شعاع هیدرولیکی ". شیب هیدرولیکی و زبری دیواره". سه نوع جریان در کانال‌های انحلالی ایجاد می‌شود که - جریان ورقه‌ای (لایه‌ای) ۴-۲-۰- ذخیره آب زیرزمینی آب زیرزمینی در آبخوان‌های آبرفتی و عمده مخازن درز و شکاف‌دارء در ناحیه اشباع ذخیره می‌شود در حالی‌ که در ابخوان‌های کارستی حجم قابل نوجهی از اب در ناحیه غیراشباع 5 منطقه بهویه که ایی کارست نامیده می‌سود. بیر ذخیره می‌شود. برای آگاهی بیش‌تر از وضعیت ذخیره در آبخوان‌ها به مطالب ارائه شده در فصل هفتم مراجعه شود. ۵-۲-۰ تغذیه و تغییرات بار هیدرولیکی تغذیه آبخوان‌های آبرفتی به کندی صورت می‌گیرد و بنابراین تغییرات سطح آب زیرزمینی عمدنتا زیاد نیست و به‌ندرت به بیش از چند متر در یک دوره تغذیه می‌رسد. به عبارت دیگرء تغییرات بار هیدرولیکی نسبت به زمان اندک می‌باشد. درصورتی که در آبخوان‌های کارستی و درز و شکاف‌دار تغذیه سریع انجام می‌شود و سطح آب زیرزمینی در نتیجه یک بارش شدید ممکن است در مدت کوتاهی تا ده‌ها متر تغییر کند [۵]. چگونگی تغذیه در آبخوان‌های ابرفتی به‌صورت پراکنده بوده که از طریق خلل و فرج بین دانه‌ها از سطح آبخوان و بخشی نیزر از جوانب صورت می‌ گیرد. تغذیه آبخوان‌های کارستی ممکن است هم به‌صورت پراکنده از طریق درزه و 3 ه 8 ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۷ ۰ ی ۰ .۰ ۷ ]00۵1 -| ۲۳1" -2 1۳۵۵1۶۵ ۲1۷۵۳۵116 -3 ۵5 ۷۷/۵[1 -4 6 ۷/3006 -5 86 1150660 -6 6 ۳۵1 -7 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دهم - نفاوت برخی مشخصات هیدرولیکی سامانه‌های آب زیرزمینی ‎٩۳/۰۵/۰۴‏ ۹ شده و چون آب یک مسیر خاص را تا مظهر چشمه طی می‌کند برحسب جنس مسیر آب می‌تواند کیفیت آب بسیار ۳-۰- بررسی تفاوت‌های مشخصات هیدرولیکی آبخوان‌های آزاد و تحت فشار تفاوت‌های بارز ویژگی‌های هیدرولیکی بین آبخوان‌های آزاد و تحت فشار مربوط به وضعیت پتانسیل یا سطح آب آن‌هاء چگونگی تغذیه و میزان ضریب ذخیره آبخوان است. در آبخوان‌های آزاد. فشار در سطح ایستابی معادل فشار جو بوده و سطح آب زیرزمینی در منطقه اشباع در ارتباط با جو می‌باشد. در آبخوان‌های تحت فشار یا محصور آب زیررمینشسی تحت فشار بوده پس سطح پیرومتری که سطح پتانسیومتری بالاتر از سطح زمین باشد. آبخوان آرتزین نامیده می‌شود. تغذیه در آبخوان‌های آزاد از طریق نفوذ از سطح آبخوان, جریان‌های زیرزمینی ورودی جانبی و در برخی با فشار رو به بالا از لایه‌های زیرین آبخوان (سنگ کف) است. در آبخوان‌های محصور (تحت فشار)» تغذیه محدود بوده و از ناحیه‌ای که مقدار ضریب ذخیره در آبخوان‌های محصور (تحت فشار) بسیار کوچک و عمدتا از ۰/۰۹۵ کم‌تر است. در حالی که مقدار آبدهی ویژزه در آبخوان‌های آزاد نست به آبخوان‌های تحت فشار بسیار بزرگ‌تر بوده و بین ۳ تا ۰/۳۰ متغیر است. -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۱۱ تعبین شکل هندسی و مرز آبخوان -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل بازدهم - تعیین شکل هندسی و مرز آبخوان ۳/۴ ۳۳ ۱-۱- کلیات برای تعیین شکل هندسی آبخوان‌ها باید گسترش آبخوان در سطح, وضعیت سنگ کف و حدود جانبی آن و همچنین سخت که در برخی موارد تفاوت‌هایی دارند. شرح داده می‌شود. تفاوت عمده در شکل هندسی آبخوان‌های آزاد و تحت فشار در ناحیه سطح آب آبخوان است. سطح آب در آبخوان آزاد از طریق فضاهای بین دانه‌های آبرفت با جو در ارتباط بوده ولی در نوع تحت فشار توسط لایه ناتراوایی این ارتباط قطع شده است. اکثر آبخوان‌های آبرفتی در ایران مجموعه‌ای از نوع آزاد و نشتی است زیرا در بسیاری دشت‌ها لایه‌های آبدار آبرفتی به‌وسیله لایه‌های کوچک با تراوایی کم‌تر از آبخوان اصلی جدا شده‌اند (آبخوان‌های نشتی) که معمولا مجموع آن‌ها به‌صورت یک آبخوان واحد مورد بررسی قرار می‌گیرد. به‌ویژه آن که اکثرا چاه‌های عمیق. این مجموعه را قطع کرده و مجزا نمودن تخلیه آبخوان‌ها تقریبا میسر نیست ولی به هر حال هر آبخوان باید مجزا مورد مطالعه قرار گیرد. ۱-۲-۱ گسترش و حدود جانبی آبخوان حداکثر گسترش سطح آبخوان آبرفتی آزاد می‌تواند برابر با وسعت یک دشت آبرفتی باشد ولی در بیش‌تر دشت‌ها حدود آبخوان اصلی با وسعت دشت یکسان نبوده و کم‌تر از آن است. در دشت‌هایی که طبقات سنگی ارتفاعات با شیب ملایمی در زیر آبرفت فرورفته‌اند. بخش کوچکی از آبرفت حاشیه ارتفاعات مشابه ناحیه تهویه بالای آبخوان بدون آب بوده و تنها معبر جریان‌های زیرزمینی از سمت ارتفاعات به سوی سطح ایستابی آبخوان است. به این معنی که سطح آب زیرزمینی با فاصله کوتاهی از حد کوه و دشت شروع می‌شود. در حاشیه برخی دشت‌ها تعدادی آبخوان کوچک معلق بین آبخوان اصلی و ارتفاعات قرار دارند. این آبخوان‌های معلق حاشیه‌ای به علت بالا بودن سنگ کف غیرقابل نفوذ در حاشیه ارتفاعات مجزا از آبخوان اصلی در آبرفت داخل گودی‌های کوچک که در اثر چین‌خوردگی در سنگ کف به‌وجود آمده‌اند. ایجاد شده است. آب زیرزمینی آبخوان‌های معلق, می‌تواند از طریق سرریز یا گسل و دره‌ها با آبخوان اصلی مربوط شود. تشخیص مرز آبخوان اصلی از آبخوان‌های کوچک معلق با استفاده از نتایج مطالعات اکتشافی (حفاری و ژئوفیزیک) همراه با بررسی تغییرات سطح آب چاه‌های مشاهده‌ای امکان‌پذیر است. سطح آب زیرزمینی در آبخوان‌های معلق عمدتا به سطح زمین نزدیک است در حالی که در شروع آبخوان اصلیء سطح آب نسبتا عمیق بوده و در جهت جریان آب زیرزمینی سطح آب به تدریج به سطح زمین نزدیک می‌شود. در نقشه‌های تراز آب زیرزمینی نیزء در حد بین آبخوان معلق حاشیه‌ای با آبخوان اصلی گرادیان هیدرولیکی شدید به چشم می‌خورد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۴ ۳۴ دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های ز برزمینی ابخوان‌های آبرفتی در حدود جانبی خود می‌توانند دارای مرز نفوذپذیر (تراوا یا کم‌تراوا) یا نفوذناپذیر (ناتراوا) باشند. در مرز نفوذپذیرء آب با آبخوان تبادل می‌شود (اگر ارتفاعات مرز نفوذپذیر را تشکیل دهد. معمولا جریان از جانب سازند سخت به سوی آبخوان آبرفتی است) و درصورتی‌که نقشه تراز آب زیرزمینی آبخوان رسم شود. خطوط هم‌تراز تقریبا موازی با مرز نفوذپذیر خواهند بود. در حالی که در مرز نفوذناپذیر تبادل آب با آبخوان از این طریق وجود نداشته و خطوط هم‌تراز آب زیرزمینی بر مرز» عمود می‌شوند. مرز آبخوان‌های آبرفتی را در ناحیه خروجی در اکثر موارد یک ناحیه ۲-۲-۷۱ تعیین نوع و توپوگرافی سنگ کف و ضخامت آبخوان برای تعیین نوع و توپوگرافی سنگ کف آبخوان آبرفتی از مطالعات حفاری‌های اکتشافی و ژئوفیزیک استفاده می‌شود. در حفاری‌های اکتشافی با این شرط که حفر چاه تا رسیدن به سنگ کف ادامه داشته باشد. با بررسی نمونه‌های گرفته شده از اعماق مختلف چاه می‌توان به وضعیت دانه‌بندی آبخوان, تغییرات آن. تعداد لایه‌های آبدارء نوع و جنس سنگ کف پی برد. اگرچه از بررسی نتایج حفاری‌های اکتشافی. دقیق‌ترین اطلاعات فیزیکی آبخوان شامل ضخامت. دانه‌بندی می‌آید ولی چون به دلایل مختلف امکان حفاری اکتشافی برای کلیه نقاط آبخوان میسر نیست و تعداد آن‌ها محدود است. از مطالعات ژئوفیزیک نیز برای تعیین ضخامت آبخوان و توپوگرافی سنگ کف استفاده می‌شود. شرح روش‌های مختلف ژئوفیزیک. خارج از وظیفه این دستورالعمل می‌باشد [۲۸]. از جمله نقشه‌هایی که با مطالعات ژئوفیزیک و حفاری اکتشافی برای آبخوان تهیه می‌شود. نقشه تراز یا نقاط هم‌ارتفاع سنگ کف می‌باشد. چنانچه, نقشه تراز سنگ کف روی نقشه تراز سطح آب زیرزمینی در زمان حداکثر (زمانی که سطح آب به سطح زمین نزدیک‌تر است) قرار داده شود برای هر نقطه آبخوان با تفاضل ارتفاع مطلق سنگ‌کف از ارتفاع سطح آب زیرزمینی مقدار ضخامت آبخوان حاصل می‌شود. از مجموع اطلاعات مربوط به گسترش و حدود آبخوان در سطح و جوانب. همراه با ضخامت آن. شکل هندسی آبخوان در مورد آبخوان‌های نشتی و تحت فشارء علاوه بر استفاده از نتایج ژئوفیزیک و حفاری‌های اکتشافی می‌توان از تغییر سطح آب چاه‌ها بین شروع برخورد به آب و خاتمه حفاری درباره حدود تقریبی آبخوان‌ها اطلاعاتی به‌دست آورد. در تعیین شکل هندسی و حدود آبخوان کارستی باید دو مولفه ضخامت و گسترش سطحی و زیرسطحی آن شناخته شود. این دو مولفه به شرایط هیدرولوژیکی بستگی دارند و نسبت به زمان و مکان تغییر می‌کنند. به منظور شناخت دو مولفه مذکور می‌توان از روش‌های متفاوتی استفاده کرد که در زیر به شرح مختصری از آن‌ها اشاره می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل بازدهم - نعیین شکل هندسی و مر زآبخوان ۱۳/۴ ۳۵ ۱-۳-۷۱ حفاری‌های اکتشافی مغزه‌گیری" به شرط این‌که از عمق کافی برخوردار باشند. بهترین روش اکتشاف برای دستیابی به ضخامت آبخوان‌های کارستی و درز و شکاف‌دار است. نتایج تحقیقات و مطالعات در اکثر نقاط جهان از جمله در کشور ما نشان می‌دهد که عمده پیشرفت پدیده کارست در شرایط معمولی تا اعماق بین ۳۰۰ تا ۴۰۰ متری می‌باشد. بنابراین» با حفر گمانه‌های مغزه گیری تا این اعماق و حتی بیش‌تر می‌توان به ضخامت این‌گونه آبخوان‌ها پی برد. علت فقدان پیشرفت پدیده کارست در اعماق بیش‌تر را می‌توان به بسته شدن درز و شکاف‌ها در این عمق ناشی از فشار طبقات سنگی بالا و همچنین افزایش درجه حرارت آب‌های فرورو که همراه با کاهش میزان حلالیت این آب‌هاست. دانست. از چاه‌های اکتشافی معمولی که به منظور تعیین ضرایب هیدرودینامیک آبخوان‌های کارستی حفر می‌شود به شرطی که این قبیل چاه‌ها از عمق کافی برخوردار بوده و یا به سنگ کف غیرقابل نفوذ برخورد کرده باشند. می‌توان تا حدودی به ضخامت واقعی آبخوان‌های کارستی و درز و شکاف‌دار پی‌برد. قاعده کلی حفر چاه‌های اکتشافی در آبخوان‌های آبرفتی این است که حفر چاه تا رسیدن به سنگ‌کف ادامه داشته باشد درصورتی که در آبخوان‌های کارستی و درز و شکاف‌دار به علت این که عمدتا چین‌خورده می‌باشند رسیدن به سنگ کف در اکثر حفاری‌ها امکان‌پذیر نیست. زیرا ستون حفرشده در این نوع آبخوان‌ها معرف ضخامت ظاهری لایه‌های حفر شده است. ضخامت آبخوان از تفاضل عدد مربوط به حداقل عمق سطح آب زیرزمینی از عمق کلی چاه اکتشافی به‌دست می‌آید. البته به شرط این که چاه اکتشافی فقط در آبخوان آزاد حفر شده و به سنگ کف برخورد کرده باشد از طریق حفاری‌های اکتشافی نیز می‌توان تا حدودی به گسترش زیر سطحی این‌گونه آبخوان‌ها پی برد. ۳-۳-۷۱ روش‌های ژئوفیزیکی و چاه‌پیمایی با استفاده از تغییرات خصوصیات فیزیکی سنگ‌های کربناته مثل مقاومت مخصوص الکتریکی. سرعت سیر امواج و جرم مخصوص می‌توان به برخی از ویژگی‌های آبخوان‌های تشکیل شده در این نوع سنگ‌ها پی برد. استفاده از برخی روش‌های چاه‌پیمایی نیز تا حدودی در تشخیص حدود مناطق کارستی و آبدار از مناطق غیرکارستی مفید خواهد بود. به‌عنوان مثال: با استفاده از نتایج لوگ جرم مخصوص (لوگ اما - گاما) می‌توان به نواحی خرد شده و خواهد شد. غیر از لوگ گاما - گاماء لوگ مقاومت الکتریکی نیز به عنوان مکمل روش الکتریکی در بررسی‌ها مورد [- 00۳6 8 -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۶ ۴ مب( دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زبرزمینی شناخته می‌شود که می‌توان با تلفیق نتایج حاصل از کاربرد دیگر روش‌های چاه‌نگاری (چاه‌پیمایی) ضخامت آبخوان را ۳-۳-۱- تحلیل آبنمود چشمه‌ها و نتایج کاربرد ردیاب‌ها با استفاده از تجزیه و تحلیل آبنمود. حجم ذخایر دینامیک چشمه‌های موجود در یک آبخوان کارستی محاسبه می‌شود. همچنین» در تعیین گسترش تقریبی محدوده حوضه آبریز چشمه‌ها نیز می‌توان از این تجزیه و تحلیل بهره برد. روش تجزیه و تحلیل آبنمود چشمه‌ها در بند ۳-۹ این دستورالعمل (وضعیت ذخیره آب زیرزمینی و تغییر آن در آبخوان‌های کارستی و درز و شکاف‌دار) آورده شده است. می‌توان مطابق حالت قبلی گسترش یا حدود آبخوان را برآورد کرد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۱۳۲ تهیه آبنمود معرف سری‌های زمانی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوازدهم - تهیه آینمود معرف سری‌های زمانی ۳۴ ۳۹ ۱-۲ کلیات برای ورود به این بحث. باید برخی اصطلاحات مختص به آن تعریف شود. - سری زمانی: سری زمانی مجموعه مرتب شده‌ای است از مشاهدات مربوط به یک صفت کمی در زمان‌های متوالی یا به عبارت دیگر مرتب شدن مشاهدات برحسب متغیر زمان می‌باشد. - نوسان: حرکت به طرف بالا و پایین متوالی یک سری از اعداد یا مشاهدات کمی را نوسان گویند. - دوره: بازگشت منظم و مرتب یک حالت از مشاهدات یا مقادیر قبلی در یک سری مرتب شده را دوره می‌نامند. - آبنمود (هیدروگراف) معرف تغییرات سطح آب زیرزمینی: آبنمودی است که نوسان و تغییرات متوسط ارتفاع سطح آب زیرزمینی یا فشار پیزومتری یک آبخوان در طول زمان را نشان می‌دهد. با توجه به تعاریف بالا مشاهدات کمی, عبارتند از مقادیر متوسط ارتفاع سطح آب مجموع چاه‌های مشاهده‌ای یا متوسط ارتفاع پیزومتری پیزومترهای یک آبخوان که با استفاده از این مقادیرء آبنمود معرف تغییرات سطح آب آبخوان دوره نوسانات: فاصله زمانی نوسان سطح آب زیرزمینی آبخوان بین دو حالت حداقل یا حداکثر است که تقریبا برابر با یک سال آبی یا یک‌سال بوده و سری‌های زمانی شامل نمایش تغییرات سطح آب زیرزمینی در یک سال آبی یا چندسال آبنمود معرف برای آبخوان‌های آبرفتی قابل تهیه است. ولی برای آبخوان‌های کارستی به علت تغییرات زیاد در فواصل کم به ندرت قابل اجرا می‌باشد. آبنمود معرف می‌تواند برای کل آبخوان یک‌جا و یا بر حسب شرایط هیدروژئولوژیکی برای بخش‌های همسان به‌طور ۲-۲- بررسی و تکمیل آبنمود چاه‌های مشاهده‌ای و پیزومترها آبنمود یا نمودار تغییرات سطح آب هر یک از چاه‌های مشاهده‌ای یا پیزومترها که چگونگی رسم آن‌ها در فصل ۸ ارائه شد. قبل از استفاده برای تهیه آبنمود معرف باید بررسی شده و در صورت وجود ناهماهنگی و یا نبود اندازه‌گیری برای یک یا چند ماه به شرح زیر آن را اصلاح و تکمیل کرد. ۱-۲-۲- رفع ناهنجاری‌های اندازه گیری با استفاده از سابقه آماری آبنمود چاه‌های مشاهده‌ای معمولا چگونگی تغییرات سطح آب زیرزمینی در چاه را به شکل مطلوب نشان می‌دهد. در چنین شرایطی» ناهنجاری‌های موجود (آنومالی) در اندازه گیری‌ها قابل رویت خواهد بود. اغلب این ناهماهنگی‌ها ناشی از خطاهای انسانی یا عوامل ابزاری هستند که در مراحل مختلف اندازه گیری, ثبت. انتقال و یا پردازش داده‌ها وارد بانک -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ ۳۴ دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زبرزمینی اطلاعاتی می‌شوند. رجوع به تاریخ و سابقه اندازه‌گیری‌ها در دوره‌های آماری قبل می‌تواند راهنمای رفع ناهنجاری‌ها و اصلاح آبنمود یک جاه مشاهده‌ای باشد. ۲-۲-۲ درون یابی اندازه‌گیری در دو مقطع زمانی برای تکمیل آبنمود تغییرات سطح آب زیرزمینی در یک آبخوان برای دوره‌های زمانی مشخص, معمولا یکسان است. از این رو چگونگی تغییرات سطح آب زیرزمینی در چاه‌های مشاهده‌ای چنین آبخوانی مشابه هم می‌باشد هر چند دامنه تغییرات آن‌ها متفاوت است. در مناطق خشک و نیمه‌خشک مانند شرایط آب و هوایی حاکم بر اغلب آبخوان‌های کشورء معمولا نوسانات سطح آب آبخوان تابع تکرار دوره‌های منظم مرطوب و خشک سالانه است. به شکلی که می‌توان در سال‌های ترسالی, تکرار سینوسی آبنمود چاه‌ها را مشاهده کرد. عموما حداکثر ارتفاع آبنمود منطبق بر حداکثر زمان تغذیه در دوره مرطوب سال و حداقل آن مربوط به اواخر دوره خشک و بهره‌برداری زیاد آبخوان است. در صورت نبود اندازه‌گیری در چند ماه می‌توان با دید کارشناسی و شناخت از منطقه. سطح آب زمان‌های فاقد اندازه گیری را از طریق درون‌یابی خطی (با فرض معمولا در صورت عدم وجود عوامل غیرعادی تاثیرگذار بر سطح آب. در بین دو یا چند چاه مشاهده‌ای مجاور, وجود خواهد داشت و ضریب همبستگی و حدود اطمینان آن با افزایش دوره‌های مشترک آماری بالا می‌رود. با مشابه اقدام کرد. ۴-۲-۲ استفاده از ضریب تغییرات ماهانه سطح آب برای تکمیل آمار در صورت تشابه در تغییرات سطح آب چند چاهء می‌توان با استفاده از ضریب تغییرات ماهانه سطح آب چاه‌های مجاور و اعمال ضرایب مذکور برای چاه مشاهده‌ای فاقد آمار نسبت به ترمیم آمار ماهانه نظیر آن اقدام کرد. در این مورد اگر بتوان متوسط ضریب تغییرات دوره آماری طولانی مدت را اعمال کرد. نتایج دقیق‌تری به‌دست خواهد آمد. ۵-۲-۲ حذف ناهنجاری‌های غیرعادی علاوه بر اشتباهات انسانی برخی ناهنجاری‌های آماری نتیجه عوامل دیگری مثل وقوع سیلاب در اطراف چاه و سایر پدیده‌های تاثیر گذار موصعی می‌باشد که لازم است این ناهنجاری‌های آماری از محجموع اندازهگیری‌ها حذف و در صورت امکان طبق آنجه در بالا گفته شد. ترمیم شوند. ضمن این که ممکن است. روند تغییرات یک چاه مشاهده‌ای با تغییرات سطح آب چاه‌های مشاهده‌ای مجاورش دارای تفاوت بارزی باشد (که این رزیم تغییرات متفاوت. نشان می‌دهد چاه مورد -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوازدهم - نهیه آینمود معرف سری‌های زمانی ۳۴ ۱۳۱ زمین آماری و سامانه‌های اطلاعات جغرافیایی روش‌های میان‌یابی در حال جایگزین شدن روش پلی‌گون تیسن است. البته این روش هنوز در مواقعی که تعداد چاه‌های مشاهده‌ای یا پیزومترها محدود است همجنان کاربرد وسیعی دارد. ۳-۲- تهیه نقشه شبکه تیسن چاه‌های مشاهده‌ای با پیزومترها پس از تعیین حدود آبخوان (براساس آنجه در فصل ۱۱ بیان شد) و با مشخص شدن تعداد چاه‌های مشاهده‌ای (برای آبخوان آزاد) یا پیزومترها (برای آبخوان تحت فشار) که در محدوده آبخوان قرار می‌گیرند. نقشه‌ای براساس روش تیسن" تهیه می‌شود. روش تیسن به این ترتیب است که چاه‌های مشاهده‌ای را طوری به یکدیگر مرتبط می‌کنند تا از ارتباط آن‌ها تعدادی مثلث. در حد امکان متساوی‌الاضلاع ایجاد شود. با رسم عمود منصف‌های اضلاع این مثلث‌ها چند ضلعی با پلی گون‌هایی به‌دست می‌آید. هر چندضلعی, یک چاه مشاهده‌ای را در بر می‌گیرد و فرض بر این است که سطح هر موارد زیر باید در رسم شبکه تیسن رعایت شود: - عمود منصف اضلاع مثلث باید به دقت رسم شود به‌طوری که پس از ایجاد پلی‌گون‌ها از هر راس یک پلی‌گون. - در چندضلعی‌هایی که به حدود آبخوان نزدیک هستند. بخشی از پلی‌گون که داخل آبخوان واقع شده است. به‌حساب می‌آید. به عبارت دیگرء حدود آبخوان به عنوان یک ضلع پلی‌گون محسوب می‌شود. - چاه‌های واقع در دو طرف یک رودخانه نباید به یکدیگر وصل شوند زیرا معمولا سطح آب زیرزمینی در قعر رودخانه بالاتر از طرفین بوده و سطح آب هر چاه نماینده سمت خود است. بنابراین» رودخانه نیز مانند مرز عمل می‌کند و پلی‌گون‌های دو طرف آن مجزا از هم هستند. انجام این کار در مورد خشک‌رودها (مسیل‌ها) ضرورت ندارد. - چنانجه. یک تیه از جنس مواد ناتراوا در وسط دشت وجود داشته باشد. اطراف آن حالت مرز را دارد ولی اگر جنس تپه نفوذپذیر بوده و تقریبا خصوصیات هیدروژئولوزیکی آبخوان با آن قابل تطبیق باشد. جزیی از گستره آبخوان تلقی شده و پلی‌گون‌بندی بدون در نظر گرفتن تپه صورت می‌گیرد. - درصورتی که وجود گسل شرایط هیدروژئولوژیکی را در دو طرف آن تغییر داده باشد. گسل مانند مرز آبخوان عمل می‌کند و پلی‌گون‌ها برای دو طرف مجزا از هم تهیه می‌شود. 40 1۳1960 -| -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۲۳ ۳/۴ دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زیرزمینی - در حال حاضرء با توسعه سامانه‌های اطلاعات جغرافیایی و کاربرد وسیع آن در مطالعات منابع آب و هیدرولوژی,» پلی‌گون‌بندی تیسن و تهیه هیدروگراف معرف به‌سادگی در این سامانه‌ها صورت می‌گیرد. ۴-۲- محاسبه و رسم آبنمود معرف سطح آب آبخوان در هر ماه باید ارتفاع سطح آب تمام چاه‌ها در یک روز معین و ترجیحا پانزدهم ماه که تقریبا متود. ط ارتفاع سطح آب زیرزمینی هر ماه است. انتخاب شود. مقدار ارتفاع سطح آب روز پانزدهم ماه هر چاه از روی آبنمود آن خوانده می‌شود. مساحت چندضلعی‌های دربرگیرنده چاه‌ها نیز باید اندازه‌گیری (پلانیمتری) شود. به‌طوری که از جمع مساحت مجموع چندضلعی‌هاء مساحت کل آبخوان به‌دست می‌آید. در تعیین مساحت پلی‌گون‌ها نیز می‌توان از سامانه‌های اطلاعات جغرافیایی بهره جست. چنانجه. تعداد پلی گون‌ها برابر ‏ و مساحت آن‌ها به ترتیب ,2,8 تا و2 و مساحت کل آبخوان ۵ باشد. بین آن‌ها رابطه زیر برقرار است. (۱-۱۳۲) + ...+ 83+ د2+ 22*3 همچنین, اگر ارتفاع سطح آب چاه‌های واقع در پلی‌گون برای هر ماه به ترتیب ,۳.۳۲,۳ تا م۵ و میانگین آن‌ها یعنی متوسط ارتفاع سطح آب آبخوان با ۳ نشان داده شود. مقدار پم (میانگین ارتفاع سطح آب آبخوان) برای هر ماه از رابطه ۲-۱۲ محاسبه می‌شود. (۲- ۱۲) ( م۳ ,)۳۰ (۹2 ۳ 2) ۳ (ش ۵ - رب ۵ که در آن: ۵ مساحت کل آبخوان پس از به‌دست آوردن میانگین ارتفاع سطح آب آبخوان برای ماه‌های مختلف در طول مدت سال‌های دارای آمار سطح آب چنانچه روی یک محور مختصات که محور افقی آن زمان برحسب ماه و محور عمودی آن ارتفاع سطح آب با مقیاس مناسب برحسب متر باشد. مقادیر متوسط ارتفاع سطح آب زیرزمینی (1]) ماه‌های مختلف آورده شود. تیدادی نقطه به‌دست می‌آید. از اتصال این نقاط هیدروگراف یا آبنمود معرف تغییرات ارتفاع سطح آب آبخوان به‌دست می‌آید. براساس آنچه گفته شد. مراحل تهیه آبنمود معرف تغییرات سطح آب زیرزمینی به‌صورت خلاصه به شرح زیر است. - بررسی هیدروگراف هر یک از چاه‌های مشاهده‌ای - رفع خلاهای آماری موجود و تکمیل آن برای دوره زمانی مورد نظر - رفع آنومالی‌ها و ناهماهنگی‌های ناشی از اثرات عوامل و خطاهای مختلف در مراحل برداشت. انتقال و ثبت داده‌ها -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوازدهم - نهیه آبنمود معرف سری‌های زمانی ۳۴( ۱۳۳ - مشخص کردن محل چاه‌های مشاهده‌ای مورد نظر روی نقشه - پلی‌گون‌بندی و مساحی آن‌ها - استخراج ارتفاع سطح آب یا عمق سطح آب چاه‌ها برای زمان مورد نظر (پانزدهم هر ماه) - انجام محاسبات آبنمود معرف کامپیوتری انجام پذیرد. رسم هیدروگراف با استفاده از یک برنامه ساده کامپیوتری و یا انجام محاسبات مستقیم از طریق تعریف روابط در صفحه گسترده‌هایی مانند اکسل (۲2۵[1]) به راحتی میسر است. در این شرایط حتی می‌توان فقط به ورود داده‌های مربوط به عمق آب زیرزمینی چاه‌ها اکتفا کرد. خروجی به‌صورت جدول ارتفاع متوسط سطح آب ماهانه و نمودار مربوط است که نمونه کوچک آن برای آبخوان دشت سدیج که یک دشت کوچک در ساحل‌خلیج فارس می‌باشد در شکل (۱-۱۳۲) ارائه شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۴ ۳۴ دستورالعمل رفتارسنحجی کمی آب‌های زبر ۱ 1 ی : ۱ سٍ ۳ ‌ دم هم ل رس 1 ۳ ۶ اس ج جرا و سرا / دی ۳ ۳ الیت ۳ و۶ رم ۱ : اه 3 رل ص ۲ ۳ ۱ اه یی هم ار از و کو مرجم ۲۶ ۳ ۰ ۱ ]0 ۵8 / ۲ ۳۰ 9 ۴ ۱ ره ۱ 1 بت ی 0 ۹ ل ‌‌» 7 ۰1 ۹ ۱۲ 8 ۹ ی ۱ 2 ۹ ۱۱ ٩ - ۱‏ ها ۹ ۱۲ ۰ ۸ ۹1 هه هه ۱ چس ی جک 6 1 یه و۱۹ : ۶ : 5 تچ ۷ ۱ 4 کم 9 21 شش ۱ ا گهم ۳-۵ در ی ۱ مسر 4 : ۲۳ : ۹۵ سمل 1 ۰ ۲ 7 ۹ 3 8 بچهسه ‌ا + ٍ ۱ سک + ۷ ۷ ۹ از رح سر کت بر اوآ هچ چ. ی اک سس : ,۱۵ / ۱ ۳ ۸ نس ۱ 3 ۰ ۱ ۶ ٍ ۱ 0 َ 1 ۶۱۱۵ ۹ / ی ی : ۹ گر 2۵ + > سنا س ی -_ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوازدهم - نهیه آبنمود معرف سری‌های زمانی ۳۳/۴ ۳۵ مهم‌ترین مرحله کار استخراج ارقام سطح آب برای لحظه زمانی مورد نظر از هیدروگراف تک تک چاه‌ها است. این مرحله کار به‌صورت دستی, زمان‌بر و همراه با خطا بوده ولی برنامه‌های کامپیوتری این کار را به بهترین شکل انجام می‌دهند. نمونه چنین برنامه‌ای در نرم‌افزار آب زیرزمینی تحت ویندوز با عنوان "0۷۷۷۷" در بخش هیدروگراف برنامه گنجانیده شده است. در این برنامه. می‌توان با تعیین زمان مورد نظر داده‌ها را برای همان لحظه زمانی از هیدروگراف چاه‌های مشاهده‌ای استخراج و در تهیه و ترسیم آبنمود معرف استفاده کرد. ۷شامل نقشه تیسن, اطلاعات ورودی (جدول (۱-۱۲) مشخصات چاه‌های مشاهده‌ای و مساحت پلی‌گون‌ها. جدول (۲-۱۲) نتایج اندازه گیری عمق سطح آب زیرزمینی چاه‌های مشاهده‌ای)» اطلاعات خروجی (جدول (۲-۱۲) ارتفاع آب زیرزمینی چاه‌ها که از تفاضل عمق سطح آب از ارتفاع نقطه نشانه به دست آمده» جدول (۴-۱۲) حاصل‌ضرب ارتفاع آب چاه‌ها در مساحت چندضلعی‌هاء جمع آن‌ها و ارقام حاصل شده برای رسم آبنمود معرف) و هیدروگراف معرف رسم شده جدول ۱-۱۲- مشخصات چاه‌های مشاهده‌ای و مساحت پلی‌گون‌های آبخوان سدیج مشخصات چاه‌های مشا هده‌ای سا مس سس دا خسف ی جدول ۲-۱۲- اندازه گیری سطح آب زبرزمینی چاه‌های مشاهده‌ای دشت سدیج در سال آبی ۱۳۷۷-۷۸ داده‌های ورودی عمق آب زیرزمینی (متر) ۱۳۹۷۷ ۱۳۷۸ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۶ ۳/۴ دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زیرزمینی جدول ۳-۱۲- ارتفاع آب زیرزمینی چاه‌های مشاهده‌ای دشت سدیج از سطح دریا داده‌های محاسباتی (خروجی) ارتفاع آب زیرزمینی (نسبت به سطح دریا) اردببهشت | خرداد -------- صفحهٔ بعد -------- 3 5 ِ : ۹ ۰ 5 9 ا 1 گ اه ۸اه ۶۳۵۸ ۳۰/۴ ۱۹۱۳۲۷ ۳۵۸ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۱۳ فقش عوامل موثر بر آبخوان -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سیزدهم - نقش عوامل موثر بر آبخوان ۳/۴ ۴ ۱-۳ کلیات واکنش آبخوان‌ها در برابر عوامل مختلف تاثیرگذار بر تغذیه و تخلیه در نهایت به‌صورت تغییرات و نوسانات سطح آب زیرزمینی تظاهر می‌کند. عوامل تاثیرگذار می‌تواند ناشی از اثر پدیده‌های طبیعی و با نتیجه دخالت انسانی (عوامل مصنوعی) باشد. نوسانات سطح آب زیرزمینی که حاصل تاثیر این عوامل است. می‌تواند به‌صورت منظم یا غیرمنظم» شدید یا خفیف و در دوره‌های کوتاه یا بلندمدت بروز نماید. آبخوان‌ها معمولا دارای نوسانات نسبتا منظم فصلی, ناشی از دوره مرطوب (تغذیه) و دوره خشک (تخلیه) در طول یک‌سال بوده و دامنه نوسانات به نسبت بین میزان تغذیه و تخلیه بستگی دارد. تغییرات طولانی‌مدت نوسانات سطح آب آبخوان‌هاء حاصل از سال‌های متناوب خشک و تر (که در آن‌ها مقدار بارندگی از حد متوسط کم‌تر یا بیش‌تر است) بوده و دامنه تغییرات به مقدار عوامل تغذیه و تخلیه سال‌های مختلف بستگی دارد که معمولا حالت نامنظمی را داراست. در آبخوان‌هایی که میزان تغذیه برای سال‌های متمادی کم‌تر از مقدار برداشت و تخلیه است. نوسانات سطح آب زیرزمینی با یک حالت نزولی مداوم همراه می‌باشد. تغییرات کوتاه مدت. حاصل اثرات موضعی عوامل تخلیه مثل پمپاز شدید یا تغذیه سریع (مانند اثر سیلاب‌ها) است که به‌صورت نوسانات نامنظم روزانه پا هفتگی خودنمایی می‌کند. علاوه بر عوامل خارجی. خصوصیات درونی سامانه آب زیرزمینی نیز در رفتار آبخوان موثر خواهد بود. آبخوان‌های با گسترش و ضخامت کم یا با ضریب ذخیره و هدایت هیدرولیکی ناچیز نسبت به آبخوان‌های با حجم ذخیره زیاد با ضرایب هیدرودینامیکی مناسب در برابر عوامل تغذیه یا تخلیه یکسان واکنش شدیدتری را به‌صورت نوسانات سطح آب در بخشی از آبخوان که سطح آب زیرزمینی به سطح زمین نزدیک است به دلیل تبخیر و زهکشی مداوم از آب زیرزمینی دامنه نوسانات سطح آب نسبت به نواحی که سطح آب زیرزمینی عمیق‌تر است. کم‌تر می‌باشد. عوامسل خارجی موثر بر رفتار آبخوان در دو گروه طبیعی و مصنوعی در زیر شرح داده می‌شود. ۲-۳- عوامل طبیعی موثر بر آبخوان عمده‌ترین عوامل طبیعی تاثیرگذار بر آبخوان‌هاء عامل اقلیمی است. هر چند موارد دیگری مثل توپوگرافی. جنس و ساختمان زمین. خاک و پوشش گیاهی آن و غیره نیز تا حدودی می‌توانند تاثیرگذار باشند. تاثیر برخی عوامل بارز طبیعی پر آبخوان‌ها در جدول (۱- ۱۳) مورد بررسی قرار گرفته است. -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۳ ۱-۲-۳ عوامل اقلب به‌صورتی اثر خود را نشا حوضه ۱-۱-۲-۳ بارش مهم‌ترین عامل تغدی ۲-۱-۲-۳ تبخیر و تبخیر و تعرق از عوا ۵/۴ می جدول ۱-۳- بررسی تاثیر 3 منطقه با زهکشی خوب (توپوگرافی نطقه با زهکشی ضعیف (دشت » ابخوان‌هاء بارش است و حتی نوسان آکندگی زمان بارش شکل بارندگ ت بارندگی تغذیه آبخوان نیز افزوده : با تغذیه آبخوان را کاهش داده و ور عرق مل اقلیم است که برعکس بارش با . است. امکان تغذیه آبخوان از بارش ۹۳/۰ دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زیرزمینی بوامل بارز طبیعی بر آبخوان‌ها وضعیت عمومی و مشخصات نوسانات سطح آب زبرزمینی بالاآمدگی سطح آب زیرزمینی عمدتا در طول بارندگی است. بالاآمدگی سطح آب زیرزمینی عمدتا در فصل زمستان است. بالاآمدگی در فصل بهار کاملا مشخص است و تا فصل پاییز متوقف می‌شود. در دما و بارندگی تغییر می‌یابد. نوسانات سطح آب‌زیرزمینی اندک است. چون سطح آب زیرزمینی در عمق بیش‌تری نسبت به منطقه ۱ قرار گرفته. دامنه نوسانات سطح آب زیرزمینی مشخص و نسبتا زیاد است. تبخیر و تعرق عامل اصلی نوسانات سطح آب زیرزمینی است. در برخی آبخوان‌ها افت سطح آب زیرزمینی تداوم دارد. رواناب زیاد و نفوذ به آب زیرزمینی کم است. دامنه نوسانات سطح آب همگن و رواناب و نفوذ به آب زیرزمینی متوسط. دامنه نوسانات سطح آب زیرزمینی از منطقه ۱ کم‌تر و از منطقه ۲ بیش‌تر است. رواناب کم نفوذ به آب زیرزمینی زیادتر. عمق سطح آب زیرزمینی پایین و تبخیر از بارندگی زیاد است. شوری آب زیرزمینی همگن و در مقایسه با مناطق ۱و۲ بیش‌تر می‌باشد. دامنه نوسانات سطح آب نسبتا زیاد بوده به نسبت بین تغذیه و برداشت بستگی داردء تبخیر و تعرق از آب زیرزمینی ناچیز است. دامنه نوسانات سطح آب زیرزمینی بیش‌تر از منطقه ۳ و کم‌تر از منطقه ۱ بوده. زهکشی بر تبخیر و تعرق غلبه دارد. دامنه نوسانات سطح آب زیرزمینی اندک است. تبخیر و تعرق بر زهکشی غلبه دارد. » شدت و تداوم آن اثرات متفاوتی بر تغذیه آبخوان‌ها شده و به دنبال آن سطح آب زیرزمینی بالا می‌آید. بارندگی با . رودخانه‌ها را افزایش می‌دهد. میزان تغذیه آبخوان نسبت عکس دارد یعنی در مناطقی که کاهش می‌یابد. تبخیر و تعرق, خود به میزان دماء رطوبت و -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سیزدهم - نقش عوامل موثر ب رآیخوان ۳/۴ ۳۳ باد بستگی دارد. دمای زیاد موجب افزایش تبخیر از باران و کاهش نفوذ می‌شود و برعکس دمای کم با کاهش تبخیر. در مناطق با رطوبت بالا که معمولا مقدار بارش بیش از تبخیر و تعرق است. دامنه نوسانات سطح آب زیرزمینی اندک است ولی در مناطق با رطوبت کم‌تر که تبخیر و تعرق افزایش می‌یابد. دامنه نوسانات زیاد و مشخص‌تر خواهد بود. شدت جریان باد ضمن این‌که سبب افزایش تبخیر و تعرق از خاک مرطوب (حاصل از بارش) و در بخشی از آبخوان که سطح آب زیرزمینی به سطح زمین نزدیک است. می‌شود. با کاستن ناگهانی فشار هوا در داخل چاه‌ها موجب بالا آمدن سریع سطح آب شده که بعد از توقف باد دوباره سطح آب چاه به حالت اولیه برمی‌گردد. ۳-۱-۲-۳ فشار اتمسفر تغییرات فشار اتمسفر بر آبخوان‌های آزاد تاثیری ندارد ولی در چاه‌هایی که به‌صورت کامل در آبخوان تحت فشار حفر شده‌اند. نوسانات قابل توجهی ایجاد می‌کند. بین فشار اتمسفر و ارتفاع سطح آب این چاه‌ها رابطه معکوس برقرار است به این معنی که اضافه شدن فشار اتمسفر موجب پایین رفتن سطح پیزومتری می‌شود. ۳-۲-۳ جریان‌های سطحی جریان‌های سطحی ضمن این‌که موجب تغذیه آبخوان‌ها می‌شوند. در برخی قسمت‌ها خود از آبخوان‌ها منشا می گیرند. به‌طور کلی در بیش‌تر مواقع تبادل آب بین رودخانه و آبخوان وجود دارد. عموما آبدهی پایه رودخانه‌ها را آب چشمه‌هایی که منشا آن‌ها مخازن آب در سازندهای سخت ارتفاعات است. تشکیل می‌دهد. رودخانه در نواحی بادزن‌های آبرفتی (مخروطافکنه‌ها) و ابتدای دشت معمولا تغذیه کننده آبخوان آبرفتی بوده و در انتهای دشت می‌تواند نقش زهکشی از آبخوان را داشته باشد. عواملی موجب تغییر در این دو نقش می‌شود. نوسانات سطح آب زیرزمینی از جمله این عوامل است. در زمان بالا بودن سطح آب آبخوان. بر طول زهکشی اضافه شده و زمان پایین رفتن سطح آب زیرزمینی بر طول ناحیه تغذیه آبخوان از رودخانه افزوده می‌شود. اثر بالا یا پایین بودن سطح آب در رودخانه. عکس حالت مذکور است. به‌عنوان مثال: در زمان سیلابی که سطح آب در رودخانه به‌صورت غیرعادی بالا می‌آید بر طول ناحیه تغدیه کننده رودخانه افزوده شده و به‌طور کلی در بیش‌تر شدن میزان تغذیه آبخوان از رودخانه تاثیر می‌گذارد. افشت موضعی سطح آب زیرزمینی حاصل از پمپاژ شدید چاه‌های نزدیک رودخانه نیز شیب هیدرولیکی بین سطح آب رودخانه و آبخوان را افزایش داده موجب تغذیه بیش‌تر آبخوان می‌شود. ۳-۲-۳ زمین‌شناسی میزان نفوذ و سرعت حرکت آب درون آبخوان‌ها و نوسانات دوره‌ای آن‌ها به نوع و تخلخل موثر سنگ تشکیل‌دهنده آبخوان بستگی دارد. از نظر تاثیر نوع سنگ‌های بلورین» آتشفشانی کربناته. نهشته‌های یخچالی, آبرفت و غیره تفاوت‌های -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۴ ۳۴ دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زیرزمینی بارزی در میزان نفوذ به آبخوان و نوسانات سطح آب دوره‌ای برحسب مقدار تغذیه دارند. ضمن این که درز و شکاف‌ها در سازندهای سخت و دانه‌بندی ابرفت نیز در میزان نفوذ به ابخوان, موثر می‌باشد. ۴-۲-۱۳ توپوگرافی سطح آب زیرزمینی در مناطق با توپوگرافی پرشیب (کوهستانی) و با زهکشی خوب بیش از مناطق کم‌شیب است. ۵-۲-۳ خاک و پوشش گیاهی نوع و ضخامت خاک سطحی و چگونگی پوشش گیاهی آن بر تغذیه آبخوان و شرایط رطوبتی در خاک و هوا اثرات ۶-۲-۳- تبخیر و تعرق از آبخوان تبخیر و تعرق در بخش‌هایی از آبخوان که سطح آب زیرزمینی به سطح زمین نزدیک است. باعث خروج مقداری از نواحی که سطح آب زیرزمینی به سطح زمین نزدیک است (عمق سطح آب کم‌تر از ۳ متر)» تبخیر و تعرق از آبخوان زیاد بوده ولی به علت گنجایش کم آبخوان برای دریافت تغذیه (و این‌که هر تغذیه سریعا به تبخیر و تعرق و زهاب تبدیل می‌شود) نوسانات سطح آب زیرزمینی زیاد نیست. ۷-۲-۳ زمین لرزه مهم‌ترین اثرات زلزله, عبارت از نوسانات نامنظم سطح آب چاه‌ها تغییر در آبدهی چشمه‌ها و تا حدودی قنات‌هاء پیدایش چشمه‌های جدید و خروج آب و گل از زمین است. حرکات ناشی از زلزله در چاه‌های حفر شده در درون عبور امواج زلزله بوده و اثرات آن حتی گاهی تا یک ساعت پس از وقوع زلزله مشاهده می‌شود. ۸-۲-۳- جزر و مد جزر و مد دریاها و اقیانوس‌ها موجب ایجاد نوسان‌های سینوسی در سطح آب زیرزمینی آبخوان‌های ساحلی شده و با دور شدن از ساحل از تاتیر جزر و مد کاسته می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سیزدهم - نقش عوامل موثر بر آبخوان ۱۳/۴ ۱۳۵ ۳-۳ عوامل مصنوعی موثر بر آبخوان این عوامل حاصل دخالت انسان بوده که عمده آن اثرات بهره‌برداری از آبخوان‌ها و مصرف آب می‌باشد. ۱-۳-۳ برداشت و تخلیه از آبخوان‌ها مهم‌ترین عامل تخلیه از آبخوان‌ها که تاثیر آن در پایین رفتن سطح آب زیرزمینی نمایان می‌شود. برداشت و تخلیه توسط قنات. جچشمه و به‌ویژه چاه است. آبخوان‌هایی که در سطح وسیعی مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرند. دامنه نوسانات شدیدتری را بین زمان پمپاژ چاه‌ها و قطع آن که هم‌زمان با فصل بارندگی است. خواهند داشت. تداوم پمپاژ و برداشست زیادء باعث پیدایش روند نزولی (افت) سطح آب زیرزمینی در آبخوان‌ها می‌شود. ۲-۳-۳ چگونگی مصرف آب (تغذبه حاصل از آبیاری. فاضلاب شهری و پساب صنعتی) نوع و چگونگی مصارف آب. برعکس بهره‌برداری در تغذیه آبخوان‌ها موثر است. نوع مصرف شامل شرب. صنعت و کشاورزی. چگونگی دفع پساب‌ها و شبوه آبیاری. تفاوت‌هایی در میزان تغدیه آبخوان‌ها و افزایش سطح آب آن‌ها دارد. در نواحی که شهرسازی در سطح وسیعی افزایش می‌یابد و به‌خصوص اگر دفع پساب و آب مصرفی از طریق چاه‌های جذبی صورت بگیرد. موجب بالا آمدن سطح آب زیرزمینی آبخوان به‌صورت نقطه‌ای (محلی) شده و برخی مواقع مشکلاتی را از این نظر به‌وجود می‌آورد. ۳-۳-۳ احداث بندها و سدها آب آبخوان می‌شود. دامنه نوسانات به شکل استفاده از جریان تنظیم شده بستگی دارد که از نظر زمانی و مکانی, نوسانات ۴-۳-۴۳ اجرای پروژه‌های تغذیه مصنوعی اجرای پروژه‌های تغذیه مصنوعی به‌صورت نقطه‌ای در بالا آمدن سطح آب زیرزمینی مور می‌باشد. دامنه نوسانات در منطقه تغذیه به میزان حجم تغذیه مصنوعی و خصوصیات هیدرودینامیک آبخوان بستگی دارد. ۵-۳-۳ دریاچه‌ها و مخازن مصنوعی احدات دریاچه یا مخازن ذخیره آب در محدوده آبخوان‌هاء باعث افزایش تغذیه نقطه‌ای آبخوان شده و اثراتی مشابه با پروژه‌های تغدیه مصنوعی بر آبخوان دارد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۳ ۳۴ دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زیرزمینی ۶-۳-۳ اجرای طرح‌های شبکه زهکشی مصنوعی آبخوان‌ها خاصیت قابلیت ارتجاع آبخوان‌های تحت فشارء باعث می‌شود که در صورت تغییر در بار" روی آن‌هاء تغییراتی نیز در سطح پیزومتری ابخوان مشاهده شود. افزایش بار»ء موجب فشرده شدن آبخوان و افزایش فشار پیزومتری می‌شود. ۴-۳- عوامل اختصاصی موثر بر آبخوان‌های کارستی علاوه بر آنچه گفته شد. عوامل دیگری به‌خصوص بر آبخوان‌های کارستی و به‌ویژه در مورد انحلال سنگ‌ها موثر است. ۱-۴-۳ دمای محیط دمای محیط. عامل مهمی در انحلال سنگ‌های آهکی بوده و میزان انحلال با دما نسبت عکس دارد. براساس نظر 0 .00 یک لیتر آب با دمای صفر درجه سانتی گراد می‌تواند ۴ تا ۵ برابر آب با دمای ۳۰ درجه سانتی‌گراد و ۶ برابر آب با دمای ۴۰ درجه سانتی گراد. سنگ آهک را در خود حل کند. در ضمن, نتایج مشابهی نیز به وسیله ۲0۲۳۵۱ .۸ (۱۹۵۹) به دست آمده است. نامبرده بعد از بررسی‌های مفصل نتیجه‌گیری کرد که فرآیند کارستی شدن در شرایط آب و هوای سرد با بارش غالبا به صورت برف سریع‌تر از مناطقی است که دارای آب و هوای گرم می‌باشد. به‌طوری که نرخ فرسایش اعم از مکانیکی و شیمیایی در کوه‌های کم ارتفاع با بارش ۱۶۰۰ تا ۱۶۰۰ میلی‌متر و در شرایط آب و هوای سرد برابر ۱۶۰ میلی‌متر در ۱۰۰۶ سال است و در همین مدت و در شرایط آب و هوای گرم این میزان ۱۰ برابر کم‌تر و فقط ۱۶ میلی‌متر است. در مناطق هموار با بارش ۳۰۰ تا ۳۵۰ میلی‌متر و آب و هوای سرد میزان فرسایش ۴۰ میلی‌متر در ۱۰۰۰ سال است و در رژیم آب و هوایی گرم این میزان فقط ۴ میلی‌متر در ۱۰۰۰ سال می‌باشد. بنابراین» بارش زیاد و دمای کم در قابلیت انحلال سنگ‌ها به صورت زیر موثر خواهد بود. - انحلال سنگ را نسبت به هوازدگی و خورندگی حساس‌تر می‌سازد. - تسهیلاتی را در فعالیت و تکثیر باکتری‌ها برای تجزیه کربوهیدرات و کربیدها فراهم می‌آورد و کمیت‌های زیادی از گاز کربنیک و انواع اسیدها را در آب تولید می‌کند. - تسریع انتشار و انحلال [۵] [- 8 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سیزدهم - نفش عوامل موثر بر آبخوان ۱۳/۴( ۱۳۷ ۲-۴-۳ غلظت دی اکسید کربن (,۲0) عامل اصلی انحلال‌پذیری کربنات کلسیم در آب. اسید کربنیک براساس رابطه زیر است. (۱-۱۳) 211۳0 + "۲8ج ,6و1 + ,۲۵۲0 این واکنش دو طرفه بوده و انحلال‌پذیری سنگ آهک به غلظت ,11,۳0 بستگی دارد که خود نیز به غلظت دی‌اکسید کربن (,0)) در آب وابسته است. غنی شدن آب از ,۰2۳0 مستقیما روی سطح زمین و در افق خاک اتفاق می‌افتد. دی‌اکسید کربن در طی مراحل اکسایش موادآلی. با کمک میکروار گانیسم‌ها و توسط تنفس ریشه گیاهان تولید می‌شود. فرآیند انحلال کلسیت مستلزم مراحل متوالی زیر است. - هیدراتاسیون ,۳0 محلول در آب و تشکیل اسید کربنیک طبیعی - انتقال اسید کربنیک به لایه مرزی و تفکیک یونی آن به شکل یون بی‌کربنات و یون هیدروژن - انتقال یون هیدروژن به سطح جامدی که آن را جذب کند. - واکنش یون هیدروژن با یون کربنات روی سطح بلور به شکل یون بی‌کربناتی که داخل لایه مرزی جای می گیرد. - انتشار بون بی‌کربنات با عبور از لایه مرزی به محلول اصلی - آزاد شدن یون کلسیم از سطح جامد - انتشار یون کلسیم با عبور از لایه مرزی به محلول اصلی واکنش‌های شیمیایی در سطح سنگ‌های کربناته پیچیده است. ابتدا بون هیدروژن باید جذب شود آن‌گاه در سطح بلور باید حرکت کرده و به نقطه‌ای برسد که با یون +20 واکنش انجام داده و به شکل یون ۲1۳0۳ دراید. یون بی‌کربنات به علت پدیده انتشار باید از سطح بلور به داخل محلول رها شود. نبودن یون بی‌کربنات. به عدم تعادل بار الکتریکی محلی و در نتیجه آزاد شدن یون 2۵*۶ به داخل محلول منجر می‌شود. این فرآیند شیمیایی می‌تواند در هر مرحله‌ای به پایان برسد و بنابراین نهایت ادامه آن فرآیند انحلال است [۵]. ۳-۳-۳ نوع و حالت جریان تشکیل مغاره‌ها و مجاری زیرزمینی نتبحجه مستقیم انحلال شیمیایی است که در مرحله معینی این پدیده می‌تواند توسط عمل فرسایشی آب نیز تشدید شود. چنانچه سرعت آب افزایش یابد. کمیت ماده حل شده نیز فزونی خواهد یافت. طبق تجربیات 5۷/۵۵۲ .۳ .[ و۷۷/](16 .۷۷.3 (1977 ۷۷/۳11۵) ۰ اگر عدد رینولدز از ۲۵۰ به ۲۵۰۰۰ افزایش یابد نرخ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ ۳/۴ دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زیرزمینی جریان متلاطم کاملا توسعه یافته در سطح یک صفحه چرخان با عدد رینولدز حدود ۵۰۰۰۰ ظاهر می‌شود. به هرصورت واضح نیست که افزایش نرخ انحلال در آغاز تلاطم رخ دهد. گرچه افزایش سرعت آب و جریان متلاطم باعث افزایش فرآیند انحلال می‌شود. اما به نظرمی‌رسد که تغییر جریان از ورقه‌ای به متلاطم عامل اصلی بزرگ شدن مغاره‌هاست [۵]. ۴-۴-۳ - درجه خلوص سنگ باعث کاهش میزان و سرعت انحلال می‌شود. به عنوان مثال: سنگ آهک سازند سروک نسبت به سنگ آهک سازند آسماری از درجه خلوص بیش تری برخوردار است و همین موضوع باعث شده که در شرایط مساوی, پدیده کارست در سنگ آهک سازند سروک نسبت به سازند آسماری پیشرفت بیش‌تری داشته باشد. ۵-۴-۳ زمین ساخت (تکتونیک) حرکات زمین‌ساختی و عملکرد گسل‌های فعال, با زمین‌لرزه و زمین‌لغزش‌هایی همراه است که می‌تواند در رفتار آبخوان موثر باشد. چه بسا زمین لغزه‌ها و زمین لرزه‌هایی باعث تغییر رفتار آبخوان‌های کارستی از جمله تغییر جهمت جریان, خشک شدن با ظهور چشمه. افزایش درزها و شکستگی‌ها و نهایتا افزایش پدیده انحلال شوند. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۱۳ آبخوان -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهاردهم - نفسیر نتایج و پیش‌بینی وضعیت آینده آیخوان ‎٩۳/۰۵/۰۴‏ ۵ ۱-۴- کلیات معمولا پیش‌بینی فرآیندهای هیدرولوژیکی براساس بررسی آماری نتایج ایستگاه‌های سنجش صورت می‌گیرد. به این ترتیب که اطلاعات به‌دست آمده. مورد تحلیل واقع شده و با استفاده از روش‌های مختلف تجربی و روابط مدون روند تغییرات برای آینده برآورد و پیش‌بینی می‌شود. نظر به این که عوامل اقلیمی مانند بارش از پدیده‌هایی هستند که عمدتا بهره‌برداری از آبخوان‌ها در تغییرات وضعیت آب زیرزمینی بسیار موثر می‌باشد. به‌هرحال نهایتا نتایج کلیه عوامل موثر بر رفتارسنجی کمی آب‌های زیرزمینی به‌صورت نوسانات سطح آب زیرزمینی و تغییرات آبدهی منابع ظهور می‌کند. نتایج حاصله هنگامی برای پیش‌بینی وضعیت آینده آبخوان‌ها دقت لازم را دارد که براساس مدیریتی صحیح اندازه گیری‌های شبکه‌های رفتارسنجی کمی آب زیرزمینی با دقت کافی و رعایت نظم در فواصل زمانی تداوم داشته باشد. مشخص است. هرچه اطلاعات برای زمان طولانی‌تری موجود باشد نتایج بررسی آن‌ها برای تعیین وضعیت آبخوان ۲-۴- تفسیر نتایج و پیش‌بینی وضعیت آبنده آبخوان آبرفتی با استفاده از نتایج واکنشی که آبخوان‌های آبرفتی نسبت به عوامل تغذیه و تخلیه به‌صورت نوسانات سطح آب زیرزمینی و تغییر در آبدهی‌ها نشان می‌دهند و همچنین با برقراری بیلان آب زیرزمینی و تهیه مدل ریاضی براساس این نتایج می‌توان وضعیت آینده آبخوان را پیش‌بینی کرد. ۱-۲-۴ بررسی تغییرات آبنمود معرف سطح آب واکنش اصلی آبخوان نسبت به آثار عوامل مختلف تغذیه و تخلیه در تغییرات سطح آب زیرزمینی آن نمایان می‌شود. بنابراین با تحلیل آبنمود معرف تغییرات سطح آب زیرزمینی یک آبخوان می‌توان وضعیت پتانسیل آن را برآورد کرد. هرچه اطلاعات اندازه گیری سطح آب زیرزمینی به‌صورت منظم برای زمانی طولانی شامل دوره‌های مختلف خشک و مرطوب بیش‌تر باشد. آبنمود به‌دست آمده قابلیت استفاده بیش‌تری را دارد. با استفاده از آبنمود معرف تغییرات سطح آب زیرزمینی از دو روش می‌توان وضعیت آبخوان را بررسی و پیش‌بینی کرد. ۱-۱-۳-۴ همبستگی بین نوسانات سطح آب و بارش در زمان‌های مختلف نیز آورده شود. بدون در نظر گرفتن سایر عوامل در اکشر مواقع می‌توان بین نوسانات سطح آب -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۲ ۳/۴ دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زیرزمینی زیرزمینی و تغییرات بارندگی همبستگی قابل قبول به‌دست آورد. در این حالت با توجه به مقایسه نوسانات سطح آب زیرزمینی نسبت به بارندگی‌های مختلف گذشته آبخوان می‌توان وضعیت تغییرات آینده آن را در برابر احتمال وقوع بارش‌های متفاوت و سال‌های ترسالی و خشکسالی پیش‌بینی کرد. ۳-۱-۳-۳ روندیابی تغییرات ار تفاع متوسط سطح آب زیرزمینی ابنمود (هیدورگراف) معرف درازمدت آبخوان گویای واکنش آبخوان نسبت به تغییرات تغذیه و تخلیه در سال‌های خشک و مرطوب است. آبنمودی که روند تغییرات ارتفاع متوسط سطح آب را در طولانی مدت متعادل نشان دهد. عموما مشخص‌کننده پتانسیل آبخوان بوده و امکان توسعه بهره‌برداری از آن قابل پیش‌بینی است. چنانچه تغییرات ارتفاع متوسط سطح آب زیرزمینی در مجموع سال‌های مرطوب و متوسط متعادل ولی برای سال‌های خشک کاهنده (دارای افت سطح آب) باشد. نشانه این است که میزان برداشت از آبخوان به حداکثر ممکن رسیده و توسعه بهره‌برداری باید متوقف شود. آبنمودی که با تغییرات جزیی بین سال‌های مرطوب و خشک روند عمومی افت را در ارتفاع متوسط سطح آب زیرزمینی به‌صورت ممتد و برای فواصل درازمدت نشان دهد.ء مشخص کننده بهره‌برداری بی‌رویه بیش از تغذیه بوده و وضعیت بحرانی را از این نظر نشان می‌دهد. بنابراین برای جلوگیری از شدت بحران از میزان بهره‌برداری فعلی آبخوان ۳-۲-۴- بررسی روند تغییرات آبدهی منابع انتخابی معرف بهره‌برداری تغییرات عوامل موثر بر تغذیه و تخلیه آبخوان‌ها معمولا بر آبدهی چاه‌های عمیق تاثیر زیادی ندارد مگر در طولانی‌مدت ولی بر آبدهی چاه‌های کم‌عمق و به‌ویژه قنات‌ها و چشمه‌های آبرفتی تاثیر آنی و محسوس دارد. با بررسی آبنمود تغییرات آبدهی قنات‌ها و چشمه‌های انتخابی و مقایسه این تغییرات با میزان بارش در دوره‌های مشابه می‌توان تا حدودی به وضعیت پتانسیل آبخوان پی برد. افزایش تدریجی آبدهی منابع انتخابی در درازمدت. نشانه تغذیه مناسب آبخوان و پتانسیل بالقوه آن برای توسعه بهره‌برداری است. برعکس, کاهش تدریجی آبدهی قنات‌ها و چشمه‌های انتخابی در درازمدت مشخص کننده تخلیه بیش از تغذیه آبخوان است و به‌خصوص زمانی که کاهش‌آبدهی زیاد بوده و برخی از قنات‌ها و چشمه‌ها به‌سوی خشک شدن پیش روند. نشانه وضعیت بحرانی آبخوان از نظر بهره‌برداری است. در مورد قنات‌ها این مساله قابل ذکر است که لایروبی و ادامه پیشکار قنات که موجب افزایش آبدهی می‌شود و یا احتمالا تخریب در بخشی از طول قنات که موجب کاهش آبدهی آن می‌شود. باید مد نظر قرار گیرد. به‌هرحال تغییرات آبدهی معمولا ۳-۲-۴ بیلان و مدل آب زیرزمینی مشخص می‌شود ولی از نظر کمیت نمی‌تواند قابل پیش‌بینی باشد. با محاسبه و برقراری معادله بیلان آب زیرزمینی است که -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهاردهم - نفسیر نتایج و پیش‌بینی وضعیت آینده آبخوان ‎٩۳/۰۵/۰۴‏ ۵۳ آبخوان برای آینده به‌صورت کمی قابل ارائه است. به عنوان مثال: درصورتی که بیلان آب زیرزمینی یک آبخوان حالت متعادل را نشان دهد ولی حجم زیادی از تخلیه به‌صورت زهاب و تبخیر از آب زیرزمینی هدر رود. می‌توان با در نظر گرفتن همان‌طور که گفته شد. دقت بیلان آب زیرزمینی به دقت اطلاعات به کاررفته به‌ویژه اندازه گیری‌های منظم شبکه‌های کمی و رفتار آبخوان بستگی دارد. تاثیر برنامه‌های مختلف بهره‌برداری (سناریوها) و با توجه به دوره‌های خشکسالی, ترسالی و عادی (نرمال) پیش‌بینی کند. با بررسی رفتار متفاوت آبخوان در برابر سناریوهای مختلف بهره‌برداری آینده می‌توان مناسب‌ترین برنامه بهره‌برداری از این مدل‌ها آخرین راه حل برای بررسی و پیش‌بینی وضعیت آینده آبخوان است. ۳-۴- تفسیر نتایج و پیش‌بینی وضعیت آینده آبخوان‌های کارستی و درز و شکاف‌دار تفسیر نتایج رفتارسنجی کمی آبخوان در درازمدت از جمله بررسی روند تغییرات سطح آب چاه‌های مشاهده‌ای و تغییرات آبدهی چشمه‌ها و قنات‌ها در مقایسه با میزان بارش در دوره‌های مشابه و استفاده از روش‌های ردیابی و مدل‌های ریاضی راهکاری مناسب به منظور پیش‌بینی وضعیت آبخوان در آینده خواهد بود. ۱-۳-۴- بررسی روند تغییرات آبنمود چاه‌های مشاهده‌ای و آبنمود معرف اندازه گیری دوره‌ای و منظم تغییرات سطح آب زیرزمینی در چاه‌های مشاهده‌ای. رسم آبنمود این چاه‌ها و تهیه هیدور گراف معرف آبخوان و مقایسه آن با میزأن بارش همان دوره یکی از راه‌های بررسی وصعیت آبخوان است که از طریق آن می‌توان به چگونگی پاسخ‌گویی آبخوان در برابر عوامل تغذیه و تخلیه در یک دوره زمانی معین پی برد. آبنمود چشمه‌هاء چگونگی تغذیه و تخلیه یک آبخوان کارستی را نشان می‌دهد که با استفاده از آن می‌توان به گسترش حوضه هیدروژئولوژیکی و همچنین چگونگی پیشرفت پدیده کارست با توجه به ضرایب تخلیه به‌دست آمده. پی‌برد. با کاربرد این آبنمودهاء زمان مرگ چشمه‌ها (پایان ذخیره دینامیک آبخوان) به شرط این که هیچ‌گونه تغذیه‌ای -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۴ ۳/۴ دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زیرزمینی صورت نگیرد. به‌دست می‌آید (برای اطلاعات بیش‌ترء به بند وضعیت ذخیره آب زیرزمینی و تغییرات آن مراجعه شود) که ۳-۳-۴ محاسبه بیلان تعیین مولفه‌های بیلان و محاسبه آن. یکی از روش‌های ارزیابی ذخایر آب زیرزمینی است که در نهایت به تعیین‌حجم کسری یا مازاد آب منجر می‌شود. تعیین این مولفه مستلزم شناخت کلیه مولفه‌های ورودی و خروجی به آبخوان است و تعیین این مولفه‌ها کمک بزرگی است به شناخت وضعیت آبخوان با در نظر گرفتن فرضیاتی در مولفه‌های خروجی و ورودی» می‌توان وضعیت آینده آبخوان را پیش‌بینی کرد. ِ ۴-۳-۴- آزمایش‌های ردیابی استفاده از این آزمایش‌ها می‌توان به جهت جریان آب زیرزمینی» میزان جریان» سن آب. محل خروج و مرزهای‌حوضه آبریز پی برد. با استفاده از اندازه گیری اکسیژن ۰۱۸ دوتریوم و تریتیوم می‌توان به سن آب. حجم مخازن کارستی و حدود حوضه آبگیر آن‌ها دست یافت (برای کسب اطلاعات بیش‌تر به مرجع شماره ۱۴ مراجعه شود). ۵-۳-۴ مدل‌های رباضی همان‌طور که گفته شد. یکی از راه‌های بررسی وضعیت فعلی و پیش‌بینی آینده آبخوان‌ها استفاده از مدل‌های ریاضی است. به‌طور کلی, سه نوع مدل پیوسته". مجزا" و تخلخل دوگانه" به منظور بررسی خصوصیات آبخوان‌های کارستی و درز و شکاف‌دار می‌تواند. مورد استفاده قرار گیرد. بررسی‌های هیدروژئولوژیکی در تعیین نوع مدل کاربردی برای منطقه تحت بررسی, می‌تواند راهگشا باشد. مدل پیوسته آبخوان را در مقیاس کاری تقریبا محیطی متخلخل فرض می‌کند. در این مدل مجاری انحلالی و درز و مقیاس وسیع کاربرد داشته و خصوصیات هیدرولیکی درزه‌های منفرد نسبت به گسترش منطقه مورد مطالعه اهمیت ندارد. در مدل مجزاء فرض بر این است که عمده آب زیرزمینی در مجاری انحلالی و درز و شکاف‌های مجزا حرکت می‌کند و خصوصیات هیدرولیکی خلل و فرج موجود در قالب سنگ مهم نمی‌باشد. اندازه‌گیری خصوصیات هیدرولیکی درز و شکاف‌های منفرد و مجاری انحلالی به منظور تعیین خصوصیات حرکت آب زیرزمینی استفاده می‌شود. 1] 2- ۵ 3- 12 1 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهاردهم - نفسیر ننایج و پیش‌بینی وضعیت آینده آبخوان ‎٩۳/۰۵/۰۴‏ 2۵ مدل تخلخل دوگانه جریان آب زیرزمینی, حالتی بین مدل پیوسته و مدل مجزا است. این مدل, خصوصیات جریان آب زیرزمینی را هم در مجاری انحلالی و درز و شکاف‌های منفرد و هم در خلل و فرج قالب سنگ تعیین می‌کند. این سه مدل. ابزارهای مفیدی در فهم خصوصیات جریان آب زیرزمینی در آبخوان‌های کارستی و درز و شکاف‌دار هستند. داده‌های مورد نیاز این مدل‌ها از شبکه رفتارسنجی آب زیرزمینی در ناحیه مورد مطالعه به‌دست می‌آید. یادآوری این نکته لازم است که روش‌های صحرایی هیدروژئولوژیکی استاندارد در آبخوان‌های درز و شکاف‌دار و کارستی معتبر نیست زیراً این روش‌ها بر پایه مدل پیوسته بنا شده‌اند. -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- منابع و مراجع ۳۴ ۸۷ منابع و مراجع ۱( فنکاچ, هانس اولاف (مترجم: کمیته واژه‌های هیدروژئولوزی) - ۱۳۷۴ - فرهنگ هیدروژئولوژی - نشریه‌شماره ۱۷ طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشورء تهران ۲ سازمان جهانی هواشناسی و یونسکو - ۱۳۶۹ - فرهنگ بین‌المللی هیدرولوژی (مترجم: کمیته واژه‌های آب) - نشریه شماره ‎٩‏ طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشورء تهران ۳ کمیته کارست و سازندهای سخت - ۱۳۷۳ - فرهنگ کارست - سازمان تحقیقات منابع آب ۴ فرهنگ فنی آبیاری و زهکشی - ۱۳۵۴ - انتشارات وزارت نیرو ۵- میلانوویچ» پطر - ت. - مترجم عبدالوحید آغاسی, احمد افراسیابیان - ۱۳۷۴ - هیدروژئولوژی کارست - نشریه شماره ۱۸ طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشور ۶ دستورالعمل تهیه هیدروگراف متوسط (واحد) با استفاده از روش تیسن - ۱۳۶۹ - مدیریت آب‌های زیرزمینی شماره مرکز اسناد- ۱۶۱ کد ۴۲۰-۶۰-۱۴۴ ۷ دستورالعمل تعیین محل حفاری و نگهداری چاه‌های مشاهده‌ای - ۱۳۶۹ - مدیریت آب‌های زیرزمینی - شماره مرکز اسناد -۱۶۱ کد ۴۲۰۰-۳۱-۷۵ ۸ دستورالعمل محاسبه تخلیه ماهانه و سالانه قنوات - دفتر برنامه‌ریزی و مطالعات منابع آب - مدیریت آب‌های زیرزمینی - شماره مرکز اسناد ۱۲۵- کد ۴۲۰۵۷-۱۳۵ ۹ دستورالعمل نام‌گذاری وحفاری چاه‌های آب -۱۳۷۴- نشریه شماره ۱۸۱ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور ۰- دستورالعمل آزمایش‌های پمپاژ - پیش‌نویس استاندارد شماره ۱۷۹ - الف طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی ۷۱- دستورالعمل آماربرداری منابع آب (وسایل و روش‌های اندازه‌گیری)- نشریه شماره ۲۳۹ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور ۲۳- دستورالعمل حفر و تجهیز پیزومترهای مرکب - نشریه شماره ۱۶۲ - دفتر آمور فنی و تدوین معیارها ۳- دستورالعمل رفتارسنجی کیفی آب‌های زیرزمینی - نشریه شماره -۱۸۷ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور ۴- دستورالعمل کاربرد روش‌های ردیابی در مطالعات کارست و سازندهای سخت - نشریه شماره ۵۳۴۶ معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رئیس‌جمهور ۵- تقسیم‌بندی و کد گذاری حوزه‌های آبریز و محدوده‌های مطالعاتی - نشریه شماره ۳۱۰ معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رئیس‌جمهور ۶- _طرح شبکه بهینه سنجش منابع آب (فصل سوم آبهای زیرزمینی) - ۱۳۸۰ - مهندسین مشاور جاماب ۷- دستورالعمل‌های (۷/۱/)0 -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۸ ۳۴ دستورالعمل رفتارسنجی کمی آب‌های زبرزمینی ۸- راهنمای مطالعات ژئوفیزیک در آب‌های زیرزمینی - ۱۳۷۴ - پیش‌نویس استاندارد شماره ۸۵- الف طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشور 1 2 1011071۵ ۷/۵10 070۵ - 1987 - 0068[ .۳ 0 -9] 7 0016 [ 1316۵110۵ ۵0 - زاگ ۷/۵10۲ 070۵ - 1977 ۵1۸۵۷ بش بش امه 8۵۵ 1۱ 8 -20 1977-3۰ 08-1۱003-07 - 1۳۵006 200 ۵۲۵ ۰ , .16 11۵1 3۳۵۵06 .0 3 وومام ی 110 [عزامم۸ - 1994 ۷۷۰ بات -ا2 22- 1۵00 1000 - 1976 - ۳۵۵۵ ۷/۵۱۵۲ 11۷۵۵10۵ - 0000 0 00۳۵ 3۳۵۵۵۵۵۵ .0-10عاف1 ۲1۵۲۴ ۷۵۵۱0۵۵ ۳۳۵۳۷/۵۵۲ ۳۵۵۵۵۵ ۳۳۸۵۲ -23 ۴ ۳۳۵۵۲ 200 ۲۵۲۹۲ 1۵ ک هاوگ ۷۵11۵۲۱۵۵ ۷۷۵۱۵۳ 60۵ 0 م۵ ۵۲ عل لماک 24 . 15717-951 :1910۵1100 -خ م۸ ۰ 13002 ۳۳۵۵۹۰ ت0۲ ,۳۵308 ۷۷/۵۱07 00 آم ام0 110 ۵ط 1 1999 ۷۷-۰ هام0 -25 26- ۳۵۲۵, 0 6 200 ۷۷1111۵9, 1 ۷/۲ 1989 - ۵۲۹۲ 0000۵106 200 11700108. 17۷۷1 ] ۰ ]10 ۰ ۸01 1۵ دا|۷ ۵۱۵۲۵۵ ۷۵۵۲ 600۵ ۵۲ 1۵11131100 200 0ع ۲۵۳ ععلنا وم لاک -27 40 ۸:1۱ آ۵ م00 هام۸ ,5092-90 0 :1996 - 112۵1100 0 - 11۷۵0۵20010616 با عل د0ل0 1 ام فع 1۳0 - 1982 - جصفافت) 0 -28 -------- صفحهٔ بعد -------- 5 آ0 1۹۵۶ 1۹12۳16 5 200 ۳۱2۳1۵2 ۹۳۳1۵2۱ ۲۵۹۲ ۳۳۹۱۵۵ ۱۷۶۵ 7 از 7ی) اه 1۳۹1۲۷۲۹۵ 8 27111۷ 0. 5 011106 01 10۷ 1۵۲ 51۳3168216 ۱/1۱۹1۷ 0۴ (۷ [2ع1 1603 20 ۳۵16۵۲1۵ ۵1 3۳۵۷ 5 1601162 01 6 0271ع1 7 م0 ۷۷/216۲ 10۳۲ ۲0116712 ا و را ناماد و۱ وا انم 2014 -------- صفحهٔ بعد -------- با هدف بررسی و تعیین میزان اثرات عوامل مختلف در رفتار ابخوان‌ها تهیه گردیده است که در بررسی‌های کمی منابع آب زیرزمینی از جمله اندازه گیری‌های آبدهی نوسانات سطح آب آبخوان‌ها و تغییرات حجم ذخیره آن‌ها در طول زمان کاربرد دارد.