سازمان مدبریت و برنامه‌ریزی کشور

⚠ این متن با نرم‌افزار از روی تصویر خوانده شده و ممکن است خطا داشته باشد؛ برای استناد، اصلِ سند را ببینید. جمهوری اسلامی ابران سازمان مدبریت و برنامه‌ریزی کشور راهنمای ارزیابی راهبردی محیط زیستی طرح‌های عمرانی معاونت فنی و توسعه آامور زیربنایی امور نظام فنی و اجرایی کشور 13۳ ۱۳۹۴ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- راست وری ۳ ۰ ۰ ۰ 4 سارمان بر مت و یام ر ری ور ربیس سازمان شماره: ۳۳۶ بخشنامه به دستگاه‌های اجرایی. مهندسان مشاور و پیمانکاران تاریخ: ۱۳۹۳/۵ موضوع: راهنمای ارزیابی راهبردی محیط زیستی طرح‌های عمرانی به استناد ماده (۲۳) قانون برنامه و بودجه و مواد (۶) و (۷) آیین‌نامه استانداردهای اجرایی طرح‌های عمرانی- مصوب سال ۱۳۵۲ و در چارچوب نظام فنی و اجرایبی کشور (موضوع تصویب‌نامه شماره ۹ ت۳۷ مورخ ۱۳۸۵/۴/۲۰ هیأت محترم وزیران)» به پیوست ضابطه شماره ۶۹۰ امور نظام فنی و اجرایی» با عنوان « راهنمای ارزیابی راهبردی محیط زیستی طرح‌های عمرانی » از نوع گروه سوم ابلاغ می‌شود. رعایت مفاد این ضابطه در صورت نداشتن ضوابط بهتر, از تاریخ ۱۳۹۵/۰۴/۰۱ الزامی است. امور نظام فنی و اجرابی ابن سازمان دربافت کننده نظرات و پیشنهادهای اصلاحی در مورد مفاد این ضابطه بوده و اصلاحات لازم را اعلام خواهد کرد. لس : ۷۴۴۰۷۵ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- اصلاح مدارک فنی خواننده گرامی: امور نظام فنی و اجرایی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور با استفاده از نظر کارشناسان برجسته مبادرت به تهیه این ضابطه نموده و آن را برای استفاده به جامعه مهندسی کشور عرضه نموده است. با وجود تلاش فراوان» این انر مصون از این‌روء از شما خواننده گرامی صمیمانه نقاضا دارد در صورت مشاهده هرگونه ایراد و اشکال فنی مرانب را به صورت زیر گزارش فرمایید: ا- شماره بند و صفحه موضوع مورد نظر را مشخص کنید. ۲- ایراد مورد نظر را به صورت خلاصه بیان دارید. ۳- در صورت امکان متن اصلاح شده را برای جایگزینی ارسال نمایید. ۴- نشانی خود را برای تماس احتمالی ذکر فرمایید. کارشناسان این امور نظرهای دریافتی را به دقت مطالعه نموده و اقدام مقتضی را معمول خواهند داشت. پیشاپیش از همکاری و دقت نظر جنابعالی قدردانی می‌شود. نشانی برای مکانبه : تهران. میدان بهارستان. خیابان صفی علی‌شاه - مرکز تلفن ۲۳۲۷۱ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشورء آمور نظام فنی و اجرایی (33۵, ۱۱: 2 -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- باسمه تعالی یکی از مهم‌ترین ابزارهایی که بتوان بر مبنای آن ملاحظات محیط‌زیستی را در نظام برنامه‌ریزی نهادینه کرد. ارزیابی رأهبردی محیط زیستی (5۳۸) است. امروزه در بسیاری از کشورها این نوع آرزیابی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین ابزارهای مدیریت محیط زیست و به منظور ادغام ملاحظات محیط‌زیستی در فرآیند برنامه‌ریزی و توسعه در بالاترین سطوح تصمیم‌گیری در کانون توجه قرار گرفته است. از ارزیابی راهبردی محیط‌زیستی (5۳۸) می‌توان به‌عنوان مهم‌ترین آبزار در خدمت فرایند توسعه‌ی پایدار استفاده کرد و روند توسعه را به‌سوی پایداری سوق داد و به تبع آن. شاخص‌های توسعه‌ی پایدار را که در برگیرنده کلیه ابعاد اقتصادی, اجتماعی, نهادی و محیط‌زیستی است. بهبود بخشید. با توجه به اهمیت مبحث فوق. امور نظام فنی و اجرایی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشورء تهیه «راهنمای ارزیابی راهبردی محیط زیستی طرح‌های عمرانی» را در دستور کار قرار داد. ضابطه پیش رو پس از بررسی و برگزاری جلسات متعدد کارشناسی با حضور متخصصان امرء براساس ماده ۲۳ قانون برنامه و بودجه. آیین‌نامه استانداردهای اجرایی طرح‌های عمرانی مصوب هیات محترم وزیران و طبق نظام فنی و اجرایی کشور (مصوب شماره ۴۲۳۳۹/ت ۳۳۴۹۷ ه- مورخ ۱۳۸۵/۴۳/۲۰ هیات محترم وزیران) ابلاغ گردید. علیرغم تلاش, دقت و وقت زیادی که برای تهیه این مجموعه صرف گردید. این مجموعه مصون از وجود اشکال و ابهام در مطالب آن نیست. لذا در راستای تکمیل و پربار شدن این ضابطه از کارشناسان محترم درخواست می‌شود موارد اصلاحی را به امور نظام فنی و اجرایی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور ارسال کنند. کارشناسان سازمان پیشنهادهای دریافت شده را بررسی کرده و در صورت نیاز به اصلاح در متن ضابطه, با همفکری نمایندگان جامعه فنی کشور و کارشناسان مجرب این حوزه نسبت به تهیه متن اصلاحی, اقدام و از طریق پایگاه اطلاع رسانی نظام فنی و اجرایی کشور برای بهره‌برداری عمومء اعلام خواهند کرد. به همین منظور و برای تسهیل در پیدا کردن آخرین ضوابط ابلاغی معتبرء در بالای صفحات, تاریخ تدوین مطالب آن صفحه درج شده‌است که در صورت هرگونه تغییر در مطالب هر یک از صفحات. تاریخ آن نیز اصلاح خواهد شد. از اینرو همواره مطالب صفحات دارای تاریخ جدیدتر معتبر خواهد بود. بدین وسیله معاونت فنی و توسعه آمور زیربنایی از تلاش‌ها و جدیت رییس آمور نظام فنی و اجرایی کشور جناب آقای مهندس غلامحسین حمزه مصطفوی و کارشناسان محترم آمور نظام فنی و اجرایی و سایر متخصصان همکار در امر تهیه و نهایی نمودن این ضابطه. تشکر و قدردانی می‌نماید. غلامرضا شافعی معاون فنی و توسعه امور زیربنایی زمستان ۱۳۹۴ -------- صفحهٔ بعد -------- تهیه و کنترل «راهنمای ارزیابی راهبردی محیط‌زیستی طرح‌های عمرانی» [ ضابطه شماره ۶۹۰ ] مشاور پروژه: دکتر مصطفی پناهی دانشگاه آزاد اسلامی- واحد علوم 9 تحقیقات اعضای گروه تهیه کننده: مصطفی پناهی دانشگاه آزاد اسلامی- واحد علوم و تحقیقات سید احمد گلدانساز دانشگاه آزاد اسلامی- واحد علوم و تحقیقات زهرا فلاح خوشبخت دانشگاه آزاد اسلامی- واحد علوم و تحقیقات اعضای گروه بررسی و تایید کننده: دکتر فرزام پوراصغر سنگاچین امور برنامه‌ریزی» آمایش سرزمین و محیط زیست- سازمان مدیریت و برنامه دکتر کیومرث کلانتری دفتر آمار و فناوری اطلاعات- سازمان حفاظت محیط زیست دکتر علیرضا رحمتی دفتر توسعه پایدار و اقتصاد محیط زیست - سازمان حفاظت محیط زیست دکتر اصغر کهندل پژوهشکده مطالعات توسعه جهاد دانشگاهی - دانشگاه تهران دکتر علیرضا میرزا حسینی دانشکده محیط زیست و انرژی-دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم تحقیقات دکتر لعبت تقوی دانشکده محیط زیست و انرژی- دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم تحقیقات دکتر نعمت فلیحی دانشکده اقتصاد و حسابداری- دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز مهندس فائزه آیت اللهی دفتر توسعه پایدار و اقتصاد محیط زیست - سازمان حفاظت محیط زیست دکتر افشین دانه‌کار دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی- دانشگاه تهران مهندس بابک ربیعی‌فر دفتر کنترل سیلاب و آبخوانداری- سازمان جنگل‌هاء مراتع و آبخیزداری مهندس محمد ایمانی دفتر برنامه ریزی و بودجه- سازمان جنگل‌هاء مراتع و آبخیزداری اعضای گروه هدایت و راهبری: فرزانه آقارمضانعلی رییس گروه آمور نظام فنی و اجرایی فرزام پوراصغر سنگاچین رییس گروه آمور برنامه‌ریزی, آمایش سرزمین و محیط زیست سیّد وحیدالدین رضوانی کارشناس آمور نظام فنی و اجرایی -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست مطالب عنوان مقدمه فصل اول - کلیات ۱-۱- تعاریف کلیدی ارزیابی اثرات محیط‌زیستی و ارزیابی راهبردی محیط زیست ۲-۱- بررسی اهداف. چشم‌اندازها و ضرورت‌های ارزیابی راهبردی محیط‌زیست ۱-۲-۱- اهداف و چشم‌اندازها ۳-۱- پیشینه ارزیابی راهبردی در جهان ۱-۳-۱- ارزیابی راهبردی محیط‌زیست در نزهادهای بین‌المللی ۲-۳-۱- ارزیابی راهبردی محیطزیست در کشورهای توسعه‌یافته ۳-۳-۱- ارزیابی راهبردی محیط‌زیست در کشورهای درحال توسعه‌یافته فصل دوم - مبانی و الزامات قانونی ارزیابی راهبردی ۱-۲- الزامات ملی ۳-۲- الزامات بین‌المللی ۳-۲ تمایز آرزیابی محیط‌زیست و آرزیابی راهبردی محیط زیست ۴-۲- قوت‌هاء نقاط ضعف و تنگناها و چالش‌های انجام ارزیابی راهبردی محیط‌زیست در کشور ۱-۴-۲- نقاط قوت ۲-۴-۲- نقاط ضعف و تنگناها و چالش‌ها (چار چوب نظام ملی ارزیابی زیست راهبردی, ۱۳۸۵) ۵-۲- رابطه میان ارزیابی راهبردی محیط زیست و ارزیابی اقتصادی محیط زیست ۳-۵-۲ گام سوم: شناسایی گزینه‌ها و ارزیابی اثرات بر خدمات اکوسیستمی ۳-۵-۲ گام چهارم: نظارت و پایش خدمات اکوسیستمی ۶-۲- بررسی نقش و دامنه اثرگذاری و اثرپذیری دستگاه‌های ذی مدخل فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزیابی راهبردی محیط زیست ۱-۳- بررسی چارچوب‌ها و روش‌های ارزیابی راهبردی محیط زیست ۱۲ ۱۲ ۱۴ ۷ ۱۸ ۲۳۲ ۳۹ ۳۳ ۴۱ ۴۳ ۴۶ ۵۰ ود 1۲ ۵۳ ۵۴ ۵۸ ۵۹ ۶۰ ۶۱ ۲ ۶۵ ۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان ۱-۱-۳- ارزیابی راهبردی محیط‌زیست در سازمان‌های ارائه کننده‌ی کمک‌های توسعه‌ای ۲-۱-۳ ارزیابی راهبردی محیط‌زیست در کشورهای منتخب ۲-۳- مدل‌های مختلف ارزیابی راهبردی محیط زیست ۳-۳- چارچوب و مراحل انجام مطالعات ارزیابی راهبردی محیط‌زیست ۱-۳-۳ غربالگری ۲-۳-۳- حیطه‌یابی یا دامنه گزینی ۳-۳ مراحل تدوین گزارش محیط‌زیست (مستندسازی) ۱-۳-۳- شناخت وضعیت موجود محیط زیست ۳-۴-۳- شناسایی اثرات ۳-۴-۳ پیش‌بینی اثرات ۴-۳-۳ تجزیه و تحلیل و ارزیابی اثرات ۵-۴-۳- مشارکت دست‌اندرکاران و ذی‌نفعان ۶-۴-۳- تصمیم‌گیری, کاهش اثرات و پایش ۵-۳- تدوین معیارها و شاخص‌های دسته‌بندی یا اولویت‌بندی طرح‌های عمرانی برای انجام ارزیابی فصل چهارم - خلاصه دستورالعمل ارزیابی راهبردی محیط زیستی طرح‌های عمرانی ۱-۴- مقدمه ۲-۴- هدف ۳-۴- دامنه کاربرد ۳-۴۳- چارچوب و مراحل تهیه گزارش آرزیابی راهبردی محیط زیست ۵-۴ مراحل انجام مطالعات ارزیابی راهبردی محیط زیست ۱-۵-۳- گام اول: تشکیل تیم مطالعاتی ارزیابی راهبردی ۳-۵-۴- گام دوم: شناسایی ذی‌نفعان ۳-۵-۴- گام سوم: شناخت سیاست. برنامه و طرح ۴-۵-۴ گام چهارم: غربالگری ۵-۵-۴- گام پنجم: حیطه‌یابی پا دامنه گزینی ۳۷ ۷۱ ۸۳ ۸۸ ۸۹ ۳ ۹۶ ۹۶ ۱۱۰ ۱۱۵ ۱۳۲ ۱۳۲ ۱۳۹ راهبردی ۱۸۱ ۱۸۳ ۱۸۵ ۱۸۶ ۱۸۶ ۱۸۶ ۱۸۸ ۱۸۸ ۱۸۸ ۱۸۹ ۱۸۹ ۱۹۳ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست مطالب عنوان ۷-۵-۴- گام هفتم: شناسایی اثرات ۹-۵-۴ گام نهم: تجزیه و تحلیل و ارزیابی اثرات ۱۰-۵-۴۳- گام دهم: د تصمیم گیری ۱۱-۵-۴- گام یازدهم: ارائه اقدامات و برنامه‌های اصلاحی یا شیوه‌های کاهش اثرات ۱۲-۵-۴۳ گام دوازدهم: پایش ۱۳-۵-۴- گام سیزدهم: تضمین کیفیت منابع و مراجع فهرست جدول‌ها و پیرابندها عنوان جدول ۱-۱- روند تکامل ارزیابی راهبردی محیط زیست جدول ۲-۱- مراحل ارزیابی راهبردی محیط‌زیستی در اتحادیه‌ی آروپا جدول ۳-۱- فرآیند بانک جهانی برای ارزیابی منطقه‌ای جدول ۴-۱- مهم‌ترین تحولات جهانی در روند توسعه‌ی آرزیابی راهبردی محیط زیست جدول ۵-۱- فهرست پروژه‌ها و طرح‌های مشمول ارزیابی در ایران تا پایان سال ۱۳۹۲ جدول ۶-۱- مناطق نه گانه کلان منطقه‌ای جدول ۱-۲- مهم‌ترین قوانین و مقررات ناظر بر ارزیابی محیط زیست و ارزیابی راهبردی محیط‌زپس جدول ۲-۲ تمایز ارزیابی اثرات محیط‌زیستی و ارزیابی راهبردی محیط زیست ۱۹۶ ۳۲۰۰ ۳۰۱ ۳۹۵ ۳۶ ۳۹۸ ۳۱۰ ۳۱۱ ۳۱۱ ۳۳ ۳۱۹ ۳۱۳۵ ۱۸ ۱۹ ۳۰ ۳۱ ۳۶ ۳۹ ۴۴ ۵۹۱ ۵۹ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست جدول‌ها و پیرابندها جدول ۴-۲- ماتریس ارزیابی اثرات تجمعی یک اقدام راهبردی (مئلا سیاست توسعه جنگل‌داری) بر خدمات و کار کردهای اکوسیستمی ۶۱ جدول ۱-۳- فرآیند بانک جهانی برای ارزیابی منطقه‌ای ۶۸ جدول ۲-۳- روش‌های ارزیابی راهبردی محیط‌زیست در سازمان‌های ارائه کننده‌ی کمک‌های توسعه‌ای منتخب ‎۶٩۹ جدول ۳-۳- مراحل ارزیابی راهبردی محیط‌زیستی در اتحادیه‌ی آاروپا ۳۲ جدول ۴-۳- دستورالعمل ارزیابی محیط‌زیستی لایحه‌ها و دیگر پیشنهادهای دولتی در دانمارک ۳۳ جدول ۵-۳- اصول و فرآیند ارزیابی راهبردی محیطزیست در کشور هلند ۳۶ جدول ۶-۲- ارزیابی راهبردی محیط‌زیست در هلند (۳-10۹1) ۷۷ جدول ۷-۳- نمونه‌ای کاربردی از روش‌های استفاده شده در هلند برای بخش انرژی برق ۳۷ جدول ۸-۳- مزایاء معایب و روش‌های مدل‌های ارزیابی راهبردی محیط زیست ۸۷ پیرابند ۱-۳- پارامترها و مولفه‌های مورد بررسی در تبیین گزارش وضعیت موجود (50]6) برای تهیه گزارش ارزیابی راهبردی محیط زیست ۱۹ جدول ۱۰-۳- از پیش‌بینی اثرات محیط‌زیستی گزینه‌های آمایش منطقه عسلویه ۱۱۷ جدول ۱۱-۳- مثالی از چک لیست ساده مدیریت جامع پسماندهای خانگی ۱۳۶ پسماند شهری در شمال ۱۳۷ جدول ۱۳-۲- گزینه ۱: افزایش تعداد دفعات جمع‌آوری زباله ۱۳۸ جدول ۱۴-۳- گزینه ۲: سوزاندن زباله ۱۳۸ جدول ۱۵-۳- رسم قطر ماتریس در صورت وجود اثر ۱۳۹ جدول ۱۶-۳- تقابل فاکتور محیط‌زیستی و فعالیت‌ها با دو فاکتور دامنه و اهمیت اثر ۱۳۰ جدول ۱۷-۳- معیار امتیازدهی در ماتریس ایرانی ۱۳۰ جدول ۱۸-۳- طبقه‌بندی آسیب‌پذیری اکولوژیکی ۵۹۷ جدول ۱۹-۳- طبقه‌بندی شدت عوامل مخرب ۱۵۸ جدول ۲۰-۳- مدل فازی طبقه‌بندی ضرایب تخریب ۱۵۹۸ جدول ۲۱-۳- روش‌های مشارکت دست‌اندر کاران و ذی‌نفعان ته جدول ۱-۴- پیش‌بینی اثرات محیط‌زیستی گزینه‌های آمایش منطقه عسلویه ۳.۳ ح -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان صفحه شکل ۱-۲- تصمیم‌گیری و تصمیم‌سازی راهبردی و مراحل ارزیابی راهبردی محیط زیست ۵۶ شکل ۲-۲- مراحل ادغام ارزش‌های اقتصادی خدمات اکوسیستمی در ارزیابی راهبردی محیطزیست ۵۷ شکل ۳-۲- چارچوب مفهومی ارزیابی زیست‌بوم هزاره در خصوص ارتباط خدمات و کارکردهای اکوسیستمی با رفاه انسانی ۵۸ شکل ۱-۳- چارچوب کلی ارزیابی راهبردی محیط‌زیست کشور افریقای جنوبی ۸۳ شکل ۲-۳- مقایسه ارزیابی راهبردی محیط زیست (51: ۸) بالا به پایین و پایین به بالا ۸۵ شکل ۳-۳- مدل‌های مختلف ارزیابی راهبردی محیط‌زیست ۸۶ شکل ۴-۳- فرآیند ارزیابی راهبردی محیط زیست ۸۹ شکل ۵-۳- مراحل انجام غربالگری ارزیابی راهبردی محیط زیست ۹1۲ شکل ۶-۳- دامنه‌یابی در فرآیند ارزیابی راهبردی محیط زیست ۹۵ شکل ۷-۳- مدل فشار - وضعیت - پاسخ (] 5) سازمان همکاری‌های توسعه اقتصادی (]0۳) ۱۹۰۱ شکل ۸-۳- مدل نیروی پیشران- فشار - وضعیت - پیامد- پاسخ (1۳5114) و رابطه آن با سیاست‌ها ۱۳ شکل ۹-۳- مدل نیروی محر که - فشار - وضعیت - اثر - پاسخ (۳۹5[1]) ۱۰۴ شکل ۱۰-۳- سلسله مراتب داده» شاخص, نمایه و اطلاعات ۱۹۵ شکل ۱۱-۳- جایگاه و روابط موجود بین شاخص‌های مدل 1 و نظام برنامه‌ریزی ۱۸ شکل ۱۲-۲۳ اثرات محیط‌زیستی و اقتصادی -اجتماعی سیاست توسعه صنعتی ۱۱۰ شکل ۱۳-۳- چارچوب کلی اثرات اقتصادی, اجتماعی و محیط زیستی سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها ۱۱۱ شکل ۱۳-۳- روش روی‌هم گذاری ۱۳۲ شکل ۱۵-۳- نمونه‌ای از یک زنجیره اثرات جهت شناسایی اثترات غیرمستقیم و نحوه ارتباط اثر با اجزای محیطزیست ۱۳۲ شکل ۱۶-۳- جچگونگی کاربرد انواع داده‌ها در فرآیند تصمیم‌گیری در تحلیل چند معیاره ۱۳۹ شکل ۱۷-۳- مشخصه‌ها در مدل‌های تصمیم‌گیری چند معیاره ۱۴۰ شکل ۱۸-۳- مدل کلی فرآیند تصمیم‌گیری به روش تحلیل چند معیاره ۱۳۱ شکل ۲۰-۳- تصویری کلی از نحوه تعیین و ایجاد آثرات محیط‌زیستی در چرخه حیات یک محصول ۱۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- شکل ۲۲-۳- طبقه‌بندی مدل‌ها ۱۹۳ شکل ۲۳-۳- مدل مفهومی اثرات مثبت و منفی سیاست توسعه کشاورزی شهری و تاثیر آن بر سلامت و رفاه شهروندان ۱۵۹۳ شکل ۲۴-۳- مراحل مختلف فرآیند تدوین مدل ۱۵۵ شکل ۳۵-۳- نقشه نهایی مدل تخریب: اختصاص ضریب تخریب به هر یک از واحدها ۹۸ شکل ۲۶-۳- مراحل اجرای مدل تخریب با استفاده از ۳۳101101 مدل تخریب ۱۵۹ شکل ۲۷-۳- ساختار یک درخت تصمیم ۱۶۱ شکل ۲۸-۳- فرآیند آموزش محیطزیست ذی‌نفعان ۱۳۹ شکل ۲۳۹-۳- ارکان و اجزای تشکیل دهنده برنامه پایش ۱۷۸ شکل ۳۰-۳ اجزای تشکیل دهنده یک برنامه پایش ۱۸۱ شکل ۱-۴- مراحل انجام مطالعات ارزیابی راهبردی محیط‌زیست بر مبنای رویکرد معطوف به پروژه (131۸ محور)۱۸۷ شکل ۳-۴ مراحل انجام غربالگری ارزیابی راهبردی محیط زیست ۱۹۲ شکل ۳-۴- دامنه‌یابی در فرآیند ارزیابی راهبردی محیط زیست ۱۹۵ شکل ۴-۴- اثرات محیط‌زیستی و اقتصادی -اجتماعی سیاست توسعه صنعتی ۳۰۱ شکل ۵-۴- چارچوب کلی پیش‌بینی اثرات اقتصادی, اجتماعی و محیط‌زیستی سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها ۰ ۲۰۴ شکل ۶-۴- ارکان و اجزای تشکیل دهنده برنامه پایش ۳۱۱ شکل ۷-۴- چارچوب تهیه و تصویب گزارش ارزیابی راهبردی (پیشنهادی) ۳۱۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱ ٩۴/۱۰/۰۱ ‏مقدمه مقدمه وجود انواع آلودگی‌هاء فرسایش خاک. گسترش فقر و نابرابری» رشد روز افزون شهر نشینی و حاشیه نشینی. کاهش تنوع زیستی,» شیوع بیماری‌های نوپدید (ایدز) و بازپدید. ناهنجاری‌های اجتماعی و غیره از چالش‌های مشهود جامعه جهانی در آستانه هزاره سوم قلمداد می‌شوند. چنان‌چه شناخت این تهدیدها (از گرم شدن کره زمین با آثار فراملی تا آلودگی شدید شهرها با آثار و پیامدهای ملی) از پشتوانه‌های علمی مناسب و منطبق با شرایط اقتصادی و اجتماعی کشورها برخوردار نباشند. به اهمیت و حساسیت آن‌ها پی برده نمی‌شود. بنابراین باید در پی یافتن علل این تهدیدها بود و رویکردهای نوینی از توسعه را جستجو نمود تا با اتکا به آن‌ها بتوان بر چالش‌های فراروی بشر در هزاره سوم غلبه نمود. درحال حاضر نشانه‌های محدودیت منابع محیط‌زیستی در اقصی نقاط کره زمین هویدا شده است. زمین‌های کشاورزی به ندرت از امکان توسعه بیش‌تر برخوردار شده و اراضی حاصل‌خیز موجود نیز در نتیجه سوء مدیریت به صورت مستمر حاصل‌خیزی و باروری خود را از دست می‌دهند. بیش‌تر مراتع بیش از ظرفیت تحمل خود مورد چرا قرار گرفته و به‌تدریج قابلیت‌های آن‌ها تنزل می‌یابد. منابع دریایی و آبزیان در نتیجه بهره‌برداری‌های بی‌رویه و افزایش آلودگی‌ها به‌شدت در معرض تخریب قرار گرفته‌اند. منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی در نتیجه استفاده بی‌رویه و ورود انواع آلاینده‌ها از نظر کمی و کیفی به‌شدت تنزل یافته و به‌عنوان یک چالش اساسی بسیاری از جوامع را تحت تاثیر قرار داده‌اند. جنگل‌ها که در پایداری آب و هوا و تنظیم جریان‌های آبی نقش اساسی ایفا می‌نمایند. تخریب شده و در گستره تخریب آن‌ها در جوامع درحال توسعه به ابعاد نگران کننده‌ای رسیده است. علی‌رغم آمیدهای فراوانی که در دهه‌های گذشته نسبت به توسعه جامعه جهانی در حوزه‌های مختلف نوید داده می‌شد. اما مکاتب و رویکردهای کلاسیک توسعه نتوانستند از افزایش فقر و نابرابری و اختلال در چرخه‌های حیاتی کره زمین به‌ویژه در کشورهای درحال توسعه. جلوگیری کنند. هر چند جهان در خلال سال‌های گذشته به پیشرفت‌های مهمی در عرصه‌های مختلف اقتصادی و اجتماعی دست یافته است. اما این پیشرفت‌ها به بهای تخریب و اختلال فزاینده نظام‌های حیاتی کره زمین. حاصل شده است که این فرآیندها لطمات جبران‌ناپذیری بر محیطزیست کره زمین تحمیل کرده است. جمهوری اسلامی ایران نیز از این قاعده مستثنی نبوده و درحال حاضر با معضلات محیط‌زیستی گوناگونی دست به گریبان گردیده است. تخریب جنگل‌هاء کاهش کمی منابع آب. آلودگی شدید منابع آبی کشورء آلودگی هوا به ویژه در کلان‌شهرهاء فرسایش شدید خاک. بیابان‌زایی؛ آلودگی شدید مناطق دریایی و ساحلی و... از جمله مهم‌ترین معضلات محیط‌زیستی کشور هستند که می‌توانند موانع اساسی فراروی توسعه کشور قرار دهند. یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های جامعه جهانی در کانون توجه قرار گیرد به نحوی که درحال حاضر یافتن راهکارهایی برای کاهش یا رفع این خسارات. بخش مهمی از گفتگوها و مذاکرات بین دولت‌ها را تشکیل می‌دهد. نقطه عطف این گفتگوها -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ ۹/۰۱ ارز یابی راهبردی محیطز یستی طرح‌های عمرانی در چهار اجلاس مهم جهانی شامل اجلاس جهانی محیطزیست و انسان در استکهلم سوئد در سال ۱۹۷۲ ریو در برزیل در سال ۰۱۹۹۲ ژوهانسبورگ در افریقای جنوبی در سال ۲۰۰۲ و اجلاس ریودوژانیرو موسوم به ریو+۲۰۹ در سال ۲۰۱۲ متجلی شده و در آن‌ها بر تعهدات جامعه جهانی برای توسعه و حفاظت از محیطزیست در چارچوب توسعه‌ی پایدار. تاکید گردیده است. به این ترتیب توسعه‌ی پایدار به‌عنوان رویکردی نوین در شرایط رو به تحول سال‌های پایانی قرن بیستم برای حل مسایل توسعه و محیط‌زیست در جهان مطرح و در هزاره سوم به‌عنوان رکن اصلی نظام‌های برنامه‌ریزی در بسیاری از کشورها مطرح شده است. همچنین لازم به یادآوری است که توسعه‌ی پایدارء زمانی محقق خواهد شد که کلیه مولفه‌های آن از جمله مولفه‌ی محیط‌زیست. از بدو شروع برنامه‌ها و سیاست‌ها در فرآیند توسعه قرار گیرند. این مهم زمانی محقق خواهد شد که حفاظت از محیط‌زیست در سیستم برنامه‌ریزی در جایگاه مناسب خود قرار گرفته و از وزن لازم در برنامه‌ریزی‌های بخشی, منطقه‌ای و ... برخوردار گردد. یکی از مهم‌ترین ابزارهایی که بتوان بر مبنای آن ملاحظات محیط زیستی را در نظام برنامه‌ریزی نهادینه کرد. آرزیابی راهبردی محیط‌زیستی (58۸)" است که درحال حاضر به‌عنوان یکی از مهم‌ترین ابزارهای مدیریت محیط زیست در بسیاری از کشورها برای ادغام ملاحظات محیط‌زیستی در فرآیند برنامه‌ریزی و توسعه در بالاترین سطوح تصمیم‌گیری (سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها) در کانون توجه دولت‌ها قرار گرفته از ارزیابی راهبردی محیط‌زیستی (517۸) می‌توان به‌عنوان مهم‌ترین ابزار در خدمت فرآیند توسعه‌ی پایدار استفاده کرد و روند توسعه را به‌سوی پایداری سوق داد و به تبع آن» شاخص‌های توسعه‌ی پایدار را که در برگیرنده کلیه ابعاد اقتصادی, اجتماعی, نهادی و محیط‌زیستی است. بهبود بخشید. البته باید توجه داشت که اگرچه بیش‌ترین تمرکز ارزیابی راهبردی محیطزیست بر روی مسایل محیطزیستی است. ولی برای آن وجوه دیگری نیز قابل ذکر است. طی سال‌های کوتاهی که از کاربرد آن می‌گذرد و در چارچوب توسعه‌ی پایدار به ابعاد اقتصادی و اجتماعی نیز می‌پردازد. براین اساس می‌توان گفت که ارزیابی راهبردی بر رویکرد پایداری پایه‌ریزی شده است. خوشبختانه هم اکنون نظام برنامه‌ریزی کشور به موضوع ارزیابی راهبردی محیط زیست توجه بیش‌تری را معطوف ساخته و برای نخستین بارء کاربرد نظام آرزیابی راهبردی محیطی در برنامه‌ریزی‌های سطوح ملی. منطقه‌ای و موضوعی را مورد توجه قرار داده‌است. ۱- ۳۵۵۵ ۳۷۱۳۵۵۵۵ 1 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۱ کلیات -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- کلیات ۹۴/۱/۰۱ ۵ ۱-۱- تعاریف کلیدی ارزیابی اثرات محیط زیستی و ارزیابی راهبردی محیط زیست با توجه به ارتباط تنگاتنگ میان ارزیابی‌های محیطزیستی (۰۱!)۳:۸ اثرات (پیامدهای) محیط‌زیستی (5۳1۸)" و نیز راهبردی محیط‌زیستی (5۳۸)" جا دارد که نخست تعاریف ارائه شده درمورد ارزیابی اثرات محیط‌زیستی ارائه شوند. اصطلاح «ارزیابی اثرات محیط زیستی» به‌عنوان رویکردی نظام‌مند برای پیش‌بینی و ارزیابی پیامدهای محیطزیستی ناشی از فعالیت‌های انسانی, برای نخستین بار در بند (۲۴) ۱*۲ قانون ملی حفاظت از محیطزیست ایالات متحده امریکا (۸7۳2۸) در سال ۱۹۶۹ مطرح شد. از این سال به بعد بود که صاحب نظران زیادی تلاش نمودند تا تعاریف متفاوتی را برای این رویکرد ارائه کرده و آن را براساس دیدگاه‌های نظری و یا عملی خود. تبیین نمایند. به طورکلی, ارزیابی محیط‌زیستی به‌عنوان روشی تعریف شده که به کمک آن. شناخت صحیحی از جایگاه» نقش و کرد که پدیده موردنظر با محیطی که آن را احاطه کرده است. چه رابطه و بر هم کنشی دارند و چه نوع فرآیندها و کنش‌های متقابلی میان آن‌ها برقراراست. به‌عنوان مثال, زمانی که درباره کارکردهای مختلف جنگل, مانند اثرات آن بر اقلیم» حفاظت خاک و آب. کنترل سیل, زیستگاه حیات وحش, جاذبه‌های گردشگری و بسیاری از عملکردهای دیگر جنگل بحث می‌شود. تمام چنین مباحثی در زمره موضوعات ارزیابی محیط‌زیستی طبقه‌بندی می‌شوند. در گزارش مشترکی که برنامه محیط‌زیست سازمان ملل متحد (17070)", یونسکو و سازمان محیط‌زیست کشور کانادا ارائه داده‌اند. ارزیابی پیامدهای محیط‌زیستی به شرح زیر تعریف شده است: ارزیابی پیامدهای محیط‌زیستی روشی است که به کمک آن. شناخت. پیش‌بینی. توصیف. تبیین و تبادل اطلاعات درباره اثرات منفی نوع بارگذاری بر انسان. سلامت جامعه و زیست‌بوم‌هایی که انسان برای استمرار حیات خود به آن‌ها وابسته است. میسر می‌گردد» (زبردست.۱۳۹۴). مرکز اسکان سازمان ملل متحد" با استناد به تعریف ارائه شده در مطالعات برنامه محیطزیست سازمان ملل متحد. ارزیابی را این گونه تعریف می‌کند: «ارزیابی پیامدهای محیط‌زیستی فعالیتی است که به منظور شناخت و پیش‌بینی پیامدهای ناشی از پیشنهادات قوه مقننه» سیاست‌هاء برنامه‌هاء پروژه‌ها و اقدامات اجرایی و نیز جهت تبادل اطلاعات درباره اثرات این پیامدها بر سلامت و رفاه جامعه به انجام می‌رسد» (همان منبع). ۱- ۳۷۱۳۵۵۱۵ 1 1 م1۳۵6 |۵۵۵۱ ۳۷۳۵۹ -2 ۸55656۷ [۱۵ ۳۷۱۳۵۵ 51۳۵16816 -3 ۳۱۷۱۳۵۱۱۵ ۳1۵11010 11۵0] -4 1 170 -5 -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۱۰/۰۱ ۶‏ ارزیابی راهبردی محیط زبستی طرح‌های عمرانی تعریف می‌کند: «به فرآیندهای دارای ساختاری از پیش تعیین شده که به شیوه‌ای قانونمند به اجرا درمی‌آیند. «روش» اطلاق می‌شود. آزاین‌رو. «ارزیابی» روشی است که از طریق تعیین قواعد و دستورالعمل‌هایی مشخص, روند اجرای ارزیابی قاعده‌مند شده و از نظر شکل ظاهری و ساختار درونی, به فرآیندهایی قانونمند تبدیل می‌گردند. به همین دلیل است که اساس روش اجرای ارزیابی, به دور از سلایق شخصی خواهدشد.» (همان منبع). کانتر " براساس همین چارچوب. تعریف آرزیابی پیامدهای محیط‌زیستی را به شرح زیر آرائه می‌دهد: «ارزیابی دولتی و مانند آن‌ها بر مولفه‌های فیزیکی- شیمیایی. زیست‌شناختی, فرهنگی و اجتماعی- اقتصادی و در مجموع کل محیط زیست اطلاق می‌شود (2۵1110۲. ۱۹۹۶). گلاسون و همکاران " (۲۰۰۵) بر این باورند که همواره پیشگیری بهتر از درمان است. بنابراین مزیت به کارگیری ارزیابی اثرات توسعه بر محیط‌زیست در فرآیند تصمیم‌گیری, روشن شدن اثرات منفی مهم است و اطلاع از آن‌ها.ء ممکن است حتی به جلوگیری از اجرای پروژه یا تغییراتی مهم در طراحی و اجرای آن منتهی گردد (همان منبع). براساس تعریف برنامه عمران سازمان ملل متحد (13/]8])» ارزیابی اثرات محیط زیستی» «آزمون تحلیل و ارزیابی فعالیت‌های طرح‌ریزی شده با دیدگاه محیط‌زیستی مناسب و توسعه‌ی پایدار» است. همچنین آرزیابی اثرات محیط زیستی فعالیتی مشخص است که با هدف حمایت از فرآیند تصمیم‌گیری مورد استفاده قرار می‌گیرد و از قابلیت ایجاد اطمینان درمورد تصمیم‌گیری آگاهانه برخوردار است (منوری, ۱۳۸۵). براساس تعریف اتحادیه‌ی بین‌المللی ارزیابی اثرات. ارزیابی اثرات محیطزیستی «فرآیند شناسایی, پیش‌بینی. ارزشیابی و اقدامات کاهش اثرات بیوفیزیکی» اجتماعی و دیگر اثرات مرتبط با توسعه پیشنهادی قبل از تصمیم‌گیری اصلی و عملیات اجرایی است» (همان منبع). مخدوم و همکاران (۱۳۷۶)» ارزیابی محیطزیست و آرزیابی اثرات محیط‌زیستی را این چنین تعریف می‌کنند: «فرآیند و جریان بررسی و مطالعات رسمی جهت ارزیابی طرح‌های گذشته و یا پیش‌بینی اثرات فعالیت‌ها و عملکردهای یک پروژه, طرح. برنامه. سیاست‌گذاری محیط زیست. سلامت انسان‌ها و رفاه اجتماعی با به عبارت دیگر. شناسایی یا ارزیابی نظام‌مند پیامدها و اثرات پروزژه‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها بر اجزای فیزیکی. شیمیایی» بیولوژیکی. فرهنگی و اقتصادی اجتماعی محیط زیست». |- ۸. 1300:۵:1977( 2- ۷۷۰ 6۵۱۵۲ )۱996( 3-1 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- کلیات ‎٩۴/۱۰/۰۱‏ ۷ در بند (ج) ماده‌ی (۱) آیین‌نامه اجرایی ارزیابی اثرات محیط‌زیستی طرح‌ها و پروژه‌های بزرگ تولیدی, خدماتی و عمرانی مصوب ۱۳۹۰/۱۱/۳ ارزیابی اثرات توسعه به شرح زیر تعریف شده است: «گزارش مطالعاتی که با هدف پیش‌بینی در جمع‌بندی کلی تعاریف ارائه شده درباره‌ی آرزیابی اثرات محیط‌زیستی, می‌توان به نکات زیر اشاره کرد: - روشی برخوردار از ساختار درونی و بیرونی ضابطه‌مند است. - نیازمند اطلاعات محیط‌زیستی هدفمند در حین اجرا و کاربرد است. - ابزاری برای تصمیم‌گیری و تصمیم‌سازی است که به واسطه‌ی آن. می‌توان ملاحظات محیط‌زیستی را در فرآیندهای تصمیم‌گیری و تصمیم‌سازی ادغام نمود. - درچارچوب مطالعات ارزیابی پیامدهای محیط زیستی» محیط زیست در مفهوم جامع آن مورد توجه قرار گرفته و کلیه مولفه‌های طبیعی, اجتماعی. فرهنگی. بهداشتی و اقتصادی با روشی هدفمند آرزیابی شده و اثرات فعالیت‌ها براین مولفه‌ها تعیین می‌شوند. پیامدهای محیط زیستی بایستی پیش از اجرای تصمیمات و یا پیاده‌سازی طرح‌ها مورد ارزیابی قرار گیرند. به این ترتیب و به طور خلاصه, ارزیابی پیامدهای محیط‌زیستی عبارت از روشی است که با کمک آن می‌توان اثرات بالقوه تصمیمات. سیاست‌هاء برنامه‌هاء طرح‌ها و پروژه‌ها و نیز بارگذاری آن‌ها بر محیطزیست را پیش‌بینی نمود و تدابیر و تمهیدات لازم برای کاهش خسارات وارده بر محیط زیست را اتخاذ کرد. به‌عبارت دیگرء در این روش» پیشگیری در اولویت قرار داشته و قبل از بروز هرگونه آثار سوء تمهیدات لازم پیش‌بینی می‌شود. به‌این ترتیب. هدف از ارزیابی صرفا پیش‌بینی و شناخت پیامدهای محیط زیستی ناشی از اجرای نوع بارگذاری نیست. بلکه هم‌زمان تمهیدات و تدابیر مناسب برای کاهش خسارات وارده نیز باید اتخاذ گردد. به موازات شکل‌گیری و دگرگونی ادبیات علمی در زمینه‌ی ارزیابی اثرات محیط زیستی (11۸) طی دهه‌های اخیر. مفهوم دیگری با عنوان «ارزیابی راهبردی محیطزیست» (55۸) پدیدار شده و روند تکاملی را پشت سر گذارده است. برهمین اساس, تعاریف بسیار زیادی از این مفهوم جدید. از سوی صاحب‌نظران مطرح شده است. تاکنون در کشورها و سازمان‌های مختلف بین‌المللی, تعاریف متفاوتی برای ارزیابی راهبردی محیط‌زیست ارائه گردیده است. به‌گونه‌ای که در سال‌های اخیرء دامنه تفسیر این نوع از ارزیابی» توسعه یافته و برای انواع دیگری از ارزیابی‌ها - جدا از آن دسته از ارزیابی‌ها که بر پایه اصول ارزیابی اثرات محیط‌زیستی شکل گرفته‌اند - مورد استفاده قرار گرفته‌اند. دراین قسمت. شماری از تعاریف ارائه شده آزسوی صاحب‌نظران در خصوص «ارزیابی راهبردی محیط‌زیست» به شرح زیر مورد اشاره قرار گرفته‌اند. -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ ۹۳/۱/۰۱ ارز یابی راهبردی محیط ز یستی طرح‌های عمرانی - تریول و همکاران ارزیابی راهبردی محیط زیست را فرآیندی جامع, نظام‌مند و رسمی توصیف می‌نمایند و طی آن, اثرات محیط‌زیستی ناشی از اجرای سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها (۱)۳۳0. با درنظ رگرفتن گزینه‌های مختلف. تدوین و ارائه گزارش مکتوب درمورد یافته‌های فرآیند ارزیابی و بحث درمورد آن‌ها در فرآیند تصمیم گیری,» ارزیابی می‌شوند (منوری» ۱۳۸۵). در تعریف دیگری, ارزیابی مزبور فرآیندی نظام‌مند معرفضی شده که با مشارکت ذی‌نفعان مختلف برای تحلیل و ارزیابی محیطزیستی سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها برای یاری‌رساندن به تصمیم‌گیری‌های راهبردی, طرح‌ریزی می‌شود تا به بهینه ترین شکل خود. پیگیری گردد (همان منبع). - پینتر" و همکاران (۲۰۰۴)» ارزیابی راهبردی محیط‌زیست را فرآیندی می‌دانند که بر ارزیابی پیامدهای بالقوه سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌های اجرایی تاکید داشته و در جستجوی سازوکارهایی لازم برای تلفیق ملاحظات محیط‌زیستی در مراحل اولیه تدوین سیاست‌ها است تا از این طریق به کاهش آثار و پیامدهای بالقوه سیاست. برنامه‌ها و طرح‌ها بر محیطزیست یاری رساند. «ارزیابی راهبردی محیط زیست فرأًیندی نظام‌مند است که پیش از تدوین و اجرای سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها انجام می‌شود و در آن. گزینه‌های مختلف سیاست‌ها. برنامه‌ها و طرح‌هاء تحلیل و آرزیابی می‌شوند. در این رویکرد. محیط‌زیست به‌عنوان نظامی درنظر گرفته شده و در جستجوی برقراری تعامل و سازگاری بین محیط‌زیست و شرایط اقتصادی و اجتماعی است (۳11۵۲ و همکاران» ۲۰۰۴). ارزیابی راهبردی محیط زیست. فرآیندی جامع و فراگیر برای تلفیق ملاحظات محیط زیستی در فرآیند تصویب و اجرای برنامه‌هاء سیاست‌ها و طرح‌هاست که در آن کلیه‌ی بازیگران و ذی‌نفعان در برنامه‌ها و طرح‌ها بر محیط‌زیست مورد ارزیابی قرار می‌گیرند (همان منبع). - ارزیابی راهبردی محیط‌زیست. چارچوبی است برای کمک به تلفیق دیدگاه‌ها و مسایل محیط‌زیستی به هنگام تصمیم‌گیری‌های راهبردی و ارزیابی پیامدهای محیط‌زیستی این تصمیم‌هاء با هدف برقراری توسعه‌ی پایدار از طریق ارتقاء بینش‌هاء مقاصد و پیشنهادهای راهبردی و کمک به بهبود محیطزیست. به عبارت دیگر ارزیابی راهبردی محیط زیست ابزاری است برای پشتیبانی از تصمیماتی که موجب ارتقای رهیافشت ضابطه‌مند برای هدایت ملاحظات محیط زیستی, اجتماعی و اقتصادی (ارکان سه گانه توسعه‌ی پایدار) در مسیر اصلی و نیز در 0 ۳1۵ ,8۵۱ -1 7 -2 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- کلیات ‎٩۴/۱۰/۰۱‏ ۹ جهت تعهدات عمومی است (برنامه توانمندسازی و ظرفیت‌سازی در جمهوری اسلامی ایران برای نظام ملی ارزیابی راهبردی محیط زیست. ۱۳۸۴). 5 پاتری‌داریو (۱۹۹۸)» ارزیابی راهبردی محیط‌زیست را روشی نظام‌مند و پویا برای آرزیابی می‌داند که در مراحل آغازین تصمیم‌سازی به منظور کاهش آثار و پیامدهای سوء محیط‌زیستی گزینه‌های مختلف سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها انجام می‌شود و درجستجوی تلفیق ملاحظات محیط‌زیستی با سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی به منظور حفظ پایداری بیوفیزیکی. اقتصادی. اجتماعی و سیاسی با توجه به محدودیت‌های محیط‌زیستی است. - ارزیابی راهبردی محیط زیست. فرآیندی سیستماتیک (نظام‌مند) و پویا برای ارزیابی کیفیت محیطزیست و اثرات محیط‌زیستی دورنماها و اهداف توسعه‌ای است که به کمک سیاست‌گذاری‌هاء برنامه‌ها و نیز طرح‌ها تحقق می‌یابند. هدف از انجام این ارزیابی, توجه به یکپارچگی ملاحظات بیوفیزیکی, اقتصادی, اجتماعی و سیاسی در سیاست‌ها. برنامه‌ها و طرح‌های توسعه‌ای است (منوری, ۱۳۸۵). در تعبیری دیگرء نظامی قانونمند با مجموعه‌ای از فرآیندهای سازمانی بوده و می‌توان آن را در متن سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌های ملی تلفیق کرده و اثرات محیط‌زیستی ناشی از اجرای آن‌ها را ارزیابی و بهترین گزینه‌های سازگار با محیطزیست را شناسایی نمود (همان منبع). َ سدلر" و ورهیم " (۱۹۹۶) ارزیابی راهبردی محیطزیست را به‌صورت زیر تعریف می‌نمایند: «فرآیند نظام‌مند ارزیابی پیامدهای محیط‌زیستی سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌های پیشنهادی به منظور ادغام ملاحظات محیط زیستی در مراحل ابتدایی تصمیم‌گیری‌های کلان اقتصادی و اجتماعی. درحقیقت. ارزیابی راهبردی محیط‌زیست فرآیندی است که در آن آثار و پیامدهای ناشی از اتخاذ سیاست‌هاء راهبردها و برنامه‌ها به شیوه‌ای نظام‌مند» شناسایی و ارزیابی شده و به دنبال آن راهکارهای لازم برای کاهش پیامدهای محیط‌زیستی ناشی از اجرای سیاست‌ها و برنامه‌ها اتخاذ می‌گردد». با چنین رویکردی, ارزیابی راهبردی محیط زیست. فرآیندی نظام‌مند و پویا برای ارزیابی کیفیت محیط‌زیست و پیامدهای محیطی ناشی از اتخاذ و اعمال سیاست‌هاء اهداف و برنامه‌های توسعه‌ای است که در چارچوب سیاست‌گذاری‌هاء طرح‌ها و برنامه‌ها تحقق می‌یابند. هدف از انجام آن. درنظرگرفتن ملاحظات زیستی و بوم شناختی,ء فیزیکی-کالبدی, اقتصادی, اجتماعی و سیاسی به شکلی یکپارچه در سیاست‌هاء طرح‌ها و برنامه‌های توسعه است. در تعریف ارزیابی راهبردی محیطی و سطح کاربرد آن واژه «راهبردی»» بسیار مهم است. وجود این واژه نشان‌دهنده کلی بودن دامنه کار و جامع نگری آن است. به این ترتیب ارزیابی راهبردی با رهیافت‌ها و مفاهیم (نظام ارزشی و ۱-0 2- 8. 67۳ 3 -------- صفحهٔ بعد -------- ۰ ۹۳/۱/۱ ارز بابی راهبردی محیطز یستی طرح‌های عمرانی نگرشی) و نه با فعالیت‌های مشخص و جزییات فنی اجرای آن‌ها (نظام فنی و اجرائنی) سروکار دارد (گزارش برنامه پایداری محیطی ۱۳۸۸). باید تاکید کرد که ارزیابی راهبردی محیط زیست ابزاری برای پشتیبانی از نظام تصمیم‌گیری است. این ابزار به منظور دیدگاه‌هاء مقاصد و پیشنهادهای راهبردی به‌کار رفته و هدف از آن بهترکردن کیفیت تصمیم‌ها است. تصمیم‌گیری در سطوح مختلفی صورت می‌گیرد و هر یک. دامنه خاصی را دربر می‌گیرد. این سطوح را می‌توان از سطوح کلان تا خرد به‌صورت زیر تعریف کرد (همان منبع): سیاست (سیاست گذاری): نقشه‌ای برای رسیدن به اهداف معین با اولویت‌هاء مقررات و سازوکارهای مشخص برای دستیابی به آن اهداف است که در دو گروه کلی سیاست‌های بخشی و فرا بخشی تقسیم‌بندی می‌شوند. برنامه: مجموعه‌ی اولویت‌هاء گزینه‌ها و اقدامات لازم برای تخصیص منابع موجود به منظور اجرای سیاست‌های بخشی طرح: دستوراتی منظم با اهداف تعریف‌شده و مدت‌دار هستند که جزییات مربوط به فعالیت‌ها و سرمایه‌گذاری‌ها را برای رسیدن به آن اهداف براساس برنامه‌ها و سیاست‌های مربوطه دربر می‌گیرد. پروژه: تصویری جزیی و دقیق برای یک حرکت یا فعالیت معین با تعریف بودجه‌ای مشخص است که صرف انجام موضوعی مشخص شده و هدف از آن. رسیدن به اهداف تعریف شده در سیاست‌ها و برنامه‌ها است. به‌عبارت دیگر, می‌توان اظهار داشت که هر سیاستی دارای چند برنامه. هر برنامه‌ای مستلزم تعریف چند طرح و هر طرحی شامل چندین پروژه است. درحالی که ارزیابی اثرات محیط زیستی (515۸) فقط درسطح پروژه عمل می‌کند. ارزیابی راهبردی محیط زیستی (51: ۸) به ارزیابی سطوح بالاتری از تصمیم‌گیری می‌پردازد. در شکل (۱-۱) جایگاه و ارتباط هر یک از فرآیندهای مذکور در سطوح مختلف تصمیم‌گیری نشان داده شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- کلیات ‎٩۴/۱۰/۰۱‏ )۱ سیاست کذاری: ارزیابی راهبردی محیط زیست ( . 5۳) مثال: توسعه حمل و نقل عمومی در تهران طرح: منال : ایجاد و کسترش متروی تهران پروژه مثال: ایجاد ابستگاه های ۳۰۲۰۱ شکل ۱-۱- جایگاه و ارتباط فر آیندهای ارزیابی اثرات محیط زیستی و ارزیابی راهبردی محیطی رهیافت ارزیابی راهبردی محیط زیست در واقع چارچوبی برای مدنظر قراردادن دغدغه‌ها و دیدگاه‌های محیط زیستی در مراحل آغازین فرآیند تصمیم‌سازی‌های راهبردی به شمار می‌رود. در بند (الف) ماده (۱) آیین‌نامه اجرایی ماده (۱۸۴) قانون برنامه پنج ساله پنجم توسعه جمهوری اسلامی ایران. ارزیابی راهبردی محیطی به شرح زیر تعریف شده است: «فرآیند نظام‌مند سنجش اثرات تجمعی راهبردهاء برنامه‌ها و طرح‌های توسعه‌ای در سطوح ملیء منطقه‌ای و موضوعی»» در بند (ب) ماده (۱) این ماده نیز نظام آرزیابی راهبردی به شرح زیر تعریف شده است: «مجموعه راهبردهای کلی. ساز و کارها و شاخص‌هایی که برای آرزیابی راهبردی محیطی در سطوح ملی. منطقه‌ای و موضوعی تدوین و به اجرا در می‌آید». با جمع‌بندی تعاریف ارائه شده» این واقعیت استنباط می‌شود که ارزیابی راهبردی محیط‌زیست. نوعی فرآیند نظام‌مند. برای شناسایی و مقایسه اثرات حاصل از گزینه‌های مختلف در سطوح تصمیم‌سازی راهبردی, یعنی سیاست‌ها. برنامه‌ها و طرح‌هاست. لذا این آرزیابی را می‌توان چارچوبی منسجم برای تلفیق ملاحظات محیط‌زیستی در عالی‌ترین سطوح راهبردی قلمداد کرد. به‌طور خلاصه. تعاریف ارائه شده درمورد ارزیابی راهبردی, دربردارنده‌ی مفاهیم زیر هستند (منوری» ۰۱۳۸۵ راهنمای اجرای آرزیابی راهبردی محیط‌زیستی, ۱۳۸۵): - ابزاری برای ادغام ملاحظات محیط‌زیستی در سطوح کلان تصمیم‌گیری و تصمیم‌سازی -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ ۹/۰۱ ارز یابی راهبردی محیطز یستی طرح‌های عمرانی - فرآیندی منطقی و نظام‌مند برای شناسایی و پیش‌بینی آثار و پیامدهای محیطزیستی سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها - سازوکاری مشارکتی برای درنظر گرفتن دیدگاه کلیه ذی‌نفعان و دست‌آندرکاران در سیاست‌های کلان - ابزاری انعطاف پذیرء متنوع و موثر برای بهبود اثربخشی و پایداری تصمیم‌سازی‌ها و تصمیم‌گیری‌های کلان - ابزاری برای تسهیل فرآیند شناسایی گزینه‌های توسعه و ارائه راهکارهای مبتنی بر پایداری - شناسایی گزینه‌های سازگار با محیط‌زیست در راستای توسعه‌ی پایدار - شناسایی مسایل اساسی و هم‌سو سازی اهداف توسعه و محیط‌زیست - تقویت و توانمندسازی پایداری سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها - بسترسازی برای مشارکت همه‌ی ذی‌نفعان و دست‌آندرکاران در تصمیم‌سازی‌ها و تصمیم‌گیری‌های کلان انجام ارزیابی راهبردی محیطزیست در شرایطی موضوعیت پیدا می‌کند که تصمیم‌ها هنوز نهایی نشده و امکان تغییر آن‌ها وجوددارد. البته. در پیش‌بینی بروندادهای برنامه‌ریزی توسعه, ویژگی‌های «عدم قطعیت» و «پیچیدگی»» واقعیت‌های مهم و غیرقابل چشم‌پوشی هستند. ضمناء ظرفیت سامانه‌های زیستی کلیدی برای جذب اختلال‌ها و قابلیت آن‌ها برای سازماندهی دوباره‌ی بی‌نظمی‌های تحمیلی از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است. چرا که بروز آثار و تغییرات نامطلوب در وضعیت و کار کرد چنین سامانه‌هائی. می‌تواند شرایط ناگواری را برای ماندگاری زیست‌مندان به‌وجود آورد. ازاین‌رو تفکر بازگشت‌پذیری, روشی ساختارمند برای مواجهه با «پیچیدگی»» «عدم قطعیت‌ها» و ارتباطات درونی سامانه‌ها و فرآیندها با یکدیگر در فعالیت‌های برنامه‌ریزی و استفاده آثربخش تر از 5۳:۸ است. واقعیت این است که «آینده غیرقابل پیش‌بینی, تغییر اجتناب ناپذیر» و سرانجام افزایش ثبات. آسیب‌پذیری بیش‌تر را دریی دارد» (اسلات وج و جونز ۹ ۱۴ ۳-۱- بررسی اهداف. چشم‌اندازها و ضرورت‌های ارزیابی راهبردی محیط زیست ۱-۲-۱ اهداف و چشم‌اندازها بررسی دگرگونی‌های توسعه‌ای و محیط‌زیست نشان می‌دهد که آثار و پیامدهای محیط‌زیستی ناشی از بارگذاری‌ها فعالیت‌ها در پهنه‌ی سرزمین به صورت موردی و جداگانه. پاسخ‌گوی بسیاری از مخاطرات و معضلات محیط‌زیستی نخواهد بود. چراکه بسیاری از پروژه‌ها دارای آثار تجمعی بوده و تنها در چارچوب ارزیابی راهبردی محیط‌زیست می‌توان آن‌ها را شناسایی و تمهیدات لازم برای کاهش سوء آثار آن‌هاء پیش‌بینی کرد. امروزه بسیاری از صاحب‌نظران» برنامه‌ریزان و سیاست گذاران محیط‌زیست به این نتیجه رسیده‌اند که آثار و پیامدهای محیط‌زیستی. بهداشتی. اقتصادی و اجتماعی پروژه‌های سرمایه‌گذاری شناسایی شده در چارچوب ارزیابی اثرات محیط زیستی (1۸) به دلیل گستره‌ی محدوده‌ی 5 ۱/۵ 200 13۵۵۱ 8 ماگ -1 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- کلیات ‎٩۴/۱۰/۰۱‏ ۳ ارزیابی اثرات محیط‌زیستی و در چارچوب آرزیابی راهبردی محیط‌زیست (5۳۸) برای تعیین جهت‌گیری‌های مربوط به معیارهای پایداری در مراحل آغازین تصمیم‌گیری توسعه. سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌هااست. براساس این چارچوب می‌توان از بسیاری از آثار و پیامدهای ناگوار در سطح کلان جلوگیری کرده و یا آن‌ها را کاهش‌داد. در این چارچوب. برنامه‌ها و طرح‌های ملی موردنظرء نخست از دیدگاه ارزیابی راهبردی محیط‌زیست مورد بررسی قرار گرفته و پس از تایید به سایر سطوح برنامه‌ریزی تسری پیدا می‌کنند. با اتخاذ چنین تمهیداتی از بسیاری از تعارضات که ممکن است در سطوح پایین‌تر نظام برنامه‌ریزی رخ دهند. اجتناب می‌شود. به‌این ترتیب. هدف از آرزیابی راهبردی محیط‌زیست. ایجاد سازوکارهایی برای ادغام ملاحظات محیط زیستی در سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها است تا بدین ترتیب امکان دستیابی به اهداف توسعه‌ی پایدار. به عنوان اصلی‌ترین هدف موردتعقیب بسیاری از دولت‌ها و نظام‌های برنامه‌ریزی تحقق یابد. پس. هدف اصلی ارزیابی راهبردی محیط زیست. تلفیق ملاحظات اجتماعی, اقتصادی و محیط‌زیستی با یکدیگر و تعیین - کسب اطمینان از پایدار بودن توسعه و محیط زیست - سازگاری اهداف توسعه با اهداف محیط‌زیست - کاهش زمان و فعالیت‌های ضروری برای انجام بررسی‌های موردی - کاهش تعارضات بین دستگاه‌های اجرایی اثرگذار بر محیطزیست و دستگاه‌های متولی محیطزیست و منابع طبیعی - اطمینان یافتن از رعایت سیاست‌ها و اهداف تعیین شده در برنامه‌ها و فعالیت‌های یک طرح یا پروژه در راستای ضوابط. معیارهاء قوانین و مقررات محیطزیستی دولتی - افزایش سطح آگاهی جامعه از تخریب و تهی سازی منابع تجدید شونده و غیر قابل تجدید - ارتقای ظرفیت‌های سازگاری و تاب‌آوری" فرآیند توسعه در کشور - همسوسازی اهداف و سیاست‌های بخش‌های مختلف با اهداف توسعه‌ی پایدار 0 له «مناهامهل۸ -۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۱۰/۰۱ ۴‏ ار ز بابی راهبردی محیطز یستی طرح‌های عمرانی - زمینه‌سازی و ایجاد بسترهای لازم برای مشارکت گروه‌های ذینفع و دست‌اندر کاران - شناسایی مهم‌ترین آثار و پیامدهای محیط‌زیستی ناشی از اقدامات راهبردی پیشنهادی - شناخت بهترین و عملی‌ترین گزینه‌های محیط‌زیستی منطبق با اهداف توسعه‌ی پایدار - هشدار اولیه در خصوص آثار و پیامدهای هم‌افزا یا تجمعی و تغییرات عمده - شناخت مقدماتی گستره نیازهای اطلاعاتی برای پیش‌بینی تاثیرات بالقوه - کاهش زمان اجرای فعالیت‌های ضروری جهت انجام بررسی‌های موردی - تلفیق ملاحظات محیط‌زیستی در تصمیم‌گیری‌های بخشی - ارتقای پایداری فرآیند توسعه در پهنه‌ی سرزمین - تقویت جنبه‌های پایداری تصمیم‌گیری‌ها و سازگار کردن تصمیمات با معیارهای حفظ محیط‌زیست و - فراهم‌سازی دامنه گسترده‌تری از گزینه‌ها نسبت به ارزیابی اثرات محیط‌زیستی در سطح پروژه - توجه به اثرات محیط‌زیستی تجمعی تصمیمات اتخاذ شده - تقویت هماهنگی بین نهادهای دولتی دست‌اندر کار در امر توسعه - فراهم کردن ابزاری برای بازنگری نظام‌مند مسایل محیط‌زیستی - جلوگیری از تاخیر در اجرای سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها - دستیابی به درک روشن تر اثرات بالقوه‌ی محیط زیستی - ایجاد توازن بین عوامل محیط‌زیستی,» اجتماعی و اقتصادی که نوعی کمک به فرآیند تصمیم‌گیری است. - ارائه‌ی رهنمود برای تدوین و پیشنهاد اقدامات اصلاحی - فراهم کردن سازوکارهای مناسب برای دخالت دادن افراد جامعه در بحث‌های مربوط به پایداری در سطوح راهبردی. اقتصاد جهانی درحال پیشی گرفتن از ظرفیت‌های قابل تحمل کره زمین است و به‌همین دلیل. از یک سو مقدار منابع برای تامین نیازهای بشر کمیاب تر شده و از سوی دیگرء ظرفیت خودپالایی کره زمین نیز برای جذب و پالایش آلاینده‌ها و پسماندهای ناشی از فعالیت‌های انسانی تنزل یافته‌است. با بررسی روندهای بهره‌برداری از منابع طبیعی و محیط زیست از سوی انسان دیده می‌شود که استفاده‌ی بشر از منابع تجدیدپذیرء بسیار تندتر از اقلیمی. گرمایش جهانی و غیره در اقصی نقاط جهان نمایان شده است. جمهوری اسلامی ایران نیرز از چنین -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- کلیات ‎٩۴/۱۰/۰۱‏ ۵ روندی به دور نمانده و اقتصاد کشور در دهه‌های گذشته با نادیده گرفتن اصول سازگاری با محدودیت‌ها.ء قابلیت‌ها و ظرفیت‌های قابل تحمل محیط زیست. با پیامدهای مهم و بروز طیف گسترده‌ای از بحران‌های محیط زیستی در بسیاری از مناطق نظیر آنچه به عنوان بحران خشک شدن دریاچه‌ی اورمیه شناخته می‌شود. مواجه گردیده است. از سوی دیگرء دستیابی به پایداری محیط‌زیست. از جمله موضوعاتی است که در چند دهه اخیر بسیار مورد توجه برنامه‌ریزان و مدیران اجرایی کشورها قرار گرفته است. مفهوم پایداری, گستره وسیعی از ابعاد مختلف اقتصادی, اجتماعی, فرهنگی و محیط‌زیستی را شامل می‌شود. برای دستیابی به اهداف پایداری, کشورهای مختلف از رهیافت‌های گوناگونی بهره می‌گیرند و از مهم ترین و کارآترین این رهیافت‌هاء می‌توان به نظام آرزیابی راهبردی محیطزیست (51: ۸) اشاره کرد که طی آن تلاش می‌شود. در سطوح کلان سیاست‌گذاری, ملاحظات محیطزیستی مورد توجه قرار گرفته و تمهیدات لازم برای کاهش پیامدهای سیاست‌ها و برنامه‌ها اتخاذ نمایند. به این ترتیبء می‌توان اذعان داشست که وقوع روزافزون انواع معضلات محیط‌زیستی و کمیاب شدن روز افزون منابع طبیعی و محیط‌زیستی, نگرانی‌های زیادی را در جهان به‌وجود آورده و به‌دنبال آن» بازنگری در رویکردهای توسعه‌ای و توجه به ملاحظات و محدودیت‌های محیطزیستی در فعالیت‌های توسعه‌ای به‌طور جدی از سوی بسیاری از صاحب‌نظران پیشنهاد گردیده است. یکی از مهم‌ترین ابزارها برای ادغام ملاحظات محیط‌زیستی در فرآیند توسعه. ارزیابی آثار و پیامدهای سوء طرح‌ها و پروژه‌های برزگ توسعه‌ای است. اما شواهد موجود حاکی از آن هستند که صرف توجه به ارزیابی آثرات محیط‌زیستی در سطح پروژه‌ها و حتی پای‌بندی به یافته‌های این گونه مطالعات. پاسخ‌گوی آثار و پیامدهای سوء این گونه فعالیت‌ها بر محیط زیست نیست. زیراً بسیاری از بحران‌ها و معضلات محیط‌زیستی که درحال حاضر بسیاری از کشورها و از جمله جمهوری اسلامی ایران با آن دست به گریبان شده‌اند. ناشی از پیامدهای تجمعی القایی " و همبیشی" بوده و در نتیجه. مجموعه‌ای از اثرات بر محیط‌زیست تحمیل می‌شوند. به‌عبارت دیگرء بسیاری از آثار و پیامدهای محیط‌زیستی ناشی از اجرای پروژه به تنهایی اثرات کم‌تری دارند. اما هنگامی که اثرات مختلف ناشی از پروژه‌های مختلف با یکدیگر ترکیب شوند. دگرگونی و تغییرات شدیدتری را در محیطزیست رقم خواهند زد. به‌عنوان مثال, می‌توان به توسعه پرورش میگو در سواحل جنوبی کشور اشاره کرد. با این‌که هر کدام از واحدهای پرورش‌دهنده‌ی میگوء پساب‌هایی با اثرات نه چندان شدید بر زیست‌بوم‌های دریایی را در دریا رها می‌سازند. ولی تجمیع اثرات چنین مجتمع‌هایی» پیامدهای بسیار زیان‌آور و ۳۲۱۱۵۵5 0۵1۵11۷۵ -| کا۲۱|۵ 1۵۵0 -2 ۲۱1۵۵5 5۵۳۲۵۵ -3 -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۱۰/۰۱ ۶‏ ارزیابی راهبردی محیط زیستی طرح‌های عمرانی خیابان به تنهایی, اثر چندانی بر آلودگی هوا بر جای نمی گذارد. اما وقتی صدها هزار و یا میلیون‌ها خودروی شخصی به‌طور هم‌زمان در خیابان‌ها آمد و شد کنند. اثرات تجمعی مجموع آن‌ها آلودگی هوای شهرها را عمیقا تحت تائثیر قرارداده و به تشدید گرمایش جهانی دامن می‌زند. همچنین, به عنوان نمونه‌ای از اثرات هم‌بیشی, می‌توان به آلودگی هوای ناشی از فعالیت‌های نیروگاهی اشاره کرد. در نتیجه‌ی انتشار دی اکسید گوگرد (: 50) ناشی از فعالیت یک نیروگاه. غلظت این ماده در هوای شهر افزایش می‌یابد. به دلیل محلول بودن این گاز در آب. طی فرآیند استنشاق, جذب اندام‌های فوقانی دستگاه تنفسی خواهد شد. ترکیب این گاز با ذرات معلق فلزات سنگین و سایر ذرات معلق جامد در هواء نفوذ در بخش‌های عمیق‌تری از بافت اندام‌های تنفسی را درپی داشته و اثرات مخرب بیش‌تری بر سیستم تنفسی خواهد داشت (احتشامی و همکاران. ۱۳۹۲) به‌این ترتیب. اثرات تجمعی و هم‌بیشی, اثرات کوچکی هستند که در طول زمان با مکان‌های خاصی تمرکز پیدا کرده و اثرات مجموع آن‌ها گستره وسیعی از محیطزیست و انسان‌های ساکن در آن‌ها را تحت تاثیر قرار می‌دهند. شاید در نگاه اول, تاثیر هرکدام از آن‌ها اندک به نظر برسند. اما هنگامی که مجموع اثرات آن‌ها ارزیابی شود. آنگاه ابعاد گسترده‌تر اثرات در طی زمان یا مکان. نمایان‌تر خواهند شد. در خصوص اثرات القایی نیز می‌توان طرح‌های احداث راه هن را مثال زد که باعث تغییر بسیاری از کاربری‌های اطراف شده و به شکل‌گیری سکونتگاه‌ها و فعالیت‌های تولیدی جدید در پیرامون آن می‌انجامد. با توجه به توضیحات ارائه شده» آثار فعالیت‌های انسانی بر کیفیت محیطزیست به‌صورت زیر قابل طبقه‌بندی خواهند بود (احتشامی و همکاران» ۱۳۹۲): - آثارمربوط به پروژه‌های بزرگ مقیاس به‌صورت جداگانه - هم‌بیشی (هم افزایی) آثار به‌طور مرسوم و متعارف. "ارزیابی آثار توسعه بر محیط‌زیست» (1۸ت]) یکی از ابزارهای کارآمد برای بررسی و ارزیابی فعالیت‌های انسانی بر محیطزیست است و بر مبنای آن. سازوکارهای لازم برای کاهش اثرات سوء پروژه‌ها بر محیط زیست پیش‌بینی می‌شود. همان گونه که عنوان شد. ارزیابی اثرات محیط‌زیستی برای هر پروژه به‌صورت جداگانه انجام می‌شود. براین اساس, در کشورهایی که ارزیابی اثرات محیط‌زیستی در آن‌ها از الزام قانونی برخوردار است. اغلب فهرستی از پروژه‌های بزرگ و اثرگذار بر محیطزیست تهیه شده و مجریان برای ارزیابی آثار و پیامدهای محیط‌زیستی پروژه‌ها براساس چارچوب‌ها و دستورالعمل‌های مقررء متعهد و مکلف شناخته می‌شوند. با وجود قابلیت‌های منتسب به فرآیند ارزیابی اثرات محیطزیستی (1۸) ازنظر شناسایی و کاهش پیامدهای محیط‌زیستی در سطح پروژه » ولی برای شناسایی ابعاد کلان اثرات و پیامدهای محیط‌زیستی در یک گستره‌ی جغرافیایی ۸ |۷۵۱ما -ع۳۳۵(۵ -1 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- کلیات ‎٩۴/۱/۰۱‏ ۷ پهناور و ارزیابی آن‌ها همچنان محدودیت‌ها و کاستی‌های مهمی به چشم می‌خورند. درحقیقت. این نوع ارزیابی پیامدهای یک پروژه بیش‌تر را در سطح خرد ارزیابی کرده و سازوکارها و تمهیدات مناسب برای هر یک از فعالیت‌های پروژه‌ای را به صورت جداگانه دراختیار قرار می‌دهد. حال آن‌که. ارزیابی راهبردی محیط‌زیست (51۳۸) در سطحی کلان‌تر و در سطوح سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی, اثرات را شناسایی و تمهیدات لازم برای کاهش اثرات سوء را پیشنهاد می‌نماید. از سوی دیگرء پروژه‌های اجرایی منفرد. خروجی یک نظام تصمیم‌گیری مشخص بوده و به همین دلیل, با تغییر اطلاعات ورودی و یا تغییر شرایط محیطی, نظام تصمیم‌گیری نیز ممکن است. دچار تغییر شود. به‌علاوه از آن‌جا که آثار تجمعی و هم افزایی با عملکرد چند متغیر از طریق سازوکارهای تجمیع. القا و یا ترکیب در ارتباط هستند. بررسی آن‌ها مستلزم استفاده از رویکردهای مناسب برای محاسبه‌ی اثر متغیرها به‌صورت تجمعی و ترکیبی خواهد بود. بدیهی است. چنین رویکردی باید دارای ماهیت راهبردی بوده و در سطوح مختلف نظام برنامه‌ریزی عمل کند. زیرا این برنامه‌ها هستند که به دلیل جامعیت و جایگاه اثرگذاری می‌توانند فعالیت‌های مختلف را در مسیری صحیح هدایت کنند (احتشامی و همکاران, ۱۳۹۲). وجود نقاط ضعفی از این دست. ضرورت تحول و ارتقای ارزیابی اثرات محیط‌زیستی از سطح پروژه به سطوح بالاتر نظام برنامه‌ریزی (سیاست‌ها و طرح‌ها) را به نحوی که ویژگی پیشگیری‌کننده و خصلت فعال آن را محقق سازد. ضروری می‌نماید و برای این منظورء یکی از تحولات اساسی, ارتقای کاربرد ارزیابی اثرات محیط‌زیستی (1۸ت]) به سطوح راهبردی (سطوح مختلف فرآیند برنامه‌ریزی) خواهد بود که با عنوان ارزیابی راهبردی محیط‌زیست (5۳۸)» شناخته می‌شود (پناهنده, ۱۳۸۲). بر مبنای اصل پنجاهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران» حفاظت از محیط‌زیست وظیفه‌ای همگانی تلقی شده و پیوند میان ملاحظات محیط زیستی و فرآیند برنامه‌ریزی توسعه از مرحله سیاست‌گذاری تا اجرای پروژه مورد توجه و تاکید قرار گرفته است. پیش‌تر آشاره شد که ایران نیز همانند بسیاری از کشورهای درحال توسعه‌ی جهان, هم اکنون با مسایل و مشکلات متعددی در زمینه پایداری محیطی دست به گریبان بوده و استمرار چنین روندی می‌تواند مسیر توسعه را با موانع جدی مواجه سازد. بنابراین» برنامه‌ها و سیاست‌های محیط‌زیستی, برای این که بتوانند به‌صورتی بنیادین بر مشکلات چیره شده و از بروز معضلات و مخاطرات آتی پیشگیری نمایند و به‌عنوان بستری مطلوب در امر توسعه. ایفای نقش نمایند. بایستی در تمام سطوح برنامه‌ریزی (از آغاز تا پایان) و در قلب فرآیندهای برنامه‌ریزی توسعه وارد شده و در تعامل تنگاتنگ با سایر بخش‌هاء به تصویب رسیده و اجرا شوند. از آین‌رو. ضرورت دارد که نظام ارزیابی راهبردی محیط‌زیست در کانون نظام برنامه‌ریزی, مورد توجه قرار گیرد. با توجه به آنجچه گفته شد. لازم است تا در نظام برنامه‌ریزی کشور اهداف و سیاست‌های ناظر بر آرزیابی راهبردی محیط‌زیست (5۳۸) تدوین شده و سازوکارهای لازم برای دستیابی به آن‌ها پیش‌بینی گردد. ۳-۱- پیشینه ارزیابی راهبردی در جهان پس از طرح موضوع ارزیابی راهبردی محیط زیست در ایالات متحده‌ی آمریکا که در قانون سال ۱۹۶۹ سیاست‌های ملی محیط زیست. تبلور پیدا کرد و همچنین از زمانی که اصطلاح «ارزیابی راهبردی محیط‌زیست» (5۳۸) در سال 4۹ در کشور انگلستان مطرح شد. درک مفهوم آن» عمدتا معطوف و متمرکز به «ارزیابی اثرات محیط‌زیستی» (81۸) -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۱۰/۰۱ ۸‏ ار ز بابی راهبردی محیط ز بستنی طرح‌های عمرانی بوده است. به‌تدریج و با گسترش آدبیات این رویکرد. مفهوم جدیدی از ارزیابی راهبردی محیطزیست در جهان مطرح شده و کشورهای مختلف جهان. رفته رفته همین مفهوم را در نظام برنامه‌ریزی خود پذیراً شدند (منوری, ۱۳۸۵). با بسط و ترویج پارادیم‌های جدیدی در زمینه‌ی توسعه‌ی پایدارء رویکردهای دیگری از ارزیابی نیز مطرح شده است و ارزیابی راهبردی در زمره‌ی ارکان این آرزیابی‌ها قلمداد می‌شود. از این‌روست که در فرایند تکامل و تحول ارزیابی‌های شده است. جدول (۱-۱) روند تکاملی ارزیابی راهبردی محیط ز یست را نشان می‌دهد (همان منبع). جدول ۱-۱- روند تکامل ارزیابی راهبردی محیط ز یست نسل سوم: به‌سوی پایداری محیط‌زیستی کاربرد ارزیابی اثرات محیط‌زیستی (111۸) و ارزیابی راهبردی محیط‌زیستی (51: ۸) برای حفظ منابع بحرانی و کار کردهای آکولوژیکی. حسابداری محیط‌زیستی و ممیزی تغییرات و تهی شدن منابع و سرمایه‌های طبیعی ماخذ: منوری. مسعود (۱۳۸۸)» آرزیابی راهبردی محیط زیست. انتشارات مهندسین مشاور ارزیابان محیط ۱-۳-۱ ارزیابی راهبردی محیطزبست در نهادهای بین‌المللی با بسط و توسعه مفهوم آرزیابی راهبردی در چند دهه آخیر و به‌ویژه پس از کنفرانس سران زمین در ریودوژانیروی برزیل در سال ۱۹۹۲ و نیز بسط پارادایم توسعه‌ی پایدار در جهان. موضوع آرزیابی بیش از پیش در کانون توجه بسیاری از سازمان‌های بین‌المللی از جمله بانک جهانی, سازمان توسعه همکاری‌های توسعه‌ی اقتصادی (۱)0۳0. کمیسیون ۵ ۰ ۰ ۰.۰ ۲ ۰ ۰ ۰ ار ۳ ۰ پس اقتصادی سازمان ملل متحد برای اروپا (1787۳2)". برنامه‌ی عمران سازمان ملل متحد (871۳[])" و سایر نهادها قرار - اتحادیه‌ی اروپایی علاوه بر آلزامی شدن آرزیابی راهبردی محیط‌زیست در بسیاری از کشورهای آروپایی به شرحی که در زیر خواهدامد. «اتحادیه‌ی آروپایی» نیز الزاماتی را در رابطه با آرزیابی راهبردی محیط‌زیست مطرح ساخته‌است. در اتحادیه‌ی اروپایی. 11 20 6۵-0۵6۲۵110 ۳۵۵۵۵ 1۵۳ 0۳821۸1103 -۱ ۵ 1۵۳۴ 6۵۱۹۹03 ۳۵۵۵۵ ک ۳۵0 0غان] -2 ۱3 120۷۵[0010] ۳۵۱0۵۹ 111۵۵0 -3 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- کلیات ‎٩۴/۱۰/۰۱‏ ۹ است. این مصوبات به مدت ۱۱ سال تحت بررسی و مذاکره بوده‌اند. براین اساس, انجام مطالعات 5۳۸ برای طرح‌ها و برنامه‌ها در بخش‌هایی مانند کشاورزی, جنگل‌داری, شیلات. انرژی» صنعت. حمل و نقل, مدیریت مواد زاید. مدیریت آب. ارتباطات. گردشگری, برنامه‌ریزی شهری و روستایی و نیز آمایش سرزمین, الزام‌آور شناخته شده است. از نظر فرآیندی» این مصوبه الزام‌آور بودن مواردی چون, انجام 5۸ از طریق مشاوره با مردم» بررسی آثار فرامرزی و نیز ثبت و انتشار توجیهات لازم برای طرح‌ها یا برنامه‌های مورد نظر را متذکر می‌شود. همچنین, قابلیت تبدیل الزامات مزبور به جزی از مقررات کشوری نیز درآن پیش‌بینی شده است. در جدول (۲-۱) مراحل ارزیابی راهبردی در اتحادیه اروپایی. نشان داده شده است (پوراصغر و همکاران. ۱۳۸۷). جدول ۲-۱- مراحل ارزیابی راهبردی محیط ز بستی در اتحادبه‌ی اروپا طرح‌های توسعه‌ی منطقه‌ای ۱- بررسی وضعیت موجود محیط زیست ۲- تعریف اهداف و اولویت‌ها ۳- پیش‌نویس طرح و گزینه‌های آن ۴- ارزیابی محیط‌زیستی پیش‌نویس طرح ۶- لحاظ کردن نتایج ارزیابی در تدوین طرح نهایی ۳- شاخص‌ها ۲- تدوین اهداف کلی و اهداف زمان‌دار ۳- پیش‌نویس برنامه‌ی اجرایی و گزینه‌های آن ۴- ارزیابی محیط زیستی برنامه‌ی اجرایی ماخد: پوراصغر سنگاچین. فرزام, جواد زحمتکش (۱۳۸۷) ارزیابی راهبردی محیط‌زیستی رهیافتی جهت ارتقای شاخص‌های توسعه پایدار در البته باید به یادداشت که اتحادیه‌ی آروپایی از زمان پذیرش رسمی اولین برنامه محیط‌زیستی خود تاکنون. همواره سیاست محیطزیستی فعالی را دنبال کرده است. به‌طوری‌که پیشینه‌ی طرح موضوع ارزیابی جامع محیط‌زیستی طرح‌هاء سیاست‌ها و برنامه‌ها» در این نهاد. به اواسط دهه‌ی هفتاد میلادی مربوط می‌شود که به‌دلیل مخالفت برخی کشورهای عضو نظیر بریتانیاء تصویب آن با تاخیر زیادی مواجه بوده است. در خصوص روش‌های انجام 513۸ و الزامات قانونی آن در کشورهای عضو اتحادیه‌ی اروپایی» تاکنون چند مطالعه‌ی موردی انجام شده و الزام به ارزیابی زیست محیطی طرح‌های کلان توسعه مانند آمایش سرزمین و بخش‌های آب. انرژی, حمل و نقل, پسماندها و همچنین اتخاذ رویه‌های 5۳۸ و قانونی کردن آن پیشنهاد گردیده است (۳8۳1142710. ۲۰۰۴). - بانک جهانی در سال ۱۹۹۸ بانک جهانی نیز برای اولین بار» «دستورالعمل اجرایی مربوط به انجام ارزیابی محیط‌زیستی در سطوح -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۱۰/۰۱ ۳۰‏ ارز بابی راهبردی محیط ز پستی طرح‌های عمرانی منطقه‌ای و بخشی» را تدوین نمود. ارزیابی‌های منطقه‌ای در مواردی کاربرد دارد که تعدادی فعالیت توسعه‌ای با احتمال بالای برخورداری از اثرات هم افزایی در محدوده‌ای معین و وسیع. طراحی شده باشند. اگرجه این نوع از ارزیابی تا حدود را در برنامه‌ریزی‌های بخشی, فراهم می‌سازد. این روش در قلمروی فعالیت‌های مبادلاتی بانک ازنظر ارزیابی‌های منطقه‌ای» سیاست‌های خصوصی‌سازی و نیز اصلاحات ساختاری دارای اهمیت زیادی است. جدول شماره‌ی (۳-۱) زیادی تحت تاثیر روش‌های ارزیابی اثرات محیط زیستی پروژه‌ها بوده است. ولی ماهیت راهبردی آن امکان استفاده از آن جدول ۳-۱- فر آیند بانک جهانی برای ارزیابی منطقه‌ای ۱- شناخت چارچوب برنامه‌ریزی منطقه‌ای ۲- تعریف عرصه‌ی فضایی ۴- محدود کردن اهداف مطالعه با حفظ تمرکز یکپارچه در زمینه‌های لازم ۵- ترتیبات آداری ۶- تدوین شرح خدمات ۷ برنامه‌ریزی برای مشاوره‌ی مردمی ۸- تدوین فرآیند بازنگری ۱- چارچوب سیاسی, قانونی و آداری (چارچوب‌های ملی و منطقه‌ای) ۲- وضع موجود (محیط‌های فیزیکی, بیولوژیکی, اقتصادی, اجتماعی و فرهنگی) ۳- تشریح برنامه‌ی توسعه و پروژه‌های وابسته به آن ۴- فهرست سایر طرح‌ها و پروژه‌ها ۶- تحلیل گزینه‌ها ۷- پیشنهاد یک برنامه‌ی سیاست‌گذاری منطقه‌ای مناسب ۸- راهبرد مدیریت محیطزیست (طرح اصلاحی, پایش. تقویت آداری) ایران. فصلنامه محیط‌زیست و توسعه. شماره دوم. بهار ۱۳۸۷ - برنامه عمران سازمان ملل متحد (80۳))" برنامه‌ی عمران سازمان ملل متحد (111]۳]) از اوایل دهه‌ی ۱۹۹۰ رویکرد بازنگری محیط‌زیستی را به‌عنوان ابزاری برای ارزیابی راهبردی محیط‌زیست برای پشتیبانی از فرآیند برنامه‌ریزی» معرفی کرد. این رویکرد در راهنما و یادداشت‌های مربوط به مدیریت محیط‌زیست و توسعه‌ی پایدار,ء منعکس گردیده است. از آن‌جا که بازنگری برنامه‌های محیط‌زیستی برای دوره‌های طولانی مدت قابل استفاده نیستند. رویکرد برنامه عمران سازمان ملل متحد. توانمندسازی برای اجرای ارزیابی راهبردی |- 816 2- 11۵11۵0 ۱1۵1005 16۷۵100160 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- کلیات ‎٩۴/۱۰/۰۱‏ )۳ محیطزیست در کشورهای مختلف جهان به‌ویژه کشورهای درحال توسعه و به‌منظور حمایت و پشتیبانی از سیاست‌های توسعه به طورخلاصه و با جمع‌بندی مطالب مربوط به پیشینه‌ی موضوع در میان نهادهای بین‌المللی ذی‌ربط. دیده می‌شود که بسیاری از کشورهای جهان, به‌تدریج با بسط و توسعه رویکرد ارزیابی راهبردی محیطزیست (5۳۸)» بسیاری از کشورهای جهان مبادرت به قانونی کردن آن کرده و 5۳:۸ را به‌عنوان یکی از مهم‌ترین ابزارهای سیاست‌گذاری برای ادغام ملاحظات محیط‌زیستی در بالاترین سطوح برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری خود مورد توجه قرار داده‌اند. جدول شماره‌ی (۴-۱) مهم‌ترین تحولات ارزیابی راهبردی محیط‌زیست که در ابالات متحده امریکا 9 شماری از سازمان‌ها و نهادهای بین‌المللی به تصویب رسیده است را نشان می‌دهد (1۵۳114۵710. ۲۰۰۷). جدول ۴-۱- مهم‌ترین تحولات جهانی در روند توسعه‌ی ارزیابی راهبردی محیط زیست «قانون سیاست‌های ملی محیط‌زیستی» (۲:]: ۳۸) که توسط کنگره‌ی ملی امریکا تصویب شد. براساس این قانون. همه‌ی سازمان‌ها و اژانس‌های فدرال مکلف شدند تا اثرات محیط‌زیستی پیشنهادها برای تصویب قوانین و سایر پروژه‌های پیشنهادی را مورد آرزیابی قرار دهند. «شورای کیفیت محیط‌زیست» ایالات متحده (: 1)) قوانین و مقرراتی را برای قانون سیاست‌های محیط‌زیستی (۳۱: ۳۸) منتشر کرد که توسط آژانس محیط زیست ایالات متحده برای توسعه بین الملل ((15۸[1]) مورد استفاده قرار گرفته و الزامات خاصی را برای ارزیابی برنامه‌ای ۱ ۱۹۷۸ ارائه کرد. بانک جهانی دستورالعملی داخلی برای ارزیابی اثرات محیطزیستی (1: 1۸) تصویب کرد که در آن. بر تهیه و آماده‌سازی ارزیابی‌های بخشی و منطقه‌ای تاکید شده است. کنوانسیون کمیسیون اقتصادی سازمان ملل متحد برای اروپا (:1:61]) در زمینه‌ی ارزیابی انرات محیط‌زیستی (1۸:]) در حوزه‌های فرامرزی, مصوبه‌ی کمیسیون اقتصادی سازمان ملل متحد برای اروپا (:11۳61]) در زمینه‌ی کاربرد ارزیابی محیط‌زیست (۲۳۸) درمورد ۱ ۱۹۹۰ سیاست‌ها. برنامه‌ها و طرح‌ها را بسط و توسعه داد. کمیته کمک‌های توسعه‌ای سازمان همکاری‌های توسعه‌ی اقتصادی ((1: 61) اصولی را تصویب کرد که در آن بر ترتیبات نهادین برای تحلیل و پایش پیامدهای محیط‌زیستی کمک‌های برنامه‌ای و توسعه‌ای تاکید شده است. برنامه عمران سازمان ملل متحد (111(۳) مرور کامل محیط‌زیستی را به‌عنوان یک ابزار برنامه‌ریزی معرفی کرد. شورای اتحادیه اروپا پروتکلی را برای ارزیابی اثرات برنامه‌ها و طرح‌های خاص بر محیطزیست تصویب کرد. کمیسیون اقتصادی سازمان ملل متحد برای اروپا (:18-6۳]) پیش نویس پروتکل کاربرد ارزیابی راهبردی محیطزیست را بر استفاده در سیاست‌ها. برنامه‌ها و طرح‌ها منتشر کرد. شورای اتحادیه اروپا دستورالعمل اتحادیه اروپا را در خصوص ارزیابی راهبردی اثرات تعداد خاصی از برنامه‌ها و طرح‌ها تصویب کرد. کش [۵ا ۳۱۳۵۵۵ منعه هاگ 2007 ممفعمها مل ۱۵۳۵ ۳۳۵۵۳۱۵۰ میوگ ۷ ۳۳۷۱۳۵۵۳۱ ۳۵۳۵۵6 ,109009 اه اهنا آهنصطا 1 عم ملس ای‌نوماملم ۱ علس0 ۳۵۵5 وممی 1 11۵۳۵110۱۵ 1۵۳ و۸ کنا -| -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۱۰/۰۱ ۳۲۳‏ ارز بابی راهبردی محیط ز بسنی طرح‌های عمرانی ۲-۳-۱ ارزیابی راهبردی محیط‌زیست در کشورهای توسعه‌یافته - ایالات متحده‌ی آمریکا موضوع آرزیابی راهبردی محیط زیست برای نخستین‌بار در قانون سیاست‌های ملی محیط‌زیست (150۸) ۱ سال ۹ ایالات متحده امریکاء مطرح شده است. این قانونء بین سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها و پروژه‌ها تمایزی قائل نشده و به شکل کلی. اقداماتی را در رابطه با لزوم توجه به ملاحظات محیط‌زیستی مورد اشاره قرارداده‌است. به‌عبارت دیگرء در این قانون بین سطوح راهبردی و سطوح پروژه در تصمیم‌گیری‌ها تفاوتی دیده نمی‌شود. به‌دنبال تصویب این قانون. بسیاری از کشورها رویه‌های قانونی مشابهی را دنبال کرده و تمهیداتی را برای آرزیابی پیامدهای محیط‌زیستی فعالیت‌ها بر محیط زیست اتخاذ کردند. اما بیش‌تر این قوانین و مقررات. صرفا بر ارزیابی پیامدهای محیط‌زیستی ناشی از فعالیت‌های توسعه‌ای در سطح پروژه‌ها تاکید داشتند و در سطوح سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها الزامات خاصی مطرح نشده بود (منوری» ۱۳۸۸). قانون فوق, الزامات رسمی را برای ارزیابی آثرات محیط زیستی پروژه‌های توسعه‌ای مورد نظر بخش دولتی, پیشنهاد نموده و به‌دنبال آن, نهادی موسوم به «شورای کیفیت محیط‌زیست» (۲]۳0)" کلیه سیاست‌هاء طرح‌ها و برنامه‌های ملی مشمول این قانون را اعلام کرد. اما در مقطع یاد شده» بیش‌تر این ارزیابی‌ها معطوف به پروژه بوده و به‌دلیل ابهام در نحوه ملاحظات ارزیابی راهبردی محیطزیستی هیجگاه در سیاست‌ها و برنامه‌هاء جنبه اجرایی پیدا نکرد (پاتریداریوه ۲۰۰۴). به‌تدریج مشخص شد که ارزیابی محیط‌زیستی پیامدهای محیط‌زیستی (۸آثا)" که صرفا بر آثار و پیامدهای محیط‌زیستی در سطح پروژه‌ها تاکیددارد. نمی‌تواند راهگشای مسایل و مشکلات محیط‌زیستی ناشی از فعالیت‌های انسانی باشد. زیرا در بسیاری از موارد. به‌علت اثرات تجمعی بسیاری از پروژه‌ها نمی‌توان آرزیابی جامع و فراگیری از پیامدهای محیط زیستی در سطح کلان ارائه کرد. به‌همین دلیل, موضوع "ارزیابی راهبردی محیط‌زیست» که به‌شکلی فراگیر به این موضوع می‌پردازد. برای ارزیابی سیاست. برنامه‌ها و طرح‌ها مطرح شد تا بر مبنای آن» ارزیابی جامعی از ملاحظات محیط زیستی در سطوح سیاست گذاری انجام شده و بدین ترئیب. چنین ملاحظاتی به چرخه‌های برنامه‌ریزی راه پیداکنند. به‌دنبال آن بسیاری از کشورهاء این رویه‌های قانونی را دنبال کرده و تمهیداتی را برای ارزیابی راهبردی 1 ۳۵۱۱۵۷ ۵۷۱۳۵۵۵۱۵ ۳۵۱۵۹۵۱ -۱ ۷ ۲۷۱۳۵۱۱۵۱۵۱ ان اعسای) -2 1 م1۵ ۳۷۱۲۵۱۵۵۱۵۱ -3 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- کلیات ‎٩۴/۱۰/۰۱‏ ۳۳ ۱-۲-۳-۱- کشورهای اروپایی منتخب - بریتانیا بریتانیا یکی از کشورهای پیشگام در زمینه ارزیابی راهبردی محیط زیست (5۳۸) است. اگرچه تا پیش از بیانیه ارزیابی راهبردی محیط زیستی اتحادیه اروپا در سال ۲۰۰۴ فاقد هرگونه تمهیدات قانونی دراین زمینه بوده است. با وجوداین. شکل‌های متفاوتی از فرآیند ارزیابی راهبردی محیط‌زیست در دهه ۱۹۹۰ در این کشور شکل گرفت که در این خصوص می‌توان به سیاست‌های ملی ارزیابی محیط زیستی» (و آخیرا ارزیابی پایداری) برنامه‌های توسعه‌ای محلی و منطقه‌ای و ارزیابی‌های راهبردی کارشناسی ویژه, در بخش‌های مشخصی مانند حمل و نقل و آب اشاره کرد. تاکنون ارزیابی راهبردی محیط زیست در بریتانیا به حوزه‌های مختلفی تسری پیدا کرده و دستورالعمل‌های ارزیابی راهبردی محیط زیست برای حوزه‌های مختلف اثرگذار بر محیط. بسط و توسعه داده شده است. به‌دنبال آن. نمونه‌هایی از دستورالعمل‌های ارزیابی راهبردی محیطزیست در زمینه صدور مجوز استخراج نفت و گاز در خشکی و نیز تولید آنرژی باد برای وزارت صنعت و تجارت این کشور تهیه شد. در خلال سال‌های اخیرء مفهوم جدیدی به‌نام ارزیابی یا بررسی پایداری " نیز ابداع گردیده است. در این شیوه‌ی جدید. ارزیابی محیط‌زیستی طرح‌های توسعه‌ای به سطوح منطقه‌ای و اکولوژیکی پیروی می‌کرد. اما به‌تدریج جنبه‌های دیگری از پایداری اقتصادی و اجتماعی نیز به ارزیابی ورود پیدا کرد. سال ۰۲۰۰۴ پیش نویس «بیانیه‌ی اجرایی ارزیابی راهبردی محیط‌زیست» تهیه شده و برای نظرخواهی از مسوولان حوزه‌های مختلف توسعه. ارسال گردیده است. این بیانه. مبتنی بر نتایج مطالعه‌ی مشترکی بود که از سوی دفتر قائم مقام نخست وزیرء فرماندار اسکاتلند. دولت ولز و وزارت محیط‌زیست ایرلند شمالی. به اجرا در آمده بود. در این بیانیه. بخش‌های مختلفی نظیر پیشینه. متن پیشنهادی قانون آرزیابی راهبردی محیط‌زیست. جنبه‌های مذاکراتی ارتباط بین ارزیابی راهبردی محیط‌زیست و توسعه‌ی پایدار و همچنین, مراحل مختلف اجرای فرآیند آن گنجانیده شده بود. دولت بریتانیا در سال ۰.۲۰۰۴ طی یک آیین‌نامه‌ی قانونی, نحوه‌ی اجرای قوانین مندرج در «بیانیه ارزیابی راهبردی محیط زیست اتحادیه اروپا» را در انگلستان اعلام کرد. تبدیل چنین حکمی به «قانون ملی» به‌شکل‌های جداگانه و متفاوتی در اسکاتلند. ایرلند شمالی و ولز دنبال شد (چارچوب نظام ملی ارزیابی راهبردی محیطزیست. ۱۳۸۵) در راستای «توافق و منشور همکاری برای اسکاتلندی بهتر»». شماری از وزرای این کشورء فعالیت‌هایی را برای دستیابی به اهداف ارزیابی راهبردی محیط زیست اتحادیه اروپا از سال ۲۰۰۴ آغاز کردند. این فعالیت‌ها در دو مرحله دنبال شده‌اند. در مرحله‌ی اول. پارلمان اسکاتلند مجموعه‌ای از قوانین و دستورالعمل‌های اجرایی آرزیابی راهبردی اکن م۸ انا زطاهداهاکیگ -۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۴ ۹۳/۰/۰۱ ارزیابی راهبردی محیط زیستی طرح‌های عمرانی محیط زیست را با مشارکت صاحب نظران تهیه کرد و در مرحله‌ی بعد. این قانون و دستورالعمل‌های مربوطه با لایحه پیشنهادی اتحادیه اروپا در باره ارزیابی راهبردی محیطزیست تطبیق داده شد و ابعاد گسترده‌ای (شامل سیاست‌ها. راهبردها و طرح‌ها) درآن لحاظ گردید. «شورای ملی ولز» نیز به بررسی «راهنمای دستورالعمل ارزیابی راهبردی محیط زیست اتحادیه اروپا» پرداخته و پس از انجام مطالعه‌ای دراین زمینه. دستورالعملی را با عنوان «راهنمای عملی ارزیابی پایداری برای برنامه‌های توسعه‌ای ولز» تهیه و منتشر نمود. - هلند «قانون ارزیابی اثرات محیط زیستی» کشور هلند در سال ۱۹۸۷ و «قانون مدیریت محیط‌زیست» در سال ۱۹۹۸ به تصویب رسیده است. براین اساس, پایه‌های حقوقی لازم برای آرزیابی راهبردی محیطزیست تحت عنوان «مدیریت کمیسیون آرزیابی آثرات محیط‌زیستی» ایجاد گردیده است. هلند از دو سیستم جداگانه برای انجام ارزیابی راهبردی محیط زیست برخوردار است که از نظر چارجوب مفهومی و مبانی دارای تفاوت‌هایی بوده و به‌شکل جداگانه و مستقل از یکدیگرء عمل می‌کنند. توصیه‌های آرزیابی اثرات محیط زیستی به برنامه‌های مشخص شده در قانون همانند پروژه‌ها اعمال شده و این روند.ء در هر دو سطح دنبال می‌شود. به‌دنبال الزامات مطرح شده در سند آرزیابی راهبردی اتحادیه اروپایی در سال ۰۲۰۰۴ این اسناد نیز بازنگری شده و با سند مزبورء سازگاری یافته‌اند. - نروز در کشور نروژ تمهیدات قانونی برای ارزیابی راهبردی محیطزیست در مورد سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها در قالب سندی با عنوان «رهنمودهایی برای ارزیابی پیامدها و فرآیندهای بازنگری و ارائه‌ی سیاست‌ها و برنامه» در ارتباط با قوانین پیشنهادی و گزارش‌ها تدوین شده و دراختیار قرار گرفته‌اند. این سند از سوی پادشاه نروژ در سال ۲۰۰۰ ابلاغ شده و از همان سال, لازم‌الاجرا گردیده است. براین اساس, پیشنهاد هرگونه سیاست و یا قانونی در رابطه با فعالیت‌های توسعه‌ای, منوط به‌انجام ارزیابی راهبردی محیط‌زیست شده است. فرآیند فوق دارای انعطاف پذیری بیش‌تری نسبت به مراحل ارزیابی اثرات محیطزیستی است. به‌طوری که تمامی اثرات بالقوه ناشی از اجرای سیاست‌ها و برنامه‌هاء همانند اثرات مالی, اجتماعی, منطقه‌ای و مسایل محیطزیستی در آن بررسی می‌شود. همانند ارزیابی اثرات محیط زیستی, مسوولیت ارزیابی‌های انجام شده مطابق سند فوق بر عهده دستگاه اداری و یا بخش مربوطه است. وزارت محیط‌زیست. نقش پشتیبان و راهنما را داشته و دستورالعمل‌های ارزیابی محیط زیست را در چارچوب الزامات سند. تدوین می‌نماید. در این کشورء سیاست‌ها و برنامه‌های مربوط به فعالیت‌های نفتی» قبل از اجرا نیاز به آرزیابی محیط‌زیستی دارند. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- کلیات ‎٩۴/۱۰/۰۱‏ ۳۵ - آلمان رویکردهای متنوعی از ارزیابی راهبردی محیط‌زیست در بخش‌های مختلف. در سطوح محلی و همکاری‌های توسعه‌ای, به‌شکلی گسترده در آلمان مورد استفاده قرار گرفته است. در این کشورء ضرورت ارزیابی راهبردی محیط زیست در سطح تصمیم‌گیری‌های راهبردی برای نخستین بار در سال ۱۹۷۲ و با تاکید بر قانون‌گذاری مطرح شد. سال ۰.۱۹۷۵ پیش‌نویس «قانون ارزیابی محیط زیست لوایح دولتی دولت فدرال» و نیز پیش نویس برخی قوانین دولتی و فعالیت‌های وابسته به محیط زیست. تدوین گردید. در حال حاضر. انواع ارزیابی‌های راهبردی محیط‌زیست به‌شکلی گسترده در برنامه‌های آمایش سرزمین, برنامه‌ریزی فضایی و حمل و نقل مورد استفاده قرار می‌گیرد. در اسپانیا پیش از تصویب سند )2001/42/1 اتحادیه اروپایی» هیچ‌گونه تمهیداتی در سطح ملی برای ارزیابی راهبردی محیط زیست وجود نداشت. با وجود این مواردی از انجام ارزیابی راهبردی محیطزیست در بعضی از مناطق و در مواردی مثل آمایش سرزمین, برنامه‌ها و طرح‌های بخشی وجود داشته است. در اغلب موارد. این تمهیدات براساس قانون ارزیابی اثرات محیط‌زیستی انجام می‌شده است. درسایر موارد. ارزیابی راهبردی محیط‌زیست براساس قانون ارزیابی اثرات محیط زیستی اجرا می‌شده است. این ارزیابی‌ها در برخی از ایالت‌های خودمختار کشور اسپانیا از جمله باسک و کاتالونیا در زمینه طرح‌های توسعه شهری, طرح‌های توسعه انرژی بادی و ... مورد استفاده قرار می‌گرفت. - دانمارک در کشور دانمارک از سال ۰۱۹۷۰ توجه به ملاحظات و مسایل محیط‌زیستی در برنامه‌ها و طرح‌ها و نیز فرآیندهای ارزیابی راهبردی محیطزیست شدند. در سال ۰۱۹۹۲۳ ارزیابی راهبردی محیط‌زیست به‌صورت یک دستورالعمل اجرایی در قالب لوایح و پیشنهادات ارائه شده از طرف نخست وزیر به پارلمان دانمارک. پایه‌گذاری شد. براین اساس, ضرورت آرزیابی راهبردی محیط زیست برای تمامی فعالیت‌های سیاست‌گذاری. برنامه‌ریزی اثرگذار بر محیط‌زیست دراین کشور الزامی شده و دستورالعمل‌های متعددی برای هر یک از این حوزه‌ها تدوین و منتشر شده است. همجنین در سال ۱۹۹۳ بخشنامه‌ای صادر شد که به‌موجب آن کلیه لوایح پیشنهادی به پارلمان می‌بایست از ابتداء مورد ارزیابی محیط‌زیستی قرار گیرند. در سال ۱۹۹۵ این بخشنامه بازنگری شده و ملاحظات محیط‌زیستی سخت گیرانه‌تری به آن اضافه شد. در این کشورء سازمان برنامه‌ریزی مسوولیت اجرای آرزیابی راهبردی محیط زیست را بر عهده دارد (چارچوب نظام ملی ارزیابی راهبردی محیط زیست. ۱۳۸۵). -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۶ ۹۳/۰۱ ارز یابی راهبردی محیط زیستی طرح‌های عمرانی - جمهوری چک در سال ۱۹۹۲ دولت جمهوری چک. قانون آرزیابی اثرات محیط زیستی را تصویب کرد. فصل چهاردهم این قانون» سیاست‌ها و طرح‌های توسعه را مشمول آرزیابی اثرات توسعه اعلام نموده و تصویب آرزیابی‌ها از سوی مراجع ذی‌ربط دولتی را الزامآور ساخته‌است. براساس «فصل ۱۴» این قانون. همه سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌هایی که در چارچوب سیاست‌های کلان کشور از سوی بخش‌های خصوصی یا دولتی ارائه می‌شوند. باید دارای گزارش ارزیابی راهبردی باشند و چارچوب آن. مانند گزارش‌های ارزیابی اثرات محیط زیستی است. ضمن اطلاع‌رسانی درمورد تمامی گزارش‌های تدوین یافته در این زمینه. لازم است به وزارت محیط زیست تحویل داده شده و دیدگاه‌ها و توصیه‌های دریافتی نیز در نظر گرفته شوند. در خلال سال‌های گذشته. با توانمندسازی‌هایی که در زمینه ارزیابی راهبردی محیط زیست در این کشور انجام شده» بیش‌تر سیاست‌ها و طرح‌های اثرگذار براین کشور پیش از تصویب. مشمول ارزیابی راهبردی محیط زیست شده‌اند. - اسلواکی در کشور اسلواکی, بر مبنای «قانون ارزیابی محیط‌زیست» سال ۲۰۰۴ ارزیابی محیط‌زیستی سیاست‌های توسعه‌ای در بخش‌های خاص و به ویژه. بخش انرژی, الزام‌آور اعلام شده است. براساس این قانون» وزارت انرژی موظف به ادغام ملاحظات محیط‌زیستی در سیاست‌های آنرژی و اعلام نتایج آن به افکار عمومی و همچنین وزارت محیط‌زیست شده است. ملاحظات آرائه شده در گزارش ارزیابی راهبردی, باید مطابق معیارهای اعلام شده وزارت محیطزیست باشند. در کشور اسلواک. تلفیق ملاحظات محیط‌زیستی در سیاست‌های آنرژی طی هشت مرحله به‌شرح زیر انجام می‌شود: - تهیه پیش نویس سیاست‌های آنرژی - اخذ نظرات مردمی - مشاوره‌های رسمی و مشارکت‌های مردمی - به‌بحث گذاشتن پیش نویس سیاست‌ها با مردم و نظرخواهی از آنان - اخذ و اعمال نظرات وزارت محیطزیست در پیش نویس سیاست‌های آنرژی - بازنگری پیش نویس سیاست‌های آنرژی - پایش اجرای سیاست‌ها در این کشور سازمان‌های غیردولتی از نقش بسیار مهمی در مراحل مختلف تهیه و تصویب گزارش ارزیابی راهبردی محیط زیست برخوردارند. برای این‌منظور گزارش ارزیابی راهبردی محیطزیست بخش آنرژی در نشست‌ها و هم‌اندیشی‌هایی که با سازمان‌های غیردولتی برگزار می‌شود. به‌بحث و مذاکره گذاشته می‌شود تا نقطه نظرات آنان به‌عنوان نمایندگان افکار عمومی اخذ و در سیاست‌های انرژی لحاظ گردد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- کلیات ‎٩۴/۱۰/۰۱‏ ۳۷ ۲-۳-۳-۱- کشورهای غیراروپایی منتخب مجلس ژاپن در سال ۰۱۹۷۳ طی بیانیه‌ای نظامی را برای ارزیابی اثرات محیطزیستی در سطح ملی وضع کرده و آن را به عنوان مبنای به‌رسمیت شناخته شدن «قانون بنیادی محیط زیست» در سال ۱۹۹۳ مورد استفاده قرار داده‌است. در «بند ‎»۱۹٩‏ این قانون. ادغام ملاحظات محیط‌زیستی در هنگام تدوین و به‌کارگیری سیاست‌های اثرگذار بر محیط‌زیست. مورد تاکید قرار گرفته است. ولی تا سال ۱۹۹۷ تمهیدات رسمی برای پیاده‌سازی نظام ملی ارزیابی راهبردی محیط زیست در سیاست‌هاء طرح‌ها و برنامه‌های مشمول قانون, وجود نداشت. پس‌از این سال بود که در چارچوب ارزیابی راهبردی محیط زیست برای ایجاد پایداری, استفاده از 5-۸ به‌عنوان رکن اساسی تصمیم‌گیری‌های دولتی. مورد توجه قرار گرفته و اهداف سیاست‌گذاری برای چنین تصمیم‌گیری‌هایی و در قالب «برنامه محیطزیست سال ۲۰۰۰» به تایید پارلمان رسید. برای دستیابی به این آهداف و در چارچوب نظام ارزیابی راهبردی محیطزیست. وظایفی به‌شرح زیر پیش‌بینی شده است (چارچوب نظام ملی آرزیابی راهبردی محیط‌زیست. ۱۳۸۵): * بازنگری و ارائه روش‌هایی برای درنظرگرفتن ملاحظات محیط‌زیستی در تصمیم‌گیری برای سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها * ارزیابی اثربخشی و قابلیت اجرای این‌گونه تمهیدات ازطریق بازنگری قوانین و مقررات و تدوین دستورالعمل‌هاء ارائه رهنمودهای لازم براساس قوانین و چارچوب‌های مشخص * تعیین چارچوب‌هایی برای تلفیق ملاحظات محیط‌زیستی در تصمیم‌گیری برای سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها بین‌المللی مربوط به اجرای فرآیند ارزیابی راهبردی محیط‌زیست و همچنین امکان کاربرد آن در سطوح ملی و محلی ژاپن را منتشر کرده است. به موازات این فعالیت‌هاء زمینه‌های قانونی و نهادی مرتبط با فرآیند ارزیابی راهبردی محیط‌زیست بررسی شده و براساس چارچوب‌های ارائه شده از سوی «سازمان همکاری‌های توسعه‌ی اقتصادی» (0۴0) درمورد ارزیابی راهبردی محیط زیست. بسترهای لازم فراهم گردید. به‌دنبال آن» وزارت محیطزیست ژاپن, «دستورالعمل کاربردی انجام ارزیابی راهبردی محیط‌زیست برای مدیریت پسماندهای شهری» و نیز دستورالعمل‌های ارزیابی راهبردی محیط زیست برای زیرساخت‌هاء حمل و نقل و فرودگاه‌ها با تاکید بر گسترش مشارکت‌های مردمی را تدوین و منتشر نموده است. علاوه برآن» شماری از دولت‌های محلی نیز فرآیند ارزیابی راهبردی محیط‌زیست را در 1 6۵-۵۵۲۵۱۵20 ۵۵۵۵ 1۵۳ 0۲821221100 -۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ ۹۳/۰۱ ارز یابی راهبردی محیط زیستی طرح‌های عمرانی برنامه‌ها و طرح‌های مرتبط با محیط زیست خود مورد توجه قرار داده و چارچوب ملی فوق را در سیاست‌ها و برنامه‌های - کره جنوبی ارزیابی اثرات محیط زیستی در اواخر دهه ۱۹۷۰ در کره‌ی جنوبی تصویب شد و پس از آن» شکلی از فرآیند ارزیابی محیط زیستی به‌منظور شناسایی و به‌حداقل رساندن اثرات محیط زیستی در مراحل آغازین طرح‌ها و پروژه‌هایی که در مصوبه سیاست‌های محیط‌زیستی مشخص شده بودند» تصویب شد. با وجود این فرآیند فوق بعد از اخذ تصمیمات ساختاری درمورد پروژه‌هاء لازم‌الاجرا می‌شود. به‌تدریج, فرآیند ارزیابی راهبردی محیط زیست در این کشور به سطوح سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی تسری پیدا کرده و به‌عنوان یک الزام مورد توجه قرار گرفته است. - کانادا در سال ۱۹۹۰ هیات وزیران دولت کاناداء آرزیابی راهبردی محیط‌زیست را برای سیاست‌ها.ء برنامه‌ها و طرح‌های اجرایی پیش از ارائه به هیات دولت الزامی کرد و در سال‌های ۱۹۹۹ و ۲۰۰۴ مورد بازنگری قرار گرفته و به‌روز رسانی شده است.چند سال پیش از انتشار دستورالعمل‌های اجرایی قانون ارزیابی راهبردی سال ۱۹۹۰ کاناداء دولت کانادا پس از ارزیابی محیط‌زیستی «تفاهم‌نامه‌ی تجارت آزاد امریکای شمالی»! موسوم به ۸/۸۳7۸ نتایج حاصله را برای تدوین چارچوب آرزیابی راهبردی محیطزیست مورد استفاده قرارداد. پیش‌نویس نهایی در اکتبر سال ۱۹۹۲ منتشر شد و نتایج آن از سوی کشورهای کاناداء ایالات متحده‌ی امریکا و مکزیک به‌عنوان مبنای ارزیابی راهبردی پذیرفته شد. از سال ۹ ارزیابی راهبردی محیط زیست در کشور کانادا برای بسیاری از سیاست‌ها. برنامه‌ها و طرح‌های اثترگذار بر محیط زیست الزامی شده است. در سال ۲۰۰۲ وزارت آمور خارجه کانادا رویه‌های جدیدی را برای انجام آرزیابی راهبردی محیط زیست برای تفاهم‌نامه‌های تجاری تدوین و ارائه کرده است (۸]۳۳۵۵ ۳۱۵۲۲ و همکاران. ۲۰۰۸). در نیوزیلند تا سال ۱۹۹۱ از روش‌های ۳1۸ برای آرزیابی پروژه‌ها استفاده می‌شد. با تصویب قانون مدیریت منابع در سال ۱۹۹۱ چارچوب قانونی لازم برای یکپارچه کردن و توسعه‌ی سیاست‌ها و برنامه‌های محیط‌زیستی فراهم شد. هم 01 0ل۳۵ ۳۳۵۵ ۸۳۵۳۵۵۵ ۱-۳۵۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- کلیات ‎٩۴/۱۰/۰۱‏ ۳۹ اکنون 5۳۸ به‌صورت پیوست الزامی فرآیند مدیریت منابع لازم‌الاجرا شده و رابطه‌ی تنگاتنگی با فرآیندهای تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی کشور در سطوح کلان پیدا کرده است. ۳-۳-۱ ارزیابی راهبردی محیط زیست در کشورهای درحال توسعه‌یافته در کشور آرژانتین ارزیابی راهبردی محیط‌زیست. تحولات مشابهی را در مقایسه با سایر کشورهای توسعه‌یافته دنیاء تجربه کرده است. در اواخر دهه‌ی ۰۱۹۹۰ دولت آرژانتین از بانک جهانی درخواست کرد تا به این کشور در زمینه اصلاح وضعیت آب و بهداشت کمک نماید. پیشنهاد دولت آرژانتین به بانک جهانی بیش‌تر معطوف به اصلاح و بهسازی وضعیت آب و بهداشت در شهرهای متوسط بود که در مرحله بعد باید به شهرهای بزرگ‌تر تسری پیدا می‌کرد. در پاسخ به‌این درخواست. بانک جهانی از دولت آرژانتین درخواست کرد تا گزارش ارزیابی محیط‌زیستی با عنوان «پروژه اصلاح بخش آب آرژانتین» را تهیه کرده و در اختیار بگذارد. برای این منظور دولت آرژانتین» با انجام ارزیابی راهبردی محیط زیست (8515۸) گزارش را با تاکید بر فعالیت‌های قانونی محیطزیستی دولت آرژانتین و سیاست‌ها و برنامه‌های بخش‌های آب و بهداشت تدوین نموده و در اختیار گذارد (۸]۳۵۵ ۹۲| و همکاران. ۲۰۰۸). براساس شرح خدمات تهیه شده, تعیین اولویت‌ها با بررسی اثرات منفی‌خارجی " (هزینه‌هایی که به دیگران تحمیل می‌شوند. بی‌آن که در محاسبات مربوطه منظور گردند) مورد توجه قرار گرفته بود. از مصادیق چنین هزینه‌هایی می‌توان به هزینه‌های اتلاف مربوط به نشت آب از سامانه‌های توزیع. کاهش کیفیت آب ناشی از آلودگی و تخریب منابع آب. اثرات منفی سیستم‌های تصفیه آب و فاضلاب (مانند صدا و بو) و غیره اشاره کرد. در این فرآیند. ارزیابی راهبردی محیط زیست به‌دقت در فرآیند برنامه‌ریزی اصلاحات بخش آب و بهداشت ادغام شد. برای این منظورء مشاوران ارزیابی راهبردی محیط زیست با مسوولان حوزه‌های مختلف سیاست ‌گذاری و به‌ویژه وزارت اقتصاد. تعامل تنگاتگی برقرار کردند. در آغاز. تصور دست‌اندرکاران وزارت اقتصاد بر یکسان‌سازی رویه‌ها و نتایج ارزیابی راهبردی محیطزیست (5۳۸) با ارزیابی اثرات محیط زیستی (1۸ت) مختص پروژه‌های جداگانه. متمرکز بوده است. پس از مدتی چنین آبهامی رفع شده و مقوله‌ی ارزیابی راهبردی محیطزیست. با استقبال مسوولین دستگاه‌های دولتی مواجه شد. ازاین هنگام به بعد. نگاه‌ها درمورد نحوه تخصیص اعتبار و سیاست‌گذاری در حوزه‌های آب و بهداشت دستخوش دگرگونی‌های مهمی شد. در ادامه برای اجرای اصول و مبانی مطرح شده در گزارش ارزیابی راهبردی محیط زیست. گروهی از مقامات دولتی,» نمایندگان بانک جهانی و مشاورین ارزیابی راهبردی محیط‌زیست از چندین شهر آرژانتین بازدیدکرده و اطلاعات موردنیاز را از ۳5 ۳۲۱۵۳۵۱ ۲۵8211۷۵ -| -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۱۰/۰۱ ۳۰‏ ارز بابی راهبردی محیط ز یسنی طرح‌های عمرانی مسوولین آب و سایر ذی‌نفعان دریافت کردند. با کمک اطلاعات گردآوری شده و پس از برگزاری چند کارگاه آموزشی. چشم‌اندازهای توسعه آب و بهداشت با رعایت موازین و ملاحظات محیط‌زیستی, ترسیم گردیدند. در ادامه مشاورین تهیه و اجرای گزارش آرزیابی راهبردی محیط‌زیست به فقیرترین مناطق کشور سفر کردند تا اطلاعات و نیازهای لازم در باره أآسیب‌پذیرترین مردم مناطق فقیر را گردآوری و سازوکارهای اجرایی را براساس آن‌ها تنظیم کنند (همان منبع). به‌این ترتیب شرایط وام توصیه شده در گزارش آرزیابی راهبردی محیط‌زیست (5۳۸) در تمهیدات سیاست‌گذاری نهایی بین بانک جهانی و دولت آرژانتین تلفیق شد. علاوه براین» با استفاده از این پروژه» توانمندسازی‌هایی در کشور آرژانتین برای نهادینه کردن ارزیابی راهبردی محیط‌زیست انجام شد. برای این منظورء دو درصد از اعتبارات کل این پروژه برای توانمندسازی هزینه شد. این اعتبارات به دولت آرژانتین کمک کرد تا ارزیابی اثرات محیط‌زیستی از پروژه‌های منفرد به سطوح سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی تسری پیدا کرده و جنبه قانونی در این کشور پیدا کند (۸|۳۵۵ ۳۱۱۹۲۲۳ 9 همکاران. ۸ - افریقای جنوبی در افریقای جنوبی نیز انجام ارزیابی اثرات محیط‌زیستی از دهه ۱۹۷۰ آغاز شد. برای‌این منظور در سال ۰.۱۹۸۲ کمیته ارزیابی اثرات محیط زیستی در شورای محیطزیست به‌منظور انجام تحقیقات در زمینه آرزیابی اثرات محیط‌زیستی آغاز به کار کرد. فعالیت‌های تحقیقاتی این کمیته. سرانجام به تدوین برنامه‌ی مدیریت جامع محیطزیست منتهی شد. پس از آن. دستورالعمل‌های اجرایی درمورد مدیریت یکپارچه محیط‌زیست که زیربنای بسیاری از فعالیت‌های داوطلبانه ارزیابی بود. به‌صورت گسترده‌ای مورد استفاده قرار گرفته و از سوی همین کمیته. منتشر شد. در حقیقت. با چیره‌شدن رویکرد «مدیریت یکپارچه محیط‌زیست» توجه به ملاحظات محیط‌زیستی در سیاست‌ها و برنامه‌هاء مورد تاکید واقع شده است. اگرچه در آغاز» «رویکرد مدیریت یکپارچه محیطزیست» به شکلی مستقل از روندهای قانونی تصمیم‌گیری درحین تدوین طرح‌ها دنبال می‌شد. ولی پس از مدتی توجه به ملاحظات محیط‌زیستی نیز به‌عنوان بخشی از روندهای تصمیم‌گیری درمورد سیاست‌های برنامه‌ها و طرح‌های توسعه‌ای, به‌رسمیت شناخته شد. در افریقای جنوبی» اولین مصوبه قانونی در زمینه ارزیابی اثرات محیط زیستی به‌صورت قوانین جدید و برگرفته از قانون قبلی در سال ۱۹۹۷ تصویب شد. این قانون فقط ناظر بر ارزیابی اثرات محیط زیستی بود و مباحث پایش, ممیزی و مدیریت محیط زیست را شامل نمی‌شد. به‌همین دلیل این قانون قابل اجرا برای سیاست‌هاء برنامه و طرح‌ها نبودند. سرانجام در سال ۱۹۹۸ قانونی تصویب شد که برمبنای آن کلیه سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌های اجرایی که اثرات قابل ملاحظه‌ای بر محیط زیست داشتند. مکلف به آرزیابی راهبردی محیط‌زیستی شدند. دراین مصوبه بر انجام ارزیابی اثرات به‌همراه آرزیابی اثرات تجمعی تاکید شده است (چار چوب نظام ملی ارزیابی راهبردی محیط زیست. ۳۸۵ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- کلیات ‎٩۴/۱/۰۱‏ )۳ تجربه ارزیابی راهبردی محیط‌زیست در کشور چین همانند بسیاری کشورهای جهان از تکامل رویکرد ارزیابی اثرات محیط‌زیستی (۲1۸) آغاز شد. قانون حفاظت محیطزیست چین در سال ۱۹۷۹ به تصویب رسید. این قانون دارای بندهایی است که مجریان پروژه‌های اثرگذار بر محیط زیست را مکلف به تهیه‌ی گزارش آرزیابی اثرات محیط‌زیستی و تصویب آن‌ها در مراجع ذیربط می‌نمود. از اوایل دهه‌ی »۸ میلادی, کشور چین وارد دوره‌ای با رشد اقتصادی بسیار بالا گردید. اما دستیابی به چنین نرخی از رشد. با تخریب محیطزیست همراه شده و آسیب‌های زیادی را به محیط‌زیست این کشورء تحمیل کرده است. در این فرآیند. برنامه‌های توسعه‌ای بسیار زیادی در مقیاس‌های منطقه‌ای و حتی فرامنطقه‌ای مجموعه‌ای از قوانین و مقررات محیط‌زیستی از جمله «رویه‌های حفاظتی در پروژه‌های ساخت». «قانون حفاظت از محیط زیست در پروژه‌های عمرانی» (۱۹۹۷) و قوانین دیگری در سطوح ملی و یا منطقه‌ای به تصویب رسیدند. قانون جدید ارزیابی محیط‌زیست (1۸ت1) در سال ۲۰۰۰ به تصویب کنگره خلق چین رسید و از سال ۲۰۰۳ به‌اجرا درآمده است. در قانون جدید آرزیابی اثرات محیط زیستی,» برای نخستین بار نقش ارزیابی راهبردی محیط‌زیست (5۳۸) برای برنامه‌های توسعه‌ای و طرح‌ها برجسته شده و به‌عنوان یک الزام قانونی, مورد تاکید قرار گرفته‌است. همچنین قانون جدید. حوزه‌های مرتبط با برنامه‌ها و پروژه‌ها را نیز مشمول نموده است. برنامه‌ها.ء شامل برنامه‌های کشاورزی. حوزه‌هایآبخیزء توسعه برنامه‌های فراساحلی, توسعه‌ی دامداری‌هاء توسعه‌ی شهری. گردشگری و حمل و نقل هستند (اداره توسعه محیط‌زیستی - اجتماعی حوزه آسیای شرقی و آرام» بانک جهانی ۲۰۰۶). - هنگ‌کنگ هنگ کنگ نیز همانند بسیاری از کشورهای دیگر. روندهای تکاملی را دراین زمینه پشت‌سر گذارده است. ارزیابی اثرات محیط‌زیستی در هنگ‌کنگ از سال ۱۹۸۶ برای پروژه‌ها الزامی شد. براساس این قانونء شماری از پروژه‌های بزرگ مشمول این قانون شده و مکلف به ارزیابی اثرات محیط‌زیستی» پیش از اجرای پروژه‌ها و در مرحله امکان‌سنجی. گشته‌اند. در سال ۱۹۸۸ این قانون بازنگری و پروژه‌های توسعه‌ای بزرگ. مانند پروژه‌های توسعه‌ی شهری و برخی از پروژه‌های دیگرء مشمول ارزیابی اثرات محیطزیستی شدند. در سال ۱۹۹۰ دستورالعمل‌ها و استانداردهای محیطزیستی هنگ‌کنگ به صورت کاملی بازنگری و به‌روز رسانی شده و دستورالعمل‌های آن برای برنامه‌ریزان. معماران و مهندسان برنامه‌ریزی و طراحی پروژه‌های بزرگ آلزامی گردید. در سال ۱۹۹۲ فرمانداری هنگ‌کنگ مصوبه‌ای را برای کاربرد -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۳ ۹۳/۱/۰۱ ارز یابی راهبردی محیط ز یستی طرح‌های عمرانی ارزیابی اثرات توسعه (11۸) در سیاست‌هاء راهبردها و برنامه‌ها برای حوزه‌های مختلف توسعه‌ای اعلام کرد. براساس این مصوبهء سیاست‌های کلان کشور باید مورد ارزیابی محیط‌زیستی قرارگیرند و براین اساس باید گزارشی از اثرات محیط‌زیستی سیاست‌های کلان به شورای اجرایی" (بالاترین مقام سیاست‌گذاری در هنگ‌کنگ) ارائه نمایند. در این گزارش باید فواید و هزینه‌های محیط‌زیستی سیاست‌ها و اثرات احتمالی این سیاست‌ها پیش‌بینی و ارائه شوند. در سال ۷ ارزیابی راهبردی محیط زیست (5]1۸) به‌عنوان بخشی از راهبرد توسعه‌ی سرزمینی در هنگ‌کنگ مورد توجه قرار گرفته و جایگاه آن ارتقا یافت. براساس این قانون. همه طرح‌ها و برنامه‌های کاربری اراضی باید مورد ارزیابی راهبردی محیط زیست قرار گرفته و راهکارهای لازم برای کاهش آثار و پیامدهای محیط‌زیستی» پیش‌بینی شوند (اداره توسعه محیط‌زیستی - اجتماعی حوزه آسیای شرقی و آرام. بانک جهانی ۲۰۰۶). در کشور تایلندء مطابق با «قانون ملی حفاظت و بهینه‌سازی کیفیت محیط‌زیست»» انجام ارزیابی اثرات محیط‌زیستی برای برخی از پروژه‌ها اجباری شده است. براین اساس, مطالعه‌ای در خصوص آارزیابی راهبردی محیط‌زیستی برای تاسیسات پرورش میگو در سال ۲۰۰۱ انجام شد تا برای تصمیم‌گیری «آژانس توسعه‌ی بین‌المللی سوئد» به‌منظور جلب پشتیبانی‌های فنی و مالی استفاده شود. هدف مطالعهء برآورد و ارزیابی موقعیت صنعت پرورش میگو در جنوب شرق با تعدادی از پرورش دهندگان میگو و متخصصان دولتی و دانشگاهی و نیز کارشناسانی از سازمان‌های متولی محیط زیست. مصاحبه به‌عمل‌آمد. در گزارش تهیه‌شده. اثرات اجتماعی - اقتصادی و محیطزیستی نظام‌های مختلف - لبنان پس از برگزاری کنفرانس ریو در سال ۱۹۹۲ و با پیشرفت‌های قانونی جدید. فرآیند توسعه‌ی استفاده از ارزیابی راهبردی محیط زیست در کشور لبنان. دردستورکار قرارگرفت. آزاین‌روء قانون موسوم به «چارچوب قانونی حفاظت از محیط زیست» و پیش‌نویس توصیه‌ها درمورد ارزیابی اثرات محیط زیستی,» به تصویب رسیدند. این قانون» اصول مربوط به ارزیابی اثرات محیط زیستی را مشخص ساخته و به‌عنوان ابزاری برای برنامه‌ریزی و مدیریت. مورد استفاده قرار می‌گیرد. همچنین,» در آن» انجام ارزیابی محیط زیستی برای تمامی پروژه‌های دارای اثرات احتمالی بر محیطزیست از سوی مجریان بخش‌های دولتی و خصوصی, درخواست شده است. به‌دنبال این تحولات. آرزیابی راهبردی محیط‌زیست نیز مورد توجه اسهت ۵ نابه‌هت -۱ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- کلیات ‎٩۴/۱۰/۰۱‏ ۳۳ قرار گرفته و به‌صورت محدودی در بعضی از حوزه‌هاء به‌اجرا در آمد. این کار به اجرای پروژه‌ای مشترک بین وزارت محیط زیست لبنان و برنامه عمران سازمان ملل متحد (17۸1۳) برای توانمندسازی راهبردی محیطزیست و آمایش - غنا در سال ۰۱۹۹۷ برای اولین بار غنا مبادرت به انجام ارزیابی راهبردی محیط‌زیست برای پروژه‌ی ۸۰۰ میلیون دلاری توسعه‌ی زیرساخت‌های روستایی (شامل تامین آب. بهبود سامانه‌های حمل و نقل و زیرساخت‌های درحال بهره‌برداری و همچنین توانمندسازی نهادین) نموده است. این ارزیابی به وسیله‌ی یک مشاور غنایی و با کمک سازمان حفاظت محیط زیست غناء تحقق یافته و پس از آن نیزء ارزیابی راهبردی محیط‌زیست دیگری در ارتباط با راهبردهای کاهش فقر در غناء با حمایت هلند و انگلستان به‌عمل‌آمده است. - مراکش درکشور مراکش, سازوکارهای قانونی برای انجام «ارزیابی راهبردی محیط زیست» ایجاد نشده» ولی به‌صورت موردی, تعدادی از مطالعالت ارزیابی راهبردی برای حوزه‌های خاصی, در این کشور به‌اجرا درآمده‌اند. مثلاء ارزیابی راهبردی محیط زیست برای یکی از پروژه‌های مهم آبیاری در بخش کشاورزی» از سوی دولت مراکش و بانک جهانی انجام شده است. هدف از چنین مطالعه‌ای. ادغام ملاحظات محیط زیستی در توسعه‌ی فعالیت‌ها و راهبردهای آبیاری کشور مراکش بوده است. شماری از کشورهای در حال توسعه به‌عنوان یک الزام قانونی مورد توجه قرار گرفته و در بعضی از کشورهای در حال توسعه. این فرآیند با سازماندهی بیش‌تری, درحال گسترش‌است. افزون برآن» اعطای کمک‌های توسعه‌ای رسمی از سوی نهادهای بین‌المللی (مانند بانک جهانی) به کشورهای در حال توسعه نیز منوط به انجام ارزیابی اثرات محیط‌زیستی (۴1۸) و نیز ارزیابی راهبردی محیطزیست (5۳۸) به وسیله‌ی کشورهای در حال توسعه شده است. ۴-۱- پیشینه ارزیابی‌های محیط زیستی و ارزیابی راهبردی محیط زیست در آیران ارزیابی راهبردی محیط زیست در ایران نظیر بسیاری از کشورهای جهان برآمده از ارزیابی اثرات محیط‌زیستی (1۳1۸) مختص پروژه‌های جداگانه. است. ازاین‌رقی پیش از ارائه‌ی پیشینه ارزیابی راهبردی محیط‌زیست در ابران جا دارد که به صورت اجمالی, پیشینه ارزیابی آثرات محیط‌زیستی به بحث گذارده شود. می‌توان نشانه‌ها و احکامی از پیشینه‌ی ارزیابی اثرات محیط‌زیستی را در قوانین و مقررات محیط‌زیست کشور مشاهده -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۱۰/۰۱ ۳۴‏ ارز بابی راهبردی محیط ز بستی طرح‌های عمرانی نمود. در قوانین گذشته. صراحتا اشاره‌ای به اصطلاح «ارزیابی» به مفهوم متعارف آن. یافت نمی‌شود. لیکن. از مفاد چنین قوانینی می‌توان به نحوی, مقوله‌ی ارزیابی» را استنباط نمود. از مهم‌ترین این قوانین می‌توان به «ماده‌ی ۷» قانون حفاظت و بهسازی محیط‌زیست مصوب سال ۱۳۵۳ اشاره نمود که براساس آن مقرر شده: «چنان‌چه اجرای هریک از طرح‌های عمرانی یا بهره‌برداری از آن‌ها به تشخیص سازمان حفاظت محیطزیست با قوانین و مقررات مربوط به حفاظت محیط زیست مغایرت داشته‌باشد. سازمان حفاظت محیط زیست مورد را به وزارتخانه و یا موسسه مربوطه اعلام نموده تا با همکاری سازمان‌های ذی‌ربط به منظور رفع مشکل اقدام نمایند». در آیین‌نامه‌ی اجرایی سال ۱۳۵۴ نیز «جلوگیری از آلودگی هواء صدور پروانه تاسیس کارخانه‌ها و کارگاه‌های جدید و توسعه و تغییر کارخانجات و کارگاه‌های موجود»» به رعایت مقررات و ضوابط محیطزیست موکول شده بودند. البته همان گونه که ملاحظه می‌شود. در این آیین نامه نیز صرفا کارخانجات و کارگاه‌های تولیدی مورد تاکید بوده و سایر پروژه‌های عمرانی مشمول ضوابط استقرار نبوده‌اند. هرچند تا سال ۱۳۷۳ هیچ قانونی ناظر بر انجام آرزیابی درکشور وجود نداشته. ولی سازمان حفاظت محیط‌زیست در سال ۱۳۵۵ براساس «ماده‌ی ۶» قانون حفاظت و بهسازی, مبادرت به تشکیل بخش ویژه‌ای به نام «مدیریت بررسی اثرات توسعه بر محیط زیست» در تشکیلات خود نمود و وظیفه‌ی این دفترء براساس شرح وظایف پیش‌بینی شده» بررسی اثرات توسعه بر محیط‌زیست بوده است. سال ۰۱۳۵۵ سازمان حفاظت محیط‌زیست متشکل از چهار معاونت امور طبیعی, امور محیط انسانی» آمور اجرایی و فنی و معاونت آمور عمومی بوده و «دفتر مدیریت بررسی اثرات توسعه بر محیط‌زیست» زیرنظر معاون آمور محیط آنسانی درحال فعالیت بوده است. سال ۱۳۵۸ و هم‌زمان با کوچک شدن ساختار تشکیلاتی سازمان حفاظت محیط زیست. دفتر مزبور حذف گردید و عملا موضوع آرزیابی محیط‌زیستی جایگاه خود را در تشکیلات به تبعیت از تحولات داخلی در حوزه‌های مرتبط با محیط‌زیست و همچنین دگرگونی‌های بین‌المللی درزمینه‌ی ارزیابی محیط زیست. دفتر فوق‌آلاشاره مجددا در سال ۱۳۶۵ تشکیل شده و فعالیت‌های خود را با چارچوب و شرح وظایف جدید آغاز نمود و به‌تدریج, زمینه‌های لازم برای ادغام هر چه بیش‌تر ملاحظات محیطزیستی در برنامه‌های توسعه فراهم گردید. تاخیر زمانی نسبتا طولانی همراه بود و برای نخستین بار شورایعالی حفاظت محیط‌ریست در مصوبه‌ی شماره‌ی ۱۳۸ خود در تاریخ ۱۳۷۳/۱/۲۳ مجریان تعدادی از پروژه‌ها را موظف نمود تابه همراه گزارش امکان‌سنجی و مکان‌یابی. در خصوص تهیه‌ی گزارش‌های آرزیابی اثرات محیط زیستی پروژه‌ها نیز اقدام نمایند. براساس این مصوبه, هفت پروژه‌ی زیر مکلف به تهیه گزارش ارزیابی محیط‌زیستی, به همراه گزارش امکان‌سنجی و مکان‌یابی شده بودند: ۱- کارخانجات پتروشیمی ۲- پالایشگاه‌ها -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- کلیات ‎٩۴/۱۹/۰۱‏ ۳۵ ۳- نیروگاه‌ها ۴ صنایع فولاد ۵- سدهاو دیگر سازه‌های آبی ۶- شهرک‌های صنعتی ۷- فرودگاه‌ها آیین‌نامه‌ی اجرایی این مصوبه که در سال ۱۳۷۶ به تصویب رسید. در بردارنده‌ی سازوکارهاء رئوس کلی و فرآیند ارزیابی و تصویب آن بوده است. با تصوییب قانون برنامه‌ی دوم توسعه (۱۳۷۴-۱۳۷۸) در تاریخ ۱۳۷۳/۹/۲۰ جایگاه ارزیابی از ابعاد قانونی مستحکم‌تری برخوردار گردیده و در قالب «تبصره‌ی ۸۲» به‌تصویب مجلس شورای اسلامی رسید. براساس «جزء یک بند (الف) تبصره ۸۲ قانون برنامه دوم توسعه» (۱۳۷۴-۱۳۷۸) مجریان طرح‌ها و پروژه‌های بزرگ تولیدی و خدماتی مکلف شدند تا قبل از اجرا و در مرحله‌ی انجام مطالعات آمکان‌سنجی و مکان‌یابی نسبت به تهیه گزراش ارزیابی, براساس الگوهای مصوب شورایعالی محیط‌زیست اقدام نمایند. در برنامه‌ی سوم توسعه (۱۳۷۹-۱۳۸۳) باردیگر موضوع آرزیابی محیط‌زیستی مورد توجه قرارگرفت و با اندک تغییراتی در «ماده‌ی ۱۰۵» قانون برنامه‌ی سوم تنفیذ گردید. براساس این ماده, مجریان کلیه طرح‌ها و پروژه‌های بزرگ تولیدی و خدماتی مکلف به ارزیابی محیط‌زیستی طرح‌های خود براساس ضوابط پیشنهادی شورای‌عالی حفاظت محیط زیست و تصویب هیات وزیران شده‌اند. رعایت نتایج ارزیابی به وسیله‌ی مجریان طرح‌ها و پروژه‌های مذکورء الزامی مقرر گردیده و نظارت بر حسن اجرای آن. بر عهده‌ی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی گذارده شده است. در قانون برنامه‌ی جهارم توسعه (۱۳۸۸-۱۳۸۴) «ماده ۱*۰۵» قانون برنامه‌ی سوم باردیگر عینا در «ماده‌ی ۷۱» تکرار شد. براساس این بند از قانون, «ماده‌ی ۱۰۵ قانون برنامه سوم توسعه اقتصادی, اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران. مصوب ۱۳۷۹/۱/۱۷ و اصلاحیه‌های آن برای دوره‌ی اجرای برنامه‌ی چهارم (۱۳۸۸- ۱۳۸۴) تنفیذن گردید. آیین‌نامه‌ی اجرایی «ماده‌ی ۷۱» قانون برنامه چهارم توسعه در تاریخ ۱۳۸۶/۱۲/۲۸ در ۱۳ ماده به تصویب هیات وزیران رسید. در این آیین‌نامه. سازوکارهاء رئوس کلی, نحوه‌ی تهیه و تصویب گزارش‌ها و نظارت بر آن‌ها تعیین شده است. در برنامه‌ی پنجم توسعه (۱۳۹۰-۱۳۹۴) ارزیابی اثرات محیط‌ زیستی با تغییرات اندک در «بند (الف) ماده‌ی ۱۹۲» قانون برنامه‌ی پنجم توسعه. تکرار شد. مطابق با این بند. مجریان طرح‌ها و پروژه‌های بزرگ تولیدی, خدماتی و عمرانی مکلف شده‌اند تا به منظور کاهش عوامل آلوده کننده و مخرب محیطزیست. نسبت به ارزیابی اثرات محیطزیستی طرح‌های یادشده. پیش از اجرا و در مرحله انجام مطالعات امکان‌سنجی و مکان‌یابی براساس ضوابط پیشنهادی شورای عالی محیط زیست. اقدام نمایند. آیین‌نامه‌ی اجرایی «بند (الف) ماده‌ی ۱۹۲» در تاریخ ۱۳۹۰/۱۱/۳ در ۷ ماده و ۵ تبصره به‌تصویب رسید. در این آیین‌نامه نیز سازوکارهاء نحوه تهیه گزارش‌هاء نحوه تصویب و فرآیند ارزیابی تعیین شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۶ ی به موازات عمرانی در س و طرح‌های ء ۰ ٩۴/۱۰/۰۱‏ ار ز بابی راهبردی محیط ز بستنی طرح‌های عمرانی ا این تحولات تعداد پروژه‌های مشمول ارزیابی در کشور رو به افزایش گذارده و تعداد آن‌ها از ۷ پروژه 9 طرح مرانی مشمول آرزیابی در ایران را تا پایان سال ۱۳۹۲ نشان می‌دهد. جدول ۵-۱- فهرست پروژه‌ها و طرح‌های مشمول آرزیابی در ایران تا پایان سال ۱۳۹۲ عنوان پروژه با طرح آزاد راه بزرگراه (در هر مقیاس) جاده اصلی درجه یک (در هر مقیاس) راه آهن (در هر مقیاس) نیروگاه گازی (در هر مقیاس) نیروگاه سیکل ترکیبی (در هر مقیاس) نیروگاه هسته‌ای (در هر مقیاس) نیروگاه زمین گرمایی (در هر مقیاس) نیروگاه بادی و خورشیدی (بیش از ۱۰۰ مگاوات) نیروگاه برقابی و تلمبه ذخیره‌ای (بیش از ۱۰۰ مگاوات) پالایشگاه با هر عنوان (در هر مقیاس) صنایع پتروشیمی با هر عنوان (در هر مقیاس) میادین نفت و گاز (در هر مقیاس) اسکله و سکوهای نفتی (در هر مقیاس) خطوط لوله گاز و نفت بیش‌تر از ۲۰ اینچ خطوط لوله گاز و نفت بیش‌تر از ۱۲ تا ۲۰ اینچ خطوط لوله گاز و نفت مساوی یا کم‌تر از ۱۲ اینچ خطوط لوله نفت در هر مقیاس صنایع تصفیه دوم روغن (در هر مقیاس) شهرک‌های صنعتی (برای نوار ساحلی جنوبی تا ۲۰ کیلومتری از سواحل در هر مقیاس الزامی است. برای مناطق کوهستانی شمال غرب. غرب و جنوب غرب کشور و سایر مناطق بیابانی و دشت‌های حوضه مرکزی. جنوبی و شرقی فقط شهرک‌های با مساحت بیش از ۱۰۰ هکتار الزامی است) مناطق آزاد و ویژه در هر مقیاس کار خانجات ذوب کار خانجات فولاد نورد و شکل‌دهی کار خانجات سیمان کار خانجات تولید قند و شکر کار خانجات تولید خودرو کارخانجات سرب و روی (استخراج و فرآوری) زغال سنگ (استخراج و فراوری) طلا (استخراج و فرآوری) سنگ آهن (استخراج و فراوری) -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- کلبا ردیف ۳۲ ۳۳ ۳۴ ۳۵ ۳۶ ۳۷ ۳۸ ۳۹ ۴۰ ۴۱ ۴۲ ۴۳۳ ۳۴ ۴۳۵ ۴۶ ۴۳۷ ۴۸ ۴۹ ۵۰ ۵۱ همان‌طور به بهبود بود لازم به نو از ان جمله ۵ در «جزء (۱) براساس . طرح‌های دول ۳۷ ٩۹۴۳/۱۰/۰۱ ‏ت ادامه جدول ۵-۱- فهرست پروژه‌ها و طرح‌های مشمول ارزیابی در ایران تا پایان سال ۱۳۹۲ عنوان پروژه با طرح سنگ مس (استخراج و فرأوری) سد نگهداشت مواد آلوده (باطله در هر مقیاس) سد بزرگ با ساختارهای جنبی (شبکه. آبیاری, نیروگاه. خطوط انتقال) بنادر با هر عنوان شبکه انتقال آب بین حوزه‌ای فرودگاه‌ها در هر مقیاس انبار نفت مجتمع تفریحی و توریستی (طرح‌ها و پروژه‌های گردشگری) مناطق نمونه گردشگری شبکه جمع‌آوری فاضلاب شهری 9 تصفیه خانه فاضلاب مراکز دقع و دفن انواع پسماندها (زباله سوز مرکزی) خطوط انتقال نیروی فشار قوی ۲۳۰ کیلوولت به بالا پایانه‌های نفت 9 گاز لایروبی رودخانه‌های اصلی و دانمی و خورهای بزرگ مجتمع پرورش آبزیان (گرم آبی, سردابی, میگو و خاویاری) کشتار گاه‌های بزرگ صنعتی دام و طیور شهرک‌های بزرگ دامداری و دامپروری قررات. ضوابط و استانداردهای محیط زیست انسانی. ۱۳۹۲ - سازمان حفاظت محیط زیست که ملاحظه‌می‌شود در خلال سال‌های گذشته و به ویژه برنامه‌های. سوم و چهارم توسعه. جایگاه ارزیابی در کشور از روندی رو به ارتقا برخوردار بوده و علی‌رغم مشکلات فراروی اجرای دقیق این قانون, فرایندها رو او توجه و رعایت ملاحظات محیط‌زیستی در اجرای طرح‌ها و پروژه‌ها بیش از گذشته. مورد تصریح و تاکید صرفا به مواد قانونی یاد شده محدود نشده و در سایر مواد نیز به نحوی بر موضوع آرزیابی تاکید شده است. ی‌توان به «جرء )۱( بند (ب) ماده‌ی ۱ ۳ «جرء )۱( بند (ج) ماده‌ی ۸۵ قانون برنامه‌ی سوم»» اشاره نمود. بند (ب) ماده‌ی ۱« و9 «ماده‌ی ۳۲ قانون برنامه‌ی چهارم» مبادله‌ی موافقتنامه‌ی طرح‌های عمرانی انتفاعی جدید. بایستی علاوه بر برخورداری از توجیهات فنی, اقتصادی و اجتماعی دارای توجیه محیط‌زیستی نیز عد قوانین برنامه‌های پنج ساله. ۰.۳۷۴ ۰.۳/۸۴ ۳۹۰ «جرء )۱( بند (ج) ماده‌ی ۸۵» برنامه‌ی سوم توسعه. شرط رعایت ملاحظات محیط زیستی برای کلیه‌ی تی استفاده کننده از تسهیلات مالی خارجی و طرح‌هایی که تصویب آن‌ها در شورای اقتصاد موردنیاز است. -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۱۰/۰۱ ۳۸‏ ارز بابی راهبردی محیط ز بسنی طرح‌های عمرانی تسری یافته‌است. در بند (الف) ماده ۲۱۵ قانون برنامه پنجم توسعه نیز پیشنهاد طرح‌های تملک دارایی‌های سرمایه‌ای جدید. در لوایح بودجه‌ی سنواتی باید براساس گزارش توجیهی فنی (حجم کارء زمان‌بندی اجر)» اقتصادی, مالی و محیط‌زیستی و رعایت پدافند غیرعامل انجام شود. به موازات این تحولات در نظام برنامه‌ریزی کشور و با توجه به عدم امکان بررسی و ارزیابی اثرات تجمعی " پروژه‌های جداگانه بر محیطزیست کشورء موضوع آرزیابی راهبردی محیط‌زیست (5۳۸) مورد توجه قرار گرفته است. لیکن. در خلال برنامه‌های گذشته هیچ آلزامی در قوانین محیط زیست کشور و همچنین قوانین برنامه‌های پنج ساله برای این مساله پیش‌بینی نشده بود. موضوع کلان‌نگری به مباحث محیط‌زیست و توجه به ملاحظات محیط‌زیستی و ادغام آن‌ها در سییاست‌ها و برنامه‌های کلان برای نخستین بار در ماده ۱۸۴ قانون برنامه پنجم توسعه مورد توجه قرار گرفت. براساس این ماده, مقرر گردیده. به منظور تحقق اهداف مندرج در اصل (*۵) قانون‌اساسی, «نظام ارزیابی راهبردی محیط‌زیستی» در سطوح ملی. منطقه‌ای و موضوعی براساس محورهای ذیل تدوین و اجرا در آید: الف - راهبردهای کلی توسعه مناطق و منظور نمودن اثرات تجمعی این راهبردها ب- شاخص اثرات محیطی توسعه و شاخص ظرفیت زیستی ج- اعمال شاخص‌های پایداری منطقه‌ای و ملی د- پایش برنامه‌ها و طرح‌های توسعه‌ی منطقه‌ای و ملی ه- برنامه‌ی توانمندسازی و تعیین ساز و کار اجرائی ارزیابی راهبردی محیط‌زیستی در تبصره‌ی (۱) این ماده. شورای عالی حفاظت محیط‌زیست. نهاد ملی مسوول آرزیابی راهبردی طرح‌ها و برنامه‌های توسعه ملی - موضوعی اعلام شده است. در تبصره‌ی (۲) نیز شوراهای هماهنگی توسعه منطقه‌ای, مسوول ارزیابی راهبردی محیطی برنامه‌های توسعه منطقه‌ای براساس ضوابط مصوب شورای عالی حفاظت محیط‌زیست هستند. آیین‌نامه اجرایی این ماده در تاریخ ۱۳۹۱/۱۱/۱۶ در ۸ ماده و ۲ تبصره به تصویب هیات وزیران رسیده است. - در ماده (۱) آیین‌نامه. تعاریف و مفاهیم ارزیابی راهبردی ارائه شده است. - در ماده (۲) مقرر شده است تا عناوین برنامه‌ها و طرح‌های توسعه‌ای در سطوح ملی. منطقه‌ای و موضوعی که باید مورد آرزیابی راهبردی محیطی قرار گیرند. توسط شورای عالی تعیین شود. در تبصره‌ی ذیل این ماده نیز مقرر شده است تا طرح‌های توسعه‌ای که از سوی طرف‌های خارجی و یا با استفاده از کمک‌ها و تسهیلات مالی خارجی به اجرا درمی‌آیند نیز مشمول ارزیابی راهبردی محیطی شوند. (اثرات محیط‌زیستی ناشی از مجموعه از پروژه‌ها بر محیط‌زیست) 116015:] ۲۱۵۳۵1۵11۷۵ -| -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- کلیات ‎٩۴/۱۰/۰۱‏ ۳۹ - در ماده‌ی (۳) ارزیابی راهبردی محیطی, مراحل حیطه‌یابی, انجام مطالعات. تدوین گزارش» بررسی. - در ماده‌ی (۴) نیز مقرر شده که گزارش ارزیابی راهبردی محیطی باید با لحاظ کردن اثرات تجمعی راهبردهای کلی توسعه‌ی مناطق, دربرگیرنده مواردی مانند بررسی اثرات تجمعی ناشی از اجرای برنامه با طرح در سطوح ملی, منطقه‌ای و موضوعی, بررسی اثرات محیطی, ظرفیت زیستی و شاخص‌های پایداری در عرصه‌ی اجرای طرح یا برنامه و نحوه‌ی پایش اثرات محیطی و پیشنهاد برنامه‌های توانمندسازی محیطی باشد. - در ماده‌ی (۵) مقرر گردیده که دستورالعمل‌های نحوه انجام ارزیابی راهبردی محیط‌زیستی شامل شاخص‌های سنجش اثرات تجمعی محیطی, شاخص ظرفیت زیستی. شاخص‌های پایداری منطقه‌ای و ملی, ساز و کار پایش و توانمندسازی ظرف شش ماه به پیشنهاد سازمان به تصویب شورای عالی برسد. - در ماده‌ی (۶)» شورای عالی محیط زیست نهاد ملی مسوول ارزیابی راهبردی محیط‌زیستی طرح‌ها و برنامه‌های توسعه ملی - موضوعی معرفی شده است. - در ماده‌ی (۷)» شورای هماهنگی توسعه‌ی منطقه‌ای مسوول نظارت بر آرزیابی راهبردی محیطی برنامه‌های توسعه منطقه‌ای, در هر یک از مناطق نه گانه (جدول ۶-۱) معرفی شده است. شورای هماهنگی توسعه منطقه‌ای متشکل از معاونان برنامه‌ریزی استانداری‌های منطقه, مدیران کل حفاظت محیطزیست استان‌های منطقهء رسای سازمان امور اقتصادی و دارایی استان‌های منطقهء رسای واحدهای استانی وزارت‌خانه‌های صنعت. معدن و تجارت. نیری راه و شهرسازی. جهادکشاورزی و نفت در منطقه است. جدول ۶-۱- مناطق نه گانه کلان منطقه‌ای - در ماده‌ی (۸) وظایف شورای هماهنگی توسعه منطقه‌ای اعلام شده است. - در ماده‌ی ۹0( نیز وظایفی برای ارزیابی راهبردی محیطی برای سا زمان حفاظت محیط‌زیست ارائه شده است. - به‌این ترتیب مشخص می‌شود که درحال حاضر در قوانین و مقررات و مصوبات جاری کشورء احکام و الزاماتی در خصوص ارزیابی پیامدهای محیط‌زیستی (11۸]) به طور عام و ارزیابی راهبردی محیط‌زیست (51۸) به‌طور -------- صفحهٔ بعد -------- ۴۰ ٩۴/۱۰/۰۱‏ ارز بابی راهبردی محیط ز بسنی طرح‌های عمرانی خاص. به‌منظور رعایت ضوابط و معیارهایی برای پیشگیری از بروز پیامدهای حاد محیط‌زیستی در بخش‌های وجود دارند و درصورت استفاده‌ی کامل از ظرفیت‌های آن‌ها می‌توان تا حدود زیادی از بروز معضلات محیط‌زیستی پیشگیری به‌عمل‌آورد و کشور را در راستای توسعه‌ی پایدار هدایت کرد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۲ مبانی و الزاملت قانونی ارزیابی راهبردی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - مبانی و الزامات قانونی ارزیابی راهبردی ۹۳/۰۱ ۳۳ ۱-۲- الزامات ملی با توجه به اهمیت فزاینده محیط‌زیست در سطح جهان و شتاب روند تخریب محیط‌زیست. امروزه توجه به ملاحظات محیط‌زیستی در فرأیند برنامه‌ریزی به‌عنوان یک ضرورت جهانی و ملی و تنها راه رسیدن به توسعه‌ی پایدار مطرح شده است. همان گونه که عنوان شد. ارزیابی راهبردی محیط زیست یکی از مهم‌ترین ابزارهای مدیریت محیطزیست برای مد نظر قرار دادن ملاحظات محیط‌زیستی در فرآیند برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری است. بنابراین نهادینه کردن موضوع ارزیابی رأهبردی محیط زیست در بین دستگاه‌های اجرایی پیش‌شرط حفاظت از محیط‌زیست و دستیابی به توسعه‌ی پایدار به شمار می‌آید. در واقع ارزیابی راهبردی محیطزیست ابزاری برای مدیریت محیط‌زیستی و تضمین دستیابی به اهداف توسعه‌ی پایدار است. با توجه به این که بستر همه فعالیت‌ها محیط‌زیست است. لذا تنها با حفظ پایداری آن می‌توان فعالیت‌های گوناگون را در پهنه سرزمین مستقر کرد. هدف نهایی از حفاظت محیط زیست دستیابی به توسعه‌ی پایدار در قالب برنامه‌های اقفتصادی, هماهنگ با اصول حفاظت از محیط‌زیست و ممانعت از تخریب و تهی‌سازی منابع طبیعی تجدیدشونده و غیرقابل تجدید است. از این‌رو برای حل بنیادی مشکلات بحرانی محیط‌زیست باید دیدگاه‌های کلان و زیربنایی توسعه مطابق با قانونمندی‌های حاکم بر حفاظت محیط زیست طراحی شوند و هرگونه سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی‌های توسعه‌ی اقتصادی, اجتماعی و فرهنگی آینده کشور باید بر شالوده حفاظت محیط‌زیست. منابع طبیعی و بهره‌وری خردمندانه از این منابع با نگرش ایجاد تعادل و تناسب بین قانونمندی‌های حاکم بر محیطزیست و توسعه‌ی پایدار صورت گیرد. به‌این ترتیب کاربرد ارزیابی راهبردی محیط‌زیست به‌عنوان یکی از ابزارهای توسعه‌ی پایدارء بر ضرورت نهادینه کردن این سازوکار در بالاترین سطوح تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری تاکید دارد. به عبارتی می‌توان گفت هدف اصلی ارزیابی راهبرادی محیط زیست. دخالت دادن ملاحظات محیط‌زیستی در فرآیند برنامه‌ریزی است. در واقع پیش از انتخاب یک گزینه خاص, لازم است تجزیه و تحلیل جامعی در زمینه پیامدهای محیط‌زیستی هر یک از گزینه‌های موجود صورت گیرد تا گزینه‌ای که کم‌ترین عواقب محیطزیستی را ایجاد می‌کند و از نظر جنبه‌های فنی - اقتصادی نیز مطلوب است. با ارزیابی راهبردی محیط زیست. پیامدهای سوء محیط‌زیستی ناشی از اجرای سیاست‌ها. برنامه‌ها و طرح‌ها بر محیط‌زیست شناسایی و با اتخاذ روش‌های مناسب. از بروز آن‌ها جلوگیری می‌شود. هدف اصلی انجام ارزیابی راهبردی محیط زیست همان‌گونه که عنوان شد. شناسایی هرگونه پیامدهای محیط‌زیستی در مراحل پیش از اجراء حین اجرا و پس از اجرای سیاست‌ها و برنامه‌هاست تا بتوان تخریب و زیان‌های وارده بر محیطزیست را به حداقل ممکن و با حداقل هزینه‌ها کاهش داد. هر چند سابقه‌ی الزامی شدن ارزیابی اثرات محیط‌زیستی (۳: 1۸) در کشور ما بیش از یک دهه است. اما نتایج حاصل از اجرای این الزام نشان می‌دهد که ارزیابی آثار محیطزیستی (1۸:) به تنهایی قادر به مد نظر قرار دادن اهداف پایداری -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۱۰/۰۱ ۳۴‏ ارز بابی راهبردی محیط ز بستی طرح‌های عمرانی در توسعه کشور نیستء زیرا برای رسیدن به پایداری باید ملاحظات کلان محیط‌زیستی در سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌های کشور و قبل از اجرایی شدن آن‌ها در سطوح پایین برنامه‌ریزی دارد. از طرف دیگرء از آن‌جایی که تمرکز ارزیابی اثرات محیط‌زیستی بر تاثیرات پروژه‌های منفرد است. لذا قادر به ارزیابی اثترات تجمعی که پروژه‌های مختلف می‌توانند بر محیطزیست تاثیر بگذارند. نیست. درحالی که ارزیابی راهبردی محیط زیست به دلیل این که در سطوح کلان‌تر به این مساله می‌پردازد. می‌تواند چنین اثراتی را ارزیابی کرده و به صورت جامع‌تری تدابیر پیشگیرانه را اتخاذ نماید. با توجه به موارد یاد شده در خلال سال‌های گذشته قوانین و مقررات متعددی در زمینه پیشگیری از آثار و پیامدهای تصویب رسیده است که از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: بر پایه اصل ۵۰ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران». حفظ محیط‌زیست یک وظیفه عمومی است. براین اساس, قوانین موضوعه متعددی وظایف دولت و شهروندان را برای پیشگیری از آلوده ساختن و تخریب محیطزیست تعیین نموده‌اند. به صورت خلاصه از مهم‌ترین الزاماتی که بر ارزیابی محیط‌زیست به طور عام و ارزیابی اثرات و ارزیابی راهبردی محیطزیست در کشور تاکید می‌کنند می‌توان به قوانینی اشاره کرد که در جدول (۱-۲) معرفی شده‌اند. جدول ۱-۲- مهم‌ترین قوانین و مقررات ناظر بر ارزیابی محیط زیست و ارزیابی راهبردی محیط زیست اصل ۵۰ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران . ا همگانی بودن بودن وظیفه حفاظت از محیط‌زیست و ممنوعیت تخریب آن در ماده ۷ عنوان شده است. هر گاه اجرای هر یک از طرح‌های عمرانی و یا بهره‌برداری از آن‌ها به قانون حفاظت و بسازی محیطزیست مصوب تشخیص سازمان با قانون و مقررات مربوط به حفاظت محیطزیست مغایرت داشته باشد سازمان. مورد ۸ و اصلاحیه ۱۳۷۱/۸/۳۴ را به وزارتخانه یا موسسه مربوط اعلام خواهد نمود تا با همکاری سازمان‌های ذیربط به منظور رفع مشکل در طرح مزبور تجدید نظر به عمل اید. در صورت وجود اختلاف نظر طبق تصمیم رییس‌جمهور قانون نحوه جلوگیری از آلودگی هوا در ماده ۰۱۲ تبصره (۱) ماده ۰۱۳ ماده ۱۴ بر جنبه‌های مختلف رعایت ملاحظات و استانداردهای مصوب ۱۳۷۴/۲/۲۲ محیط‌زیستی توسط کار خانجات 0 کار گاه‌ها و نیروگاه‌ها تاکید شده است. مصوبه شماره ۱۳۸ شورای عالی حفاظت ملزم نمودن طرح‌ها و پروژه‌های بزرگ تولیدی و خدماتی به ارزیابی اثرات محیط‌زیستی قبل از اجرا و محیط زیست مصوب ۱۳۳۳۲۳ در مرحله امکان‌سنجی ۴ مکان‌یابی براساس الگوهای مصوب زم نمودن طرح‌ها و پروژه‌های بزرگ تولیدی و خدماتی به ارزیابی اثرات محیط‌زیستی قبل از اجرا و تبصره ۸۲ قانون برنامه دوم (۱۳۷۴-۱۳۷۸) ملزم ن طرح پروره‌های برر ۰ نی به ارریابی ار ریسی راجرا و در مرحله امکان‌سنجی و مکان‌یابی براساس الگوهای مصوب مصوبه شماره ۱۵۹۶ آیین‌نامه (الگوی) ارزیابی اثرات در این ایین‌نامه. طرح‌ها (0 پروژه‌های مشمول ارزیابی محیط‌زیست ۳ سازو کارهاء خطوط کلی. نحوه محیط زیستی مصوب ۲ ۱۳۳ تصویب و مراجع تصویب گزارش‌ها ارائه شده است. ۱- در جمهوری اسلامی. حفاظت محیط زیست که نسل امروز و نسل‌های بعد باید در آن حیات اجتماعی رو به رشدی داشته باشند. وظیفه عمومی تلقی -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - مبانی و الزامات قانونی ارز یابی راهب ادامه جدول ۱-۲- مهم‌ترین 3 قانون ماده (۱۰۹) آیین‌نامه جلوگیری از آلودگی صوتی مصوب ۱۳۷۸/۳/۱۹ ماده (۱۱) آیین‌نامه جلوگیری از آلودگی آب ۱۳۳۴ تصویب نامه هیات وزیران در خصوص ضوابط و معیارهای استقرار صنایع مصوب ۶ ۱۳۳ 0 اصلاحیه‌های ۱۳۸۰/۳/۲۱ ماده ۱۰۵ قانون برنامه سوم توسعه (۱۳۷۹-۸۳) بند (ب) ماده ۶۱ قانون برنامه سوم توسعه (۸۲۳- ۷۹) بند (ج) ماده ۸۵ قانون برنامه سوم (۱۳۷۹-۸۳) ماده ۱۳۲۲ قانون برنامه سوم (۱۳۷۹-۸۳) ماده ۷۱ قانون برنامه چهارم (۱۳۷۴-۸۸) بند (د) ماده ۳۱ قانون برنامه چهارم (۱۳۷۴-۸۸) ماده (۳۲) قانون برنامه چهارم (۱۳۷۹-۸۸) ماده ۱۸۴ قانون برنامه پنجم توسعه (۱۳۹۰-۹۴) بند (الف) ماده ۱۹۲ قانون برنامه پنجم توسعه (۱۳۹۰-۹۴) آیین‌نامه اجرایی ماده ۱۸۴ قانون برنامه پنجم (۱۳۹۰-۹۴) مصوب ۱۳۹۰/۱۱/۱۶ آیین‌نامه اجرایی بند (الف) ماده ۱۹۲ قانون برنامه پنجم (۱۳۹۰-۹۴) مصوب ۱۳۹۰/۸/۲۹ ماده ۲۱۵ قانون برنامه پنجم توسعه (۱۳۹۰-۹۴) ماخذ: ۱- مجموعه قوانین و مقررات حفاظت از اقتصادی, اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران (۹۴ ۳۴۵ ٩۴/۱۰/۰۱ ‏ردی انین و مقررات ناظر بر ارزیابی محیط زیست و ارزیابی راهبردی محیط زبست محورهای اصلی الزامی‌بودن ارزیابی اثرات محیط‌زیستی طرح‌های توسعه. احداث یا تغییر محل فرودگاه‌ها و پایانه‌های حمل و نقل و توقفگاه‌های دائمی رعایت استانداردها و مقررات مصوب جهت صدور پروانه بهره‌برداری, احداث و توسعه واحدها و مجتمع‌های صنعتی, معدنی و کشاورزی در این مصوبه ضمن دسته‌بندی صنایع, ضوابط و معیارهای محیط زیستی از جمله فاصله از مناطق مسکونی, مناطق تحت حفاظت. منابع آب و ... ارائه شده است. ملزم نمودن طرح‌ها و پروژه‌های بزرگ تولیدی و خدماتی به ارزیابی اثرات محیط‌زیستی قبل از اجرا و در مرحله امکان‌سنجی و مکان‌یابی براساس ضوابط پیشنهادی شورای عالی محیطزیست و تصویب هیات وزیران موکول کردن طرح‌ها و پروژه‌های جدید و همچنین مبادله آن‌ها به داشتن توجهیات فنی, اقتصادی, اجتماعی و محیط‌زیستی دارا بودن توجیهات فنی. اقتصادی و مالی و رعایت شرایط محیط‌زیستی جهت اخذ تسهیلات و وام خارجی به منظور اجرای طرح‌های دولتی دار بودن توجیه محیط زیستی طرح‌های احداث پالایشگاه‌ها و واحدهای تولیدی و سایر محصولات وابسته به صنایع نفت و نیروگاه‌ها و تاسیسات تولید برق ملزم نمودن طرح‌ها و پروژه‌های بزرگ تولیدی و خدماتی به ارزیابی اثرات محیط‌زیستی قبل از اجرا و در مرحله امکان‌سنجی و مکان‌یابی براساس ضوابط پیشنهادی شورای عالی محیطزیست و تصویب هیات وزیران (ماده ۱۹۵ قانون برنامه سوم در این ماده تنفید شد) اتخاذ تدابیر و سازوکارهای لازم برای پروژه‌های پیشنهادی پس از اطمینان از تامین اعتبار براساس برخورداری از توجیهات اقتصادی و محیط زیستی و جلوگیری از اجرای پروژه‌های فاقد توجیهات موکول کردن طرح‌ها و پروژه‌های جدید و همچنین مبادله آن‌ها به داشتن توجهیات فنی, اقتصادی, اجتماعی و محیط‌زیستی تدوین و اجرای نظام ارزیابی راهبردی محیط‌زیست با تاکید بر منظور کردن اثرات تجمعی راهبردها. منطقه‌ای و ملی, پایش برنامه‌ها و طرح‌های توسعه منطقه‌ای و موضوعی, توانمندسازی و تعیین سازوکار اجرایی آرزیابی راهبردی محیطی الزام طرح‌ها و پروژه‌های بزرگ تولیدی, خدماتی و عمرانی به انجام مطالعات امکان‌سنجی و مکان‌یابی براساس ضوابط شورای عالی محیط زیست دراین آیین‌نامه ضمن تعاریف و مفاهیم ارزیابی راهبردی محیط‌زیست سازوکارهای و نحوه ارزیابی راهبردی محیط زیست در طرح‌های توسعه ارائه شده است. در این ایین‌نامه ضمن تعاریف 0 مفاهیم ارزیابی اثترات محیط زیست سازو کارهاء نحوه تیه 0 تصویب گزارش‌های ارزیابی اثرات محیط زیست 0 پروژه‌های مشمول ارزیابی محیط زیست مشخص شده است. موکول بودن طرح‌های تملک دارایی‌های سرمایه‌ای جدید به برخورداری از توجیهات فنی. اقتصادی. مالی» محیط‌زیستی و پدافند غیرعامل محیط زیست ایران (۱۳۸۳)» جلد اول. سازمان حفاظت محیط زیست. ۲- برنامه چهارم توسعه‌ی ایران (۱۳۷۴-۱۳۸۸)» سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور ۳- برنامه پنجم توسعه‌ی اقتصادی. -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۱۰/۰۱ ۳۶‏ ارز بابی راهبردی محیط ز بستی طرح‌های عمرانی ۲-۲- الزامات بین‌المللی علاوه بر قوانین ملی. جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان عضوی از جامعه ملل, معاهدات محیطزیستی متصددی را در زمینه حفاظت از محیط زیست در سطوح منطقه‌ای و بین‌المللی پذیرفته است. از جمله, ایران یکی از امضا کنندگان بیانیه کنفرانس سازمان ملل درباره «محیط‌زیست و انسان» است که در سال ۱۹۷۲ در استکهلم سوئد برگزار شد. در این کنفرانس بیانیه‌ای با ۲۶ اصل مطرح و به تصویب کشورها رسید. در این بیانیه جنبه‌های مختلفی از توسعه. سلامت انسان و حفاظت از محیط زیست به طورعام و سازگاری توسعه و محیط‌زیست مطرح شده است. در اصل ۱۳ این بیانیه مقرر شده است تا برای دستیابی به مدیریت منطقی تر منابع و بهبود محیط‌زیست. دولت‌ها باید روشی متمرکز و هم آهنگ برای برنامه توسعه خود انتخاب کنند تا بتواند توسعه قابل انطباقی با نیازهای حفاظت و بهبود محیط زیست. رفاه انسانی را به نفع مردم کشور خود تضمین کنند. در اصل ۱۳ نیز برنامه‌ریزی منطقی را راه‌حلی ضروری برای حل هرگونه تعارض بین نیازهای توسعه و نیازهای حفاظت و بهبود محیط زیست اعلام کرده است. پس از برگزاری این کنفرانس کشورهای مختلف جهان به‌ویژه کشورهای توسعه یافته تلاش کردند تا فعالیت‌های توسعه را با شرایط محیط‌زیست در چارچوب ارزیابی محیط زیست انطباق دهند. از آن تاریخ به بعد. برنامه محیط‌زیست سازمان ملل متحد (787۳۳])! و سایر نهادهای بین‌المللی از جمله اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت (17۳77])" نقش عمده‌ای در جلب افکار عمومی به مسایل محیط زیستی و بازنگری در رویکردهای سنتی توسعه در سطح جهان ایفاء کرده و بسیاری از کشورها را برای بهبود مدیریت محیط زیست و اتخاذ رویکردی جدید در زمینه توسعه که بعدا تحت عنوان توسعه‌ی پایدار مطرح شد. تشویق کرده‌اند (میدوس و همکاران. ۱۳۸۸). بیست سال پس از برگزاری کنفرانس استکهلم. کنفرانس دیگری با عنوان کنفرانس ریو درباره‌ی «محیط زیست و توسعه» در سال ۱۹۹۲ در ریودوژانیرو برزیل برگزار شد که جمهوری اسلامی ایران نیز در این نشست حضور داشته و کلیه اسناد آن را به امضاء رسانده است. در این کنفرانس بیانیه‌ای با ۲۷ اصل به تصویب رسید که در آن‌ها بر جنبه‌های مختلفی از سازگاری توسعه و محیط‌زیست اشاره شده است. در اصل چهارم این بیانیه عنوان شده که برای نیل به توسعه‌ی پایدار» حفاظت از محیطزیست باید جزء لاینشک برنامه‌های توسعه باشد و نباید آن‌ها را به‌عنوان دو موْلفه‌ی جدا از هم تلقی کرد. در اصل ۱۷ این بیانیه عنوان شده است که ارزیابی آثار محیط زیستی, به‌عنوان یک ابزار ملیء باید برای آن دسته از فعالیت‌هایی که دارای تاثیر مخرب زیادی بر محیطزیست هستند. مورد توجه قرار گرفته و در سطح مقامات ملی درباره‌ی آن تصمیم‌گیری و به کار گرفته شود. ۳۱۷۱۳۵۱۱۵۱ ۳1۵110۳5 111۵0 -| ۳1۵ ۵1۲ ۲۵۳۲۹۵۳۷۵۱۱۵۵ 1۵۳ نآ [۵۱ 131۳۵110۳ -2 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - مبانی و الزامات قانونی ارزیابی راهبردی (د//۹۳ ۳۷ تهیه و به تصویب کشورها رسید. این دستور کار برنامه‌های اقدام برای حدود ۱۰۰حوزه مختلف برای توسعه‌ی پایدار جهانی را در قرن بیست و یکم مشخص کرده است. در این دستور کار در ۴۰ فصل در حوزه‌های مختلف اجتماعی. فصل عنوان شده است که فرآیند تصمیم‌گیری در کشورها باید به گونه‌ای تجدید ساختار شوند که مسایل محیط‌زیستی. (دستور کار ۲۱ ۱۳۷۷): الف - بازنگری ملی در سیاست‌های محیط‌زیستی و اقتصادی, راهبردها و برنامه‌ها به منظور حصول اطمینان از تلفیق ب- تحکیم ساختار سازمان‌ها یا نهادها به منظور یکپارچه سازی کامل مسایل محیط‌زیست و توسعه در همه سطوح تصمیم گیری و ایجاد مکانیسم‌هایی برای مشارکت افراد. گروه‌ها و سازمان‌های ذی‌نفع به منظور تصمیم‌گیری ساده‌تر در همه سطوح ج- برقراری شیوه‌ها و روش‌های خود تصمیم‌گیری در زمینه تلفیق مسایل محیط‌زیست و توسعه ارزیابی اثرات تصمیمات را پیش از اجرا و هم‌زمان با آن‌ها از جمله آثرات درون و بین عرصه‌های اقتصادی, اجتماعی و محیط زیستی را مدنظر قرار دهند. این روش‌ها ۳ شیوه‌ها می‌بایست فراتر از سطح پروژه‌های موردنظر به عرصه سیاست‌ها جنبه‌های مختلفی از ادغام ملاحظات محیط زیستی در فرآیند توسعه تاکید شده است. علاوه براین, آهداف توسعه هزاره (۸1167) که در بزرگ‌ترین گردهمایی سران دولت‌ها در سپنامبر سال ۲۰۰۰ در مقر سازمان ملل متحد در نیویورک به تصویب کلیه کشورهای جهان از جمله ایران رسید. نیز بر جنبه‌های مختلف ادغام ملاحظات محیط‌زیستی در سیاست‌ها و برنامه‌ها تاکید کرده است. این اهداف شامل ۸ هدف کلی (آرمان)" ۸ هدف [ 2 ۸۵0103 -| 00۵5 -2 -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۱۰/۰۱ ۳‏ ارزیابی راهبردی محیط زبستی طرح‌های عمرانی جزیی" و ۴۸ شاخص ‏ را در برمی گیرد که براساس تفاهمات انجام شده در این نشست. مقرر شده است تا کشورهای امضا کننده این سندء طی یک دوره ۲۵ ساله یعنی از سال ۱۹۹۰ (به‌عنوان سال پایه) تا سال ۲۰۱۵ به آن‌ها دست پیدا نمایند. این اهداف کشورها را مکلف نموده است تا فعالیت‌های خود را در زمینه مبارزه با فقرء گرسنگی فراگیر نابرابری جنسیتی. آرمان هفتم این سند با عنوان «تضمین پایداری محیط‌زیست» نام‌گذاری شده است. نخستین هدف مربوط به این آرمان, کاهش معنی‌دار در روند تحریب تنوع زیستی تا سال ۰ میلادی است که در قالب هفت شاخص نسبت اراضی پوشیده شده از جنگل به کل مساحت کشور سرانه انتشار دی اکسید کربن به ازای سرانه و به ازای تولید ناخالص داخلی بر حسب برابری قدرت خرید (۳]۳])» مصرف مواد مخرب لایه آزن» نسبت ذخایر آبزیان به منابع پایدار زیستی, نسبت کل منابع آب به پس از کنفرانس ریودوژانیرو در سال ۰۱۹۹۲ اجلاس جهانی در مورد پایدار (۷/550)" که به ریو به‌علاوه ۱۰ برگزار شد. هدف اصلی این اجلاس جهانی» ارزیابی پیشرفت اجرای نتایج اجلاس ریو دوژانیروه خصوصا دستور کار ۲۱ و همچنین تعیین این که آیا کشورها همان گونه که موافقت کرده بودند. نسبت به تدوین و تصویب راهبرد توسعه‌ی پایدار ملی اقدام نموده‌اند یا خیر؟ (کامان و هکاران. ۱۳۸۹). در اجلاس ژوهانسبورگ. کنوانسیون جدیدی مطرح نشد. اما در این اجلاس بر اجرای برخی از کنوانسیون‌ها که در متوقف مانده بودند. تاکید شد. به‌عنوان مثال, پروتکل کیوتو که در سال ۱۹۹۲ براساس کنوانسیون چارجوب سازمان ملل در خصوص تغییرات اقلیمی (ع)101۳]) پیش‌بینی شده بود و تعهداتی را متوجه کشورها می‌کرد. از امضای کافی برای اجرا برخوردار نشد. جدای از آن» مبارزه با فقر یکی دیگر از موضوعات مورد توجه اجلاس جهانی درمورد توسعه‌ی پایدار ((۷۷/551) بود. زیرا ارتباط تنگاتنگی بین ماهیت فقر و تخریب محیط‌زیست وجود داشته و این پدیده مهم‌ترین را برای ریشه کنی فقر با استفاده از شناسایی عوامل اصلی مرتبط با اصول عدالت و دسترسی عادلانه به منابع تدوین نماید تا براساس آن‌ها فرصت‌ها و ساختارهای تصمیم گیری از سویی متحول شده و برنامه‌های کمک‌های فوری به فقیرترین 5 -| 5 -2 1 ع6[ 5513120 ۵۵ ۱[ ۷/۵۲۵ 1۳۵ -3 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - مبانی و الزامات قانونی ارز پابی راهبردی ۹۴/۱۰/۰۱ ۳۹ کشورهای جهان از سوی دیگر, به اجرا درآید. اجلاس جهانی درمورد توسعه‌ی پایدار ((]۷۷551) نسبت به اجلاس ۱۹۹۲ در ریودوژانیرو بیش‌تر بر ابعاد اقتصادی توسعه‌ی پایدار تاکید نمود (کامان و همکاران. ۱۳۸۹). برنامه‌ی عمل اجلاس ژوهانسبورگ کشورها را ملزم نموده بود که تا سال ۲۰۰۵ (سال جاری میلادی) راهبردهای توسعه‌ی پایدار خود را تهیه نمایند. برنامه عمل یاد شده در موارد متعدد. از جمله در موارد زیر به آرزیابی محیط‌زیستی اشاره کرده و رابطه آن را با راهبرد توسعه‌ی پایدار به صورت زیر تعریف کرده است: تصمیمات مربوط به برنامه‌ریزی توسعه ملی و محلی. سرمایه‌گذاری‌های زیربنایی» توسعه کسب و کار و خریدهای بخش دولتی به اصول توسعه‌ی پایدار توجه نمایند. این توجه از جمله از طریق بهره‌گیری از روش‌های ارزیابی آثرات محیط‌زیستی میسر می‌شود. - پاراگراف ۳۶ تقویت درک علمی و ارزیابی زیست‌بوم‌های دریایی و ساحلی به‌عنوان مبنای تصمیم‌گیری مطلوب از طریق استفاده از تکنیک‌های آرزیابی و گزارش دهی محیطزیستی در بررسی پروژه‌ها و فعالیت‌هایی که می‌توانند بر محیطزیست دریا و ساحل و موجودات جاندار و بی جان آن اثر مخرب داشته باشند. - پاراگراف ۱۳۵: توسعه و تشویق استفاده‌ی گسترده‌تر از ارزیابی اثرات محیط زیستی به‌عنوان یک راهکار ملی برای تولید اطلاعاتی که به تصمیم‌گیری آگاهانه درمورد پروژه‌های بالقوه مخرب برای محیط‌زیست کمک کند. - پاراگراف ۱۵: شناسایی فعالیت‌هاء ابزارهاء سیاست‌ها و سازوکارهای ارزیابی و پایش مشخص برای برنامه‌های توسعه. - پاراگراف ۴۰: تدوین و اجرای برنامه‌های مدیریت یکپارچه اراضی و بهره‌برداری از آب بر مبنای استفاده پایدار از منابع تجدید شونده و براساس ارزیابی یکپارچه امکانات اجتماعی- اقتصادی و محیط‌زیستی و تقویت ظرفیت دولت‌هاء مقامات محلی و جوامع محلی برای پایش و مدیریت کیفیت و کمیت منابع آب و خاک. - پاراگراف ۱۳۶: تدوین و توسعه روش‌های مناسب برای تصمیم‌گیری پایدار در سطوح سیاست‌گذاری, تدوین رأهبردها و پروژه‌ها در مقیاس ملی و محلی متناسب با شرایط هر کشور. ده سال پس از برگزاری کنفرانس ژوهانسبورگ. در ژوئیه سال ۲۰۱۲ سرآان دولت‌ها مجددا پس از ۲۰ سال از اولین نشست زمین در سال ۰۱۹۹۲ در کنفرانس توسعه‌ی پایدار ملل متحد با عنوان ریو +۲۰ گردهم آمدند. در این اجلاس, روند پیشرفت‌های صورت گرفته و چالش‌ها و کاستی‌های به‌وجود آمده در زمینه اجرای تعهدات بیانیه ریو سال ۱۹۹۲ و دستور کار ۲۱ ارزیابی شد. در این اجلاس, پس از مباحث گوناگون در نهایت سندی با عنوان «آینده‌ای که ما -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۱۰/۰۱ 2۰‏ ارز بابی راهبردی محیط ز بسنی طرح‌های عمرانی می‌خواهیم"» منتشر شد که شامل ۲۸۳ بند است. در بندهای مختلف این سند بر ادغام ملاحظات محیط‌زیستی در سطوح کلان برنامه‌ریزی‌ها در سطوح بین‌المللی, منطقه‌ای و ملی تاکید شده است که از نمونه‌های آن می‌توان موارد زیر را برشمرد (محمدنژاد و همکاران. ۱۳۹۲): در «بند ۳» بیانیه بر ضرورت هم‌سوسازی بیش‌تر مبانی توسعه‌ی پایدار در تمامی سطوح, یکپارچه‌سازی گسترده اقتصادی, اجتماعی و محیط زیستی و شناخت پیوندهای درونی آن‌ها به منظور دستیابی به توسعه‌ی پایدار در تمامی ابعاد. تاکید شده است. در «بند ۷۵» بر اهمیت چارجوب ساختاری تقویت شده برای توسعه‌ی پایدار تاکید شده که باید به طور هماهنگ و موثرء پاسخ‌گوی چالش‌های حال و آینده باشد و به طور کارآمد پلی بر شکاف‌های موجود در اجرای دستورکار توسعه‌ی پایدار ایجاد نماید. چارچوب ساختاری توسعه‌ی پایدارء بایستی ابعاد سه گانه توسعه‌ی پایدار را با شیوه ای متوازن یکپارچه نموده و اجرای آن را از طریق تقویت تلاش‌های هماهنگ, منسجم و غیرتکراری و همچنین ارزیابی پیشرفت در در «بند ۹۶» بر نیاز به ادامه بررسی‌های منظم دولت‌ها نسبت به تغییرات محیط‌زیست در زمین و انرات آن بر رفاه بشری تاکید شده و در این راستا از ابتکاراتی همانند فرآیند «چشم‌انداز جهانی محیطزیست» با هدف جمم‌آوری اطلاعات و ارزیابی‌های محیط زیستی و ظرفیت‌سازی‌های ملی و منطقه‌ای در حمایت از تصمیم‌گیری‌های آگاهانه استقبال در «بند ‎»»٩۷‏ تشویق مقامات ملی, منطقه‌ای و محلی در توجه به توسعه و به‌کارگیری راهبردهای توسعه‌ی پایدار به‌عنوان ابزار کلیدی جهت هدایت تصمیم‌گیری‌ها و اجرای توسعه‌ی پایدار در تمامی سطوح, تاکیدشده و در این راستا بر داده‌های یکپارچه‌ی اجتماعی, اقتصادی و محیط‌زیستی و همچنین تحلیل و ارزیابی موثر اجرایی,» در فرآیندهای ۳-۲- تمایز ارزیابی محیط‌زیست و ارزیابی راهبردی محیط زیست افزون بر آن» ارزیابی راهبردی محیط زیست حوزه‌های جغرافیایی گسترده‌تری را شامل می‌شود. درحالی‌که در ارزیابی اثرات محیطزیستی, دامنه محدودتری را شامل می‌شود. 1 ۷/۵ ۳۵۱۵۳۵ 1۳6 -ا۱ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - مبانی و الزامات قانونی ارزیابی راهبردی ۹/0 ارزیابی راهبردی محیط‌زیست به‌عنوان یک ابزار کلیدی در < این امکا ! فراهم می‌کند تا توجه به کلیه مولفه‌های محیط زیس ن ر تسری پیدا نماید. علاوه براین» ارزیابی راهبردی محیطزیست می با توجه به این که ارزیابی اثرات زیست محیطی صرفا در سطو بررسی همه جانبه اثترات تجمعی این پروژه‌ها بر محیط زیست 3 تعاملی بین پروژه‌های مختلف و همجنین محیط زیست ر به صور که در ارزیابی محیط‌زیست پروژه‌ها امکان بررسی تعامل بین پرو البته باید متذکر شد که اگر ارزیابی اثرات محیط‌زیستی در , در برنداشته باشد و اجرای اقدامات اصلاحی را پایش نکند.ء نباید مشکلات را برطرف سازد. جدول (۲-۲) تمایز بین ارزیابی اثرات (5۳۸) را نشان می‌دهد. جدول ۲-۲- تمایز ارزیابی اثرات محیط ز بس ارزیابی راهبردی محیط زیست (5۳۸) در سطح سیاست گذاری, برنامه و طرح‌ها و تصمیمات کلان و راهبردی اعمال می‌شود. - بیش‌تر معطوف به ساختارهای اجرایی دولتی است - بیش‌تر اثرات تجمعی و منافع بلند مدت محیط‌زیستی را آرزیابی می‌کند - بیش‌تر به مطالعات اسنادی نیاز دارد - بر ظرفیت‌ها و پتانسیل‌های محیط‌زیست تمرکز کرده و نیاز و فرصت‌های توسعه را مورد ارزیابی قرار می‌دهد - در مراحل اولیه تصمیم‌گیری راهبردی به کار می‌رود. - مناطق و نواحی جغرافیایی و یا بخش‌های توسعه را بررسی می‌کند. - دامنه گسترده‌ای از گزینه‌های بالقوه را در نظر می‌گیرد. - از مقیاس و معیارهای کافی برای ملاحظات اثرات تجمعی استفاده می‌کند و به صورت همه جانبه این اثرات را بررسی می‌کند. - عموما بی‌طرفانه است زیرا توسط یک نهاد دولتی انجام می‌شود. - دارای چشم‌اندازی گسترده و برای بازه‌های زمانی طولانی‌تری انجام می‌شود. - دارای فرآیند بازخورد چند مرحله‌ای است. - کلان. جهانی. ملی و منطقه‌ای - راهکارهای بیش‌تری در دسترس است - اطلاعات کمی آن کم‌تر و دارای عدم قطعیت بیش‌تری هستند ۵ تواند کشورهای مختلف جهان ر برای ادایه همکاری ح پروژه‌ها صورت می‌گیرد به همین دلیل ممکن است لت شود. افزون برآن» رویکرد امکان ارزیابی و بررسی ت نظام‌مند و همه جانبه امکان‌پذیر می‌سازد. درحالی ه‌های مختلف وجود ندارد. تی و ارزیابی راهبردی محیط زیست ارزیابی اثرات محیط ز بستی (۳1۸) - در سطح پروژه اعمال می‌شود. - بیش‌تر معطوف به مکان است - بیش‌تر اثرات مستقیم ناشی از اجرای پروژه‌ها را ارزیابی می‌کند - به ارزیابی اثرات یک پروژه یک پروژه خاص می‌پردازد - در مرحله امکان‌سنجی پروژه و زمانی که پارامترهای اصلی آن تعیین گردیده‌اند اعمال می‌شود. - به یک پروژه خاص محدود می‌شود. - امکان تمرکز برتعداد محدودی از گزینه‌های پروژه را در برمی گیرد. - تنها در موارد خاص امکان بررسی اثرات تجمعی را دار است 0 شمار معدودی از این اثرات را بررسی می‌کتند. - می‌تواند تحت تاثیر کارفرما یا پیشنهاد دهنده پروژه که خود مسوول انجام ارزیابی است قرار گیرد و به همین دلیل ممکن است پروژه‌هایی - بر یک پروژه خاص متمرکز و دارای بازه زمانی کوتاه تری است. - دارای فرآیند تعریف شده (از امکان‌سنجی تا صدور مجوز) است. - خرد و موضعی - رهکارهای کم‌تری وجود دارد. - دارای اطلاعات کمی بیش‌تری بوده و عدم قطعیت کم‌تری دارند -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۱۰/۰۱ 2۲‏ ارزیابی راهبردی محیط زبستی طرح‌های عمرانی ادامه جدول ۲-۲- تمایز ارزیابی اآثرات محیط ز بستی و ارزیابی راهبردی محیط ز بست ارزیابی راهبردی محیط ز یست (5۳۸) ارزیابی اثرات محیط زیستی (۳1۸) - دارای عمق زیاد و عدم قطعیت کم‌تر - بر سطوح تصمیم‌گیری کلان اثرگذار است. - بازخوردهای آن به سطوح کلان تصمیم‌گیری منتقل نمی‌شود. - نسبت به پیشنهادهای توسعه پیش آگاهانه عمل می‌کند. - نسبت به پروژه پیشنهادی ماهیتی واکنشی دارد. ماخذ: ۱ منوری. مسعود (۱۳۸۸) ارزیابی محیط‌زیستی راهبردی, انتشارات مهندسین مشاور ارزیابان محیط زیست. ۲ چارچوب نظام ملی ارزیابی محیط‌زیستی ظرفیت سازی استراتژی توسعه‌ی پایدار آرزیابی محیط‌زیستی راهبردی در جمهوری اسلامی ایران (۱۳۸۵)» انتشارات سازمان حفاظت محیط‌زیست و برنامه عمران سازمان ملل متحد (۳](۳ن]) ۴-۲- قوت‌ها, نقاط ضعف و تنگناها و چالش‌های انجام ارزیابی راهبردی محیط‌زیست در کشور تحولات اقتصادی و اجتماعی که در دهه‌های اخیر در کشور اثرات عمیق و گسترده‌ای را بر محیط‌زیست کشور برجای گذاشته و ناپایداری‌های متعددی نظیر انواع آلودگی‌های محیط‌زیستی, فرسایش خاک. تخریب جنگل‌ها و مراتع و ... را رقم زده است. هرچند گذار از جامعه سنتی و نیمه صنعتی مبتنی بر صادرات مواد خام به جامعه صنعتی, ناچارا هزینه‌هایی را بر محیط زیست تحمیل می‌کند و باعث بروز ناپایداری‌هایی در آن می‌شود. اما در این فرآیند گذارء باید تلاش کرد تا حد امکان هزینه‌های تخریب محیط‌زیست کاهش یافته و نقاط ضعف به نقاط قوت و تهدیدها به فرصت‌ها تبدیل شوند. یکی از مهم‌ترین ابزارهای گذار به سوی پایداری ادغام ملاحظات محیط‌زیستی در سیاست‌هاء برنامه و طرح‌ها است تا بر مبنای آن بتوان ملاحظات محیط زیستی را از ابتدا وارد فرآیندهای برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری کرد که این کار در چارچوب آرزیابی راهبردی محیط زیست (5]۸) انجام می‌شود. لیکن این کار با چالش‌ها و مشکلاتی در کشور. نظیر سایر کشورهای درحال توسعه مواجه است که باید شناسایی شوند تا بر مبنای آن‌ها بتوان مولفه‌های پایداری را در نظام برنامه‌ریزی نهادینه کرد. براین اساس, مشکلات و تنگناهای استقرار نظام ارزیابی راهبردی در کشور را از ابعاد مختلف می‌توان بررسی کرد. چنین مشکلاتی به نحوی متاثر از نظام برنامه‌ریزی حاکم بر کشور هستند. به‌طور خلاصه. از مهم‌ترین نقاط قوت. ضعف و تنگناها و چالش‌های آرزیابی راهبردی درکشور می‌توان موارد زیر را برشمرد. ۱-۴-۲ نقاط قوت - توانمندسازی نسبی دستگاه‌های متولی حفاظت از محیط‌زیست و منابع‌طبیعی در چند سال اخیر - افزایش قابل ملاحظه تشکل‌های مردم نهاد محیط‌زیست و منابع‌طبیعی -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - مبانی و الزامات قانونی ارزیابی راهبردی ۹۴/۱/۰۱ ۳ - افزایش قابل ملاحظه فارغ التحصیلان رشته‌های محیطزیست و منابع‌طبیعی "7 تاکید بر حفاظت از محیط زیست و منابع‌طبیعی در عالی‌ترین قوانین و مقررات کشور (اصول ۴۵ و ۵۰ قانون اساسی, سند چشم‌انداز) - افزایش نسبی حمایت از محیط‌زیست و منابع‌طبیعی در عالی‌ترین سطوح تصمیم‌گیری و تصمیم‌سازی - افزایش نسبی دستگاه‌های دولتی به رعایت قوانین و مقررات مرتبط با محیط‌زیست - ایجاد تشکیلات و دفاتر حفاظت از محیط‌زیست در برخی از دستگاه‌های اجرایی - ارتقای نسبی جایگاه حفاظت از محیط‌زیست و منابع‌طبیعی در نظام برنامه‌ریزی کلان کشور - توجه نسبی به رویکردهای کلان در برنامه‌های حفاظت از محیط زیست (به‌عنوان مثال ماده ۱۸۴ برنامه پنجم توسعه) - ارتقای نسبی توجه به ملاحظات محیط‌زیستی در دستگاه‌های اثرگذار بر محیط‌زیست ۳-۴-۲ نقاط ضعف و تنگناها و چالش‌ها (چار چوب نظام ملی ارزیابی زیست راهبردی. ۱۳۸۵) - عدم توجه کافی به جایگاه منابع‌طبیعی در برنامه‌های کلان کشور - دانش ناکافی درمورد رهیافت ارزیابی راهبردی محیط زیست - فقدان روندها و سازوکارهای منظم در گردآوری, توزیع داده‌های و اطلاعات محیط زیستی - فقدان نظام‌های راهبردی موثر ملی و بین‌المللی - کمبود نیروی آنسانی در زمینه آرزیابی رأهبردی محیط زیست - تقسیم‌بندی نامناسب وظایف و مسوولیت‌های حفاظت محیط‌زیست در داخل سازمان حفاظت محیط‌زیست و سایر دستگاه‌های اجرایی - ضعف آگاهی‌ها و ملاحظات محیط‌زیستی در دستگاه‌های عالی تصمیم‌گیری در سطوح ملی» بخشی و استانی - توجه ناکافی به ملاحظات محیط‌زیستی در حوزه‌های برنامه‌ریزی - عدم هماهنگی و ارتباط منسجم و سازمان یافته بین دستگاه‌های اجرایی - عدم هماهنگی میان طرح‌ها و برنامه‌های اقتصادی - اجتماعی و چشم‌اندازهای محیط‌زیستی - عدم شناخت کافی از فرآیندهای محیط‌زیستی در کشور - فقدان و ضعف نظام پایش و ابزارهای کنترل محیط‌رزیست در بخش‌های اثرگذار - ضعف مشارکت‌های مردمی در نظام برنامه‌ریزی به طور عام و ارزیابی راهبردی محیط‌زیست به طور اخص - فقدان راهبرد مشخص برای توسعه‌ی پایدار در کشور - ضعف سیستم‌های ارزشیابی» نظارت و کنترل بر بهره‌برداری از منابع‌طبیعی و محیط‌زیستی -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ ۹۳/۱/۰۱ ارز یابی راهبردی محیط ز یستی طرح‌های عمرانی - کمبود نیروی انسانی و تجهیزات در دستگاه‌های متولی محیط زیست و منابع‌طبیعی - بی‌توجهی به کارکردهای بوم‌شناختی سامانه‌های زیستی در برخی از برنامه‌ها و سیاست‌های توسعه بخش‌ها - عدم هماهنگی بین دستگاه‌های اجرایی و تفکرات بخشی حاکم بر آن‌ها - عدم ساختار و تشکیلات مناسب محیط‌زیست و منابع‌طبیعی در ایران - فقدان مدیریت یکپارچه حاکم بر عرصه‌های طبیعی کشور - تاکید بر جنبه‌های بهره‌برداری و کم‌توجهی به جنبه‌های حفاظتی محیط زیست و منابع‌طبیعی - نارسایی در بهره‌گیری از مشارکت‌های مردمی برای حفاظت از محیطزیست و ممانعت از دخالت آنان در برنامه‌ریزی‌های محیط زیست - ضعف آگاهی‌های اقشار مختلف جامعه از اهمیت و کارکردهای منابع‌طبیعی و محیط‌زیستی - ضعف ارتباطات و تعاملات نظام‌مند بین بخش‌ها و فعالیت‌های مختلف - فقدان طرح آمایش مدون برای توزیع فعالیت‌ها در پهنه کشور - ضعف در به‌کارگیری رویکردهای اقتصاد محیط زیست برای حفاظت از محیط‌زیست و درونی کردن هزینه‌های جانبی - ضعف فعالیت‌های پژوهشی مرتبط با محیط‌زیست - فقدان نظام اطلاعاتی جامع محیط‌زیست برای تدوین و اجرای گزارش ارزیابی راهبردی محیط زیست - فقدان دستورالعمل‌های مشخص برای ارزیابی راهبردی محیط زیست ۵-۳- رابطه میان ارزیابی راهبردی محیط زیست و ارزیابی اقتصادی محیط زیست همان‌گونه که عنوان شد. امروزه ارزش‌گذاری اقتصادی منابع محیط زیستی و ادغام آن‌ها در سیاست‌گذاری‌ها و برنامه‌های توسعه‌ی اقتصادی به یکی از مهم‌ترین ارکان توسعه‌ی پایدار با جدیت زیادی دنبال می‌شود. به همین علت نیز ارزیابی راهبردی محیطزیست (5۳: ۸) ارتباط تنگاتنگی با ارزیابی اقتصادی پیدا کرده است. زیرا کار کردها و خدماتی که محیطزیست و زیست‌بوم‌ها ارائه می‌کنند. دارای آرزش اقتصادی بوده و درصورتی که بازاری برای این دسته از کالاها و خدمات وجود داشته باشد. می‌توان آن‌ها را ارزش‌گذاری کرد. از سوی دیگر با داشتن اطلاعات اقتصادی از این کارکردها و خدمات اکوسیستمی می‌توان به صورت بهتری در زمینه فعالیت‌های توسعه‌ای در چارچوب سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها تصمیم‌گیری کرد. به همین علت در ارزیابی راهبردی محیط زیست (5۳۸) تلاش می‌شود تا ارزش اقتصادی این کارکردها و خدمات اکوسیستمی" به‌عنوان ملاحظات 65 1005۹10 -| -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - مبانی و الزامات قانونی ارز بابی راهبردی ‎٩۴/۱۰/۰۱‏ [(1۸1۸ محیط‌زیستی در سطوح کلان برنامه‌ریزی (سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها) اداغام شوند تا فعالیت‌های توسعه‌ای دچار اختلال نشوند یا اثرات آن‌ها بر محیطزیست به حداقل ممکن کاهش پیدا کند. خدمات اکوسیستمی منافعی هستند که از طرف محیطزیست و زیست‌بوم‌ها برای انسان فراهم می‌شوند که در این خصوص می‌توان به کالاها و خدمات (مانند آب شیرینء سوخت)» خدمات تنظیمی مانند حفظ فرآیندهای طبیعی (برای مثال تنظیم اقلیم. کنترل سیل و فرسایش» منافع ناملموس (مانند تفرج, مطلبوبیت‌های زیباشناختی, ارزش‌های پژوهشی) اشاره کرد. به همین علت در خلال سال‌های اخیرء مفهوم خدمات اکوسیستمی, به ویژه پس از انتشار اولین گزارش ارزیابی زیست‌بوم هزاره (۲۰۰۵) بیش از پیش در کانون توجه برنامه‌ریزان قرار گرفته است که به دنبال آن مطالعات زیادی در این خصوص از سوی صاحب نظران برای تدوین و ارزش‌گذاری خدمات اکوسیستمی و ادغام آن‌ها در نظام برنامه‌ریزی‌های کلان انجام شده است. آنچه از این مطالعات حاصل شده است. اهمیت و ضرورت ارزش‌گذاری اقتصادی خدمات زیست‌بوم‌ها و در نظر گرفتن آن‌ها در فرآیندهای تصمیم‌گیری و تصمیم‌سازی‌های راهبردی است. چرا که حفظ این کار کردها و خدمات برای امنیت جوامع انسانی بسیار حائز اهمیت تلقی می‌شوند. معمولاء سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها براساس مفروضات آزمون نشده و بدون توجه به پیامدهای بالقوه آن‌ها بر محیطزیست و جوامع انسانی اجرا می‌شوند. لذا در وهله اول» ارزیابی و ارزش گذاری اقتصادی زیست‌بوم‌ها و سپس ادغام آن‌ها در سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها در چارچوب ارزیابی راهبردی پیش‌تر عنوان‌گردید که ارزیابی راهبردی محیط‌زیست (51۸)» ابزار مهمی برای تلفیق اطلاعات درمورد خدمات و کار کردهای اکوسیستمی در نظام تصمیم‌گیری راهبردی (سیاست‌ها. برنامه‌ها و طرح‌ها) است. ارزیابی راهبردی محیط زیست از انواع روش‌های تحلیلی و مشارکتی بهره می‌برد و هدف آن. تلفیق ملاحظات محیطزیستی در سطوح کلان برنامه‌ریزی و ارزیابی ارتباطات آن‌ها با ملاحظات اقتصادی و اجتماعی است. به‌این ترتیب. با استفاده از ارزیابی راهبردی محیط زیست. اثرات و پیامدهای فعالیت‌های توسعه بر زیست‌بوم‌ها و خدماتی که آن‌ها فراهم می‌کنند را می‌توان در مراحل اولیه شناسایی و مورد توجه قرار داد. هدف نهایی ارزیابی راهبردی محیط زیست حفاظت از محیطزیست و تضمین پایداری اجزاء و آرکان محیط‌زیست که در نتیجه اجرای سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها تحت تاثیر قرار می‌گیرند. ارزیابی راهبردی محیطزیست به همراه ارزشگذاری خدمات اکوسیستمی در مراحل اولیه تدوین سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها در بخش‌های مختلف (از جمله حمل و نقل, انرژی, آب. گردشگری و..) و در سطوح جغرافیایی (آمایش سرزمین و برنامه‌ریزی منطقه‌ای) برای ادغام ۱- ۱1۱1101 ۳۵۵۹۹1۵ 1 -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۱۰/۰۱ 2۶‏ ارز بابی راهبردی محیط ز بسنی طرح‌های عمرانی یی ملاحظات محیط زیستی در این سیاست‌ها. برنامه‌ها و طرح‌ها استفاده می‌شود. شایان ذکر است. کاربرد مغهوم خدمات اکوسیستمی و آرزش اقتصادی این خدمات و کار کردها در ارزیابی راهبردی محیط‌زیست. نگاهی جامع و فراگیر برای سازوکارهایی را برای مشارکت همه جانبه ذی‌نفعان فراهم می‌کند. در شکل (۱-۲) مراحل تصمیم‌گیری و تدوین چار چوب مفهومی: شناسایی اهداف اقدامات راهبردی _ شناسایی ذی‌نفهان و برنامه مشار کت آنان شناسایی گزینه‌های 0 تا : برای دستیابی - شناسایی و تعیین ار تباطات با سایر اقدامات راهبردی به اهداف و حل نا حیطه یابی مسایل مر تبط: ا - توصیف وضعیت پایه: فرصت‌هاء ریسک‌ها و روندها انتخاب گزینه با گزینه‌های اصلح و تدوین - شناسایی حوزه‌های دارای اولویت با توجه به زمینه‌ها -چه اقدامات راهبردی به جزئیات کامل و اهداف اقدامات راهبردی ۱ (بیانیه‌ها. قوانین و مقررات. راهکارها و غیره) چچج ا 1 ۱ ار مشار کت برای تدوین و انتخاب گزینه‌ها: ا - پیش بینی و ارزیابی اثرات گزینه‌ها 1 تدوین دقیق آقدامات راهبردی و سازوکار - تدوین دستورالعمل‌های اجرایی تصمیم ری نظارت و رصد فعالیت‌ها: اجرا و پایش اقدامات راهبردی - پایش, آرزیابی و مدیریت اثرات و پیامدها شکل ۱-۲- تصمیم‌گیری و تصمیم‌سازی راهبردی و مراحل ارزیابی راهبردی محیط زبست ۸ .5۵۳۷۱۵5 هار0 ,(008 ۳2 باکت ۰۷۷ حاکشگ ااه ۳۵۵ ۲1۳۳ ما ها لها له اه معا مگ 12.6۰ ۵10 ۷/۵5۱ بعاا ۹ مها ۷/0۵۲۵ ما۵ وکا ۵۶۳ علس 513۵|05 -| -------- صفحهٔ بعد -------- البته با مطالعات ار راهبردی ۰ را برای ایر 0۳۷10025, ۸ همان ؟ آبی راهبردی محیط زیست به همراه ارزش گذاری خدمات اکوسیستمی و مح ساخته و توجه آنان را به موضوع پایداری محیط‌زیست افزایش می‌دهد و در ایر ند که به دلایل مختلف. از جمله وجود اطلاعات. تفاوت نظام تصمیم‌گیر وجود ندارد. با وجود این. در خلال سال‌های گذشته. صاحب نظران تلاش کر وین کنند و چنین چارچوبی در شکل شماره‌ی (۲-۲) نشان داده شده است. - بررسی قواعد موجود مرتبط با خدمات اکوسیستمی اکوسیستمی گام سوم: شناسایی گزینه‌ها و ارزیابی اثرات آن‌ها بر خدمات اکوسیستمی شناسایی گزینه‌ها - پیش‌بینی و آرزیابی اثرات برای هریک از گزینه‌ها - شناسایی و تعیین اقدامات برای کاهش و تقلیل اثرات گام چهارم: پیگیری و نظارت آزمون کیفیت ارزیابی راهبردی محیط زیپست (51۸) ۳-۲ مراحل ادغام ارزش‌های اقتصادی خدمات اکوسیستمی در ارزیابی راهبردی محیط ز ۳ ,)۴۵۵1۰۷۷۵51۳ ۵۱ ,135۰1۳13۳۲۵۵ ۵000-۲106260 12.6 1۳۵10 ۷/۵۵ بغاباناک3] کمیمک۵ا ۷/۵۲۵ دم حظه می‌شود. آدغام آرزش‌های اقتصادی خدمات آکوسیستمی در گزار مرحله به شرح زیر انجام می‌شود: ۵۷ نامه‌ریزان و کارهایی را مسازی در رای انجام ش ارزیابی و رود ۱۵۲ 61۵42 راهبردی -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۱۰/۰۱ ۵۸‏ ارز یابی راهبردی محیط ز بستی طرح‌های عمرانی او ۱-۵-۲ گام اول: تعیین و شناسایی خدمات اکوسیستمی در این مرحله لازم است تا در گزارش ارزیابی راهبردی محیط‌زیست تصویر کامل و شفافی از اقدامات راهبردی توسعه احصاء شوند. این کار مستلزم شناسایی 9 نقشه‌سازی خدمات 9 منافع اکوسیستمی‌برای منطقه یا محدوده جغرافیایی انجام می‌شود که در نتیجه فعالیت‌ها و اقدامات راهبردی توسعه تحت تاثیر قرار می‌گیرند. پس از شناسایی این کار کردهاء به منظور تلفیق اطلاعات در خصوص خدمات 9 کار کردهای اکوسیستمی باید همه خدمات را شناسایی 9 استفاده از ان‌ها را در هر یک از برنامه‌های استرتزژیک مشخص کرد. این کار را می‌تواند از طریق: ۱- شناسایی اصل ترین خدمات محیط زد بستی در محدود مطالعاتی ۲- تعیین خدمات تولید شده توسط این زد پست‌بوم‌ها ۳ توصیف و تشریح منافع و آرزش خدمات و کارکرد البته چارجوب‌های متعددی برای شناسایی این خدمات ارائه شده است که یکی از مهم‌ترین آن‌ها چارچوب ارزیابی اکوسیستم هزاره (۱۵/۸ است که می‌تواند مدلی خوبی برای شناسایی خدمات 9 کار کردهای اکوسیستمی‌باشد (شکل ۲-۲). 02 1۱12115 د 00 و دنت ۲60 ۷اخ2۸ ۵۳۳۵01۸ سر ماوا۳/۵۷ دتعن م۸ ععسان‌ هط عباران هد ی ,۲۱۳۳۹5۱ ۱5۵۴5 ۳۵۸۵۷۸ 5۶08۱7۷ ۱ 1 ی را ٩ ۰ 83916 ۵۵۲۵|‏ ۱ ۳۳ ۵زا 000و ۲۵۲ ۰۰ *< ۵ ۵ 5 ۲0۸7۶ نا۸ ۱ ۱ 0 ل2۳ ۵00 ۳۱۲۱۵5 0۲اه ۶۱۵۱۲۹۲ ۲اه 059 و۳۶9 59 ۱ اد ۱ ی اک ۰ ۳ هر حر او هر ی 0۸ت ۵۲ ممه ۷7۰711010 6 05 ۹ تاناا۷۸ ۲۳۱ ا ۰ : ۸۳۱۲۵ ون 5711207 ۱ ۹ با ۸عان0 1۵ خحنن۸ ۱ ا۲۵اابا0 ۷۷۸۷ ۸0 ره 5 ا|اد502۱ 6000 ی 00۵ 500۱۸ آاغمتت اهنا تلا 5 آن هنان 10 ۱1۷اانا۸ ۷ - ۴۸۳۲۲ 0 ۲۱۳۴ 1 ۱۷۷۱۵۱۱۲۱ :50/6۵ شکل ۳-۲- چارچوب مفهومی ارزیابی زیست‌بوم هزاره در خصوص ارتباط خدمات و کار کردهای اکوسیستمی با رفاه انسانی 1 ۳۵۹۷۹۱۵ ۱/1۱11 -۱ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - مبانی و الزامات قانونی ار ۲-۵-۳- گام دوم: تعبین 9 1 هدف از این مرحله. تهیه و توسعه اقدامات راهبردی حائز |« شرایط پایه و روندهای آن‌ها ارز احتمالا خروجی این مرحله : سودمند هستند. برای این که گز حداقل باشد و این خدمات اولو, ذی‌نفعان مختلف برای اولویت‌ب: آهداف سیاست‌گذاری امنیت آنرژی سلامت کاهش فقر ۸ ,5۵۳۷۱۵۵5 ننه‌اکر 0 ,(۳.)2008. ریابی راهبردی ‎٩۴/۱۰/۰۱‏ ایهم م3۳3۹ زبابی اولوبت خدمات اکوسیستمی ردآوری اطلاعات تفصیلی در خصوص مجموعه‌ای از خدمات اکوسیستمی است که برای بابی شوند. شامل فهرست طولانی از خدمات اکوسیستمی است که برای محیطزیست و انسان ت‌بندی شوند. بهترین کار برای تعیین و اولویت‌بندی خدمات مشارکت و همکاری با دی است. دراین مرحله فهرست خدمات و گزینه‌های اقدام مختلف شناسایی شده و در جدول (۲-۲) رابطه بین اهداف سیاست‌گذاری و خدمات زیست‌بوم‌ها ارائه شده است. عدول ۳-۲- رابطه بین اهداف سیاست‌گذاری 9 خدمات اکوسیستمی تغییرات اقلیمی باعث تغییر کیفیت. کمیت و زمان‌بندی جریان خدمات آکوسیستمی می‌شود و به همین علت باعث اسیب‌پذیری افراد. جوامع 5 بخش‌هایی می‌شوند که به این خدمات. وابسته هستند. زیست‌بوم‌های پایدار کربن هوا می‌شوند. تنظیم جریان‌های آبی. کنترل آفات. جلوگیری از بلایای طبیعی توسط گیاهان باعث کاهش اسیب‌پذیری جوامع در برابر تغییرات اقلیمی می‌شود. بسیاری از منابع انرژی تجدیدپذیر مانند سوخت‌های زیستی و یا نیروگاه‌های برقابی, از زیست‌بوم‌ها آنرژی می‌گیرند و به همین دلیل این منابع تامین انرژی به توانایی و پایداری محیط‌زیست وابسته هستند. زیست‌بوم‌ها آب مورد نیاز بشر را از طریق تنظیم چرخه‌های آب. پالایش آب‌های آلوده تامین می‌کنند. رشد 0 توسعه جوامع به منابع آب و زیست‌بوم‌های آبی وابسته است و به همین دلیل هرگونه اختلال در کار کردها و کشاورزی. حمل و نقل صرفا به منابع آبی وابسته هستند که هر کدام از آن‌هاء ارزش اقتصادی بسیار زیادی دارند. زیست‌بوم‌ها برای تولید غذا ضروری هستند. با وجود این فشار بر زیست‌بوم‌ها برای تامین نیازهای کوتاه مدت به بهای کاهش توان و ظرفیت بلند مدت زیست‌بوم‌های حیاتبخش کره زمین درحال افزایش است. کشاورزی متمرکز برای تامین نیازهای غذایی بشر می‌تواند به تخریب اکوسیستم‌هاء فرسایش و تخریب خاک. تخلیه منابع ابی. آلودگی. از بین رفتن منابع شیلاتی و سرانجام کاهش و فرسایش ژنتیکی منتهی شود. خدمات اکوسیستمی مانند تولید غذاء تصفیه آب و پالایش آب و تنظیم و کنترل امراض و بیماری‌ها برای کاهش مرگ و میر کودکان. مادران و جلوگیری از بیماری‌ها ضروری هستند. تغییر در کار کرد خدمات اکوسیستمی می‌تواند بر فراوانی و شیوع بیماری‌هایی مانند وبا و اسهال و بیماری‌های نوظهور تاثیر بگذارد. بیش‌تر از ۱.۲ میلیارد نفر از جمعیت فقیر جهان (با درامد کم‌تر از ۱.۲۵ دلار در روز) در نواحی روستایی زندگی می‌کنند که حیات آن‌ها به صورت مستقیم به کار کردها و خدمات اکوسیستمی بستگی دارد. به‌عنوان مثال حدود ۵ درصد از تولید ناخالص داخلی در برخی از کشورها به‌طور مستقیم از خدمات محیط‌زیستی به دست می‌آید. به همین دلیل سرمایه‌گذاری در خدمات اکوسیستمی می‌تواند باعت افزایش قابلیت‌ها و توانمندی‌های جوامع روستایی و کاهش فقر در آن‌ها شود. که هن گر ات اد با یر ات رکه امه یچ نشب یت ره نت گوس روت کااانی بر نو رونت اوزنی بت زارد 12.۰ ۷۷/۵511۵100 ب6ابا 151 کم که ۷/0۲۵ دما جمنکنهدا ۱۵۳ علسی -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۱۰/۰۱ ۶۰‏ ارز بابی راهبردی محیط ز بستی طرح‌های عمرانی ۳-۵-۳ گام سوم: شناسایی گزینه‌ها و ارزبابی اثرات بر خدمات اکوسیستمی در این مرحله, اقدامات راهبردی که بر خدمات اکوسیستمی تاثیر می‌گذارند. شناسایی می‌شوند. در این مرحله. هصدف ارزیابی راهبردی محیط زیست. شناسایی گزینه‌های ممکن برای ارتقای خدمات اکوسیستمی و کاهش و تقلیل اثرات سوء و منفی گزینه‌های اقدام مختلف است. سپس اثرات سوء و منفی هر یک از گزینه‌ها پیش‌بینی و ارزیابی شده و اقدامات لازم برای ارتقاء خدمات اکوسیستمی و کاهش اثرات سوء مشخص می‌شود. پیش‌بینی و ارزیابی اثرات گزینه‌های مختلف و تلفیق خدمات اکوسیستمی در تصمیم‌گیری‌ها به وجود اطلاعات علمی بستگی دارد باید مشخص شوند که این خدمات اکوسیستمی از کجا ناشی شده و در کجا این خدمات و کار کردها تحت تاثیر فعالیت‌های گزینه‌های مختلف قرار می‌گیرند. مدل 187۷157 (ادغام ارزش بده بستان و ارزش خدمات محیط‌زیست)! یکی از مدل‌های مناسب برای خدمات اکوسیستمی است. مدل‌های 1۳۷1۹7 بر تابع تولید بنا نهاده شده‌اند که در آن چگونگی تاثیر فعالیت‌ها بر ساختار و کارکرد زیست بوم بر جریان زیست‌بوم‌ها و ارزش اقتصادی خدمات یکی از مهم‌ترین مسایل در پیش‌بینی و ارزیابی اثرات در این مرحله. شناسایی و ارزیابی اثرات تجمعی " است. زیرا است. اثرات تجمعی به آن دسته اثرات گفته می‌شود که در نتیجه مجموعه‌ای از فعالیت‌های انسانی ایجاد شده و می‌توانند اثرات به مراتب بیش‌تری را در کارکردها و خدمات محیط‌زیستی به همراه داشته باشند. ارات تجمعی اجرای ایجاد زیربناء مجتمع‌های تجاری و احداث سکونتگاه و ساختمان‌های مسکونی که در چارچوب سیاست توسعه منطقه‌ای انجام می‌شوند. می‌توانند به طیفی از اثرات تجمعی منتهی شوند. یکی از مهم‌ترین اهداف ارزیابی راهبردی, ارزیابی و پیش‌بینی این دسته از اثرات تجمعی است که در نتیجه مجموعه‌ای از اقدامات و فعالیت‌ها در چارچوب یک سیاست یا برنامه یا طرح به‌اجرا درمی‌آیند. به‌همین دلیل در ارزیابی راهبردی محیط زیست باید مجموعه‌ای از اقدامات راهبردی تجزیه و تحلیل و ارزیابی شوند و بر این اساس پیش‌بینی‌هایی برای آینده نیز انجام شود. در جدول (۴-۲) مثالی از ماتریس ارزیابی اثرات تجمعی اقدامات راهبردی بر کار کردها و 1۳۵00-011 200 50۳۷1065 [۵ ۷۱۳۵ آ۵ ۷۵۱۵10 0۲ 1۵۳۵۵۵ -۱ کاعع اه ۳1۵11۷۵ -2 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - مبانی و الزامات قانونی ارز یابی راهبردی ۹۳/۱/۰۱ )۶ جدول ۴-۲- ماتریس ارزیابی اثرات تجمعی یک اقدام راهبردی (مثلا سیاست توسعه جنگل‌داری) بر خدمات و کار کردهای اکوسیستمی سس ۰ نگهداری آب ۰ ۰ ۰ : ۰ بدون اثر مهم تنل سس :4 2۷21806 ,۲۳۵۷۵ حلاکنامیک,. ل#صهاامنک 2006(,۳21) انا آم100 اصع کش ۳۵۷۳۵۵۵۵ عنععا هد کع نگ 80۷/4 .۰۹0011۵110 ۱۷۷۷۷۱۹۷ با تجزیه و تحلیل و ارزیابی ماتریس اقدام راهبردی و خدمات و کارکردهای اکوسیستمی به سادگی می‌توان اثرات تجمعی را شناسایی و نسبت به اتخاذ تدابیر در سطح سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها اقدام کرد. ۴-۵-۲۳ گام چهارم: نظارت و پایش خدمات اکوسیستمی این مرحله پس ازشناسایی همه‌ی گزینه‌ها و مشخص کردن همه اقدامات راهبردی, آغاز می‌شود. هدف اصلی این مرحله: - درک و شناسایی روند اجرای اقدامات. - پایش اثرات واقعی مرتبط با تغییرات کمی و کیفی در عرضه‌ی خدمات اکوسیستمی. - پایش و نظارت بر فعالیت‌های اثرگذار بر خدمات اکوسیستمی و - آزمون کیفیت فرأیند ارزیابی راهبردی محیط‌زیست است. طی این مراحل, اطلاعات موردنیاز برای حمایت از تصمیم‌گیری گردآوری شده و مورد پردازش قرار می‌گیرند. دراین فرآیند. مشورت‌های لازم برای تضمین مشارکت تمامی ذی‌نفعان و اعمال دیدگاه‌های آنان در ارزیابی راهبردی مداخله‌ها و تعدیل‌ها برای کاهش اثرات بر کارکردها و خدمات محیط‌زیستی انجام می‌شود. این مرحله خود به چهارگام. و اطلاعات مربوط به وضعیت و روندهای خدمات محیط‌زیستی برحسب اولویت‌ها و نظارت بر آن‌ها است. برای این‌منظورء شاخص‌های مربوطه باید شناسایی شده و روش‌هاء تناوب گردآوری و سنجش اطلاعات و مسوول گردآوری آن‌هاء تهیه و محیط‌زیست. سازگار بوده و اندازه گیری, سنجش و تفسیر آن‌هاء ساده و قابل درک باشند. در مرحله‌ی ارزیابی, نتایج حاصل از پایش باید با نتایج مورد انتظار ارائه شده در گزارش آرزیابی راهبردی, ارزشیابی شده و انحرافات شناسایی می‌گردند. به‌همین دلیل, مدارک و شواهد کافی درباره‌ی اثرات اقدامات و فعالیت‌های راهبردی بر خدمات اکوسیستمی به منظور ارزیابی اقدامات انجام شده و پیش‌بینی شده جمع‌آوری شده و از این طریق, پایش مستمر بر عرضه -------- صفحهٔ بعد -------- ۶۲ (/۹۳1 ارزیابی راهبردی محیط زیستی طرح‌های عمرانی ۶-۲- بررسی نقش و دامنه اثرگذاری و اثرپذبری دستگاه‌های ذی مدخل کیفی توسعه‌ی پایدار تغییردر نگرش‌هاء مهارت‌ها و دیدگاه‌های افراد برای تسریع چرخ‌های توسعه. ضرورت داشته و برای نیل به جچنین مقصودی, همکاری تمام دست‌اندرکاران و ذی‌نفعان موردنیاز است. در رویکردها و سیاست‌های توسعه‌ی پایدار» مردم و سرمایه‌ی انسانی ثروت واقعی هر ملتی را تشکیل می‌دهند و هدف توسعه نیز ایجاد شرایطی است که مردم بتوانند از عمر طولانی و زندگی سالمی بهره‌مند شوند. دراین رویکرد. توسعه وسیله‌ای برای رشد و تعالی انسان‌ها به شمار آمده و در فرآیند آن. انسان از بالاترین درجه از اهمیت برخوردار است. توسعه‌ی پایدارء غیر از توجه به مسایل اقتصادی, تاحدود زیادی به سوی اهداف انسانی و اجتماعی و فرهنگی گرایش دارد. ازاین‌رو مردم و عدالت اجتماعی در امر توسعه. اهمیت فراوانی دارد. برای دستیابی به عدالت اجتماعی, مشارکت همه‌ی ذی‌نفعان در آمور اقتصادی- اجتماعی و سیاسی. مشارکت مردم را در کنار دستگاه‌های دولتی و غیردولتی برای تحفق اهداف توسعه‌ی پایدار پسیحج نماید (عامری و همکاران. ۳۹۰۰ اهداف اصلی برنامه‌ریزی و توسعه در حوزه‌های مختلف. باید ارتقای کیفیت خدمات به استفاده کنندگان و نیز حفاظت محیط‌زیست است. برای این منظورء از یک سو آگاهی از نیازهای استفاده کنندگان و ذی‌نفعان و از سوی دیگر آگاهی نسبت به ملاحظات محیط‌زیستی و اجتماعی جامعه و مردم ضروری است. این ملاحظات باید از طریق یک فرآیند دقیق مشارکت و دخالت مردم و تمامی ذی‌نفعان دولتی و غیردولتی در تمامی فرآیندهای توسعه‌ی پایدار و طرح‌های توسعه‌ای به این ترتیب. بدون توجه به الگوهای فرهنگی, اجتماعی و اقتصادی مردم و برنامه‌ای مناسب برای جلب مشارکت‌های مردمی در امر برنامه‌ریزی تا اجرای برنامه و سیاست‌های راهبردی, برقراری سازگاری بین سلیقه‌های مختلف و اجرایی کردن این سیاست‌ها با مشکل مواجه خواهد شد. لذا اعتقاد و اطمینان به مشارکت همه ذی‌نفعان دولتی و غیردولتی در اجرایی کردن سیاست‌هاء برنامه و طرح‌ها بسیار ضروری به نظر می‌رسد. اگر تمامی ذی‌نفعان دولتی و غیردولتی در برنامه‌ریزی‌ها دخالت داده شوند. در این صورت می‌توانند از راهبردهای توسعه‌ی پایدار حمایت کنند. بنابراین. مردم در برابر چنین خدماتی که ارائه می‌شوند. مسوولیت بیش‌تری احساس کرده و برای بهبود آن کمک خواهند کرد. همجنین مشار کت همه جانبه دستگاه‌های دولتی و غیردولتی و به‌ویژه مردم در تصمیم‌گیری و اجرای سیاست‌های راهبردی به نوعی کاهش تصدی‌گری دولت. حضور مردم در عرصه‌های عمومی. پیشگیری از برخوردهای غیر ضروری» کاهش تعارضات -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - مبانی و الزامات قانونی ارزیابی راهبردی ‎٩۴/۱۰/۰۱‏ ۶۳ و تضاد منافع, بهره گیری بهتر از فرصت‌هاء کاهش هزینه‌های اضافی و سرانجام حفظ پایداری نظام‌های زیستی را به همراه خواهد داشت. مشارکت کلیه ذی‌نفعان دولتی و غیردولتی در تصمیم‌گیری, اجرا و نظارت بر سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها در گزارش ارزیابی راهبردی محیط‌زیست دارای سودمندی‌های زیر است (منوری, ۱۳۸۸): - ایجاد امکانی برای اظهار نظرات و دیدگاه‌های کلیه ذی‌نفعان و فراهم نمودن فرصت برای رشد و پذیرش مسوولیت و مشارکت بیش‌تر مردم در آمور محیط‌زیستی - کاهش اتلاف منابع انسانی و تسریع در اجرای سیاست‌ها و برنامه و طرح‌ها - ایجاد اعتماد بین مردم و حاکمیت همان گونه که عنوان شد. حضور و مشارکت فعال دست‌اندرکاران و ذی‌نفعان در تصمیم‌گیری‌های سطوح سیاست‌گذاری و تدوین برنامه‌ها و طرح‌های توسعه برای تقویت اثر بخشی تصمیم‌ها و نیل به توسعه‌ی پایدار ضروری است. هر تصمیم مهم در صورتی می‌تواند به نتایج مورد انتظار دست یابد که دیدگاه‌هاء ملاحظات و نگرانی‌های همه طرف‌های متاثر از آن به خوبی شناخته شده و در شرایط برابر مورد توجه قرارگیرند. مشارکت ذی‌نفعان سبب رفع تناقض‌های احتمالی تصمیم‌های تازه با تصمیم‌ها و سیاست‌های جاری شده و به هم‌افزایی اثرات تصمیم‌های مرتبط کمک می‌کند. منظور از ذی‌نفعان و دست‌اندرکاران عبارت است از افرادء جوامعء گروه‌ها و سازمان‌هایی (دولتی با غیردولتی) که می‌توانند از اجرای یک تصمیم تاثیر مثبت یا منفی پذیرفته یا بر اجرای آن تاثیر مثبت یا منفی بگذارند. ذی‌نفعان بایستی قادر به مشارکت معنی دار در تصمیم گیری بوده و سهم خود را در نیل به توسعه‌ی پایدار ادا نمایند. دراین راستاء برای انجام مطالعات ارزیابی راهبردی محیط زیست. باید نقش ذی‌نفعان و دست‌اندرکاران به روشنی موارد زیر توجه نمود: - شناسایی ذی‌نفعان و دست‌اندر کاران, - تعیین نقش ذی‌نفعان و دست‌اندر کاران. - تامین شرایط لازم برای مشارکت فعال و موثر ذی‌نفعان و دست‌اندرکاران در فرآیند ارزیابی راهبردی - تضمین راهکارهای لازم برای اعمال دیدگاه‌های کلیه ذی‌نفعان و دست‌اندرکاران دولتی و غیردولتی -------- صفحهٔ بعد -------- ۶۴ ۹۳/۰/۰۱ ارز یابی راهبردی محیطز یستی طرح‌های عمرانی یکی از نارسایی‌ها و نقاط ضعف فرآیند ارزیابی راهبردی محیطزیست در کشورهای درحال توسعه. عدم گرایش دولت‌ها به مشارکت ذی‌نفعان به‌ویژه ذی‌نفعان غیردولتی است. به همین علت ایجاد بسترهای لازم برای مشارکت همه ذی‌نفعان دولتی و غیردولتی در تهیه و اجرای گزارش‌های آرزیابی راهبردی محیط‌زیست بسیار حیاتی است تا بتوان بر مبنای آن‌ها پایداری توسعه را تضمین و آثار و پیامدهای سوء محیط‌زیستی سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها را به حداقل ممکن کاهش داد (چارچوب نظام ملی ارزیابی محیط‌زیستی راهبردی, ۱۳۸۵). دخالت و مشارکت ذی‌نفعان باید از مراحل اولیه و قبل از آن که تصمیم‌های سیاسی برنامه‌ها و طرح‌ها جنبه رسمی یابند. آغاز گردد. انگیزهای این مشارکت به روش‌های مختلف میسر می‌شود. برگزاری جلسات باز و عمومی, تشکیل گروه‌های هدف. اعلام در رسانه‌های عمومی, ایجاد نمایشگاه‌ها برای ارائه برنامه‌هاء کسب نظرات. توزیع پرسش‌نامه. نظرسنجی و غیره از مهم‌ترین ابزارهای ایجاد انگیزه برای مشارکت ذی‌نفعان بشمار می‌روند. نکته مهم این است که ذی‌نفعان مستقیم و غیرمستقیم (اولیه و ثانویه) شناسایی شده و سطح مشارکت هر گروه تعیین و تعریف گردد. فرآیند مشارکت ذی‌نفعان باید بخشی رسمی و تفکیک ناپذیر از نظام تصمیم‌گیری در تمام سطوح برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری باشد. آموزش ذی‌نفعان باید بخشی از یک برنامه وسیع‌تر برای آموزش ارزیابی‌های محیط‌زیستی باشد. در این آموزش‌ها باید رابطه ارزیابی اثرات محیط‌زیستی در سطح پروژه‌ها یا سیاست‌ها به خوبی تحلیل شود. آموزش‌های ارزیابی محیط زیستی باید در سطوح مختلف و برای مخاطبان مختلف از مردم معمولی تا دانشجویان و متخصصان بخش‌های خصوصی و دولتی طراحی گردد. در این راستا اصول اساسی زیر برای آموزش باید در نظر گرفته شوند: - بسته‌های آموزشی مناسب و متناسب با گروه‌های مختلف مخاطبان (مجریان ارزیابی‌هاء مدیران, تصمیم‌گیرندگان و هر گروه دیگری که نقشی در ارزیابی محیط‌زیستی داشته‌باشد)» - نوع و سطح آموزش به مخاطبان باید متناسب با نیازهای آنان باشد - از روش‌ها و ابزار آموزشی مناسب استفاده شود آموزش‌های عملی از اهمیت زیادی برخوردارند. - انتخاب گروه‌های مخاطب و نوع آموزش‌ها اولویت‌بندی شود. - به آموزش دادن آموزش دهندگان توجه کافی مبذول گردد. - آموزش‌ها به صورت یک برنامه مستمر و مداوم ارائه شوند. در این خصوص آموزش مدیران دولتی در سازمان‌ها و وزارتخانه‌های مربوطه از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۳ بررسی رویگردها و روش‌های مختلف ار زیابی راهبردی محیط زیست -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزبابی راهبردی محیطزبست ‎٩۴/۱۰/۰۱‏ ۶۷ ۱-۳- بررسی چارچوب‌ها و روش‌های ارزیابی راهبردی محیط زیبست ۱-۱-۳- ارزیابی راهبردی محیط‌زیست در سازمان‌های ارائه کننده‌ی کمک‌های توسعه‌ای " زمین سباره‌ای با منابع محدود است. رشد پدیده‌هایی چون توسعه شهری, سکونت‌گاه‌هاء خودروها و کارخانه‌ها نمی‌توانند به طور نامحدود استمرار داشته باشد.» زیرا منابع کره زمین محدود و نیازهای آدمی نامحدود است. با این حال, محدودیت‌های رشد تنها محدودیت در افزایش شمار انسان‌هاء خودروهاء سکونت‌گاه‌ها یا کارخانه‌ها نیست. بلکه آنجه مایه نگرانی است. محدودیت‌های موجود در ظرفیت پذیرش کره زمین برای جذب و پالایش پسماندهای ناشی از فعالیت‌های انسانی است که امکان پذیرش فعالیت‌های بیش‌تر را از آدمی سلب نموده و بازتاب آن را می‌توان در افزایش دمای کره زمین در نتیجه افزایش انتشار گازهای گلخانه ای مشاهده نمود. به طوری‌که پدیده تغییرات اقلیمی را در جهان رقم زده و در صورت استمرار روندهای گذشته انتشار این گازهاء می‌تواند آینده مبهمی را برای بشر رقم بزند. به همین علت بسیاری از سازمان‌ها و نهادهای ملی و بین‌المللی آرائه دهنده‌ی کمک‌های توسعه‌ای. موضوع آرزیابی راهبردی محیط زیست (5۳۸) را به عنوان یکی از ابزارهای کاهش مخاطرات و پیامدهای محیط‌زیستی سیاست‌ها و برنامه‌های خود در کانون توجهات خود قرارداده‌اند و براین مبنا نیز سازوکارها و روش‌هایی را برای ارزیابی راهبردی محیط زیست اتخاذ کرده‌اند. - بانک جهانی در سال ۰۱۹۹۸ بانک جهانی برای اولین بار دستورالعمل اجرایی مربوط به انجام ارزیابی محیط‌زیستی را در سطوح منطقه‌ای و بخشی تدوین نمود. ارزیابی‌های منطقه‌ای در شرایطی به کار می‌رود که تعدادی فعالیت توسعه‌ای با احتمال اثرات تجمعی و هم‌افزا در یک منطقه‌ی معین. طراحی شده باشند. اگرچه این نوع ارزیابی تا حدود زیادی تحت تاثیر روش‌های ارزیابی محیط زیستی پروژه قراردارد. ولی ماهیت راهبردی آن امکان کاربرد این روش در برنامه‌ریزی‌های بخشی را فراهم می‌کند. این روش در محدوده فعالیت بانک در زمینه‌ی ارزیابی منطقه‌ای. سیاست‌های خصوصی‌سازی و اصلاح ساختاری از اهمیت زیادی برخوردار هستند (جدول ۱-۳). ۱- 1206100۵1 ۸5151066 -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۱۰/۰۱ ۶۸‏ ارزیابی راهبردی محیط زیستی طرح‌های عمرانی جدول ۱-۳- فر آیند بانک جهانی برای ارزیابی منطقه‌ای - تعریف عرصه فضایی - محدود کردن اهداف مطالعه با حفظ تمرکز یکپارچه در زمینه‌های لازم - ترتیبات اداری - تدوین شرح خدمات - برنامه‌ریزی برای مشاوره مردمی - تدوین فرأیند بازنگری - چارچوب سیاسی, قانونی و آداری(چار چوب‌های ملی و منطقه‌ای) - وضع موجود (محیط‌های فیزیکی. بیولوژیکی, اقتصادی - اجتماعی و فرهنگی) - تشریح برنامه توسعه و پروژه‌های وابسته به آن - فهرست سایر طرح‌ها و پروژه‌ها - ارزیابی محیط‌زیستی تجمعی - تحلیل گزینه‌ها - پیشنهاد یک برنامه‌ی سیاست گذاری منطقه‌ای مناسب - راهبرد مدیریت محیط‌زیست (طرح اصلاحی. پایش و تقویت اداری) همان گونه که عنوان شد. کشورهای مختلف روش‌های گوناگونی را برای آرزیابی راهبردی محیطزیست به کار گرفته‌اند. در ابتدای دهه‌ی ۰۱۹۹۰ مراحل زیر برای انجام این ارزیابی پیشنهاد شده بود. همان‌گونه که ملاحظه می‌شود. این مراحل تا حدود زیادی متاثر از چارچوب نظام و مراحل ارزیابی اثرات محیط زیستی (131۸) است. این مراحل به شرح زیر هستند (منوری» ۱۳۸۸): - مرحله آغاز ارزیابی راهبردی محیطزیست یا غربالگری: به معنای تعیین ضرورت انجام ارزیابی راهبردی - تعیین اثرات محیطزیستی تصمیم‌گیری‌ها و ارزیابی پیامدها. درمورد کار انجام شده. - مشارکت عمومی: دریافت نظر و ملاحظات مردم و گروه‌های ذیربط. - مرحله‌ی تصمیم‌گیری: تصمیم‌گیری درمورد سیاست یا طرح یا برنامه‌ی موردنظر با توجه به نتایج حاصل از انجام ارزیابی محیط‌زیستی. - مرحله‌ی پس از تصمیم‌گیری: تعیین اقدامات آتی که باید براساس نتایج ارزیابی به‌عمل آید. در جدول (۲-۳) چارچوب‌های ارزیابی راهبردی محیط‌زیست در برخی از مهم‌ترین سازمان‌های کمک کننده توسعه ارائه شده است (کراکر و همکاران. ۲۰۰۵). -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رو و جدول نام سازمان یا موسسه (2۸0) سازمان همکاری‌های توسعه‌ی اقتصادی (0۳۲) وزارت امورخاجه کانادا در (۲)0۲۸17 یکردها و روش‌های مختلف | سس ۳-۳- روش‌های ارزیابی راه روش انجام ارزیابی تجزیه زا تحلیل راهبردی ارزیابی راهبردی ارزیابی راهبردی ارزیابی و بازنگری راهبردهای محیط زیست رزیابی راهبردی محیطزیپست ۹۴/۱۰/۰۱ ص 9۳۷۳۷۳ ردی محیط زیست در سازمان‌های ارائه کننده‌ی کمک‌های توسعه‌ای منتخب - تلفیق ملاحظات محیطزیستی در سیاست‌ها و برنامه‌های راهبردی - در نوامبر سال ۰۲۰۰۲ کمیته کاری کمک‌های توسعه7۸]) در خصوص همکاری‌های توسعه و محیط زیست. یک گروه کاری ویژه را برای ارتقای نقش ارزیابی راهبردی محیط‌زیست برای همکاری‌های - گروه کاری بر اهمیت و ضرورت آرزیابی راهبردی محیطزیست برای تصمیم‌گیری در خصوص همکاری‌های توسعه و همچنین هم افزایی فعالیت‌های محیط‌زیستی در بین اژانس‌های همکاری‌های - افزایش کمک‌های توسعه‌ای به منظور تعدیل ساختاری در مناطقی که از نظر توسعه عقب افتاده تلقی ارتقای منابع انسانی, حفاظت و بهبود محیط‌زیست. حذف عدم تعادل‌ها و بهبود محیطزیست. ارتقای عدالت جنسیتی و آموزش - مراحل اجرا برای ارزیابی راهبردی: * ارزیابی وضعیت موجود محیط‌زیست * تدوین اهداف و اولویت‌ها * تدوین پیش نویس پیشنهادات توسعه و تعیین گزینه‌ها * تلفیق نتایج آرزیابی برنامه‌ها و طرح‌ها - بازنگری محیط‌زیستی تفاهم‌نامه تجارت آزاد امریکای شمالی (۳۸۲۲۸)" * در ابتدا موافقت نامه تجاری باید مورد بازنگری محیط‌زیستی قرار گیرد. بنابراین هر کشوری مسوول انجام ارزیابی محیطزیست مختص به خود است. * این ملاحظات به منظور تضمین رعایت ملاحظات محیط زیستی در فرآیند گفتگوها و مستندسازی اثرات محیط زیستی بالقوه ناشی از تفاهم‌نامه‌ی تجارت آزاد امریکای شمالی (۲۸۳7۸) استفاده می‌شود. * این فرایند به تشکیل و انعقاد یک تفاهم‌نامه‌ی جانبی در زمینه همکاری‌های محیط‌زیستی منتهی شد که به دنبال آن یک کمیسیونی با عنوان کمیسیون امریکای شمالی در خصوص همکاری‌های * برای ادغام ملاحظات محیط زیستی در گفتگوهای چند جانبه سازمان تجارت جهانی (۷/70) و تفاهم‌نامه‌ی تحارت آزاد امریکای شمالی (۳۸۲]۸) سه مرحله به شرح زیر انجام شد: مرحله اول در سال ۱۹۹۹ خاتمه یافت و طی آن. بر تحلیل روندهای گذشته محیط‌زیستی دور اروگوثه در سال ۱۹۹۴ تاکید شد. تحلیل روندهای گذشته با هدف کمک به تدوین روش شناسی برای ارزیایی دور جدید انجام شد. فاز دوم از سال ۱۹۹۹ تا مارس سال ۲۰۰۰ انجام شد که در این فاز بر تدوین روش شناسی دستور کار جدید در نشست وزیران در سیاتل تاکید شد. براین اساس توصیه‌های گذشته در خصوص تحلیل روندهای گذشته و روش شناسی نهایی شد. در فاز سوم نیز ارزیابی راهبردی محیط‌زیست انجام شد که بر مبنای آن‌ها مسایل محیط‌زیستی کشورهای عضو تفاهم‌نامه و پارامترهای محیط زیستی به صورت تفصیلی بررسی و به عنوان محور گفتگوها و مذاکرات مورد توجه قرار گرفتند. 60 ۸55151006 12010061 -| 6 ]110۵10۵1 ۵0 2۲5 1|ا۸ ۲۳۵۳۵۲۵۵ اه ا 13002۳ ۸012 -2 1 6[ ۳۳۵۵ م۸ ۳۵۳۵ -3 -------- صفحهٔ بعد -------- ۷۰ یی ادامه حدول : نام سازمان یا موسسه اداره توسعه بین الملل بریتانیا (۳11]) برنامه عمران سازمان ملل متحد (7۳11۳]) سازمان ملل متحد (7۳۳۳]) انس ایالات متحده برای کمک‌های بین‌المللی توسعه (15۸117])" 40 12 1 ۱۹5111611 ۲-۲۳ - روش‌های ارزیابی را روش انجام ارزیابی ارزیابی راهبردی بازنگری محیط‌زیستو برنامه‌ها و پروژه‌ها ارزیابی یکپارچه راهبردی برنامه‌ریزی کشوری - ارزیابی محیط زیست - بازنگری انرژی و اثرات ا< اجتماعی" " 6816 6۱۷۱۳۵۳1۵1۵] 54 ٩۴/۱۰/۰۱‏ ا رز بابی راهبردی محیط ز یستی طرح‌های عمرانی فبردی محیط زیست در سازمان‌های ارائه کننده‌ی کمک‌های توسعه‌ای منتخب توضیحات - هدایت و هدفمند کردن توسعه برای توسعه منطقه‌ای و بخشی و به کارگیری اصول پایداری محیط زیست در حوزه‌های زیر: * فعالیت‌هایی که ماهیت پروژه‌ای ندارند(اصلاحات یارانه کشاورزی, اصلاحات سیاسی و اقتصادی) * سرمایه گذاری‌های بخشی و حمایت از برنامه‌های زیربنایی (منابع آب و مدیریت پسماندهاء بخش انرژی و استخراج معادن) * برنامه‌ریزی راهبردی منطقه‌ای و تدوین سیاست‌ها (برنامه‌ریزی مدیریت سواحل, برنامه‌های توسعه شهری و صنعتی. مدیریت آبخیز یا برنامه‌های توسعه منطقه‌ای) * توجه ویژه به مناطق یا شرایط حساس به اثرات تجمعی * سیاست‌ها یا فعالیت‌هایی که ممکن است کنترل آن‌ها به دلیل گستره تاثیرات. فراتر توانایی برنامه‌ریزان و مجریان باشند (مانند توسعه شهرک‌های صنعتی, برنامه‌ها و سیاست‌های توسعه شهری. پروژه‌های راهسازی) - همکاری با همه ذی‌نفعان و تصمیم‌گیران - روش انجام ارزیابی راهبردی به صورت زیر انجام می‌شود: * تبیین شرایط پایه برنامه‌ها و پروژه‌ها (محیط بیوفیزیکی. محیط اجتماعی, پیشران‌های فعال در پیرامون طرح و برنامه) * بررسی اثرات و فرصت‌های طبیعی و اقتصادی - اجتماعی کلان * بررسی چگونگی تدوین برنامه‌ها در راهبردهای عملیاتی و شرایط پایه * توسعه ابزارهای راهبردی از جمله ارزیابی جامع برای مدیریت محیط‌زیست - سیاست گذاران محیط زیست. سیاست گذاران تجاری, اقتصاددانان محیط‌زیست و مجریان ارزیابی اثرات محیط زیستی (1۸:]) - تدوین چارچوبی برای تحلیل اثرات اقتصادی. محیط‌زیستی و آزاد سازی تجاری - تاکید بر کمک‌های مدیریتی در خصوص اهداف توسعه‌ی پایدار از سطح سیاست‌گذاری تا سطح پروژه و پایش و رصد دستیابی به اهداف در همه سطوح - الزام همه برنامه‌های راهبردی کشور دریافت کننده کمک‌ها برای ارائه دستور کار جامع توسعه‌ی پایدار و ایجاد هم افزایی در برنامه‌های توسعه - مشارکت دولت دریافت کننده کمک‌ها و جوامع محلی در تدوین اجرای برنامه‌های رهبردی - ارزیابی محیط زیست(1: ۸) یکی از ۱۰ سیاست اصلی بانک جهانی است که برای بررسی ریسک‌ها و منافع محیطزیستی ناشی از فعالیت‌های بانک جهانی استفاده می‌شود. این ارزیابی در سطح راهیرد‌ها. سیاست‌ها. برنامه‌ها و طرح‌ها و سطوح بخشی استفاده می‌شود. - راهبردهای محیط زیست سال ۰۲۰۰۱ کاربرد ارزیابی راهبردی محیطزیست را برای کلیه فعالیت‌های بانک جهانی الزامی کرده است. این کار باعث شده تا ملاحظات محیطزیستی در مراحل اولیه برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری در چارچوب ارزیابی راهبردی محیطزیست. مورد استفاده - این کار با همکاری دولت‌های کمک گیرینده و متخصصان بانک جهانی, برنامه‌ریزان توسعه و مشارکت‌های مردمی انجام می‌شود. 1 0۲ ۲۵۷1۵۷ ۸ ,(2005) ۲131112 بط ,6۵۵۹ با ,۳-۳۵۵ یکلا بشاه) و5 لآ ع6[ 337130 ,۹616 ,065 1 ]116۳۵110۵ 1۵۳ م۸ عاهاک 1۵1۵۵ -۱ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رو بکردها و روش‌های مختلف ارزبابی راهبردی محیطزیست ‎٩۴/۱۰/۰۱‏ ۷۱ هر چند پروتکل کمیسیون اقتصادی سازمان متحد برای اروپا (1701861) و سایر مصوبات کشورهای پیشگام ارزیابی راهبردی محیط زیست. الزامات کلی را برای مطالعه و اجرای ارزیابی راهبردی محیط‌زیست برای کشورها مطرح کرده‌اند. اما روش‌های انجام ارزیابی راهبردی محیط‌زیست در بین کشورها متفاوت است. چارچوب‌ها و روش‌های ارزیابی راهبردی محیط زیست بسته به شرایط اقتصادی, سیاسی, فرهنگی, قانونی, نهادی و نظام برنامه‌ریزی در کشورهای مختلف متفاوت است. با این حال از ابتدای دهه *۹ و پس از فراگیر شدن این نگاه به ارزیابی محیطزیست. چارچوبی برای این منظور پیشنهاد شده است. اما مراحل انجام آن به شدت تحت تاثیر ارزیابی اثرات محیط زیستی(1۸ت) قرار داشته است. به همین علت کشورهای مختلف بسته به ویژگی‌های اقتصادی, اجتماعی, نوع حکمرانی, ویژگی‌های محیط زیستی. الزامات قانونی و ... چارچوب‌ها و روش‌هایی را برای ارزیابی راهبردی محیط‌زیست برگزیده‌اند که در این قسمت. به برخی از این چارچوب‌ها اشاره می‌شود. در ادامه‌ی این بحث. مدل‌ها و چارچوب‌های آرزیابی راهبردی محیطزیست در برخی کشورها معرفی می‌شوند. ۱-۳-۱-۳ کشورهای اروپایی منتخب - مصوبه اتحادیه اروپا درمورد آثار محیط‌زیستی برخی طرح‌ها و برنامه‌ها در اتحادیه اروپاء الزامات رسمی برای ارزیابی آثار محیط‌زیستی برخی طرح‌ها و برنامه‌ها توسط شورای اروپایی تصویب شده است (2001/42/50). این مصوبه به مدت ۱۱ سال تحت بررسی و مذاکره بوده است. براساس این مصوبه باید برای طرح‌ها و برنامه‌ها در بخش‌هایی مانند کشاورزی, جنگل‌داری, شیلات. انرژزی» صنعت. حمل و نقل, مدیریت مواد زاید جامد. مدیریت آب. ارتباطات راه دورء گردشگری, برنامه‌ریزی شهری و روستایی و آمایش سرزمین مطالعات ارزیابی راهبردی محیط زیست انجام شود. این مصوبه همچنین شامل طرح‌ها و برنامه‌های زمینه‌ی توسعه پروژه‌های فهرست شده در ضمیمه ۱ و ۲ مصوبه (85/337/880) می‌باشد. سیاست‌های کلان در چارچوب این مصوبه قرار ندارند و تا بحال لزومی به لحاظ کردن مسایل اقتصادی و اجتماعی وجود ندارد. از منظر فرآیندی, این مصوبه تا حدودی مبهم است. مصوبه الزام می‌کند که ارزیابی راهبردی محیطزیست انجام شود.ء مشاوره مردمی برقرار گردد. آثار فرا مرزی بررسی گردد و توجیهات لازم برای طرح یا برنامه موردنظر ثبت و منتشر شود. در جدول (۳-۳) مراحل آرزیابی راهبردی در اتحادیه ۱- 11۱۵۵ 1۵1055 ۳۵۵۵۱۵ ۲01۹۹103 10۳ 6 -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۱۰/۰۱ ۷۲۳‏ ارز بابی راهبردی محیط ز پستی طرح‌های عمرانی جدول ۳-۳- مراحل ارزیابی راهبردی محیط زیستی در اتحادبه‌ی اروپا طرح‌های توسعه‌ی منطقه‌ای - بررسی وضعیت موجود محیط زیست - تعریف اهداف و اولویت‌ها - پیش‌نویس طرح و گزینه‌های آن - ارزیابی محیط‌زیستی پیش‌نویس طرح - شاخص‌های محیط‌زیستی طرح - لحاظ کردن نتایج ارزیابی در تدوین طرح نهایی چار چوب حمایت جامعه ‎))8٩1(‏ - اهداف. اولویت‌هاء نقش نهادهای محیط زیستی - ارزیابی محیط‌زیستی در زمینه‌ی اثرات سیاست‌ها و برنامه‌ها - شاخص‌ها - تدوین اهداف کلی و اهداف زمان‌دار - پیش‌نویس برنامه‌ی اجرایی و گزینه‌های آن - ارزیابی محیط زیستی برنامه‌ی اجرایی - شاخص‌های محیط زیستی برنامه‌ی اجرایی - دانمارک پیدایش: همان گونه که عنوان شد در این کشور ارزیابی راهبردی محیط‌زیست از اوایل دهه ۱۹۷۰ آغاز شد که به دنبال آن لحاظ نمودن مسایل محیط‌زیستی در برنامه‌ها و طرح‌ها بخشی از فرآیند تصمیم‌سازی بوده است. در آن زمان نیز مشمول آرزیابی‌های محیط‌زیستی شدند. دامنه: سیاست گذاری‌ها.ء از جمله لوایح قانونی پیشنهاد شده از سوی دولت و طرح‌ها و برنامه‌ها از طریق نظام برنامه‌ریزی کشور را در بر می‌گیرد. چارچوب قانونی و اداری: در سال ۱۹۹۳ نخست وزیر دانمارک بخشنامه‌ای صادر کرد که به موجب آن کلیه لوایح پیشنهادی به پارلمان می‌بایست. قبل از اجرا مورد ارزیابی محیطزیستی قرار گیرند. این بخشنامه در سال ۱۹۹۵ بازنگری شد. مسوولیت نظارت بر اجرای بخشنامه با وزارت محیط‌زیست است. برای طرح‌ها و برنامه‌ها مسوولیت به عهده اجرای آرزیابی محیط زیستی با نهادهای مسوول برنامه‌ریزی می‌باشد. مسوولیت اجرای ارزیابی محیطزیستی طرح‌ها و برنامه‌ها بر عهده نهادهای مسوول برنامه‌ریزی است. در جدول (۴-۳) دستورالعمل ارزیابی اثرات محیط زیستی لایحه‌ها و دیگر پیشنهادهای دولتی در دانمارک ارائه شده است: -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزبابی راهبردی محیط زیست و جدول ۴-۳- دستورالعمل ارزیابی محیط زیستی لایحه‌ها و ایا پیش‌بینی می‌شود که لایحه یا پیشنهاد موردنظر باعث تغییر یا تاثیر بر پارامترهای ۱- آب ۱-۱- آب‌های سطحی - تخلیه مواد آلی یا غیرآلی از جمله مواد سمی در دریاچه‌ها یا جریان‌های آبی ۳-۱ آب‌های زیرزمینی - امکان نفوذ به آب‌های زیر زمینی ۲- هوا - انتشار آلاینده‌ها در هوا ۳- اقلیم - انتشار گازهای گلخانه‌ای ۳- سطح زمین, خاک و نفوذ در زمین - اثر بر آرزش کشاورزی خاک ۵- گیاهان و جانوران شامل زیستگاهها و تنوع زیستی - تعداد گیاهان یا جانوران وحشی از هر گونه یا نحوه توزیع گونه‌ها ۶- سیمای سرزمین ساحل و مناطق طبیعی ۷- سایر منابع - کشاورزی. قطع درختان, برداشت و بهره‌برداری از منابع تجدیدپذیر نظیر درختان. آبزیان و جانوران وحشی ۸- پسماندها - مقدار پسماندها و مقدار آن‌هاء روش دفع یا بازیافت پسماندها -٩‏ بناهای تاریخی - بناها و آثار تاریخی که به علت تغییر ناشی از آلودگی هوا باید مرمت شوند - اثرات حاد و مزمن بر سلامت در رابطه با غذاء آب شرب. خاک. هواء صدا یا مواد زاید خطرناک ۱ تولید. دفع و حمل و نقل مواد زاید خطرناک و سمی - خطر اتش سوزی, انفجار. سوانح, خرابی تجهیزات. انتشار الاینده‌های سمی در ماخذ: منوری. مسعود. ۰۱۳۸۸ ارزیابی محیط‌زیستی راهبردی, انتشارات مهندیسیر - بریتانیا از اوایل دهه ۱۹۷۰ لحاظ نمودن جنبه‌های محیط زیستی در برنامه بریتانیا تبدیل گردید. در آن زمان این فرآیند را پهنه‌بندی محیط زیس ۷۳ مهریری -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۱۰/۰۱ ۷۴‏ ارز بابی راهبردی محیط ز بستی طرح‌های عمرانی نقش پیشتاز در انجام آرزیابی راهبردی محیط‌زیست داشته است. اصطلاح ارزیابی راهبردی محیط‌زیست توسط بریتانیا رایج شد و این کشور از سال ۱۹۹۱ فعال‌ترین نقش را در تدوین دستورالعمل‌های مربوط به ارزیابی راهبردی محیط زیست داشته است. اخیرا بریتانیا مفهوم جدیدی به نام بررسی پایداری را ابداع کرده‌است. این روش جدید ارزیابی محیط زیستی طرح‌های توسعه را به سطح منطقه‌ای و محلی گسترش می‌دهد. در ابتدا این روش فقط در سطح محلی اعمال می‌شد و از یک رهیافت فیزیکی- اکولوژیکی پیروی می‌کرد. اما به تدریج به سایر حوزه‌های اقتصادی و اجتماعی تسری پیدا کرد. روش‌ها و تکنیک‌ها: در بریتانیا از روش‌های متنوعی برای انجام ارزیابی راهبردی محیط‌زیست استفاده می‌شود. برخی از این روش‌ها شامل: ضوابط و شاخص‌های پایداری, نشانه‌گذاری پایداری و محیط‌زیستی. روش‌های تعیین دامنه. ماتریس‌های سازگاری, تحلیل هزینه- فایده و ماتریس‌های پیامدسنجی هستند. ۱- سیاست یا برنامه‌ی موردنظر برای دستیابی به چه اهدافی پیشنهاد شده است؟ ۲- گزینه‌های مختلف برای رسیدن به اهداف موردنظر کدامند؟ ۳ این گزینه‌ها چه اثر احتمالی بر محیطزیست داخل و خارج از کشور خواهند داشت؟ ۴- پیامدهای مورد بررسی تا چه حد اهمیت دارند؟ بزرگی این پیامدها در مقایسه با دیگر هزینه‌ها و فایده‌های ۵- تا چه حد می‌توان این هزینه‌ها و فایده‌ها را کمی نمود؟ ۶ از چه روشی برای ارزش‌گذاری هزینه‌ها و فایده‌ها استفاده می‌شود؟ ۷- کدام گزینه ترجیح داده می‌شود و چرا؟ ۸- چه ترتیباتی برای ارزیابی و پایش موثر در پیش گرفته می‌شود؟ -٩‏ چگونه نتایج ارزیابی فوق به اطلاع عموم می‌رسد؟ - هلند پیدایش: هلند و آمریکا دو کشور شاخصی هستند که از روش‌های ارزیابی محیط‌زیستی پروژه‌ها برای ارزیابی طرح‌ها و برنامه‌ها نیز استفاده می‌کنند. ولی در سطح بررسی سیاست‌هاء سیستم متفاوتی به نام سنجش محیط‌زیستی (۳-1]0۹1) به کار می‌رود. آنجه در سیستم ارزیابی راهبردی محیط‌زیست هلند جدید و جالب است. استفاده از روش رده‌بندی است که لایه‌های مختلف نظام تصمیم‌گیری را به یکدیگر مرتبط می‌نماید (منوری» ۱۳۸۸). |- 5۹1۵1۵01111 ۸0۳۵5۵1 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزیابی راهبردی محیطزیست ۹۴/۱۰/۰۱ ۵ دامنه و کاربرد: استفاده از فرآیند ارزیابی راهبردی محیط‌زیست برای طرح‌ها و برنامه‌ها و فرآیند 1-1091 برای چارچوب قانونی و اداری: «قانون آرزیابی پیامدهای محیط زیستی (۱۹۸۷)» و «قانون مدیریت محیط زیستی (۱۹۹۸)» پایه‌های حقوقی لازم برای ارزیابی راهبردی محیطزیست را تحت مدیریت «کمیسیون ارزیابی اثرات محیط‌زیستی» فراهم می‌سازد. روش‌ها و تکنیک‌ها: روش ۳-1091 اساسا مبتنی بر استفاده از یک چک‌لیست است که در آن از تکنیک‌های مشابه ارزیابی اثرات محیط زیستی پروژه‌ها استفاده می‌شود. اما برای ارزیابی راهبردی محیط‌زیست تاکید بیش‌تری روی سناریوسازی و سایر تکنیک‌های برنامه‌ریزی می‌شود. روش ۳-1091 بر دستورالعملی که مشترکا توسط وزارت اقتصاد و وزارت محیط‌زیست هلند صادر شده است. صورت می‌گیرد. روش 1-1091 مبتنی بر استفاده از یک چک لیست ارزیابی اثرات راهبردی محیط زیست است که از تکنیک‌های مشابه آرزیابی اثرات محیط زیستی پروژه‌ها استفاده می‌نماید. اما در ارزیابی اثرات محیط‌زیستی راهبردی بر سناریوسازی و دیگر تکنیک‌های برنامه‌ریزی تاکید می‌گردد. روش رده‌بندی" از 51۸ به 1:1۸ در هلند: سطح سیاست‌گذاری: چه کاری را باید انجام داد؟ ۹ سطح طرح‌ریزی: چه باید صورت گیرد تا آن کار انجام شود؟ 9 سطح برنامه‌ریزی: در کجا باید انجام شود؟ ۹ سطح پروژه‌بندی: چگونه باید آن را انجام داد؟ * چرایی؟ تبیین دقیق نیازهاء اهداف و اصول * از چه طریق؟ شناسایی روش‌ها و ظرفیت‌ها * کجایی؟ تعیین محدوده و مکان * چگونه؟ طراحی, کمینه‌سازی و جبران خسارت در کشور هلند نیز همانند سایر کشورهاء اصول و مبانی خاصی برای ارزیابی راهبردی محیط‌زیست تدوین شده و بر مبنای آن سیاست‌ها و برنامه ارزیابی راهبردی محیط‌زیست انجام می‌شود. در جدول (۵-۳) اصول ارزیابی راهبردی محیط‌زیست و فرآیند آن در کشور هلند ارائه شده است. 8 -ا| -------- صفحهٔ بعد -------- ۷۶ 5و1 جدو در هلند روش آرزیابی راهبرد ۹۳/۱/۰۱ ل ۵-۳- اصول و فر آیند ارزیابی راهبردی محیط ز ۲۳-۹1 - مقررات و قوانین دارای اثرات زیست دارای اثرات محیط زیستی توسط یک کمیته فرابخش فهرست می‌شود. - یک بیانیه در صورت نیاز درمورد نحوه توجه به - پس از تصمیم‌گیری, ارزیابی ضروری نیست. اما ممکن است به صورت داوطلبانه انجام شود. - مرکز پشتیبانی توصیه می‌کند که ارزیابی هر چه زودتر و پیش از بررسی قانون پیشنهادی در شورای وزیران انجام شود نویس قانون تعیین می‌نماید که کدامیک از پرسش‌های استاندارد فرآیند 13-1681 مرتبط با پیشنهاد است و باید پاسخ داده شوند. با همکاری مرکز پشتیبانی پیشنهاد دهنده قانون. اطلاعات موردنظر را جمع‌آوری می‌کند. از این اطلاعات برای توجه به سازگاری قانون و مقررات با محیط‌زیست استفاده می‌شود. - در قالب گزارش اثرات اجتماعی و در فرایندی | موازی با 13-7۵51. اطلاعات اقتصادی - اجتمامی جمع‌آوری می‌شود. یکپارچه سازی در طول رو تصویب قانون انجام می‌شود. - اطلاعات به صورت مشاوره‌های غیر رسمی با گروه‌های علاقمند و نیز در جریان بحث و مذاکرات - به صورت سند ضمیمه نتایج 651]-] به پیش نویسر بو اون - ضمیمه می‌شود. ارسال پیش نویس قانون به دولت. بررسی می‌کند ی محیط‌زیست سیاست‌ها موسوم به 1051 جوب ارائه شده در جدول (۶-۲) پاسخ ده ارز یابی راهبردی محیطز یستی طرح‌های عمرانی ات د ۰ در ؟ س ر ۵ 1 ۰ ارزیابی راهبردی محیط زیست - برنامه‌ها و طرح‌هایی که ارزیابی آن‌ها الزامی است و فهرست آن‌ها در مصوبه ارزیابی اثرات فهرست می‌شوند. - ارائه گزارش درمورد نحوه توجه به نتایچ ارزیابی محیط‌زیستی در طرح و برنامه ضروری است. - یک برنامه مدیریتی باید در طرح یا برنامه مورد بررسی ارانه شود. ارزشیابی و پایش در مرحله بعد از تصمیم‌گیری - نخستین گام در انجام آرزیابی و در تدوین طرح یا برنامه. انتشار بیانیه. هدف اجرای آرزیابی و پس از آن تعیین محدوده است. - شرح خدمات گزارش ارزیابی سازمان مسوول منتشر می‌شود. نظر مردم. سازمان‌های محیط‌زیستی و کمیته گزینه‌های مختلف ضروری بوده و گزینه بهینه برای - هم‌زمان با آرزیابی محیط زیستی اطلاعات اقتصادی - اجتماعی جمع‌آوری می‌شود. یکپارچه سازی در هنگام فرآیند تدوین طرح یا برنامه انجام می‌شود - در هر دو مرحله تعیین محدوده کار و بازنگری مشاوره‌های مردمی الزامی است 0 حداقل چهار هفته وقت به آن اختصاص داده می‌شود - گزارش جداگانه‌ای درمورد نتایج ارزیابی منتشر می‌شود. یک گروه کارشناسی مستقل توصیه‌های حود را در اختیار نهاد مسوول قرار می‌دهد. این توصیه‌ها شامل مراحل تعیین محدوده و بازنگری کیفیت نتایج ارزیایی است و حدقل ‎٩‏ هفته زمان برای آن اختصاص می‌یاید. -۳ باید به پرسش‌های آساسی در رابطه با -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رو بکردها و روش‌های مختلف ارزبابی راهبردی محیطزیست ‎٩۴/۱۰/۰۱‏ ۷۷ - پرسش‌های مطرح شده در باره یک سیاست گذاری خاص: ۱- برای چه کسی آرزیابی محیط‌زیستی انجام می‌شود؟ ۲- هدف از ارزیابی محیط‌زیستی چیست؟ ۳- آیا واقعا صروری است که تمام سیاست‌ها مورد ارزیابی قرار گیرند؟ ۴- آیا ارزیابی اجباری است یا اختیاری است؟ ۵- نتیجه ارزیابی یا مقررات پیشنهادی به چه سازمانی باید اعلام شود؟ ۷- آیا باید به تمام پرسش‌ها پاسخ داده شود؟ ۱- اثر مقررات پیشنهادی بر مصرف و انتقال آنرژی چیست؟ ۲- اثر مقررات پیشنهادی بر مصرف و ذخایر مواد اولیه کدام است؟ ۳ اثر مقررات پیشنهادی بر تولید پسماندها و انتشار آلاینده‌ها در هواء خاک و آب چگونه است؟ ۴ اثر مقررات پیشنهادی بر استفاده از فضاهای فیزیکی موجود چگونه است؟ - مراحل اصلی فرآیند ارزیابی اثرات محیط‌زیستی راهبردی برنامه‌ها و طرح‌ها: ۱- غربالگری ۲- تعیین محدوده ۳- مستندسازی ۴ بازنگری در جدول شماره‌ی (۷-۳)» مثالی از روش ارزیابی راهبردی محیط‌زیست بخش انرژی کشور هلند ارائه شده است. جدول ۷-۳- نمونه‌ای کاربردی از روش‌های استفاده شده در هلند برای بخش انرژی برق مثال: استفاده از روش‌های مورد استفاده در هلند برای بخش انرژی برق طرح ملی تولید برق: افزایش ظرفیت تولید نیرو؛ انتخاب راهبردی نوع سوخت؛ اختصاص فضا به نیروگاه‌های جدید. ظرفیت تولید. طرح‌های کالبدی استانی: تصمیم درمورد محل احداث صدور مجور فعالیت: تصمیم گیری درباره‌ی نوع سوخت. ظرفیت. تکنولوژی. طراحی. مکان دقیق. اقدامات اصلاحی, جبران خسارات ۸ ۳۳۲۵|۵0 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ ۹۴/۰۱ ارز یابی راهبردی محیطز یستی طرح‌های عمرانی ۲-۲-۱-۳- کشورهای غیراروپایی منتخب ایالات متحده‌ی آمریکا همان گونه که عنوان شد. ایالات متحده خاستگاه مفهوم ارزیابی محیطزیست است که با «قانون ملی حفاظت محیط زیست» شروع شد. سیستم مورد استفاده در آمریکاء همراه با سیستم هلند. مثال‌های انجام ارزیابی راهبردی محیط‌زیست به شیوه »پایین به بالا» و مبتنی بر ارزیابی پروژه است. دامنه کاربرد: برنامه‌های بخشی و آمایش سرزمین. چارچوب قانونی و اداری: در سطح فدرال چارچوب قانونی لازم توسط *قانون ملی حفاظت محیط‌زیست" با شرایط ایالتی تدوین می‌شود. در این مورد ایالت کالیفرنیا قابل ذکر است. روش‌ها و تکنیک‌ها: روش‌های مورد استفاده برای ارزیابی راهبردی محیط‌زیست مشابه روش‌های ارزیابی آثرات محیطزیستی هستند. درمورد آرزیابی راهبردی محیطزیست توجه بیش‌تری به تکنیک‌های سناریوسازی و برنامه‌ریزی‌های آمایشی معطوف است. تا سال ۱۹۹۱ از روش‌های آرزیابی اثرات محیط‌زیستی برای ارزیابی پروژه‌ها استفاده می‌شد. با تصویب قانون مدیریت منابع در سال ۱۹۹۱ چارچوب قانونی لازم برای یکپارچه کردن توسعه‌ی سیاست‌ها و برنامه‌های محیطزیستی فراهم گردید. هم‌اکنون ارزیابی راهبردی محیط‌زیست به صورت بخش لاینفک از فرآیند مدیریت منابع درآمده و رابطه تنگاتنگی با فرآیند تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی کشور یافته است (چارچوب نظام ملی ارزیابی محیط‌زیستی راهبردی ۱۳۸۵). دامنه‌ی کاربرد ارزیابی راهبردی محیط زیست: این دامنه تمام تصمیم‌های راهبردی به استثنای مدیریت سواحل و استخراج معدن را در بر می‌گیرد. البته اعمال ارزیابی محیط‌زیستی در سطح عالی سیاست‌گذاری هنوز با محدودیت‌هایی مواجه است. چارچوب قانونی و اداری: براساس فانون مدیریت منابع سال ۱۹۹۱ شکل گرفته است و تحت مسوولیت وزارت محیطزیست است و در سطح محلی و منطقه‌ای, مقامات محلی مسوول اعمال آن هستند. روش‌ها و تکنیک‌ها: کاملا مبتنی بر روش‌های ارزشیابی سیاست‌ها و برنامه‌ریزی‌ها است. در خلال سال‌های گذشته و پس از تصویب قانون ارزیابی راهبردی محیط زیست در این کشورء انجام مطالعات و اجرای ارزیابی راهبردی محیط زیست برای کاهش و تقلیل اثرات سوء محیط‌زیستی سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح به سرعت در این کشور گسترش یافت. به مانند سایر رشته‌هاء معیارها و دستورالعمل‌های زیادی در این خصوص در این کشور توسعه داده شد. در این دستورالعمل‌هاء اجزای کلیدی ارزیابی راهبردی محیط زیست در فرآیندهای انجام مطالعات به صورت شفاف -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزیابی راهبردی محیطزیست ‎٩۴/۱۰/۰۱‏ نا توصیف می‌شوند. به طور خلاصه چارچوب گزارش ارزیابی راهبردی محیط‌زیست در کشور نیوزلند شامل موارد زیر است (۷/۵۲۵ و همکاران. ۲۰۰۵): * تدوین اهداف محیط‌زیستی * بررسی گزینه‌های راهبردی * ارزیابی محیط‌زیست * تصمیم‌گیری * مشارکت‌های مردمی بسیاری از این موارد در تدوین سیاست‌ها و برنامه‌ها نیز استفاده می‌شوند. مراحل و سازوکارهای ارزیابی راهبردی محیط‌زیست تقریبا مانند فرآیند برنامه‌ریزی است. اما در اینجا بیش‌تر بر جنبه‌های محیط‌زیستی تاکید می‌شود. - کانادا از سال ۱۹۷۲ سیاست خودارزیابی در فرآیند ارزیابی محیط‌زیستی کانادا غالب بوده است. آرزیابی پیامدهای سیاست‌ها از سال ۱۹۹۰ و با مصوبه دولت آغاز شد. براساس این مصوبه تمام سیاست‌ها و برنامه‌های فدرال باید قبل از ارائه به پارلمان از یک مرحله آرزیابی محیط‌زیستی بگذرند. این مصوبه در سال ۱۹۹۹ مورد بازنگری مجدد قرار گرفشت (منوری. ۱۳۸۸). دامنه: تمام انواع سیاست‌هاء طرح‌ها و برنامه‌ها را در برمی گیرد. چارچوب قانونی و آداری: براساس مصوبه سال ۰۱۹۹۹ دستورالعملی برای ارزیابی راهبردی محیط زیست تهیه شده است. اجرای این مصوبه تحت نظارت آژانس ارزیابی محیط زیستی کانادا بوده و همه‌ی موسسات با آژانس‌های فدرال و با موسسات منطقه‌ای, روش‌های مناسب خود را تدوین و اعمال می‌کنند. روش‌ها و تکنیک‌ها: روش‌ها متنوع و متناسب با موارد مورد بررسی قرار می‌گیرند. در مجموع از روش‌های چک‌لیست و نشانه‌گذاری" محیط زیستی و سنجش پایداری, مقایسه گزینه‌هاء ارزیابی چشم‌اندازهاء ارزیابی پیامدهای تجمعی و تهیه 1۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۰ ۹۳/۱/۰۱ ارز یابی راهبردی محیط ز یستی طرح‌های عمرانی اصول اساسی: اصول اساسی نظام ارزیابی راهبردی محیطزیست کانادا به شرح زیر است (10۳۸7 ۲۰۰۴): ۰ لحاظ کردن ملاحظات محیط زیستی در مراحل اولیه: تجزیه و تحلیل ملاحظات محیطزیستی باید به صورت کامل در فرآیند تدوین سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها منظور شود و ملاحظات اثرات محیطزیستی هر یک از سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها باید در مراحل اولیه برنامه‌ریزی مد نظر قرار گیرد. * توجه به گزینه‌ها: در این مرحله باید اثرات محیطزیستی گزینه‌های مختلف سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها به صورتی نظام‌مند مقایسه و ارزیابی شوند. این مرحله یکی از کلیدی‌ترین اصول ارزیابی راهبردی محیط زیست محسوب می‌شود و مبنای تصمیم‌گیری در مراحل بعدی است. * انعطاف پذبری: انعطاف پذیری یکی از اصول مهم تهیه گزارش ارزیابی راهبردی محیط‌زیست است تا بتوان بر مبنای آن‌ها سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها را مورد ارزیابی قرار داد. انعطاف‌پذیری باعث می‌شود تا امکان خودارزیابی سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها برای اطمینان از ادغام ملاحظات محیط‌زیستی در سیاست‌ها. برنامه‌ها و طرح‌ها میسر گردد. * خود ارزیابی: هر کدام از سازمان‌ها و آژانس‌ها مسوول کاربرد و اجرای ارزیابی راهبردی سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌های پیشنهادی خود هستند و بر این اساس تعیین می‌کنند که چگونه ارزیابی باید انجام و به اجرا در آید و سرانجام باید تعیین نمایند که چگونه نتایج و یافته‌های ارزیابی باید گزارش شوند. * تجزبه و تحلیل مناسب: ارزیابی باید به شیوه‌ای نظام‌مند و قابل درک تجزیه و تحلیل گردد و نتایج و مقایسه و ارزیابی گزینه‌ها باید به صورت شفاف تجزیه تحلیل و گزارش گردند. * پاسخ‌گویی و مسوولیت پذیری: مسوولان برنامه‌ریزی و تدوین و اجرای سیاست‌ها. برنامه‌ها و طرح‌ها باید مسوول پاسخ‌گویی و مسوولیت‌پذیری نتایج و دستاوردهای مطالعات ارزیابی راهبردی محیط‌زیست باشند. * استفاده از مکانیسم‌های موجود: مسوولین و تدوین کنندگان سیاست‌ها. برنامه‌ها و طرح‌ها برای تهیه گزارش‌های ارزیابی راهبردی محیط‌زیست باید در هنگام تجزیه و تحلیل اثرات محیط‌زیستی از سازوکارهای موجود برای این منظور بهره ببرند و در صورت لزوم از مشارکت‌های مردمی برای ارزیابی عملکرد و تدوین نتایج گزارش ارزیابی راهبردی محیط زیست استفاده نمایند. * فرآیند اجرای ارزیابی محیط زیستی راهبردی: باید فرآیندها و سازو کارهای اجرای ارزیابی راهبردی محیط زیست به صورت شفاف در گزارش ارزیابی راهبردی ارائه شود و وظایف و کارکردهای ذی‌نفعان مختلف در آن‌ها مشخص گردد. (۵ع۸1۲1 دااباه5) 100۳153 0نه کمنهاگ۸ ۵۷۱۳۵۵۵۵ آو ا 102 -۱ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رو بکردها و روش‌های مختلف ارزبابی راهبردی محیطزیست ‎٩۴/۱۰/۰۱‏ ۸۱ منظورکردن و ادغام اهداف پایداری در سیاست‌ها.ء برنامه‌ها و طرح‌ها: برای این منظور باید شاخص‌ها و اهداف پایداری هر یک از سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح به صورت شفاف تبیین گردد تا بر مبنای آن‌ها بتوان از پایداری اجرای سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح در چارچوب گزارش ارزیابی راهبردی محیط‌زیست اطمینان حاصل کرد. تحلیل پیامدهای محیط زیستی: در سیستم کانادایی, ارزیابی راهبردی محیط‌زیستی به پرسش‌های زیر پاسخ می‌دهد: ۲- این نتایج چگونه بر محیط‌زیست اثر می‌گذارند؟ ۳- روابط محیط‌زیستی از چه ماهیت و دامنه‌ای برخوردار هستند؟ ۴- آیا پیامدهای محیط‌زیستی ناسازگار را می‌توان اصلاح کرد؟ روش ارزیابی راهبردی محیط زیست مورد استفاده در اداره آمور تجارت بین‌المللی کانادا یک روش دو مرحله‌ای به شرح زیر است: فاز اول: چک‌لیست ارزیابی پیامدهای محیط زیستی ۱- آیا سیاست یا برنامه باید در کابینه و یا در وزارتخانه مربوطه مورد بررسی قرار گیرد؟ ۳- آیا فعالیت‌های مشابه در گذشته به پیامدهای محیط‌زیستی منتهی شده است؟ ۴ آیا گروه‌های دیگری ارزیابی پیامدهای محیط‌زیستی این پیشنهادها را بررسی خواهند کرد؟ ۵- آیا این پیشنهاد مستلزم ساخت و ساز تاسیسات زیربنایی است و به این ترتیب تحت قانون ارزیابی محیط‌زیستی کانادا قرار می‌گیرد؟ ۶- آیا لازم است که طبق مقررات. گزارش تحلیل پیامدها تهیه شود؟ ۷- آیا مشاوره‌ی مردمی بخشی از برنامه‌ی تحلیل سیاست و برنامه خواهد بود؟ فاز دوم: ارزیابی محیط‌زیستی تفصیلی ۹ نتایج مورد انتظار -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۱۰/۰۱ ۸۲۳‏ ارز بابی راهبردی محیط ز بسنی طرح‌های عمرانی - آفریقای جنوبی پیدایش: پیدایش ارزیابی راهبردی محیط‌زیست در آفریقای جنوبی به شدت تحت تاثیر روش انجام ارزیابی اثرات محیط زیستی در پروژه‌ها بوده است. ولی پس از تصویب «قانون مدیریت محیطزیستی ملی» در سال ۰۱۹۹۸ مقررات جدیدی برای تدوین فرآیندهای ارزیابی سیاست‌هاء طرح‌ها و برنامه‌ها وضع شده است. این امر سبب درونی شدن ارزیابی راهبردی محیطزیست در طرح‌های آمایش سرزمین شده و ملاحظات پایداری توسعه را در طرح‌ها دخیل کرده است. دامنه و کاربرد: سیاست‌هاء طرح‌ها و برنامه‌ها تا به حال از ارزیابی راهبردی محیط زیست بیش‌تر در برنامه‌ریزی‌های بخشی و طرح‌های آمایش سرزمین استفاده چارچوب قانونی و اداری: انجام ارزیابی راهبردی محیطزیست در آفریقای جنوبی الزام قانونی نداردء بجز در مواردی روش‌ها و تکنیک‌ها: از روش‌های متنوع شامل استفاده از شاخص‌ها و ضوابط محیط‌زیستی» روش‌های تعیین دامنه و ماتریس‌های ارزیابی پیامد استفاده می‌شود. یکی از کلیدی‌ترین اصول آرزیابی راهبردی محیط‌زیست در افریقای جنوبی این است که در تهیه و اجرای ارزیابی راهبردی محیط زیست باید از مفاهیم پایداری تبعیت کرد. برای این منظور باید مفهوم پایداری در اهداف و دستاوردهای اجرای سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها مد نظر قرار گیرند. بر این اساس, دستور العمل تهیه گزارش ارزیابی راهبردی محیطزیست در این کشور دارای عناصر کلیدی زیر باشد (08۸7. ۲۰۰۴): ٩‏ شناسایی گزینه‌های مختلف برنامه‌ها و طرح‌های کلان * غربالگری * دامنه‌یابی * ارزیابی وضعیت موجود * تدوین پارامترها و شاخص‌های پایداری برای تدوین برنامه‌ها و طرح‌ها * تدوین و آرزیابی گزینه‌های مختلف برنامه‌ها و طرح‌ها * تصمیم‌گیری * تدوین برنامه پایش و ممیزی ه اجرا در شکل شماره‌ی (۱-۳) چار چوب کلی ارزیابی راهبردی محیط زیست کشور افریقای جنوبی نشان داده شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رو بکردها و روش‌های مختلف ارزبابی راهبردی محیطزیست ‎٩۴/۱۰/۰۱‏ ۸۳ شناسایی گزینه‌های کلان برنامه‌ها و طرح‌ها تدوین و ارزیابی گزینه‌ها ۲ ۲ تدوین برنامه پایش و ممیزری اجرا شکل ۱-۳- چارچوب کلی ارزیابی راهبردی محیط زیست کشور افریقای جنوبی 40 ,3596857767 [۵ ۳۵۷۱۳۵۵ کنیا ما۸ ایوگ ,2004 مححکزس0 1 وصه دهاش اما ۷۱۳۵۵ او ص10 نسوک 4۵ مناد ۷۷۵ 1۳۸ ۵طا 0۵ 3201۵6 کز امعصسومل کنطا مخز هگ ۵00 1310 ا جع ۱۵ [۵ا ۳۹۵۷۱۳۵۵ ۲-۳- مدل‌های مختلف ارزیابی راهبردی محیط زیست زمینه از سوی صاحب نظران پیشنهاد گردیده است. در یک تقسیم‌بندی کلی, مدل‌ها را به دوگروه به شرح زیر طبقه‌بندی می‌کنند (راهنمای اجرای ارزیابی محیط‌زیستی راهبردی, ۱۳۸۸): اساس این روش‌ها مبتنی بر ارزیابی سیاست‌هاست. این مدل از منطق سیاست‌گذاری یا برنامه‌ریزی پیروی می‌کند و می‌کوشد اصول ارزیابی محیط زیستی را در تدوین سیاست‌ها و طرح‌ها وارد کند. این روش نیازها و گزینه‌های توسعه را شناسایی می‌نماید و سپس آن‌ها را به روشی نظام‌مند و با توجه به چارچوب‌های توسعه پایدار ارزیابی می‌کند. (روش مبتنی بر سیاست‌گذاری یا روش بالا به پایین). مثال‌های این روش را می‌توان در «ارزیابی سیاست‌گذاری در کانادا» «سیاست مدیریت منابع در نیوزلند»» "ارزیابی راهبردی محیطزیست در خصوص قوانین پیشنهادی دولت در دانمارک» یا «فرایند ای -تست"» در هلند مشاهده کرد. |- ۳-1 -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۴ ۹/۱ ارزیابی راهبردی محیطز پستی طرح‌های عمرانی - مدل ارزیابی پروژه مبنای این مدل برگرفته از روش‌های آرزیابی پیامدهای محیط‌زیستی پروژه (۸آت]) می‌باشد. در واقع توسعه روش‌های ارزیابی راهبردی محیط زیست از روش‌های آرزیابی پیامدهای محیط زیستی پروژه‌ها (۲1۸]) ناشی شده است. در برخی موارد. این روش از فرآیندها و مقررات موجود درباره‌ی ارزیابی پیامدهای محیط‌زیستی برای ارزیابی طرح‌ها و برنامه‌ها استفاده می کند (روش مبتنی بر پروژه یا روش از پایین به بالا). «ارزیابی پیامدهای محیط زیستی برنامه‌ها در ایالات متحده» و ارزیابی راهبردی پیامدهای محیط‌زیستی در هلند» مثال‌های خوبی از این مدل هستند. در تقسیم‌بندی دیگر دالال- کلایتون و همکاران " (۲۰۰۴) چارچوب کلی ارزیابی راهبردی محیطزیست را در سه گروه را به شرح زیر طبقه‌بندی کرد: ۱- معرفی آرزیابی راهبردی محیط‌زیست به عنوان گزارش مجزا و عمدتا به عنوان زیر شاخه‌ای از ارزیابی اثرات محیط زیست (۲1۸) ۲- برقرارسازی و انجام مطالعات آرزیابی راهبردی محیط‌زیست به عنوان یک سیستم دوگانه با الزامات مجزا برای اجرای برنامه‌ها و طرح‌های بخش‌های خاص و سایر سیاست‌های راهبردی ۳- تلفیق ارزیابی راهبردی محیط زیست به صورت ارزیابی جامع محیط زیست برای برنامه‌ریزی‌های منطقه‌ای و تکامل این چارچوب‌ها را می‌توان از دو دیدگاه کلی ارزیابی سیاست‌ها و برنامه‌ها در سطح کلان (رویکرد بالا به پایین) و رویکرد پایین به بالا" طبقه‌بندی کرد (دالال- کلایتون و همکاران. ۰۲۰۰۴ پارتی‌داریو ۲۰۰۳): الف - دیدگاه بالا به پایین دراین رویکرد. هدف ارزیابی راهبردی محیط زیست در برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری ادغام ملاحظات و مباحصث توسعه‌ی پایدار در سطوح کلان است. برای این منظور مبانی و معیارهای پایداری محیط‌زیست در سیاست‌ها و برنامه‌ریزی‌ها در سطح کلان تلفیق شده و بر مبنای آن‌ها الزامات و گزینه‌ها توسعه شناسایی می‌شوند و سپس به صورت ب - رویکرد پایین به بالا در این رویکرد ارزیابی راهبردی محیط‌زیست با استفاده از روشها و الزامات ارزیابی اثرات توسعه بر محیط‌زیست (1۸ت1) به عنوان زیر مجموعه‌ای از ارزیابی محیط زیست استفاده می‌شود. این روش نیز محدودیت‌های ارزیابی اثرات - 1۵12 -۱ 1۵0-120 -2 :۸۳۵۵ مرنا- 3۵۱1۵۵ -3 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزبابی راهبردی محیطزبست ۹۴/۱۰/۰۱ ۸۵ توسعه بر محیط‌زیست را دارد 9 بیش تر پروژه محور بوده و به همین علت برای ادغام ملاحظات محیط‌زیستی در 1 : ۱ در شکل (۲-۳) رویکرد ارزیابی راهبردی بالا به پایین (رویکرد معطوف به سیاست ) و رویکرد ارزیابی راهبردی پایین به بالا(رویکرد معطوف به پروژه) نشان داده شده است (سادلر ۲۰۹۶۱ پارتیدار یو اوه روش معطوف به سیاست (بالا به پایین) ره ۷۲ ارزیابی پروژه ارزیابی راهبردی محیط‌زیست معطوف به پروژه (پایین به بالا) شکل ۲-۳- مقایسه ارزیابی راهبردی محیط زیست (5۳۸) بالا به پایین و پایین به بالا در تقسیم‌بندی دیگری که به‌وسیله‌ی پارتی‌داریو ۲۰۰۳۱ ۲۰۱۲) انجام شد. وی مدل‌های ارزیابی راهبردی محیطزیست را به صورت زیر طبقه‌بندی کرده است: در این مدل, آرزیابی راهبردی محیط زیست براساس چارچوب‌ها و سازوکارهای آرزیابی اثرات و به صورت کاملا مجرا انجام می‌شود. در واقع در این روش از مدل ارزیابی اثرات و ابزارهای مشابه استفاده می‌شود. 5 هر ۵ ۶ ۲- روش دوگانه ‏ پا مدل موازی : در این مدل. فرآیند مطالعات ارزیابی راهبردی محیط زیست به صورت موازی, اما مستقل از فرآیند تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی انجام می‌شود. مدل‌های اول و دوم بیش‌تر مبتنی بر روش‌های ارزیابی اثرات توسعه بر محیطزیست هستند. ۸۳۵۵ ۹۵560ا-۵|:۶ ۳ -۱ ۸۳۵۵۵ 32500]-۳۳۵(۵01 -2 ۲۱۸-40 -3 ۲1۵۵21 بوانس 0000 ۵اع 5 -4 آ20۵] -5 1۵۵۵1 [غ| ۳۵۲۵ -6 -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۱۰/۰۱ ۸۶‏ ارزیابی راهبردی محیط زیستی طرح‌های عمرانی ۳- ارزیابی راهبردی محیط زیست یکپارچه" در این مدل ارزیابی راهبردی محیط‌زیست بخشی از فرآیند برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری است و کاملا در آن ادغام می‌گردد. ۴- مدل معطوف به تصمیم" در این مدل چارچوب‌های فرآیند ارزیابی و تصمیم‌گیری, تعیین می‌کند که چارچوب‌ها و سازگارهای ارزیابی برنامه‌ریزی‌ها و تصمیم‌گیری‌ها ادغام کرد. این مدل از انعطاف‌پذیری زیادی نسبت به مدل‌های دیگر برخوردار است. در شکل (۳-۳) هریک از مدل‌های ارزیابی راهبردی محیطزیست و رابطه آن را با فرأآیند تصمیم‌گیری به صورت مفهومی‌نشان داده شده است. ۲- مدل موازی ۱- مدل فرصت محرا فرایند 515۸ فرایند برنامه‌ریزی فرایند 513۸ فرایند برنامه‌ریزی ۲۰ ۳۹ ض ‏ ی ۲ ۴- مدل معطوف به تصمیم ۳- مدل یکپارچه فرایند برنامه‌ریزی فرایند 517۸ + فرایند برنامه‌ریزی ۱ 1۵110001021۵ -علنس) عمامق۳۳ معااهط ا هدش ۷۱۳۵۵۵۵۱ نهک ,(2012) ممفکمط مل ه ۵ ۳۵۵00 +ع وگ 0 ,(1۳۳) ۲۵00۵15 ۳۵۳۵۵۵5 کعلعها 200 یش ۳۵۷۱۳۵۵۵۵۱ عکعمه۳۵۳۵ بشتاک رز عمط ق5۱۳۵ 1۵۳ ععحعل نع هر یک از این مدل‌ها دارای مزایا و معایب مختص به خود هستند. در جدول (۸-۳) مزایا و معایب هر یک از این |- 116873100 ۸ 2- 100151-40 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی ۱ 50ه1) - روش دوگانه (ارزیابی اهبردی به صورت ل معطوف به تصمیم ارزیابی راهبردی ریست به صورتث زگار با برنامه‌ریزی و م ست‌گذاری انجام 11011100010810۵1 -ن 0 ,( ۲:۳ و بکردها و روش‌های مختلف ارز جدول ۸-۳- مزایاء م مزایا - مراحل اجرای مطالعات کاملا تعریف شده و مانند روش‌های ارزیابی اثرات توسعه(131۸) است و می‌شود که در ابتدای فرایند ارزیابی راهبردی قرار دارند. - رویه‌ها برای ارزیابی راهبردی -ارتباط آن با فرآیند برنامه‌ریزی مشخص است و می‌تواند به نتایج - انعطاف پذیر است: روش مشخصی برای انجام مطالعات وجود ندارد - بسته به ضرورت‌ها و الزامات. نحوه ارزیایی آن» برمینای روش‌های موجود و برنامه‌ها و طرح‌ها انجام می‌شود - بر رویه‌های موجود برنامه‌ریزی برای تدوین سیاست‌ها.ء برنامه‌ها و طرح‌ها تاکید داشته و تا حدود زیادی از دوباره کاری اجتناب می‌شود - به منابع مالی و نیروی انسانی کم‌تری نیاز دارد - انعطاف‌پذیر است: فرآیند برنامه‌ریزی, چارچوب آرزیایی راهبردی را تعیین می‌کند (ارزیابی راهبردی محیط‌زیست در سیستم برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری کشور و بخش به صورت کامل ادغام می‌شود) بسیار سازگار است - به الزامات قانونی کمی نیاز دارد 0 ۳۵00 ۳3۵116۳ 5001 ٩ا)‏ ۲۵0101۵15 ۳۵۳۵۵110۵5 065 پابی راهبردی محیطزیست ۰ ۹۴/۱۰/۰۱ سس عایب و روش‌های مدل‌های ارزیابی راه انعطاف‌پذیر نیست و به روش‌های ارزیابی انرات توسعه (۳1]۸) محدود می‌شود. - نحوه تلفیق ملاحظات محیط زیستی در فرآیند تصمیم گیری مشخص و شفاف -د 5 ۵ اد اران ها ۱ ۵ ر برحی ار موارد آررس‌های راهبردی از دست می‌روند. - در برخی موارد ممکن است با - این مدل با فرآیندهای برنامه‌ریزی پویا سازگاری ندارد 0 ممکن است به خوبی - ادغام ملاحظات محیط زیستی در فرآیند تصمیم‌گیری تا حدودی پیچیده است - امکان ادغام کامل ملاحظات در فرآیند - قادر به سنجش و ارزیابی اثربخشی ارزیابی راهبردی محیط‌زیست نیست. زیرا برنامه‌ریزی وجود نداشته و الزاماتی برای تهیه جداگانه گزارش وجود ندارد - انعطاف‌پذیری زیاد در فرآیندهای برنامه‌ریزی می‌تواند به مانند یک شمشیر دولبه‌عمل کند - تاکنون این مدل به صورت گسترده آزمایش نشده است و هنوز در باره اثربخشی این مدل ابهام وجود دارد 5 ,|[1۵ ۳۷۱۳۵۲۱۱۵ عزیعاه 5۳ بر ۵ 20 بنعع۸ ۳۷۱۳۵۵۱ 656 بردی محیط ز بست ویزژگی عمده - بیش‌تر در سطح برنامه و طرح استفاده می‌شود - معممولا زمانی انجام می‌شود که الزامات ارزیابی راهبردی و براساس ضوابط و مقررات ارزیابی انرات توسعه (1۸]) توسعه داده می‌شود - در مواردی که فرآینشد برنامه‌ریزی کاملا ساختارمند و شاخص‌های محیط‌زیستی به خوبی ارائه می‌دهد - فاقد رویه مشخص برای ارزیابی راهبردی محیط زیست است و به عنوان بخشی از ای - درحال حاضر اطلاعات در خصوص کاربرد این مدل تا حدودی محدود است. زیرا مفهوم جدیدی است و هنوز مطالعات گسترده‌ای در این خصوص انجام نشده است. .۱/1۵۲1۵ ۵0 1۹۵۹۵۲۱۵ )2 916 1۳۱۱۵ ۱۵ 5۸, 0 ۸۷ ۳ - ایالات متحده امریکا - هلند - ارزیابی راهبردی - پرتغال - افریقای جنوبی - کانادا - بریتانیا: ارزیسابی 50 0 10۲ 81010100 -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۱۰/۰۱ ۸۸‏ ارز بابی راهبردی محیط ز بسنی طرح‌های عمرانی ۳-۳- چارچوب و مراحل انجام مطالعات ارزیابی راهبردی محیط‌زبست در کشورهای مختلف. روش‌های گوناگونی برای آرزیابی راهبردی محیط‌زیست به کارگرفته شده‌اند. در ابتدای دهه‌ی ۰۶ مراحل زیر برای انجام این ارزیابی پیشنهاد شد. همان گونه که ملاحظه می‌شود. این مراحل تا حدود زیادی متاثر از چارچوب نظام و مراحل ارزیابی اثرات محیط زیستی (1۸ت1) است. این مراحل به شرح زیر هستند (منوری» ۰۱۳۸۸ ۲۰۱۲ - مرحله آغاز ارزیابی راهبردی محیطزیست یا غربالگری: به معنای تعیین ضرورت انجام ارزیابی راهبردی محیط زیست و نیز تعیین نوع آن است. - تعیین دامنه‌ی ارزیابی: به معنای شناسایی گزینه‌ها و پیامدهایی است که باید مورد بررسی قرار گیرند. - تعیین اثرات محیط‌زیستی تصمیم‌گیری‌ها و ارزیابی پیامدها. - سنجش کیفیت کار ارزیابی راهبردی محیط‌زیست: دریافشت نظر و توصیه‌ی کارشناسان و موسسات دیگر درمورد کار انجام شده. - مشارکت عمومی: دریافت نظر و ملاحظات مردم و گروه‌های ذیربط. - مرحله‌ی تصمیم‌گیری: تصمیم‌گیری درمورد سیاست یا طرح یا برنامه‌ی موردنظر با توجه به نتایج حاصل از انجام آرزیابی محیط‌زیستی. - مرحله‌ی پس از تصمیم‌گیری: تعیین اقدامات آتی که باید براساس نتایج ارزیابی به‌عمل آید. در شکل (۴-۳) فرایند ارزیابی راهبردی محیط‌زیست نشان داده شده است. 60 ۱۵۳ 6۵55103 10۵165 ۳۵05 0عانن] -۱ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزبابی راهبردی محیطزیست ۹۴/۱۰/۰۱ ۸۹ غربالگری (آیا به 51:۸ نیاز است یا خیر؟) (محدوده گزارش محیط زیست) شکل ۴-۳- فرآیند ارزیابی راهبردی محیط ز بست آن 1021100 امش ناگ ما (۵ ۱12۵ عنکها ب(2 201 ۲۹۵0۲۲ ۲۵۹ 0۹۸3155100 ۲۲0۳۵۵۲ ۲۸۵10۲۹ 11۲۱۵ انا نممسهگ ]اک کم ککش |۵ا ۵۷۱۳۵۵۵۵ ماه 0۵ م۳ ۳۵ ۱-۳-۳- غربالگری! اولین مرحله ارزیابی راهبردی محیط‌ زیستی,» غربالگری نامیده می‌شود و برای تعیین انجام پا عدم انجام ارزیابی راهبردی سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها استفاده می‌شود. این کار معمولا باید توسط سازمان‌های دولتی صورت گیرد تا براساس آن بتوان نیاز یا عدم نیاز به انجام مطالعات ارزیابی راهبردی محیط زیست را مشخص کرد. با توجه به این‌که فعالیت‌های اقتصادی و اجرای انواع سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌هاء جنبه‌ها و اقدامات گوناگونی را در برمی‌گیرد و بسته به ماهیت آن‌ها طیفی از پیامدها را بر محیط‌زیست وارد می‌نمایند. لذا بررسی و شناسایی اثرات تمامی فعالیت‌های متداول آن‌ها بر عناصر محیط زیستی در یک سند میسر نبوده و از طرف دیگر بسیاری از سیاست‌های راهبردی وجود دارند که اثرات چندانی بر محیطزیست و اجزای تشکیل دهنده آن ندارند. به‌همین دلیل, با تحلیل سیاست‌هاء برنامه‌ها یا طرح و غربالگری آن» نیاز یا عدم‌نیاز به آرزیابی محیط‌زیستی سیاست‌ها و برنامه مشخص می‌شود. این‌امر به‌ویژه در ایران» بسیار حائز اهمیت است. زیرا از | 8 -------- صفحهٔ بعد -------- ۹۰ ۹۳/۱/۰۱ ارز بابی راهبردی محیطز یستی طرح‌های عمرانی پیشنهاد می‌شود و از سوی دیگرء بسیاری از این سیاست‌ها در زمان اجرا با تاخیرهای بسیار طولانی مواجه می‌شوند که قطعا با غربال‌گری آن‌ها می‌توان از اتلاف منابع کاست. برای غربال کردن سیاست‌ها.ء برنامه‌ها و طرح‌ها می‌توان معیارها و ضوابطی را تعیین کرد. انجام بررسی اولیه و به تناسب نوع پروژه و محیط اکولوژیکی» بررسی مولفه‌هایی مانند ابعاد و حوزه اثرگذاری, محدوده‌ی جغرافیایی متاثر از آن‌هاء بهره‌برداری از منابع محیط‌زیستی, میزان سرمایه گذاری, نوع انتشار آلودگی‌های احتمالی, حوزه تاثیر سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌هاء ویژگی‌های بوم شناختی و... دراین رابطه. قابل استفاده خواهند بود. برای غربالگری,» استفاده از معیارهای محیط زیستی برای تبیین و مشخص کردن نیاز و یا عدم نیاز به ارزیابی راهبردی محیط زیست برای سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌هاء اهمیت‌دارد. دراین خصوص باید معیارهای و مولفه‌های زیر مورد توجه - احتمال, مدت. فراوانی و بازگشت پذیری اثرات محیط‌زیستی - ماهیت تجمعی آثرات - ماهیت فرامرزی اثرات - شدت و گستره فضایی اثرات (محدوده جغرافیایی یا افرادی که احتمالا تحت تاثیر قرار گیرند) - ارزش و آسیب‌پذیری مناطقی که احتمالا تحت تاثیر قرار می‌گیرند. - اثرات بر مناطق یا چشم‌اندازهایی که اهمیت ملی یا بین‌المللی برخوردار هستند. در کاربرد و استفاده از این معیارها در مرحله غربالگری, باید به پرسش‌های زیر پاسخ داد: - آیا سیاست. برنامه یا طرح پیشنهادی بر فعالیت‌هاء رفتارها یا تصمیمات افرادء بنگاه‌هاء سازمان‌های دولتی و - آیا سیاست. برنامه یا طرح پیشنهادی باعث بروز تغییرات در زیربناها یا سکونتگاه‌ها یا سایر تغییرات در کاربری اراضی می‌شود؟ - آیا سیاست. برنامه یا طرح پیشنهادی بر فضاهای سبز یا سایر مناطق تحت حفاظت تاثیر می‌گذارد؟ - آیا سیاست. برنامه یا طرح پیشنهادی بر منابع طبیعی و اکولوزیکی تاثیر می‌گذارد؟ - آیا سیاست. برنامه یا طرح پیشنهادی بر مصرف انرژی به ویژه مصرف سوخت‌های فسیلی و انتشار دی اکسید کربن و سایر گازهای گلخانه‌ای تاثیر دارد و چه تغییراتی در مقدار آن‌ها به‌وجود می‌آورد؟ - آیا سیاست. برنامه یا طرح پیشنهادی باعث تغییر در مقدار انتشار نوع پسماندهای تولید شده (جامد. مایع با پسماندهای خطرناک) یا مقدار انتشار آلاینده‌ها به آب. هوا یا خاک می‌شود؟ - آیا سیاست. برنامه یا طرح پیشنهادی باعث تغییر میزان انتشار گازهای گلخانه‌ای از سایر منابع (مانند انتشار گاز متان از دام‌های اهلی یا مکان‌های دفن) می‌شود؟ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزیابی راهبردی محیطزیست ‎٩۴/۱۰/۰۱‏ ۹ - آیا اجرای سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها باعث ارتقای پایداری می‌شود؟ نقل, اکولوژی, علوم اجتماعی و ... بهره گرفت. پس از پاسخ به این پرسش‌هاء در مرحله غربالگری سه حالت در پیش‌روی خواهند بود: محیط زیست. ممکن‌است ارزیابی تفصیلی درآینده موردنیاز باشد یا نباشد. راهبردی قرار گیرند. برای مثال, برنامه توسعه صنایع انرژی‌بر در سواحل جنوب یا توسعه کوریدور شرق, در زمره سیاست‌ها و برنامه‌هایی هستند که نیاز به ارزیابی راهبردی دارند. در شکل (۵-۳) مراحل غربالگری نشان داده شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۱۰/۰۱ ۹۲۳‏ ار ز بابی راهبردی محیط ز بستنی طرح‌های عمرانی و3۳3۹ سس رس 0ررموه غربالگری اولیه ۳۸ ممکن است مورد نیاز باشد به 51:۸ نیاز است غربالگری و کاربرد به 5:۸ نیاز نیست ضرورت انجام 51۸ تشکیل کارگروه‌های لازم غربالگری سس تس مسا شکل ۵-۳- مراحل انجام غربالگری ارزیابی راهبردی محیط ز بست 5 1۵۳ کعزع000|0 01 (هناک) ادع مکش آها ۱۳۵۵ منیا هاگ ان ما1 .(3 ۵0000 ۳۵۳ لامک ا۳۵ میگ 07 ۳۳۵1۵۵110۱ [۵۵۵ ۳۷۱۳۵ ۱۳۵ بط تمعطاکز ۳۵0 ۳۵۵۹۵۰ ۱۵ ۳۳۵۵۳۵۵۵۹ 8۵ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزیابی راهبردی محیطزیست ‎٩۴/۱۰/۰۱‏ ۳ ۲-۳-۳- حیطه‌یابی پا دامنه گزینی" درصورتی که براساس مستندات و بررسی‌های انجام شده در مرحله غربالگری مشخص شود که سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها نیاز به ارزیابی دارندء ضرورت دارد که به روشی نظام‌مند. محدوده و دامنه‌ی‌کار مشخص شود. زیر چنان‌چه محدوده کار مشخص نشود.ء ارائه‌ی تحلیلی واقع‌بینانه و عملی از اثرات و پیامدهای محیط‌زیستی نامطلوب ناشی از اجرای سیاست‌هاء ناشدنی خواهدبود. براین اساس و دراین مرحله. عمق و محدوده‌ی مطالعه. روش مطالعه. نوع و ماهیت آمار و اطلاعات موردنیاز, اقدامات و فعالیت‌های مرتبط با هریک از گزینه‌های راهبردی و دامنه و گستره اثرگذاری آن‌هاء باید به روشنی دامنه گزینی و انجام مطالعات پایه فعالیت‌هایی هستند که در مراحل اولیه در ارزیابی راهبردی محیط‌زیست بر دامنه گزینی مناسب و صحیح دارد. با مشخص کردن دامنه و محدوده کار از گردآوری اطلاعات غیرضروری ممانعت به‌عمل آمده و در هزینه‌ها و زمان به میزان قابل ملاحظه‌ای صرفه‌جویی می‌شود. دامنه و محدوده کار باید به گونه‌ای مشخص گردد تا چارچوب نهایی گزارش و مستندات ارائه شده, علاوه بر کاربردی بودن برای سازمان‌های ذی‌ربط و مجری. شفاف و حتی برای جامعه و عموم مردم نیز قابل استفاده و درک باشد. به‌طور کلی دامنه‌یابی عبارت است از فرآیند بررسی حیطه وسیعی از مشکلات و مسایل محتمل و انتخاب موضوعات حائز اهمیت که لازم است در بقیه مراحل گزارش ارزیابیء مطالعه و بررسی شوند. به عبارت دیگر تمرکز دادن فرآیند ارزیابی بر یک سری سوالات و موضوعات اصلی و پرهیز از زیاده‌روی در بررسی‌های مربوطه است. براساس سوالات و موضوعاتی که در مرحله دامنه‌گزینی تعیین می‌شوند. سایر بخش‌های آرزیابی از جمله بررسی وضعیت موجود محیط‌زیستی صورت خواهد گرفت (۱990 ,170201205). براساس تعریفی دیگرء دامنه گزینی عبارت است از تعیین موضوعات نیازمند بررسی, اطلاعات مورد نیاز و تحلیل‌های اولیه مورد نیاز برای تعیین عمق و محدوده مطالعات ارزیابی است. خروجی اولیه این مرحله از مطالعات ارزیابی» تهیه شرح خدمات" مناسبی برای مراحل بعدی (به‌خصوص مطالعات پایه) خواهد بود. (1997 باه ۵1 ,۲۵1۵]) محدودیت‌های زمانی و بودجه‌ای روبرو است. بنابراین» هرگونه فعالیتی که منجر به تعیین اولویت و افزایش کارایی و تمرکز بیش‌تر تصمیم‌گیرندگان بر مسایل اصلی شود. حائز اهمیت است. به طور خلاصه اهداف دامنه‌گزینی یا حیطه‌یابی شامل موارد زیر است: 8 -۱ (7010) 1۹۵/۵۳۵۵۵ ۵1 1۵0 -2 -------- صفحهٔ بعد -------- ۹۴ ۹۳/۰/۱ ارز بابی راهبردی محیطزیستی طرح‌های عمرانی - معرفی مباحث و مسایل اساسی که بایستی در فرآیند ارزیابی به آن‌ها توجه شود. - معرفی محدوده‌ها یا حوزه‌هایی که باید در مطالعات ارزیابی راهبردی محیط‌زیست بررسی شوند. - تهیه اطلاعات لازم برای تصمیم سازان و تصمیم‌گیران. - تعیین اثرات مهم محیط‌زیستی و عوامل اصلی که بایستی به دقت مورد بررسی قرار گیرند. - کمک به معرفی و تعریف گزینه‌های اصلاحی برای سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها. به‌طور خلاصه می‌توان گفت که دامنه‌گزینی بسیار فراتر از تعیین مرزهای اثرگذار سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها بوده و حاصل این فرآیند. دستیابی به فهرستی از اولویت‌ها و نگرانی‌ها است که باید در مطالعات مراحل بعد حتما به آن‌ها بهای بیش‌تری داده‌شود. بر حسب نوع و ماهیت این اولویت‌هاء مطالعات بررسی وضع موجود براساس نتایج حاصل از - شناخت دقیق از سیاست‌هاء برنامه‌هاء طرح‌ها و گزینه‌های اقدام راهبردی - تعیین محدوده اثرگذاری - مشخص کردن دست‌اندرکاران و گروه‌های ذی‌نفع و ذی نفوذ به‌این ترتیب, هدف اصلی حیطه‌یابی یا دامنه گزینه شناسایی و تعیین مولفه‌ها و ارکانی از محیطزیست است که در نتیجه گزینه‌های مختلف سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها تحت تاثیر قرار می‌گیرند. با اولویت‌بندی آن‌ها مهم‌ترین اثرات شناسایی می‌شود. این کار باعث می‌شود تا از اتلاف منابع مالی, انسانی و هزینه‌ها اجتناب شود. برای‌این منظور در ابتدا اهداف کلان. خرد و اهداف راهبردی و گزینه‌های مختلف سیاست‌ها و فعالیت‌های مرتبط با آن‌ها شناسایی می‌شوند تا بر مبنای آن‌ها بتوان آن دسته از فعالیت‌هایی که بر محیطزیست تاثیر می‌گذارند را شناسایی کرد. این فعالیت‌ها می‌تواند شامل توسعه پروژه‌های جدید. سرمایه‌گذاری در فناوری‌های نوین. تغییر فعالیت‌های کسب و کارء برنامه‌ریزی فضایی, توسعه شهری و... باشد که هر کدام از آن‌ها طیف گسترده‌ای از فعالیت‌ها را شامل می‌شود. برای تعیین گزینه‌ها و فعالیت‌های مختلف سیاست‌ها و برنامه‌هاء می‌توان از جلسات مشاوره‌ای, میزگردهای تخصصی و ... بهره گرفت. پس از شناسایی گزینه‌ها و فعالیت‌های مختلف سیاست‌ها برنامه‌ها و طرح‌هاء مهم‌ترین عناصر و ارکان محیط زیست که تحت تاثیر این فعالیت‌ها قرار می‌گیرند شناسایی و اولویت‌بندی می‌شوند. این کار نیز از طریق مشاوره و مذاکره با کلیه ذی‌نفعان دولتی و غیردولتی, کارشناسان انجام می‌شود. در شکل (۶-۳) مراحل حیطه‌یابی در فرآیند ارزیابی راهبردی محیط‌زیست نشان داده شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزیابی راهبردی محیط زب ۳ کی و و - 4 ی مشاوره 0 مذاکره ۴ گس مسوولین محیط‌زیست - تاتیر عوامل خارجی بر سیاست‌ها و برنامه‌ها مشاوره با سایر ذی‌نفعان مقاسه با سیاست و برنامه‌هایی که باید آزمون شوند و مطابقت دادن آن با اهداف گزینه‌های برتری که باید د : ۳ ی غربال کردن گزینه‌ها برای گزارش 51:۸ مدنظر قرار گیر چ تعیب گزبنه‌های بر تین ی بربر (قابل دسترس برای ذی‌نفعان) شکل ۶-۳- دامنه‌یابی در فرآیند ارز, معمولاء به دنبال انجام دامنه گزینی. گزارشی با همین عنوان : اجتناب از اتلاف هزینه, زمان و نیروی انسانی باید به مسایل کلید ست ‎٩۹۴۳/۱/۰۱ ۳ از مرحله اول شناسایی عناصر کلیدی سیاست‌ها و برنامه‌هایی که باید ارزیابی شوند ارزیابی شوند ۱ گردآوری اطلاعات در خصوص برنامه‌های ملی 0 محلی 0 ا استانداردهای زیست‌محیطی که ممکن است بر سیاست‌ها ت برنامه‌ها تاثیر داشته باشند اِ تدوین اهداف و شاخص‌های زیست‌محیطی به منظور ارزیابی آثرات براساس یافته‌ها تعیین گزینه‌های مناسب برای دستیابی به اهداف سیاست‌ها 9 برنامه‌ها ابی راهبردی محیط زیست ۹۵ برای عات -------- صفحهٔ بعد -------- ۹۶ ۹۳/۰۱ ارز یابی راهبردی محیط زیستی طرح‌های عمرانی تفصیلی تر در این خصوص باید در گزارش اصلی آرزیابی راهبردی محیط‌زیست ارائه شود. به طور خلاصه در گزارش - مقدمه (معرفی اجمالی سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌هاء فرآیند تهیه و تصویب آن‌هاء هدف دامنه‌پابی) ذی‌نفعان) - نقشه و تصویری از محدوده تحت تاثیر فعالیت‌های سیاست‌ها و برنامه و طرح (در صورت مکان‌دار بودن آثرات) - اهداف کلیدی سیاست‌ها.ء برنامه‌ها و طرح‌ها - فهرست اولیه گزینه‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها - مولفه‌های اساسی و کلید محیط‌زیستی - اهداف و شاخص‌های محیط‌زیستی - تعامل و تاثیر سایر سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها - محدودیت‌های محیط‌زیستی - نتایج نهایی دامنه‌یابی ارزیابی راهبردی محیط زیست - منابع و ماخذ داده‌ها و اطلاعات ۴-۳- مراحل تدوین گزارش محیط‌زیست (مستندسازی) ۱-۳-۳- شناخت وضعیت موجود محیط‌زیست یک گزارش ارزیابی راهبردی خوب باید به خوبی ملاحظات آثرات بالقوه محیطزیستی ناشی از اجرای سیاست. برنامه‌ها و طرح‌های پیشنهادی را مستندسازی و ارائه نماید. برای این که این ملاحظات به خوبی مورد حمایت نظام تصمیم گیری و تصمیم‌سازی قرارگیرد. باید مطالب مندرج در آن با اصول توسعه‌ی پایدار سازگار شده و رابطه آن با مسایل اقتصادی و اجتماعی نیز به خوبی تبیین شود. همچنین در گزارش ارزیابی راهبردی محیطزیست باید فاکتورهای محیط‌زیستی که قرار است در فرآیند تصمیم‌گیری ادغام شوند. به خوبی تبیین شوند تا بتوان از پایداری اجرای سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها اطمینان حاصل کرد. البته درجه‌ی تفصیل گزارش ارزیابی راهبردی به طور عام و تبیین وضعیت موجود به طور اخص بسته به ویژگی‌های محیط زیست. نوع سیاست‌ها و برنامه. دامنه و محدوده اثرات و ماهیت انرات متفاوت است. اگر اطلاعات اولیه یا ارزیابی‌های قبلی در زمینه محیط‌زیست در دسترس باشد. این اطلاعات باید در گزارش وضعیت موجود آرائه شوند. به منظور درک بهتر اثرات سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها بر پیشنهادی بر محیطزیست. لازم است شناخت دقیقی از شرایط محیط زیست پیش از اجرای این سیاست‌ها به‌دست آید. این شناخت از شرایط پایه و اولیه محیطزیست. در -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزبابی راهبردی محیطزبست ۹۴/۱۰/۰۱ ۹۷ مراحل بعدی سنجش و پایش مورد استفاده قرار می‌گیرد و در نتیجه درک درست و شفافی از شرایط موجود محیط‌زیست ارائه می دهد و نتایج درست تر و قابل اعتمادتری را به همراه می‌آورد. بنابراین. شناسایی دقیق محیط زیست پیرامونی که تحت تاثیر فعالیت‌ها و گزینه‌های مختلف سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها قرار می‌گیرند بسیار حائز اهمیت است. شناسایی محیط بارگذاری یا به عبارتی تشریح وضعیت محیط‌زیست باید به صورت کامل ارائه شود. با شناسایی دقیق محیط زیست می‌توان مشخص نمود که کدام‌یک از مکان‌ها از قابلیت بارگذاری بیش‌تری برخوردار بوده و کدام یک از مناطق به بارگذاری و انتشار آلاینده‌ها آسیب‌پذیرتر هستند. در شناسایی و تشریح وضعیت محیط‌زیست سرفصل‌های مهم شامل موارد زیر است: - شناخت محیط طبیعی یا اکولوژیکی (منابع آکولوژیکی شامل منابع فیزیکی و بیولوژیکی) - شناخت محیط اجتماعی (شامل تحولات جمعیت. جوامع. الگوهای زیست و معیشت جوامع» ویژگی‌های فرهنگی و اقتصادی) - شناخت محیط‌های انسان ساخت (شامل محیط‌های شهری و روستایی, قلمروهای عشایری و...) - شناسایی کاربری اراضی به‌این ترتیب در تشریح وضعیت محیط‌زیست تاثیرپذیرء زمینه‌های موردسنجش عبارتند از: محیططبیعی (محیط فیزیکی و بیولوزیکی) و محیط‌های اقتصادی- اجتماعی و فرهنگی که باید به صورت نظام‌مند تشریح شوند. ارزیابی این محیط‌ها معمولا به عنوان بخشی از ارزیابی محیط زیستی تفصیلی در نظر گرفته می‌شود. در این مرحله. شناسایی زیست‌بوم‌هایی که به صورت بالقوه تحت تاثیر قرار خواهند گرفت. خصوصا مناطق دارای اهمیت حفاظتی به صورت تفصیلی مورد بررسی قرار گرفته و اجزا و کارکردهای آن تشریح می‌شوند. جمع‌آوری طیف گسترده‌ای از اطلاعات محیط‌زیستی عامل مهمی در تعیین شناخت محیط‌های تاثیرپذیر است. استفاده و گردآوری از این داده‌ها در تعیین دامنه و گستره اثرات محیط‌زیستی و پیش‌بینی پیامدهای سوء کمک شایانی می‌نماید. با توجه به این که تولید اطلاعات محیط‌ زیستی بسیار پرهزینه است. از این رو سازمان‌های تولید کننده اطلاعات باید اطلاعات خود را در دسترس برنامه‌ریزان و تهیه کنندگان گزارش قرار دهند. البته باید به این نکته توجه نمود که در تشریح محیط زیست. شناسایی کلیه مولفه‌های تشکیل دهنده محیط‌زیست ممکن است اساسا عملی نباشد و بعضا نیز ضرورتی برای آن‌ها وجود نداشته باشد. که این مساله به محیطزیست منطقه و ویژگی‌های بوم‌شناختی آن بستگی دارد. مفهوم شناخت و تشریح محیط‌زیست همواره مفهوم نسبی است و نباید این ذهنیت ایجاد شود که با دانش و روش‌های کنونی می‌توان به شناخت کلیه مولفه‌ها و فرآیندهای حاکم بر محیط‌زیست دست یافت. بلکه در مرحله تشریح محیط‌زیست باید آن دسته از اطلاعات در رابطه با محیط‌زیست را گردآوری کرد که امکان تحلیل آن‌ها و پیوند آن‌ها با سایر بخش‌های گزارش ارزیابی راهبردی سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها میسر باشد. شناسایی وضعیت اقتصادی و اجتماعی محدوده مطالعه بخش دیگری از مطالعات بخش تشریح محیطزیست منطقه است. متأسفانه در بعضی از گزارشات ارزیابی محیط‌زیستی به دلیل کمرنگ دیدن این بخش از مطالعات به ویژه تکیه -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۱۰/۰۱ ۹۸‏ ارز بابی راهبردی محیط ز بستی طرح‌های عمرانی بیش‌تر بر مطالعات کتابخانه‌ای و عدم مصاحبه با افراد ساکن یا بازدیدهای میدانی در محدوده مطالعات که معمولا در کشور آمری رایج است. مسایل و مشکلات متعددی بروز می‌نماید. به طور معمول در تشریح محیط اقتصادی و اجتماعی معمولا پنج نوع مختلف مطالعه اجتماعی - اقتصادی می‌بایست صورت گیرد که می‌تواند شامل موارد زیر است: - مطالعه خطوط اساسی" اجتماعی - اقتصادی - مطالعه جمعیت‌شناسی - مطالعه مالکیت اراضی و اسکان جمعیت - مطالعه نظام‌های زراعی - مطالعه توسعه روستایی باید متذکر گردید که در بسیاری از کشورهای درحال توسعه نظیر ایران» به دلیل محدودیت اعتبارات و همچنین کمبود اطلاعات, انجام یک مطالعه دقیق اقتصادی- اجتماعی کفایت می‌نماید. البته قبل از شروع مطالعات این بخش باید در مورد بخش‌های مورد نظرء نحوه انجام مطالعات (کتابخانه‌ای, میدانی و پرسش‌نامه‌ای)» روش نمونه‌گیری, تعداد نمونه‌هاء تعداد پرسشگران موردنیازء روش‌های مطالعه. زمان انجام مطالعه و سایر موارد مورد نیاز تصمیم‌گیری نمود. در بخش اقتصادی مطالعات. شناسایی پارامترها و مولفه‌های اقتصادی مانند مزارع, سرپرست خانوار»ء محل, وسعت. نوع زمین» محصولات, تعداد دام, استفاده از منابع, میزان درآمد. اشتغال, خط فقر و سایر موضوعات مرتبط با بخش‌های اقتصادی بسیار حائز اهمیت هستند که باید مورد بررسی قرار گیرند. در بخش مطالعات اجتماعی, گردآوری و کسب اطلاعات برای تحلیل محیط اجتماعی بسیار حائز اهیمت است. این مطالعه می‌بایست طیفی از اطلاعات از جمله سطح تحصیلات. بعد خانوار» وضعیت سواد. مذهب. تعاملات اجتماعی, خدمات موجود در منطقه., مطالعات جمعیت. روند رشد جمعیت. ترکیب جمعیتی, پیش‌بینی رشد جمعیت. نحوه مالکیت اراضی, نظام زراعی و در صورت لزوم سایر عوامل را دربرگیرد. در این بخش, استفاده از شاخص‌ها یا نماگرهایی برای شاخص‌ها یا نماگرهای به مفهوم گسترده خود کمیت‌های عددی با توصیفی داده‌ها با اطلاعات محیط‌زیستی و اقتصادی اجتماعی هستند که هدف اصلی از تدوین آن‌هاء ساده کردن اطلاعات به طریقی موثر و شفاف برای تصمیم‌گیران و گروه‌های مختلف ذی‌نفع می‌باشد. به همین دلیل در تشریح وضعیت محیطزیست اهم از اقتصادی- اجتماعی و محیط‌زیستی برای شناسایی آثار و پیامدهای سیاست‌هاء برنامه و طرح‌ها بر محیطزیست می‌توانند ۱- 13250116 ۳۷۵۱۷ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزیابی راهبردی محیطزیست ۹۴/۱۰/۰۱ ۹۹ استفاده‌های گسترده‌ای داشته باشند. به طور خلاصه استفاده از شاخص‌ها و نماگرها در تشریح محیطزیست به دلایل زیر صورت می‌گیرد: - خلاصه کردن اطلاعات و داده‌های محیط‌زیستی موجود - مرتبط کردن اطلاعات پیامدهای اجرای سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها با محیط زیست - ارزیابی بهتر آسیب‌پذیری و حساسیت محیطزیست به آلایندهای مختلف - تاکید بر عوامل محیط‌زیستی کلیدی و عمده - تسهیل در مقایسه پیامدهای اجرای سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها بر محیط‌زیست محیط زیست نیز هستند. با استناد شاخص‌های فوق عملکرد فرآیندهای محیط زیستی قابل سنجش بوده و با استفاده از آن‌ها می‌توان سیاست‌های بخشی را با سیاست‌های محیط‌زیست به صورت کارآمدتری تلفیق نمود. گرچه بعضی از می‌کند و می‌توان روندها را به صورت بارزتری مشاهده کرد. به‌این ترتیب. از تعریفی که برای مطالعات وضع موجود محیط‌زیست ارائه گردید. مشخص می‌شود که این بخش از مطالعات ارتباط تنگاتنگ و مستقیمی با مرحله پایش (دنبال کردن و سنجیدن وضعیت پارامترهای محیطزیست پس از اجرای سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌های موردنظر بر محیط زیست) دارد. باتوجه به این که هدف اصلی ارزیابی راهبردی محیط زیست. پیش‌بینی اثرات فعالیت‌های آن‌ها بر محیطزیست است. در بررسی وضع موجود اطلاعات و شواهدی درمورد شرایط منطقه. پیش از اجرا به‌دست خواهد آمد. از آن‌جا که مرحله پایش. شامل بررسی و اندازه گیری‌های مرتبط پس از اجرای سیاست‌ها و برنامه‌ها بوده و ملاک سنجش و اندازه‌گیری میزان تغییرات صورت گرفته. همان مطالعات بررسی وضع موجود خواهد بود. اطلاعات پایه‌ی محیط زیستی برای کمک به شناسایی مهم‌ترین پارامترهایی که تحت تاثیر فعالیت‌های و گزینه‌های مختلف سیاست‌گذاری قرار می‌گیرند. مورد استفاده قرار گرفته و در این‌خصوص می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: - منابع کلیدی آسیب‌پذیر و حساس (برای مثال, کیفیت آب. گونه‌های در معرض خطر و تهدید و غیره) - تهدیدهای کلیدی محیط‌زیست (مانند آلودگی آب. آلودگی خاک و غیره) - روندهای کلیدی محیط‌زیستی (مانند تغییرات کیفیت آب. تحولات جمعیت و غیره) با استفاده از داده‌ها و اطلاعات محیط زیستی آمکان تبیین برقراری رابطه بین پارامترهای محیط‌زیست با سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها میسر می‌شود. برای این منظور باید از داده‌های کمی و کیفی در خصوص وضعیت محیط زیست استفاده کرد. اطلاعات وضعیت محیط زیست باید حاوی آخرین و به روز ترین اطلاعات باشند. به‌طور خلاصه. گزارش وضعیت موجود باید دارای ویژگی‌های زیر باشد (50011 و همکاران. ۲۰۰۲): -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۱۰/۰۱ ۰‏ ارز بابی راهبردی محیط ز بسنی طرح‌های عمرانی - گزارش وضعیت محیطزیست باید متناسب با سیاست. برنامه‌ها و طرح باشد (نوع سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها - گزارش وضعیت محیط زیست باید تا حد امکان دقیق باشد و از ارائه اطلاعات اضافی خودداری شود. - گزارش باید به صورت ساده و قابل درک ارائه شود. به گونه‌ای که برای غیرمتخصصین هم قابل درک باشد. - گزارش باید با اهداف و شاخص‌های محیط‌زیستی منطبق باشد. - در صورت امکان گزارش محیط‌زیست باید به صورت نقشه و متن ارائه شود. درحال حاضر مدل‌های متعددی برای تهیه گزارش وضعیت محیطزیست از سوی صاحب نظران و سازمان‌های بین‌المللی ارائه شده است. چارچوب و مدل نیروی پیشران - وضعیت - پاسخ (914)" ازسوی کمیسیون توسعه پایدار ((۲51) سازمان ملل متحد در سال ۱۹۹۵ به عنوان مدل و ابزاری برای سازماندهی اطلاعات و شاخص‌ها.ء برای تبیین پیشران بر فعالیت‌های انسانی, فرآیندها و طرح‌هایی که بر توسعه پایدار تاثیر می‌گذارند. اشاره دارد. این نیروها در قالب شاخص‌هایی علل تغییرات مثبت و یا منفی در وضعیت محیطزیست را تبیین می‌کنند. شاخص‌های نیروهای پیشران " ممکن است مربوط به توسعه یک شرکت. فعالیت‌های صنعتی یا بخش‌های اقتصادی یا رفتارهای اجتماعی باشند. ازنمونه‌های شاخص‌های پیشران می‌توان به نرخ افزایش جمعیت که مبین پیامدهای افزایش جمعیت بر توسعه پایدار است و یا میزان خروجی گازهای گلخانه‌ای که باعث تغییر در وضعیت موجود ترکیبات جوی می‌گردد. اشاره کرد (۳[۵۵[11 و همکاران, ۲۰۰۸). شاخص‌های وضعیت ‏ بر شرایط موجود توسعه پایدار یا ابعاد خاص آن در یک مقطع زمانی معین دلالت داشته و شرایط فوق را به صورت کمی یا کیفی نمایان می‌سازد. به‌عنوان مثال, تعداد سال‌های مورد انتظار دوران تحصیل (تیداد سال‌هایی که تخمین زده می‌شود. هر دانش‌آموز در یک موسسه آموزشی ثبت نام و ادامه تحصیل دهد) مبین وضعیت تحصیلی است یا غلظت آلاینده‌های موجود در سطح یک شهر نشان دهنده کیفیت هوا در مناطق شهری است (همان). شاخص‌های واکنش " مبین سیاست‌ها و برنامه‌های اتخاذ شده توسط ذی نفعان مختلف (اهم از دولت. بخش خصوصی یا نهادهای مدنی) است که نسبت به وضع موجود اتخاذ می‌شود. این شاخص‌ها عملکرد و اثر بخشی اقدامات برای دستیابی به توسعه پایدار را نشان می‌دهد. به عنوان نمونه برخی از شاخص‌های این گروه می‌توان به تدوین و تصویب ۱- 12۳۱۵۵ ۳۵۲۵۹-۹1310 - 60 2- 12۲1۷۱۵ ۳۵۳۵۵ 5 3- 51312 5 4- 11050056 5 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رو بکردها و روش‌های مختلف ارزبابی راهبردی محیطزیست ‎٩۴/۱۰/۰۱‏ از قوانین و مقررات. استفاده از ابزارهای اقتصادی, فعالیت‌های اطلاعاتی, پوشش شبکه فاضلاب, تخصیص هزینه برای کاهش آلودگی هوا و غیره اشاره کرد (همان). مدل 17514 بر گرفته از مدل فشار - وضعیت - پاسخ (۳۹14)! است که در سال ۱۹۹۴ توسط سازمان همکاری‌های توسعه اقتصادی ((1)]) ارائه شد که چارچوبی را در خصوص چگونگی تدوین شاخص‌های محیط زیستی آرائه شده بود. در این چارچوب, شاخص‌ها در سه گروه با عنوان شاخص‌های فشارء شاخص‌های وضعیت و شاخص‌های واکنش یا سیاست‌گذاری‌ها طبقه‌بندی شدند که بسته به ماهیت برای هرکدام از آن‌ها شاخص‌هایی ارائه شد. شکل (۷-۳) چارچوب مدل سازمان همکاری‌های توسعه اقتصادی (1-)۳) نشان می‌دهد. شاخص‌های واکنش شاخص‌های فشار (د130102107 ۵۹۵۵۹۵ ) | (د113010210۳ 51۵16) آلود (113010210۳5 ۵۵۹۲۵ 1۳) خانوارها سازمان‌های دولتی - سازمان‌های بین‌المللی ۳ سیاست‌ها 0 برنامه‌های بخشی [ شکل ۷-۳- مدل فشار - وضعیت - پاسخ (۳513) سازمان همکاری‌های توسعه اقتصادی (010) 40 611165 16۵10061-610 26 هناگ آ0۵ 101105 ,1995 ,ک ۵10 معاننا] ا 6۵10 6اه هگ ۵۵ج کک ام میوگ ۱1۵110001085 یکی از بهترین روش‌ها برای تبیین رابطه بین شاخص‌های محیط زیستی و سیاست‌ها و برنامه‌ها استفاده از مدل مدل نیروی پیشران- فشار - وضعیت - پیامد- پاسخ (0۳5114)" در گزارش ارزیابی راهبردی محیطزیست برای تبیین وضعیت محیط‌زیست (501)" است. بیان کننده وضعیت پارامترهای بر گزیده محیطزیست در یک بازه زمانی خاص است. اگر این گزارش‌ها به صورت دوره‌ای و مرتب تهیه شوند.ء می‌توانند به خوبی نشانگر تغییر در وضعیت پارامترهای محیط‌زیستی مورد بررسی باشند. به‌این ترتیب لازم است برای هر یک از اجزای محیطزیست در بخش‌های اکولوژیکی (فیزیکی. بیولوژیکی) و اقتصادی اجتماعی فرهنگی. شاخص‌های مناسب و قابل ردیابی تعیین شود (3110۲ و همکاران, ۲۰۰۴) 0-6 ۳۳۵۹۷۳۵-۹1۵1 -| 1030-66 -۹۹۳۵-51۵16 ۳۵۳۵-۳۳ 01۵8 -2 1 ما5 -3 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ ۹۳/۱/۰۱ ارز یابی راهبردی محیطز یستی طرح‌های عمرانی تبیین وضعیت موجود محیط‌زیست. تصمیم‌گیران و سیاست‌گذاران و مجریان را در درک مسایل زیر برای آرائه تصویری جامع از محیط برای تدوین گزارش ارزیابی راهبردی محیط زیست یاری می‌نماید (کارگاه آموزشی تهیه گزارش ملی وضعیت محیطزیست و ارزیابی محیط زیستی ایران» ۱۳۸۳): - اتفاقات و روندهای موجود در محیط‌زیست - علت رویداد آن‌ها - اقدامات اتخاذ شده و قابل اتخاذ برای رفع مشکلات - عواقب نادیده گرفتن آن‌ها (ادامه روندهای موجود) - افزایش درک و آگاهی از جریانات و شرایط محیط‌زیستی - فراهم نمودن پایه‌ای برای بهبود تصمیم‌گیری آگاهانه در همه سطوح - تسهیل اندازه‌گیری پیشرفت صورت گرفته به سمت پایداری این چارچوب. اطلاعات لازم را برای آرزیابی راهبردی محیط‌زیست و ادغام ملاحظات محیطزیستی در سطوح سیاست گذاری و برنامه‌ریزی تسهیل می‌کند. مدل 2۳5[[6] به‌صورت زنجیره‌ای از ارتباطات علی در محیطزیست ارائه می‌شود. این زنجیره از نیروی پیشران آغاز شده و با گذر از فشارهاء وضعیت و پیامدهای محیط‌زیستی, نهایتا به پاسخ‌ها یا واکنش از سوی دولت‌هاء نهادهای غیردولتی و مردم ختم می‌شود. به طور کلی این مدل برای توضیح روابط موجود نیروی پیش‌ران تا پاسخ, امر پیچیده‌ای است که تنها از طریق تفکیک مراحل کلی به مراحل جزئی‌تر امکان‌پذیر است. شکل (۸-۳) فرآیند کلی از زنجیره علّی مدل و رابطه آن با سیاست‌هاء برنامه‌ها را براساس مدل 1۳511 را نشان می‌دهد. که در ادامه ویژگی‌های هر یک از مراحل یاد شده معرفی می‌شوند. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزبابی راهبردی محیطزیست ۹۴/۱۰/۰۱ ۰۳ تأثیرها بر: وضعیت و روند: فشارها: (11110801) (51۵10) (1۳۵۵۵۳۵) - اکوسیستم‌ها - هوا - مصرف آب (۵۳۵۵) 12۲11۵۵) - کیفیت زندگی و سلامت انسانی - زمین - مصرف انرژی شناختی - اقتصاد شهری - تنوع زیستی - انتشار گازها - فعالیت‌های اقتصادی - استفاده از زمین پاسخ‌ها (110:۳0۹۵) - ابزارهای سیاسی-اداری - آبزارهای اقتصادی - ایزارهای فناوری - ابزارهای اجتماعی-فرهنگی, آموزشی و ارتباطات عمومی - ابزارهای مداخله فیزیکی شکل ۸-۳- مدل نیروی پیشران- فشار - وضعیت - پیامد - پاسخ (1۳5114) و رابطه آن با سیاست‌ها 1 ماازاز ۵ هقی ۵۱ مزب یش (2008), انطی‌از گنه بقام‌گا یگ و۷۲۵۵ طف‌زم باونگ ۳۵۲ بانمم5 ] ۲۱۹0۷۱۵۲ 2008 1۵10210۲5 اهمنوا۵ت [۵ ال که زه ]1101000 0 ,۳۳۵۵۳5 10 ۲۵۵01 هخ ناه ککه‌ککش ۵۷۱۳۵۵۵۵ عنععاه اک ب(22004 مط بقل ب مک یگ ها ماعضا ۳۵۳ ۱5116 3۵:3 ۷/۵۳]۵ 1۵ ۱۵۲ ۳۳۵۵۲۵۵ ۱۷۵۵۵۱۵ 1۳۵۱۱۵ به‌طور خلاصه می‌توان مدل نیروی پیشران- فشار- وضعیت- اثر- پاسخ (۳51]) را به این صورت بیان کرد که پیشران‌هایی مانند رشد جمعیت. رشد اقتصادی, شهر نشینی و ... منجر به فشارهایی در محیطزیست مانند مصرف بیش از حد منابع و آلودگی محیط‌زیست می‌شوند که این فشارها بر وضعیت محیطزیست تاثیر می‌گذارد. سرانجام این وضعیت نیز باعث بروز آثرات منفی بر سلامت انسان و اکوسیستم می‌گردند. در جهت کاهش این اثرات. پاسخ‌ها (ابزارهای کنترلی) اتخاذ می‌شود که ممکن است بر نیروهای پیشران یا بخش‌های دیگر این زنجیره اثر بگذارد و آن‌ها را کنترل نماید. به‌این ترتیب جایگاه صحیح اتخاذ پاسخ‌های کنترلی مشخص شده و سطح مناسب اعمال نمودن آن‌ها تعیین می‌شود. در مدل‌های ابتدایی نیروی پیشران- فشار - وضعیت - اثر - پاسخ (0۳518) پاسخ‌های اتخاذ شده تنها به نیروهای پیشران باز می‌گشت. اما در مدل‌های جدیدترء پاسخ می‌تواند شامل همه اجزای مدل گردد (شکل ۹-۳) به تبعیت از پاسخ‌های اتخاذ شده. به حلقه‌های ابتدایی زنجیر (نیروی پیشران) وارد شود.» نتایج بهتر و کاراتری خواهد داشت. به عنوان مثال, نیاز به حمل و نقل, نیروی پیشران در ایجاد آلودگی هوا است. -------- صفحهٔ بعد -------- ۴ ۹۴/۱/۰۱ ارزیابی راهبردی محیط زبستی طرح‌های عمرانی اگر پاسخ‌های اتخاذ شده در جهت کاهش این نیاز باشد (به عنوان مثال تعبیه مراکز خرید برای محلات. لزوم ثبت نام دانش آموزان در مدارس نزدیک به محل زندگی و ...) نسبت به پاسخ‌های اتخاذ شده بر روی اثرات منفی ناشی از آلودگی هوا (مانند کنترل بیماری‌های ناشی از آلودگی هوا) موثرتر خواهد بود. نیروی پیشران (1۳۵۲۶ 1۱۳1۷۱۳8) فشار (۳۲۶۶۲۵) فعالیت‌های مخرب منجر به مصرف حد منابع و آلودگی محیط زیست می‌گردد. محخرب می کردد. ٍ پاسخ (ع1۶0۶) ْ تدابیر اتخاذ شده توسط جامعه اثر (11021) وضعیت (ع5121) آلودگی پا کاهش منابع شکل ۹-۳- مدل نیروی محر که - فشار - وضعیت- اثر - پاسخ (10۳5114) ماخذ: (۱999 ,۲:: ۸) با اندکی تغییر منطقه‌ای و غیره, معمول بوده و نشان‌دهنده میزان دستیابی (یا فاصله) هر یک از آن‌ها به اهداف محیط‌زیستی از قبل تدوین شده و همچنین رابطه آن با سیاست‌ها و برنامه‌ها است. از آن‌جا که گزارش تبیین وضعیت محیط‌زیستی, بیانگر تصویری از وضعیت و شرایط محیط‌زیست است. برای شناسایی دلایل و نتایج این وضعیت نیاز به استفاده از مدل‌های علی - معلولی است. پایه و اساس این گونه مدل‌هاء استفاده از شاخص‌ها" و نمایه‌ها یا نماگرها" مختلف در طول دوره‌های زمانی مورد بررسی است. شاخص‌ها همواره به عنوان ابزارهای استخراج اطلاعات در مورد موضوعات مختلف مورد استفاده قرار گرفته‌اند. در مقایسه با شاخص‌های مورد استفاده در علومی چون اقتصاد و علوم اجتماعی. شاخص‌های مربوط به محیطزیست و | - 7 2- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزبابی راهبردی محیطزبست ‎٩۴/۱۰/۰۱‏ ۱.۵ توسعه‌ی پایدارء بسیار جدید محسوب می‌شوند. کنفرانس ریو در مورد محیطزیست و توسعه در سال ۱۹۹۲ و سایر فعالیت‌های مهم صورت‌گرفته توسط سازمان‌ها و موسسات فعال در زمینه محیطزیست منجر به شناخت نیاز به دستیابی به دانش و اطلاعات بیش‌تر در مورد شرایط. روندها و اثرات محیط زیستی گردیده است. معمول‌ترین مفاهیم در مورد شاخص‌ها عبارتند از: داده"ء شاخص, نمایه یا نماگرها و اطلاعات. در ادامه شرح مختصری از هر یک از این مفاهیم ارائه می‌گردد (2002 ,5081108121). داده جزء اصلی و اولیه در کار شاخص‌سازی است و اساس تشکیل شاخص نمایه و اطلاعات به‌حساب می‌آید. اغلب داده‌ها را نمی‌توان به طور مستقیم برای تحلیل تغییرات در شرایط و وضعیت محیطزیست (یا موارد دیگر مانند اقتصاد و..) استفاده نمود. شاخص‌ها که از داده استخراج می‌شوند. معمولا جزء ابزارهای اولیه تحلیل محسوب می‌شوند. شاخص‌ها اغلب ابزار تحلیل بهتری نسبت به داده هستند. چرا که می‌توان از آن‌ها به عنوان اساس ارزیابی در جهت فراهم نمودن اطلاعات درمورد روند تغییرات استفاده نمود. علاوه بر این» به عنوان اساس چنین ارزیابی‌هایی, شاخص‌ها به عنوان ورودی فرآیند تعیین خط مشی, پس از شاخص در این سلسله مراتب. نمایه‌ها (نماگرها) قراردارند که از مجموع چند شاخص تشکیل شده و در سطح ملی و منطقه‌ای یا بخشی به کار برده می‌شوند. در نهایت نیز اطلاعات حاصل استخراج و جمع‌بندی شده و براساس آن ماخذ: (2002 .508651010) شاخص‌های پیشران: این شاخص‌ها مبین نیازهای انسان بوده و عوامل اصلی تاثیر گذار بر محیطزیست را تبیین می‌کنند که از نمونه‌های این دسته از شاخص‌ها می‌توان به سرانه خودروهاء میزان تولیدات صنعتی و تولید ناخالص داخلی, ایجاد سرپناه و سکونتگاه, تامین آب و تولیدات کشاورزی و... اشاره کرد. اطلاع از این شاخص‌ها و شناسایی روند تحولات آن‌ها در چارچوب شاخص‌ها در طراحی اقدامات ضروری برای رویارویی با مشکلات آینده (فشارها) کمک شایانی به اتخاذ تدابیر و تصمیمات مناسب از سوی برنامه‌ریزان و تصمیم‌گیران خواهد کرد و به عنوان مبنای پایداری در سناریوهای توسعه‌ای و برنامه‌ریزی بلندمدت مورد استفاده قرار خواهند گرفت. |- 4 -------- صفحهٔ بعد -------- ۶ ۹/۰۱ ارز یابی راهبردی محیطز یستی طرح‌های عمرانی از مهم‌ترین شاخص‌های این گروه می‌توان موارد زیر را برشمرد: - جمعیت (تعداد. ساختار سنی. سطح سواد. ثبات سیاسی) - حمل و نقل (حمل و نقل افراد. کالاهاء ساخت خطوط حمل و نقل. حمل و نقل آبیء هوایی) - مصرف آنرژی (مصرف انرژی به ازای هر فعالیت اقتصادی, مصرف انواع سوخت. فناوری تولید و مصرف) - نیروگاه‌ها (نوع نیرو گاه‌هاء عمر نیروگاه. نوع مصرف سوخت) - صنعت (نوع کارخانجات. عمر کارخانجات. نوع مصرف منابع) - پالایشگاه‌ها و معادن (نوع معادن و پالایشگاه‌هاء عمر پالایشگاه و معادن) - کشاورزی (تعداد دام نوع محصولات کشاورزی, مصرف کودهای شیمیایی و سموم کشاورزی) < محل دفن (نوع و عمر محل دفن) - کاربری اراضی شاخص‌های فشار: عوامل پیشران ناشی از فعالیت‌های انسانی مانند حمل و نقل با تولید محصولات زراعی باعث تامین نیازهای انسان می‌شود. فعالیت‌هایی مانند تولید و فرآیندهای مصرف باعث فشار بر محیطزیست می‌شوند. این فشارها را می‌توان به سه دسته شامل ۱) مصرف بیش‌تر منابع محیط‌زیستی ۲) تغییر در کاربری اراضی۳) انشتار مواد و ضایعات (مانند مواد شیمیایی, پسماندهای جامد و مایع. آلودگی‌های صدا و نور) به هواء آب و خاک تقسیم‌بندی می‌شوند. از مهم‌ترین شاخص‌های فشار می‌توان موارد زیر را برشمرد: - مصرف منابع - انتشار مستقیم ضایعات به هوا آب و خاک - انتشار غیرمستقیم ضایعات به هوا آب و خاک - تولید پسماندها - تولید صدا - ارتعاش - خطرات (ریسک) شاخص‌های وضعیت: در اثر فشارهای وارد شده به محیط‌زیست. وضعیت محیط‌زیست بخش‌های مختلف (آب. هواء خاک) تحت تاثیر قرار می‌گیرد. این شاخص‌ها وضعیت فعلی محیط زیست را تبیین می‌کنند. به عنوان مثال. شاخص‌هایی مانند غلظت ذرات معلق در هوای شهرهاء غلظت نیترات در آب‌های زیر زمینی و میانگین دمای کره زمین» نمونه‌هائی از شاخص‌های وضعیت به شمار می‌روند. اگر چه این شاخص‌ها در ارزیابی‌های ابتدایی وضعیت محیط‌زیست بسیار مفید هستند. اما در طراحی اقدامات سیاستی برای پاسخ‌هاء کاربرد این شاخص‌ها امکان پذیر نبوده و شاخص‌های دیگری مورد -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزیابی راهبردی محیطزیست ‎٩۴/۱۰/۰۱‏ ۷ از مهم‌ترین این شاخص‌ها می‌توان موارد زیر را برشمرد: - کیفیت آب (رودخانه‌هاء دریاچه‌هاء دریاهاء نواحی ساحلی. آب‌های زیر زمینی) - اکوسیستم‌ها (تنوع زیستی, پوشش گیاهی, جانداران ذره بینی خاک و آب) - کیفیت خاک (ملی. محلی, مناطق طبیعی, اراضی کشاورزی) - انسان (بهداشت و سلامت) - استفاده از خاک می‌آید را تبیین می‌کنند. از نمونه‌های این شاخص‌ها می‌توان به درصد کودکان دارای مشکلات تنفسی در اثر استنشاق ذرات معلق در هوای شهرهاء میزان سکته‌های قَلبی و مغزی ناشی از افزایش آلودگی هوای شهرها و... اشاره کرد. با استفاده از این شاخص‌ها در الگوی 1۳51۲ شناخت مناسب تری از زنجیره علت و معلولی صورت گرفته و تصمیم‌گیری درمورد اقدامات ضروری برای اجتناب از بروز اثرات محیط‌زیستی ناشی از فعالیت‌های انسانی در آینده تسهیل می‌شود. مساحت کشورء میزان کاربرد انرژی‌های نو از کل مصرف انرژی, قیمت گذاری سوخت خودروها برای استفاده بهینه و کاهش آلاینده‌ها و... اشاره کرد. به طور کلی شاخص‌های پاسخ. اقدامات و راهکارهایی را نشان می‌دهند که باعث می‌شوند درحقیقت دراین مدل, عامل اولیه در فشار بر محیط‌زیست در قالب شاخص‌های پیشران شناسایی و مورد ارزیابی قرار در شکل (۱۱-۳) روابط علت و معلول مدل [[۳5] را در یک نظام برنامه‌ریزی نشان می‌دهد. در این مدل, جایگاه هر -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۱۰/۰۱ ۸‏ ارز بابی راهبردی محیط ز بسنی طرح‌های عمرانی شکل ۱۱-۳- جایگاه و روابط موجود بین شاخص‌های مدل ۳5114 و نظام برنامه‌ریزی 0 م۶ 000۳۵0۹1۷6 3 ۵0 مایا 2004 جمطهایوک 27-0 عطا اه مکی م۲ (0004) ۲۵۳ ک اک روگ ۳ 200۳0۵ ۵۵1۵ ۲۱۷۵۲ هک ما۸ رز عع نان ماه مه ما وهی اه ان ناما عطا ام اه که که 4 ۳۵۱۳۵ ۲1۵۵00۵۲۵۲۹ چارچوب مدل 5[[6](] برای توصیف روابط بین منشاء بروز معضلات محیط‌زیستی و درک روابط بین اجزای مختلف تابعی از کارآیی اکولوژیکی تکنولوژی! و سیستم مورد استفاده است. به عبارت دیگرء اگر کارآیی اکولوژیکی بهبود پیدا کند. میزان فشار (۲]) به موازات افزایش نیروهای پیشران ((]) کاهش پیدا می‌کند. همچنین رابطه بین پیامدها (ا) بر انسان یا زیست‌بوم‌ها و شاخص وضعیت (5) به ظرفیت برد" و آستانه این سیستم‌ها بستگی دارد. نوع واکنش (14) جامعه نیز به این پیامدها ([) به چگونگی درک و آرزیابی پیامدها بستگی دارد. به این ترتیب نتایج واکنش‌های جامعه (٩ا)‏ بر نیروهای پیشران (17) به اثربخشی " واکنش‌ها و سیاست‌های جامعه بستگی دارد. ]1000 ۵ ان ۳۵۲۱۱ -ا ۲۳20۷ ۲۵۳۲۲۱۱۵ -2 35 -------- صفحهٔ بعد -------- و ۵ ۵ صل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزبابی راهبردی محیطزیست ‎٩۴/۱۰/۰۱‏ ۹ ت۳۳ به طور خلاصه در بخش شناخت وضعیت موجود می‌توان از الگوی ارائه شده در پیرابند (۱-۳) پیروی کرد. البته طالعه و بررسی هر یک از پارامترها و مولفه‌های ارائه شده بسته به نوع و ماهیت سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح, ویژگی‌های حیط زیست. در دسترس بودن اطلاعات. نیروی آنسانی» منابع مالیء زمان و... می‌تواند بیش‌تر یا کم‌تر باشد. پیرابند ۱-۳- پارامترها و مولفه‌های مورد بررسی در تبیین گزارش وضعیت موجود (5011) برای تهیه گزارش ارزیابی راهبردی محیط زیست ۱ عوامل فشار بر محیط‌زیست ۱-۱- مقدمه ۲-۱- الگوهای مصرف ۳-۱- تولید و مصرف انرزی ۳-۱- تحولات جمعیتی ۶-۱- تحولات صنعتی ۷-۱ تحولات کشاورزی ۸-۱- مدیریت و تولید پسماند ۲ فعالیت‌های بخشی ۱-۲- مقدمه ۳-۲ کشاورزی ۳-۲- شیلات ۴-۲- جنگل‌داری ۵-۲- صنعت ۷-۲- معدن ۸-۲ تفرج و گردشگری ۹-۲ حمل و نقل ۱-۳- مقدمه ۲-۳- هوا ۳-۳- آب‌های داخلی ۴-۳- آب‌های ساحلی و دریایی ۵-۳- کاربری اراضی و منابع مرتبط با زمین ۶-۳ - خاک ۸-۳- بهداشت و سلامت ۹-۳- سکونتگاههای انسانی ۱۹۳ میراث طبیعی و فرهنگی ۱۱-۳- جنگل‌ها و مراتع ۱۲-۳- آبزیان ۴- واکنش‌ها و سیاست‌ها برای پاسخ به فشارهای وارده بر محیط‌زیست ۱-۴- مقدمه ۲-۴ جایگاه ارزیابی راهبردی محیطزیست در نظام برنامه‌ریزی ۳-۴ نگرش‌هاء رویکردها و ارزشهای محیط زیست ۴-۴- اصلاحات اداری و ساختاری ۵-۴- قوانین و مقررات ۶-۴- استفاده از ابزارهای و سازوکارهای اقتصادی ۷-۴- نوآوری‌های تکنولوژیکی -------- صفحهٔ بعد -------- برد ‎٩۴/۱۰/۰۱‏ ارزیابی راهبردی محیط زیستی طرح‌های عمرانی ۲-۴-۳ شناسایی اثرات طرح‌هاست. این اطلاعات پایه. شناسایی تمامی اثرات محیط‌زیستی را در مراحل اجرا و پس از اجرا امکان‌پذیر می‌سازد. لذا لازم است تا گروه مطالعاتی به صورتی دقیق و نظام‌مند اطلاعات مورد نیاز برای شناسایی تمامی گزینه‌ها و فعالیت‌ها محیط‌زیست که در گزارش وصعیت محیط زیست. اطلاعات آن‌ها ارائه شده‌اند ر مشخص نمایند (منوری. ۳۸۷ در شکل (۱۳۲-۳) اثرات محیط زیستی فعالیت‌های توسعه صنعتی بر محیط‌زیست به صورت تصویری نشان داده شده اثرات زیست‌محیطی و و 8 : - ْ شکل ۱۲-۳- اثرات محیط زیستی و اقتصادی -اجتماعی سیاست توسعه صنعتر مطالعات ارزیابی راهبردی محیط زیستی بر چارچوب تعیین اثرات و پیامدها استوار است. اثرات و پیامدهای محیط‌زیستی» تغییراتی است که در اثر گزینه‌ها و فعالیت‌های مختلف سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها در محیط‌های فیزیکی, بیولوژیک و اقتصادی-اجتماعی و فرهنگی پدید می‌آیند. این اثرات از نظر ابعاد زمانی قابل بررسی است. همچنین در این بخش, اطلاعات خام لازم جهت تجزیه و تحلیل مهیا شده و زمینه برای ارائه برنامه‌های تقلیل اثرات نامطلوب فراهم می‌شود. پیامدها و اثرات ناشی از فعالیت‌های توسعه‌ای, سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها در مقاطع زمانی مختلف به لحاظ شدت. اهمیت و دامنه, تفاوت‌های زیادی با یکدیگر دارند. به همین دلیل برای ارزیابی و پیش‌بینی آثار و پیامدها در این مرحله. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزبابی راهبردی محیطزیست ۹۴/۱۰/۰۱ )۱ اثرات را پیش‌بینی کرد. در شکل (۱۳-۳)» چارچوب کلی اثرات اقتصادی, اجتماعی و محیط‌زیستی سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها را نشان می‌دهد. - بازار ی - بهداشت - فناوری - جمعیت - مدیریت منابع - کار - ساختار صنعت - تفرج ۱ - توسعه منطقه‌ای - مصرف اثرات اثرات مدا ی اثرات ز یست‌محیطی - زیست‌بوم‌ها - زیستگاه‌ها - منابع - هوا - آب - خاک شکل ۱۳-۳- چارچوب کلی اثرات اقتصادی. اجتماعی و محیط زیستی سیاست‌ها. برنامه‌ها و طرح‌ها 10۷۵/00۵۱ 0زک۸ ,(2003) کعمزاعلوسس6) ام ککککه [۵۵۵ ۳۵۷۱۳۵۵ میوگ در این مرحله باید به این پرسش پاسخ داد که در نتیجه اجرای سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها چه اتفاقاتی رخ خواهد فقدان شناخت دقیق و عدم احاطه کامل بر پیامدهای حاصل از توسعه‌های گوناگون این گام را پیجیده‌تر می‌سازد. در -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ ۹۳/۱/۰۱ ارز یابی راهبردی محیطز یستی طرح‌های عمرانی گوناگون درمورد اجرا یا عدم اجرای سیاست‌ها و ارائه طرح‌های بهسازی برای کاهش خسارات وارده بر محیطزیست بر مبنای اطلاعات و تحلیل‌های این بخش از گزارش صورت می‌گیرد. در این بخش از گزارش, پیامدهای فراوانی قابل تشخیص است. لیکن تشخیص این که کدام‌یک از اثرات بیش‌تر محیط زیست و مردم را تحت تاثیر قرار می‌دهند نیاز به خلاقیت و توان کارشناسی زیادی دارد. به همین دلیل, انتخاب پیامدها و اثرات مهم در قالب تعیین محدوده کار بسیار مهمی است. همان‌گونه که عنوان شد این مساله می‌تواند باعث کاهش هزینه‌هاء کاهش زمان تهیه گزارش و جلوگیری از اتلاف نیروی انسانی گردد (منوری, ۱۳۸۷). وسعت و گستردگی دگرگونی‌های وارده بر محیطزیست در نتیجه اجرای سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها در این مرحله مشخص خواهد شد و اثرات اولیه و ثانویه. مستقیم و غیرمستقیم. کوتاه مدت و بلند مدت. اجتناب ناپذیر و برگشت پذیر در این مرحله شناسایی می‌شوند. به عبارت دیگر در این مرحله طبیعت و ماهیت پیامد در قالبی کمی و کیفی بررسی شده و از تکنیک‌های‌های متعارف برای این منظور استفاده می‌شود. استفاده از مدل‌های ریاضی و یا ساخت مدل‌های کوچک در مراحل مختلف اجرای طرح می‌تواند در تبیین شفاف تر پیامدها بر محیطزیست مثمر ثمر باشد. در تفسیر و آرزش دهی پیامدها تفکیک دو جنبه اهمیت. که مربوط به پیامد و دیگری اهمیت پیامد در مقایسه با سایر پیامدهاء حائز اهمیت هستند. لازم به توضیح است که تمامی پیامدها برای تصمیم گیران» متخصصین و مردم از وزن مساوی برخوردار نیستند و به همین دلیل لازم است تا این دو جنبه کاملا از یکدیگر تفکیک گردند. در ارزشیابی برای شناسایی اثرات در واقع به داوری درباره برجستگی و بزرگی تغییرات و به عبارتی قابل ملاحظه بودن آن پرداخته می‌شود. این داوری‌ها می‌تواند مبتنی بر مفروضات زیر باشد: - مقایسه با قوانین» مقررات و استانداردهای مصوب - مشاوره با تصمیم گیران و متخصصین - قابلیت پذیرش برای عموم مردم تجارب به‌دست آمده از ارزیابی محیط‌زیستی در بسیاری از کشورهای پیشرو در این زمینه, حاکی از این است که شناسایی آثرات باید به صورتی نظام‌مند و با بهره گیری از کارشناسان و متخصصین خبره و در مقاطع زمانی مختلف انجام شود. زیرا هر کدام از این مراحل بسته به ماهیت فعالیت‌هاء اثراتی متفاوتی را بر محیطزیست وارد می‌کنند که باید به‌صورت مجزا شناسایی و ارزشیابی شوند تا امکان مقایسه در مراحل مختلف میسر گردد. از طرف دیگرء اجرای بسیاری از توسعه‌های زیربنایی مانند برنامه کنترل آب‌های سطحی یا توسعه صنایع انرژی بر در سواحل جنوب کشور که مستلزم احداث خطوط انتقال انرژی است قطعاء استقرار و توسعه فعالیت‌های پایین دستی را به همراه خواهدداشت. به همین دلیل لازم است تا اثرات بلندمدت و ثانویه نیز شناسایی شوند تا براساس آن‌ها بتوان راهکارهای مناسب برای کاهش پیامدهای سوء در بلند مدت نیز تصمیم‌گیری نمود. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزیابی راهبردی محیطزیست ۹۴/۱۰/۰۱ ۳ بر این اساس برای شناسایی اثرات محیطزیستی لازم است تا اثرات به صورت تکفیک شده و با توجه به مولفه‌های زیر - تفکیک ریز فعالیت‌ها در مراحل اجرای سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح و پس از اجرا - تفکیک مولفه‌های محیط‌زیستی متاثر از سیاست‌ها.ء برنامه‌ها و طرح‌ها در مقاطع مختلف لازم به توضیح است. روش‌های کاهش اثرات محیط‌زیستی و همچنین مدیریت پایش نیز برای مقاطع جرا و پس از اجرا باید به صورت جداگانه ارائه شود. پس از شناسایی ریز فعالیت‌ها و گزینه‌های مختلف سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها و مولفه‌های محیط زیستی و اجتماعی - اقتصادی متاثر از اجرای این سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌هاء سنجش و ارزیابی کمی و به دنبال شناسایی چنین اثراتی لازم است. نوع آن‌ها نیز تعیین گردد. تاثیر فعالیت‌های هر سیاست. برنامه و طرح, بسته به ماهیت و شرایط محیط‌زیستی ممکن است. مثبت یا منفی باشد. منظور از اثرات مثبت. اثراتی هستند که نتایج مفید برای محیطزیست یا محیط اقتصادی به همراه دارند. درحالی که اثرات منفی. پیامدهای سوء و زیانبار بر محیطزیست طبیعی و محیط اقتصادی اجتماعی به بار می‌آورند. این اثرات به شرح زیر طبقه‌بندی شده و باید به تفکیک. - اثرات مستقیم: کلیه اثراتی هستند که توسط یک فعالیت خاص, در زمان و مکان اجرای سیاست‌ها حادث می‌شوند. به عنوان مثال, تغییر کیفیت آب در نتیجه تخلیه پساب‌ها بر محیط‌های آبیء اثرات مستقیم هستند. - اثرات غیرمستقیم: به اثراتی اطلاق می‌شود که توسط یک فعالیت خاص با تاخیر زمانی و در مکانی فراتر از اجرای سیاست‌ها یا برنامه‌ها (مانند حذف یارانه سوخت و روی آوردن روستاییان به جنگل‌ها برای تامین سوخت) حادث می‌شوند. به این اثرات. آثرات ثانویه نیز گفته می‌شود. از نمونه‌های بارز این گونه اثرات می‌توان به سیاست کنترل آب‌های مرزی در غرب کشور در رودخانه‌های منتهی به خلیج فارس اشاره کرد. که در نتیجه آن آب ورودی به دریا کاهش یافته و در نتیجه تکثیر ماهیان مشکل مواجه شود. - اثرات تجمعی: به اثراتی گفته می‌شود که بر اثر اضافه شدن اثرات ناشی از یک فعالیت‌های سیاست‌ها برنامه‌ها و طرح‌های مختلف به اثرات دیگر فعالیت‌های انجام شده در زمان انجام فعالیت در گذشته و یا در آینده» حادث می‌شود. اثرات تجمعی ممکن است حاصل آاثرات کم و تدریجی در مدت زمان نسبتا طولانی باشند که تجمع آن‌ها قابل توجه تشخیص داده می‌شود. در این خصوص می‌توان به برنامه‌های توسعه و کنترل آب‌های حوره آبخیز ارومیه و برنامه توسعه کشاورزی در آن اشاره کرد که اثرات تجمعی آن خشک شدن این - اثرات اجتناب ناپذیر: آثراتی است که بر اثر فعالیت‌های مختلف در یکی از مولفه‌های محیط‌زیستی با اقتصادی- اجتماعی به‌وجود آمده و توسط روش‌های کاهش اثرات پا اجرای طرح‌های بهسازی نمی‌توان از -------- صفحهٔ بعد -------- ۴ ۹۳/۱/۱ ارزیابی راهبردی محیط زیستی طرح‌های عمرانی آن‌ها اجتناب کرد. این گونه اثرات باید به‌صورت نظام‌مند شناسایی و تجزیه و تحلیل شوند. زیرا این اثرات به عنوان یکی از عوامل اصلی تصمیم‌گیری محسوب می‌شوند. - اثرات برگشت‌ناپذ بر و جبران‌ناپذ بر: به آندسته از اثرات گفته می‌شود که در نتیجه فعالیت‌های مختلف سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌هاء محیط‌های اقتصادی - اجتماعی و محیطزیست را دگرگون می‌کنند. به طوریکه جابجایی ساکنین محل اجرای پروژه می‌شود که در نتیجه آن امکان برگشت آن به حالت اولیه میسر نیست. - ماهیت اثر: با توجه به مطلوبیت و یا نامطلوب بودن» به‌صورت مثبت و منفی مشخص می‌گردد. در موافعی که وضعیت اثر معلوم نباشد. اثرات به‌صورت نامشخص تعریف می‌شوند. - قطعیت اثر: نشان‌دهنده میزان اطمینان از وقوع اثر است که در دوحالت آنرات قطعی (اثراتی که حتما روی شدت این اثرات به پنج طبقه بسیار کم کم متوسط زیاد و خیلی زیاد طبقه‌بندی می‌شوند. - دامنه اثر: نمایانگر محدوده اثرات ناشی از اجرای سیاست‌ها.ء برنامه‌ها و طرح‌ها است که در سه دامنه بلافصل, - نداوم اثر: به اثرات و پیامدهای ناشی از فعالیت‌های و گزینه‌هاء سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها می‌باشند. ممکن است به‌صورت مقطعی یا دائمی باشند. اثرات مقطعی در مدت زمان کوتاهی روی می‌دهند. درحالی که انرات دائمی به‌صورت مستمر در محیط زیست وجود دارند. - زمان وقوع: مقطع وقوع اثر را نمایان می‌سازد که ممکن است به سه صورت فوری, کوتاه مدت و بلند مدت - اثرات راهبردی: به اثراتی اتلاق می‌شود که اثرات مهم بر محیط زیست ایجاد می‌نمایند و ساختار منطقه را دگرگون می‌نمایند. به‌طور خلاصه. برای شناسایی آثرات محیط‌زیستی, توجه به موارد زیر ضروری به نظر می‌رسد: - نگرش وسیع در شناسایی اثرات محیط‌زیستی ارائه روش شناسی مناسب برای شناسایی - تفکیک زمانی و قوع اثرات - استفاده از داده‌های جمع‌آوری شده در شناسایی اثرات - تفکیک محل و نوع اثرات و تعیین حدود آن‌ها در مقیاس محلی, منطقه‌ای و ملی - ارائه توضیحات کافی در خصوص ضوابط و مقررات -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ار زبابی راهبردی محیط زبست ‎٩۴/۱۰/۰۱‏ ۵ - ارائه حدود اعتماد در شناساسی اترات برای تعیین هر کدام از اثرات می‌توان از ماتریس استفاده کرد. به گونه‌ای که پس از شناسایی گزینه‌ها و سیاست‌ها و پارامترها و شاخص‌های محیط زیستی. هر یک آثرات یاد شده را به تفکیک نوع اترات شناسایی کرد. در جدول ‎)٩-۳( ماتریس شناسایی اثرات تجمعی ناشی از گزینه‌ها/ سیاست‌ها ارائه شده است. جدول ۹-۳- ماتریس شناسابی اثرات تجمعی سیاست‌ها و گزینه‌ها اثرات بالقوه تجمعی اقتصادی- اجتماعی ۱ ۸ ۱ ِ* ام 0 ف ۹ -اثر مب سا اثر منمی ‌- بدون اثر ؟-ابهام در اثر ۷( ۳۵011۷۵2 5001120 لاس۵ ,(2006) انگ۴ آم10۵ ام که ککش [۱۵ ۳۱۳۵۵۵ عزعها هگ میوگ همان گونه که ملاحظه می‌شود هر کدام از گزینه‌هاء سیاست‌ها/ برنامه‌ها دارای اثرات مثبت. منفی یا بدون اثر بر سادگی می‌توان اثرات گزینه‌های مختلف را شناسایی کرد. ۳-۴-۳- پیش‌بینی اثرات پس از این که اثرات شناسایی شدند. لازم است تا اثرات فعالیت‌ها و گزینه‌های مختلف سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها بر پارامترها و شاخص‌های محیط زیست پیش‌بینی شوند. گزینه‌ها و فعالیت‌های هریک از سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها جدید. احداث تاسیسات دفع پسماندها) تغییر در شیوه‌های حمل و نقل (مانند افزایش شیوه‌های خاصی از حمل کالا)» تغییر در رفتار جامعه یا افراد (مانند افزایش استفاده از حمل و نقل عمومی)» تغییر در فعالیت‌ها و اقدامات دولت (مانند -------- صفحهٔ بعد -------- ۶ ۹۳/۱/۰۱ ارز یابی راهبردی محیطز یستی طرح‌های عمرانی کمک‌های یارانه‌ای برای بهبود حمل و نقل عمومی. افزایش مالیات بر سوخت) باشند که هر یک از این گزینه‌ها و به محض این که گزینه‌ها و اثرات آن‌ها بر محیط‌زیست شناسایی شدند. در این صورت امکان پیش‌بینی اثرات امکان پذیر می‌شود. پیش‌بینی اثرات ممکن است به صورت کمی یا کیفی انجام شود. در این مرحله تا حد امکان باید اطلاعات مناسب و کافی گردآوری شوند تا بر مبنای آن‌ها بتوان اثرات بر محیط‌زیست طبیعی و اقتصادی- اجتماعی را ارزیابی کرد. در مرحله پیش‌بینی باید به موارد زیر توجه شود (52011 و همکاران. ۲۰۰۲): ۱- ماهیت تغییر (برای مثال کاهش در کیفیت محیطزیست. کاهش و تخریب منابع اکولوژیکی, اثرات بر منابع خاک) ۲- شدت تغییر (باید تا حد ممکن توصیف شوند) ۳- موقعیت جغرافیایی اثرات یا شدت. فراوانی و دوره اثرات ۴ دائمی یا موقتی بودن اثرات ۵- احتمال وقوع اثرات در آینده (این مساله بسیار حائز اهمیت است. زیرا اثرات اجرای سیاست‌هاء برنامه‌ها معمولا دارای عدم قطعیت‌های زیادی هستند) حد تفصیل پیش‌بینی اثرات. به ماهیت گزینه‌ها و فعالیت‌های سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها بستگی دارد. به عنوان مثال, یک برنامه جامع مدیریت پسماندها (بازیافت. زباله‌سوزی. دفن بهداشتی و ..) را می‌توان به صورت تفصیلی شناسایی و اثرات آن‌ها را بر زمین» آب و کیفیت آب شناسایی کرد. بر عکس, اثرات و پیامدهای اعطای یارانه برای تولید نرژی‌های تجدیدپذیر, ممکن است بر حسب ترکیب سوخت مصرفی کشور و میزان کل انتشار ,۲0 قابل پیش‌بینی باشد. اما میزان انتشار آن بر حسب نوع و مکانی که گزینه‌ها یا پروژه‌های تولید انرژی‌های تجدیدپذیر اجرا می‌شوند. قابل پیش‌بینی نباشد. به همین علت ممکن است اثرات محلی این دسته از فعالیت‌ها بر چشم‌اندازها و جوامع محلی شناخته شده نباشد و با عدم قطعیت‌های زیادی همراه باشد. در برخی موارد. امکان پیش‌بینی‌های کمی اثرات وجود دارد (به عنوان مثال, تغییر در مقدار انتشار «:) تخریب زیستگاه‌ها)» اما در برخی موارد فقط احتمال پیش‌بینی روند تغییرات (مانند افزایش یا کاهش انتشار) میسر است. اما احتمال کمی کردن آن‌ها وجود ندارد. با این وجود شناسایی و پیش‌بینی هر دو نوع از اثرات بسیار ضروری است که این موضوع به ماهیت سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها بستگی دارد. روش‌های مذاکره و گفتگو با کارشناسان و متخصصان, متغیر باشد. به مانند ارزیابی اثرات محیط‌زیستی پروژه‌ها (1۸تا) در پیش‌بینی اثرات سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها باید همه اثرات (مستقیم» غیرمستقیم» اولیه, ثانویه, کوتاه‌مدت و بلندمدت. دائمی و موقت. تجمعی و ...) شناسایی و پیش‌بینی شوند. البته پیش‌بینی اثرات تجمعی در گزارش ارزیابی راهبردی محیطزیست از اهمیت به سزایی برخوردار است. زیرا همان‌گونه که عنوان شد هر کدام از سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌هاء فعالیت‌های توسعه خاص خود را دارند که به موازات یکدیگر اجرا -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارز می‌شوند که محموع اثرات آن‌هاء باعث ایجاد اثرا محیط زیست این است که تغییرات آینده در م< حاصل می‌شوند را پیش‌بینی می‌نماید. صورت جدول که در برخی از موارد جدول ماتری ارائه کرد. در جدول (۱۰-۳) مثالی از ماتریس ب جدول ۱-۳- از پیش اثر قابل اغماض یا بدون اثر محیطزیست ۹۴/۱۰/۰۱ ۷ ی‌شوند. یکی از مهم‌ترین مزیت‌های انجام ارزیابی راهبردی میده می‌شود. ارائه کرد. انجام این کار برای مقایسه اثرات ) استفاده از سیستم‌های طبقه‌بندی (مانند زیاد. متوسط. کم) ت گزینه‌های آمایش منطقه عسلویه ارائه شده است. یط‌زیستی گزینه‌های آمایش منطقه عسلوبه ۱- 11026 -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۱۰/۰۱ ۸‏ ارزیابی راهبردی محیط زبستی طرح‌های عمرانی البته تعداد گزینه‌ها و فعالیت‌های سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌های مختلف و همچنین شمار پارامترها و مولفه‌های محیط زیست و اقتصادی و اجتماعی می‌تواند بسیار متغیر باشد. به همین علت باید همه گزینه‌ها و فعالیت‌های ذیل هر کدام از سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها شناسایی شده و مولفه‌های مختلف محیط‌زیستی که تحت تاثیر این گزینه‌ها و فعالیت‌ها قرار می‌گیرند. شناسایی و پیش‌بینی شوند. پیش‌بینی اثرات باید با جزئیات مناسب و منطقی ارائه شود. در این صورت تصمیم‌گیران و برنامه‌ریزان می‌توانند درک کنند که اجرای سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها بر محیطزیست چه تاثیراتی دارد تا بر مبنای آن‌ها بتوان نسبت به کاهش اثرات اقدام کرد. به طور خلاصه برای پیش‌بینی اثرات بر پارامترهای و مولفه‌های محیط‌زیستی و اقتصادی - اجتماعی باید به صورت زیر اقدام کرد: ۱-۳-۴-۳ منابع فیزیکی الف - اثرات گزینه‌ها بر اقلیم و کیفیت هوا ممکن است مثبت باشند (نظیر تاثیر توسعه شبکه آبیاری و زهکشی و ایجاد سد در یک منطقه بر اقلیم خرد منطقه). لیکن. در اکثر موارد این اثرات منفی بوده و اثرات سویی را بر محل بارگذاری و محیط پیرامون به‌وجود می‌آورد (نظیر انتشار انواع آلاینده‌های حاصل از فعالیت‌های توسعه صنعتی در یک منطقه). انتشار انواع آلاینده‌های هوا در محیطزیست می‌تواند کلیه جانداران زنده, ابنیه و سایر مستحدثات را تحت تاثیر قرارداده و موجب بروز خسارات و بیماری در آن‌ها گردد. اثرات انتشار آلاینده‌های هوا را می‌توان از لحاظ بهداشتی, اقتصادی, اجتماعی و تاثیرات آن بر پوشش گیاهی طبقه‌بندی کرد. به همین دلیل لازم است تا این اثرات گزینه‌ها و فعالیت‌های مختلف سیاست‌ها شناسایی شده و پیش‌بینی شوند و در این بخش از گزارش تشریح شوند تا امکان ارزیابی آن‌ها در مراحل بعد فراهم گردد. فعالیت‌های مختلف باعث ایجاد گرد و غبار و پراکنش ذرات معلق در هوا می‌شود که دلیل آن جابجایی خاک و خارج نمودن محیط بارگذاری از حالت طبیعی است. این فعالیت‌ها در مراحل مختلف انجام می‌شود و می‌تواند ضامل خاکبرداری, خاکریزی, تسطیح., جاده‌های دسترسی و سایر فعالیت‌ها هستند. ب - اثرات گزینه‌ها بر منابع آب اقداماتی فیزیکی نظیر تغییر مسیر جریان آب رودخانه یا تخلیه پساب‌ها باعث برهم خوردن تعادل اکولوژیکی منابع آب می‌شوند. همچنین با اجرای فعالیت‌های مختلف در اراضی بالادست منابع تالاب‌ها یا رودخانه‌ها و میزان رسوبگیری آن‌ها افزایش یافته که این پدیده باعث تغییر جریان‌های آبی شده و عمق آب کاهش می‌یابد. با تخلیه پساب‌ها به آب نیز بررسی اثرات سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح در مراحل مختلف پیش از اجراء اجرا و پس از اجرا متفاوت است. لذا لازم است که این اثرات در این مراحل مختلف به صورت مجزا بررسی و اثرات آن‌ها پیش‌بینی شوند. به عنوان مثال در مرحله -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزبابی راهبردی محیطزبست ۹۴/۱۰/۰۱ اخ1 خاکبرداری و خاکریزی در حاشیه منابع آب میزان فرسایش و شسته شدن خاک‌ها افزایش می‌یابد که در نتیجه آن ذرات جامد معلق رودخانه در طی دوره زمانی مربوط به احداث. افزایش یافته و به تبع آن آبزیان جانوری و گیاهان آبزی بشدت تحت تاثیر قرار می‌گیرند. ضمنا این عوامل بر کاربری‌های آب در پایین دست تاثیر گذاشته و شرایط را برای ساکنین پایین دست دشوار می‌نماید. به این ترتیب کاهش جریان آب از یک سو و افت کیفیت آن به دلیل انتشار آلاینده‌ها در مرحله بهره‌برداری می‌تواند منابع آب را تهدید نماید. همچنین هم‌زمان با این فعالیت‌هاء برنامه توسعه اراضی کشاورزی در مناطق شیب دار می‌تواند به اثرات و پیامدهای محیط‌زیستی مشابهی منتهی شود که این اثرات باید شناسایی و اثرات آن‌ها بر محیط زیست پیش‌بینی شود. به این ترتیب با توجه به این که فعالیت‌ها و گزینه‌های مختلف سیاست‌ها در مراحل مختلف تغییرات کمی و کیفی بر منابع آب ایجاد می‌کنند. لذا باید این اثرات در رابطه با گزینه‌های مختلف در مراحل مختلف شناسایی و اثرات آن‌ها بر محیطزیست پیش‌بینی شوند. ج - اثرات فعالیت‌های و گزینه‌ها بر خاک بسیاری از گزینه‌ها و فعالیت‌های سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌هاء مستلزم تسطیح اراضی, برداشت خاک و عملیات ساختمانی در مرحله ساختمانی و انتشار آلاینده‌ها و تخلیه ضایعات جامد و مایع سبب کاهش کیفیت و تخریب خاک ارزشمند می‌شوند. به همین دلیل دو نوع اثر برای اثرات احتمالی فعالیت‌ها و گزینه‌ها در مراحل مختلف بر خاک قابل تفکیک است که شامل خسارات فیزیکی و خسارات شیمیایی ناشی از فعالیت‌ها است. مهم‌ترین فعالیت‌های مخرب بر خاک در مراحل مختلف شامل عملیات خاکبرداری, حفاری, انفجارء برداشت منابع قرضه و تسطیح اراضی, فشرده شدن خاک توسط ماشینهای سنگین. انتشار روغن و مواد سوختی ماشین آلات. فاضلاب‌ها و زباله‌های انسانی است. در مراحل بعدی نیز آلودگی‌های مستقیم ناشی از انتشار مواد گازهای خروجی و پساب‌هاء زهاب یا دیگر آلاینده‌هاء تخلیه زباله‌ها و سایر مواد است که باعث آلودگی خاک شده و ساختار شیمیایی خاک و در نهایت پوشش گیاهی مستقر در آن را مختل می‌نمایند. به این ترتیب کلیه عوامل تخریب کننده خاک در مراحل مختلف برای هر یک از گزینه‌ها می‌بایست شناسایی و مقدار و فرآیند اثرگذاری آن‌ها بر تخریب خاک می‌بایست تشریح شوند. د- اثرات فعالیت‌های گزینه‌ها در ایجاد آلودگی‌های صوتی و ارتعاش این اثرات بسته به ماهیت فعالیت‌ها متفاوت است. آلودگی صوتی در مراحل مختلف برای فعالیت‌های توسعه‌ای (مانند توسعه بزرگراه‌ها) به دلیل فعالیت ماشین آلات ساختمانی شامل بولدوزرء گریدرء انفجارء حمل و نقل مصالح توسط ماشین‌های سنگین و سایر فعالیت‌ها صورت می‌گیرد که لازم است شناسایی و اندازه‌گیری شوند و با استانداردهای -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ ۹۳/۱ ارزیابی راهبردی محیط زبستی طرح‌های عمرانی در مرحله بهره‌برداری نیرز می‌بایست محل‌های تولید صداً 5 ارتعاش شناسایی شده 9 با استانداردها مقایسه شوند تا در صورتی که این مقادیر بیش از استاندارهای موجود برآورد شد. تمهیدات مناسب در اقدامات کاهشی برای آن‌ها در نظر گرفته شود. کاهش آلودگی صدا به ویژه درمورد سیاست‌های توسعه حمل و نقل که در نزدیکی سکونتگاه‌های جمعیتی ۲-۳-۴-۳ اثرات بر محیط بیولوژیک (منابع زیستی) اثرات فعالیت‌های توسعه بر محیط بیولوژیک (منابع زیستی) می‌بایست به صورت جداگانه بر روی جوامع گیاهی و جانوران در منطقه بارگذاری و پیرامون آن به تفکیک مراحل مختلف بررسی قرار گیرد. اثرات مستقیم بر پوشش گیاهی ناشی از برداشت خاک یک محل در مراحل ساختمانی, احداث یک جاده جدید. تسطیح اراضی, خاکبرداری و خاکریزی, انفجار و سایر فعالیت‌های مشابه صورت می‌گیرد. از اثرات مستقیم ناشی از این فعالیت‌ها بر پوشش گیاهی می‌توان به کاهش پوشش گیاهی و افزایش فرسایش خاک اشاره کرد. از اثرات غیرمستقیم که ممکن است در یک بازه زمانی طولانی‌تر صورت گیرد. می‌توان به احتمال تغییر میکرو کلیمای! منطقه. تغییر بیلان و جریان‌های آبی در نتیجه تخریب پوشش گیاهی اشاره کرد که در مراحل مختلف اجرای فعالیت‌های توسعه حادث می‌شود. به همین دلیل در این قسمت لازم است تا اثرات این فعالیت‌ها بر کلیه گونه‌های گیاهی شناسایی شده و اثرات ب - اثرات پروژه بر جانوران فعالیت‌های توسعه ناشی از اجرای سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌های مختلف بسته به ماهیت علاوه بر تاثیر مستقیم بر گونه‌های جانوری, می‌تواند موجب بروز انواع اختلات در زنجیره‌های غذایی نیز شوند. به عنوان مشال, افزایش فرسایش جدی در محیط‌های آبی شده و حیات گونه‌های آبزی را با مخاطره مواجه نماید. آبزیان به تغییر مواد محلول آب در نتیجه ورود آلایندهای مختلف. بسیار حساس هستند. به‌همین دلیل این اثرات باید شناسایی و اثرات آن‌ها بر محیط آبی |- ۲11۳ ۵-) -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزبابی راهبردی محیطزبست ۹۴/۱۰/۰۱ )۱۳ اثرات فعالیت‌ها بر گونه‌های خشکی نیز می‌بایست به صورت کامل تشریح گردد. به‌طورکلی» در صورت امکان این اثرات می‌بایست به‌صورت کمی تشریح شوند. چنان‌چه آمکان تشریح اثرات به‌صورت کمی مقدور نباشد. این اثرات می‌بایست به صورت کیفی تشریح گردند. به عنوان مثال, با ایجاد بندر و تردد کشتی‌ها در محیط‌های ساحلی در مراحل مختلف. طیف گسترده‌ای از آلودگی‌ها ایجاد می‌شود. تخلیه ضایعات نفتی در نتیجه تردد کشتی‌هاء لایروبی و در نتیجه بر هم خوردن رسوبات ساحلی موجب بروز یک سلسله اثرات منفی در محیط آبی می‌شود که حیات آبزیان را با مشکل مواجه می‌نماید که باید این اثرات بر کلیه گونه‌های آبزی در محیط‌های آبی بررسی شوند. فعالیت‌ها و گزینه‌های مختلف سیاست‌ها و برنامه‌ها می‌توانند موجب از بین رفتن پوشش حفاظتی و یا ترکیب طبیعی آن‌ها و در نهایت باعث انزوای اکولوژیک گونه‌های خشکی و قطع کریدورهای ارتباطی آن‌ها شود که این فرآیندها و اثرات می‌بایست کاملا شناسایی, تشریح و اثرات آن‌ها پیش‌بینی گردند. به طور خلاصه از نمونه‌های این گونه اثرات که در مراحل مختلف حادث می‌شوند. می‌توان به تغییر تراکم جمعیت گونه‌های جانوری, تنوع گونه‌هاء تغییر زیستگاه. تاثیر بر گونه‌های نادر و در معرض خطرء جمعیت گونه‌هاء میزان باروری» نحوه مهاجرت و سایر موارد مشابه اشاره کرد. به‌طور کلی در این قسمت باید اثرات فعالیت‌ها و گزینه‌ها در مراحل مختلف بر گونه‌های جانوری آبزی, پرندگان. خزندگان, ۳-۳-۴-۳ اثرات بر محیط اقتصادی - احتماعی اجرای سیاست‌هاء برنامه‌هاء طرح‌ها محیط‌های اقتصادی و اجتماعی را تحت تاثیر قرار می‌دهد. به عنوان مثال, با اجرای برنامه توسعه و کنترل آب‌های سطحی در یک حوزه جغرافیایی, تعداد زیادی از نیروهای متخصص و غیر متخصص به منطقه مهاجرت می‌کنند. استقرار بسیاری پروژه‌های صنعتی در چارچوب برنامه جایگزنی واردات و ایجاد قطب‌های صنعتی, موجب جذب جمعیت از مناطق مختلف می‌شود که در نهایت افزایش جمعیت و توسعه فعالیت‌ها در منطقه, می‌تواند بر اقتصاد کل منطقه تاثیر بگذارد. الگوی‌های زیست محلی نیز ممکن است به دلیل ورود مهاجرین جدید دچار تغییر شود. از طرف دیگر با افزایش تسهیلات زیر بنایی نیاز به خدمات عمومی افزایش می‌یابد که این عوامل به نوبه خود بر ساختار جمعیت و روابط حاکم بر جوامع محلی تاثیر می‌گذارد. اثرات فعالیت‌ها و گزینه‌های مختلف سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها بر محیط اقتصادی و اجتماعی می‌تواند طیفی از پیامدهای مثبت و منفی را به همراه داشته باشد. به عنوان مثال سیاست بهره‌برداری از میادین مشترک نفت و گاز (به‌عنوان مثال, بهره‌برداری از میادین مشترک گاز پارس جنوبی)» ممکن است باعث جابجایی جمعیت و اسکان آن‌ها در مناطق دیگر گردد. ایجاد کمپ‌های موقت برای کارکنان پروژه‌های مختلف می‌تواند باعث افزایش فاضلاب‌ها یا زباله‌های انسانی شود و تخلیه آن‌ها در محیطزیست دریایی منطقه می‌تواند بر شدت مشکلات محلی بیفزاید. از طرف دیگر با احداث جاده‌های دسترسی احتمال افزایش قیمت زمین و -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۲ ۹۳/۱ ارزیابی راهبردی محیط زبستی طرح‌های عمرانی غیر بومی (مهاجر) به منطقه در مرحله بهره‌برداری از پروژه‌های ذیل برنامه‌های مختلف با تحصیلات بالا ممکن است باعث ایجاد برخی از امکانات رفاهی و تسهیلات در منطقه شود که در این خصوص می‌توان به ایجاد مدرسه دانشگاه و درمانگاه اشاره کرد که افراد بومی نیز می‌توانند از این امکانات منتفع گردند. به این ترتیب در این قسمت لازم است تا همه اثرات فعالیت‌ها و گزینه‌های مختلف بر کلیه مولفه‌های اقتصادی-اجتماعی از نظیر کیفیت زندگی و الگوهای زندگی, میزان جمعیت. مهاجرت. سواد و آموزش, بهداشت و درمان, امکانات زیربنایی, اشتغال کشاورزی» ارزش زمین و مستغلات. صنعت. فعالیت‌های خدماتی, کاربری اراضی و در صورت لزوم سایر پارامترهای اقتصادی-اجتماعی شناسایی, ۴-۳-۴-۳ اثر بر محیط فرهنگی محیط‌های فرهنگی نیز به طرق مختلف تحت تاثیر سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها قرار می‌گیرند. مراکز توریستی و تفرجی, یادمان‌های باستانی و تاریخی, فرهنگی و به‌ویژه مذهبی از نخستین مکان‌هایی هستند که با شدت و ضعف‌هایی در نتیجه فعالیت‌های مختلف متحمل خسارت می‌شوند. لذا پیش‌بینی این اثرات به دلیل وجود باورهاء آداب و سنن مردم در سطوح ملی و بین‌المللی بسیار حائز اهمیت بوده و ضروریست تا کلیه اثرات به صورتی همه جانبه بر این مکان‌ها مورد بررسی قرار گیرند. با ورود افراد غیربومی و متخصص در منطقه و ارتباط آن‌ها با افراد بومیء به علت وجود برخی اختلافات در آداب و رسوم سنتی, احتمال بروز تنش‌هایی در محدوده اجرای فعالیت‌ها و گزینه‌های مختلف وجود دارد. به همین دلیل لازم است تا این اثرات کاملا شناسایی شوند تا امکان کاهش تنش‌ها وجود داشته باشد. از طرف دیگر انجام بسیاری از فعالیت‌ها ذیل هر یک از گزینه‌ها و سیاست‌ها ممکن است باعث تخریب و از بین رفتن مکان‌های ۳-۴-۳ تجزیه و تحلیل و ارزیابی اثترات تجزیه و تحلیل و ارزیابی اثرات ابزار علمی منسجمی است که برای شناسایی, جمع‌بندی, سازماندهی اطلاعات در رابطه با اثرات محیط زیستی سیاست‌ها و برنامه‌ها و طرح‌ها به‌کار می‌رود. در فرآیند ارزیابی راهبردی اثرات محیط‌زیستی, مرحله تجزیه و تحلیل و ارزیابی یکی از مهم‌ترین بخش‌های مطالعات آرزیابی راهبردی محیط‌زیست است. در این قسمت کلیه داده‌های وضعیت موجود و اثرات پیش‌بینی شده در محیط‌های فیزیکی و شیمیایی, بیولوزیک و اجتماعی-اقتصادی و فرهنگی بررسی و تجزیه تحلیل می‌شوند. در واقع در این قسمت کلیه اطلاعات و پیش‌بینی‌ها چه به صورت کیفی و چه به صورت کمی یکسان سازی شده و به صورت همسان و با زبان واحد ارائه می‌شود. در این قسمت با توجه به شرح خدمات مطالعات به منظور پی بردن به اثرات شاخص و مهم. کلیه اثرات با توجه به شدت. اهمیت و ماهیت آن‌ها بررسی و تجزیه تحلیل می‌شوند تا بر مبنای آن‌ها بتوان تصمیم‌گیری کرد. امروزه روش‌های -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزیابی راهبردی محیطزیست ‎٩۴/۱۰/۰۱‏ ۳۳ متعددی برای آرزیابی و تحلیل اثرات ناشی از اجرای سیاست‌ها و برنامه مطرح شده و هر کدام از آن‌هاء دارای مزایا و با پیدایش ارزیابی راهبردی محیط‌زیست. به مانند روش‌ها و تکنیک‌های ارزیابی اثرات توسعه پروژه‌ها (1۸-)» روش‌های متعددی توسط صاحب نظران برای این گونه از آرزیابی تکوین و تکامل یافته‌است. لیکن. با وجود تلاش‌های فراوان توسط صاحب نظرآان این رشته‌ها و نشست‌های متعدد جهانی در این زمینه» هنوز روش واحدی که مورد قبول تمام صاحب‌نظران باشد. وجود ندارد و به‌همین دلیل و با توجه به ماهیت سیاست‌هاء برنامه‌ها طرح‌هاء ساختار اقتصادی و مهارت‌ها و وجود نیروی انسانی و... روش‌های گوناگونی برای آن‌ها پیشنهاد شده است که از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: - ماتریس - روش دلفی - روی‌هم‌گذاری و استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی - تحلیل روند و برون‌یابی - شبیه‌سازی - سناریوسازی - تحلیل -هزینه فایده همان گونه که ملاحظه می‌شود. روش‌های بسیار متنوعی برای ارزیابی اثرات محیط‌زیستی سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها وجود دارد که ممکن است در مراحل مختلف آرزیابی و با توجه به تفاوت و ماهیت سیاست‌ها و برنامه‌هاء یکی از این روش‌ها انتخاب شوند. برای انتخاب روش ارزیابی؛ موارد زیر می‌بایست مد نظر قرارگیرند (1999 ,101181010 20 1160۲ ۷۷۵): نگرش آن شامل عوامل فیزیکی-شیمیایی بیولوزیکی و اقتصادی- اجتماعی است که مولفه‌های مختلف آن در نتیجه اجرای سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها و گزینه‌ها و فعالیت‌های ذیل آن‌ها در مراحل مختلف تحت تاثیر قرار می‌گیرد. بنابراین باید روشی انتخاب شود که توانایی بررسی نظام‌مند کلیه فعالیت‌ها و پارامترهای ۲- روش انتخاب‌شده باید به صورت شفاف و روشن نتایج کلی ارزیابی را منعکس کند به طوری که برای تصمیم‌گیران, سازمان‌های ذیربط و گروه‌های مردمی ذی‌نفع قابل فهم باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۴ ۹۳/۱ ارزیابی راهبردی محیط زبستی طرح‌های عمرانی ۳- در ضوابط به‌کار گرفته شده برای انتخاب روش ارزیابی, بایستی حداکثر تطابق رابا ضوابط و معیارهای مهم‌ترین ضوابط انتخاب مناسب‌ترین روش آرزیابی شامل موارد زیر است: -_ جامع نگری: محیط‌زیست در برگیرنده عناصر زنده و غیرزنده ای است که توسط مجموعه ای از روابط پیچییده با یکدیگر مرتبط هستند. بنابراین روش منتخب باید بتواند به‌صورت جامع کلیه این عوامل را مورد بررسی قرار دهد. - انعطاف پذبری: روش منتخب باید دارای انعطاف کافی برای ارزیابی فعالیت‌های متعدد در مراحل مختلف و با محیط زیستی با تغییرات بر اثر فعالیت‌ها اشتباه شود. در انتخاب روش باید به این ملاحظات توجه کرد و بین - عدم تاثیرپذیری: روش منتخب برای آرزیابی باید بتواند براساس داده‌های کمی و کیفی, آرزیابی مطلوبی ارائه دهد و از نظرات شخصی, تعصبات حرفه‌ای, فشارهای سیاسی و سایر فشارهای خارج از دایره آرزیابی, به دور باشد. - انعکاس نظرات کارشناسان: در هر مطالعه آرزیابی اثرات محیط زیستی, استفاده از نظرات کارشناسان می‌تواند - فناوری‌های جدید: روش ارزیابی منتخب باید حاوی آخرین دستاوردها در فناوری ارزیابی اثرات محیط زیستی سیاست‌ها و برنامه‌ها قابل استفاده هستند. - ضوابط کمی و کیفی مشخص: باید ضوابط کمی و کیفی در روش آرزیابی استفاده شود. به‌ویژه محدودیت کاربرد آن‌ها و منطقی که این گونه ضوابط بر پایه آن‌ها استوار می‌شوند باید با ذکر ماخذ و مراجع مشخص شده باشند. - تشخیص اثرات مهم و بحرانی: روش منتخب باید توانایی شناسایی این‌گونه اثرات در بین سار اثرات را به صورت دقیق داشته باشد. نا امکان اجرای دقیق‌تر کاهش اثرات و پیامدهای فعالیت‌های مختلف سیاست‌ها و برنامه‌ها در مراحل مختلف فراهم گردد. در گزینش و انتخاب روش برای تجزیه و تحلیل اثرات سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها بر محیط‌زیست باید روشی را -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزپابی راهبردی محیطزیست ‎٩۴/۱۰/۰۱‏ ۱۳۵ می‌بایست مورد ارزیابی قرار گیرند. ماهیت اثرات احتمالی, ماهیت روش‌های ارزیابی» تجربه ارزیاب در کاربرد روش ارزیابی محیط‌زیستی. منابع قابل دسترس, ماهیت و نحوه مشارکت مردم. تجربه کارفرماء نیاز ارزیابی و سایر عوامل دارد. سازماندهی مناسب: روش منتخب باید قادر به سازماندهی مقادیر زیادی از داده‌های ناهمگون باشد. زیرا نوع داده‌های یکدیگر متفاوتند و ممکن است به صورت نقشه.» تصاویر ماهواره‌ای مطالعات میدانی. پرسش‌نامه و... باشد. روش‌های نوین ارزیابی اثرات. محیط زیست به صورت مجموعه‌ای از سیستم‌های زنده 9 غیرزنده پویا که دارای می‌شوند. به طور کلی توجه به ماهیت اثرات. اهمیت زیادی در روش‌های جدید مورد استفاده در ارزیابی اثرات دارد. به طورکلی روش‌های ارزیابی اثرات توسعه در ابتدا ساده 9 تک بعدی بوده‌اند که به مرور زمان تکامل یافنه و دارای ابعاد چندگانه" شدند و از حالت کیفی و قیاسی اولیه. تکامل یافته‌اند. به نحوی که امروزه با استفاده از سیستم‌های نوین کامپیوتری سامانه‌های اطلاعات جغرافیایی (715)) ارزیابی اثرات توسعه دارای ابعاد کمی و مکانی پیدا کرده‌اند. ۱-۴-۴-۳- روش چک لیبست این روش هم برای پیش‌بینی و ارزیابی اثرات و هم در مرحله دامنه گزینی و برای تعیین مهم‌ترین اثرات قابل استفاده است (2001 .2 ۵1 ,7128901)). در صورت استفاده در مرحله دامنه‌گزینی ممکن است مواردی مانند مهم‌ترین نیازهای داده می‌شود مربوط به مرحله پیش‌بینی و ارزیابی اثرات است. در این روش فهرستی از پارامترهای محیط‌زیستی به منظور بررسی اثرات احتمالی یا فهرستی از گزینه‌ها و فعالیت‌های مربوط به سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها که احتمال می‌رود دارای اثرات منفی بر محیط‌زیست باشند. تهیه می‌گردد. در این روش می‌توان هم انواع اثرات محیط‌زیستی (کوتاه برنامه مدیریت پسماندهای شهری در شمال کشور) مطابق با جدول‌های (۱۱-۳) و (۱۲-۲۳) انواع آثرات مرتبط با هریک از سیاست‌ها و برنامه‌ها و فعالیت‌ها و گزینه‌ها معرفی شده‌اند. در این روش به علت جدا دیدن فعالیت‌ها و پارامترهای محیط زیستی, ارتباطات علت و معلولی مورد بررسی قرار برنامه‌ها و سیاست‌ها است را می‌توان ارائه کرد. همجنین با استفاده از این روش می‌توان اهداف و شاخص‌های محیط زیست ر که در تبیین وضعیت موجود شناسایی شده‌اند را به فعالیت‌های مختلف توسعه مر تبط ساخت. استفاده از |- ۸/1|11-](117615[1012[ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۶ ۹۴/۱ ارزیابی راهبردی محیط زیستی طرح‌های عمرانی این روش عموما به منظور دسته‌بندی اطلاعات یا حصول اطمینان از پوشش دادن به تمامی اثرات احتمالی به کار می‌رود. - مزایا و معایب استفاده از روش چک لیست دلایل مختلفی برای استفاده از روش چک لیست در ارزیابی اثرات توسعه وجود دارد. از جمله این که این روش برای روش چک لیست در شروع آرزیابی و به منظور دستیابی به دید کلی در مورد آثرات سیاست‌ها و برنامه‌ها انجام گرفته و چک لیست می‌توان به موارد زیر اشاره کرد (۳)۳لان] ۲۰۱۲): ۰ چک لیست‌ها روش مناسبی برای خلاصه‌سازی اطلاعات بوده و لذا متخصصین سایر رشته‌ها و تصمیم گیرانی که اطلاعات تخصصی اندکی از ارزیابی اثرات توسعه دارند نیز می‌توانند نتایج چک لیست را به سادگی درک نمایند. * با استفاده از چک لیست‌ها می‌توان به تجزیه و تحلیل مقدماتی از وضعیت اثرات دست یافت. از آن‌جایی که چک لیست‌ها جزء روش‌های آبتدایی در ارزیابی اثرات توسعه هستند. استفاده از آن‌ها دارای محدودیت‌ها و تنگناهایی نیز هست که در زیر به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود: * _چک لیست بسیار عمومی بوده و روش کاملی نیست. * ارتباطات متقابل میان آثرات را به خوبی نشانی نمی‌دهد. جدول ۱۱-۳- مثالی از چک لیست ساده مدبریت جامع پسماندهای خانگی ماهیت اثر ۰ اس ۰.۰ کوتاه‌مدت بلندمدت برگشت یذ بر برگشت‌نا یذ بر محلی وسیع کوتاه‌مدت بلندمدت مهم اکوسیستم‌های آبی ابزی پروری -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزبابی راهبردی محیطزیپست ‎٩۴/۱۰/۰۱‏ ۱۳۷ جدول ۱۲-۳۲- چک لیست گزینه‌های مر تبط با اثرات محیط زبستی و اجتماعی - اقتصادی برنامه جامع مدبریبت پسماند شهری در شمال ارو ناش را با اسر لا لاش لش با بس را ر ر ر ر ار را شنل و لمح اویش لش با سوت ال للم توش ار با نیو را رل ۰ ر ۱ ۰۰ ۰ ۰ ۰ ی * ۰۱ فهرست شده و سپس تخمین‌هایی از اهمیت اثر . شدت اثر و ماهیت اثر (مثبت یا منفی) آرائه می‌شود. معمولاء اهمیت اثر با شماره‌های صفر تا ۵ نشان داده می‌شود که در اینجا عدد صفر به معنای بدون اهمیت و عدد ۵ به معنای اهمیت زیاد اثر است. مقیاس مشابهی برای شدت اثر استفاده می‌شود. اما ماهیت اثر به صورت ۱-به عنوان ماهیت منفی اثر (شدید) و ۱+ به عنوان ماهیت مثبت اثر (سودمند) است. درنتیجه. اثر محیطزیستی ناشی از گزینه‌های مختلف سیاست‌ها را می‌توان به شرح زیر محاسبه کرد (۰۷/۵۹1[11 ۲۰۱۹): 1 ( :۷ ۹/۱ :1) 2 - انا 11 دراین رابطه.ء اهمیت اثر [ ام 1 )6 002۵:1111 -۱ 41 ۵۱۲ 13300۲12۵ -2 41 ۵۲ ۷1۵811000 -3 41 ۵۲ ۳۵۱۳۵ -4 -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۱۰/۰۱ ۳۸‏ ارزیابی راهبردی محیط زیستی طرح‌های عمرانی در اینجا مثالی از افزایش تناوب جمع‌آوری زباله از ۱ بار به ۲ بار در هرهفته یا اجازه سوزاندن زباله به عنوان گزینه ۲ (شامل افزایش دفعات جمع‌آوری و سوزاندن زباله) برنامه مدیریت زباله ارائه می‌شود (جدول ۴-۲). با توجه به این اطلاعات. این دو گزینه را با روش چک لیست کمی شده می‌توان به صورت زیر تجزیه و تحلیل و ارزیابی کرد. در گزینه اول مدیریت رباله (تعداد حمل زباله‌ها از ۱ بار به ۲ بار) در مرحله اول محدوده اثرات پروژه بر محیط‌زیست تعیین می‌شود. برای تبیین و ارزیابی به صورت خلاصه فقط ۶ پارامتر به شرح جدول (۱۳-۲) شناسایی شد. البته یک ضرب می‌شوند. جدول ۱۳-۳- گزینه ۱: افزایش تعداد دفعات جمع آوری زباله پخش زباله‌ها در خیابان این فرأیند برای گزینه ۲ نیز انجام می‌شود و همان محاسبات برای این گزینه نیز انجام می‌شود (جدول ۱۴-۳) جدول ۱۴-۳- گزینه ۲: سوزاندن زباله اثر (1۳۸۱1۳۲) براساس این ارزیابی گزینه ۲ (یعنی سوزاندن زباله‌ها) اثرات محیط‌زیستی کم‌تری به همراه داشته و گزینه اصلح -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزبابی راهبردی محیطزبست ۹۴/۱۰/۰۱ ۱۳۹ ۲-۴-۴-۳ روش ماتریس در این روش اثرات متقابل میان گزینه‌ها و فعالیت‌های مختلف سیاست‌ها و برنامه‌ها و مولفه‌ها و اجزای محیط‌زیست سنجیده می‌شوند. روش ماتریس اثرات می‌تواند اثرات بالقوه مداخله‌های پیشنهادی (اقدامات و فعالیت‌های ذیل سیاست‌ها و برنامه‌ها) را بر مولفه‌ها و اجزای محیطزیست شناسایی و ارزیابی کند. ماتریس, رابطه بین فعالیت‌ها و مولفه‌ها و اجزای محیطزیست را نشان می‌دهد. ماتریس., شامل جدولی است که با استفاده از عملیات ریاضی, اثرات متقابل فعالیت‌ها و فاکتورهای محیطزیست. به صورت کمی و عددی بیان می‌گردد. معمولا گزینه‌ها و فعالیت‌های مرتبط با هر سیاست در سطرها و فاکتورهای محیط‌زیست در ستون‌های ماتریس آورده می‌شوند و عملیات ریاضی در سلول‌های ماتریس صورت می‌گیرد (منوری, ۱۳۸۴). یکی از انواع متداول و مشهور ماتریس‌هاء ماتریس لئوپلد نام دارد که نخستین بار در سال ۱۹۷۱ توسط لئوپلد و همکاران وی ابداع شده است. لئوپلد اقدام به جمع‌آوری کلیه فعالیت‌های پروژه‌های مختلف و کلیه فاکتورهای محیط زیستی قابل تصور کرده و ماتریسی تهیه نمود که ۱۰۰ نوع فعالیت مختلف بر روی محور افقی آن و ۸۸ فاکتور محیط‌زیستی در محور عمودی آن قرار گرفته و در نتیجه. تشکیل یک جدول یا ماتریس ۸۸۰۰ (۱۰۰*۸۸) سلولی را می‌دهد که هر سلول محل تلاقی اثر یکی از فعالیت‌ها بر یک پارامتر محیط‌زیستی است. البته درمورد هر پروژه از میان این فعالیت‌ها و فاکتورها حسب مورد انتخاب می‌شوند و یا آنکه توسط شخص ارزیاب مجددا تنظیم می‌شود. از این ماتریس نیز می‌توان برای تجزیه و تحلیل و آرزیابی فعالیت‌ها و گزینه‌های مختلف سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها استفاده کرد. دراین روش, پس از مشخص کردن گزینه‌ها و فعالیت‌های مختلف هر کدام از سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها سنجیده می‌شود و چنان‌چه این اثر قطعی و مشخص باشد. قطر این خانه رسم می‌شود (مثال فرضی مدیریت جامع زباله جدول ۱۵-۳). حدول ۱۵-۲- رسم قطر ماتریس در صورت وجود اثر گزینه‌های مختلف مدیریت جامع پسماندهای شهری تبدیل به انرژی سپس برای هر سلولی که قطر آن رسم شده. دو ویژگی اثر» یعنی شدت یا اهمیت و بزرگی یا دامنه به صورت مقدار منفی را برای اهمیت اثر در نظر گرفته می‌شود (جدول ۱۶-۲). -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۰ ۹۳/۱ ارزیابی راهبردی محیط زبستی طرح‌های عمرانی جدول ۱۶-۳- تقابل فاکتور محیط‌زیستی و فعالیت‌ها با دو فاکتور دامنه و اهمیت اثر جهت انجام عملیات ریاضی مربوط به این ماتریس, لازم است به نحوی اهمیت و دامنه اثر در یکدیگر تاثیر داده شوند. به این منظور دو عدد مربوط به دامنه و اهمیت اثر در هم ضرب شده و در انتها اتثرات مثبت و منفی از لحاظ بزرگی مقدار اما از آن‌جایی که در کشور ایران استانداردهای مربوط به بخش عظمت اثر تدوین نگردیده است. روش ماتریس لئوپلد تعدیل گردیده و به صورت ماتریس ایرانی در آرزیابی آثرات توسعه به‌کاربرده می‌شود (مخدوم. ۱۳۸۱). طبق این روش اثرات بر حسب مثبت یا منفی بودن به دو دسته عوامل تخریبی و سودمندی تقسیم گردیده و طبق جدول (۱۷-۳) امتیازدهی می‌گردند. جدول ۱۷-۳- معیار امتیازدهی در ماتریس ابرانی ماخذ: مخدوم. ۱۳۸۱ همان‌طور که در جدول فوق مشاهده می‌گردد. دامنه امتیازدهی برای هر اثر در روش ایرانی از ۵+ تا ۵- است. این کار به علت نوع تبدیل صفات کیفی به کمی در زبان فارسی انجام شده است. این روش نیز به مانند سایر روش‌ها دارای مزایا و معایبی است. از مهم‌ترین مزیت‌های این روش تجزیه و تحلیل و ارزیابی آثرات محیط‌زیستی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: - اطلاعات مناسبی از اثرات آرائه می‌دهد که به سادگی می‌توان آن‌ها را تفسیر کرد. - برای شناسایی اثرات تجمعی و همچنین کنش‌های متقابل اثرات بسیار مناسب است. این روش برای ارائه نتایج ارزیابی ابزار سودمندی است. - این روش برای تلفیق اثرات ناشی از گزینه‌ها و فعالیت‌های مختلف روش مناسبی محسوب می‌شود. - با استفاده از این روش می‌توان گزینه‌های مختلف را به صورت مجزا با یکدیگر مقایسه کرد. از مهم‌ترین نقاط ضعف این روش نیز می‌توأن به موارد زیر اشاره کرد: - در برخی از موارد تجزیه و تحلیل و ارزیابی گزینه‌های مختلف با پارامترهای محیط‌زیست باعث سردرگمی می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزیابی راهبردی محیطزیست ۹۴/۱۰/۰۱ )۱۳ ۳-۴-۴-۳- روش روی‌هم گذاری" روش روی‌هم گذاری نخستین بار توسط مک‌هارگ (۱۹۶۸) ابداع گردید. این روش در ابتدا با استفاده از روی‌هم گذاری نقشه‌های شفاف مربوط به منطقه موردنظر انجام می‌شد و اثرات موردنظر به صورت دستی مشخص می‌شدند. ولی درحال حاضر, با استفاده از روش‌های پیشرفته سیستم‌های اطلاعات جغرافیایی (015) به اجرا درمی‌آید. اصولا استفاده‌های مختلفی از روش روی‌هم‌گذاری در فرآیندهای ارزیابی محیط‌زیستی (ارزیابی توان و ارزیابی اثرات توسعه) به‌عمل می‌آید. استفاده از این روش در ارزیابی اثرات توسعه.ء نمایشی گرافیکی و فضایی از مکان اثرات و امکان اثر متقابل آن‌ها بر یکدیگر را فراهم می‌آورد (منوری» ۱۳۸۴). در این روش با روی هم قرار دادن یک سری از نقشه‌ها به صورت دستی و یا کامپیوتری, اقدام به پیش‌بینی اثرات توسعه بر محیط زیست می‌شود. به این منظورء منطقه مورد مطالعه. به واحدهای مناسب جغرافیایی تقسیم می‌گردد. این تقسیم‌بندی ممکن است براساس شبکه‌های قراردادی. شکل زمین و یا کاربری‌های مختلف باشد. شخص ارزیاب باید در هر یک از این واحدها اقدام به جمع‌آوری اطلاعات مربوط به محیط‌زیست طبیعی و انسانی از طریق عکس‌های هوایی, تصاویر ماهواره ایء نقشه‌های توپوگرافیک و کاربری اراضی, مطالعات میدانی و مصاحبه و سایر روش‌هاء اطلاعات را گردآوری کند. در این روش اطلاعات کمی و کیفی هر دو قابل استفاده هستند. استفاده از نرم افزارهای کامپیوتری و به‌طور کلی, این روش شامل نمایش اطلاعات آرزیابی به صورت گرافیکی بوده که با استفاده از نقشه‌های موضوعی درنهایت. به مجموعه‌ای از نقشه‌ها که اطلاعات خاصی را منتقل می‌کنند. تبدیل می‌شود. نقشه‌های روی‌هم گذاری شده ممکن است نشان‌دهنده روی‌هم‌افتادگی و یا ناسازگاری میان عوامل محیط‌زیستی باشد. دراین روش می‌توان محدوده اثرات را نیز بر روی نقشه نمایش داد. در شکل (۱۳-۳) روش روی‌هم گذاری برای برخی از پارامترها به صورت گرافیکی ارائه شده است. بدیهی است نوع پارامترها و نقشه‌های مورد استفاده, بستگی به نوع گزینه‌ها و فعالیت‌های سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها و نظر آرزیابان دارد. 1- 0۷۵۲1۵۷ 40 -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۱۰/۰۱ ۳۲‏ ارزیابی راهبردی محیط ز یستی طرح‌های عمرانی ید تفس 2 5 5 0 6 5 اه اک وا اب ها با نی 8 ۰۰ کت ,چا سکونتگاه‌ها ٍ 1 آلو دگی هوا ِ ۱ ام 0 شکل ۱۴-۳- روش روی‌هم گذاری از مهم‌ترین مزیت‌ها و نقاط قوت کاربرد این روش ارائه تصویری وضعیت گذشته. حال و آینده اثرات محیط‌زیستی این روش نیز می‌توان به زمان بر بودن و هزینه بر بودن این روش و انعطاف‌ناپذیر بودن آن اشاره کرد. ۴-۴-۴-۳ روش شبکه! می‌شود. این روش یک رویکرد زنجیره وار برای تعیین اثرات رده‌های دوم و سوم است (1(۵[1,2002] 20 [۸0۲2۷/۵). با استفاده از شبکه‌های زنجیری یا تار عنکبوتی (دیاگرام‌های سیستمی) بین فعالیت‌های پروزه مورد بررسی و پذیرنده‌های محیط زیستی مشحخحص می‌شود. با تحلیل رفتار یک پذیرنده محیط زیستی نسبت به یک اتر خاص و9 ار تباط با سایر اجزای محیط‌زیست. می‌توان اثرات غیرمستقیم و تجمعی را با استفاده از این روش مشخص نمود. درحالت بروز اثر ۵۵۲۵۶ -] 5 551011 -2 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزبابی راهبردی محیطزبست ۹۴/۱۰/۰۱ ۱۳۳ تجمعی, چند فعالیت به صورت مشترک بر روی یک فاکتور یا جزء محیط‌زیستی اثر می‌گذارند. همچنین با استفاده از این روش می‌توان بازخورها را نیز مشخص کرد که به صورت چرخه‌های برگشتی مشخص می‌گردند. این روش را می‌توان در بخش دامنه‌گزینی و پیش‌بینی اثرات مورد استفاده قرار داد (1999 ,0500ل[ 20 10۲ ۷۷/2۵). بخش اصلی, روش شبکه و تحلیل سیستمی زنجیره اثرات" است. در این زنجیره, فرآیند و علت وقوع شامل اثرات و واکنش‌های زنجیره‌ای " بر روی پذیرنده‌های محیطزیست نشان داده می‌شود. ممکن است چند زنجیره مختلف به یکدیگر ۱۵ نمونه‌ای از یک زنجیره اثرات نشان داده شده است. اثرات اولیه شکل ۱۵-۳- نمونه‌ای از یک زنجیره اثرات جهت شناسایی اثرات غیرمستقیم و نحوه ارتباط اثر با اجزای محیط ز بست 909 03501[ 20 ۷/۵۱۵۲ مگ پر واضح است که یک اثر مستقیم ممکن است منجر به بروز تعداد زیادی آثرات غیرمستقیم گردد. با استفاده از این روش می‌توان چرخه برگشتی و ایجاد دور دوم اثرات را نیز ردیابی نمود. در صورت وجود داده مناسب و کافی, می‌توان داده‌های کمی را نیز وارد این روش کرد که در اغلب موارد مبنا و واحد مورد استفاده برحسب انرژی است. در این حالت شبکه‌ها تبدیل به یک شکل ساده مدل‌سازی گردیده و می‌تواند جهت ارزیابی و آرزش دهی به اثرات استفاده گردد. مهم‌ترین نقطه فقوت استفاده از روش شبکه و تحلیل سیستمی. امکان شناخت اثرات پیچیده غیرمستقیم و ارتباطات میان سیستم مورد بررسی است. با استفاده از این روش می‌توان به روشنی مسیر حر کت اثرات منفضی در بین اجزای مختلف محیط زیست را دنبال نمود که به طور خاص درمورد شناسایی سازوکارهای علت و معلولی مناسب است. علاوه بر این. می‌توان پس از شناسایی کلیه اثرات با استفاده از این روش» بر روی مسیر حرکت و سازوکار هر یک از اثرات به |- 130۵01 6۹ 2- ۳۵۵۲۵ ۲۱1۵05 -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۱۰/۰۱ ۳۴‏ ارزیابی راهبردی محیطزیستی طرح‌های عمرانی صورت جداگانه مطالعه دقیق‌تری انجام داد. با آن‌ که روش شبکه جزء روش‌های کمی طبقه‌بندی نمی‌شود. می‌توان با استفاده از آن. بخشی از مطالعات را که نیاز به مدل‌سازی و کمی‌سازی دارند را تعیین نمود. درمورد نقاط ضعف روش نیز باید گفت از آن‌جا که روش شبکه و تحلیل سیستمی روشی بسیار کل‌گرا" است. زمان و هزینه بیش‌تری را می‌طلید. هرچند که صرف این زمان و هزینه می‌تواند در ادامه ارزیابی بسیار راهگشا باشد. همچنین درک این روش برای تصمیم‌گیران و برنامه‌ریزان بسیار مشکل تر از سایر روش‌هاست. ۵-۴-۴-۳- روش دلفی ۲ عنوان دلفی برگرفته از نام معبدی معروف در شهر دلف یونان باستان است که در آن کاهنان یونانی مردم شهر را از وقایع و حوادث آینده مطلع می‌کردند. مبدعان این روش اولاف هلمرء نیکلاس رسیچر و نورمن دالکی بودند. از اواخر دهه ۰ اندیشمندان ژاپنی متوجه شدند که روش دلفی, ابزار قابل قبولی برای پیش‌بینی علم و فناوری است و از آن زمان به بعدء هر پنج سال یکبار از این روش استفاده نمودند به طوری که امروزه کشور ژاپن به عنوان با تجربه‌ترین کشور در زمینه مطالعات دلفی شناخته می‌شود. این تکنیک در ابتدا بر مبنای حدس, قضاوت و الهام افراد مطرح شد. اما به تدریج جنبه علمی به خود گرفت و اولین بار از اواخر دهه ۱۹۵۰ موسسه رند" برای بررسی علمی نظرات کارشناسان در پروژه‌های دفاعی ارتش امریکا طراحی و توسعه داده شد. به تدریج این روش به سایر رشته‌ها از جمله حوزه‌های محیط محیط زیست توسعه پیدا کرد و به عنوان یک ابزار کارآمد جهت پیش‌بینی و ارزیابی اثرات توسعه‌ای بر محیطزیست در کانون توجه صاحب نظران قرار گرفت (حسین خان قندهاری و همکاران» ۱۳۹۰). روش دلفی رویکرد یا روشی نظام‌مند در تحقیق برای استخراج نظرات از یک گروه متخصص درمورد یک موضوع با همگرایی یا واگرایی نظرات و عقاید کارشناسان در خصوص موضوعات مختلف به کار می‌رود. در حقیقت این روش یکی از روش‌های کسب دانش از گروهی از افراد است که فرآیندی ساختارمند جهت جمع‌آوری اطلاعات و دانش افراد. کشف نحله‌ها و نظرات مختلف نسبت به یک موضوع و همچنین مسال‌های خاص است. این فرآیند طی دوره‌های مختلف پیمایش " انجام می‌پذیرد. درحالی که بیش‌تر پیمایش‌ها سعی در پاسخ به سوال «چه هست» را دارند. روش دلفی به 110 -۱ 0 اوام‌ا۵ 0 -2 0 -3 0۷۵۷ -4 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزیابی راهبردی محیطزیست ‎٩۴/۱۰/۰۱‏ ۱۳۵ هدف اصلی روش دلفی, پیش‌بینی آینده یک حوزه از طریق جمع‌آوری نظر متخصصان آن حوزه است. اما در برخی موارد نیز قضاوت در خصوص یک امرء نیاز سنجی, هدف‌گذاری, تعیین اولویت. سازمان دهی, ارتباطات گروهی, جمع‌آوری اطلاعات. تعیین سیاست‌هاء تخصیص منابع و اجماع یا توافق گروهی در زمره اهداف این روش به شمار می‌رود. معمولا زمانی که موضوع تحت بررسی یک یا چندین ویژگی‌های زیر را داشته باشد. استفاده از روش دلفی توصیه می‌شود: - مساله مورد بررسی از طریق تکنیک‌های تحلیلی دقیق قابل بررسی نبوده و فقط بتوان از قضاوت‌های ذهنی, آن هم براساس یک مبنای جمعی بهره برد. - افراد مورد نیاز برای کمک به بررسی یک مساله گسترده یا پیچیده هیچ‌گونه سابقه‌ای از ارتباطات کافی ندارند و ممکن است بتوانند با توجه به تخصص و تجربیات شان دانش‌های متنوعی را ارائه نمایند. - هزینه و زمان باعث عملی نبودن برگزاری جلسات گروهی مکرر شود. - اختلاف نظر میان اشخاص به حدی شدید یا از لحاظ سیاسی نامطلوب است که باید فرآیند ارتباطی از لحاظ گمنامی تضمین شده باشد. به عبارت دیگر باید از گمنامی افراد مشارکت کننده اطمینان حاصل کرد. - ناهمگونی مشارکت کنندگان باید حفظ شود تا اعتبار نتایج تضمین گردد (بدین معنی که از غلبه تعدادی ارکان اصلی فریند ارزیابی و تحلیل نتایج به روش دلفی نیز شامل موارد زیر است: بازگویی با تکرار: منظور از تکرار یک سری دورها و رفت و برگشت‌ها به صورت فرآیندی, نظام‌مند و نوشتاری بوسیله پرسش‌نامه است که متخصصین حداقل دوبار درمورد سوال مشابه نظر داده و با دریافت اطلاعات از سایرین, امکان تجدید نظر در پاسخ‌های خود را دارند که این کار باعث توسعه کار گروهی بدون آگاهی از وجود سایرین می‌شود. متخصصین با خبرگان: شرکت کنندگان دلفی متخصص یا خبرگان یک حوزه هستند. آن‌ها به سه خصوصیت دارا بودن دانش و تجربه در خصوص موضوع. تمایل به مشارکت و زمان کافی برای شرکت در مظالعه نیاز دارند و پارامترهای کلیدی مطالعه نیز صلاحیت اعضای مشارکت کننده, تعداد افراد مشارکت کننده و روش شناسایی و انتخاب آن‌ها ست. پرسش‌نامه: پس از انتخاب افراد مشارکت کننده در مطالعه, مرحله طراحی سوالات و پرسش‌نامه شروع می‌شود. در واقع این مرحله مصاحبه‌ای است که به صورت مکتوب تهیه می‌شود و بدون حضور مصاحبه کننده انجام می‌پذیرد. پرسش‌نامه روش غیرحضوری و جمعی است که به منظور جمع‌آوری نظرات تعداد زیادی مشارکت کننده اجرا می‌شود بازخورد کنترل شده: بازخورد به معنی فرصت بازنگری نظرات خود و ارزشیابی نظرات سایرین توسط متخصصین است که بخش مهم حرکت به سوی اجماع در روش دلفی است. در دور دوم ارسال پرسش‌نامه. سوالات دور اول به همراه پاسخ‌های پاسخ دهندگان برای هر فرد ارسال شده و از وی خواسته می‌شود تا در صورت تمایل و با توجه به پاسخ سایرین. در پاسخ خود تجدید نظر نماید. بنا براین شرکت کنندگان تشویق می‌شوند و اجازه دارند تا قضاوت‌هایشان را در دور اول یا دورهای قبلی دوباره بررسی کنند. -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۱۰/۰۱ ۳۶‏ ارزیابی راهبردی محیط زیستی طرح‌های عمرانی تحلیل نتایج: تحلیل نتایج در روش دلفی به هدف مطالعه. ساختار پرسش‌نامه و نوع سوالات بستگی دارد. اغلب سوالات در روش دلفی از نوع سوالات بسته پاسخ هستند که معمولا در تحلیل نتایج آن‌ها از روش کمی استفاده می‌شود تا بتوان نظرات مشارکت کنندگان در هر دور را به خوبی نشان داد. تفاوت‌هاست. اجماع صرفا پاسخ صحیح و درست دادن به یک مساله نیست. بلکه توافق شرکت کنندگان در یک سطح خاص در خصوص یک موضوع است. گمنامی و ناشناس بودن مشارکت کنندگان: گمنامی و ناشناس بودن مشارکت کنندگان در روش دلفی بسیار حائز اهمیت است. درحالت اطلاعات بدون تماس چهره به چهره منتقل می‌شود و شرکت کنندگان. سایر افراد درگیر در مطالعه را نمی‌شناسند یا حداقل از پاسخ‌های آنان اطلاعی ندارند و به‌این ترتیب نظرات خود را بدون تاثیرپذیری از دیگران ارائه می‌دهند. زمان: اجرای دلفی تا حدودی زمان‌بر است. زمان مورد نیاز شامل زمان اختصاص یافته به فعالیت‌هایی مانند شناسایی خبرگان, طراحی پرسش‌نامه. هماهنگ کردن زمان جهت ارسال پرسش‌نامه, دریافت پرسش‌نامه‌های تکمیل شده, تحلیل نتایج دور اول و طراحی پرسش‌نامه دوم و... است. مراحل اجرای فرآیند دلفی در تجزیه و تحلیل و ارزیابی به شرح زیر است: ۱- فعالیت قبل از شروع: فعالیت قبل از شروع شامل طراحی نحوه انجام مطالعه. شناسایی خبرگان و طراحی پرسش‌نامه و سوالات پرسش‌نامه است. معمولا قبل از شروع مطالعه. برای پرسش‌نامه نهایی یک آزمون اولیه انجام می‌شود تا ایرادات و نواقص آن برطرف شود. ۲- فعالیت دور اول: در دور اول با یکایک خبرگان تماس برقرار شده و پرسش‌نامه طراحی شده برای آنان ارسال می‌شود و معمولا پس از یک تا دو هفته پرسش‌نامه‌ها جمع‌آوری می‌شوند. در پرسش‌نامه دور اول از خبرگان خواسته می‌شود تا علاوه بر پاسخ دادن به پرسش‌هاء نظرات خود را درمورد سوالات و مسایل مطرح شده نیز ۳- فعالیت دور دوم: در دور دوم پرسش‌نامه اولیه مجددا به خبرگان ارائه شده و علاوه بر سوالات دور اول, نتایج و پاسخ‌های خبرگان به پرسش‌نامه اولیه نیز در پرسش‌نامه گنجانده می‌شود. تا فرد بتواند با توجه به نظر حصول اجماع در نتایج به دست آمده. می‌توان تعداد دورهای ارسال پرسش‌نامه را افزایش داد و پرسش‌نامه را به همراه نتایج دور قبل در دورهای سوم و چهارم نیز برای خبرگان ارسال نمود. ۳- تصمیم و تصویب: در این مرحله نتایج نهایی به دست آمده از مطالعات دلفی تهیه و منتشر می‌شود تاهمه -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزبابی راهبردی محیطزبست ۹۴/۱۰/۰۱ ۱۳۷ در مجموع در حوزه‌های محیط‌زیست. این روش برای شناسایی گزینه‌ها و فعالیت و اثرات. در ارزیابی اثرات زیست محیط زیست بسیار کاربرد دارد. به ویژه زمانی‌که گزارش تبیین وضعیت محیط‌زیست براساس چارچوب ۳516( تدوین شده باشد. به راحتی می‌توان مسایل و مشکلات را از درون این مطالعات استخراج کرده و سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها را براساس این روش مورد ارزیابی محیط‌زیستی قرار داد. البته این روش نیز به مانند سایر روش‌ها دارای نقاط قوت و ضعف مختص به خود است. از مهم‌ترین نقاط قوت این روش می‌توان به موارد زیر اشاره کرد (۳ع0۳ل]. ۲۰۱۲): - چند منظوره بودن < عینی بودن روش - دسترسی به اجماع و همگرایی در موضوعات مورد بررسی - انعطاف‌پذیر بودن و قابلیت کاریی و استفاده از آن در حوزه‌های مختلف به ویژه محیط‌زیست - قابلیت کسب اجماع و همگرایی در گروه‌های دارای منافع متضاد - جلوگیری از اتلاف زمان و انرژی - آزادی عمل در ارائه نظرات و دیدگاه‌ها و سهولت بیان عقاید و نظرات - ساختارمندی و ضابطه مندی این روش نیز به مانند بسیاری از روش‌ها دارای نقاط ضعفی است که از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: - نیاز به انجام فعالیت‌های گسترده و زمان بر - تکیه بیش از حد به نتایج و پاسخ‌ها - تاکید بیش از حد به حصول اجماع در برخی از مطالعات - ارائه پاسخ‌های عجولانه و یا عدم درک مناسب از یک سوال توسط خبرگان - کاهش تعداد مشارکت کنندگان و ریزش آن‌ها در دورهای بعدی مطالعه ابهام در معیارهای عینی و مشخص برای توصیف و تعریف خبره یا متخصص ۶-۴-۴-۳ مدل‌های تحلیل چند معیاره (/( 10)! می‌گیرد. در این روش مجموعه از ارزیابی‌های مجزا درمورد برخی از گزینه‌ها را می‌توان به صورت یک ارزیابی کلی نشان ۱- ۸۸۵۱۱۱ 6۳۱۱۵۳۲1۵ ۸۵۸۵|55 -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۱۰/۰۱ ۱۳۸‏ ارز بابی راهبردی محیط ز پستی طرح‌های عمرانی داد. با استفاده از این روش می‌توان مجموعه‌ای از شاخص‌ها را به صورت یک شاخص معین برای ارزیابی گزینه‌های مختلف مورد استفاده قرار داد. این مدل‌های برنامه‌ریزی ریاضی کلاسیک (خطی یا غیرخطی) عمدتا دارای یک هدف و چندین محدودیت هستند که به‌صورت تابع هدف و بیشینه و کمینه کردن تابع هدف برمبنای قیود و محدودیت‌های موجود است. پس‌از جنگ جهانی دوم مدل‌های تصمیم‌گیری چند معیاره (/۸12100)" شهرت یافتند. این مدل‌هاء به مدل‌های تصمیم‌گیری چند هدفه (/۸/0100)" و مدل‌های تصمیم‌گیری چندشاخصه (/۸1۸178)" طبقه‌بندی می‌شوند. در مدل تصمیم‌گیری چند هدفه (/101۸)» تصمیم‌گیرنده به جای یک هدف با چندین هدف در فرآیند تصمیم‌گیری روبرو شده و وقتی استفاده می‌شود که تصمیم‌گیرنده, قصد یافتن یک جواب ایده‌آل و بهینه را با توجه به محدودیت‌هایی داشته باشد. در مدل‌های تصمیم‌گیری چند شاخصه (/۱1۸](۸) تصمیم‌گیرنده با توجه به هدف موردنظر در مساله و با توجه به شاخص‌ها و معیارهای پیش‌روی,» بهترین گزینه را انتخاب می‌کند. این مدل‌ها کاربرد وسیعی در رتبه‌بندی دارند. در این مسایل یک ماتریس تصمیم‌گیری وجود دارد که سطرهای ماتریس, گزینه‌های موردنظر و ستون‌های آن. شاخص‌های گزینه‌ها هستند. معمولا برنامه‌هاء. طرح‌ها و پروژه‌های توسعه می‌کوشند تا به مجموعه‌ای از اهداف اقتصادی, اجتماعی و محیط زیستی مانند افزایش رفاه افزایش سطح درآمد. یا بهبود کیفیت محیطزیست دست یابند و ارزیاب با سنجش هزینه‌ها و منافع حاصل از پروژه بهترین گزینه را برای دستیابی به هدف انتخاب می‌کند. درواقع. مشکل اصلی در همه روش‌های مختلف ارزیابی محیط‌زیست. تصمیم‌گیری راجع به بهترین گزینه است و بنا به ماهیت پیچیده و معیارهای متفاوتی که در ارزیابی محیط زیست استفاده می‌شود. در فرآیند ارزیابی و تصمیم‌گیری, انواع مختلفی از داده‌های کمی و کیفی استفاده می‌شوند. ارزیابی این فرآیند پیچیده با روشی منفرد و غیرقابل انعطاف بسیار سخت و دور از ذهن است. رویارویی با چنین مشکلاتی موجب شد تا در سال‌های اخیر ارزیابان و برنامه‌ریزان محیط‌زیست از روش‌های جامع‌تر و همه سو نگرتری در این زمینه استفاده کنند (مبرقعی, ۱۳۸۹). روش تحلیل چند معیاره همان‌گونه که عنوان شد. چارچوبی است‌که به تصمیم‌گیران کمک می‌کند تا از میان سیاست‌ها و پروژه‌های مختلف با اهداف چندگانه بهترین گزینه را گزینش کنند. در واقع دراین روش علاوه بر معیار کارایی اقتصادی, انواع دیگری از معیارها مانند معیارهای توزیعی و برابری اکولوژیکی هم در نظر گرفته می‌شود و فقط مستلزم استفاده از داده‌های کمی نیست (آجایی, ۳۸۱ تجریه و تحلیل چند معیاره نوعی ابزار مرهم تحلیلی است که در ۱- ۱۵۱۵۱6 0116۳1۵ 1601510 8 2- ۷۵۱۵۱6 006011۷6 16015100 8 3- ۱۸۵۱۵۱۵ ۸11۳۷۲۵ 16015100 68 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزبابی راهبردی محیطزبست ۹۴/۱۰/۰۱ ۱۳۹ چارچوب تجزیه و تحلیل چند بعدی ارزیابی محبوبیت زیادی کسب کرده است. این رویکرد به صورت جعبه ابزار برای مسایل پیچیده ارزیابی در آمده و در حوزه‌های محیط‌زیست از بررسی‌های محیط‌زیستی استفاده می‌شود (نانزء ۱۳۸۴) به عقیده آگستام تحلیل چند معیاره درجاتی از تجزیه و تحلیل و وضوح را وارد فرآیند تصمیم‌گیری می‌کند (2006 ,۸880۵1۵10) و بروثر معتقد است‌که تحلیل چند معیاره. آبزار مهمی در ارزیابی یکپارچه است که اطلاعات متفاوتی راجع به پیجیدگی مساله در اختیار تصمیم‌گیران و سیاستگزاران قرار می‌دهد (2004 ,۷۵۳۵ :۵ 1370۷/۵۲). از سوی دیگر تحلیل چند معیاره شامل مجموعه‌ای از روش‌های طراحی شده برای شناسایی و سازماندهی اطلاعات مرتبط با مراحل مختلف در فرآیند پیچیده تصمیم‌گیری است و به منزله مفیدترین ابزار برای زمانی به‌شمار می‌آید که گزینه‌های متعددی وجود دارند و نیازمند درجه‌بندی در ترکیب معیارهای متفاوت هستند (1999 ,011010)). در واقع تحلیل چند معیاره بیش از آن که مانند تحلیل هزینه- منفعت. پا ارزیابی اثرات توسعه (1۸ث1) تکنیکی برای ارزشیابی. یا سنجش اثرها باشد. ساختاری رسمی برای تلفیق نتایج حاصل از سایر رهیافت‌ها برای کمک به تصمیم‌گیران در انتخاب بهترین سیاست‌هاء برنامه‌ها طرح‌ها یا پروژه است. در واقع انواع داده‌های واقعی (داده‌هایی که وجود دارند) و هنجاری (داده‌هایی که سیاستگزاران و برنامه‌ریزان برای تعیین الویت. محدود کردن ترجیحات و وزن‌دهی تدوین می‌کنند) وارد فرآیند تجزیه و تحلیل شده و با متاثر کردن متغیرها و قواعد تصمیم به ارائه راه حل نهایی و گزینه‌های عملی منجر خواهد شد. در شکل (۱۶-۳) چگونگی کاربرد انواع داده‌ها در فرآیند تصمیم‌گیری در تحلیل چند معیاره را که می‌تواند در ارزیابی راهبردی سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها استفاده شوند را نشان می‌دهد. داده‌های هنحاری 9 ارزشی داده‌های واقعی مه ی دهع اس سم ایس ی تا آ ی ما ارائه راه حل و گزینه‌های عملی شکل ۱۶-۳- چگونگی کاربرد انواع داده‌ها در فرآیند تصمیم‌گیری در تحلیل چند معیاره -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۱۰/۰۱ ۴۰‏ ارزیابی راهبردی محیط زیستی طرح‌های عمرانی ماخذ: مبرقعی. نغمه (۱۳۸۹) تحلیل چند معیاره. روشی مناسب برای منظور کردن اآرزش خدمات اکوسیستمی. در فرآیند ارزیابی به بیان ساده برای تحلیل‌های چند معیاره ارزیابان با دو مشخصه کمی و کیفی مواجه هستند که باید از آن‌ها در مشخصه‌ها در مدل‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره (۱16:1(۱1) ۱12006 1۱005100 ۲۳۱۱۳۱۵ مامزا۵ ۱1 0 0 تبدیل مقیاس مقیاس‌های اندازه گیری ات 110 0۳۵41۵ [| 11110۵1 0۳۵41۵ [| 11۵۷۵۱ استفاده از خط‌کش‌های استفاده از خط‌کش‌های فواصل مقادیر قابل اندازه گیری را از مقادیر قابل اندازه‌گیری را فواصل مقادیر قابل مقیاس مقیاس یک نقطه دلخواه ارائه می‌دهد. >صورت رتبه‌بندی شده مرتب اندازه‌گیری را از یک نقطه می‌نماید. غیردلخواه ارائه می‌دهد. شکل ۱۷-۳- مشخصه‌ها در مدل‌های تصمیم‌گیری چند معیاره ماخذ: محمد مرادی. اصغرء مهدی اختر کاوان (۱۳۸۸)» روش شناسی مدل‌های تحلیل چند معیاره. آرمانشهر. شماره ۲ بهار و تابستان ۰.۱۳۸۸ آن پرداخته شود و برای تعیین وسعت و دامنه آن نیاز به جمع‌آوری اطلاعات پایه است. مرحله بعد تعیین گزینه‌های گزینه‌های غیرمحتمل و غیرعملی در همین مرحله حذف می‌شوند. مرحله بعدی تعیین معیار آرزیابی گزینه‌هاست که شاید بحث انگیزترین جنبه هر تجزیه و تحلیل چند معیاره باشد. در واقع معیارها و وزن‌دهی به آن‌ها می‌تواند به ما در -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزبابی راهبردی محیطزبست ‎٩۴/۱۰/۰۱‏ )۱۴ ماتریسی که حاوی گزینه‌ها در ستون و معیارها در سطر هستند. رسم می‌شود و برای هر گزینه در مقابل هر معیار یک نمره. یا ارزش داده می‌شود. این ارزش‌ها می‌توانند اسمی یا واقعی باشند. برای مثال, برای سنجش تاثیر گزینه روی معیار اشتغال, می‌توان به میزان واقعی اشتغال‌زایی آن گزینه. یا محدوده کمی معینی (برای نمونه از یک تا ۱۰) برای تعیین حداقل, یا حداکثر ایجاد اشتغال اشاره کرد. این تعیین نمرات می‌تواند مبتنی بر نظر ارزیاب» یا تحلیل‌گر و تصمیم‌گیرنده باشد. یا از طریق روش‌هایی چون روش دلفی که مبتنی بر اجماع نظر متخصصان است. صورت پذیرد. مرحله بعدی ارزیابی گزینه‌هاست که به روش‌های مختلف امتیاز متعلق به هر گزینه معین می‌شود. برای حصول اطمینان از صحت بررسی‌ها و با توجه به احتمال ناقص بودن برخی از اطلاعات. لازم است در این مرحله تحلیل‌های حساسیت و ریسک و ]20111111101( 1۳۳۵| ]:3 0۳1 1 ۸11۳۱ ۵۵۵ تعیین و بسط گزینه‌ها ۸ |07: ٩ ۱101103 31612۸ 01 ناهانگ ارزیابی گزینه‌ها 101۵115 |۸۵ ان 11۵۱۵۵ اولویت‌بندی گزینه‌ها ۸110۳1111 داکر ۸ با نیک ۰۰ ع درو ۱8 شکل ۱۸-۳- مدل کلی فرآیند تصمیم‌گیری به روش تحلیل چند معیاره ماخذ: محمد مرادی. اصفر. مهدی اختر کاوان (۱۳۸۸). روش شناسی مدل‌های تحلیل چند معیاره, آرمانشهر. شماره ۲. بهار و تابستان ۱۳۸۸ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۲ ۹۴/۱/۰۱ ارزیابی راهبردی محیط زبستی طرح‌های عمرانی مراحل اجرایی تحلیل تصمیم‌گیری چند معیاره نیز شامل گام‌های زیر است: - تشکیل ماتریس تصمیم‌گیری: گزینه‌های موجود در سطرها و شاخص‌های هر یک از گزینه‌ها در ستون‌ها قرار می‌گیرند (4*1,2,...10 ۸ گزینه‌های سطری و 1,2,...۳<[. ز) شاخص‌های ستونی که یک ماتریس 17 در ۲ است). ۱ پ ۹ ۸ - تفکیک شاخص‌ها ازلحاظ اثرگذاری مثبت با منفی بر روی هدف مساله: بعد : : : درز 2۳ 2۳ ۸ دارد. به مقادیر کمی تبدیل نمود. برای این منظور می‌توان از روش مقیاس دو قطبی فاصله‌ای (فاصله اعداد ‎)۱-٩ استفاده کرد. بر حسب این که شاخص اثر مثبت یا اثر منفی روی هدف داشته باشد. از روش‌های زیر برای ۰ ۱ ۳ ۵ ۷ ۹ ۱۰ تست تشد خیلی زیاد زیاد متوسط کم خیلی کم اندازه گیری زیر برای شاخص با جنبه منفی (هر چه کم‌تر باشد مطلوب‌تر است) استفاده می‌شود: ۱ ۳ ۵ ۷ ۹ ۱۰ شش شش کی خیلی کم کم متوسط زیاد خیلی زیاد - بی‌مقیاس‌سازی ماتریس تصمیم‌گیری: معمولا شاخص‌ها مورد بررسی در مساله. دارای مقیاس‌های متفاوتی هستند لازم است ابتدا شاخص‌ها را بی‌مقیاس کرد. برای بی‌مقیاس‌سازی یا نرمال‌سازی روش‌های مختلفی وجود دارد که می‌توان برای این‌منظور به منابع ذی‌ربط دراین خصوص مراجعه کرد. و 111 [ را - وزن‌دهی به شاخص‌های موردنظر: با توجه به این که شاخص‌ها غالبا دارای درجه اهمیت یکسان در مسایل ریگ ۳ رها تصمیم‌گیری نیستند. با استفاده از روش‌های وزن‌دهی» وزن هر یک از شاخص‌ها تعیین می‌گردد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزبابی راهبردی محیطزبست ۹۴/۱۰/۰۱ ۱۴۳۳ که با توجه به ماهیت مساله و شاخص‌ها موجود. از روش‌های مختلف می توان استفاده کرد. - حل مدل و انتخاب بهترین جواب: با محاسبه شاخص ترکیبی برای هر گزینه. با توجه به هدف مساله. آرزیابی این روش نیز به مانند سار روش‌ها و ابزارها نقاط قوت و ضعف مختص به خود را دارد. از مهم‌ترین نقاط قوت این روش می‌توان به موارد زیر اشاره کرد (۳ع0۳ل]. ۲۰۱۲): - از روش تحلیل چند معیاره می‌توان برای تلفیق دیدگاه‌های ذی‌نفعان مختلف در ارزیابی استفاده کرد. _ روش تحلیل چند معیاره شفاف و قابل درک است (تمامی امتیازات ۳ وزن‌ها ثبت می‌شوند) و ممیری آن ساده - این روش آمکان ارتباط با تصمیم‌گیران و بعضا مردم را تسهیل می‌کند. از مهم‌ترین نقاط ضعف این روش» می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: - روش تحلیل چند معیاره (۸1۸) امکان بحث و مذاکره کارشناسی در خصوص تصمیم‌گیری برای گزینه‌های مختلف را کاهش می‌دهد. - روش تحلیل چند معیاره قادر به تنسهیل برای رسیدن به اجماع در حصوص تصمیمات مناقشه برانگیز نیست. - با ارائه اطلاعات کمی (اعداد و امتیازهای ترکیبی)» ممکن است اطلاعات نادرستی به تصمیم‌گیران منتقل شود. البته این روش به شدت به قضاوت‌های آرزشی افراد بستگی دارد. - نتایج این روش می‌تواند براحتی توسط کارشناسان دستکاری شود و برای اهداف خاصی تنظیم شود. ۷-۴-۴-۳ سناریوسازی! برنامه‌ریزی و آرزیابی بر پایه سناریوسازی, روشی منظم و ساختارمند است که از آن برای کشف نیروهای پیشران کلیدی در متن تغییرات شتابان» پیجیدگی‌های فوق العاده و عدم قطعیت‌های متعدد استفاده می‌شود. ازطریق این‌روش. سیاست گذاران. برنامه‌ریزان و ارزیابان راهبردی محیط‌زیست با نگاه به رویدادهای غیرمنتظره و درک عمیق پیامدهای احتمالی آن‌هاء چندین سناریو یا روایت متمایز از آینده‌های ممکن را کشف و تعریف می‌کنند. این سناریوها ابزاری برای نظم‌بخشیدن |- 50021۵ 3۵۱8 2- 12۳1۷۱۵ 5 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۴ ۹۳/۱/۱ ارز بابی راهبردی محیطز یستی طرح‌های عمرانی به بینش‌ها و استنباط‌های برنامه‌ریزان و تصمیم‌گیران و مدیران هستند. مقصود از تعریف سناریوهاء انتخاب فقط یک آینده مرجح و ایده آل و رزوی به حقیقت پیوستن آن و یا پیدا کردن محتمل ترین آینده و سعی در تطبیق با آن نیست. بلکه قصد اصلی برنامه‌ریزی و ارزیابی بر پایه سناریوء اتخاذ تصمیم‌های راهبردی است که برای همه آینده‌های ممکن به اندازه کافی خردمندانه و پابرجا باشد. اگر هنگام تدوین سناریوهاء تفکر جدی صورت بگیرد. آنگاه اصلا مهم نیست که در آینده چه اتفاقی خواهد افتاد. زیراء دولت. شرکت. برنامه‌ریز یا آرزیاب در مقابل هر اتفاقی آماده است و می‌تواند بر مسیر اتفاقات آینده تاثیر گذار باشد. در برنامه‌ریزی و ارزیابی بر مبنای سناریو تلاش می‌شود تا براساس فهم دلالت‌های انتخاب‌های امروزء راه‌های اثرگذاری بر پیامدهای آتی در این انتخاب‌هاء در آینده کشف. پیش‌بینی و ارزیابی شوند. این روش برای ارزیابی اثرات و همچنین تدوین گزینه‌های مختلف و مقایسه آن‌ها بسیار کارآیی دارد (علیزاده و همکاران. ۱۳۸۳). الف - فر آیند برنامه‌ریزی و ارزیابی بر مبنای سناریو سناریو نگاری یا سناریوسازی از مراحل مشخصی به شرح زیر پیروی می‌کند: ۱- آشکارسازی مدیران توسعه و ارزیابان باید درک درستی از انتخاب‌های خود داشته باشند و بدانند که در آینده نزدیک و دور درحال تکوین, باید چه موضوعات مهمی را در دستور کار خود در حوزه‌های مورد بررسی (به عنوان مثال تحولات و پیامدهای محیط زیست ناشی از اجرای سیاست‌ها و برنامه‌های موضوعی و مکانی) قرار دهند. واکنش مجریان, برنامه‌ریزان یا ارزیابان به این مسایل بسیاری از عملکردهای آینده را در حوزه مورد بررسی مشخص می‌کند. بنابر این در گام نخست باید ماهیت تصمیم‌های راهبردی آشکار شود. این گام با طرح پرسش‌های مناسب با توجه به ارزش‌هاء چشم‌اندازهاء اهداف و ماموریت‌ها و جهت گیری‌ها در حوزه مورد بررسی انجام می‌شود. این پرسش‌ها با توجه به اطلاعاتی که درمورد موضوع مورد بررسی [مانند وضعیت محیط‌زیست (:50]۳) تهیه شده در گزارش ارزیابی راهبردی] و گزینه‌های پیشنهادی سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌هاء مطرح می‌شوند. این پرسش‌ها می‌توانند به شرح زیر باشند (علیزاده و همکاران. ۱۳۸۹): - مسیر و روند تحولات محیط‌زیست موضوع مورد بررسی چیست؟ - جه رویدادهایی ممکن است در توسعه و رشد منطقه یا بخش ما را وادار به اعمال تغییرات کند؟ - تحت چه شرایطی و در چه محیطی, محیط زیست می‌تواند با فعالیت‌های توسعه‌ای به توازن و تعادل برسد؟ - تحت چه شرایطی و در چه محیطی, محیطزیست و اجزای تشکیل دهنده آن در معرض تهدید قرار می‌گیرند؟ ۲- گرد آوری اطلاعات در هنگام تدوین سناریوهاء روایت‌هایی که دانش کنونی مردم را نسبت به محیط پیرامونی افزایش داده و در ضمن نگرش آن‌ها به واقعیت‌های آینده یا موضوع مورد بررسی به چالش می‌کشد. ضروری است. بنابراین. در فرآیند تدوین سناریوهاء لزوما باید اطلاعات مختلفی گردآوری شوند. یک برنامه‌ریز یا ارزیاب, باید به صورت هم‌زمان بر روی موضوعات -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزبابی راهبردی محیطزبست ۹۴/۱۰/۰۱ ۱۳۵ کلیدی و مهم و رویدادهای غیر منتظره احتمالی یا مهم‌ترین آثرات ناشی از فعالیت‌ها و نیروهای پیشران متمرکز شود. یکی از موضوعات مهم در هنگام جمع‌آوری اطلاعات. توجه ویژه به تحولات بیرونی (مانند تحول در فناوری‌های سبز) و همچنین رویدادهایی که باورها و نظام‌های ارزشی مردم (به عنوان مثال ارزش منابع محیطزیستی) در آینده شکل می‌دهند. است. ۳- شناسایی نیروهای پیشران سومین فعالیت هنگام تدوین سناریو جستجو و کنکاش نیروهای پیشران کلیدی است که عوامل موفقیت فرآیند ارزیابی را تحت تاثیر قرار می‌دهند. به عنوان مثال, قوانین و مقررات و ضوابط دولتی (مانند حذف یارانه سوخت) می‌تواند براین مسیرها تاثیر داشته باشد. اما باید توجه کرد که علاوه بر قوانین دولتی. عوامل ناشناخته فراوانی نیز وجود دارند که در شناسایی و ارزیابی این عوامل بنیادی تاثیر داشته و نقطه عطف برنامه‌ریزی و ارزیابی بر پایه سناریو است. شناسایی نیروهای پیشران کلیدی حتما باید با کار گروهی انجام شود. نیروهای پیشران را می‌توان به مولفه‌های اجتماعی, فرهنگی. عموما در شرایطی که کنترل کم‌تری بر نیروهای پیشران وجود دارد. شناسایی و فهم اثرات (اثرات هم‌افز و متقابل) برای ارزیابی اثرات بسیار حائز اهمیت است. لذا باید به خوبی این اثرات درک شوند. ۴- آشکارسازی عناصر نسبتا معین عناصر نسبتا معین که به زنجیره رویدادهای خاص وابسته نیستند. شالوده توسعه سناریوها و منطق حاکم بر آن‌ها عناصر نسبتا معین شامل بازتاب‌های مکانی یا فضایی نسبتا معین نیروهای پیشران کلیدی و تحلیل آن‌ها بر چگونگی و در هر سیاست. برنامه یا طرح, عدم قطعیت‌های بحرانی مختلفی وجود دارند و وظیفه اصلی هر ارزیاب با طراح سناریو جستجو برای شناسایی و یافتن آن‌ها ست. این عدم قطعیت‌ها اغلب با عناصر نسبتا معین رابطه دارند. بنابر این | - 60 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۶ ۹۳/۱/۰۱ ارزیابی راهبردی محیطزیستی طرح‌های عمرانی ارزیاب یا طراح سناریو با مورد سوال قرار دادن مفروضات خود در باره عناصر نسبتا معین و پیگیری زنجیره روابط می‌تواند برخی از عدم قطعیت‌های بحرانی را شناسایی کند. به عنوان مثال در یک ارزیابی راهبردی محیطزیست طرح امایش در یک استان, تغییر جهت گیری تولید از مثلا صنایع فولاد و پتروشیمی به سوی صنایع تبدیلی غذایی. چه تاثیری بر پهنه بندی, سازمان فضایی, محیطزیست و.... خواهد گذاشت. یا جوانی جمعیت جمعیت در ترکیب با الگوی تولید (اشتغال) چه تاثیراتی بر تغییر نسبت شهرنشینی و نیز الگوهای سکونت ایجاد خواهد کرد. فرض‌های مختلف در خصوص عدم قطعیت‌های بحرانی» موجب تدوین سناریوهای مختلف می‌شود. یکی از روش‌های شناسایی عدم قطعیت‌های بحرانی» درجه بندی عوامل کلیدی موفقیت و نیروهای پیشران کلیدی براساس دو معیار زیر است: - درجه اهمیت این عوامل برای موفقیت در تصمیم‌های شناسایی شده در گام اول - درجه نامعین بودن این عوامل ۶- تدوین سناریوها براساس فرض‌های مربوط به عناصر نسبتا معین و عدم قطعیت‌های بحرانی و چگونگی رفتار نیروهای پیشران کلیدی می‌توان سناریوهای مختلفی را تبیین و تدوین کرد. پر واضح است که هدف سناریوهای مختلف برای کاهش اثرات محیط زیستی سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌هاء شناسایی و استنتاج قواعد و الگوهای حاکم بر محیطزیست در یک گستره جغرافیایی است. لذا آنچه حائز اهمیت است. شناسایی پیشران‌های کلیدی و تاثیر آن‌ها بر محیطزیست است. موارد یاد شده چارچوبی مفهومی برای اکتشاف آینده‌های ممکن و متعدد فراهم می‌آورند. معمولا توصیه می‌شود. در تدوین سناریوها از افرادی استفاده شود که مسوولیت تصمیم‌گیری ندارند. در این فرآیند. هر یک از اعضای گروه» تحقیق خود را انجام داده و سپس در جلسه‌ای مشترک به پرسش‌هایی مانند موارد زیر پاسخ می‌دهند: - نیروهای پیشران کلیدی کدامند؟ - بازخوردها و بازتاب‌های مکانی و فضایی پیشران‌های کلیدی بر محیطزیست چیست؟ - چه موضوعاتی نامشخص و مبهم هستند (شناسایی عدم قطعیت‌ها)؟ پس از تدوین سناریوهاء باید به تصمیم‌های شناسایی شده در گام اول بازگشت. باید بررسی کرد که عملکرد هر یک از تصمیم‌ها در هر یک از سناریوها چگونه بوده است؟ نقاط ضعف و آسیب‌پذیر آشکار آن‌ها کدام است؟ آیا تصمیم‌های راهبردی در همه سناریوها عملکرد خوبی دارند یا فقط در یک یا دو مورد از آن‌ها عملکرد خوبی دارند؟ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رو بکردها و روش‌های مختلف ارزبابی راهبردی محیطزیست ‎٩۴/۱۰/۰۱‏ ۱۳۷ ۸- انتخاب شاخص راهنما پس از تدوین سناریوها و تحلیل تصمیم. باید شاخص‌های راهنما برای پایش مسیرهای آینده تهیه شود. به کمک این شاخص‌ها می‌توان از ظهور هر یک از سناریوها به موقع آگاه شد و دریافت که در آینده تحولات در حوزه‌های مختلف براساس سناریوها به چه سمت و سویی خواهد رفت. از مهم‌ترین نقاط قوت این روش می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: - سناریو نسخه ساده شده‌ای از واقعیت‌ها ارائه می‌دهد. - روش سناریوی سازی درک مشترکی از نظام‌های پیچیده در میان کسانی که در این زمینه فعالیت و مطالسه می‌کنند به وجود می‌آورد (درک مشترک در میان گروه مطالعات) - از این روش می‌توان برای آزمون ایده‌ها و تبیین پیامدها استفاده کرد. از مهم‌ترین نقاط ضعف این روش نیز می‌توان موارد زیر را برشمرد: - تحلیل‌های مبتنی بر سناریو بدون مدل‌ها و داده‌های مناسب اعتبار چندانی ندارند. - این روش به اطلاعات و داده‌های زیادی نیاز دارد. گرافیکی باشد که معمولا درک و توصیف آن‌ها برای افراد غیرمتخصص و تصمیم‌گیران مشکل است. ۸-۴-۴-۳- ارزیابی چرخه حیات (1. 2۸)! یکی از روش‌های ارزیابی آثار و پیامدهای استفاده و کاربرد مواد و محصولات بر محیط‌زیست از مرحله تولید تا مصرف نهایی و دفع- انجام ارزیابی چرخه حیات است. چنین ارزیابی یک روش فراگیر برای جلوگیری از آلودگی است. ارزیابی کل چرخه حیات یک محصول, فرآیند یا فعالیت. شامل تحلیل مواد خام. ساخت و تولید. حمل و نقل, توزیع, مصرف., نگهداری, بازیافت و دفع نهایی است. به عبارت دیگرء ارزیابی چرخه حیات (۸-)]) باید یک تصویر کامل از پیامدهای محیطزیستی یک محصول ارائه دهد(۵ ۰۷۵۵111 ۲۰۱۰). در واقع هر محصولی دارای یک چرخه حیات است که از مرحله طراحیاتوسعه شروع شده و پس از آن» استخراج منابع, تولید. مصرف و در نهایت مرحله نهایی چرخه شامل جمع‌آوری, انبارش, استفاده مجدد و دفع زایدات ختم می‌شود. تمامی فعالیت‌ها یا فرآیندها در چرخه‌ی حیات یک محصول دارای اثرات محیط زیستی ناشی از مصرف منابع, تولید آلودگی‌ها در 01 ملع ع6ا(ا -| -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۰/۰۱ ۳۸‏ ارزیابی راهبردی محیط زبستی طرح‌های عمرانی محیط طبیعی و سایر فعل و آنفالاتی مانند تابش پرتوهای خطرناک است. در شکل (۱۹-۲) تصویر ساده شده‌ای از مفهوم ۱ ۱ ۰ طراحی/: : مصرف منابع تولید آلودگی ام طراحی /توسعه 2 2 بادبافی ۶" ف مناد : + بازیافت ۰ هصر نک تولید آ : : منابع ثانویه . تولید آلودگی و8 اد ها ار هه تولید محصول 2 < مصرف دوباره/بازیافت | ۱ مصرف منابع جمع آوری ۶ تولید آلودگی, , : ۰ محصولات 1 مواد محصولات تولیدی ناشی از مصرف مصرف منابع : تولید آلودگی ۰ زا ۰ 5 ۰ ۰ ۰ ۱ مصارف و تامین نیازها جمع آوری و انبارش دید _ دش سس یا سم تولید آلودگی تصفیه پساب تولید آلودگی ی سا مصرف منایع . دفع‌ نهایی ». مصرف منابع شکل ۱۹-۳- نمایش ساده شده چرخه حیات یک محصول (2004 ..[ه۵ ۵۱ ,۵۲ 1۹۵) ارزیابی چرخه‌حیات. چارچوبی روش شناسانه برای تخمین و ارزیابی اثرات محیط زیستی مرتبط با چرخه حیات در هنگام اجرای ارزیابی چرخه حیات معمولا از مرحله طراحی محصول صرف‌نظر می‌شود. زیرا فرض بر این است که اثر قابل توجهی به جا نمی گذارد. ولی باید این نکته را مد نظر قرار داد که تصمیماتی که در این مرحله اتخاذ می‌گردد. تاثیر مهمی بر اثرات محیط زیستی در سایر مراحل چرخه حیات آن محصول دارد. زیرا طراحی یک محصول تخریب‌ها و آلودگی‌های ناشی از آن‌را را در مراحل بعدی تحت تاثیر قرار می‌دهد. در شکل (۲۰-۲) ار تباطات متقابل بین مرحله طراحی 9 سایر مراحل چرخه حیات محصول نشان داده شده است. اگر اصلاح مراحل بعدی است. | - 3 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزبابی راهبردی محیطزبست ۹۴/۱۰/۰۱ ۱۳۹ شکل ۲۰-۳- تصویری کلی از نحوه تعیین و ایجاد اثرات محیط‌زیستی در چرخه حیات یک محصول (2004 ,10011: 0۲) روش آرزیابی چرخه حیات برای سیاست‌ها و برنامه توسعه صنعتی در مطالعات آرزیابی راهبردی محیط‌زیست بسیار سودمند است. زیرا براساس این روش می‌توان فعالیت‌های صنعتی مختلفی را که براساس هر یک از سیاست‌ها و برنامه‌ها تعریف می‌شوند را مورد ارزیابی قرار داد و بهترین گزینه‌ها را انتخاب کرد. روش اجرای ارزیابی چرخه حیات برای محصولات (کالاها و خدمات) شامل چهار مرحله ۱- تعیین اهداف و دامنه تعاریف ۲- بررسی و تحلیل مراحل چرخه حیات برای کالا یا خدمت مورد بررسی (مصرف منابع و تولید پسماند) ۳- ارزیابی اثر و ۴- تفسیر است (2004 ,101810۲). (شکل ۲۱-۳) 11 اک که که که که که که که که اک نک کگک کگک کگک مک مک ک کیک ۱ ۱ ۱ ۱ ۱ ۱ استفاده‌های مستقیم: ۱ ۱ ۱ ۱ ۱ توسعه و بهبود محصول ۱ ۱ ۱ ۱ برنامه ریزی راهبردی ۱ ۱ تدوین خط مشی عمومی ۱ ۱ ۱ ۱ ۱ سایر فعالیت‌ها ۱ : ۱ ۱ ۱ ۱ ارزیابی اثرات ۰ ! ۱ ی ۱ ۱ ی ۱ ۱ ۱ ۱ ۱ ۱ مس ی یا شکل ۲۱-۳- مراحل و کاربرد ارزیابی چرخه حیات )150 14040.2000( -------- صفحهٔ بعد -------- ۵۰ ۹۴/۱۰/۰۱ ارزیابی راهبردی محیط ز یستی طرح‌های عمرانی در استفاده از روش آرزیابی چرخه‌ی‌حیات لازم است کلیه دادها و ستاندها از محیط‌زیست در تمامی مراحل چرخه دفع نهایی پسماند به‌صورت جدول استخراج گردد. فرایند استخراج اجزا و مراحل چرخه حیات (شامل تمامی داده‌ها و ستانده‌ها از قبیل محصولات. آلاینده‌ها و.) تعیین موجودی در چرخه حیات نامیده می‌شود. در این فرایند لازم است که شاخص‌های اثرات احتمالی مرتبط با این داده‌ها و ستانده‌ها بر روی محیط زیست محاسبه 9 تشریح شود که به این بخش کار ارزیابی اثرات چرخه حیات" (1۸]) گفته می‌شود. مهم‌ترین چارچوب‌های موجود برای انجام ارزیابی چرخه حیات درحال حاضر عبارتند از: - استاندارد بین‌المللی (15)0(14040)1997] در باره اصول و چارچوب فرایند - استاندارد بین‌المللی (14041)1998 150 درباره اهداف و تعریف دامنه و تحلیل آماربرداری - استاندارد بین‌المللی(14042)2000 (15)0 درباره ارزیابی اثرات چرخه حیات - استاندارد بین‌المللی (14043)2000 (5)0] درباره تفسیر چرخه حیات - در مکان‌ها و نواحی مختلفی از جهان؛ بخش‌های مختلف یک کارخانه و غیره)؛ - در زمان‌های مختلف (فاز مصرف یک ماشین در مقایسه با دفع فاضلاب) - در بین دوره‌های زمانی مختلف (تولیدات چندگانه در بعضی از موارد به عنوان مثال مکان‌های دفع) در فرآیند ارزیابی چرخه حیات و جریان آنرژی و مواد به همراه داده‌ها و ستاندهای محیط‌زیستی به صورت مدل‌هایی در جهت نشان دادن سیستم محصول و ورودی‌ها و خروجی‌های آن از محیط‌زیست طبیعی ارائه می‌شود. این مدل‌ها به مدل محصول و آماربرداری داده‌ها و ستاده‌های محیط‌زیستی مرتبط با واحد عملکردی منتهی شده است. ۷( 06 ع6ان] -۱ 1 م1۳26 066 عانا -2 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزیابی راهبردی محیطزیست ‎٩۴/۱۰/۰۱‏ ۵۱ قوت روش آرزیابی چرخه حیات می‌توان موارد زیر را برشمرد: - این روش تحلیلی جامع و فراگیر از اثرات براساس رویکرد ابتدا تا آنتهای استخراج, تولید. مصرف و دفع نهایی محصولات ارائه می‌دهد. - این روش برای آرزیابی بده- بستان‌های مواد و آنرژزی در مرزهای مختلف سیستم‌های صنعتی در گزارش‌های ارزیابی محیط‌زیست ارائه می‌دهد. - با استفاده از این روش می‌توان گزینه‌های مختلف توسعه صنعتی را براساس میزان آثار آن‌ها بر محیط‌زیست ارزیابی و تحلیل کرد. از مهم‌ترین نقاط ضعف این روش نیز می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: - کمی‌کردن میزان انتشار پسماندها از همه فرآیندها بسیار مشکل است و به بررسی و مطالعه گسترده‌ای نیاز دارد. - این روش به اطلاعات زیادی نیاز دارد. - در برخی از موارد کمی‌کردن میزان انتشار بسیار مشکل است و به قضاوت‌های فردی نیاز است (به عنوان مثال کمی‌کردن میزان انتشار ضایعات و مواد فرار و فلزات بسیار مشکل است) - میزان انتشار پسماندها از کشوری به کشور دیگر و همچنین در فرآیندهای صنعتی بسیار متفاوت است. - روش ارزیابی چرخه حیات نمی‌تواند اطلاعات مکانی و زمانی مناسبی ارائه کند. - در برخی موارد کاربرد روش آرزیابی چرخه حیات درمورد محصولات مشابه به نتایج متفاوتی منتهی می‌شود. ۹-۴-۳-۳ روش‌های مدل‌سازی و شبیه‌سازی مدل‌سازی ابزاری تحلیلی است و می‌توان با استفاده از آن اثرات محیطزیستی ناشی از فعالیت‌های مختلف را کمی‌سازی کرد. بیش‌تر مدل‌ها از فناوری‌های کامپیوتری برای پیش‌بینی اثرات استفاده می‌کنند. یک مدل ریاضی می‌تواند مولفه‌ها و اجزای مختلف محیط‌زیست. مانند کیفیت آب و هوا را در مکان‌های مختلف و زمان‌های مختلف شبیه‌سازی کند. سار انواع مدل‌ها از جمله مدل‌های اقتصادی - اجتماعی. مدل‌های زیستگاه و سیستم‌های هوشمند نیز می‌توانند اثرات محیط زیستی سیاست‌ها و برنامه‌ها را بر محیطزیست پیش‌بینی نمایند. امروزه مدل‌های مختلفی برای پیش‌بینی آثرات فعالیت‌های مختلف بر محیط‌زیست تهیه و توسعه داده شده است. از این مدل‌ها می‌توان برای پیش‌بینی -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۱۰/۰۱ ۸۲‏ ارزیابی راهبردی محیط زبستی طرح‌های عمرانی مدل‌هاء آرزیابان محیط‌زیست را قادر می‌سازند تا فرضیات خود را درباره اثرات و پیامدهای مختلف سیاست‌ها.ء برنامه‌ها و طرح‌ها را آزمون نموده و درک عمیق‌تری درمورد سیستم‌ها پیدا کنند و همچنین بتوانند سناریوهای آینده را بررسی قرار داده و درک بهتری از سیستم و پیچیدگی‌های حاکم بر آن داشته باشد. تدوین مدل باعث نظم‌بخشی و سازماندهی اطلاعات گسترده شده و امکان شناسایی اجزاء مدل, متغیرهای مستقل و وابسته. عوامل سببی" و روابط بین اجزاء مدل را میسر می‌سازد. در حقیقت. تدوین مدل باعث افزایش درک سیستم شده و شناسایی مفروضات یا ضعف منطق مدل را نمایان می‌سازند (هراد و همکاران. ۱۳۹۱). مدل‌ها کاربردهای گسترده‌ای در علوم محیط‌زیست و به ویژه آرزیابی محیط‌زیست دارند. به مانند ابزارهای علمی. مدل‌ها بسیار عمومیت دارند. زیر می‌توانند به کاهش پیچیدگی زیست‌بوم‌ها منتهی شوند و از این طریق شناسایی رفتار سیستم و روابط حاکم در آن‌ها را امکان‌پذیر سازند. با استفاده از مدل‌هاء می‌توان آزمایش‌هایی را که در شرایط معمولی امکان‌پذیر نیست. مورد آزمایش قرار داد. همجنین. مدل‌ها را می‌توان برای شبیه‌سازی گذشته یا رخدادهای آینده به کار کاربردهای زیادی در مدیریت و تصمیم‌گیری‌های محیط زیستی, به ویژه در ارزیابی راهبردی محیط زیست دارند. خروجی مدل‌ها را می‌توان به صورت مستمر و براساس گزینه‌های بهینه به مدیران یا ارزیابان, برنامه‌ریزان و تصمیم‌گیران که باید براساس دانش محدودی تصمیم‌گیری کنند. ارائه کرد (همان منبع). هارت من" (۱۹۹۶)» پنج کار کرد مدل‌ها را مطرح کرد. کار کردهای مدل که توسط هارت من عنوان شده است به - تکنیکی برای بررسی پویایی‌های یک سیستم - ابزار اکتشافی " برای تدوین فرضیات. مدل‌ها و نظریه‌ها - جانشینی برای انجام آزمایش‌ها - ابزار آموزشی" برای درک فرآیندها یا سیستم‌ها مدل‌ها به دو گروه عمده مدل‌های مفهومی یا کیفی "و مدل‌ها کمی یا ریاضی طبقه‌بندی می‌شوند (شکل ۲۲-۳). ۱-۳۱۳۵ 05 2- ۲۵5۵11۷۵ 15 3- آمما ۲1۵0۳1511۵ -4 5- ۳۵0128081 6- 00۵111311۷6 ۱1006[ 0۲ 60۵۱۵1۲۵ ۷1۵۵| -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزیابی راهبردی محیطزیست ‎٩۴/۱۰/۰۱‏ ۵۳ شکل ۲۲-۳- طبقه‌بندی مدل‌ها (هراد و همکاران. ۱۳۹۱) در برخی موارد سیستم‌ها بسیار پیچیده هستند یا اطلاعات آندکی درمورد آن‌ها وجود دارد.ء به همین دلیل بهترین فعالیت‌های اجتماعی باشند. به عنوان مثال می‌توان به سیستم کشاورزی آرائه می‌شود. شکل (۲۲-۳) به صورت خلاصه یک سیستم کشاورزی شهری را که به منظور تدوین سیاست‌هایی برای حداکثر کردن سود کشاورزان شهری و خانواده‌های آن‌ها رسم شده است را نشان می‌دهد. در اینجاء فرد عضوی از خانواده و جامعه است. کشاورزی شهری" در صورتی که عوامل منفی از طریق مدیریت ریسک کاهش داده شوند. پیامدهای مثبت متعددی به همراه دارند. مدل مفهومی محقق را قادر می‌سازد تا به صورت کامل اجزاء تشکیل دهنده سیستم (فرد. خانواده, جامعه) را مورد بررسی قرار داده و هم‌زمان عوامل منفی و مثبت تهدیدکننده هر یک از اجزاء تشکیل دهنده سیستم را به صورت کامل شناسایی کند (شکل ۲۲-۳). ۸80 1۳۳۵۵ -۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۱۰/۰۱ ۵۴‏ ارزیابی راهبردی محیطز بستی طرح‌های عمرانی 8 ۱ 3 تا : عوامل منفی را اثرات مثبت ۱ آلودگی محصولات اف رفاه عوامل بیماری‌زا ٍ ...تسس ۳۰۰ دنه ,اراضی کم بازده ۱ ۱ ۹ خانه‌اد 1 ۱ توسعه اجتماعی ربر- . ۱ 1 ۳ ۹ ۱ #توسعه جنسینی ا / اراس ی ۱ استفاده از اراضی حاصلخیز اْ ۳ ۰ وا سس سس اه ٍ دخالت‌ها: مدیریت ریسک وا ۳ بهینه‌سازی آبیاری ٍ ۱ ۱ سس شکل ۲۳-۳- مدل مفهومی اثرات مثبت و منفی سیاست توسعه کشاورزی شهری و تاثیر آن بر سلامت و رفاه شهروندان - مراحل تدوین مدل برای مدل‌سازی باید از گام‌های مشخصی تبعیت کرد. در بیش‌تر کتاب‌های راهنمای مدل سازی, نمودارهایی مانند شکل (۲۴-۳) ارائه می‌شوند که در آن. فرایند تدوین مدل نشان داده شده است. اکثر مدل‌سازان بر این باور هستند که اولین قدم در روش‌های مدل‌سازی, تعریف مساله است. به عنوان مثال پیش از آغاز نگارش معادله‌ها یا یادگیری نرم‌افزارهای مدل سازی, محقق باید به طور شفاف طرح مساله. اهداف مدل و مرزهای سیستم را توصیف و شناسایی کند. در این مرحله. مدل‌ساز باید کلیه اطلاعات موجود مرتبط با سیستم مورد مطالعه. از جمله داده‌های مرتبط با ویژگی‌های فیزیکی, شیمیایی و زیستی و در صورت امکان اطلاعات اقتصادی - اجتماعی, تاریخی و قانونی را مورد بررسی قرار دهد. با انجام بررسی‌ها در این مرحله. احتمال انحراف از هدف و همچنین انجام مطالعات غیرضروری اجتناب ۳۲۵ 1۵ ۵1 161111100 -۱ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزبابی راهبردی محیطزیست ‎٩۴/۱۰/۰۱‏ ۵۵ 1 گردآوری داده‌ها شکل ۲۴-۳- مراحل مختلف فر آیند تدوین مدل (هراد و همکاران. ۱۳۹۱) در مرحله بعد. هدف مدل‌سازء توصیف فرآیندهای فیزیکی و بوم‌شناختی سیستم با استفاده از معادله‌های ریاضی است که در نهایت توسط کامپیوتر اجرا خواهد شد. برای این منظور هم می‌توان کدهایی را مشخص کرد و هم می‌توان از مدل‌های موجود در این زمینه استفاده کرد. روش مدل‌سازی برای تحلیل و ارزیابی اثرات سیاست و طرح‌ها نیز دارای نقاط ضعف و قوت مختص به خود است. از مهم‌ترین نقاط قوت این روش می‌توان به موارد زیر اشاره کرد (0۳6۳[]. ۲۰۱۲): - مدل‌سازی درمورد برخی از اثرات محیط زیستی ناشی از فعالیت‌های انسانی به صورت مناسبی بسط و توسعه داده شده است که در این خصوص می‌توان به مدل‌های هیدرودینامیکی. مدل‌های پراکنش هوا و صدا اشاره - مدل‌سازی را می‌توان با سایر روش‌های آرزیابی مانند روش روی‌هم‌گذاری به صورت مناسبی تلفیق کرد تا بتوان گزینه‌های مختلف را آرزیابی نمود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۶ ۹۳/۰ ارزیابی راهبردی محیط زیستی طرح‌های عمرانی - مدل‌سازی ابزار سودمندی برای شبیه‌سازی اثرات در مکان و زمان هستند. از مهم‌ترین نقاط ضعف مدل‌سازی نیز می‌توان به موارد زیر آشاره نمود: - مدل‌سازی پرهزینه و زمان بر است. - مدل‌سازی به اطلاعات زیادی نیاز دارد. - مدل‌سازی به تخصص و مهارت‌های زیادی نیاز دارد. ۱-۴-۴-۳ مدل تخریب! مدل تخریب که اولین بار توسط دکتر مخدوم در سال ۱۳۷۲ ارائه گردیده است. یکی از روش‌های ارزیابی اثرات یک از این شبکه‌ها با استفاده از روابط ریاضی به دست می‌آید. معیار تخریب در این مدل. ضریب تخریب نام دارد. این مدل در دسته‌بندی کلی مدل‌هاء در زمره مدل‌های اطلاع‌رسان (برای آگاهی مدیریت کلان طرح‌ها) محسوب می‌شود که به تصمیم‌گیرندگان به صورت کمی درجات توسعه در گذشته و امکان توسعه در آینده را نشان می‌دهد. این مدل از نوع تجزیه و تحلیل سیستمی بوده و در آن از شیوه مدل‌سازی ریاضی بهره گرفته شده است (2002 ,۱/1216040۷). تخریب برای هر یک از سلول‌های این شبکه از طریق فرمول زیر محاسبه می‌شود (مخدوم و منصوری, ۱۳۷۶): 0 + نائ۸ ره ۳ < [.(] - در این رابطه. - (06: ضریب تخریب هر واحد نشانزد - ب۸: عامل تخریب - (20]: تراکم فیزیولوژیک جمعیت - تاآسیب‌پذیری اکولوژیکی است. |- 1687201211010 ۱10۵۵1 2- 11۳۵01 ][5 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزیابی راهبردی محیطزیست ۹۴/۱۰/۰۱ ۵۷ الف - آسیب پذ بری اکولوژیکی (: ۴) سنگ مادر به فرسایش, طبقات آسیب‌پذیری خاک. پوشش گیاهی و مناطق تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط‌زیست تهیه شده و روی‌هم گذاری می‌گردند. نقشه به دست آمده نیز با نقشه شبکه‌ها روی‌هم گذاری می‌شود. سپس لازم است برای هر واحد کد محدودیت محاسبه شود. اگر از ابتدا کد محدودیت به واحدهای نقشه‌های مورد استفاده وارد شده باشد. در نقشه حاصله از روی‌هم گذاری آن‌ها این کد به صورت مجموع برای هر واحد به دست خواهد آمد. نحوه دادن کد محدودیت بستگی زیادی به منطقه مورد مطالعه از یک سو و پارامتر محیط‌زیستی موردنظر از سوی نام ۵) و یک حداقل (به نام ۳) به دست خواهد آمد. درجات آسیب‌پذیری دارای چهار طبقه است. لذا برای دسته‌بندی اعداد به دست آمده به فاصله دسته‌ها نیاز است که براساس آمار عبارتست از: 4(-8)-۳ حداکثر کدهای محدودیت به ترتیب برابر با ۸ و ۳۷ باشد. این طبقه‌بندی به صورت جدول (۱۸-۲) خواهد بود: جدول ۱۸-۳- طبقه‌بندی آسیب پذبری اکولوژیکی ب - تراکم فیزیولوزیکی جمعیت (: 00) در این مدل, تراکم فیزیولوژیکی جمعیت یا تراکم جمعیت تغذیه‌ای, از حاصل تقسیم جمعیت هر واحد نشانزد بر کشتزارهای موجود در آن محاسبه می‌شود. برای محاسبه آن در مدل تخریب. لازم است ابتدا نقاط جمعیتی در هر سلول ج- عوامل تخریب در این بخش کلیه عوامل سیب رسان به محیط‌زیست و شدت اثر آن‌ها مشخص شده و نقشه‌های آن‌ها تهیه و براساس شدت تخریب طبقه‌بندی می‌شوند (جدول ۱۹-۳). از مهم‌ترین عوامل احتمالی تخریب می‌توان به شکار غیر -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۱۰/۰۱ ۵۸‏ ارزیابی راهبردی محیط زیستی طرح‌های عمرانی مجازء کان کنی بی‌رویه. تبدیل مراتع به دیمزار» چرای بی رویه. تبدیل کاربری کشاورزی به کاربری‌های انسان ساخت. جدول ۱۹-۳- طبقه‌بندی شدت عوامل مخرب به این ترتیب تمامی عوامل فرمول ذکر شده به دست می‌آیند. پس از محاسبه ضریب تخریب با استفاده از فرمول, نتیجه حاصل را می‌توان با توجه به جدول (۲۰-۲) تفسیر کرد. جدول ۲۰-۳- مدل فازی طبقه‌بندی ضرایب تخریب ی سرانجام می‌توان این اعداد و ارقام محاسبه شده را بر روی پهنه موردنظر با استفاده از نرم افزارهای مختلف سامانه اطلاعات جغرافیایی (015) مکان‌دار نمود و به صورت نقشه نشان داد (شکل ۲۵-۳). شکل ۲۵-۳- نقشه نهایی مدل تخریب: اختصاص ضریب تخریب به هر یک از واحدها -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رو یکردها و روش‌های مختلف ار زبابی راهبردی محیط زیست ۹.۳/۱ ۵۹ یواح ارزیابی اثرات توسعه بر محیطزیست در یک بهنه جغرافیایی (به عنوان مثال استان یا حوزه ابخیز) براساس این مدل امکان اجرای خودکار مدل تخریب در محیط ؟5آ7) با استفاده از نرم افزار ۸1-015 به صورت گام به گام فراهم می‌کند که فرآیند آن در شکل (۲۶-۲) نشان داده شده است. - نقشه محدوده مورد مطالعه - نقشه زمین‌های کشاورزی - نقشه عوامل اکولوژیکی موثر در آسیب‌پذیری (۴( انتخاب واحد کاری (۸) مساحت (۶) عوامل تخریب (حداقل ۶ 2 زمین‌های کشاورزی عامل) ۲ (۵) جدول نقشه اصلی ی ‎)٩(‏ کد محدودیت عوامل اکولوژیکی موثر (۷) تعداد در آسیب‌پذیری بوم‌شناختی افراد جمعیت ۱ |--4* ۳ ۲ (۱۰) محاسبه تراکم ( ۱۱) محاسبه مجموع ( ۱۲) محاسبه درجه آسیب‌پذیری جمعیت فیزیولوژیکی شدت عوامل تخریب بوم‌شناختی ۳ شکل ۲۶-۳ - مراحل اجرای مدل تخریب با استفاده از 13340410 مدل تخریب (مددی.۱۳۸۴) البته این روش نیز مانند روش‌های قبلی نقاط قوت و ضعف مختص به خود را دارد. از مهم‌ترین نقاط قوت این روش می‌توان موارد زیر را بر شمرد: -------- صفحهٔ بعد -------- یط ۹۳/۱/۰۱ ارز یابی راهبردی محیطز یستی طرح‌های عمرانی - قابلیت کابرد و سازگاری این روش با سامانه اطلاعات جغرافیایی - مکان‌دار بودن وضعیت پهنه سرزمین از مهم‌ترین نقاط ضعف این روش نیز می‌توان موارد زیر را برشمرد: - تکیه بر تعداد معدودی شاخص‌ها محیط‌زیستی - نیاز به تخصص و مهارت زیاد ۱۱-۴-۴-۳- روش درخت تصمیم! درخت تصمیم یک ابزار برای پشتیبانی از تصمیم است که از مدل شاخه برگ و ریشه درختان برای مدل‌سازی استفاده می‌کند. درخت تصمیم به‌طور معمول در تحقیق در عملیات استفاده می‌شود و به‌طور خاص روش تحلیل درخت تصمیم» برای مشخص‌کردن راهبرد یا گزینه‌هایی که بیش‌ترین احتمال را دارند تا به هدف برسند به‌کار می‌رود. درخت تصمیم.ء درختی است که در آن نمونه‌هاء گزینه‌هاء یا پدیده‌ها را به‌نحوی دسته‌بندی می‌کنند که از ریشه به سمت پایین رشد کند و در نهایت به گره‌های برگ برسد. این درخت یکی از ابزارهای قوی و متداول برای دسته‌بندی (به‌دست آوردن جملات. معادلات. حالات بازی و غیره استفاده می‌شود. همجنین از این مدل می‌توان در تحلیل مسایل و مشکلات تصمیم به عنوان ابزاری برای به تصویر کشیدن و تجزیه و تحلیل تصمیم‌هاء در جاهایی که گزینه‌های راهبردی مختلف برای تصمیم‌گیری وجود دارند استفاده کرد. یک درخت تصمیم دارای سه نوع گره است: ۱ گره تصمیم: به طور معمول با مربع نشان داده می‌شود. ۲- گره تصادفی: با دایره مشخص می‌شود. درخت‌های تصمیم روشی برای نمایش یک سری از قواعد هستند که منتهی به یک رده یا مقدار می‌شوند. درخت‌های 6 1601510 -| -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزیابی راهبردی محیطزیست ‎٩۴/۱۰/۰۱‏ )۱۶ جداسازی, فاصله بین گروه‌ها افزایش یابد. ساختار یک مدل درختی شامل ریشه. گره‌های داخلی و برگ است. از مدل‌های درختان تصمیم., نمونه‌ها را با مرتب‌کردن آن‌ها در درخت از گره‌ی ریشه به سمت گره‌های برگ دسته‌بندی می‌کنند. هر گره‌ی داخلی در درخت. صفتی از نمونه را آزمایش می‌کند و هر شاخه‌ای که از آن گره خارج می‌شود. متناظر یک مقدار ممکن برای آن صفت است. همچنین به هر گره‌ی برگ, یک دسته‌بندی منتسب می‌شود. هر نمونه, با شروع از گره نمونه. دسته‌بندی می‌شود. این فرآیند برای هر زیردرختی که گره‌ی جدید ریشه‌ی آن است. تکرار می‌شود. در شکل (۳- ۷) ساختار یک درخت تصمیم ارائه شده است. (وونه 1 ح 5( ۷۹/۵ ۹.108 ۱0۳۵1 3ع۲۱] ۳ / ۳ / 705 0 75 0 به مانند سایر ابزارهای تحلیلی درخت تصمیم نیز دارای نقاط قوت و ضعف مختص به خود است. از مهم‌ترین نقاط قوت این روش می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: - فهم ساده: هر انسان با اندکی مطالعه و آموزش می‌تواند. طریقه کار با درخت تصمیم را بیاموزد: - کارکردن با داده‌های بزرگ و پیچیده: درخت تصمیم در عین سادگی می‌تواند با داده‌های پیچیده به راحتی کار کند و از روی آن‌ها تصمیم بسازد. - استفاده مجدد آسان: در صورتی که درخت تصمیم برای یک مساله ساخته شد. نمونه‌های مختلف از آن مساله را می‌توان با آن درخت تصمیم محاسبه کرد. کرده و نتایج بهتری به دست آورد. -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۱۰/۰۱ ۶۲‏ ارزیابی راهبردی محیط زیستی طرح‌های عمرانی از نقاط ضعف این روش نیز می‌توان موارد زیر را برشمرد: - مشکل استفاده از درخت‌های تصمیم این است که به‌صورت نمایی با بزرگ شدن مساله بزرگ می‌شوند. - اکثر درخت‌های تصمیم تنها از یک ویژگی برای شاخه زدن در گره‌ها استفاده می‌کنند در صورتی که ممکن است ویژگی‌ها دارای توزیع توام باشند. البته باید توجه کرد که روش درخت تصمیم بیش‌تر به عنوان ابزار تصمیم‌گیری استفاده می‌شود. اما از این روش می‌توان به عنوان ابزار تحلیل ریشه‌ایو تجزیه و تحلیل اطلاعات محیط‌زیستی نیز می‌توان استفاده کرد. ۵-۴-۳ مشارکت دست‌اندرکاران و ذی‌نفعان در تصمیم‌سازی‌ها در سطوح سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌های توسعه. مشارکت و حضور فعال دست‌اندرکاران و ذی‌نفعان برای افزایش اثربخشی تصمیمات و رسیدن به اهداف توسعه‌ی پایدار بسیار حائز اهمیت هستند. اصولا هر همه افرادی را که تحت تاثیر اجرای این سیاست‌ها یا برنامه‌ها قرار می‌گیرند را مد نظر قرار دهد. مشارکت همه جانبه ذی‌نفعان در فرآیند ارزیابی راهبردی محیط زیست می‌تواند به رفع تعارضات کمک کند و در همسوسازی منافع گروه‌های مختلف نقش موثری داشته باشد. حضور و مشارکت ذی‌نفعان و گروهای تاثیرپذیر در برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری, باعث می‌شود تا مشکلات و نارسایی‌ها به درستی شناسایی و برای رفع آن‌ها اقدام شود. برنامه‌های مشارکت و مشاوره با ذی‌نفعان می‌بایست سازگار با فرهنگ و مهارت‌ها و همسو با نیازهای آنان باشد. گروه‌های ذی‌نفع طیف گسترده‌ای از افراد شامل گروه‌ها و سازمان‌های دولتی و غیردولتی را شامل می‌شود که می‌توانند بر سیاست‌ها و برنامه‌های راهبردی تاثیر بگذارند و هم از آن‌ها متاثر شوند. به همین دلیل همه این ذی‌نفعان باید در تصمیم‌سازی‌هاء تصمیم‌گیری‌ها و برنامه‌ریزی‌ها نقش داشته باشند و فعالانه دراین فرآیندها مشارکت کنند. در مطالعات ارزیابی راهبردی محیط‌زیست. مشارکت دادن همه ذی‌نفعان و اخذ نظرات آن‌ها به منظور اعمال دیدگاه‌های آنان در اجرای سیاست‌ها و برنامه می‌تواند بسیار سودمند باشد. دیدگاه‌ها و نظرات مشارکت کنندگان در فرآیند تهیه و تدوین گزارش‌های ارزیابی راهبردی محیط زیست می‌تواند کمک شایانی به موفقیت سیاست‌ها و برنامه‌ها در راستای کاهش فشارهای وارده بر محیط‌زیست بنماید. منظور از عبارت «مشارکت ذی‌نفعان» در ارزیابی محیط زیستی, یک ارتباط دوجانبه بین تهیه کنندگان گزارش ارزیابی محیط زیستی و گروه‌های ذی‌نفع و متاثر از سیاست‌ها و برنامه‌ها است. هدف از این اقدام. افزایش درک و پذیرش عمومی نسبت به سیاست‌ها و برنامه‌ها از طریق آموزش و بحث‌های آزاد و در نتیجه شناسایی و کاهش اثرات منفی ناشی از آن است. سرانجام بازخورد و نتایج این فرآیند. وارد مرحله برنامه‌ریزی, سیاست‌گذاری, تصمیم‌گیری یا اقدامات اصلاحی خواهد شد (1997 ,أ2 ۵1 ,01201]). -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزیابی راهبردی محیطزیست ۹۴/۱۰/۰۱ ۶۳ اجرای نظرخواهی و برنامه مشارکت عمومی ذی‌نفعان باید به صورت بخشی جدایی ناپذیر در یک ارزیابی محیط‌زیستی دیده شده و لازم است تا اقدامات مناسبی در جهت کسب نظرات و آگاه سازی عمومی و گروه‌های مرتبط که به صورت مستقیم یا غیرمستقیم تحت تاثیر سیاست‌ها و برنامه‌ها قرار خواهند گرفت. صورت پذیرد. دلیل این امر آن است که ممکن است سازمان‌های متولی انجام ارزیابی» موضوعات مهم محیطزیستی که ازنظر عموم مردم مهم قلمداد می‌شوند. را کاملا درک نکنند. پرواضح است که این گونه مسایل و مشکلات برای مردم بومی و دست‌اندرکاران و سایر ذی‌نفعان بسیار ملموس‌تر هستند. از مزایای مشارکت و مشاوره با ذی‌نفعان, این است که می‌تواند منجر به دستیابی به اطلاعات درمورد محیط‌زیست محلی و شرایط اقتصادی اجتماعی منطقه شده و حتی در تعیین راهکارهای اصلاحی مناسب نیز استفاده شوند. در این صورت چنین مسال‌های باعث افزایش پذیرش سیاست‌ها و برنامه در میان منطقه و اهداف آن و کاهش تعارضات احتمالی می‌شود. منافع مشار کت ذی‌نفعان دو جانبه و به نفع مردم و دست‌اندرکاران و مجریان سیاست‌ها و برنامه‌ها و پروژه‌ها است. زیرا از یک طرف نیازها و نظرات مردم سنجیده و مورد توجه قرار داده می‌شوند و از سوی دیگرء مقاومت و واکنش‌های منفی به اجرای سیاست‌ها نشان نخواهند داد (1997 ,ا۵ ۵۲ ,[0۳۵0]). به‌این ترتیب هدف از آرائه برنامه مشارکت ذی‌نفعان در ارزیابی راهبردی محیط‌زیست رعایت حقوق گروه‌های مرتبط با سیاست‌ها و برنامه‌ها است. البته این فرآیند مشار کت مسایل و مشکلات خاص خود را دارد. زمان‌بر بودن و همجنین هزینه‌بر بودن این فرآیند با توجه به محدودیت این دو عامل در کل فرآیند ارزیابی در زمره مهم‌ترین مشکلات قلمداد می‌شوند. همچنین در برخی از موارد ممکن است گروه‌های انتخاب شده برای این منظور نماینده کل جامعه موردنظر نباشند. اجرای صحیح برنامه مشارکت ذی‌نفعان منجر به توانمندسازی جوامع, گروه‌های ذی‌نفع و رفع تعارضات احتمالی و حفظ و بهبود وضعیت محیط‌زیست خواهد شد (2۷/۲۵۵,2003]). به طور خلاصه از مهم‌ترین مزیت‌های مشاوره و مشارکت همه ذی‌نفعان در ارزیابی راهبردی محیطزیست می‌توان موارد زیر را برشمرد (جدابنده و همکاران. ۱۳۸۷): - درک بهتر از پیامدهای بالقوه سیاست‌هاء برنامه‌هاء طرح‌ها و پروژه‌های پیشنهادی؛ - شناسایی گزینه‌های مناسب در مراحل مکان‌یابی و طراحی‌ها و اقدامات اصلاحی؛ - شفاف شدن ارزش‌ها و ایجاد تعادل در بررسی گزینه‌های متفاوت؛ - شناسایی مسایل تنش‌زا و چالش برانگیز (نشست‌ها و جلسات رو در رو برای حل و فصل آن‌ها) - ایجاد رو ش‌های مشخص برای اجرای بهتر سیاست‌هاء برنامه و طرح‌ها - مسوولیت‌پذیری و حس مالکیت و تعلق به سیاست‌ها و برنامه‌های پیشنهادی در یک برنامه مشارکت ذی‌نفعان موفق, هدف برقراری ارتباط. تعامل و نزدیک نمودن گروه‌های تحت تاثیر و ذی‌نفعان سیاست‌ها و برنامه‌ها به منظور رفع تعارضات احتمالی و افزایش آگاهی‌های محیطزیستی در میان آن‌ها است. بنابراین بدیهی است که نخستین گام در آن شناسایی این گروه‌ها و نقش هر یک از آن‌ها خواهد بود. برخی از گروه‌های ذی‌نفع و ذی نفوذ عمده قابل در آرزیابی راهبردی محیط‌زیست عبارتند از: -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۱۰/۰۱ ۳۴‏ ارزیابی راهبردی محیط زبستی طرح‌های عمرانی - گروه‌های مختلف مردم در محدوده اثرات اجرای سیاست‌ها و برنامه‌ها و طرح‌ها - تصمیم‌گیران و تصمیم‌سازان - سازمان‌های دولتی - سازمان‌های غیردولتی - مسوولین ادارات دولتی که بخش تحت اداره آن‌ها به نحوی از این سیاست‌ها و برنامه‌ها متاثر است. بدیهی است که نزدیک نمودن آرای این گروه‌ها مستلزم برقراری ارتباط موثر و داشتن برنامه‌ی مناسب است که ابت‌دا به صورت متفاوت برای هر گروه صورت می‌گیرد و سپس کل گروه‌ها را به صورت یکپارچه فرض شده و سرانجام اهداف مشترکی را باید برای آنان پیش‌بینی کرد. برای ایجاد درکی مشترک بین گروه‌های ذی‌نفع و دست‌اندرکاران باید نقش‌ها و وظایف هر کدام از آن‌ها در فرآیند سیاست‌گذاری, برنامه‌ریزی و اجرای سیاست‌ها تعیین گردد. بر این اساس باید موارد زیر مشخص گردد: - شناسایی دست‌اندرکاران و ذی‌نفعان - نقش‌های مختلف دست‌اندر کاران - ایجاد بسترها و فضای مناسب برای مشارکت فعال دست‌اندرکاران مختلف در تهیه و اجرای گزارش آرزیابی راهبردی محیط زیست - ارائه سازوکارها و روش‌های مناسب برای منظور کردن مسایل و دیدگاه‌های ذی‌نفعان مختلف در تدوین هر کدام از این برنامه‌ها لازم است از افراد متخصص مسایل اجتماعی کمک گرفته شده و بهترین نحوه برقراری ارتباط با هرگروه به طور دقیبق شناسایی شود. اما همواره باید این موضوع را مد نظر قرار داد که اطلاع‌رسانی درمورد انرات سیاست‌ها و برنامه باید دربرگیرنده حقایق باشد و به صورت بی طرفانه انجام گیرد. بهتر است سنجش و اجرای برنامه مشارکت ذی‌نفعان به صورت دقیق مستندسازی شود و میزان دستیابی به اهداف آن تشریح و ارزیابی شود (2۷۳۵۵,2003]). امروزه روش‌های مشارکتی گوناگونی در سطح جهان بسط و توسعه یافته است که هر کدام از آن‌ها بسته به ماهیت می‌توانند بر رویکرد ذی‌نفعان و دست‌اندرکاران تاثیر بگذارند. در جدول (۲۱-۳) فهرستی از روش‌های مشارکت ذی‌نفعان جدول ۲۱-۳- روش‌های مشار کت دست‌اندرکاران و ذی‌نفعان از مطالب نوشتاری به منظور انتقال اطلاعات دراین روش اطلاعات در اختیار طیف گاهی اطلاعات ممکن است با سوء تعبیر استفاده می‌شود. در این شرایط برای باید دقت | گسترده‌ای قرار می‌گیرد و گروه خاصی نیز | مواجه شود و گاهی نیز به عنوان مکاتبات کرد تا مطالب به صورت خلاصه و قابل درک ارائه می‌توانند از آن استفاده کنند بیهوده تلقی گردند و بعضا نیز ممکن شود. است دریافت کننده آن‌ها را مطالعه نکند. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- برر. ی نام روش نمایشگاه‌ها اگهی روزنامه‌های داخلی رادیو و دیا تا مصاحبه و سی رویکردها و روش‌های مختلف ارزیابی راهبرد ادامه جدول ۲۱-۳- روش« نحوه اجرا به منظور انتقال اطلاعات. از مطالب نوشتاری استفاده شده و شامل انواعی از نشریات است. دراین صورت برای انتشار اطلاعات باید بسیار به منظور انتقال اطلاعات. اقدام به برگزاری نمایت د نمایشگاه در اماکن عمومی می‌شود سس برای ارائه پیشنهادات. زمان جلسات و سایر فعالیت‌ها از اگهی و تبلیغات استفاده می‌شود. مقاله‌هایی در یک روزنامه سراسری یا محلی به چاپ می‌رسد و به ارائه اطلاعات درمورد یک از رادیو و تلویزیون برای انتقال اطلاعات درمورد یک موصضوع خاص استفاده می‌شود. مطالعات و بررسی‌های موردی از طریق تشکیل نوین در خصوص طرح و برنامه‌ها خاص و شماره تلفن در اختیار مردم قرار می‌گیرد تا با برقراری ارتباط با مسوولین به تبادل اطلاعات مورد نیازء ارائه نقطه نظرات پیرامون موضو خاص یا طرح پیشنهادات مفید بپردازند. از یک پایگاه اطلاعاتی برای ارائه و دریافت اطلاعات و بازخورد آن‌ها استفاده می‌شود. در این صورت لازم است اطلاعات به رور شده 0 امکان ارائه فرم‌های محیطهای زنده و دیجیتالی و فراهم نمودن شرایط بحث و گفتگوی گروهی میسر گردد. شامل روش‌های زیادی برای کسب اطلاعات و نقطه نظرات است و می‌تواند به صورت فردی. چهره به چهره و بوسیله تلفن یا پست انجام شود ی‌محیطزبست ‎٩۴/۱/۰۱ 33333333 در این شرایط اطلاعات به صورت دائم به روز شده و نمونه انعطاف پذیری از تبلیغ فراهم می‌کند که می‌تواند مطابق نیازهای مخاطبان طرح ریزی و از گروه‌های رابط عموم مردم می‌توانند از نمایشگاه در اوقات فراغت بازدید کنند. استفاده از تصاویر پیشنهادات مطرح شده کمک موتری خواهد بود. بسته بعه تیراژ انتشارات. اطلاعات می‌تواند برای مخاطبان زیادی ارائه شود. در دسترس قشر وسیعی از مخاطبان قرار می گیرد. رادیو و تلویزیون به صورت بالقوه دارای ترجیح می‌دهند از رادیو و تلویزیون استفاده کنند و کم‌تر به مطالعه بروشور 0 جزوات مراجعه کنند. بهره‌برداری از مصادیق واقعی برای بهبود روش مناسبی برای دریافت نقطه نظرات گروه‌های ذی‌نفع به شمار می‌رود و برای افرادی که علاقمند به مشار کت و نظریه پردازی هستند. روش منا اک است. این روش مخاطبان و کاربران زیادی را در سطح وسیع و جهانی پوشش می‌دهد. به دلیل عدم پرداخت هزینه‌های پستی و چاپی. هزینه‌ها کاهش می‌یابد و روش مناسبی برای مشارکت و هم فکری افرادی که به آن دسترسی دارند. تلقی می‌گردد. دراین روش‌ها می‌توان به جمع‌آوری اطلاعات از افرادی که نمی‌توانند در جلسات عمومی حضور پیدا کنند و یا قادر به انجام دیگر فعالیت‌ها نیستند. پرداخت. با این روش‌ها می‌توان روش‌های کاربردی و ۸۳۵ شششششششششششششششججججججت معمولا همه گروه‌ها (0 مخاطبان از خبرنامه‌ها استقبال نکرده و اخبار را نمی‌خوانند دراین روش امکان عدم تفهیم یا سوء تعبیر اطلاعات وجود دارد و بعضا کسی مسوول پاسخ‌گویی به سوالات یا دریافت در این روش اطلاعات تنها به کسانی حجم اطلاعات نیز محدود است. اگر فعالیتی با نتایج موردنظر مردم همراه نباشد. در این صورت مطبوعات و مخاطبان رغبت چندانی به درج و مطالعه آن نشان نخواهند داد اطلاعات تکمیلی را باید در اشکال نسبت به موضوع حساس و مطلع شوند. علاوه بر این این. روش یاد شده نسبتا اغلب پیدا کردن نمونه‌های موردی مشکل است که در آن کلیه فعالیت‌ها گنجانده شده باشد. مذاکرات جهره به چهره مناسب تر از مذاکرات تلفنی است. کارمندان فنی پاسخ گویی به سوالات نداشته باشند. در این روش کلیه گروه‌های ذی‌نفع دسترسی به اینترنت ندارند. از این رو نیاز به ابزار جایگزین برای انتشار و تکمیل اطلاعات و برقراری ارتباط وجود دارد. انتخابی بوده و تنها بیانگر نظریات خاصی طراحی و اجرای موفق این روش و تهیه پرسش‌نامه وقت گیر است -------- صفحهٔ بعد -------- ۶۶ نام روش کار گاه آموزشی گروه‌های رابط برگزاری همایش برای نیل به اجماع روش دلفی ماخذ: سازمان < برنامه عمران سا برای این ؟ و ادامه جحدول ۲۱-۳- روش« برگزاری این گونه از کارگاه‌ها برای معدودی از شرکت کنندگان که دارای اطلاعات و تجربیات خوبی هستند. مناسب است. در این روش می‌توان به بحث و مذاکره پیرامون مسایل جزئی و حل گروه‌های کوچکی از مردم که دارای زمینه‌های تخصصی ویژه‌ای هستند مانند راهبران جوامع محلی. گرد هم می‌ایند تا مسایل و مشکلات را دراین روش جمعی از شهروندان که از میان عموم مردم انتخاب می‌شوند. گرد هم می آیند و درمورد موضوع خاصی از متخصیصن سوالاتی پرسیده می‌شود و سپس به ارزیابی پاسخ‌ها پرداخته می‌شود و درمورد موضوعات مطرح شده بحث و مذاکره می‌شود و در نهایت قطع نامه‌ای صادر می‌گردد. دراین روش یک گروه ۶ تا ۱۲ نفری از اعضا انتخاب می‌شوند (حتی الامکان افراد از لحاظ رتبه اداری باید همسان باشند). در ادامه باید مشکل به روشنی تعریف شود و برای شرکت کنندگان توضیحات کافی داده شود و حداقل یک هفته از طرح صورت مساله گذشته باشد (یعنی دستور کار هر جلسه قبلا اعلام شده باشد). بلافاصله پیش از جلسه اصلی توفان فکری, برای اعضاء جلسه ای توجیهی بر گزارمی‌شود و با نوشتن صورت مساله بر روی تخته سیاه جلسه توفان فکری شروع می‌شود. برای استخراج نظرات از یک گروه متخصص درمورد یک موضوع یا سوال خاص است. این روش به منظور تعیین همگرایی یا واگرایی نظرات و عقاید کارشناسان در خصوص موضوعات مختلف به کار می‌رود. فاظت محیط‌زیست (۱۳۸۵)» راهنمای اجرای ار زمان ملل متحد (#12۳نا) 4 بتوان از قابلیت‌ها 9 دیدگاه‌های گروه‌ها زیر مورد توجه قرار گیرند: ٩۴/۱۰/۰۱‏ ارزیابی راهیر 3333333333 این روش امکان شناخت متقابل 0 تبادل آزاد عقاید و نظریات را فراهم می کند. در صورت وجود مسایل پیچیده فنی می‌توان با استفاده از این شیوه به انتقال اطلاعات و در این روش گروه‌های ذی‌نفع خاصی دراین روش می‌توان به بررسی عمیق مسایل پرداخته و فرآیند تصمیم‌گیری و پیچیدگی‌های موجود را برجسته ساخت. دراین روش دیدگاه واحدی نسبت به روش‌هایی که توسط عموم مردم مطرح می‌شود. وجود دارد. روش بسیار موثری است و یکی از می‌تواند بسیاری از مسایل پیچیده را حل دسترسی به اجماع و همگرایی در موضوعات مورد بررسی, انعطاف‌پذیر بودن و قابلیت کارآیی 9 استفاده از آن در گروه‌های دارای منافع متضاد از جمله نقاط قوت این روش محسوب می‌شود. ی ذی‌نفع بتوان به نحو مناسبی بهره دی محیط ز یستی طرح‌های عمرانی سس از افراد می‌توانند شرکت کنند. به همین دلیل بسیاری از نظرات و علائق امکان دراین روش کلیه نظریات مطرح نمی‌شوند و فرصت زیادی برای طرح و بررسی تفصیلی وجود ندارد. این روش نیاز به هزینه دارد و گردآوری افراد متخصص کار مشکلی است. نیاز به انجام فعالیت‌های گسترده 0 زمان بر تکیه بیش از حد به نتایج و پاسخ‌هاء تاکید بیش از حد به حصول اجماع در برخی از مطالعات از جمله نقاط ضعف این روش محسوب می‌شود. "گرفت ضروری است تا در -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزبابی راهبردی محیطزبست ۹۴/۱۰/۰۱ ۱۶۷ - ارائه برنامه روش‌های مشارکت ذی‌نفعان و تشکل‌های غیردولتی به منظور ادغام نظرات آن‌ها در گزارش ارزیابی؛ - شناسایی گروه‌های ذی‌نفع و شناسایی علائق آن‌ها؛ - برگزاری کارگاه‌های آموزشی با دعوت از نمایندگان گروه‌های ذی‌نفع؛ تشکل‌های محیط زیستی؛ - اطلاع‌رسانی از طریق رسانه‌های دیداری, شنیداری و نوشتاری درمورد سیاست‌ها و برنامه‌ها - ایجاد سازوکارهای مناسب برای اخذ نظرات مردمی و ادغام آن‌ها در گزارش ارزیابی راهبردی محیط زیست لازم به توضیح است افزایش مشارکت‌های مردمی و ذی‌نفعان در کشورهای درحال توسعه نظیر ایران با مشکلات فراوانی مواجه است که از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به فقر حاکم بر جوامع, فقر فرهنگی, عدم اعتماد بین مردم و مجریان اشاره کرد. لیکن. فرآیند مشارکت‌های مردمی درحال بهبود است. به همین دلیل مشارکت و حضور دست‌اندرکاران و ذی‌نفعان باید از مراحل اولیه تصمیم‌سازی و پیش از تصویب آن‌ها آغاز شود. به‌این ترتیب. در گزارش آرزیابی راهبردی محیطزیست باید تحلیل دقیقی از دست‌اندرکاران و ذی‌نفعان را در جهت شناسایی آن‌ها و تهیه طرح تعامل و مشارکت در کل فعالیت‌های مربوطه داشت. در صورتی که مردم و سازمان‌های غیردولتی به عنوانی یکی از مهم‌ترین گروه‌های ذی‌نفع, فاقد تجربه و سابقه قبلی در زمینه ارزیابی مشارکتی» به ویژه در سطح راهبردی باشند. لازم است تا دوره‌های دوره آموزشی در زمینه مشارکت‌های مردمی برگزار گردد(راهنمای اجرای ارزیابی راهبردی محیط‌زیست. ۱۳۸۵). به همین علت در گزارش ارزیابی راهبردی محیط زیست. ارائه برنامه‌های آموزشی نقش مهمی در کاهش و کنترل عوامل تخریب و آلودگی محیطزیست دارد. نحوه جمع‌آوری اطلاعات پایه. تدوین راهبردهای مدیریت. پیگیری امور عملیاتی و کنترل و بازبینی آن‌هاء برگزاری دوره‌ها و کارگاههای آموزشی برای کارکنان و متخصصین شاغل و بهینه سازی سیستم اطلاعات محیطزیستی از برنامه‌های آموزشی است که باید در گزارش ارزیابی درج شوند. پس از تعیین افراد نیازمند به آموزش در بخش‌های مختلف. لازم است سطح آموزش مورد نیاز برای هر دسته با توجه به ویژگی‌های سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها و عوامل موثر در آموزش تعیین و مشخص شود. این عوامل شامل موارد زیر است: - میزان دانش محیط زیستی و آشنایی با مسایل و موضوعات محیط‌زیستی؛ - وظایف و مسوولیت افراد در طرح - نوع و اهمیت مسایل و مشکلات محیطزیستی مرتبط با طرح در منطقه؛ - میزان دسترسی به منابع انسانی و مالی جهت جهت ارائه آموزش‌های محیط زیستی؛ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ ۹۴/۱ ارزیابی راهبردی محیط زیستی طرح‌های عمرانی - وضیت نهادها و یا افراد ذی نفوذ در آموزش مردم مانند مراکز آموزشی,» سازمان‌های ترویج, روحانیون و شوراهای محلی - برنامه‌های آموزشی مورد نیاز باید با توجه به افراد نیازمند آموزش و همچنین سطح آموزش مورد نیاز تهیه شود. این برنامه می‌بایست شامل مولفه‌های زیر باشد: * برنامه زمانی آموزشی * منابع فیزیکی (ابزارء موادء وسایل کمک آموزشی و...) * منابع انسانی (آموزش دهندگان, آموزش یاران) * رئوس و سر فصل‌های برنامه‌های آموزشی * منابع مالی لازم برنامه‌های آموزشی برای هرکدام از گروه‌ها و یا افراد ذی‌نفع موردنظر باید به صورت جداگانه تهیه شده و روش‌های اجرایی آن‌ها مشخص گردد. برنامه آموزش ذی‌نفعان مختلف از مراحلی به شرح زیر پیروی می‌کند (محرم نژاد و همکاران. ۱۳۸۵): ۲- تدوین راهکارهای عملی در آموزش محیط زیست ۳ تجزیه و تحلیل اهداف و راهکارهای آموزش محیطزیست و تعیین الویت‌های آموزشی برای گروه‌های ذی‌نفع ۴ تهیه و تنظیم محتوای برنامه‌های آموزش محیط‌زیست ۵- فراهم نمودن امکانات و تسهیلات لازم در آموزش محیط زیست ۶ اجرای دوره‌های آموزش محیط‌زیست ۷- ارزشیابی دوره‌های آموزش محیط زیست ۸- بازنگری در دوره‌های آموزش محیط‌زیست(اصلاح برنامه) در شکل (۲۸-۳) فرآیند آموزش ذی‌نفعان ارائه شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- ۶-۴-۳ ۶-۴-۳ تصم اطلاعات ,- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزیابی راهبردی محیطزیست ۹۴/۱۰/۰۱ اهداف و راهکارها (اولویت بندی ) بازنگری دوره‌های آموزش محیط شکل ۲۸-۳- فرآیند آموزش محیط زیست ذی‌نفعان (محرم نزاد و همکاران. ۱۳۸۵) -- تصمیم‌گیری یم گیری قضاوت و انتخاب بین دو یا چند گزینه و یاراه حل است که مسوول گزارش ارزیابی راهب ست باید اتخاذ نماید. در حقیقت تصمیم‌گیری, انتخاب یک گزینه از میان گزینه‌های مختلف است. این انتخ حساب شده و نظام‌مند است که بیش از یک معیار در گزینش آن به کار گرفته شود. تصمیم‌گیری به وج بستگی دارد. هرچه اطلاعات کامل ترء جدید تر و به روزتر باشد. امکان تصمیم‌گیری درست و مناسب بیشر ود. در این میان» نقش تصمیم‌گیری مدیران عالی و پشتیبانی آنان در عرصه موردنظر بسیار حیاتی است. ز ۸۶۹ ردی اب -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۱۰/۰۱ ۷۰‏ ارزیابی راهبردی محیط زبستی طرح‌های عمرانی تصمیم‌گیری آنان خواه ناخواه با مسایل اقتصادی» فنی» اداری, اجتماعی, سیاسی و فرهنگی و به ویژه محیطزیستی در سطوح خرد و کلان تاثیر می‌گذارد. جهان امروزء جهان تغییرات در حوزه‌های مختلف است. به همین علت این تغییر و تحولات. تصمیم‌گیری را دشوار می‌سازد. از سوی دیگرء به همان صورتی که این تغییر و تحولات برای تصمیم‌گیران و برنامه‌ریزان مشکلاتی را ایجاد می‌کند. به همان اندازه هم فرصت‌هایی را برای برای تصمیم‌گیران و برنامه‌ریزان فراهم می‌کند تا با این تحولات خود را هماهنگ ساخته و از این فرصت‌ها استفاده و تهدیدها را کاهش دهند. به همین علت. تصمیم‌گیران و برنامه‌ریزان باید حوزه‌های مختلف به ویژه محیط‌رزیست است. تصمیم‌گیرندگان در انتخاب یک گزینه. از میان گزینه‌های متعدد. غالبا چندین معیار را هم زمان در تصمیم‌گیری مدنظر قرار می‌دهند. به‌این ترتیب. تصمیم‌گیری عکس العمل و واکنشی نسبت به یک موضوع و مشکل است. آگاهی از این که مشکلی وجود دارد و این که باید تصمیمی اتخاذ شود. یک مساله ادراکی است. علاوه بر این. لازمه تصمیم‌گیری داشتن اطلاعات و آگاهی از ابعاد و اثرات تصمیم‌گیری بر حوزه موردنظر است (وزارت جهاد کشاورزی» ۱۳۹۱). فرآیند تصمیم‌گیری بسته به نوع حوزه‌ها از گام‌های مشخصی تبعیت می‌کند که این گام‌ها شامل مراحل زیر است: تصمیم‌گیرنده پس از ارائه تعریفی از مساله. باید شاخص‌هایی را که برای حل مساله مهم می‌داند. تعیین کند. نوع علاقه. آرزش‌ها و سلیقه‌های شخص تصمیم‌گیرنده نیز نقش اساسی دارند. ب- تبیین شاخص‌های تصمیم‌گیری تعیین شاخص یا معیار از آن جهت اهمیت دارد که شخص تصمیم‌گیرنده مشخص می‌کند که چه اقدام‌هایی مرتبط و چه مولفه‌هایی غیرمرتبط هستند. شایان ذکر است هر عاملی که در این مرحله مشخص نشود. از نظر تصمیم‌گیرنده عامل یا مولفه غیرمرتبط خوانده می‌شود. بنا براین در این مرحله. باید شاخص‌های مرتبط و اثرگذار بر محیطزیست را که در گزارش وضعیت موجود تهیه شده‌اند را مد نظر قرار داد و تصمیمات را براساس بهبود شاخص‌های یاد شده اتخاذ کرد. ج- وزن دادن به شاخص‌ها استفاده از تکنیک‌های تحلیل چند متغیره در این زمینه بسیار کاربرد دارند. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزیابی راهبردی محیطزیست ۹۴/۱۰/۰۱ )۷ د- انتخاب گزینه‌های مختلف با گزینه‌های برتر تصمیم‌گیرنده یا تصمیم‌گیرندگان. گزینه‌های برتر یا امکان‌پذیر را بررسی و ارائه می‌کند. در واقع. گزینه‌هایی را که به ه- برقراری ار تباط هریک از گزینه‌ها با شاخص‌های مر تبط پس از ارائه و انتخاب گزینه‌های برتر»ء تصمیم‌گیر باید هر یک از گزینه‌ها را تجزیه و تحلیل و ارزیابی کرده و برای هر کدام از آن‌ها دلایل توجیهی ارائه کند. برای انجام این کارء ضریب خاصی برای هریک از این گزینه‌ها می‌توان در نظر سپس در مراحل بعدی ضریب آن‌ها تعیین می‌شود. و - انتخاب گزینه یا گزینه‌های برتر تصمیم‌گیرنده باید گزینه یا گزینه‌هایی را انتخاب کند که دارای بالاترین اثربخشی و بیش‌ترین مطلوبیت را برای جامعه و محیط‌زیست داشته باشد. این کار از طریق مقایسه گزینه‌ها براساس ضریب یا وزنی که به شاخص‌ها داده شده است. انجام گیرد. سپس گزینه یا گزینه‌های برتر انتخاب می‌شوند. برای تصمیم گیری در خصوص ادغام ملاحظات محیط‌زیستی در سیاست‌ها.ء برنامه‌ها و طرح‌ها در چارچوب مطالعات ارزیابی راهبردی محیط‌زیست باید موارد زیر مد نظر قرار گیرند: - خلاصه‌ای از سیاست‌هاء برنامه‌هاء طرح‌ها و گزینه‌های پیشنهادی به همراه اثرات محیط‌زیستی اجرای آن‌ها باید در اختیار ذی‌نفعان و تصمیم‌گیران قرار گیرد. - سازوکار ادغام ملاحظات محیط‌زیستی در سیاست‌ها و برنامه‌های مشخص و شفاف باشد. - نتایج گزارش آارزیابی راهبردی و اثرات کلیدی به صورت شفاف توصیف شود. - تغییرات مرتبط با اثرات محیطزیستی به صورت شفاف برای هر کدام از گزینه‌های تصمیم‌گیری ارائه شود. - تجزیه تحلیل اثرات بالقوه اجرای سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها به صورت شفاف تبیین گردد. - به محدودیت‌ها و فرصت‌های محیط‌زیستی در هنگام تصمیم‌گیری توجه شود. - شفاف‌سازی برای تصمیم‌گیری در خصوص برنامه‌های کاهش و پایش. - توجه به مسایل نهادی و ساختاری در هنگام تصمیم‌گیری. - توجه به اثرات. مستقیم, غیرمستقیم و تجمعی اجرای سیاست‌ها و برنامه‌ها. - توجه به مسایل پایداری و شاخص‌های ناظر بر آن‌ها. -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۱۰/۰۱ ۷۲‏ ارزیابی راهبردی محیط زیستی طرح‌های عمرانی ۲-۶-۴-۳ ارائه اقدامات و برنامه‌های اصلاحی! با شیوه‌های کاهش اثرات حذف همه آثار و پیامدهای منفی و مهم سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها به ندرت قابل حذف هستند. با این حال با اقدامات خاصی می‌توان اثرات و پیامدهای مهم را کاهش داد. این اقدامات به نام اقدامات اصلاحی یا کاهش اثرات سوء نامیده می‌شوند. معمولا شبوه شناسایی اثرات محیط‌زیستی سیاست‌ها و برنامه‌ها بر محیطزیست مشابه است. لیکن ارائه روش‌های کاهش اثرات محیط‌زیستی یا به عبارتی اقدامات اصلاحی تفاوت‌های بسیار زیادی به تبعیت از نوع سیاست‌ها و برنامه‌ها و شرایط محیط‌زیستی با یکدیگر دارند. اقدامات اصلاحی از طریق روش‌های سازه‌ای و غیرسازه‌ای انجام می‌پذیرد و به عنوان یک اصل مهم و رکن اصلی گزارش ارزیابی راهبردی محیط زیست قلمداد می‌شود (منوری, ۱۳۸۴). در هر گزارش ارزیابی اثرات راهبردی محیط‌زیست. بخشی به نام شیوه‌های کاهش اثرات وجود دارد که در آن راهکارهای کاهش و یا حذف اثرات و پیامدهای منفی بر محیطزیست به تفصیل بیان می‌گردد. ممکن است به جای شیوه کاهش اثرات از عبارت‌هایی چون روش‌های جبران "و بهبود" نیز استفاده شود (2006 با ۵1 ,+(130). اهمیت این بخش در آنست که نتیجه عملی فرأیند مطالعات ارزیابی در این مرحله متبلور می‌گردد. هدف از ارائه این بخش, جلوگیری. کاهش یا جبران اثرات پیش‌بینی شده ناشی از سیاست‌ها 9 برنامه‌های موردنظر است و ممکن است به یکی از صورت‌های زیر باشد (2000 ,11۳۵۲1۷۵ 20 ۱/10۲۲15): - تغییر در طراحی‌ها و مکان یابی‌ها یا تغییر در ضوابط و مقررات - ارائه اقدامات جبرانی برای خساراتی مانند از بین بردن زیستگاه‌ها (شناسایی مناطق مناسب برای توسعه اجتماعی پیشنهاد می‌شود. در ارائه روش‌های کاهش اثرات محیط زیست. لازم است تا اقدامات اصلاحی در مراحل مختلف ارائه گردد. همچنین لازم است که در انتخاب روش‌های کاهش اثرات محیط‌زیستی صرف نظر از نوع سیاست‌ها و برنامه‌ها و ابعاد و گستره اثرگذاری آن‌هاء روش مناسب برای هر یک از گزینه‌ها انتخاب گردد و سازوکارهاء منابع مالی. نیروی 1- ۱1۱11۱821100 0 2-0 3 1 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزیابی راهبردی محیطزیست ۹۴/۱۰/۰۱ ۱۷۳۳ انسانی» زمان‌بندی و... برای آن‌ها پیش‌بینی شود. اصولا برای کاهش اثرات سوء سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح دو روش اساسی سازه‌ای و غیر سازه‌ای باید انجام شود. الف - روش‌های غیرسازه‌ای به منظور کاهش اثرات محیط زیستی قبل از استفاده از سازه‌ها و یا تجهیزات برای اعمال روش‌های کاهش اثرات محیط زیستی (روش‌های سازه‌ای) لازم است در ابتدا روش‌های غیرسازه‌ای زیر مورد توجه قرار گیرد تا امکان استفاده از این روش‌ها توام با روش‌های سازه‌ای میسر شود. از نمونه‌های روش‌های کاهش اثرات محیط‌زیستی غیرسازه‌ای می‌توان موارد زیر را برشمرد: - ناحیه‌بندی حوضه نفوذ سیاست‌هاء برنامه‌ها و یا طرح‌ها با توجه به استانداردهای محیط‌زیستی موردنظر - رعایت قوانین و مقررات و ضوابط در خصوص فعالیت‌های مخرب محیط‌زیستی مانند. دفع فاضلاب. دفع مواد زاید خطرناک. برداشت از منابع قرضه و خاکبرداری با استفاده از بررسی‌های انجام شده در تعیین اثترات - تهیه دستورالعمل لازم در زمینه روش‌های اجرایی سیاست‌ها و برنامه‌ها - وضع قوانین و مقررات بهداشتی و ایمنی - تقویت مشارکت جوامع محلی در راستای مساعدت برای کاهش آثرات محیط‌زیستی منفی - به‌کارگیری شیوه‌های آموزشی برای کارگران. کارفرمایان و افراد ذی‌نفع در مدیریت که به نحوی تحت تاثیر - توجه به اسناد بالادستی در هنگام اجرای سیاست‌ها و برنامه‌ها به ویژه اسناد و اهداف مرتبط با محیطزیست و ملاحظات پایداری - نهادسازی و ایجاد ساختارهای مناسب برای پایش فعالیت‌های توسعه اثرگذار بر محیطزیست ب - روش‌های سازه‌ای و نیمه سازه‌ای روش‌های سازه‌ای و نیمه سازه‌ای برای کاهش اثرات محیط‌زیستی سیاست‌ها و برنامه‌ها شامل کلیه روش‌هایی است که در آن از سازه‌های ویژه» تجهیزات مشخص یا سایر شیوه‌های سازه‌ای برای اجرای اهداف بهسازی مورد استفاده قرار می‌گیرند. نکاتی که در بکارگیری این روش‌ها لازم است مد نظر قرار گیرد شامل موارد زیر است: - استفاده از سازه‌های بدون اثرات محیط‌زیستی یا همراه با اثرات ناچیز - استفاده از سازه‌هایی با هزینه‌های قابل قبول در زمان اجرا - ایجاد سازه‌های مناسب برای بازیافت و استفاده مجدد از مواد و ضایعات -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/(۰/۰( ۳/۴‏ ارزیابی راهبردی محیطز بستی طرح‌های عمرانی - تلفیق شیوه‌های غیر سازه‌ای با شیوه‌های سازه‌ای در راستای استفاده از حداکثر کارآیی شیوه‌های کاهش در هنگام تدوین و اجرای برنامه‌ها یا اقدامات بهسازی یا اصلاحی لازم است ملاحظات زیر مورد توجه قرارگیرند: ۱- ارزیابی مسایل اجرایی روش‌های کاهش اثترات در انتخاب و گزینش روش‌های کاهش اثرات محیط‌زیستی اعم از روش‌های سازه‌ای و غیرسازه‌ای لازم است به مسایل اجرایی سیاست‌ها و برنامه‌ها و گزینه‌ها و فعالیت‌های مرتبط با آن‌ها توجه ویژه ای شود. زیرا بسیاری از روش‌های اجرایی به دلیل هزینه‌های گزاف ممکن است قابل اجرا نباشند. در موارد متعددی مشاهده می‌شود که بعضی از ارزیابان روش‌های بسیار پیچیده‌ای را در طرح‌های بهسازی بدون توجه به محدودیت‌ها عنوان می‌کنند که در عمل قابلیت اجرا پیدا نمی‌کنند. به همین دلیل توجه به نکات زیر در خصوص انتخاب روش‌ها می‌بایست مد نظر قرار گیرد: - وجود نیروی متخصص و کارکنان جهت اجرای روش‌های بهسازی - وجود فناوری لازم برای اجرای سیاست‌ها و برنامه‌ها و سازگاری آن‌ها با شرایط اقتصادی, اجتماعی و - میزان آموزش لازم برای کاربرد روش‌ها توسط ذی‌نفعان مرتبط با سیاست‌ها و برنامه‌ها - هماهنگی روش‌ها با فعالیت‌های مختلف سیاست‌ها از نظر فنی» استفاده از نیروی انسانی و زمان‌بندی و اجرا - مدیریت مناسب برای به اجرا در آوردن روش‌های منتخب. خصوصا روش‌های سازه‌ای - هماهنگی و انطباق روش‌های منتخب با ویژگی‌های زیست‌بوم‌های هر منطقه ۲- برنامه زمانی روش‌های کاهش اثرات تدوین جدول زمانی و پیش‌بینی تقدم و تاخر اقدامات برای نیل به اهداف مدیریت بهسازی و کاهش اثنرات هم از جنبه مدیریت پایش و هم از نظر کاهش اثرات بسیار حائز اهمیت است. بر این اساس, رعایت نکات زیر در تنظیم برنامه زمانی روش‌های کاهش بسیار حائز اهمیت است: - کلیه روش‌های کاهش سازه‌ای و غیر سازه‌ای در مرحله اجرا لازم است از نظر مراحل اجرا مشخص شده و زمان‌بندی‌های مشخصی در هماهنگی با اجرای طرح برای هر یک در نظر گرفته شود. - در زمان‌بندی اجرای روش‌های کاهش اثرات محیط زیستی لازم است در مراحل اجرا مشخص شود. به عبارت دیگر برای مدیریت طرح‌های بهسازی لازم است تا برنامه زمانی مشخص شود. - ضروری است برنامه زمانی کاهش اثرات محیط‌زیستی با در نظر نظر گرفتن روش‌های پایش محیطزیستی تنظیم شود تا حداکثر استفاده از روش‌های پایش محیط‌زیستی به دست آید. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزبابی راهبردی محیطزبست ‎٩۴/۱۰/۰۱‏ ۱۳۵ روش‌های کاهش آثرات محیط‌زیستی به تخصص و مدیریت ویژه‌ای نیاز دارد. به‌همین دلیل لازم است هم‌زمان با - ارتباط گروه‌های مطالعاتی با گروه مدیریت کاهش اثرات - ارتباط و تعامل گروه کاهش اثرات با ذی‌نفعان ی شناسایی نحوه مدیر یت کاهش اثرات محیط زیستی در حصوص قفوریت‌ها و حوادث غیرمترقبه همان‌طور که عنوان شد فاکتورهای محیط‌زیستی شامل فاکتورهای بیولوزیکی (گیاهان و جانوران) و فاکتورهای فیزیکی و بالاخره فاکتورهای اقتصادی - اجتماعی هستند که در نتیجه سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها تحت تاثیر قرار برای این منظور و برای انتخاب روش‌های کاهش اثرات سوء محیط‌زیستی باید بر فاکتورهای زیر و شاخص‌های مرتبط با - کاهش اثرات سوء بر منابع بیولوژیکی - کاهش اثرات بر زیست‌بوم‌های دریاهایی - کاهش اثرات سوء آلاینده‌های هوا -_ کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای و9 گازهای آلاینده آلودگی صدا (صوت و ارتعاش) ۵- ملاحظات ویژه در کاهش اثرات سوء اقتصادی - احتماعی ارائه هر گونه روش کاهش آاثرات محیطزیستی در حوزه‌های اقتصادی- اجتماعی با توجه به مطالعات انجام شده در - مسایل حقوقی و قانونی و مالکیت‌ها با توجه به بررسی‌های انجام شده درمورد کاربری اراضی؛ -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۱۰/۰۱ ۷۳۶‏ ارزیابی راهبردی محیط زبستی طرح‌های عمرانی - تنوع گروه‌ها و جوامع محلی در حوزه نفوذ سیاست‌ها و برنامه‌ها با توجه به یافته‌های بخش ویژگی‌های جمعیت‌شناسی و بخش ویژگی‌های فرهنگی- سیاسی؛ - نحوه بهره‌برداری گروه‌ها و جوامع محلی از منابع منطقه با استفاده از بررسی‌های انجام شده در بخش سیمای اجتماعی- اقتصادی؛ - مناطق حساس و حفاظت شده طبیعی باستانی, فرهنگی؛ - سوانح و حوادث غیر مترقبه؛ - به‌کارگیری موازین حفاظت و ایمنی جهت حفاظت از محیط‌های انسان ساخت؛ - مهاجرت. اسکان مجدد و اسکان ناخواسته با توجه به موارد مطرح شده در بخش مهاجرت. اجرای برخی از سیاست‌ها و برنامه‌ها (برای مثال برنامه کنترل سیلاب در سیستان و بلوچستان) در مراحل مختلف می‌توانند باعث برخی اثرات بهداشتی شوند. به عنوان مثال کنترل سیلاب و ایجاد سیل‌بند بر روی رودخانه‌ها به ویژه در مناطق گرمسیر می‌تواند به بروز انواع بیماری‌ها برای کارکنان یا ساکنین همجوار و حوزه نفوذ برنامه‌ها گردد (به عنوان مثال افزایش بیماری‌های ناشی از آب در نتیجه برنامه توسعه پرورش میگو در مناطق گرمسیر که می‌تواند منجر به ازدیاد بعضی از ناقلین بیماری‌ها از جمله پشه و سایر حشرات موذی گرده). به منظور کاهش این گونه اثرات. لازم است شیوه‌های کاهش اثرات سوء بهداشتی براساس نوع اثرات شناسایی و تمهیدات لازم برای کاهش آن‌ها اتخاذ گردد. در انتخاب روش‌های اصلاحی لازم است که به نکات عمده زیر توجه شود: - کنترل بیماری‌های بومی - کنترل بیماری‌های عفونی - کنترل بیماری‌های انگلی 7 کنترل حشرات و جوندگان - به‌کارگیری کلیه موازین ایمنی در اجرا و بهره‌برداری جهت کنترل بیماری‌ها - ایجاد مراکز درمانی (به عنوان مثال خانه‌های بهداشت روستایی) خصوصا در مناطق روستایی جهت کنترل بیماری‌های مسری - تدوین برنامه‌های کاهش بیماری‌های مسری برای مقابله در شرایط اضطراری -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزبابی راهبردی محیطزبست ۹۴/۱۰/۰۱ ۱۷۷ ۳-۶-۴-۳ پایش پایش و سنجش به درجه‌ی انطباق فعالیت‌ها با استانداردها درحین اجرای سیاست‌ها و برنامه‌ها گفته می‌شود. پایش محیط زیستی سیاست‌ها و برنامه‌ها چه درمراحل مختلف از مهم‌ترین بخش‌های مطالعات ارزیابی رأهبردی محیط زیست است. به همین دلیل, علی‌رغم عدم وجود نگرانی از بروز احتمالی یک یا چند پیامد ناسازگار و حتی با شدت کم در اثر اجرای سیاست‌ها و برنامه‌هاء اهمیت بسیار زیادی دارد. لذا تدوین برنامه پایش به منظور پیشگیری و کاهش اثرات محیط زیستی سیاست‌ها و برنامه‌ها بسیار حائز اهمیت است. در واقع این بخش از گزارش از آرکان مهم گزارش ارزیابی راهبردی محیط زیست قلمداد می‌شود. هدف از ارائه برنامه پایش. دستیابی به اطلاعاتی است که مشخص می‌کند اثرات و پیامدهای گزینه‌ها و فعالیت‌های مختلف سیاست‌ها و برنامه‌ها که مورد سنجش قرار گرفته‌اند. قابل قبول هستند و توانسته‌اند» اهداف مندرج در اقدامات اصلاحی را محقق سازند یا خیر. برای این که تصمیم‌گیر یا برنامه‌ریز بتواند درک همه جانبه و فراگیری از فرآیندها و اثرات محیط‌زیستی اجرای سیاست‌ها و برنامه‌ها داشته باشد و انطباق آن‌ها را با اهداف و شاخص‌های پیش‌بینی شده رصد نماید.» باید دارای یک نظام اطلاعات مدیریت و یک نظام پایش و ارزیابی باشد. در برنامه پایش درجه انطباق فعالیت‌ها با استانداردها و ضوابط در حین اجرای سیاست‌ها رصد می‌شود. اصولا مهم‌ترین اهداف پایش را می‌توأن به‌شرح زیر خلاصه کرد: - تعیین میزان اثربخشی اقدامات اصلاحی؛ - بهبود مدیریت سیاست‌ها و برنامه‌ها و سازگاری آن‌ها با محیط‌زیست - ایجاد فرصت‌های آموزشی جهت بهبود اقدامات اصلاحی در سیاست‌ها و برنامه‌های آینده؛ - اتخاذ تدابیر مناسب برای توقف سیاست‌ها و برنامه‌ها در هنگام حادث شدن فرآیندهای تخریبی محیط‌زیست؛ - ایجاد بازخوردهای اطلاعاتی مناسب برای تصمیم‌گیران و برنامه‌ریزان درمورد نظارت بر اثربخشی اقدامات اصلاحی و بهبود فرآیندها؛ در برنامه پایش سیاست‌ها و برنامه‌ها سه رکن اصلی دروندادها . فرآیندها" و بروندادها" باید به صورت مستمر مورد توجه قرار گیرند (شکل ۲۹-۳). |- 11۶ 2- 55 3- (1۵5 -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۱۰/۰۱ ۱۷۸‏ ارز بابی راهبردی محیط ز پسنی طرح‌های عمرانی پایش ستانده‌ها - مطلوبیت نتایج در هر مرحله به روز بودن خدمات - به هنگام بودن تصمیم‌گیری - اعتبار گزارش‌ها - حل و فصل تعارضات - رضایت جامعه و ذی‌نفهان _ مشار کت افراد 9 گروه‌ها پایش فرایند - رعایت ضوابط و مقررات - حفظ استانداردها > - برقراری ارتباطات با ذی‌نفعان شکل ۲۹-۳ ارکان و اجزای تشکیل دهنده برنامه پایش پایش. اطلاعاتی را برای مقایسه اجرای فعالیت‌های ذیل هر کدام از گزینه‌های راهبردی با استانداردها و معیارها فراهم می‌سازد و به دنبال آن برای رفع نواقص,» کنترل‌های لازم انجام می‌گیرد. کنترل فرآیند. اطمینان و تضمین اجرای برنامه‌ها و اصلاح انحرافات به منظور دستیابی به اهداف معین را فراهم می‌کند. نکاتی را که در تدوین برنامه پایش و مولفه‌های تشکیل دهنده آن می‌بایست در گزارش ارزیابی راهبردی مورد توجه قرار گیرند. شامل موارد زیر هستند. الف - تعیین شاخص‌های عمده زمان‌بندی و طرح سنجش‌ها به منظور تعیین آثرات محیط‌زیستی در هنگام اجرای سیاست‌ها و برنامه‌ها.ء شاخص‌های متعددی توسط گروه مطالعات ارزیابی اثرات محیط زیستی مورد بررسی قرار می‌گیرند که ممکن است همه آن‌ها در فرآیند پایش مورد استفاده هستند. مورد توجه قرار گیرند: - شاخص‌های قابل استفاده برای بررسی برخی از اثرات محیط‌زیستی مهم؛ - قابل درک برای عموم - دارای روندهای زمانی باشند تا امکان رصد آن‌ها در بازه‌های زمانی میسر شود با توجه به ضواط فوق و اعمال نظرات کارشناسی, گروه مطالعات محیط‌زیستی قادر خواهند بود. تا شاخص‌های مناسب را -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزیابی راهبردی محیطزیست ‎٩۴/۱۰/۰۱‏ ۳۹ ب- مولفه‌های اصلی پایش گستره و دامنه برنامه پایش باید به گونه ای انتخاب شود که از یک جامع نگری در مطالعات ارزیابی برخوردار بوده و و سازوکارهای مناسب برای تحقق اهداف پایش مشخص گردد. این مولفه‌ها موارد زیر را در بر می‌گیرند: - تکنیک‌ها و روش‌های منتخب برای پایش؛ - ابزار و تجهیزات مورد نیاز برای پایش؛ - تجزیه و تحلیل آماری؛ - شناسایی محل‌های نمونه برداری؛ - نحوه گزارش‌دهی گزارش درمورد پایش در گزارش آرزیابی اثرات محیط‌زیستی برای اطمینان از حصول اهداف حفظ محیط‌زیست درج گردند. بر این اساس موارد ج - منابع اصلی اطلاعاتی جهت پایش معمولا منابع لازم برای گردآوری اطلاعات در برنامه پایش باید از منابع زیر تهیه شود: - اطلاعات جمع‌آوری شده توسط برنامه پایش محیط‌زیستی - اطلاعات موجود در منابع و ماخذ مربوط سیاست‌ها و برنامه‌ها اطلاعات موجود شامل مطالعاتی است که طی آن مولفه‌ها و شاخص‌های موردنظر در مطالعات ارزیابی راهبردی اثرات محیط زیستی توسط سازمان‌ها و نهادهای معینی پایش شده‌اند. در برخی از موارد این اطلاعات بوسیله برنامه پایش محیط زیستی گروه مطالعات ارزیابی» تکمیل شده و سپس در آرزیابی به‌کار گرفته می‌شوند. در هر صورت باید اطلاعات جمع‌آوری شده به‌وسیله پایش‌های میدانی و همچنین اطلاعات استخراج شده از منابع معتبر در هنگام ارائه گزارش از د- کاربرد فناوری‌ها و تجهیزات در برنامه پایش می‌بایست شرح کاملی از تکنیک‌های به‌کار گرفته شده ارائه گردد. در خصوص به‌کارگیری روش‌های نمونه برداری و تجهیزات لازم برای نمونه برداری به منظور پایش می‌بایست به صورت شفاف در برنامه پایش ارائه گردد. -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۱۰/۰۱ ۸۰‏ ارزیابی راهبردی محیط زیستی طرح‌های عمرانی ه- برنامه زمانی سنجش برنامه زمانی سنجش (در صورت نیاز به اندازه گیری درمورد اثرات برخی از سیاست‌ها و برنامه‌ها مانند برنامه توسعه صنایع انرژی بر در سواحل دریای عمان) براساس شاخص‌های تعریف شده در برنامه باید در برنامه پایش مشخص گردند. و- روش سنجش روش‌ها برای سنجش به صورت استانداردهای مختلف کشوری و بین‌المللی مشخص شده‌اند. به همین دلیل, به منظور تضمین اقدامات پایش جهت اتخاذ تدابیر مناسب در اجرای طرح‌های بهسازی لازم است مشخصات دقیق روش‌های مورد استفاده در اجرای برنامه پایش با ذکر منابع و ماخذ مشخص گردد. چنان‌چه روش به‌کار گرفته شده به‌صورت استاندارد نباشد. ضروری است شرح کامل روش و دلایل فنی و علمی روش مورد استفاده در گزارش ارائه گردد. ز- تجزیه و تحلیل‌های آماری به منظور توصیف کمی نمونه‌های برداشت شده در مکان‌ها و زمانزهای موردنظر, تجزیه تحلیل آماری باید انجام شود تا براساس آن‌ها بتوان به موقع برای اصلاح روندهای تخریبی محیطزیست اقدام نمود. در مواردی که از شاخص‌هایی نظیر تنوع گونه‌ای برای برخی از گیاهان و جانوران مورد استفاده قرار می‌گیرند. باید کلیه شاخص‌های مورد استفاده شرح داده شوند. ح- شاخص‌های کلیدی پایش شاخص‌های پایش هوا چندان مطرح نباشند. لیکن شاخص‌های مرتبط با آب بسیار حائز اهمیت هستند. به همین دلیل در این قسمت به‌صورت مشخص به مهم‌ترین شاخص‌ها پرداخته شده و مشاورین و گروه ارزیابی می‌توانند به تناسب نوع سیاست‌ها و برنامه‌ها آن‌ها را گزینش نمایند. از مهم‌ترین این شاخص‌ها می‌توان به شاخص‌های مرتبط با عوامل اقلیمی, اراضی» ویژگی‌های اقتصادی و اجتماعی و بسته به نیاز سایر شاخص‌ها اشاره کرد. برای این که بتوان از نظام پایش کارآمد و اثر بخشی برای رصد اثرات سیاست‌ها و برنامه و طرح‌ها و گزینه‌ها و فعالیت‌های آن‌ها داشت. باید یک نظام پایش مناسب طراحی کرد (شکل ۳۰-۳ طراحی برای یک سیستم پایش مناسب - انتخاب نوع پایش با توجه به اهداف و شاخص‌های سیاست‌ها و برنامه‌ها -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزیابی راهبردی محیطزیست ‎٩۴/۱۰/۰۱‏ ۸۱ - تعیین پارامترها و شاخص‌های پایش - تعیین روش‌های گردآوری اطلاعات - تعیین روش‌های کنترل و تضمین کیفیت اطلاعات - برآورد نیروی انسانی و تجهیزات لازم - تعیین روش تجزیه و تحلیل اطلاعات - تعیبروا ثبت و ذخیره اطلاعات و تحوه اطلاع‌رسانی - تعیین روش بازنگری و اصلاح برنامه پایش طراحی برنامه پایش بازنگری برنامه پایش اجرای برنامه پایش ْ تجزیه و تحلیل داده‌ها و تولید اطلاعات ۱ ثبت و ذخیره اطلاعات ٍ شکل ۳۰-۳- اجزای تشکیل دهنده یک برنامه پایش یافته‌ها و دستاوردهای برنامه پایش. بازخوردها و اطلاعات و خط مشی‌های لازم را برای کنترل و اجرای اقدام مقررات. ضوابط و استانداردها تطابق نداشت. می‌توان نسبت به اصلاح فراًیندها اقدام کرد. ۵-۳- تدوین معیارها و شاخص‌های دسته‌بندی با اولویت‌بندی طرح‌های عمرانی برای انجام ارزیابی راهبردی محیط زیست معمولا برای تعیین این مساله که آیا سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها نیاز به ارزیابی راهبردی محیط‌زیست دارند از سه طریق این کار انجام می‌شود (خدابنده دیزج تکیه. ۱۳۸۷): شبیه نگرشی است که در بسیاری از نظام‌های ارزیابی محیط‌زیستی کشورها وجود دارد) -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۱۰/۰۱ ۸۲۳‏ ارز بابی راهبردی محیط ز پستی طرح‌های عمرانی - طرح‌ها و برنامه‌هایی که مستلزم اجرای تعداد زیادی پروژه‌های اترگذار بر محیط‌زیست هستند (مانند توسعه سواحل مکران که مستلزم اجرای تیداد زیادی از پروژه‌های نیروگاه» جاده‌های دسترسی. پالایشگاه. - برنامه‌ها و سیاست‌هایی که مشخصا دارای اثرات محیط‌زیستی گسترده هستند (مانند برنامه احدات کریدور شرق کشور برای استفاده از قابلیت‌های بالقوه سواحل دریای عمان) جهت‌گیری‌ها و بسترهایی می‌شود که ممکن است پیامدهای بالقوه مهمی بر محیطزیست در سطوح ملی, منطقه‌ای با فراملی داشته باشد نیز الزامی است. به عنوان مثال برنامه کنترل آب‌های مرزی یا انتقال آب از دریای عمان به کویرهای مرکزی در زمره سیاست‌ها و برنامه‌هایی هستند که می‌توانند دارای اثرات ملی و فرامنطقه‌ای داشته باشند. بنابراین این دسته از سیاست‌ها و برنامه‌ها که مستلزم اجرای شمار زیادی از طرح‌ها و پروژه‌های عمرانی هستند نیرز باید مشمول ارزیابی راهبردی شوند. در رویکرد دوم همان‌گونه که عنوان شد از طریق غربالگری و تکنیک‌های متناسب با آن می‌توان نسبت به تعیین سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌هایی که باید مورد ارزیابی راهبردی قرار گیرند مشخص می‌شود. بر این اساس با توجه به این که جمهوری اسلامی ایران برای ارزیابی راهبردی محیطزیست در کشور در ابتدای راه قرار دارد. در مقطع فعلی سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌های زیر باید مشمول ارزیابی راهبردی محیطزیست قرار گیرند: - سیاست‌ها و برنامه‌های توسعه بهره‌برداری از نفت و گاز و سایر منابع تولید انرژی - سیاست‌ها و برنامه‌های آمایش سرزمین - برنامه‌ریزی‌های منطقه‌ای - برنامه توسعه صنعتی - برنامه‌های توسعه شهری و روستایی - برنامه‌ریزی‌های توسعه گردشگری - برنامه‌های توسعه کشاورزی و منابع طبیعی - برنامه‌های توسعه بهره‌برداری از آبزیان - طرح‌های جامع شهری برنامه توسعه بهره‌برداری از منابع انرژی شنت ک -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۴ خلاصه دس دستورالعمل ارزیابی راهبردی محیط زیستی طرح‌های عمرانی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم- خلاصه دستورالعمل ارز یابی راهبردی محیط ز یستی طرح‌های عمرانی ‎٩۴/۱۰/۰۱‏ ۸۵ ۱-۴ مقدمه در گذشته, رشد اقتصادی و دستیابی به شاخص‌های مرتبط با آن‌ها مهم‌ترین آرمان نظام‌های اقتصادی کشورهای جهان درراستای دستیابی به رفاه اقتصادی قلمداد می‌شد و به پیروی از آن» رویکردها و الگوهای توسعه و رشد اقتصادی متعددی در خلال نیم قرن اخیر در جهان. تکوین و تکامل یافته و مدت‌های مدیدی به عنوان الگوها و سیاست‌های اساسی گذار از جامعه‌ی‌سنتی به جامعه‌ی‌صنعتی و توسعه‌یافته در کانون توجه سیاست‌مداران و برنامه‌ریزان قرار داشته است. این نگاه یک‌سویه به توسعه‌ی اقتصادی, مستلزم افزایش کمی و مداوم تولید و درآمد سرانه از طریق افزایش کاربرد عوامل تولید یعنی نیروی انسانی, سرمایه طبیعی و محیط‌زیستی است. نتیجه چنین رشد و توسعه‌ای در چارچوب الگوهای کلاسیک توسعه. باعث استفاده بی رویه و غیرعقلایی از منابع‌طبیعی و محیطزیستی شد که پیامدهای آن به‌صورت انواع معضلات محیط‌زیستی و کمبود بسیاری از منابع در جهان نمایان شده و استمرار حیات بشر و سایر موجودات را در معرض تهدید قرار داده‌است. اقتصادی و بهره‌برداری‌های بی‌رویه از منابع‌طبیعی و محبط‌زیستی با مسایل و مشکلات عدیده‌ای در زمینه محیط زیست مواجه شده است. تخریب جنگل‌ها و مراتع. فرسایش خاک. افت کمی و کیفی منابع آب سطحی و زیر زمینی» آلودگی هوا به‌ویژه در کلان‌شهرهایی مانند تهران, مدیریت غیراصولی زباله‌ها و.... از جمله مهم‌ترین معضلات محیطزیستی کشور قلمداد می‌شوند که درحال حاضر مشکلات گوناگونی را فراروی مردم و برنامه‌ریزان کشور قرار داده‌است. از سوی دیگرء جمهوری اسلامی ایران در آستانه تدوین برنامه ششم توسعه قراردارد که در آن تعیین راهبردهاء سیاست‌ها و تهیه الگوهای مناسب توسعه شهری, روستایی, شبکه راه‌هاء سیستم حمل و نقل, توسعه صنعتی و سایر فعالیت‌های دیگر که هر کدام بسته به ماهیت اثرات سویی بر محیطزیست دارند را در دستور کار قرار داده‌است. بدیهی‌است. تصمیم‌گیری‌ها دراین‌زمینه. بدون توجه به موْلفه‌های محیط زیست قادر به پاسخ‌گویی به نیازهای فزاینده کشور نبوده و می‌توانند فرآیندهای ناپایداری و تخریب محیط زیست کشور را تشدید نموده و نهایتا شاخص‌های توسعه پایدار را تنزل دهند. هر چند ارزیابی پیامدهای محیط‌زیستی طرح‌ها و پروژه (1۸ت1) برای کاهش خسارات و پیامدهای محیط زیستی به عنوان یک ابزار مدیریت محیطزیست در کشور از چارچوب‌های قانونی نیز برخوردار است. اما شتاب. ابعاد و کمیت برنامه‌هاء سیاست‌هاء طرح‌ها و پروژه‌های پیش‌بینی شده در برنامه‌های توسعه و همچنین در سند چشم‌انداز بیست ساله کشور برای جبران عقب‌ماندگی‌های گذشته به‌گونه‌ای است که ارزیابی پیامدهای محیطزیستی صرفء در سطوح طرح‌ها و پروژها قادر به کاهش خسارات وارده بر محیط زیست نخواهد بود. زیرا ارزیابی پیامدهای محیط‌زیستی (۸آت]) صرفا در سطوح طرح‌ها یا پروژه‌ها صورت گرفته و از جامعیت و کلان‌نگری لازم برخوردار نبوده و نمی‌تواند پاسخ گوی ابعاد مسایل محیط‌زیستی در برنامه‌های توسعه خصوصا در برنامه‌های آینده توسعه باشد. به‌همین دلیل, باید چارچوب‌های جدیدی را به کار گرفت که در آن ملاحظات و جنبه‌های محیطزیستی در عالی‌ترین سطوح وارد نظام -------- صفحهٔ بعد -------- ٩۴/۱۰/۰۱ ۸۶‏ ارزیابی راهبردی محیط زیستی طرح‌های عمرانی برنامه‌ریزی و برنامه‌های توسعه شود. این کار از طریق ارزیابی راهبردی محیط‌زیستی (51۸) امکان‌پذیر بوده و می‌تواند ملاحظات محیط زیستی را در عالی‌ترین سطوح وارد نظام برنامه‌ریزی و سیاست‌های توسعه کشور نماید. ۳۲-۴ هدف هدف این دستوالعمل ارائه چارچوب‌ها 0 سازوکارهای انجام مطالعات ارزیابی راهبردی محیطزیست (5۳۸) سیاست‌هاء برنامه‌ها و طرح‌ها (000)" در کشور است. ۳-۴- دامنه کاربرد مخاطبین اصلی این دستورالعمل مدیران و کارشناسان محیط زیست وزارتخانه‌ها و سازمان‌های مرتبط با محیط‌زیست و برنامه‌ریزی هستند. علاوه برآن, تمامی سازمان‌ها و نهادها و اشخاص و مشاورین مرتبط با این موضوع نیز می‌توانند از مطالب آن استفاده نمایند. ۴-۴- چارچوب و مراحل تهیه گزارش ارزبابی راهبردی محیط زیست یکی از روش‌های متداول ارزیابی راهبردی محیط زیست (51: ۸) رویکرد ارزیابی معطوف به پروژه است. در این رویکرد. ارزیابی راهبردی محیط زیست با استفاده از روشها و الزامات ارزیابی اثرات توسعه بر محیط‌زیست (۳1۸) به عنوان را دارد و بیش‌تر پروژه محور بوده و به همین علت برای ادغام ملاحظات محیط‌زیستی در سیاست‌ها و برنامه‌های کلان محدودیت‌های خاص خود را دارد. با این وجود این رویکرد برای ارزیابی پیامدهای محیط‌زیستی برنامه‌ها در ایالات متحده و ارزیابی راهبردی پیامدهای محیط‌زیستی در هلند مورد استفاده قرار می‌گیرد. با توجه به این که موضوع ارزیابی راهبردی محیط زیست (5۳۸) در ایران هنوز در مراحل اولیه تکامل خود است و با عنایت به این که ارزیابی اثرات مطالعات ارزیابی راهبردی در کشور در مقطع فعلی براساس چارچوب‌های ارزیابی پیامدهای محیط زیستی (5۳۸) با رویکرد معطوف به پروژه. به‌نظر بهترین گزینه می‌رسد و درک آن از سوی نظام تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری, برنامه‌ریزان ۱- ۳۵۱۱۵: ۳1۵ 0 2- ۳۳۵[۵01-132560 ۸۳۲۵۵