راکب سهامی ابر یت این

⚠ این متن با نرم‌افزار از روی تصویر خوانده شده و ممکن است خطا داشته باشد؛ برای استناد، اصلِ سند را ببینید. راکب سهامی ابر یت این زئوگیزیک و نقش آن در مهندسی آب اشناخت روش قطبش القائی( ط2)" نشریه شماره ۱۳۲ -ن -------- صفحهٔ بعد -------- ژئوفیزیک و نقش آن در مهندسی آب شناخت روش قطبش التایی (1۶) -------- صفحهٔ بعد -------- پیشگفتار امروزه نقش و اهمیت ضوابط. معیارها و استانداردها و آثار اقتصادی ناشی از به‌کارگیری مناسب و مستمر آنها در پیشرفت جوامع. تهیه و کاربرد آنها را ضروری و اجتناب‌ناپذیر ساخته است. نظر به وسعت دامنه علوم و فنون در جهان امروز. تهیه ضوابط معیارها و استانداردها در هر زمینه به مجامع فنی - تخصصی واگذار شده است. با در نظر گرفتن مراتب فوق و با توجه به شرایط اقلیمی و محدودیت منابع آب در ایران تهیه استاندارد در بخش آب از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بوده و از این رو طرح تهیه استانداردهای مهندسی آب کشور وزارت نیرو در جهت نیل به این هدف با مشخص نمودن رسته‌های اصلی مهندسی آب اقدام به تشکیل مجامع علمی - تخصصی با عنوان کمیته‌ها و زیرکمیته‌های فنی نموده که وظیفه تهیه این استانداردها را به عهده دارند. استانداردهای مهندسی آب با درنظر داشتن موارد زیر تهیه و تدوین می‌گردد : - استفاده از تخصصها و تجارب کارشناسان و صاحبنظران شاغل در بخش عمومی و خصوصی - استفاده از منابع و ما خذ معتبر و استانداردهای بین‌المللی - بهره‌گیری از تجارب دستگاههای اجرایی. سازمانها. نهادها. واحدهای صنعتی. واحدهای مطالعه. طراحی و ساخت - ایجاد هماهنگی در مراحل تهیه. اجراء بهره‌برداری و ارزشیابی طرحها - پرهیز از دوباره کاریها و اتلاف منابع مالی و غیر مالی کشور - توجه به اصول و موازین مورد عمل موسسه استاندارد و تحفیقات صنعتی ایران و سایر موسسات معتبر تهیه کننده استاندارد آگاهی از نظرات کارشناسان و صاحبنظرانی که فعالیت آنها با این رشته از مهندسی آب مرتبط می‌باشد موجب امتنان -------- صفحهٔ بعد -------- ترکیب اعضای کمیته این نشریه با مشارکت اعضای کمیته فنی شماره ۲-۱۳ (ژئوفیزیک) طرح تهیه استانداردهای مهندسی آب کشور تهیه و تنظیم شده که اسامی آنها به ترتیب الفبا به شرح زیر است: آقای علی‌اکبر اسلامی فوق‌لیسانس ژئوفیزیک آقای حسن حاجب حسینیه دکترای فیزیک خانم وحیده زرگرصالح فوق لیسانس ژئوفیزیک آقای فرهنگ شیروانی لیسانس زمین‌شناسی - کارشناس ژئوفیزیک آقای علی نصیریان لیسانس زمین‌شناسی - کارشناس ژئوفیزیک و هیدروژئولوگ آقای غلامحسین نوروزی دکترای ژئوفیزیک -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست مطالب عنوان معمدمه ۱-۱ کلیات ۲- منشاء اثرهای قطبش القایی ۱-۲ قطبش دانه‌ای (الکترودی) ۲ قطیش غشایی (الکترولیتی) ۳-۲ فراآیندهای قابل مشاهده (ماکروسکوپی) ۴-۲ فرآیندهای یونی ۳- اندازه‌گیری قطبش القایی ۱-۳ اندازه‌گیریهای زمان حوزه‌ای ۲-۳ اندازه‌گیریهای حوزه فرکانس ۳-۳ طیف 1۳ و مقاومت ویژه مختلط ۴-۳ کاهش نوفه و جفت‌شدگی الکترومغناطیسی ۴ برداشتهای صحرایی ۱-۴ آرایه دو قطبی - دو قطبی ۲-۴ آرایه چهار قطبی متقارن (آرایه شلومبرژه) ۳-۴ آرایه سه قطبی (قطبی - دو قطبی) ۴-۴ آرایه مستطیل ۵- شکلهای نمایش داده‌های 10 ۶ کاربردها و گزارشهای موردی ۱-۶ برداشتهای زمین گرمایی ۲-۶ بررسیهای آب زیرزمینی ۳-۶ کاربردهای زیست محیطی منابع ۱۱ ۱۳ ۱۹ ۳۰ ۳۱ ۳۳ ۳۴ ۳۶ ۳۷ ۳۳ ۳۴ ۳۶ ۴۰ -------- صفحهٔ بعد -------- ۹- مقدمه ۱-۱ کلیات پدیده قطبش القایی " در سال ۱۹۱۲ توسط کونراد شلومبرژه ۲ معرفی شد و از اواخر دهه ۱۹۴۰ در طول جنگ جهانی دوم. توسط ویلیام کک " و داوید بلیل ا. به‌صورت قسمتی از پروژه نیروی دریایی آمریکا برای آشکارسازی مینهای دریایی تکمیل شد (گرو". ۱۹۸۲). یکی از مظاهر این پدیده بنام اثر ولتاژ اضافی " در قرن نوزدهم شناخته شده بود. در سالهای ۱۹۸۰ پیشرفتهای زیادی در دستگاهها انجام گرفت و تکنیکهای پیشرفته مثل مقاومت ویژه مختلط " و 7 طیفی "" (پلتون " و سایرین. ۱۹۷۸) پیدا شد. با وجود این هنوز لازم است پژوهشهای زیادی انجام گیرد تا بتوان داده‌های ژئوفیزیکی را با علل زمین‌شناختی آنها مربوط ساخت. بهمین لحاظ تفسیرهای کمی هنوز با مشکلاتی روبرو می‌باشند. مهمترین کاربرد امروزی اکتشافات [] در پی‌جویی کانسارهای فلزی گله به گله (افشان "") و در درجه دوم در پی‌جویی‌های آب زیرزمینی و زمین گرمایی است. از اوایل سالهای ۱۹۹۰ علاقه زیادی در جهت امکان استفاده از روشهای 1 در کاربردهای زیست محیطی پیدا شده است. هر چند که این کار هنوز در مرحله پژوهشی قرار دارد. اندازه گیریهای قطبش القایی با استفاده از آرایشهای الکترودی متعارف در روش مقّاومت ویژه الکتریکی صورت می‌گیرد که شامل دو الکترود جریان و دو الکترود پتانسیل غیرقابل قطبش است. وقتی جریان اعمال شده قطع گردد. مدت زمان محدودی (چند ثانیه تا چند دقیقه) طول می‌کشد تا ولتاژ بین الکترودهای پتانسیل به تدریج نقصان یافته (تخلیه شده) و به صفر برسد (شکل ۱). این بدان خاطر است که زمین موقتاً بارها را انبار می‌کند (به‌عبارت دیگر قطبی می‌شود) و تا حدودی شبیه یک خازن عمل می‌کند. وقتی جریان دوباره وصل شود. ولتاژ در یک آن به مقدار بیشینه خود نمی‌رسد بلکه طی همان زمانی (زمان ازدیاد) که قبلاً به ماکزیمم رسیده بود بتدریج زیاد می‌شود. زمان نقصان تدریجی ولتاژ و زمان ازدیاد ولتاژ به عوامل دستگاهی و زمین‌شناختی ارتباط دارند و لذا مشخص‌کننده طبیعت زمین خواهند بود که بعداً مورد بحث قرار ک5 60۳۵۵0 -2 ۱-۱۵۵ ا۵ز81 0۵0 -4 ۱۷/۱۱۵۳ -3 6-6 5-۷ [ ۳۵01۲۵ -8 ۵۱) -7 0 -0[ 0 -(0 ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۹ 1 اثر ولتاژ اضافی زمان شکل ۱- اثر ولتاژ اضافی که در قطبش القامی پس از قطع جریان تولید می‌شود. 2 ۳ ۱ ۲ : : چهار سیستم اندازه‌گیری قطبش القابی وجود دارد. تکنیکهای حوزه زمان " (پالس گذرا؟) ولتاژ اضافی را بر حسب زمان اندازه می‌گیرند. روشهای حوزه فرکانس. مقاومت ویژه ظاهری در دو یا جند فرکانس مختلف را اندازه گیری : ۳ ۳ ۰ می‌کنند (فرکانسها معمولا پایین تر از ۱۰117 می‌باشند. پاتلاوشیاون ۰ ۷) در تکنیک حوزه فاز. تاخیر فاز بین حریان اعمال شده و ولاز اندازه گیری شده مشخص‌کننده ماهیت کانی‌سازی زیرزمینی است. در 11 طیفی. هم فاز و هم بزرگی دامنه در گستره‌ای از فرکانسها بین ۱و ۲]17 ۰ اندازه گیری می‌شود. پ ۴ .۰ ۰ ۰ ۰ ۰ روش قطبش الایی روشی فعال است زیرادر بررسیهای حوزه زمان ولتاژهایی به بزرگی چندین هزار ولت به زمین داده می‌شود تا بتوان ولتاژهای اضافی قابل اندازه‌گیری تولید کرد. دستگاه مورد استفاده شبیه دستگاه مقاومت ویژه ولی پیچیده‌تر از آن است. روش قطبش القایی زمین را تحریک و سبب ایجاد پاسخی در آن می‌شود که با توزیع و ماهیت دانه‌های کانی موجود ار تباط دارد. این عمل به ویژه بیشترین اثر را وقتی خواهد داشت که دانه‌های‌کانی بجای آنکه به صورت متراکم با هم جمع شده باشند. به صورت گله به گله باشند. این موضوع در بخش آینده شرح داده خواهد شد. ۲ منشاء اثرهای قطبش القایی علل پدیده‌های قطبش الفایی هنور به طور دقیق روشن نشده است. ولی دو سازوکار عمده که به نحو قابل قبولی 1 6اه -2 0 1۱6 -| 0 س-4 6 ل20 ۳۵۱۵|۱۵ -3 ۲ -------- صفحهٔ بعد -------- .۰۰ ره اس ۰ اس ۰ ‌ِ 5 ۰ ۰ ‌- ۱ شناخته شده‌اند عبارتند از : قطبش دانه‌ای (الکترودی) با ولتاز اضافی. و قطبش غشایی (الکتر ولیتی) که هر دو از راه فرآیندهای الکتروشیمیایی روی می‌دهند. ۱-۳۲ قطبش دانه‌ای (الکترودی) قطبش دانه‌ای با الکترودی توسط همان فرآیندی روی می‌دهد که در روش خودپتانسیل وجود دارد (نگا. نشریه ژئوفیزیک و نقش آن در مهندسی آب. شناخت روش خودپتانسیل (517)). اگر یک الکترود فلزی در محلولی یونی قرار گرفته و هیچگونه ولتاژی به آن داده نشود. بارهای با قطبیدگی متفاوت از هم جدا می‌شوند و در نتیجه بین الکترود و محلول اختلاف پتانسیلی به‌وجود خواهد آمد (شکل ۲). شکل ۲- پدیده قطبش الکترودی همراه با فرآیندهای فیزیکی که سبب پیداشدن پتانسیلهای نرنست و زتا می‌شود (از بک. ۱۹۸۱) 1-۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱ ۰ َ ۲ ۰ 1 بزرگی کل این پتانسیل بنام پتانسیل نرنست معروف است ویک لایه براشامی (جذب سطحی) پتانسیل دیگری بنام پتانسیل زتا به‌وجود می اورد. وقتی یک پتانسیل به زمین داده شود. توازن یونی بهم خورده و جریانی به‌وجود می‌آورد که اختلاف پتانسیل بین الکترود و محلول را تغییر می‌دهد. وقتی که ولتاز اعمال شده برداشته شود توازن بونی با برگشت یونها دوباره برقرار می‌شود. در یک وضعیت زمین‌شناختی. این جریان توسط حرکت یونها در آب زیرزمینی موجود در توده سنگها صورت می‌گیرد. این حرکت از داخل خلل و فرجهای متصل به هم یا از داخل شکستگیها و خرد ترکهای داخل سنگ انجام می‌شود. وقتی یک دانه رسانا (مثل یک سولفید فلزی) کانال جریان را مسدود کند. همانند یک پیل الکتروشیمیایی بارها انباشته می‌شوند (شکل ۳). این وضع با جریان مخالفت کرده و دانه فلزی قطبیده شده و اختلاف پتانسیلی در طول آن به‌وجود می‌آید. با قطع ولتاژ اعمال شده. یونها به عقب برگشته و اختلاف پتانسیل طرفین دانه در زمانی معین به صفر برمی‌گردد و بدین ترتیب سرشتی‌های نقصان تدریجی ولتاژ اضافی که در سیستمهای حوزه زمان اندازه‌گیری (الف سنگ ( صص یک شکل ۳- قطبش دانه‌ای (الکترودی) (الف) جریان آزاد الکترولیتی در یک مجرای باز (ب) قطبش یک دانه رسانای الکترونیکی که مجرا را بسته است. [- 1 2- 201807060 7 3- 43 -------- صفحهٔ بعد -------- قطبش دانه‌ای اساسا پدیده‌ای مربوط به سطح دانه‌ها است و بهمین دلیل کانه‌های گله به گله (که کل مساحت سطحی آنها زیاد است) پاسخ 1۳ بزرگی به‌وجود می‌آورند. در مواردی پاسخ 117 بر روی هاله‌ای از کانه‌های گله به گله در اطراف یک کانسار توده‌ای دریافت می‌شود. هر چند این تک‌تک دانه‌های کانه‌ای رساناست که قطبیده می‌شوند. ولی کل زونهای دارای عیار قابل توجه می‌توانند یک قطبش یکپارچه به‌وجود آورند. این وضع یک جریان قطبشی قابل ملاحظه در زمین تولید می‌کند که به‌صورت پاسخ ۳] اندازه گیری می‌شود. در آرایش الکترودی ونر در شکل ۴. جریان اعمال شده. زون کانه‌سازی را قطبیده می‌کند. وقتی جریان اعمال شده قطع شود. جریان قطبشی گذرایی تولید می‌شود که در سطح اندازه گیری می‌گردد. این جریان صحرایی برای آرایه الکترودی دو قطبی - دو قطبی ! که معمولتر از آرایش ونر است پیچیده‌تر خواهد بود (نگا. نشریه ژئوفیزیک و نقش آن در مهندسی آب. شناخت مطالعات الکتریک با روش مقاومت ویژه). جریان قطبشی - - <- - کانی‌شدگی پرعیار شکل ۴- اثر کلی قطبش دانه‌ای بر روی یک کانسار گله به گله عوامل موْثر در برقراری مجدد توازن یونی بسیار پیچیده بوده و ممکن است به شکل و اندازه خلل و فرج. ساخت سنگی. تراوایی. رسانندگی الکترولیتی و غلظت یونی و رسانندگی الکترونی دانه کانه‌ای مربوط باشند. کانه‌های بورنیت. کاسیتریت. کالکوپیریت. گالن. گرافیت. لیمونیت. مگنتیت. پیریت. پیرولوسیت و پیروتیت پاسخهای ۳] قوی از خود بروز می‌دهند زیرا دارای رسانندگی الکترونی بالایی هستند. در حالی که سولفیدهایی از نوع اسفالریت. سینابر و استیب نیت به علت رسانندگی الکترونی پایین پاسخهای ۳[ خوبی تولید نمی‌کنند. بهمین علت. این کانه‌ها یا جریان خود - پتانسیل ندارند یا جریان آنها خیلی کوچک خواهد بود. ۲-۲ قطبش غشایی (الکترولیتی) پاسخ ۳آکه بر روی سنگهای فاقد دانه‌های کانی سولفیدی اندازه‌گیری می‌شود ممکن است با اثر ولتاژ اضافی که بر 4106 - 00[6ز1 -| -------- صفحهٔ بعد -------- روی سنگهای دارای کانه‌های گله به گله کم عیار به‌دست می‌آیند قابل تفکیک نباشد. به‌ویژه اگر روشهای سنتی زمان حوزه‌ای یا فرکانس حوزه‌ای به‌کار گرفته شوند. ولی سیستمهای 1۳ جدیدتر حوزه طیفی یا حوزه فاز ممکن است دو علت برای قطبش غشایی یا الکترولیتی وجود دارد. یکی در اثر وجود تنگ‌شدگی ! در داخل مجرای بین خلل و فرج و دیگری در اثر وجود رس در داخل اینگونه مجراها که مثلاً در داخل ماسه‌سنگهای ناخالص بوجود می‌آید. در سطح مشترک بین کانیهای سنگی و مایعات داخل آنها یک بار منفی وجود دارد. لذا بارهای مثبت در داخل مایع موجود در خلل و فرج به سطح سنگ جذب می‌شوند و یک لایه باردار مثبت با ضخامتی تا حدود ۱۰۰/41 را بوجود می‌آورند. در حالی که بارهای منفی از سطح دور می‌شوند. اگر قطر کانال از این ضخامت کمتر باشد. وقتی ولتاژ خارجی اعمال شود. تنگ‌شدگی مجرا جریان یونها را سد می‌کند. یونهای منفی زون تنگ شده را ترک کرده و یونهای مثبت بر تراکم خود می‌افزایند و بدین ترتیب اختلاف پتانسیلی در طرفین محل سد شده پیدا می‌شود (شکل ۵-الف). وقتی ولتاژ اعمال شده قطع شود. این تراکم یونی نامتوازن از راه پخش به حالت عادی برگشته و پاسخ ۳[ را تولید می‌کند. (الف) شکل ۵- تولید قطبش غشایی مربوط به (الف) تنگ‌شدگی در داخل مجرای بین دانه‌های کانی و (ب) ذرات رس باردار منفی (فریزر و سایرین, ۱۹۶۴) و اجزاء رشته‌ای در طول کناره‌های مجرا. م-۳-]1 -------- صفحهٔ بعد -------- دومین علت قطبش غشابیی وجود ذرات رس یا الیاف رشته‌ای از کانیهاست که هر دو بار منفی دارند. بارهای مثبت به آنها جذب شده و ابر باردار مثبت در فضای داخل خلل و فرج بوجود می‌آورد. وقتی ولتاژی اعمال شود. بارهای مثبت در داخل این ابر باردار همنام می‌توانند حرکت کنند. ولی جلو یونهای منفی گرفته شده و یک اختلاف تمرکز یونی بوجود می آید (شکل ۵- ب). وقتی ولتاژ اعمال شده قطع گردد. وضع غیرمتوازن در تمرکز یونها توسط پخش به سطح معمولی نقصان می‌یابد و پاسخ 1۳ قابل مشاهده تولید می‌شود. ۳-۲ فرآیندهای قابل مشاهده (ما کروسکوپی) تاکنون کوششهای زیادی شده است تا روش قطبش القابی به صورت کمی (مثلاً توسط برتن و لوب !۰ ۱۹۷۶) و پدیده‌های آن به صورت کیفی (مثلاً توسط شوی و جانسون ". ۰۱۹۷۳ سامتر ". ۱۹۷۶) شرح داده شود. از نقطه‌نظر تعبیر و تسیر این ضرورت وجود دارد که هرنوع فرضیه در این مورد می‌بایست قادر باشد که شکل منحنی نقصان تدریجی ولتاژ اضافی با زمان و تغییرات مقاومت ویژه و فاز با فرکانس را توجیه نماید. در واقع منحنی نقصان تدریجی با زمان. بجای آنکه یک نقصان تدریجی نمایی باشد. بطور پیچیده‌ای متناسب با 173 تغییر می‌کند که در آن ] طول زمان از لحظه‌ای است که جریان قطع می‌شود. برای توجیه مطلب. چگالی جریان و ضریب دی‌الکتریک مواد زمین‌شناختی به میان کشیده می‌شود ولی پدیده قطبش القایی را تنها برحسب ضریب دی‌الکتریک سنگ نمی‌توان تو جیه کرد. مدلهای دو بعدی برای توجیه واقعیت سه بعدی کفایت نمی‌کنند. هر چند هوهمان * (۱۹۷۵) مدلسازی سه بعدی را انجام داده است. بعضی مدلها در شبیه‌سازی مدارهای الکتریکی بصورت سیستمهای مقاومت - خازن موفق بوده‌اند (برتن و لوب. ۱۹۷۶). ولی این مدارها فرآیندهای فیزیکی داخل زمین راکه منجر به قطبش المایی می‌شوند ۴-۲ فرآیندهای بونی همانگونه که فرضیه‌های ماکروسکوپی قادر به ارائه یک حل کامل نیستند. فرآیندهایی که در سطح میکروسکوپی مورد توجه قرار می‌گیرند نیز بهمین منوال هستند. نیروهایی که بر روی یونها عمل می‌کنند و حرکتهایی که از آنها نتیجه می‌شود از طریق فرضیه پخش 7 از اواخر قرن گذشته مورد توجه قرار گرفته‌اند. دامنه ولتاژ اضافی در اندازه گیریهای حوزه زمان می‌بایست با ریشه دوم فرکانس تغییر کند. ولی تجربه چنین نشان نمی‌دهد. اگر علاوه بر پخش کلی. نیروهای الکتریکی نیز مورد توجه قرار گیرند که میدان الکتریکی و قابلیت تحرک یونها را به حساب می آورد. امکان دارد پار امترهای دی الکتریکی را که خیلی نزدیکتر به پارامترهای اندازه‌گیری شده‌اند بدست آورد. اثر آشفتگی ۶ ۰ ۹ .5 2 5 ۰ ۰ دراه باه - ۰ ۵ 2 گرمایی نیز مورد توجه قرار گرفته و متعاقبا مدلسازیهای ریاضی توانسته‌اند ارتباط زمانی کاهش تدریجی ولتاز |- 30۲11 ۵0 ‏م]‎ 2- ٩1۵۷ 2 5 3-0 4- 0 5- 0 6- 1۳6۳۳۵۱, 0 -------- صفحهٔ بعد -------- ِ ۱ اضافی را بوجود آورند. البته هنوز توجیه‌های فیزیکی قابل قبول می‌بایست پیدا شوند (شافی ۱۹۵۸ وانگ" ۱۹۵۹). ۳ اندازه گیری قطبشس القایی در قطبش الفایی جریان توسط دو الکترود جریان به زمین داده شده. و اثر قطبش القایی بین دو الکترود پتانسیل اندازه گیری می‌شود. این عملیات معمولاً توسط آرایه‌های متفاوت صورت می‌گیرد (نگا. بند ۴). فاصله‌های الکترودی بطور معمول ده‌ها تا صدها متر انتخاب می‌شود. ولی در بررسیهای شناسایی وسیع. که آرایه شلومبرژه به کار می‌رود. فاصله الکترودی حتی بیشتر نیز خواهد بود. نوع دستگاه مورد استفاده پر حجم‌تر و ماهرانه تراز دستگاههایی است که در بررسیهای مقاومت ویزه به کار می‌روند. نوع این دستگاهها همچنین به نوع بررسی ]| نیز ارتباط دارد. جریان ورودی توسط دستگاه فرستنده به زمین انتشار می‌یابد. و اثرات قطبش توسط دستگاه گیرنده دریافت می‌شود. دستگاه گیرنده مجهز به ظروف متخلخل غیرقابل قطبش است که به الکترودهای پتانسیل وصل می‌شوند. خطوط برداشت با فاصله‌های الکتریکی ثابت همانند فواصل ثابت در بررسیهای مقّاومت ویژه انجام خواهد گرفت. برای شرح بیشتر در مورد آرایشهای صحرایی به تلفورد و سایرین " ۱۹۹۰و میلسوم * ۱۹۸۹ مراجعه ۱-۳ اندازه‌گیریهای زمان حوزه‌ای وقتی جریان به زمین داده شده و پس از چند لحظه قطع شود. ابتدا در یک لحظه به مقدار معین ۷ می‌رسد و سپس به تدریج مقدار آن اضافه شده و به ولتاژ ثابت ,۷ می‌رسد. ولتاژ اضافی را ۷۳ می‌نامند. مدت زمان بین وصل جریان و قطع آن را زمان شارژ (بارگیری) گویند. قطع جریان می‌تواند قبل از شارژ کامل صورت گیرد. در موقع قطع. عکس این موضوع اتفاق می‌افتد. بعبارت دیگر ابتدا یک افت پتانسیل ناگهانی خواهیم داشت و سپس نفصان تدریجی تا رسیدن به صفر ادامه پیدا می‌کند. مدت زمان از قطع جریان تا رسیدن به صفر را زمان دشارژ (تخلیه) می‌نامند. جمع زمان شارژ و دشارژ را دوره اندازه‌گیری می‌نامند (شکل ۶). بزرگی کل ولتاژ مشاهده شده (, ۷) برابر است با جمع ولتاژ واقعی (۷) حاصل از جریان اعمال شده و ولتاژ قطبشی (۷0) که توسط فرآیندهای قطبش به‌وجود آمده است. وقتی جریان اعمال شده قطع گردد. ولاز به اندازه ۷ ناگهان افت پیدا می‌کند. و ولتاژ پسماند (ولتاژ اضافی ۷۳) باقی می‌ماند که با زمان نقصان تدریجی می‌یابد. یکی از مقادیر قابل اندازه‌گیری برای 11 نسبت ,۷۳/۷ است که بارپذیری" (/ ۸) نامیده شده و معمولاً بر حسب میلی‌ولت بر ولت یا برحسب درصد بیان می‌شود. ۵8 -2 عزابادا50 -| 3 - 4 1۰ 1010۲ -3 از[ 2021 شاه -5 -------- صفحهٔ بعد -------- از نظر دستگاه. اندازه گیری ۷۳ در لحظه‌ای که جریان قطع می‌شود بسیار دشوار است. لذا این عمل در زمان معینی بعد از قطع (معمولاً (۵ 4 ثانیه) انجام می‌گیرد. سپس از روند نقصان تدریحی در فاصله‌های زمانی خیلی کوتاه (۰/۱ ثانیه) پس از زمان فوقی (۰/۵ ثانیه) اندازه‌گیریهایی صورت می‌گیرد. انتگرال‌گیری این مقادیر بر حسب زمان سطح زیر منحنی را می‌دهد (شکل ۶). که راه دیگری است برای نشان دادن منحنی نقصان تدریجی. وقتی این انتگرال بر ,۷ تقسیم شود پارامتر دیگری بنام بارپذیری ظاهری (,۷1) به‌دست می‌آید که واحد آن زمان (میلی ثانیه) است. (الف) ۷ ۷۰ ۲۳ ۰ ۷ هت ۳ , زمان (ب) 3 ۱ ۰ ۰ ٍ ۱ ٍ ۱ ۰ ۰۰ ۰ ل ۱ ۱ ۰ ۷ ۰ ۷ ( ."۲ ی ارو دی ۱ ۱ ۰ ۱ ۷۰" ۰ ۱ ۱ " شکل ۶- (الف) کاربرد جریان پالسی با قطبیت متناوب. و ولتاژ منتجه اندازه‌گیری شده (۷۶) که نشان‌دهنده اثر ولتاژ اضافی و تغییرات آن با زمان است. (ب) دو نوع اندازهگیری ولتاژ اضافی, یکی در فاصله‌های زمانی معین (۷)1,۱ و غیره و دیگری توسط سطح زیر منحنی ولتاژ اضافی ۹ -------- صفحهٔ بعد -------- در شرایط صحرایی. اندازه‌گیری بارپذیری واقعی تقَریباً غیرممکن است. زیرا هرلایه در زیرزمین ممّدار مطلق بارپذیری و مقاومت ویژه حقیقی خود را داراست. آنجه اندازه‌گیری می‌شود تابع مختلطی از کلیه مقاومت ویژه‌های حقیقی و کلیه بارپذیریهای مطلق محیطهایی است که در گستره دستگاه از آنها نمونه‌برداری شده است. اگر دوره شارژ کوتاه باشد. پاسخ ۳[ آن از زمان شارژ بلند کمتر خواهد بود (شکل ۷). 2ص ۳ ۳ شکل ۷- زیادکردن زمان شارژ (2 تا ع) که باعث کم شدن فرکانس اندازه گیری می‌شود. سبب زیادشدن ولتاژ اضافی (مم ۷ تا مم۷) می‌شود. در نتیجه مقاومت ویژه ظاهری در موقعی که فرکانس اندازه‌گیری کمتر است (مثلاًدرج. بزرگتر از موقعی است که فرکانس اندازه گیری بیشتر باشد (مثلاً در 2). برای یک شارژ معین و دوره‌های انتگرال‌گیری (که در دستگاههای مختلف ۳] متفاوت است) بارپذیری ظاهری اندازه گیری شده پارامتر تشخیص دهنده‌ای است که می‌توان آن را بر حسب زمین‌شناسی زیرسطحی بطور کیفی تفسیر کرد. اگر زمان شارژ سه ثانیه. دوره انتگرال‌گیری یک ثانیه و عیار حجمی جسم ۱/ باشد. مقدار ,۸1 برای کالکوسیت ۲ میلی ثانیه می‌باشد که بیش از دو برابر این مقدار برای برنیت (۶/۳ میلی ثانیه) و کمی بیشتر از مقدار مربوط به گرافیت (۱۱/۲ میلی‌ثانیه) است. برعکس بارپذیری ظاهری منیتیت فقط ۲/۲ میلی ثانیه و هماتیت صفر است. از مطالب فوق با توجه به شکل ۶ برای بارپذیری ۸ نتیجه می‌شود : (بر حسب 1۱۷/۷ یا 1۵) ,۷۵/۷ > ۸ ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- که درآن م۷ ولتاز اضافی. و ,۷ ولتاز اندازه گیری شده با حریان اعمال شده معین است. و (بر حسب میلی ثانیه) 4 - 0( ظ - ر/۸ 0 را که در آن (۷0)1 ولتاژ اضافی در زمان 4 و سایر پارامترها در شکل ۶- ب تعریف شده‌اند. َ ۱ ‌ 1 ۰ ۲ ۰ مزیت اصلی انتگرال‌گیری و هنجارسازی توسط تفسیم‌کردن با ۷ ان است که نوفه حاصل از جفت‌شدگی متقاطع کابلها و پتانسیل زمینه کاهش می‌یابد. در انتخاب فاصله‌های زمانی مناسب باید دقت به‌عمل آید تا نسبت سیگنال - به -نوفه ‏ به حداکثر برسد. بدون انکه از حساسیت تشخیص دهندگی این روش کاسته شود. ۲-۳ اندازه گیریهای حوزه فرکانس در شکل ۸ منحنی‌های شارژ و تخلیه 17۳ برای دو دوره متفاوت نشان داده شده است (الف و ب). شکل ۸- الف. زمانی است که زمین به حالت شارژ کامل رسیده (زمان آ) و پس از قطع جریان نیز زمین کاملاً تخلیه شده است (زمان 8). شکل ۸- ب. زمانهای شارژ و تخلیه کوتاهتر شده (7 > "7و 0 > *0) وعلاوه بر آن جهت جریان نیز به‌طور متناوب عکس شده است. چنانکه روی این دو شکل دیده می‌شود. مقدار پتانسیل در حالت شارژ کامل (,/۸) بزرگتر از پتانسیل (,!/۸) در حالت زمان شارژ کوتاهتر است (,!/۸ <۸۷,۰). اگر با تقریب اول بپذیریم که پدیده شارژ مشابه پدیده تخلیه است. هرچه زمانهای شارژ و تخلیه کوچکتر باشد تفاوت ,۸۷ و,* ۸۷ (۸۷*۰ -,۸۷) بیشتر بوده و مقدار آن به مقدار ۸۱/۱۳ در زمان قطع جریان (۰ < )) نزدیکتر می‌شود. یک طریقه بدست آوردن دوره اندازه‌گیری (جمع زمان شارژ و تخلیه) کوتاه استفاده از جریان متناوب با فرکانس کم می‌باشد که بین الکترودهای پتانسیل (1 و ۱) اختلاف پتانسیل متناوبی ایجاد می‌کند که مقدار آن برابر مدولش یعنی ۹ کاملاً قابل تشبیه به پار امتر ی [ ۵ _ 1( است. زد زد می‌باشد. مقدار اگر شدت حریان پیوسته و مدول حریان متناوب بکسان باشند برای یک آرایش مشخص جنانکه دیده شد. پتانسیل حاصل با جریان متناوب کمتر از پتانسیل حاصل از جریان پیوسته است بنابراین با توجه به رابطه مقاومت ویژه : ۸۲7 ۹ : : ۳ ۰ : ظاهری 1 < وم مقاومت ویژه ظاهری با جریان پیوسته (0: ۰) بزرگتر از مقاومت ویژه با جریان متناوب (0+۱) می‌باشد. 1-۳ 68 2- 6 3- 5182 ۵[ - 1۵ - 6 ۱۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱ ابطه اش 8 گر در راد ۸ پار امتری بنام اثر فرکانس (-۲1]) تعریف می‌شود که عبارتست از : مقادیر ,۸۷ و ۸۷,۱ را با استفاده از رابطه مقاومت ویژه ظاهری جایگزین کنیم (بدون واحد) :۳-۳ 04۰ با ۱ - 2۳ ۳۳ 04 ۸4۱ درصد اثر فرکانس (: 11) نیز جنین تعریف می‌شود: 2 - را 2-۰ 0۳ در مطالعات قطبش الفایی حوزه فرکانس (فرکانس متغیر) به جای جریان پیوسته نیز از یک جریان متناوب با فرکانس کم استفاده می‌شود. بنابراین اساس این مطالعات. اندازه‌گیری مقاومت ویژه در دو فرکانس (مثلاً ۰/۱ و 7 یا ۰/۳و 112 ۲/۵) می‌باشد که در حقیقت فرکانس پائین (۰/۱ یا ۰/۳) جایگزین جریان مستقیم (پیوسته) شده است. شکل ۸- مقایسه منحنیهای شارژژ و تخلیه ۳[ برای دوره‌های اندازه‌گیری متفاوت مارشال و مادن ! (۱۹۵۹) عبارت اثر فرکانس را اصلاح کرده و پارامتر دیگری بنام عامل فلزی " (۱/1۳۴) (یا عامل ۰ ۳ رسانش فلزی ) را بدست اورد که عبارت است از : 0 ,0 / (۰۱م- ,٩۰م)‏ ۸ ۲ ۱۸۳ (واحد : زیمنس بر متر یا موهو برمتر) (و0 - (00) ۸ < 07۲ ]131۵1۵ -2 له ۵[۱ ۸1۵۲۵۳ -| 07۲ 0001101 [۵ا۵ 1 -3 ۱۲ -------- صفحهٔ بعد -------- برخی از ژئوفیزیکدانها اعتقاد دارند که داده‌های عامل فلزی زونهای سولفیدی گله به گله را بهتر از داده‌های اثر در فرمولهای فوق ,م7 و 00۱ به ترتیب رسانندگی ظاهری (۱/00) در فرکانسهای پایین و بالا می‌باشند. بطوری که 0۱ +7 م۵۵ و 0۱ > و0 و ۲7۲۱۰۹ _ ۸ است. از طرف دیگر می‌توان نوشت : 0۵ ۷ ۳۳ بد ۸ خروم / ۳۳ بد ۸ ۳ ۱۳ که در آن :]۳ اثر فرکانس است. با وحود اینکه کانسارهای گله به گله را می‌توان با داده‌های ۳[ تعیین محل کرد. پار امترهای بارپذیری. اثر فرکانس و عامل فلزی نشانه مناسبی از مقدار نسبی کانی‌سازی فلزی در منبع 1۳ در اختیار نمی‌گذارند. لذا لازم است که به سراغ که در آن تنها یک فرکانس لازم است. در این روش قطبش القایی از تأخیر فاز همه بین جریان اعمال شده و ولتاژ قطبش اندازه‌گیری شده پیدا می‌شود. مشخص می‌گردد. ۳-۳ طیف ۳ و مقاومت ویزه مختلط طیف ۳ نام دیگری برای مقاومت ویژه مختلط است که بنوبه خود با اندازه‌گیری ویژگیهای دی‌الکتر یک مواد رابطه ۰ ۰.۰ ۰ ۰ یی ۹ ی ۰ ۰ ۱ دارد. مروری بر مبانی نظری و تعبیر و تفسیر داده‌های طیف ]| با مقاومت ویژه مختلط توسط پلتون و سایرین (۱۹۸۳) ارائه شده است. در این روش همان آرایش صحرایی بررسیهای حوزه زمان و فرکانس متغیر سنتی به‌کار می‌رود. ولی دستگاه کاملاً پیچیده تر است. در این روش لازم است که اندازه گیریها تا حد امکان دقیق بوده و هرگونه نوفه‌ای پاک شود. .[ق با6 ۳۵110 -| ۱۳ -------- صفحهٔ بعد -------- در این روش قدر مطلق مقاومت ویژه مختلط |(00 )27| و فاز ۵ ولتاز قطبش در گستره وسیعی از فرکانس (۰/۳تا ۴1112) جریان اعمال شده اندازه‌گیری می‌شود. و در نتیجه یک نوع پاسخ طیف 17[ مشخص بدست می‌آید (شکل 4). رابطه فرکانس معمولاً بصورت یک تابع دوتایی و به شکل لگاریتمی با پایه ۲ بجای پایه ۱۰ رسم می‌شود. رفتار بین حد پایین و حد بالای فرکانس را واهلش " سیستم الکتریکی نامند (شوی و جانسون ". ۱۹۷۳) و اگر چهار پارامتر الکتریکی زیر معلوم باشند. کل پاشیدگی ((2)0 قابل تعریف خواهد بود. این چهار پارامتر عبارتند از: مقاومت ویژه ۳(] (,0م). بارپذیری [[(۱1). ثابت زمانی پاسخ ]| (7) که در مطالعات دی‌الکتریک به زمان واملش موسوم است). و نمای فرکانس زاویه‌ای ((0). چهار پارامتر فوق در پاسخ طیف || بصورت زیر وارد می‌شوند: 8+ 6+ 4+ 2+ ره 2 4- شکل ‎-٩‏ یک پاسخ طیفی نوعی 1۳ (پلتون و همکاران, ۱۹۸۳) ۱ [ سپ - ۰۱۸۱ ارم - ا(ه )2 که در آن رم مقّاومت ویژه ۳ ۷ بارپذیری []. (0» فرکانس زاویه‌ای. 7 ثابت زمانی و ۷-۱ -< [ است. یک شکل از واهلش که بطور متداول مورد استفاده قرار می‌گیرد طیف واهلش کول -کول " می‌باشد (شکل ۱۰) که بنام |10 2- ٩۹۵۵۷ 2 غان) - ع|ا0) -3 ۱۴ -------- صفحهٔ بعد -------- بنیان‌گذاران آن به نام کول و کول (۱۹۴۱) نامیده می‌شود. این واهلش می‌تواند توسط فرکانس بحرانی (۲۵) که فرکانس ویژه‌ای است که در آن حداکثر انحراف فاز اندازه‌گیری می‌شود مشخص گردد : ۱ -۱) ۲:777] حم۲ 05 06 07 0.8 0.9 10 شکل ۱۰- طیف واهلش کول -کول برای پاشیدگی دی‌بای و کول -کول با درنظر گرفتن < #و ۰/۵ > 2 رپلتون و همکاران. ۱۹۸۳) که در آن 7 ثابت زمانی و ۸ بارپذیری 17 می‌باشد. توجه شود که این فرکانس به‌طور کامل از مقاومت ویژه مستقل می‌باشد. زاویه فاز و فرکانس بحرانی با افزایش بارپذیری افزایش می‌یاید (شکل ۱۱). برازش دو یا تعداد بیشتری از پراکنش کول -کول به طیفهای صحرایی فرآیندی است که وارونگی 517 نامیده می‌شود (سونگ و وزوف ". ۵) که وسایلی هستند که به وسیله آنها پار امترهای اصلی دی‌الکتریک به‌دست می‌آید. بافت کانی سازی که توسط اندازه دانه‌ها و توزیع دانه‌بندی ذرات قطبش پذیر در داخل هر گروه از دانه‌های کانه مشخص شده اما بستگی کمتر به نوع کانی‌های فلزی موجود دارد. رفتار ثابت زمانی (7) و نمای فرکانس (0) را دیکته می‌کند. در شرایطی که کانی‌سازی قطبش‌پذیر دانه درشت باشد. زمان واهلش (1) بزرگ بوده و فرکانس بحرانی (1۵) کوچک می‌باشد. (برعکس کانی‌سازی دانه‌ریز). مشابه این امر. کانسار سولفیدماسیو در مقایسه با گرافیت دارای تغییرات زمانی شارژپذیری - واهلش بارز بوده (هالوف و کلین . ۱۹۸۲) و مگنتیت دارای تغییرات زمانی شارژپذیری - : ,۳ واهلش معین در مقایسه با پیروتیت می‌باشد (پلتون و دیگران .۰ ۱۹۷۸) (شکل ۱۲). له ۲1۵1101 -2 01 ل20 50۲۵ -۱ 3- ۳۵110 ۵ ۱۵ -------- صفحهٔ بعد -------- مشش 0 7 "۳ 2- (وام ,و۱۵ 5 ۲ 3 7 ۲2 6 4 2 0۵ 2- 4 71 4 (فرکانس) ,۱۵6۵ شکل ۱۱- منحنی‌های زاریه فاز برای یک مدل نوعی کول -کول با بارپذیری متفاوت (۰/۱-۱/۰ > 2) رپلتون و همکاران. ۱۹۸۳) کیک رام زک مارم از ۵ ۱ 10 : ۲ 0 , 09 رل : ۱ ینز رآ را بل کر ۱ ۱ :2 4 ۱ 07 اس ما ۱ ۵58 3 ست را ۱ ا ت مر ۱ 04 ٍ جر ۱ 03 خر 1 ۹ 7 ر 01 1 اه ی ۵ تاو اک اه و اه و ال اد هه هد هک اه نگاریتم (ثابت زمانی - بارپذیری به‌صورت تابعی‌از زمان ثابت‌واهلش 7.نقل‌از هالوف و کلین, ۱۹۹۲و پلئون و همکاران ۱۶ ۱ 1 -------- صفحهٔ بعد -------- بیشترین رقم 2 عبارت از ۵ بوده و برای بیشترین سولفیدهای ماسیو » در گستره بین ۵ - ۰/۳۵ است (هالوف. ۱۹۸۳). مثالهایی از رفتار فاز برای موارد گوناگون با توزیع اندازه دانه‌بندی مختلف در شکل ۱۳ نشان داده شده است. در جایی که دو توزیع اندازه دانه‌بندی دارای هم‌پوشی باشند و یا گستره وسیعی از اندازه دانه‌ها به‌طور پیوسته توزیع شده باشد. مقادیر 2 تا بین ۰/۱ و ۰/۲ افت کرده و منحنی طیفی خیلی تخت خواهد شد. تحلیل کامپیوتری این منحنی‌های طیفی تخت به تغییرات 2 و 7 غیرحساس بوده و تخمین توزیع اندازه دانه‌بندی احتمالاً مبهم خواهد شد. طیفهای مربوط به زاویه فاز انواع کانسارها در شکل ۴ نشان داده شده است. اگر داده‌های بارپذیری بر حسب ثابت زمانی در یک زمین با کانسارهای مختلف هم‌پوش رسم شوند (مانند مگنتیت و سولفیدهای ماسیو در شکل ۱۲). در این صورت از طیف زاویه فاز می‌توان برای تفکیک بین دونوع کانه استفاده نمود (پلتون و دیگران. ۱۹۷۸). از پار امترهای طیفی ]] می‌توان برای تعیین بافت کانی‌سازی یک کانسار استفاده نمود و بنابراین می‌توان زونهای کانی‌سازی اولیه را که از رگه‌های کوجچک کانه تشکیل شده‌اند از کانه‌های افشان شده جدانمود. در جایی که زونهای طویلی از سولفید یا تشکیلات اکسید آهن وجود داشته باشد. 1۳ طیفی می‌تواند محل افزایش عیار فلز پایه را با تغییرات در بافت طیفی 100 4 3 2 1 0 ۹- 2 3- فرکانس (هرتز) ,1۵9 4 3 2 1- ۵ 1 2 3 اندازه دانه(میلیمتر) «,۱۵9 شکل ۳- منحنی‌هایی از طیف نظری فاز با سه مدل از توزیع اندازه‌های دانه‌بندی داده‌ها از هالوف (۱۹۸۳) ۱۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱- مس پورفیری (کم میار) ۲- مس پورفیری ( پر میار) ۳ گت ۴ پیروتیت ۵- سولفید توده‌ای ۶- گرافیت حهت حابحایی پروفیل شکل ۱۴- منحنی‌هایی از زاویه مشخص نماید. به‌علاوه تغییرات در با نواحی بکر آن نشان دهد (هالوف. " متفاوت باشد. (سنت امان و استرانگو فرض اینکه پارامترهای دی‌الکتریک مورد اینکه این وابستگی دما چه جا: است. زمان واهلش برای یخ یخجالو پیرامون نقطه ذوب) دارای وابستگی 5 ,بدل | ۹10 با 4 3 2 ز۱ 0 ۹- 2 ( فرکانس ) رٍوه] فازهای مشخص برای انواع گوناگون کانی‌سازی. داده‌ها از پلتون و دیگران فت و رفتار یک زون پیریتی ممکن است وجود طلاء مس و روی رادر ممّایسه با ۲۱) تفسیر ۳[ طیفی با عدم درک ویژگیهای دی‌الکتریک سنگها محدود ی ۱۹۷۰ - اجیلوی و کوزمینا. ۱۹۷۲ - رینولدز. ۱۱۹۸۵). هم دما عمل می‌کنند ممکن است منحر به تفسیر نادرست گردد. یک مثال در ایی دارای امتیاز عملی است به وسیله رینولدز (۳ ۱۹۸۷ و ۱۹۸۵) اراثه شده قویاً تابع دما می‌باشد. زمان واهلش یخ یخچالی نواحی معتدله (مثلاً یخ در دمایی متفاوتی در مقایسه با یخچالهای قطبی می‌باشد (یخ خیلی پایین‌تر از 0 - 1972 ,۳۴7۱۵۵ 200 00211۷۷ :1970 ,51۳۵0۵ 200 ص۸۳۵ - 5۵01 -۱ ۱۸ -------- صفحهٔ بعد -------- 3.6 38 40۵0 42 44 46 48 0 1000/7 )( شکل ۱۵- وابستگی دمایی ثابت زمانی واهلش 7 برای یخ یخچالی معتدله و یخ یخچالی قطبی نشان می‌دهد که 7 را می‌توان جهت جداکردن رژیمهای دمایی دو نوع یخ به کار برد. در بعضی از یخچالها که هم در نواحی معتدله و هم در نواحی قطبی وجود دارند بایستی به اهمیت جریان یخچالی و ارزیابی خسارت اشاره نمود که می‌توان از طریق اندازه‌گیری دی‌الکتریک و زمان واهلش نمونه‌های یخ را از همدیگر تفکیک نمود. اندازه‌گیری 1۳ طیفی هنوز بایستی روی یخچالها انجام شود اما اطلاعات به‌دست آمده از نقطه‌نظر یخجال شناختی دارای اهمیت فراوان می‌باشد. 1۳ طیفی همجنین در به نقشه درآوردن و تشخیص بین پیکره توده‌های یخی و بخهای بین لایه‌ای در پهنه‌های یخی استفاده دارد. به‌منظور دستیابی به دقت بالای موردنیاز ۲ طیفی. نوفه و در هم ریختگی الکتر یکی پاسخ ۳ قبل از اقدام به تفسیر ۱۹ -------- صفحهٔ بعد -------- بایستی به حداقل برسد. چهار نوع سیگنال ناخواسته وجود دارد که سه تا از آنها (تغییرات الکترودهای فرستنده جریان. پتانسیل خودزا و جریانهای تلوریک) به عنوان نوفه در کار ۳[ تلقی می‌شوند و سیگنال چهارمی (جفت‌شدگی القایی الکترومغناطیسی) اعوجاجی است که در فرکانسهای بالا اتفاق می‌افتد که می‌بایستی تخمین زده شده و از داده‌ها حذف شود (هالوف و پلتون. ۱۹۸۰و هالوف. ۱۹۷۴). با استفاده از صافی در درون دستگاه می‌توان مانع سیگنالهای نوفه‌ای گردید. تغییرات الکترود جریان به دلیل تعویض جریان الکتریکی و فرکانس جریان به‌کار برده شده موجب اعوجاجهایی در درون جریان موجی شکل به‌کار رفته می‌شود. به منظور جبران این پدیده یک وسیله چند کاناله برای اندازه‌گیری ولتاژ به‌کار برده می‌شود. تا ۶ جفت از الکترودهای پتانسیل جهت اندازه‌گیری همزمان ولتاژ به کار برده می‌شود و شکل موجی هر جفت به‌طور مستقیم با جریان به‌کار برده شده مقایسه می‌شود. تا اینکه بزرگی دقیق و فاز مربوط به سیگنال موجی شکل را بتوان از هریک از ۶ کانال به‌دست آورد. مسئله‌سازترین تأثیر مربوط به جفت‌شدگی الکترومغناطیسی بوده که به‌ویژه در فاصله زیاد الکترودهای فرکانسهای بالاتر اتفاق می‌افتد. بالاترین فرکانسهای مورد استفاده در کار "[] با پایین‌ترین فرکانسهای مورد استفاده در روشهای اکتشاف الکتر ومغناطیسی دارای هم‌پوشی بوده که در آنها الما دارای اهمیت می‌شود. هر سیم حامل جریان در مجاورت و موازات سیم دیگر قرار گرفته باشد. جریانی در درون سیم دوم القاء خواهد شد. مانند آنچه که در مجاورت شبکه کابلهای نیرو اتفاق می‌افتد. اگر این القاء در سیمهای مرتبط با الکترودهای پتانسیل اتفاق افتد ولتاژ کاذب اندازه‌گیری خواهد شد. بهترین حالت این است که کابلهای حامل جریان به قدر کافی از کابلهای پتانسیل دور نگهداشته شوند و با جهت اطمینان دو نوع کابل همدیگر را به صورت زاویه قائمه قطع کنند. علاوه بر این. کابلهای حامل جریان می‌توانند جریانی را در درون زمین القاء کنند که منجر به اعوجاج پاسخ ۳[ شود. خوشبختانه. بستگی فرکانسی مربوط به جفت‌شدگی الکترومغناطیسی به‌طور قابل تشخیص از پاسخ ۳[ متفاوت بوده و اگر فرکانسهای به‌ کار برده شده به قدر کافی زیاد باشند. اثر جفت‌شدگی را می‌توان اندازه‌گیری نمود و بعداً برای گستره تمام فرکانسها تعیین نموده و از داده‌ها حذف کرد. (هوهمان. ۰۱۹۷۳ وین و زونگ. ۱۹۷۵ سامنر. ۱۹۷۶وراتر. ۰۱۹۷۷ پلتون و دیگران. ۱۹۷۸ هالوف ۱۱۹۸۳) معلوم شده است که خط لوله‌ها نیز در مطالعات 1۳ ایجاد نوفه می‌کنند (پارا. ۲)۱۹۸۴ ۴ برداشتهای صحرایی در مطالعات 7[ می‌توان از کلیه آرایه‌های مقّاومت ویژه استفاده کرد. ولی آرایه‌های متداول در این مطالعات عبار تنداز: آرایه دو قطبی - دو قطبی. شلومبرژه. سه قطبی و مستطیل که در زیر شرح داده خواهند شد. 53 م01[ [1۵| .1978 باه اه 0ات۳ ۱977 ,۹۵۱۳۵۶ 1976 نگ 1975 70 له ۷۷۳۵۵ ۱9۹/3 11۵۳۵۵۵ -۱ 0-۵ ۷ -------- صفحهٔ بعد -------- در این آرایه الکترودهای ۸ و 7] فرستنده جریان و الکترودهای ]۷و ۱ (پتانسیل) در یک ردیف روی یک خط قرار این آرایه مطابق شکل زیر توسط طولهای .]1 * ۸13 و با * 130و پا * ۱/0 مشخص می‌شود. 3 لا ۱ ۸ شکل ۱۶- آرایه دو قطبی - دوقطبی در حالت کلی عملاً برای این آرایه از نسبتهای با > سا _ او 11 <- با استفاده می‌کنند. در اینحا عدد درستی است که عمق 4 : سا ۸ سا > چ ٍ ژر ۸۱۲۶۰2 شکل ۱۷- آرایه دو قطبی - دو قطبی متداول نقطه اندازه گیری روی مرکز 130/1 در نظر گرفته می‌شود. عمق تجسس با اضافه شدن 3 افزایش می‌یابد یعنی با افزایش طول /13۱. ۵ا۵((] - 12100[6 -| ۳۱ -------- صفحهٔ بعد -------- می‌توان پروفیلها یا مقاطع قطبش را برای یک عمق تجسس ثابت با جابجایی مجموع چهارقطبی ۸13-481 به اندازه یک فاصله ثابت که معمولاً برابر با می‌باشد. انجام داد. اما اغلب مقاطع قطبش القایی (1۳) برای چندین عمق تحسس انجام می‌پذ یرد که به تر تیب زیر عمل اندازه‌گیری انجام می‌شود (شکل ۸): حهت جابجای پروقل چپ ؛ 4 َ» ۰ "۰ ۸ ۲ ی ۰ ۰ هَ. و ۰ 1 ی را ۷۵ و ۵ ۵ ۳ ‎٩‏ ۱ ۹ :7/0 فلا :7/0 لا ره 0 / - 1-۲ هس نقاط اندازه‌گیری ۰ :121-۳ ۰ ۹ ۹ سح زیرسطح »71 و موی سح رو 77 8 ۰ ۸ ۰ ۵ تب ۰ «رها. یش ۹ اس ۸ درنظر گرفته شده‌است). برای یک وضعیت ثابت ۸9 جندین اندازه گیری با جابجایی الکترودهای ۷1 و روی پروفیل با یک فاصله ]1 - پس از آن ۸17 با یک جابجایی به اندازه .آ به وضعیت "۸*17 می‌رسد و اندازه گیریها بین ۱۷۱۲۲۷۲۲۰۸۲۱۳۷۲۱ و غیره انجام می‌پذیرد. به همین ترتیب جابجایی الکترودهای فرستنده در "۸13 و اندازه گیریها بین ,"1۱۳۷و "۱1۲۷و غیره ادامه پیدا می‌کند. بطور تفر یب می‌توان هر نقطه اندازه‌گیری واقع در زیر سطح را از تقاطع خطو طی که از نقّاط (0 (وسط )و ( (وسط ۷1۱۳۱) با زاویه ۵ درجه نسبت به امتداد آرایش رسم می‌شوند. بدست آورد (شکل ۱۸). جنانکه مشاهده می‌شود با دورشدن ۱1۳ مفاد یر اندازهگیری شده مربوط به لایه‌ها عمیق تر می‌شوند. (بطور تغریب عمق براپر > است). پس از اندازه‌گیری روی یک منطقه می‌توان با استفاده از مقادیر ۸ (بارپذیری). نقشه‌های هم شدت 1 را بدست آورد. بهمین تر تیب در کنار این مطالعات می‌توان نقشه‌های مقاومت ویزه را نیز با استفاده از مقاد یر :4 بدست آورد. المته طرح اندازه عمق تحسس به این تر تیب ساده کردن مسئله است زیراً جنانکه می‌دانیم این ۳۲ -------- صفحهٔ بعد -------- عمق فقّط وابسته به فاصله الکترودها نبوده بلکه به اختلاف مقّاومت ویژه لایه‌ها نیز بستگی دارد. بنابراین شمای ارائه شده در شکل ۸نمی‌تواند به عنوان یک مقطع عمق در نظر گرفته شود. آرایه دو قطبی - دو قطبی موجب بدست آمدن یک ‎۸٩‏ نسبتاً ضعیف می‌شود و در اغلب اوقات در تکنیک فرکانس حوزه‌ای مورد استفاده قرار می‌گیرد. استفاده از این آرایه به علت جدایی کامل خطوط ۸17 و 3/0 در کاهش آثار القایی نوفه‌ای تأثیر بسزایی دارد. ۲-۴ آرایه چهار قطبی متقارن (آرایه شلومبرزه) الکترودهای گیرنده ۷ و ۷ و الکترودهای فرستنده ۸ و 3 در یک ردیف قرار دارند و دارای مرکز مشترکی مانند 0 هستند. ۷ بین تا۸ واقع شده است (شکل ۱۹). 1 جهت حرکت پرونیل چ- نقاط اندازه گیری شکل ۱۹- آرایه چهارقطبی متقارن این آرایه در واقع همان آرایه شلومبرژه می‌باشد که می‌تواند در این مطالعات مورد استفاده قرار بگیرد. چنانکه می‌دانیم در حالت عادی. عمق تجسس با افزایش طول خط فرستنده (] > ۸[7) زیاد می‌شود. برای انجام یک مقّطع یا پروفیل, بعد از هر اندازه‌گیری مجموع جهار قطبی 3 به اندازه فاصله‌ای که اغلب برابر | (فاصله ۷) می‌باشد. جابجا می‌شود. می‌توان پروفیلهای مختلفی را برای جندین عمق تجسس با استفاده از خطو ط فرستنده او او او غیره بدست آورد (شکل ۰ چون جابجاکردن همزمان همه الکترودها روی زمین بخصوص اگر توپوگرافی شدید باشد. مشکل است و از راندمان عملیات صحرایی می‌کاهد معمولاً با ثابت نگهداشتن 1/0 فواصل ۸13 را زیاد می‌کنند یعنی ترتیبی که در مطالعات سونداژهای الکتر یکی پیاده می‌شود. ۲۳ -------- صفحهٔ بعد -------- نقطه اندازه گیری ا ام ۸2 ۸3 3 رز سطح زمین 82 ۹51 1 ۷ 1 2 / ۱ ۱ ۱ ۱ که [ دی مدش شکل ۲۰- آرایه چهارقطبی متقارن با فواصل الکترودهای فرستنده مختلف همزمان با این مطالعات (1۳) مقادیر مقاومت ویژه ظاهری را نیز بدست می‌آورند و می‌توان تتایج حاصل را به توسط آرایه سه قطبی تشکیل شده از سه الکترود متحرک ۸. و و الکترود ثابت 7آکه در یک نقطه ثابت به فاصله زیاد از سه الکترود متحرک واقع شده است. در اینحال اندازه‌گیری بین ۹و [« فقط بستگی به جریان فرستنده الکترود ۸ دارد. این آرایه به توسط طول 0۸ < آو ۸/7 < | مشخص می‌شود و اغلب از نسبتهای و 8 و سل استفاده می‌شود (شکل ۲۱). پس از هر اندازه‌گیری. سه قطبی به اندازه‌ای که اغلب برابر [ می‌باشد. جابجا می‌شود. عمق تجسس با افزایش طول با زیادتر می‌شود و به این ترتیب می‌توان پروفیلهایی با چندین عمق تجسس با استفاده از الکترودهای مختلف ۸۱ و شکل ۱- آرایه سه قطبی ۲۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- اگر محل اندازه‌گیری نقطه (0 واقع در وسط در نظر گرفته شود آنومالی ۳ مربو طه متمارن نخواهد بود. حتی اگر دارای توده قابل قطبی شدن با محور با صفحه تمارن باشیم. علاوه بر این ماکزیمم یا ماکزیممهای آنومالی نسبت به آنومالی و جسم قابل قطبی شدن که به دنبال آن هستیم. بدست آورد. عده‌ای تر جیح می‌دهند که اندازه گیری را در مرکز 3 با انجام دهند. مزیت آرایه سه قطبی در آن است که در طول یک پروفیل فقط سه الکترود جابجا می‌شود. علاوه برآن جون ۱/0 همیشه نزدیک ۸ قرار دارد سیگنال ۸۷/۱۳ بزرگ می‌باشد که امکان انجام اندازه گیریهای دقیق را فراهم می‌سازد. از دیگر مزایای این آرایه آن است که سبب قطبش خوبی در نزدیکی الکترود ۸ برای مینرالهایی که در یک لایه مقاوم تقریباً افقی قرار دارند. می‌شود (شکل ۲۳). توده قطبی شده با محور تقارن قانم ۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- از معایب این آرایه مشخص نکردن کامل وضعیت توده‌های مینرالیزه است که در این موارد می‌توان از آباکهای تئوری و یا توسط عوض کردن محل الکتر ودهای ۸ و ۱10 (تغییر سمت) استفاده کرد. آرایه «مستطیل 7ا۸» عبارتست از پیاده‌کردن یک خط فرستنده ثابت را < ۸7 و انجام اندازه گیریها بین الکترودهای 4 و ۷ که در روی پروفیلهای موازی با ۸ جابجا می‌شوند (شکل ۲۴). جابجایی اغلب برابر طول | - ۱1۱ می‌باشد که فاصله | با توجه به ابعاد توده‌های مینرالیزه مورد مطالعه انتخاب می‌شود. اندازه گیریهای و مقاومت ویژه همیشه در مرکز ۷ قرار دارند. عمق تجسس با طول با - با۸ در ارتباط است و همیشه می‌توان چندین پروفیل ۸17 را با افزایش طول آن برای عمقهای مختلف بدست آورد. عموماً ایستگاههای اندازه گیری در داخل یک مستطیل که مرکز آن 0. منطبق بر وسط ۸13 است و ضلع کوچک مستطیل از لگ ی ۴ شکل ۲۴- آرایه مستطیل زمانی که طول ۸17 پوشانده شد (از نظر اندازه‌گیری). برای اندازه‌گیری یک زون جدید خط حریان ۸7 حابجا ۳۶ -------- صفحهٔ بعد -------- این موضوع باعث افزایش سرعت عملیات می‌شود. بعلاوه شدت حریان بر احتی می‌تواند ثابت نگهداشته شود. برعکسر در اینجا از خطوط حریان ۸ نسبتاً بزرگ استفاده می‌شود. تا زون مورد مطالعه دارای محدود بت نباشد و نهایتا پروفیلها کوتاه و ایستگاههای اندازه‌گیری نزدیک بهم نگردند. این موضوع سبب می‌شود تا نسبت - بزرگ گشته و سیگنال ۸۷:۳ کوچک گردد. که برای اندازه گیریهای دقیق محتاج به یک گروه فرستنده قوی و یک دستگاه گیرنده رت مها ۰ ۰ . سم ۳ ۰ ارچ مت ۰ عم ‎٩‏ یکت 1 را ام ۵۹۳۳ ۳۵ کی ری مه هه ۰.۰ ۵ ۷ ۳ سس مس وت سیف لا یه مینرالیزه هادی شکل ۲۵- استفاده از آرایه «مستطیل ۵3 برای لایه‌های مینرالیزه هادی آرایه «مستطیل ۸13» برای مسائلی که احتیاج به خطوط کوچک ]۸ ندارند دارای مزیت می‌باشند که در زیر دو مثال از کاربرد این آرایه ذکر می‌شود : - کانی‌سازیهای رگه‌ای تقریباً قائم که تا عمق زیادی در داخل پوسته زمین ادامه داشته باشند. در این حال یک خط که عمود بر امتداد کانسار قرار می‌گیرد امکان قطبی کردن صحیح کانسار را فراهم می‌سازد. این قطبش حتی اگر طول ۸13 بزرگ باشد بخوبی انجام می‌گیرد. زیرا خطوط جریان باید اجباراً از این کانسار بگذرند. - کانی‌سازی در یک لایه تقریباً افقی هادی قرار دارد. در این حالت مطابق شکل ۲۵ خطوط نسبتاً طویل ۸13 ایجاد یک دانسیته جریان قوی در داخل لایه هادی می‌کنند که باعث قطبش خوب مینرالهای موجود در لایه می‌شود. این وضعیت در شرایطی می‌تواند در مورد لایه‌های آبدار شیلی نیز بوجود اید. ۵ شکلهای نمایش داده‌های 1۳ داده‌های مربوط به قطبش القایی برای فاصله الکترودی معین. به و بزه وقتی که به‌صورت زمان حوزه‌ای اندازه گیری می‌شود. معمولا به‌صورت پروفیلهای ساده و نقشه‌های بار پذیری پیاده می‌شوند. عامل فلزی یا اثر درصد فرکانس در روشهای فرکانس حوزه‌ای وقتی که داده‌ها به‌صورت شبه مقطع پیاده شوند مفیدتر خواهد بود (شکل ۲۶). توجه شود که فاصله نقاط داده‌ها بستگی به رقم صحیح در آرایه دو قطبی -دو قطبی داشته و به‌طول واقعی دو قطبی بستگی ندارد. به‌هر صورت افزایش عمق نفوذ در ارقام زیادتر ۱ به‌صورت ضمنی بوده و به‌عنوان راهنما. عمق تقریبی نقطه‌های اندازءگیری پرایو ۲۳۳۱/۹ که در آن 2 طول دو قطبی می‌باشد. هریک از داده‌ها در تقاطع دو خط ترسیم شده با زاویه" ۴۵ از نقطه وسط هر دو ۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- موقعیت برای ۱ ۱ ۱ ۱ ۳ ۱ ۱ ۱ ۱ داده‌های نقطه 8 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 متاومت ویژه ظاهری ۱ درج شده است. دم شکل ۲۶- یک شبه مقطع را چگونه می‌توان رسم کرد. برای یک آرایه دو قطبی - دو قطبی با الکترودهای فرستنده جریان و پتانسیل به ترتیب ۲-۱ و ۴-۳ (0*۱) نقطه اندازه گیری در نقطه ۸ قرار گرفته است. برای دو قطبی‌های ۵-۳۴ و ۹۸ (0*۳). در نقطه 8 آورده شده است. دو وضعیت در شکل ۲۶ مشخص شده است برای ۱ < 11و دوقطبی‌های ۲-۱ و ۴-۳ ارقام داده‌های اندازه گیری شده در نقطه ۸ پیاده شده. برای ۳ - 1و دو قطبی‌های ۵-۴و ۹-۸ وضعیت در ذاأ قرار دارد. ترسیم شبه مقطع مقاومت ویژه ظاهری معمولا در عکس جهت و بالای ارقام ]| رسم می‌شوند. تصویر سطحی زونهای دارای بی‌هنجاریهای ]| را می‌توان با توجه به اهمیت آنها به صورت خطوط پیوسته. خطچین و خط چین مورب در بالای شبه مقطع به‌منظور تعیین موقعیت کانی‌سازی قطعی. محتمل و ممکن ترسیم نمود (شکل ۲۷). تفسیر چنین نمایشهایی. در قیاس با دست آوردهای مدلهای نظری و یا تجربی مقیاس دار. کیفی می‌باشد. در شکل ۲۸ مثالها یی از مقاومت ویژه ظاهری. عامل فلزی و اثر فرکانس برای دو مدل داده شده است. در هر دو حالت طرح واره‌های هر سه پارامتر ۳ حول وضعیت مرکزی متقارن بوده و طرح واره یک ۷ برگشته را ایحاد می‌کند. ۳۸ -------- صفحهٔ بعد -------- شش رت ا 67 66 ریگ چا 78 9 سس ۷-۰ ِ 22۸ مو و" مه تم 98 7 1 4 را6 ۷ مقاومت ویژه ظاهری برحسب اهم فوت بر ۲75 3 2 1 نز ۱9 29 39 4.۰ ز ۳۸ ۰.۰ 7۰ ی 7 7 ۲۲3 7 وم 2 عامل فلزی ظاهری 2 ۱۳6 98 2 4 ز ۳ ی 9 | ی سیک 3 3 1 9( 7 2 مد مه -- .۸ ها 67 هه که 39 ی" 37 رک د» او 0 7 ول هه/ و7 دهد د< ما 4 2۲ 4 ۵ 1 29 19 4 ۳ .۰ 7 ۰.۰ ۱۵ 6۲۲۵۲۵۶۶۱ ۶۹6۵۷۲۲ << هه که 42 6د [1 و سس اب و( دد 69 ۹7 ری ی ایو نی 38 (م 4 7 4 5 وب .4 6.9 44 :4 4.3 سس 4 با درصد اثر فرکانس ظاهری 71 2۴ "۱ ۰ 9 29 39 اف 9 یه 79 ۰ ۲ - ۳۰۱38 محدوده کانی‌سازی + ۲ ۱۲۹۱۵۱1۵7106 0 0016 #هممو اس میهد من مج من با مس ۳1 ۸۲ 0 ۹۹۲ 9۵۹۱7۱۷۲ وههه < ۷۱۰۰۱3:۰0 2 مت خه 2 محدوده کانه اصلی 0۹-۰ ِ< ۰ ۰ یس با مس ۳1 شتا مقطم در امتداد خط ۱۲-77 رو به شمال فربیی ۱0 در 1 "۱ ۰ سل ۱ یوم در تا نر رک کا 1 1 2 5 036 : فرکانسها آرایش الکترودی اما را 2 رل 7 ۹ ۰ ۲۶۱۵۵ زمین‌شناسی آن بطور طرح‌وار نشان داده شده است. از طول دو قطبی ۰ متر و فرکانسهای ۳ تسناد داده‌های مقاومت ویژه ظاهری بر روی بلوک مستطیل شکل افقی. دو زون «کم مقدار» مربوط به اثرهای دو سر بلوک را نشان می‌دهد. همچنین زون «پرمقدار» بی‌هنجاری لوزی شکل در عامل فلزی ظاهری در بالای مدل بلوک قابل توجه است. از این دو مجموعه داده‌ها اثر فرکانس ظاهری نسبت به مدل کمتر حساس است و نسبت به عامل فلزی ظاهری کمتر ۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- 6 ۲۱5 ۰4۵ 3 2 ۷ ۱۵ و9 8 1 6 5 1 ۹ وو دو 9 ,۰۱۵ ۱۵ ۹ ال 0 و هو 7 ۱۵ 10 ۶-2 6 نی 3 97 7 مد و ۵ سم 3 هم 10 [وما و 3و۹ 5 9 ۱۵ ۵ هم 16 4 13 2 و 1۵ 9 8 7 6 5 زا رها ها مه ۹ 35 // و8 دوه 6 و و لبم تصوبر افقی 2 ترا جر نج ی سر سم ود ۵ 0 5 وود 0 سوه 2 زا ی سس 762 0 عم 5 اک هو ود هه بو رنه و وج ‎٩ ۵ 14 وه ت. 376 6 و .و پم ۵ و7- ۸/8 417 9 ۵6 ُ سس وم ْ, ی ۹ 5 2 یر در رد 79- ۵ سس و وم زا ی ۵ ۵ شیم چ- : وم رپبمم :-ج 6 ؟؟ ۹4 3 ۹2 ۹۵ 9 8 7 6 5 ۲ اجه ا به بو 1۱ > و(02۷۷) ۵ 2( 02) همق چشمه ۴ واحد :: 2 ر۱۸۹) 0 ن وا ک5 > ر(۴۵) برابر یک واحد ا ۱ 16 و1 ۹14 ۹13 12 1۹ 1۵ 9 ز] 7 6 د تشد راچد را یک تا تا چگ تج 20 (ب) 6و قو هو هو ۱2 ۱۵ و ۰ 7 6 5 ره ها رن 0 و چاه ۰ ی 4و و هو و هل بو هو وه ۸۷۸ لیگ دس زه زه ۵ ۵ 65 ج 0 0 0 زه ۵ << قیرو ۵ 0 06 1 ۵ ۵ ۵62 زه) ز ۵ - همم 6 5 1۵ 3 12 10 دِ 8 7 6 5 0 : ابماد چشمه واحد ‎٩‏ ۸ ۲۱ ۱1 5 ک و ی 0 ۲-۱ ۲ ۳« ۳ ود ۵ مج ۹ ولو ۵ ۵ 14 3 ل 23 14 ۵ 0 ۵ سد.ه قیم و« موم ویر 0( مه و ما وم وموو پر چم -ج 16 15 14 13 12 11 10 و 8 7 6 5 0 و( ۶2) 50 > ,(2م) ۵ پ(۱ ۸) ۱0 0 » ره ۴) برابر یک واحد شکل ۲۸- دو مدل تجربی برای نمایش مقاومت ویژه ظاهری,اثر فرکاتنس و عامل فلزی بر روی (الف) یک منشور قائم باریک و (ب) یک بلوک مستطیلی افقی ۳۰ -------- صفحهٔ بعد -------- 5 106 156 206 256 306 35 402 56 106 156 206 252 306 356 402 179 1۱ 6۴ ع35 306 236 206 156 1۵6 56 [ 9 ۵ نکن دی ویو سل مب علیر ملد ۳ ماس سس ی و شکل ۲۹- سه شکل نمایشی شبه مقطع از طیف داده‌های 1۳ (الف) مقاومت ویژه ظاهری در یک هرتز (ب) زاویه فاز در ۱ هرتز و (ج) نسبت پارامترهای طیفی در سه فرکانس و (د) شرح کامل هر نقطه رسم شده و نشان می‌دهد که اطلاعات نسبت به مقدار فرکانس میانی که اغلب در ۱/۱ بر روی نمودارها (جایی که دو محور همدیگر را قطع ۳۱ -------- صفحهٔ بعد -------- دیگر شکل نمایشی به کاربردن طیف سه فرکانسی است که بر روی شکل اصلاح شده یک شبه مقطع رسم می‌شود (شکل ۲۹). پارامترهای طیف ۳[ که تا پنج فرکانس اندازه‌گیری شده مثلاً برای ۰/۱۱ ۰/۳۳ ۰۱/۰ ۳/۰ و ۹/۰ هرتز خلاصه شده از تمامی طیف فرکانس بوده و نسبت به ممّدار فرکانس میانی (۱/۰ - نسبت) بهنحار شده به عبارت دیگر پار امترها برای پنج فرکانس نسبت به مقدار یک هرتز و برای سه فرکانس (بین ۰/۱۱ تا یک هرتز) نسبت به رقم ۳ هر تز بهنجار شده‌اند. آنگاه مقادیر بهنجار شده در مقابل فرکانس رسم شده‌اند (هالوف و پلتون ۰۱۹۸۱ هالوف ۷۲ (شکل ۲۹-د). شکل نمودار در هر وضعیت ترسیمی می‌تواند به گونه کاو به سوی بالا و کاو به سوی پایین دسته‌بندی. (فراسر و همکاران ۴ با در قالبی ویژه و شناختنی بر پایه شیب نمودار گروه‌بندی شود (زونگ و وین ۵ هالوف و پلتون ۱۹۸۱). مدلهای واهلش کول کول می‌باشد. جنین برنامه‌هایی احازه شناسایی و حذف بعدی حفت‌شدگی القایی طیف را میسر می‌سازد. در جچنین حالتی چهار پار امتر کلیدی ۲ (,م.۱۷1 و )که پاسخ را تعر یف می‌کنند می‌تواند به گونه‌ای دقیق تعیین شود. یک مئال از نمودار دامنه - فاز مربوط به طیف ]1[ در شکل ۳۰ داده شده است. در این شکل می‌توان دید که در فرکانسهای پایین جفت‌شدگی المایی دارای اثر کمی می‌باشد. در حالیکه در فرکانسهای بالا این اثر غالب می‌شود. | اوعد مدید 13 مع و00 ۵7 ۰200۴۲ هصغ ص۷۷ هاگ با مهم 0۷ع ۸0 بزرگی اندازه‌گیری شده : : : ی : ۹ ۱ م۵۵ ۳ 3 : : س ۵ - ۰۵۰" پی 9 ,۳ : : بزرگی (/2)9 ی 1 ۳ فاز (۵0 6,۰ ۳,۰ ۴)۲۳۱۸۰ : ت ۳ : ۱ : ی 1 مفاز (ب۵ بیع بر ۰و۲۳) ۴ : : : اب هاچ که ها هاب ها که اه ها ),( :‏ فرکانس ‏ ۱063 شکل ۳۰- مثالی از یک نمودار دامنه - فاز طیف 17۳ گرادیان تند در فرکانسهای بالاً در تتیجه جفت‌شدگی القایی بوده در حالی که داده‌ها در فرکانسهای پایین با نمودار تقریباً تخت را می‌توان برای به‌دست آوردن پارامترهای الکتریکی زمین تبدیل کرد. ۳۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ۶ کار بردها و گزارشهای موردی ره ً ۱ ۱-۶ برداشتهای زمین گرمایی جشمه‌های زمین گرمایی اغلب در جرخه آبهای زیرزمینی تحرک سیالی بالایی دارند. این مطلب منجر به مقاومت ویژه‌های کمی می شود که می‌تواند توسط روشهای ۳[ آشکار شود. نتیجه‌های برداشت ۳[ بر روی حوزه زمین گرمایی محتمل در کنیا در شکل ۳۱ نشان داده شده است (هالوف و پلتون ۱۹۸۱). که مقدارهای مقّاومت ویژه ظاهری کمی را برای ۵ < 1و ۶ بین موقعیتهای ۱۴و ۱۷ نشان می‌دهد. تحلیل رایانه‌ای این داده‌ها مدل موجه زمین‌شناختی برای یک رسانای اصلی را ارائه می‌دهد که خوب مشخص نشده است. این مدل در زرفای بین ۳۵۰ تا ۴۰۰ مترو پهنای ۰ متر تعیین شده است. گرجه برداشت نتوانسته است مرکز احتمالی زمین گرمایی را به گونه‌ای قطعی مشخص نماید اما هدف خوبی برای برداشتهای تفصیلی بیشتر فراهم کرده است. 21 20 9 6 17 6 گا ۲4 زج 2 ! وارونگی داده‌های و 2 ی ره ملاحظه شاه 1 مقارمت ویژه 34 ا3 37 ا3 ۸.2 ا3 4 40 38 3 «پج 36 4.2 40 36 ( ۱ 4۵ 7+ 72 ره 36 36 355 9 ۸5 ود و / 40 32 5 6 4 28 26 58 93 ۰6( اَ 26 9 ۱ ۱ نت اس 4 13 2 1 ما داده‌های محاسبه ده چشمه زمین گرمایی 44 45 45 43 42 [ ما 4 ۸۱ کت 7 ب47 47 43 ف36 هد که 47 47 ۰2 ٩9- 8‏ 89 43 ا3 26 30 3 و49 و49٩‏ ۸۷۰3 28 22 22 28 42 50 5 رکه 27 ا 20 2 2 4 اد ۸۷۰5 6 2 ۹ 8 اه 7/26 740 53 ۷6 4٩ 6 7 8 9 0 2‏ 5ا 4 13 2 1 ۱ 1 + مج - لگ 5 وه ۰ ر۸ آرایش الکترودی عمق تا بالای ۳۷۵ متر 2 1.۴۵ ۱ و : 0 ۷ دو قطبی - در قطبی 0-56 + 6 تشخضص ضعیف .۳- 03 ۰" عمق در ۷۵۰ متر ع ۲ب+ع۴۷۲ 0227۲ رآ -بهد شکل ۳۱- داده‌های مقاومت ویژه ملاحظه شده و محاسبه شده در طول برداشتهای ۳[ با مقاومت ویژه ظاهری کم (۰/۳ اهم متر) چشمه زمین گرمایی در کنیا |- )00011107:۵[ -------- صفحهٔ بعد -------- زهدی و همکاران " (۱۹۷۳) یک نوع مطالعه ترکیبی از مقّاومت ویژه. خودپتانسیل و قطبش القایی بر روی حوزه زمین گرمایی با بخار غالب در پارک ملی بلواستون " وایومینگ آمریکا (شکل ۳۲) را شرح می‌دهد. گستردگی بی‌هنجاری 50 که در اثر بالاآمدن آب ایجاد شده است (به گونه‌ای که پیکانها در صفحه‌بندی پایینی شکل نشان می‌دهند). به سوی جنوب شرقی ادامه می‌یابد زیرا آب زیرزمینی بطور جانبی وارد مواد تراواتر شده و در آنجا رو به پایین حرکت می‌کند. مقاطع مقاومت ویژه ظاهری توزیع عمومی سازندها را نشان می‌دهد. به‌طوری که آنهایی که رو به شمال غربی قرار گرفته‌اند مقاومت ویژه حقیقی کمتری (ده تا ۱۳۰ اهم متر) از آنهایی که رو به جنوب‌شرقی قرار گرفته‌اند (بزرگتر از ۰ اهممتر) دارا می‌باشند. مقطع درصد اثر فرکانس دارای مقدار زمینه شاخصی در حدود ۵ درصد است که به مواد رسی و پیریت موحود در لایه‌های سطحی کم عمق نسبت داده می‌شود. بی‌هنجاری ۲[ که به شکل ویژه‌ای توسط یکی از مقاطع (متر ۱۰۰۰ - ۸0) نشان داده شده است در اثر ازدیاد پیریت گله به گله‌ای می‌باشد که توسط چرخش آبهای گرم نهشته شده‌اند. همانطور که داده‌های گمانه‌های حفاری منطقه نشان می‌دهند. ۲-۶ بررسیهای آب زیرزمینی وک کوایر و همکاران " (۱۹۵۱۷) نخستین کسانی بودند که قطبش المایی را با شرح دو نمونه موردی مفید برای بررسیهای هیدرولوژی (آبشناسی) بکار بردند. مورد اول برای محل نزدیک کاری زوزو " نیومکزیکو در دره‌ای که مرز جنوب‌شرقی آن سییرابلانکا است و شامل سنگهای آتشفشانی می‌باشد انجام شده که از آنها آب آشامیدنی گرفته می‌شود. به سوی شمال و غرب رسوبات کرتاسه دره تولاروز۱ با آلوده نمودن آبهای زیرزمینی توسط کلرایدها و گچ آنها را غیرقابل مصرف می‌سازد. شکل ۳۳ نقشه‌ای از مقادیر ۳] را که ده ثانیه پس از قطع جریان اندازه‌گیری شده نشان می‌دهد. پربندها بگونه‌ای تقریبی بسوی شمال - جنوب جهت گرفته‌اند. و بیانگر شبکه زهکشی موجود می‌باشند. مرزهای این شبکه با پربندهای ۳ در شرف و ور غرب مطابقت دارند. چاه آبیاری 16-۱ با آبدهی در حدود ۴۵۰۰ لیتر در دقیقه و کیفیت آب نسبتاً پایین و از اینرو با کم 1۳۳۷ مشخص شده است. منحنی بسته شده با مقدار ۳۳ (۱ -آ) بعداً حفاری شده و آب با کیفیت بهتر. در حدود ۴۵۰ لیتر در دقیقه بدست آمده است. 2-0 .۵ ات 720۳0۷ -| 4-0 اه ۷۵00010۳ -3 4 س-5 ۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- 30 ۰ نها ۰ 000 2 ۵0 همممممو ی ۰ سم 30۵ . 4 مس و و و 1 مه ۸8/7/00 ۵ ۱۵0۳ ۱ ۹ ر ۱ 1 ٍ و ‎٩ 18 ۳ 3 : چم لاه با مقاومت ویژه متغیر ۲-۱۱ اساع ۷۷ 0 این د ۱ و ۹76 2 ۸۵۵ کرد 9 وم / 754 ۱ ۱ 2 ۲ 7 1 4 نا زه 0 41.۹9۵ 6.00 ۰90 ل( 109۵ 26 2000020207 متر 20۵۵ گزافه نهایی در مقیاس قائم (۵ برابر) نع 5 0< ۱5۵-0 75-0 ۹۵-0۵ 5-د3 2 2-65 مقاومت ویژه راقعی (اهم متر) خیم مر کب اایستگاه سونداژ الکتریکی . شکل ۳۲- داده‌های درصد اثر فرکانس و مقاومت ویژه ظاهری در طول یک سیستم زمین گرمایی با بخار غالب در پارک ملی یلواستون که با مقطع خودپتانسیل در راستای همان عارضه مقایسه شده است (تفسیر مقطع زمین‌شناسی در پایین صفحه نشان داده شده است). ۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- نقشه نشان داده شده در شکل ۳ب پربندهایی از نسبت ممدارهای ۳ اندازه گیری شده در پنج ثانیه و ده ثانیه بعد از قطع جریان را نمایش می‌دهد. وک‌کوایر و همکاران از این پربندها در جهت وضوح بیشتر یک کانال مدفون استفاده کرده‌اند با این مفهوم که نسبتهای بالاتر در ارتباط با مواد ریزدانه‌تر می‌باشد. اجیلوی و کازمینا" (۱۹۷۲) یک مدل تجربی آزمایشگاهی را برای آزمایش کارایی اندازه گیریهای 1۳ حوزه زمان در تعیین محل تجمع آبهای زیرزمینی در روباره ماسه‌ای - رسی انجام داده‌اند. در حالیکه پروفیل با فاصله‌های ایستگاهی ثابت استاندارد بر روی عدسی نیمکره‌ای آب شیرین تولید بی‌هنجاری مقاومت ویژه ظاهری پهن کرده است. بی‌هنجاری بارپذیری ۳[ به دو شکل باریک و شیب‌دار است (شکل ۳۴-الف). نتیجه‌ای که توسط وک‌کوایر و همکاران نیز گرفته شده بود. اما برای مدلی با همان ابعاد و هندسه ولی با عدسی حاوی آب شور. منحنی‌های مقاومت ویژه ظاهری و بارپذیری ۳] برخلاف نسبت ولتاژ اضافی ۳[ در ۰/۵ ثانیه به ۵ ثانیه پس از قطع جریان. پهن بوده است (شکل ۴- ب). مثالهای وک‌کوایر و همکاران و اجیلوی و کازمینا نشان می‌دهد که برای حوزه زمان 1۳ نقشه‌های نسبت ولتاژ اضافی برای دو زمان مختلف می‌تواند تفکیک دقیقتری از پیکره‌های آب زیرسطحی در مقایسه با نقشه‌های ولتاژ اضافی برای اندازه گیریهای با زمان منفرد فراهم سازد. در حالیکه روش ۳ آمی‌تواند تفسیر مفیدی از پیکره‌های آب زیرزمینی تهیه نماید. کاربرد روش صحرایی آن کمتر از روشهای الکترومغناطیسی القایی جدید می‌باشد و این ممکن است به سبب کمبود مثالهای اخیر مربوط به مصرف ۳آ در بررسیهای آب زیرزمینی باشد. ۳-۶ کاربردهای زیست محیطی از اوایل دهه ۱۹۸۰ به امکان استفاده 7[ در بررسی محلهای آلوده علاقه نشان داده شده است. به‌طور مثال ال‌هوفت "۲ (۱۹۸۵) سرشتی‌های 17 سنگهای آلوده شده به مواد آلی را بررسی نمود. مواد آلی شیمیایی می‌توانند در مقابل کانیهای رسی واکنش نشان دهند بگونه‌ای که پاسخ 1۲[ مربوط به مخلوط کانیهای رسی و الکترولیت عوض شود. این کار توسط سوی‌نی‌نن‌وونهالا ۲ (۱۹۹۲) ادامه داده شده است. بطور مثال آنها نمونه‌های آزمایشگاهی رسهای یخچالی آلوده با اتیلن‌گیلی کل را با بکارگیری روش طیف ۳] بررسی نمودند. آنها دریافتند که هم طیف مقاومت ویژه و هم طیف فاز (که تابعی از فرکانس هستند) نمونه‌های آلوده شده بگونه‌ای مشخص با نمونه‌های غیرآلوده فرق دارند. هنوز تجارتی شدن این تکنیک نیاز به کار بیشتر دارد. 611 -2 4 مل2 0(11۷۷ -| 4۵ مه 5۵116 -3 ۳۶ -------- صفحهٔ بعد -------- شکل ۳۳- نقشه‌های (الف) قطبش القایی ولتاژ اضافی پس از ده ثانیه (پربندها با فاصله کل ۱). و (ب) نسبت ۷ داده‌های ]1[ پس از ۵ ثانیه و ده ثانیه بعد از قطع جریان بر روی یک دره دارای آبخوان مدفون نزدیک کاری زوزو در نیومکزیکوی بالات متحده می‌باشد. جاه حفاری شده در ۱ -آ با تولید حدود ۴۵۰ لیتر آب مشروب در دقیقه. از وک‌کوایر و همکاران (۱۹۵۷) ۱ 5 کامی‌نا و همکاران (۱۹۹۰) موردی ویزه را پیشنهاد می‌نمایند که در ان کاربرد صحرایی 11 استاندارد همراه با اندازه گیریهای آزمایشگاهی مناسب وسیله‌ای شد برای به نقشه درآوردن ناحیه‌ای که شدیداً توسط مخلوطهای سیانور آلوده شده بود. منشاء این آلوده کننده‌ها تفاله مواد مربوط به کارهای گذشته در مورد حداسازی مواد فلزی است. آنها گمانه‌زنی الکتر یکی متداول (با استفاده از آرایه شولومبرژه) و پروفیل‌زنی مفاومت ویژه متفارن همراه با روش 11 را آلودگی حتی با وجود انکه مستقیماً در بالای نهشته تفاله‌ای انجام شد به نتیجه نرسید. در صورتی که برداشت || که برای اندازه گیری بار پذیری بکار برده شده است. نه تنها محدوده تفاله شناخته شده بلکه محدوده آلودگی را که قبلاً ناشناخته مانده بود نیز آشکار ساخته است. نقشه بارپذیری ]که در آن مراکز آلوده و نواحی تأثیر یافته در اطراف آنها بروشنی نشان داده شده است. در شکل ۳۵آمده است. .۵ ا۵ ۱۷۵ ۵) -۱ ۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- (الف) 0۰ 12 60 چ 3 0.8 0 بل گِ 5 ۸۰ 9 04 20 رز را و اه (ب) ۵ 0۰ 50 3.0 1.5 60 3 ک ۸ ت 04۵ + یچ 1.0 ۵ خی 10 0.5 20 0 ی ی پم شکل ۴- مدل مقیاس دار تجحربی نتایج مقاوسمت ویژه ظاهری. بارپذیری و نست اضافه ولتاژ اندازه گیری شده پس از نیم ثانیه به اضافه ولتاژ در ۵ ثانیه بعد از قطع جریان (۸۵). (الف) عدسی آب شیرین و (ب) عدسی آب شور. ۳۸ -------- صفحهٔ بعد -------- سس ۰ یی سب سم + رو 1 ههام ۸ + ۱ ی 1 و۵ از ۱۱ هرس !۸ رگد 24 ۱۱ 2۸ و ۱ زا 7 // ۵ ارم ی اما و ۱ یی ۳ ی ا ۱ 11 ( یس ِ 201 10 0 شکل ۵- نقشه بارپذیری بر روی محلی آلوده شده با مخلوط سیانور. محل برونزد تفاله در ۸ مشخص شده است. پربندها درصد بارپذیری هستند. نواحی هاشور زده بعنوان محدوده زمینهای آلوده تفسیر شده‌اند. ۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- منابع ۳۷۱۳۵۵1 200 ۸01100 1۵ 11۳۵۵110 ۸ ,۱997 ,7.۵ ,]۸۳۷۲۲01 505 ک ۷۷:۵۷ ال ,کر م0600 ۱116۲۹۴۵5 ۳۳6۵ زه عا۵م مگ ۵۲ ۳۳۵۹۵۵۵۵ مصمنا ۳۵۹ ها" -ل مصنط ۰ ۱1۵۲5 ,۱/1۳6۵ کعل ۴ 1 2