سازمان ممدیریت و برنامه‌ریزی کشور

⚠ این متن با نرم‌افزار از روی تصویر خوانده شده و ممکن است خطا داشته باشد؛ برای استناد، اصلِ سند را ببینید. حمهوری اسلامی ابران سازمان ممدیریت و برنامه‌ریزی کشور راهنمای معقالعات زئُو فیزیگی به روش‌های مقلومت ویژه» پلاریزاسیون افقایی» الکتر و مغناطیسی و سازمان مدیریت و برفنامه‌ریزی کشور وزارت صنهت, معدن و تجارت معاونت آمور معادن و صنایع معدنی امور نغلام فنی و احرا فت فلا ات مور تعقام ضی و اجرایی دفتر نغفارت و بهره‌برداری 323333 و ا هداما ۱۱۱۱۱ هه ۱۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- )1( ۰ ۰ ۰ سارمان بر مت و یام رری سور ربیس سازمان شماره: 1۳۳۳۶ بخشنامه به د تگاه‌های اجرایی. مهندسان مشاور 9 پیمانکاران بخشنا تاریخ: ۱۳۹۳/۱/۱۵ موضوع: راهنمای مطالعات زئوفیزیکی به روش‌های مقاومت ویژه. پلاریزاسیون القایی. الکترومغناطیسی و پتانسیل خودزا در اکتشافات معدنی به استناد ماده (۲۳) قانون برنامه و بودجه و مواد (۶) و (۷) آیین‌نامه استانداردهای اجرایی طرح‌های عمرانی- مصوب سال ۱۳۵۲ و در چارچوب نظام فنی و اجرایی کشور (موضوع تصویب‌نامه شماره ۹ ۳۳۳۹۷ مورخ ۱۳۸۵/۴۱۲۰ هیأت محترم وزیران)» به پیوست ضابطه شماره ۵۳۳ امور نظام فنی و اجرایی. با عنوان « راهنمای معطالعات زئوفیزیگی به روش‌های مقاومت ویزه» پلاریزاسیون القایی؛ الگتر و مغناطیسی و پتانسیل خودزا در اکتشافات مهدنی » از نوع گروه سوم ابلاغ می‌شود. رعایت مفاد این ضابطه در صورت نداشتن ضوابط بهترء از تاریخ ۱۳۹۵/۰۴/۰۱ الزامی است. امور نظام فنی و اجرایی ان سازمان دریافت‌ کننده نظرات و پیشنهادهای اصلاحی در مورد مفاد این ضابطه بوده و اصلاحات لازم را اعلام خواهد کرد. -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- اصلاح مدارک فنی امور نظام فنی و اجرایی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشورء با استفاده از نظر کارشناسان برجسته مبادرت به تهیه این نشریه نموده و آن را برای استفاده به جامعه مهندسی کشور عرضه نموده است. با وجود تلاش فراوان» این آثر مصون از ایرادهایی نظیر غلط‌های مفهومی, فنی, ابهام» ایام و اشکالات موضوعی نیست. از اآین‌روء از شما خواندده گرامی صمیمانه تقاضا دارد در صورت مشاهده هرگونه ایدراد وا شکال فد-ی مراتب را به صورت زیر گزار ش فرمایید: (- شماره بند و صفحه موضوع مورد نظر را مشد<صکنید. ۲ ایراد مورد نظر را به صورت خلاصه بیان دارید. ۳ در صورت امکان من اصلاح شده را برای جایگزیدی ار سال نمایید. ۴ زذشمانی خود را برای تما س احتمالی ذکر فرمایید. کارشناسان این آمور نظرهای دریافتی را به دقت مطالعه نموده و اقدام مقتضی را معمول خواهند داشت. ذشانی برای مکانیه مه تهران» میدان بهارستان» خیابان صفی علیشاه» سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشورء ۱ 133۳3333 -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- باسمه تعالی ره ی مه در پیشگفتا ر نظام فنی و اجرایی کشور (مصوبه شماره۴۲۳۳۹/ ت ۳۳۴۹۷ ه مورخ ۱۳۸۵/۴/۲۰ هیات وزیران) به کارگیری معیارهاء استانداردها و ضوابط فنی در مراحل تهیه و اجرای طرح و نیز توجه لازم به هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری در قیمت تمام شده طرح‌ها را مورد تاکید جدی قرار داده است و این امور به استناد ماده ۲۳ قانون برنامه و بودجه و نظام فنی و اجرایی کشور وظیفه تهیه و تدوین ضوابط و معیارهای فنی طرحهای توسعه‌ای کشور را به عهده دارد. استفاده از روش‌های ژئوفیزیکی در مشخص کردن بعضی از خصوصیات فیزیکی زمین از قبیل خواص الکتریکی» الاستیکی و مفناطیسی سنگ‌ها و کانی‌هاء گرانش زمین و نظایر آن‌ها اهمیت ویژه‌ای دارد. مبنای ژئوفیزیک اکتشافی بر این است که وجود هر ماده معدنی در داخل زمین نوعی تفاوت در خاصیت فیزیکی آن نقطه با نقاط اطراف ایجاد می‌کند. با کاربرد روش‌های زئوفیزیکی» اطلاعاتی از ساختارهای مدفون زمین‌شناسی به دست می‌آید که می‌توان از آن‌ها به صورت مستقیم با غیرمستقیم در اکتشاف مواد معدنی» هیدرو کرین‌هاء آب‌های زیرزمینی» بررسی‌های مهندسی, زیست‌محیطی و نظایر آن‌ها استفاده کرد. انتخاب نوع روش یا روش‌های ژئوفیزیکی به منظور موقعیت‌یابی یک ذخیره معدنی معین,» وابسته به خواص فیزیکی ماده الکترومغناطیسی و پتانسیل خودزا در اکتشافات معدنی ". به شناسایی روش‌های الکتریکی, پلاریزاسیون القایی؛ الکترومغناطیسی و پتانسیل خودزا در مطالعات اکتشافی مواد معدنی می‌پردازد و راهنمایی‌های لازم را برای استفاده از این با همه‌ی تلاش انحجام شده قطعا هنوز کاستی‌هایی در متن موجود است که آن‌شاءا... کاربرد عملی و در سطح وسیع این ضابطه توسط مهندسان موجبات شناسایی و برطرف نمودن آن‌ها را فراهم خواهد نمود. در پایان, از تلاش و جدیت جناب آقای مهندس غلامحسین حمزه مصطفوی و کارشناسان امور نظام فنی و اجرایی همچنین جناب آقای دکتر جعفر سرقینی مجری محترم طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی بخش معدن کشور در وزارت صنایع و معادن, کارشناسان دفتر نظارت و بهره‌برداری معادن و متخصصان همکار در آمر تهیه و نهایی نمودن این نشریه» تشکر و قدردانی می‌نماید. آمید است شاهد توفیق روزافشزون همه‌ی این بزرگواران در خدمت به مردم شریف ایران اسلامی باشیم. معاون فنی و توسعه آمور زیربنایی دی ۱۳۹۶ -------- صفحهٔ بعد -------- مجری طرح آقای جعفر سرقینی معاون آمور معادن و صنایع معدنی < وزارت صنایع و معادن اعضای شورای عالی به ترتیب حروف الفبا فرزانه آقا رمضانعلی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور کارشناس آرشد مهندسی صنایع سیف ا... امیری وزارت صنعتء معدن و تجارت کارشناس آرشد مهندسی صنایع بهروز برنا سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور کارشناس مهندسی معدن عبدالعلی حقیقی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور کارشناس ارشد زمین‌شناسی جعفر سرقینی وزارت صنعتء معدن و تجارت دکتری مهندسی فرآوری مواد معدنی علیرضا غیائوند وزارت صنعتء معدن و تجارت کارشناس ارشد زمین‌شناسی اقتصادی حسن مدنی دانشگاه صنع: امیر کبیر کارشناس ارشد مهندسی معدن اعضای کار گروه اکتشاف به ترتیب حروف الفبا علی اصغرزاده سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران کارشناس ارشد مهندسی معدن بهروز برنا سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور کارشناس مهندسی معدن علیرضا غیائوند وزارت صنعت. معدن و تجارت کارشناس آرشد زمین‌شناسی اقتصادی اعضای کارگروه تنظیم و تدوین به ترتیب حروف الفبا آقای ممهدی ایران‌نژاد دانشگاه صنعتی امیر کبیر دکترای مهندسی فرآوری مواد معدنی علیرضا غیائوند وزارت صنعتء معدن و تجارت کارشناس آرشد زمین‌شناسی اقتصادی حسن مدنی دانشگاه صنعت امیر کبیر کارشناس ارشد مهندسی معدن بهزاد مهرابی دانشگاه خوارزمی دکترای زمین‌شناسی اقتصادی اعضای گروه هدایت و راهبری پروژه خانم فرزانه آقارمضانعلی رئیس گروه آمور نظام فنی و اجرایی آقای علیرضا غیائوند رئیس گروه ضوابط و معیارهای معاونت امور معادن و صنایع معدنی آقای اسحق صفرزاده کارشناس معدن امور نظام فنی و اجرایی پیش‌نویس این گزارش توسط آقای دکتر نوروزی تهیه شده و پس از بررسی و تایید توسط کارگروه اکتشاف, به تصویب شورای عالی برنامه رسیده ب‌ِ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱(-۳- روش الکترومغناطیسی م و فصل دوم - راهنمای مطالعات ژئوفیزیکی به روش مقاومت ویژه ک ی ۱-۲- ۲- جریان الکتریکی و پتانسیل و و ۳-۲- رسانایی و مقاومت ویژه کانی‌ها و سنگ‌ها و مه ۴-۲- توزیع جریان پیوسته در یک زمین همگن و همسانگرد ی ۵-۲- آرایه‌های الکترودی ی ۱-۵-۲- آرایه شلومبرژه و ۲-۵-۲- آرایه ونر ی ۳-۵-۲- آرایه دوقطبی -دوقطبی و ۴-۵-۲- آرایه مستطیل و ۶-۲- مقایسه قدرت تفکیک آرایه‌های ونر» شلومبرژه و دوقطبی -دوقطبی و ۷-۳۲ نیمرخ‌زنی مقاومت ویژه ظاهری یی یویر ۱-۷-۲- چگونگی نیمرخ‌زنی و تهیه نقشه مقاومت ویژه ظاهری ی ۲-۷-۲ اثر ناهمگونی‌های مقاومت ویژه در مطالعات نیمرخ‌زنی و ۳-۷-۲- آرایه‌های ویژه در مطالعات نیمرخ‌زنی ی ۸-۲- دستگاه‌ها و تحهیزات در اندازه‌گیری‌های مقاومت ویژه یی ۱-۸-۲- مولدهای جریان الکتریکی وم ۲-۸-۲- دستگاه اندازه گیری وم ۳-۸-۲ الکترودها مب ۴-۸-۲ -کابل‌ها و قرقره‌های جمع‌آوری آن‌ها و ۱- ۳- اشنایی و ۲-۳- منشا پدیده ۳[ و ۱-۲-۳- پلاریزاسیون فلری دم ۲-۲-۳- پلاریزاسیون غشایی (الکترولیتی) دم مه مهم مه ۳-۳- اندازه گیری پلاریزاسیون القایی دم ۱۳ ۱۳ ۱۳ ۱۴ ۱۴ ۱۶ ۱۶ ۱۸ ۱۹ ۱۹ ۳ ۳ ۳۱ ۲۳۲ ۲۳۳ ۲۶ ۲۷ ۲۷ ۳۸ ۳۸ ۳۹ ۳۱ ۳۳ ۳۳ ۳۳ ۳۵ ۳۶ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۳-۳ روش زمان -حوزه‌ای (اندازه گیری با جریان پیوسته ی ۴-۳- آرایه‌های مورد استفاده و چگونگی برداشت‌های سس فصل چهارم - راهنمای مطالعات ژئوفیزریکی ات روش الکتر و مغنا طیسی ی ۱-۲- ۴- امواج الکتر ومقتاطیس ی سس یمهم ۴-۴- روش‌های اندازه گیری الکترومغناطیسی صحر یی ی و ۴-۴۳-۴- اندازه گیری‌های ر سنا یی وه ۲-۶-۴ تفسیر داده‌های رسانایی ظاهری (نیمرخ‌زنی و گمانه‌زتی قانم ن ی ی فصل پنجم - راهنمای مطالعات ژئوفیزیکی به روش پتانسیل خودز مه ار از ی ۲- ۵- عوامل ایحادکننده پتانسیل خو زا ی ی ۳-۳-۵- پتانسیل‌های کانی ی و الکترومغناطیس 9 پتانسیل خو دز مش 8 ۳۷ ۳۸ ۳۹ ۴۱ ۵ ۴۵ ۴۵ ۴۵ ۴۳۷ ۴۹ ۵۰ ۵۰ ۵۱ ۵۱ 8۴ ۵۶ ۸۹ ۶. ۶۱ ۶۳ ۶۳ ۶۵ ۶۵ 1۷ ۶۹ ۶۹ ۶۹ ۷۰ ۷۱ ۷۱ ۷۲ ۷۴ ۷۵ ۷۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۶ نقشه‌ها و مدا زک ۳- ۶- فهرست خدمات و نحوه برداشت‌ها بهه روش‌های مقاومت ویژه و پلاریزاسیون الق یی ۳-۳۲-۶- مدارک مورد ی ی ی فصل هفتم- ارایه گزارش و الگوی نقشه‌ها سس ۱- ۷- ساختار گزارش مطالعات رُُوقیز یکی سس سس ی ۲-۷- کی 0 و و و ۵-۷- روش‌های مورد استفاده در مطالعات زئوفیزیکی (مقاومت ویژه» پلاریزاسیون القایی» پتانسیل خودزا و ۷-۷- پیوست‌های گزارش سس ی وم ۸-۷- استاندارد نشانه‌ها و مشخصه‌های نقشه‌ها ی ی ی ی ۱-۸۷ راهتمای نقشه‌ها ی ی و و ۲-۸۷ نقشه موقعیت ی و و هو جوم ۳-۸-۷ نمودارهای مدلساز ی سل هی ۷۷ ۷۷ ۷۷ ۷۷ ۷۸ ۷۹ ۷۹ ۷۹ ۷۹ ۷۹ ۷۹ ۸۰ ۸ ۸۳ ۸۳ ۸۵ ع۸۶ ۹ ۹1۳ ۹۵ ۹۵ ۹۵ ۹۵ ۹۵ ۹۵ ۹۵ ۹۶ ۹۶ ۹۶ ۹۷ ۹۷ ۹۷ ۹۸ ۹۹ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۱ کلیات -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- کلیات ۳ ۱-۱- آشنایی روش‌های ژئوفیزیکی مرز تفاوت‌ها را آشکار می‌سازند. این مرزها جایی است که یک محیط از لحاظ برخی خواص فیزیکی از محیط مجاور خود متمایز می‌شود. به طور کلی روش‌های کاوش ژئوفیزیکی را می‌توان به صورت زیر رده‌بندی کرد: - لرزه‌ای - گرانی‌سنجی - الکتریکی و الکترومغناطیسی - پرتوسنجی (رادیومتری) ی دماسنجحی در این نشریه راهنمای مطالعات ژئوفیزیکی به روش‌های مقاومت ویژه» پلاریزاسیون القایی» الکترومغناطیسی و پتانسیل خودزا روش‌های کاوش ژئوفیزیکی و کاربرد هر یک از روش‌ها می‌شود. ۳-۱- روش‌های الکتریکی اساس روش‌های الکتریکی در کاوش‌های ژئوفیزیکی» بر اندازه‌گیری خواص الکتریکی سنگ‌ها استوار است. این روش برای شناسایی توده‌های کانساری که با سنگ‌های اطراف خود خواص الکتریکی متفاوت دارند و همچنین سطوح ناپیوستگی مانند گسل‌ها و نظایر آن‌ها کاربرد زیادی دارد. روش‌های کاوش الکتریکی در مقایسه با سایر روش‌های ژئوفیزیکی بسیار متنوع‌اند. این روش‌ها بر پایه آشکارسازی آثار سطحی که در اثر عبور جریان الکتریکی از درون زمین ایجاد می‌شوند. استوار است. با استفاده از این روش‌ها می‌توان پتانسیل‌هاء جریان‌ها و میدان‌های الکتریکی یا الکترومغناطیسی را که به طور طبیعی یا مصنوعی در زمین ایجاد می‌شوند. اندازه‌گیری کرد. تغییرات هدایت الکتریکی سنگ‌ها و کانی‌ها از ویژگی‌هایی است که استفاده این روش را امکان‌پذیر می‌سازند. ۱-۳-۱- طبقه‌بندی روش‌های الکتریکی روش‌های الکتریکی اغلب بر حسب نوع چشمه تولید انرژی الکتریکی به دو رده طبیعی و مصنوعی تقسیم می‌شوند. روش‌هایی که در آن‌ها از جریان‌های الکتریکی طبیعی زمین استفاده می‌شود.ء عبارت‌اند از: الف - پتانسیل خودزا" ۳ ۰۰ ۲ ب- مگنتوتلوریک ٩۳ )56۵[1 00161۵[(‏ -| (611010 1 -۱1081610) ۱۷11 -2 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ راهنمای مطالعات ژئوفیز یکی به رو ش‌های مقاومت ویژه» پلاریزا سیون القایی» الکترومغناطهسی و پنانسیل خودزا در اک شافات معدنی ۱ پ- جریان‌های تلوریک ت- میدان مغناطیسی با فرکانس شنوایی روش‌هایی که در آن‌ها از جریان‌های مصنوعی الکتریکی استفاده می‌شود.ء عبارت‌اند از: الف- مقاومت ویژه الکتریکی " ۰.۰ ۰ ۴ اس الکترومغناطیسی ۰ ۵ پ- پلاریزاسیون القایی الکتریکی ۰ ۰ ی ۰ ۶ ت- پلاریزاسیون القایی مغناطیسی ۳-۱- روش الکترومغناطیسی اگر توده‌ای هادی که در زیر زمین قرار دارد تحت تاثیر یک میدان مغناطیسی متناوب قرار گیرد» جریان القایی در آن ایجاد می‌شود. این جریان به نوبه خود میدان مغناطیسی ثانویه‌ای ایجاد می‌کند که امکان تعیین محل و حدود این میدان وجود دارد. روش‌های الکترومغناطیسی بر پایه اندازه‌گیری همین میدان‌های ثانویه» که در زیر زمین به وسیله یک میدان اولیه ایجاد شده‌اند در زیر زمین گسترش می‌یابد و مطابق با قوانین الکترومغناطیس جریان‌هایی را در توده‌های هادی زیر سطح زمین القا می‌کند. این جریان‌ها میدان‌های الکترومغناطیسی ثانویه‌ای ایجاد می‌کنند که میدان اولیه را مغشوش می‌سازد. میدان‌های ثانویه که به وسیله الکترومغناطیسی آشکار کردن توده‌هایی با هدایت الکتریکی زیاد است. اکثر این توده‌ها کانسارهای فلزی به ویژه سولفیدهای توده‌ای الکترومغناطیسی به خوبی شناخته می‌شوندء در حالی که کانی‌هایی مثل هماتیت» برونیت و کرومیت که تقریبا از نظر الکتریکی نارسانا ژئوفیزیکی و در جدول ۲-۱ روش‌های ژئوفیزیکی به کار گرفته شده در مراحل مختلف اکتشاف درج شده‌اند. سایر موارد کاربرد روش‌های ژئوفیزیکی عبارتند از: ب- مطالعات زمین‌شناسی ناحیه‌ای (مساحت بیش از ۱۰۰ کیلومتر مربع) پ- اکتشاف کانسارها ت- مطالعات مهندسی (۵ 00۳۳۵ 1۵11۳1۵) 1۳0 -| (11610 132826116 ۵10-160۵۷ 2) ۸۳۹/۸۵0 -2 ٩۳۷۵۱(‏ 16۵1۹11۷11۷) ۳۹ -3 (016011012۵8216110) ۳۱ -4 (0012717211010م 100060 ع011ع61) ۳:1۳ -5 (001۵17۵11010 10060 282616 ) ۱/11۳ -6 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- کلیات ۵ چ- تعیین لکه‌های آلودگی و خورندگی خاک جدول شماره ۱-۱- کاربرد روش‌های مختلف زئوفیزیکی در مطالعات گوناگون موارد کاربرد پارامتر فیزیکی وابسته 1 1 0 0 1 و 1 پلاریزاسیون القایی قاومت ویژه» ظرفیت الکترد | ۳ | ۳ شع ‏ تا سس ساسح سس اس روش اصلی (ولیم 8 روش مکمل (تانویه)» 17: دارای کاربرد بدون بسط:*1: فقط برای این کاربرد است.-: نامناسب جدول ۲-۱- روش‌های زئوفیزیکی به کار گرفته شده در مراحل مختلف اکتشاف روش‌های زئوفیزیکی به کار گرفته شده زئوفیزیک هوایی شامل: مغناطیس, الکترومغناطیس, رادیومتری و گرانی‌سنجی پروازی مناسب بین ۵ تا ۱۰ کیلومتر) زمین‌شناسی سطح‌الارضی با آن‌هاء تعیین زون‌های مناسب به همراه اولویت آن‌هاء رادیومتری و گرانی‌سنجی ۱ امد رد ها َ نعیین عمق کانی‌سازی» نبیر پی‌سنگ و9 توده‌های آدرین الکتر ومغناطیس: تفسیر نقشه‌ها و پروفیل‌های الکترومنناطیس رادیومتری: تعیین آنومالی‌های رادیواکتیوء تعیین زون‌های دگرسانی» تعیین پوشش‌های رسی, شناسایی زون‌های پلاسری و کانی‌های سنگین -------- صفحهٔ بعد -------- مراحل اکتشاف اکتشاف عمومی به روش‌های مقاومت ویژه, پلاره ول ۳-۱- روش‌های زئوفیزیکی روش‌های ژئوفیزیکی به کار گرفته شده مطالعات لرزه‌نگاری» مقاومت ویژه الکتریکی (گمانه‌زنی و پروفیل‌زنی)» پلاریزاسیون القاییء پتانسیل خودزاء الکترومغناطیس و رادیومتری مطالعات لرزه‌نگاری» مقاومت ویژه الکتریکی (گمانه‌زنی و پروفیل‌زنی)» پلاریزاسیون القایی» پتانسیل خودزاء الکترومغناطیس و رادیومتری | سیون القایی» الکت روم غناطه سی و پنانسیل خودزا در اک شافات معدنی سم به کار گرفته شده در مراحل مختلف اکتشاف لرزه‌نگاری باز تابی: تفسیر نقشه‌های عمقی از لایه‌های مختلف. تخمین تعیین زون‌های شکستگی و مناطق خرد شده لرزه‌نگاری شکست مرزی: تعیین ضخامت لایه‌های هوازده و آبرفت‌های سطحی, تهیه مدل‌های عمقی سرعت از لایه‌هاء تعیین آنومالی‌های سرعتی سطحی, تعیین گسل‌های سطحی لرزه‌نگاری ویژه: تعیین مدل سرعتی زمین» تعیین آنومالی‌های سرعتی» تعیین زون‌های گسلی و خرد شده, تعیین شکل کانی‌سازی مقاومت ویژه الکتریکی: تعیین لایه‌های رسانا و زون‌های هادی» تعیین مقاومت ویژه و ضخامت لایه‌هاء تعیین لایه‌های آبدار و تراواء تعیین لایه‌های آبرفتی, تخمین شکل هندسی توده کانسار قطبیت القایی: تعیین کانی‌سازی‌های سولفیدی و فلزی, مدلسازی عمقی توده‌های فلزی» شناسایی برخی از توده‌های اکسیدی مانند منیتیت و ایلیت و کاسیتریت پتانسیل خودزا: شناسایی زون‌های سولفیدی, مشخص کردن رگه‌های گرافیتی, مدلسازی توده و تعیین عمق حدودی و گسترش افقی کانسار مغناطیس: تفسیر نقشه‌های آنومالی مغناطیسی و تلفیق اطلاعات زمین‌شناسی سطح‌الارضی با آن‌هاء تعیین زون‌های مناسب به همراه اولویت آن‌هاء تعیین عمق کانی‌سازی» تعیین پی‌سنگ و توده‌های آذرین رادیومتری: تعیین آنومالی‌های رادیواکتیوء تعیین زون‌های دگرسانی» تعیین پوشش‌های رسی» شناسایی زون‌های پلاسری و کانی‌های سنگین گرانی سنجی: تعیین وضعیت ساختمانی و تعیین زون‌های گسلی, تفسیر نقشه‌های آنومالی بوگه به همراه نقشه‌های توپوگرافی» تعیین زون‌های مناسب و اولویت‌بندی مناطق آنومالی» تعیین آنومالی‌های ناحیه‌ای تعیین آنومالی باقیمانده لرزه‌نگاری باز تابی: تفسیر نقشه‌های عمقی از لایه‌های مختلف. تخمین پارامترهای پتروفیزیکی» تعیین روند گسل‌هاء تعیین مناطق نمکی و چین‌خوردگی‌هاء تعیین زون‌های شکستگی و مناطق خرد شده لرزه‌نگاری شکست مرزی: تعیین ضخامت لایه‌ای هوازده و آبرفت‌های سطحی, تهیه مدل‌های عمقی سرعت از لایه‌هاء تعیین آنومالی‌های سرعتی سطحی, تعیین گسل‌های سطحی لرزه‌نگاری ویژه: تعیین مدل سرعتی زمین» تعیین آنومالی‌های سرعتی» تعیین زون‌های گسلی و خرد شده, تعیین شکل کانی‌سازی مقاومت ویژه الکتریکی: تین لایه‌های رسانا و زون‌های هادی» تعیین مقاومت ویژه و ضخامت لایه‌هاء تعیین لایه‌های آب‌دار و تراواء تعیین لایه‌های آبرفتی, -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- کلیات / روش‌های ژنوفیزیکی به مراحل اکتشاف مقیاس نتایج کار گرفته شده قطبیت القایی: تعیین کانی‌سازی‌های سولفیدی و فلزی, مدلسازی عمقی توده‌های فلزی, شناسایی برخی از توده‌های اکسیدی مانند منیتیت و ایلیت و پتانسیل خودزا: شناسایی زون‌های سولفیدی, مشخص کردن رگه‌های گرافیتی. مطالعات لرزه‌نگاری, مقاومت ویژه | را : 1 , اکتشاف اد 2 ری سطحالارضی با آن‌هاء تعبین زون‌های مناسب به همراه اولویت آن‌هاء تعیین عمق ۱ پلاریزاسیون القایی» پتانسیل خودزاء | ر. 1 و ۴ تفصیلی ۱۳۰ ی ۱ کانی‌سازی» تعیین پی‌سنگ [0 توده‌های آذرین گرتی‌سنجی, مفاطیس: الکتر ومغناطیس ها و پروفیل‌های الکترومغناطیس الکترومغناطیس و رادیومتری : رادیومتری: تعیین آنومالی‌های رادیواکتیو تعیین زون‌های دگرسانی» تعیین پوشش‌های رسی, شناسایی زون‌های پلاسری و کانی‌های سنگین گرانی سنجی: تعیین وضعیت ساختمانی و تعیین زون‌های گسلی, تفسیر نقشه‌های انومالی بوگه به همراه نقشه‌های توپوگرافی, تعیین زون‌های مناسب و اولویت‌بندی مناطق آنومالی, تعیین آنومالی‌های ناحیه‌ای و تعیین آنومالی باقی‌مانده جدول ۳-۱- طبقه‌بندی کانسارها بر اساس نوع ماده معدنی, محیط تشکیل و نوع ترکیب سنگ درونگیر ۱ کانن روش زئوفیزیک دیف : : ۰ وس 9 1 ۱ مسس- نیکل | تمرکز سولفیدهای مس- نیکل ثتنوره‌ای یا عدسی شکل مرتبط با سنگ‌های خروجی | , ۷ ۱ کوماته‌ایتی کوماته‌ایتی ۲ مس - نیکل | تمرکز سولفیدهای افشان در دونیت‌های نفوذی ۷ ۷ ب- کانسارهای مرتبط با توده‌های نفوذی مافیک آلکالن ۴ | تیپ کربنانیت‌ها | تمرکز کانه‌های آپاتیتی» منیتیتی و خاک‌های نادر که در توده‌های تفریق شده با هسته مرکزی ِ ۷ ۹ قلع اسکارنی تمرکز کانه‌های قلع تنگستن» بریلیم در اسکارن‌هاء رگه‌هاء استوک‌ورک‌ها و گرایزن‌ها در ۱ ‎٩‏ ۷ ۷ همبری گرانیت- سنگ آهک -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ راهن ی وفیز یکی به رو ش‌های مقاومت ویژه» پلاریزا سیون القایی» الکترومخناطه سی و پا سا ل ۳-۱- طبقه‌بندی کانسارها بر اساس نوع ماده معدنی. محیط تشسکیل و نوع تر پ - کانسارهای مرتبط با توده‌های نفوذی پورفیروآفانیتیک فلسیک تمرکز در کانه‌های سولفیدی هیپوژن مس در محیط‌های پورفیری به صورت افشان و رگچه‌ای تمرکز کانه‌های سولفیدی مس (کالکوپیریت) در رگچه‌های استوک‌ورکی که به طور گرمابی دگرسان شده و به شدت تحت تاثیر دگرسانی قرار گرفته‌اند. تمرکز کانه‌های سولفیدی کالکوپیریت. بورنیت و منیتیت در رگچه‌های استوک‌ورکی درون سنگ‌های نفوذی پورفیری و سنگ‌های آتشفشانی تمرکز کالکوپیریت و مولیبدنیت در رگچه‌های استوک‌ورکی درون یا نزدیکی توده‌های نفوذی پورفیری ت- کانسارهای مرتبط با توده‌های خروجی مافیک و اولترامافیک تمرکز کانی‌های سولفیدی نظیر کالکوپیریت. پیریت و اسفالریت توده‌ای در بازالت‌های بالشی تمرکز کانی‌های پیریت. پیروتیت و کالکوپیریت ماسیو یا ماسیولایه‌ای درون رسوبات تخریبی و یا توف‌های مافیک با لایه‌بندی بسیار نازک ث- کانسارهای مرتبط با توده‌های خروجی فلسیک تا مافیک تمرکز کانه‌های گالن, اسفالریت. کالکوپیریت. سولفوسالت‌هاء تلورایدها و طلا در رگه‌های کوارتز - کربنات موجود در سنگ‌های فلسیک تا متوسط تمرکز طلاء الکتروم» سولفوسالت‌های نقره و آرژانتیت در رگه‌های کوارتز- آدولاریا موجود در تمرکز طلاء کالکوپیریت» سولفوسالت‌ها و آرژانتیت در رگه‌های موجود در سنگ‌های آتشفشانی اسیدی تا متوسط که روی سکانس‌های آتشفشانی یا توده‌های نفوذی قدیمی‌تر تمرکز طلاء پیریت و انارژیت در رگه‌های پراکنده و برش‌های موجود در مناطق دگرسانی پرآلومین مرتبط با آتشفشان‌های فلسیک تمرکز سولفورهای ماسیو مس و روی در سنگ‌های آتشفشانی زیردریایی با ترکیب فلسیک تا متوسط ج- کانسارهای مرتبط با سنگ‌های رسوبی تخریبی تمرکز سولفیدهای مس به صورت پراکنده و چینه‌کران در بخش احیایی سکانس‌های قرمز رنگ تمرکز چینه‌سان کانی‌های سولفیدی سرب و روی و سولفات باریم در رسوبات دریایی -------- صفحهٔ بعد -------- ۰ 2:9 لس انش اس رش سل اول- کلیات ۹ س وت ادامه جدول ۳-۱- طبقه‌بندی کانسارها بر اساس نوع ماده معدنی, محیط تشکیل و نوع ترکیب سنگ درونگیر هتسه ۱۶ سرب و روی | چینه‌کران اسفالریت و گالن؛ در حفرات اولیه و یا ثانویه موجود در لایه‌های آهک- تیپ دولومیتی و یا آهکی ناحیه سکوی قاره‌ای ۷ ۷۱ می‌سی‌سی‌پی ۷۷ مس - سرب و ۱ تمرکز کانی‌های سولفیدی و اکسیدی مس. سرب و روی دراسنگ‌های آهکی- | ر. | | 0 0 3 | طلای | تمرکز طلا در رسوبات شیمیایی غنی از آهن هومس تیک (ط ال( ۷ طلا با میزبان سازند آهنی) ی که سا را ۷ دیاتومیت‌دار نها دخایر باریت ‏ ۱ (در صورتی که باریت با سولفید فلزات پایه همراه باشد.) ۱ با روش‌های الکتریکی تنها برای تعیین شکل هندسی کانسار در جاهایی که احتمال کانی‌سازی بیشتر است در کنار سایر روش‌های ژئوفیزیکی کاربرد دارد. * در مقیاس محلی بهترین روش تلفیقی از دو روش ۳[ و ]۳:۸ است. در مقیاس محلی روش‌های ژئوفیزیکی کاربرد چندانی ندارد و فقط از این روش‌ها برای شناخت ساختار حوضه‌های وجود طبقات رسوبی ضخیم و سنگ‌های مناسب تفاده می‌شود. در صورت مشاهده سولفیدها تلفیق روش [ ۸:] و ۳[ توصیه می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۲ مای معطلالعات زئوفیزیکی به روش مقاومت ویزه -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم- راهنمای مطااعات ژئوفیز یکی به روش مقاومت ویژه ۳ ۱-۲- آشنایی اساس روش مقاومت‌سنجی الکتریکی تعیین مقاومت ویژه الکتریکی زمین است. لایه‌های زمین به دلیل اختلاف جنس مواد تشکیل دهنده, مقاومت ویژه الکتریکی متفاوتی دارند و با استفاده از روش‌های مقاومت‌سنجی می‌توان لایه‌های زیرسطحی را مورد مطالعه قرار داد. ۳-۲- معرفی پارامترهای فیزیکی ۱-۳-۲ جریان الکتریکی و پتانسیل بنا بر قانون اهم» زمانی که جریان الکتریکی آء از یک هادی با مقاومت +[ عبور می‌کند (شکل ۱-۲)» رابطه اختلاف پتانسیل ایجاد شده (۷) به صورت ]۷-14 است و برعکس اگر اختلاف پتانسیل ۷ بین دو سر هادی اعمال شود. از آن جریان آ عبور می‌کند. برای مواد مختلف به نسبت پتانسیل تغییر می‌کند. ثابت تناسب بین شدت جریان و پتانسیل, مقاومت الکتریکی ) نامیده می‌شود و واحد آن اهم است. الف- مقاومت ویژه و رسانایی الکتریکی مقاومت الکتریکی اجسام با طول آن‌ها نسبت مستقیم و با سطح مقطع رابطه معکوس دارد. ]1 (۱-۲) س - جر ضریب تناسب 0 بیانگر خاصیت الکتریکی هادی است. اگر ‎[٩‏ بر حسب اهم» را بر حسب متر و 5 بر حسب متر مربع بیان شود واحد این ضریب که مقاومت ویژه نامیده می‌شود اهم‌متر است. بنا به تعریف» یک اهم‌متر عبارت از مقاومت الکتریکی یک رسانا به طول یک متر و سطح مقطع یک متر مربع است. عکس مقاومت ویژه» رسانایی نامیده می‌شود و با لح نشان داده می‌شود (م/1 < 2). واحد رسانایی موهو بر متر ۸۸۰/۸ 07۸-۱) است که عکس اهم (00-۱) را زیمنس (5) نیز می‌نامند. در این صورت واحد رسانایی بر حسب زیمنس بر متر ((,7/7) نیز بیان می‌شود. ب- چگالی جریان از آنجا که جریان تزریقی به زمین در یک محیط سه‌بعدی منتشر می‌شودء در نظر گرفتن چگالی جریان (ل) به جای شدت جریان الکتریکی (]) در این مطالعات بهتر است. طبق تعریف» چگالی جریان عبارت از شدت جریانی است که از واحد سطح عبور می‌کند. (۲-۲) 7 < [ (۳-۲) ۷- < ۲ در صورتی که اختلاف پتانسیل بین دو نقطه برابر 4۷ در نظر گرفته شود.ء برای دو نقطه نزدیک به هم به فاصله [۵ در محیطی به سطح 5 رابطه زیر برقرار است: -------- صفحهٔ بعد -------- ۴۳ راهنمای مطالعات ژئوفیزیکی به رو ش‌های مقاومت ویژه» پلاریزا سیون الفایی» الکترومغناطیسی و پنادسیل خودزا در اک شافات معدنی (۳-۲) 1 ۷- - 5 با توجه به رابطه ۱-۲ و قانون هم می‌توان نوشت: (۵-۲) 5 - 0۷۱۵۱ و در نتیجه: (۶-۲) م- - با علامت منفی در رابطه ۶-۲ نشانگر افت پتانسیل با افزایش فاصله است. ۳-۲ رسانایی و مقاومت ویژه کانی‌ها و سنگ‌ها جریان الکتریکی از سه طریق رسانایی الکترولیتیء فلزی (اهمی) و دی‌الکتریکی در محیط منتشر می‌شود. رسانایی الکترولیتی حاصل حرکت نسبتا کند یون‌های موجود در یک الکترولیت است. این رسانایی به پارامترهای مختلفی از جمله نوع یون» غلظت یونی و قدرت تحرک یون‌ها بستگی دارد. رسانایی فلزی» ویژه فلزاتی است که در آن امکان حرکت سریع الکترون‌ها و در نتیجه انتشار بار الکتریکی فراهم می‌شود. رسانایی دی‌الکتریکی مربوط به موادی با رسانایی بسیار ضعیف (عایق) است و زمانی مصداق دارد که تحت تاثیر یک جریان متناوب خارجی قرار گیرد و دلیل آن جابه‌جایی ضعیف الکترون‌ها نسبت به هسته اتم آن‌ها است. از آنجا که این نوع رسانایی در فرکانس‌های بسیار زیاد فعال می‌شود. در مطالعاتی که از جریان پیوسته و یا جریان متناوب با فرکانس پایین استفاده می‌شودء از آن می‌توان صرف نظر کرد. در بسیاری از سنگ‌ها که به طور معمول عایق هستند. رسانایی موجود از نوع الکترولیتی است. بسیاری از کانی‌های سولفیدی و بعضی کانی‌های دیگر مانند منیتیت و گرافیت رسانایی فلزی دارند. مقاومت ویژه مواد موجود در زمین گستره بسیار زیادی دارد. به طور معمول سنگ‌های آذرین بیشترین مقاومت ویژه را دارند و سنگ‌های رسوبی بسته به درجه تخلخل, نوع و مقدار الکترولیت موجود در خلل و فرج معمولاا مقاومت ویژه کمی دارند. مقاومت ویژه سنگ‌های دگرگونی» حدواسط سنگ‌های آذرین و رسوبی است. اما هم‌پوشانی زیادی با آن‌ها دارد. سن سنگ نیز در مقاومت ویژه آن موثر است. به عنوان مثال بیشتری دارد. در واقع با افزایش سن سنگ امکان پر شدن فضاهای خالی سنگ به دلیل تبلور کانی‌هاء افزایش تراکم و در نتیجه کاهش پارامترهای موثر روی مقاومت ویژه مانند تخلخل و مقدار سیال درون سنگ وجود دارد. گرافیت پراکنده در توده سنگ سبب کاهش مقاومت ویژه کلی سنگ می‌شود. 2-۲ توزیع جریان پیوسته در یک زمین همگن و همسانگرد اگر از طریق یک الکترود نقطه‌ای ۸ جریانی به شدت ] در سطح زمینی همگن و همسانگرد به مقاومت ویژه م تزریق شود (فرض بر این است که الکترود برگشت جریان در فاصله بسیار دوری قرار دارد)» شارش جریان به صورت خطوط شعاعی انجام می‌گیرد (شکل ۱-۲). افت پتانسیل (60)» بین دو نقطه به فاصله ۲ و ۵7 + از نقطه ۸ و گرادیان پتانسیل با (۵۷//۵7-) نشان داده می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم- راهنمای مطااعات ژئوفیز یکی به روش مقاومت ویژه ۵ ۳ شکل ۱-۲- چگونگی شارش جریان و تشکیل سطوح هم‌پتانسیل در یک زمین همگن و همسانگرد الف - خطوط جریان و سطوح هم‌پتانسیل ب- تغییرات پتانسیل بر حسب فاصله در صورتی که الکترود برگشت جریان به فاصله نزدیک (نسبت به حالت قبل) قرار گیرد» در این صورت توزیع خطوط شارش جریان و هم‌پتانسیل‌ها مطابق شکل ۲-۲ است. در این حالت پتانسیل نقطه‌ای مانند ۹ (,۷۸) برابر با حاصل‌جمع پتانسیل‌های ایجاد شده به وسیله الکترودهای (1+)۸ و (1-)13 هستند. (۲-) [پرج/1 - بر /1] (پ/۶) بو مس وج ام اگر نقطه دیگری مانند ۸ در نظر بگیریم» پتانسیل این نقطه (: ۷۸) برابر است با: [پرو/1 - پجم/1] (/!*) < ولا عایق کامل سطح زمین 0 1 7 شکل ۲-۲- چگونگی توزیع خطوط شارش جریان و تشکیل هم‌پتانسیل‌ها در حالتی که از دو الکترود جریان نزدیک به هم استفاده می‌شود. بدین ترتیب اختلاف پتانسیل بین دو نقطه ۸۸ و ‎٩‏ ( ,(/ر/0) از رابطه زیر محاسبه می‌شود: (۸-۲) [(1/1377- ۸7۷ /1)-(/1/8۸- /۱277(])1/۸۸/م) > ۷-۷ > بو ۵۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۶ راهنمای مطااعات نو فیز یکی به رو ش‌های مقاومت ویژه. پلا ریز/ سیون القایی» الکترومغناطه سی و پناد سیل خودز/ در اک شافات معدنی (۹-۲) ((1/877- ۸۷ /1) - (۱/811- /1(|)1/۸۸/ ی 2۵) <م در عمل برای به دست آوردن اختلاف پتانسیل و محاسبه مقاومت ویژه از چهار الکترود (دو الکترود جریان و دو الکترود پتانسیل) استفاده می‌شود (شکل ۴-۲)» که می‌توان آرایه‌های مختلفی را برای این چهار الکترود در نظر گرفت. پتانسیل مقاومت ویژه برای آرایه‌های مختلف با استفاده از رابطه‌های کلی ۸-۲ و ۹-۲ محاسبه می‌شود. برای هر آرایه مشخص با فاصله الکترودی ثابت عددی (۱۰-۲) [(/1/13۸- ۸/۷ /۱) -(1/1۸4- /۱/۸۸)] 27 - ۴۲ با توجه به مقدار )1 و لگ < ۲ (مقاومت الکتریکی)» مقاومت ویژه از رابطه زیر به دست می‌آید: (۱۱-۲) -<م ۵-۲- آرایه‌های الکترودی شکل ۳-۲ یک آرایه چهار الکترودی را نشان می‌دهد. در بیشتر آرایه‌ها چهار الکترود جریان و پتانسیل در یک امتداد قرار می‌گیرند و در مواردی دو خط جریان و پتانسیل هم‌امتداد نیستند. برای سهولت اجرا و اندازه‌گیری سریع می‌توان از آرایه‌های متقارن و ساده‌تری استفاده کرد. انواع مختلفی از آرایه‌های الکترودی وجود دارد که از جمله متداول‌ترین آن‌ها می‌توان به آرایه شلومبرژه و ونر اشاره کرد. آرایه‌های متداول دیگری که بیشتر در مطالعات اکتشافی از آن‌ها استفاده می‌شودء دوقطبی-دوقطبی و قطبی-دوقطبی (سه‌قطبی) و مستطیا تند. در این روش مقاومت ویژه از رابطه ۱۳-۲ به دست می‌آید: 0۱۳۳۲ 1 27 1 ۳ 8 ۸۲ ۱8 ۸۳ ۱ 9 سا سر ۸ دا هت 0 را 2 ای ان من ما شکل ۳-۲- یک آرایه چهار الکترودی که در آن الکترودهای پتانسیل بین الکترودهای جریان قرار دارند. ۱-۵-۲ آرایه شلومبرژه در این آرایه الکترودها در یک خط قرار دارند. در حالت معمول, الکترودهای پتانسیل (۱1 و [) به فاصله کم از یکدیگر و بین الکترودهای جریان (۸ و 13) به گونه‌ای قرار می‌گیرند که مراکز خطوط (۸/80) و (۸13) بر یکدیگر منطبق باشند و آرایه حاصل را آرایه متقارن شلومبرژه می‌نامند (شکل ۴-۲). -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم- راهنمای مطااعات ژئوفیز یکی به روش مقاومت ویژه 24 ( مس سم | -] با | که ۰ ۱ از ی 1 رات و ٍ اه ً , ی ۱ لس ی ال ی اْ ۱ زر شکل ۶-۲ آرایه متقارن شلومبرژه برای این آرایه نصف فاصله (۸) را برابر ۵ در نظر می‌گیرند و آن را فاصله الکترودی می‌نامند. اگر نصف فاصله (۸/187) با ۳ نشان داده شودء در این صورت ضریب هندسی یا ثابت آرایه متقارن شلومبرژه (۲) با توجه به رابطه کلی ۴ (رابطه ۱۰-۲) عبارت ر ۹۷( 2 - 2 (۱۳-۲) ۷/1 > م و 1 7 2 وکا در صورتی که فاصله (۸/171) نسبت به (۸13) به اندازه‌ای کوچک باشد که بتوان از *۳ در برابر 2 صرف نظر کردء رابطه 16 به شکل ساده‌تر زیر در می‌آید: 0 یا جم <ده در حالتی که آرایه شلومبرژه نامتقارن باشدء یعنی مرکز (۸101) و (۸1) بر یکدیگر منطبق نباشدء اگر فاصله این دو مرکز از یکدیگر برابر ‎٩‏ در نظر گرفته شود و فاصله بین الکترودهای جریان و پتانسیل از فاصله (۸1/۷) خیلی بزرگتر باشد (با ضریب ۱۰ یا بیشتر)» در این صورت مقدار 16 از رابطه زیر به دست می‌آید (شکل ۵-۲): ز جهه 1 رس تس ۹*3 [ اه ۹ ِ > موه ۹ 3 1 1 1 1 او نم بل - | اد (ور+ج) جریا لرط+وورجی) ریا در این حال نیز اگر 2۵<<۳ باشدء» ضریب 1۴ به صورت ساده‌تری در می‌آید: (*ب + *م)/ 7( - *00ط2/ ر) حا در صورتی که یکی از الکترودهای جریان 7 در فاصله دوری از الکترود دیگر قرار گیرد (شکل ۶-۲) و الکترودهای پتانسیل در با: (۱۴-۲) (0- مت ۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ راهنمای مطالعات ژئوفیزیکی به روش‌های مقاومت ویژه» پلاریزا سیون الفایی» الکترومغناطه سی و پتانسیل خودزا در اکدذشافات معدنی ۸ ز ۹ ۵ این آرایه که قطبی-دوقطبی نیز نامیده می‌شود در حالتی که افزایش چگالی جریان در محل تزریق جریان مد نظر باشدء مورد استفاده قرار می‌گیرد. از این آرایه زمانی که پلاریزه کردن هدف‌های معدنی رساناء واقع در سنگ‌های میزبان مقاوم مورد نظر باشد و این آرایه در واقع حالت خاصی از آرایه شلومبرژه است. در این آرایه ضمن هم‌امتداد بودن الکترودهای جریان و پتانسیل و انطباق مرکز (۸) و (۸/11۷) فاصله چهار الکترود از یکدیگر نیز یکسان است (شکل ۷-۲). فاصله الکترودهای متوالی (یا یک‌سوم طول کل ۱۵-۲(۱) (ر/270)8۷ 0 0 << )| [ ۷ از ۸ ٍ شکل ۷-۲- آرایه ونر آرایه ونر را به دو صورت به کار می‌برند. در روش اول که به نام گمانه‌زنی الکتریکی موسوم است» پس از هر نوبت اندازه‌گیری فاصله ۵ را به گونه‌ای زیادتر می‌کنند که نقطه وسط الکترودها همواره ثابت بماند و بدین ترتیب با افزایش ۵ مقاومت ویژه اعماق مختلف زمین در محدوده الکترودها تعیین می‌شود. در روش دوم که به نام ترانشه‌زنی " یا نقشه‌برداری الکتریکی خوانده می‌شود فاصله ۵ ثابت است و پس از هر نوبت اندازه‌گیری مجموعه الکترودها را در طول یک نیمرخ معین جابه‌جا می‌کنند و بدین ترتیب مقاومت زمین را در قسمت‌های مختلف ولی در عمق |- ۳۱۵01۳10۵[ 8 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم- راهنمای مطااعات ژئوفیز یکی به روش مقاومت ویژه ۹ ۳ ۳-۵-۲ آرایه دوقطبی -دوقطبی در این آرایه خط فرستنده جریان (۸]7) و خط اندازه‌گیری پتانسیل ([۸18) در یک امتداد قرار دارندء ولی ([۸1۸) در خارج از اعداد صحیح, ضرب در مقدار ۸ (۳۵) انتخاب می‌شود. بدین ترتیب طول آرایش به وسیله مقدار 8۵ مشخص می‌شود. شکل ۸-۲- آرایه دوقطبی -دوقطبی الکترودهای میانی ]8 و 13 خیلی بزرگتر از طول دوقطبی‌ها (۸13 یا ۸/8) نباشد. ثابت آرایه دوقطبی-دوقطبی از رابطه زیر محاسبه می‌شود: (۱۶-۲) 2 + 10 + )71 <م 0 + 11 +0)م <ا از آرایه دوقطبی -دوقطبی اغلب برای تهیه "مقاطع شبه عمق" در مطالعات 1۳ استفاده می‌شود. ۶-۵-۲ آرایه مستطیلی آرایه مستطیلی شامل یک خط فرستنده ثابت (۸13) جریان الکتریکی و انجام اندازه‌گیری‌ها بین الکترودهای پتانسیل ۱1 و ۸۲ واقع در روی نیمرخ‌های موازی با (۸3) است (شکل 4-۲). از این آرایه در مطالعات 1۳ بیشتر استفاده می‌شود. جابه‌جایی الکترودهای پتانسیل راء اغلب برابر فاصله (]۸1) در نظر می‌گیرند که این فاصله با توجه به ابعاد هدف مورد مطالعه انتخاب می‌شود. اندازه‌گیری‌ها به نقطه وسط (۸18) منظور می‌شود و عمق بررسی به طول خط فرستنده (۸13) بستگی دارد. به طور معمول خطا (101/) و ایستگاه‌های اندازه‌گیری در داخل مستطیلی قرار دارند که مرکز آن منطبق بر وسط فاصله (۸) و ضلع کوچک مستطیل برابر (۸]7/2) یا (۸]/3) است. طول مستطیل به قدرت دستگاه (مولد و فرستنده جریان الکتریکی و حساسیت گیرنده) بستگی دارد. نیمرخ (۸17) حالت خاصی از آرایه مستطیلی (۸13) است که در آن الکترودهای ]3 و « روی نیمرخ مرکزی (۸13) باقی می‌مانند. در آرایه مستطیلی برای تعداد زیادی از اندازه‌گیری‌ها فقط الکترودهای پتانسیل ۸1 و ۸ جابه‌جا می‌شوند که بدین ترتیب ضمن افزایش سرعت برداشت‌هاء برای تعداد زیادی از نقاط اندازه‌گیری شارژ زمین یکسان است و این مزیتی برای دستیابی به داده‌های -------- صفحهٔ بعد -------- ۰ راهنمای مطالعات ژئوفیزیکی به روش‌های مقاومت ویژه پلاریزا سیون الفایی» الکترومغناطه سی و پتاذسیل خودزا در اکذشافات معدنی ۰ بر اوافنچ : َ ند ۹ ۹ ۹ ای 3 پروغیل سرشر ۹ ۱ را ۱ ۹ ۳ ۹۱1 ۹ وه هه وت سس پر وشمسچ و * ه سس جح سس ۰ ۱۱ شکل ۹-۲- آرایه مستطیل جدول ۳-۲- مقایسه رایه‌های ونر شلومبرزه. وی و برای مس مطالعات مختلف مقاومت ویژه کارًیی در گمانه‌زنی الکتریکی کارآیی در ترانشه‌زنی *: ضعیف, **: متوسط, ***: خوب, -: نامناسب. 1۲: زمانی که از کابل چند مغزه‌ای استفاده شود و اجرای آرایه الکترودی به طور خودکار انجام گیرد از شدت سختی کار کاسته می‌شود. ۷-۳ نیمرخ‌زنی مقاومت ویژزه ظاهری -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم- راهنمای مطااعات ژئوفیز یکی به روش مقاومت ویژه )۲ مقاومت ویژه ظاهری نیست. در این مطالعات با توجه به عمق احتمالی هدف مورد نظرء آرایه مناسبی با فاصله الکترودی ثابت انتخاب و نقاط مورد نظر برداشت می‌شود. برای آرایه تابع مقاومت ویژه ظاهری (0 ,9,2 ,لا ,)0.8 > وم می‌توان فاصله آرایه را بدون تغییر در نظر گرفت و اندازه‌گیری مقاومت ویژه را با جابه‌جایی کل آرایه در طول یک نیمرخ انجام داد. بدین ترتیب مقادیر مقاومت ویژه ظاهری به ازای مقادیر ثابت .۵ ولا .۳ و0 - 0 و بر حسب تغییرات ۷0 برداشت می‌شود و تابع مقاومت ویژه ظاهری در این برداشت‌ها به صورت ( 9)*0 * رم/ ۳۹ درمی‌آید. رسم تغییرات مقاومت ویژه ظاهری بر حسب تغییرات # در روی یک مقطعء نیمرخ مقاومت ویژه ظاهری را به دست می‌دهد. در صورتی که از طریق خطوط برداشت موازی اندازه‌گیری‌های مقاومت ویژه ظاهری بر روی یک سطح انجام گیرد. تابع یاد شده به صورت (9)70,20 < /۳۹ در می‌آید. بنابراین» تابع مقاومت ویژه ظاهری به صورت نقشه‌های مقاومت ویژه ظاهری ۱-۷-۳ نیمرخ‌زنی و تهیه نقشه مقاومت ویژه ظاهری امتداد نیمرخ به طور معمول عمود بر امتداد هدف مورد نظر انتخاب می‌شود. برای این برداشت‌ها بر حسب هدف مورد مطالعه از تمامی آرایه‌های گفته شده می‌توان استفاده کرد. اما از هر آرایه‌ای که استفاده شود. امتداد آرایه نسبت به امتداد نیمرخ برداشت به یکی از دو صورت» یکی عمود بر امتداد نیمرخ و دیگری به موازی آن انتخاب می‌شود. در شکل ۱۰-۲-الف و ب جابه‌جایی آرایه به ترتیب در جهت عمود بر نیمرخ برداشت و هم‌امتداد با آن در روی زمینی که دارای تباین مقاومت ویژه با فصل مشترک قائم است. نشان داده شده است. الف امتداد یروفقیل »> » ۸ 1 »> < ار ا ی 1 » »2 هس ۵ 2 ۸ ۹ ۷ یم > 8 کی ۳ ۳ ۱ ۱ ۱ عِ ۹ »> ۹ فه : 2 »۱ »2 5 5 ب »2 > وه سس ۸ و > 2 »2 امتداد ارایش << را خر 1ج ۸ ۱۳۱ شکل ۱۰-۲- جابه‌جایی آرایه در روی سطح زمینی با تباین قانم مقاومت ویزه. الف: عمود.ء ب: هم‌امتداد (زشکل ۱۱-۲- الف) از مقدار رم در سمت چپ شروع می‌شود و به تدریج با نزدیک شدن به محل فصل مشترک دو لایه به سمت مقدار دم میل می‌کند. این منحنی در حالتی که الکترودها روی لایه با مقاومت ویژه دم قرار گرفته و از محدوده فصل مشترک دو -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۲ راهنمای مطالعات ژئوفیزیکی به روش‌های مقاومت ویژه» پلاریزا سیون الفایی» الکترومغناطه سی و پناذسیل خودزا در اکذشافات معدنی لایه دور می‌شوند. با مقدار دم مجانب می‌شود. در حالت هم‌امتداد بودن آرایه و نیمرخ برداشت و در نتیجه عمود بودن امتداد آرایه بر فصل مشترک دو لایه» منحنی مقاومت ویژه ظاهری (شکل ۱۱-۲-ب) در عبور هر یک از الکترودهای جریان و پتانسیل از محل فصل مشترک دو لایه دجار تغییرات بارزی به صورت پیک‌های مقاومت ویژه می‌شودء که نسبت به حالت قبل کاملا متمایز است. در الف ۱ 0 سس 0 قاصله ۰ شکل۱۱-۲- منحنی تغییرات مقاومت ویژه ظاهری بر روی یک ناهمگونی با فصل مشترک قائم دم < ,م امتداد آرایه عمود بر امتداد نیمرخ, ب: هم‌امتداد با آن ۲-۷-۲ اثر ناهمگونی‌های مقاومت ویژه در مطالعات نیمرخ‌زنی ناهمگونی‌های مقاومت ویژه در مواردی مانند مرز جانبی لایه‌هاء گسل‌هاء وجود درزه و شکاف‌هاء رگه‌ها و دایک‌ها و به طور کلی هر عاملی که باعث تغییرات جانبی مقاومت ویژه شودء وجود دارد. در حالتی که امتداد آرایه به گونه‌ای انتخاب شود که فصل مشترک ناهمگونی‌های مقاومت ویژه را قطع کند. مطالعه آن‌ها بهتر از حالت موازی بودن امتداد آرایه و فصل مشترک است. برای توضیح تغییرات مقاومت ویژه در ارتباط با گذر الکترودها از بالای فصل مشترک ناهمگونی‌هاء زون رسانایی در یک سازند مقاوم در نظر گرفته می‌شود. در شکل ۱۳-۲ یک نیمرخ مقاومت ویژه با استفاده از آرایه ونر به اجرا در آمده است. مقدار جابه‌جایی آرایه روی نیمرخ به اندازه فاصله الکترودی یعنی یک‌سوم طول آرایه انتخاب شده است. در این مواردء چهار حالت زیر ممکن است روی دهد: الف- الکترود جریان ثاء خیلی نزدیک به زون رسانا قرار دارد. در این حال منحنی‌های هم‌پتانسیل دچار پیچش می‌شوند که این اثر کاهش اختلاف پتانسیل بین الکترودهای پتانسیل ۸1 و ۷] را در پی دارد. بنابراین» مقاومت ویژه ظاهری (,ٍم) دارای یک مقدار کمینه در این نقطه می‌شود (شماره ۱ روی منحنی ,م). این کاهش به اختلاف مقاومت ویژه زون رسانا و سنگ میزبان و همچنین مقدار حجم زون رسانای موثر روی اندازه‌گیری پتانسیل بستگی دارد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم- راهنمای مطااعات نو فیز یکی به رو ش مقاومت ویژه ۳۳ زون رز بم۸م م۸ 4 7 ی نی راید نوی لیس و ابم بط | سنگ میزبا میربان ر شم و و وچمه موجن و مهم مد دمم ایا . بم۸ ۸ اس 3 و ۱ را ی اد اد شکل ۱۲-۲- تغییرات مقاومت ویژه ظاهری در عبور الکترودها از روی یک زون رسانا ب- به دلیل وجود زون رسانا افت پتانسیل بین آلکترودهای ۱۷ و 3 کم می‌شود و به همان نسبت پتانسیل بین ۸1 و ۷! افزایش می‌یاید (,۷- ,1 - 0). افزایش اختلاف پتانسیل باعث افزایش مقاومت ویژه ظاهری می‌شود (شماره ۲ روی منحنی ,م) پ- اختلاف پتانسیل بین دو الکترود ۸1 و ۷ به دلیل قرار گرفتن در دو طرف زون رسانا کم است و در نتیجه مقدار مقاومت ویژه ظاهری به کمترین مقدار خود می‌رسد (نقطه ۳ روی منحنی ,م) ت- این وضعیت در واقع حالت متقارن وضعیت ب است و چنانکه در شکل ۱۳-۲ دیده می‌شود. منحنی مقاومت ویژه به یک هر چقدر تعداد الکترودهایی که در بالای ناهمگونی قرار می‌گیرند زیادتر و فاصله آن‌ها بیشتر باشد» منحنی هنجار پیچیده‌تری دارد و تعیین محل فصل مشترک دو قسمت ناهمگون مشکل‌تر می‌شود. ۳-۷-۲ آرایه‌های ویزژه در مطالعات نیمرخ‌زنی الف- نیمرخ الکتریکی (نیمرخ شلومبرژه) این آرایه در واقع آرایه نامتقارن شلومبرژه است که در آن خط فرستنده جریان (۸3) ثابت در نظر گرفته می‌شود و اندازه‌گیری (,م) در موقعیت‌های مختلف با جابه‌جایی خط گیرنده پتانسیل (۷187) با طول ثابت 20 انجام می‌گیرد. 20 تابع حساسیت دستگاه اندازه‌گیری پتانسیل و معمولا مقدار آن کوچک است. علاوه بر آن» میزان متوسط الکتریکی در محدوده یک‌سوم مرکزی خط فرستنده (]۸) تغییرات کمی دارد و بنابراین بهتر است که خط (۸10) در همین محدوده جابه‌جا شود و اندازه‌گیری‌های مقاومت ویژه آنجام گیرد. حالت خاصی که یکی از الکترودهای جریان به فاصله بسیار دوری برده شود نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد که در این صورت آرایه سه قطبی یا قطبی-دوقطبی نامیده می‌شود. نیمرخ الکتریکی دارای دو مزیت عمده است: -------- صفحهٔ بعد -------- ۴ راهنمای مطالعات ژئوفیزیکی به روش‌های مقاومت ویژه, پلاریزا سیون القایی؛ الکترومناطیسی و پتانسیل خودزا در اکدشافات معدنی - با ثابت نگه داشتن الکترودهای جریان ۸ و برای تعداد زیادی از نقاط اندازه‌گیری» زمین پلاریزاسیون یکنواختی خواهد - به دلیل این که الکترودهای جریان ثابت‌اند و فقط الکترودهای پتانسیل جابه‌جا می‌شوند» ضمن افزایش بازده اندازه گیری, ب- نیمرخ تکراری مقاومت ویژه () نیز در مرکز آرایه و با فاصله یکسان از دو الکترود پتانسیل دیگر قرار می‌دهند (شکل ۱۳-۲). این آرایه در واقع همان آرایه متقارن شلومبرژه است که الکترود پتانسیل سومی نیز به آن اضافه شده است. در هر ایستگاه دو اندازه‌گیری پتانسیل (01) به شرح زیر انجام می‌شود: جهت جابه‌جایی 1 ۳ + )0( ۲ ۱ ۸ مس شکل ۱۳-۲- آرایه نیمرخ تکراری و چگونگی جابه‌جایی آن فاصله (/0) یا (077) در امتداد خط آرایه جابه‌جا می‌شود (حالت ۲ روی شکل ۱۳۲-۲) در این صورت محل اندازه‌گیری جلویی حالت دوم منطبق بر محل اندازه‌گیری پشتی حالت اول می‌شود. بدین ترتیب در طول یک نیمرخ, دو منحنی مقاومت ویژه ظاهری (جلویی و پشتی) به دست می‌آید (شکل ۱۴-۲). این منحنی‌ها تا زمانی که سازند مورد مطالعه همگن است. پاسخ یکسانی ر از نظر مقاومت ویزه به دست می‌دهند. رم ۹ ۱ پشتی رم ۹ نا محدوده ناهمگون هه ۸ ۱ / 2 ت چم ۹ / ۹ / ۳-۰ را 6 ۱ /۱ 6 0 110 100 90 80 70 00 50 40 30 20 10 1 3 شکل ۱۶-۲- نمونه‌ای از منحنی‌های مقاومت ویژه ظاهری در اندازه‌گیری‌های نیمرخ تکراری -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم- راهنمای مطااعات ژئوفیز یکی به روش مقاومت ویژه ۳۵ با نزدیک شدن به زون ناهمگن, ضمن تغییر مقاومت ویژه» پاسخ حاصل برای دو منحنی پشتی و جلویی متفاوت خواهد بود. بدین ترتیب می‌توان با توجه به اختلاف مقاومت ویژه‌ها روی دو منحنی» محل زون ناهمگون را تشخیص داد. به عنوان مثال در شکل ۱۴-۲ یکی از محدوده‌های ناهمگون نشان داده شده است. پ- نیمرخ ترکیبی مقاومت ویژه " نیمرخ ترکیبی مقاومت ویژه" در واقع ترکیبی از دو آرایه قطبی-دوقطبی است که در آن از چهار الکترود جریان و پتانسیل که در یک امتداد واقع‌اند و یک الکترود جریان سوم استفاده می‌شود. الکترود سوم در روی خطی قرار دارد که در مرکز امتداد چهار الکترود واقع بر امتداد آن‌ها عمود و فاصله آن نیز از مرکز یاد شده زیاد است (شکل ۱۵-۲). در > زی 1 وه وود دیدمت فاصله الکترود ۲ بیش از ده برابر (۸13) در نظر گرفته می‌شودء به طوری که اثر آن روی اندازه‌گیری‌ها قابل صرف نظر (کمتر از ۰ درصد) باشد. فاصله‌های (/۸) (۱187) و (۸18) را می‌توان یکسان در نظر گرفت که در این صورت برداشت‌ها آسان‌تر انجام دیگری آندازه‌گیری پشتی انجام می‌گیرد. این نام‌گذاری بر اساس جهت جابه‌جایی خط (۸) در نظر گرفته می‌شود. به عنوان مثال در شکل ۱۵-۲ اندازه‌گیری با استفاده از الکترودهای جریان 8 و ن) جلویی و آندازه‌گیری به کمک الکترودهای جریان ۸ و ن) پشتی تغییرات مقاومت ویژه ظاهری جلویی و پشتی به دست می‌آید. تطابق نسبی این دو منحنی به معنی همگونی زمین مورد مطالعه از نظر مقاومت ویژه است و با رسیدن به محدوده‌های ناهمگون. منحنی‌های مقاومت ویژه جلویی و پشتی جواب‌های متفاوتی ارایه می‌دهند که این موضوع به دلیل فاصله گرفتن دو منحنی از یکدیگر است (شکل ۱۶-۲). بدین ترتیب محل شکستگی‌هاء گسل‌هاء -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۶ راهنمای مطالعا ت رو فیز یکی به رو ش‌های مقاومت ویژه. پلا ر زا سیون القایی» الکت روم غناطه سی و پنادسیل خودرا در اک شافات معدنی 1 1 : ۳ ۱ ۱ ا ۱ : ( 1۹ بر ۹ 2 وه ۱ ار اک ان م1 اندازه گیری جلولی ‏ نا 3 شکل ۱۹-۲ - نمونه‌ای از منحنی‌های مقاومت ویژه ظاهری در برداشت‌های نیمرخ ترکیبی ۸-۲- دستگاه‌ها و تجهیزات مورد نیاز در اندازه‌گیری‌های مقاومت ویژه تجهیزات و دستگاه‌هایی که در مطالعات مقاومت ویژه به روش گمانه‌زنی و نیمرخ‌زنی به کار می‌روند به شرح زیر است: - تحهیزات مورد استفاده برای خط فرستنده جریان (۸[]7) تحجهیزات لازم برای خط گیرنده یا پتانسیل ([۱/11) روی خط فرستنده» مولد جریان الکتریکی و میلی‌آمپرسنج قرار می‌گیرد. میلی‌آمپرسنج را به طور سری با سیم رابط مولد جریان و قرار می‌گیرد (شکل ۱۷-۲). لوازم دیگری نیز شامل الکترودهاء قرقره‌های جمع‌آوری سیم‌هاء وسایل مورد استفاده برای نگهداری و تعمیر سیم‌ها و نیز دستگاه‌هایی برای کنترل دستگاه‌های اندازه‌گیری در نظر گرفته می‌شود. ۹ ۵ ۱ تک | ی سس 1 که ۱ ا | ا ی ۱ 2 ٍ ۱ ۷ ۱ ا الکترود جریان الکترود جریان شکل ۱۷-۲- تجهیزات اندازه گیری مقاومت ویژه -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم- راهنمای مطااعات ژئوفیزیکی به روش مقاومت ویژه ۳۲ ۱-۸-۲- مولدهای جریان الکتریکی در حالت استفاده از جریان مستقیم می‌توان مجموعه‌ای از باطری‌ها (۴۵ تا ۹۰ ولت) را به طور سری به هم متصل کرد. این مولدها از نظر جریان محدوداند و عمر کوتاهی دارند. تنها مزیت آن‌ها حمل ساده است. برای مطالعه در مقیاس بزرگ» به کارگیری یک مولد برق با ظرفیت چند صد وات توصیه می‌شود. قابلیت حمل این دستگاه‌ها آسان نیست و در نتیجه با هر تغییر مکان الکترودهاء جابه‌جا نمی‌شوند. برای جلوگیری از اثر قطبش (پلاریزاسیون) الکترولیتی که به دلیل انتشار جریان در یک جهت ایجاد می‌شود.ء قطبیت جریان مستقیم باید به تناوب معکوس شود. این عمل به صورت دستی با استفاده از یک کلید معکوس‌کننده یا به اندازه‌گیری‌های مقاومت ویژه» می‌توان از جریان متناوب نیز به جای جریان مستقیم تبدیل شده استفاده کرد. یک نوسان کننده ترانزیستوری موج سینوسی با فرکانس پایین همراه مبدلی با خروجی چند وات. منبع قابل حمل مناسبی را تشکیل می‌دهد. برای ایجاد توان‌های بیشتر می‌توان از جریان متناوب استفاده کرد. منبع جریان مستقیم امکان اندازه‌گیری مقاومت ویژه 172 یا مقاومت ویژه واقعی را فراهم می‌سازد و در عین حال, پتانسیل‌های خودزا را نیز اندازه می‌گیرد. برای حذف پتانسیل‌های خودزا که خود ممکن است یکی از اهداف آندازه‌گیری به عنوان یکی از روش‌های ژئوالکتریکی باشد. به جای الکترودهای معمول از الکترودهای ویژه‌ای به صورت ظرف‌های گلدانی شکل خلل و فرج‌دار برای اندازه‌گیری پتانسیل استفاده می‌شود. در این حالت» پیش از اتصال جریان الکتریکی به زمین» پتانسیل خودزا اندازه‌گیری و یادداشت شده و سپس از مقدار پتانسیل حاصل پس از تزریق جریان الکتریکی کم می‌شود. در صورتی که مقدار پتانسیل خودزا به عنوان اندازه‌گیری مورد نظر نباشدء می‌توان به کمک یک ولتاز جبران‌کننده پیش از تزریق جریان به زمین آن را حذف کرد. ۲-۸-۲ دستگاه اندازه گیری مجموعه‌ای از سنجه‌ها (ولتا و جریان4 محل وصل سیم‌های جریان (۸8) و پتانسیل (۸/80) و همچنین قسمت‌هایی برای اندازه‌گیری و حذف پتانسیل یک دستگاه اندازه‌گیری مقاومت ویژه را تشکیل می‌دهند. در بعضی از این دستگاه‌هاء جریان به کمک یک تنظیم‌کننده ثابت نگهداشته می‌شود. که بدین ترتیب آندازه‌گیری جریان حذف می‌شود. در برداشت‌های مقاومت ویژه اغلب از دستگاه دیگری که نسبت پتانسیل به جریان یعنی مقاومت الکتریکی را اندازه‌گیری می‌کند استفاده می‌شود. توان مورد نیاز از یک مولد جریان مستقیم هندلی " یا مغناطیسی تامین می‌شود. که خروجی آن حدود ۱۰۰ ولت و یک پیچک جریان مستقیم به طور سری به یک طرف آن وصل شده است. جریان خروجی پس از تغییر جهت به وسیله شفت" مولد. به الکترودهای جریان داده می‌شود. آهنگ معکوس شدن جریان ده تا پنجاه بار در ثانیه به وسیله یک تنظیم‌کننده اعمال می‌شود. الکترودهای پتانسیل به یک تغییر جهت دهنده دوم متصل‌اند که با تغییر جهت دهنده اول (شفت) هم‌زمان می‌شوند و پتانسیل جریان متناوب را پس از یک سو کردن به پیچک پتانسیل می‌دهند. پیچک پتانسیل با پیچک جریان به گونه‌ای نصب می‌شوند که انحراف عقربه دستگاه متناسب با نسبت آ]//۷ شود (شکل ۱۸-۲). 0۳275 ۲1000 -| 5۳۵11 -2 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳/۸ راهنمای مطالعات رو فیز یکی به رو ش‌های مقاومت ویژه. پلا ریز/ سیون القایی» الکترومغناطه سی و پناز سیل خودرا در اک شافات معدنی مولد متناوب هندلی - سس << - ۱ ب‌ج۳ / سس - ۱ ی چیه رکش ما 0 موم ۵ ۱ ْ ۵ عم ۱ ۰ ا / ا ۳ ۱ آهقشمجج فا ی ۱ 1۱ آهم ا اگستره(تمام مقیاس) 1 ا ۴ ۱ 2 10 ۰100 1000و أ 0 اهم شکل ۱۸-۲- دستگاه قابل حمل اندازه‌گیری مقاومت ویزه ۳-۸-۲- الکترودها در مطالعات ژئوالکتریک معمولا از الکترودهایی استفاده می‌شود که اغلب به صورت استوانه کشیده (میله‌ای) و یا منشورهای با سطح مقطع مربعی‌اند. جنس فلز این الکترودها برای مولدهای با جریان متناوب از فولادء آلومینیوم یا برنج است. برای حالتی که از جریان مستقیم استفاده می‌شود. بهتر است الکترودهای گلدانی شکل خلل و فرج‌دار به کار گرفته شوند. معمولی‌ترین الکترودهایی که مورد استفاده قرار می‌گیرند. نوع میله‌ای با طول نیم تا یک متر و به صورت میخ‌هایی هستند که به دلیل کوبیدن مکرر آن‌ها به زمین باید از فلزی محکم ساخته شوند. برای انتشار مناسب جریان تزریقی مقاومت زمین در اطراف الکترودها نباید زیاد باشد و بنابراین با کوبیدن الکترودها به زمین باید تا حد امکان آن‌ها را به محدوده مرطوب زمین نزدیک کرد. در صورتی که زمین در محدوده مورد مطالعه خشک و در نتیجه مقاومت بالایی داشته باشده می‌توان با ریختن مخلوط آب با نمک مقاومت زمین اطراف الکترودها را کاهش داد. 4-۸-۲-کابل‌ها و قرقره‌های جمع‌آوری کابل‌ها برای خطوط فرستنده جریان با طول خط کوتاه (کمتر از ۵۰۰ متر) می‌توان از کابل‌هایی شامل سیم مسی با سطح مقطع ۰/۵ میلی‌متر مربع و روکش نازکی از مواد پلاستیکی (پلی‌وینیل) استفاده کرد. این نوع روکش علاوه بر این که مقاومت کمی در مقابل سایش داردء در هوای سرد سخت و شکننده می‌شود. وزن این نوع کابل ۷ کیلوگرم در هر کیلومتر است. به طور معمول استفاده از کابل‌هایی با مشخصات سطح مقطع ۱ میلی‌متر و پوشش مقاوم توصیه می‌شود. ضمن اجرای گمانه‌زنی قائم و نیمرخ‌های مقاومت ویژه, برای جمع‌آوری کابل‌ها بسته به چگونگی امکان جابه‌جایی در روی زمین از قرقره‌های پایه‌دار و یا دارای چرخ استفاده می‌شود. برای خط پتانسیل نیز اغلب از همان کابل‌هایی که برای خط فرستنده توضیح داده شد.ء استفاده می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم- راهنمای مطااعات ژئوفیز یکی به روش مقاومت ویژه ۳۹ ۹-۲ مسایل و مشکلات مرتبط با برداشت‌های صحرایی مقاومت ویزه از جمله مهم‌ترین مسایل برداشت‌های مقاومت ویژه در صحراء مقاومت تماس الکترودها با زمین است. در اندازه‌گیری مقاومت ویژه باید بتوان به خوبی جریان الکتریکی را به زمین تزریق کرد. اگر مقاومت الکترودهای جریان به گونه‌ای غیرمعمول زیاد باشد. ممکن است جریان آن قدر ضعیف شود که اندازه‌گیری را عملا غیرممکن سازد. زمانی که مواد سطحی از ماسه یا آهک خشک, قطعه س ۰ سنگ. شن» لاتریت و یا دارای یخ‌زدگی شده باشد.ء مقاومت تماس الکترود و زمین بسیار زیاد می‌شود. علاوه بر آن» در زمین‌های با رطوبت کم نیز در اثر توان تلف شده در اطراف الکترودهای جریان» امکان تشکیل جزیی بخار آب و در نتیجه افزایش بیشتر مقاومت تماس الکترود با زمین وجود دارد. برای کاستن از مقاومت‌های زیاد تماس الکترودها و زمین به طور معمول دو روش یکی مرطوب کردن یا به اصطلاح آب دادن پای الکترودها با آب شور (گاهی همراه بنتونیت) و دیگری استفاده از چند الکترود تزریق جریان وجود دارد. در روش دوم که هزینه بیشتری داردء چند الکترود اضافی به الکترود اصلی به صورت موازی متصل می‌شود (شکل ۱۹-۲). در در این روش الکترودهای اضافی باید نسبت به خط آرایه با زاویه ۹۰ درجه قرار گیرند در صورتی که برای یک آرایه مشخص الکترودهای اضافی در امتداد خط آرایه قرار داده شوند» ضریب آرایه به دلیل به هم خوردن فاصله بین چهار الکترود جریان و پتانسیل تغییر می‌کند. با قرارگیری الکترودهای اضافی در خطی با زاویه ۹۰ درجه نسبت به امتداد آرایه نیز فاصله بین الکترودهای جریان و پتانسیل به هم می‌خوردء اما این مساله فقط زمانی حالت بحرانی دارد که فاصله بین الکترودهای اصلی جریان و پتانسیل کوچک باشد. بدین ترتیب در صورتی که فاصله الکترودهای اضافی و اصلی جریان نسبت به فاصله الکترود اصلی و پتانسیل کوچک باشد. اثر حاصل ناچیز و می‌توان از آن صرف نظر کرد (شکل ۱۹-۲-الف). الف ۵ شهه - را , ۸ 1 سه ۵ ی سم ۰ ی ز و - موم ا ۰ ب‌ِ نس ۹ ۱ ی / الکترودهای اضافی الکترود اصلی شکل ۱۹-۲- الکترودهای اضافی جریان, الف: الکترودهای اضافی که در یک خط راست عمود بر امتداد آرایه قرار می‌گیرند. دارای کمترین اثر روی ضریب آرایه هستند. ب: با افزایش تعداد الکترودهای اضافی مقاومت تماس با زمین -------- صفحهٔ بعد -------- ۰ راهنمای مطالعات ژئوفیزیکی به رو ش‌های مقاومت ویژه» پلاریزا سیون الفایی» الکترومغناطیسی و پنادسیل خودزا در اک شافات معدنی شرایط مطلوب برای گمانه‌زنی قائم الکتریکی آن است که گسترش آرایه مورد استفاده در امتداد خطی مستقیم انجام گیرد. اگر خط آرایه به صورت بارزی از حالت مستقیم خارج شده و تصحیحی برای آن منظور نشودء» خطای مربوط در داده‌ها باعث ایجاد قسمت‌های تیز (پیک) در منحنی مقاومت ویژه ظاهری می‌شود. این خطاها در واقع حاصل نادرستی ضریب‌های آرایه در محاسبه مقادیر مقاومت ویژه ظاهری است. وجود چنین پیک‌هایی در منحنی مقاومت ویژه ظاهری» در صورتی که عامل آن مشخص نشوده از نظر تفسیری مشکل‌آفرین و ممکن است با مسایل مربوط به ناهمگونی‌های جانبی اشتباه شود. در روش نیمرخ‌زنی» اگر ضریب آرایه مورد استفاده در محاسبه مقاومت ویژه ظاهری دقیق باشدء نیمرخ حاصل از نظر تفسیر دچار مشکل خاصی نخواهد شد. بدین ترتیب همیشه باید علاوه بر ثبت داده‌ها در سر زمین با تکیه بر یادداشت‌های مناسب به منظور دستیابی به اطلاعات صحیح اقدام کرد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۳ اهنمای مطالعات زئوفیزیکی به روش بلاریزاسیون القایی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- راهنمای مطالعات ژئوفیزیکی به رو ش پلاریزا سیون القایی ۳۳ سا ۱-۳- آشنایی الکترود پتانسیل غیرقابل پلاریزه است» انجام می‌گیرد. زمانی که جریان تزریقی به زمین قطع می‌شود پتانسیل بین دو الکترود پتانسیل طی یک زمان محدود (در حد ثانیه تا دقیقه) از مقدار بیشینه خود به صفر می‌رسد (شکل ۱-۳) که این پدیده وابسته به انبارش بار الکتریکی در زمین است و در واقع زمین به نوعی نقش یک خازن الکتریکی را بازی می‌کند. چگونگی واپاشی با زوال پتانسیل پس از قطع جریان» جدا از اثر دستگاهی, به عوامل زمین‌شناسی نیز مرتبط است. قطع جریان ولتاز زمان شکل۱-۳- اثر ولتاز اضافی که پدیده پلاریزاسیون القایی (*11) پس از قطع جریان ایجاد می‌کند. ۳-۳ منشا پدیده پلاریزاسیون القایی (11) دو ساز و کار اصلی که پدیده پلاریزاسیون القایی (۳]) را توجیه می‌کند. پلاریزاسیون فلزی (الکترودی) و پلاریزاسیون غشایی (الکترولیتی)اند که هر دو در ارتباط با پدیده‌های الکتروشیمیایی هستند. ۱-۲-۳ پلاریزاسیون فلزی اگر یک الکترود فلزی بدون اعمال ولتاز در یک محلول یونیزه قرار گیردء بارهای الکتریکی مثبت و منفی از هم جدا می‌شوند و 1۰ ۰.۰ ۰.۰ ی سیخ ها اس ۰ ۰« ۱ ی پتانسیلی را بین الکترود و محلول ایجاد می‌کنند (شکل ۲-۳). پتانسیل کلی ایجاد شده را پتانسیل نرنست و بخش مربوط به پتانسیل لایه جذب سطحی الکترود را پتانسیل زتا" می‌نامند. [| - 1 2-۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۴ راهنمای مطالعات رو فیز یکی به رو ش‌های مقاومت ویژه. پلا ر یز سیون القایی» الکت روم غناطه سی و پناز سیل خودرا در اک شافات معدنی شکل ۲-۳- پدیده پلاریزاسیون الکترودی و روند فیزیکی تشکیل آن زمانی که به این مجموعه ولتاژی اعمال می‌شود.ء تعادل یونی به هم می‌خورد و در نتیجه باعث شارش جریان می‌شود که تغییر اختلاف پتانسیل بین الکترود و محلول را به دنبال دارد. هنگامی که ولتاژ اعمال شده» حذف می‌شود. تعادل یونی به واسطه پخش بون‌ها دوباره برگردانده می‌شود. انتشار جریان در زمین در اثر حرکت یون‌ها از طریق آب زیرزمینی موجود در خلل و فرج مرتبط به هم شکستگی‌ها و ریزدرزه‌های موجود در یک سنگ انجام می‌گیرد. زمانی که دانه‌ای رسانا (مانند یک سولفید فلزری) یک کانال شارش جریان را می‌بندد». یک سلول الکتروشیمیایی از بار الکتریکی ساخته می‌شود (شکل ۳-۳) که در تقابل با شارش جریان قرار می‌گیرد و دانه فلزی پلاریزه می‌شود. بدین ترتیب» اختلاف پتانسیلی در دو طرف دانه فلزی به وجود می‌آید. با قطع ولتاژ اولیهء یون‌ها از طریق محیط الکترولیتی پخش می‌شوند و اختلاف پتانسیل ایجاد شده در دانه فلزی» طی زمان کوتاهی به سمت صفر میل می‌کند. این فرآیند مبنای اندازه‌گیری واپاشی ولتاژ در روش اندازه‌گیری زمان -حوزه‌ای است. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- راهنمای مطالعات ژئوفیزیکی به رو ش پلاریزا سیون القایی ۳۵ نش ژر ج_ج_ یگ و رهرهرهرژرژرژرژاژاژاژاهاهاهالالالالالالالهلل | (الف) شکل ۳-۳- پلاریزاسیون الکترودی» الف: شارش بدون مانع الکترولیت در یک کانال باز ب: پلاریزاسیون یک دانه رسانا که در کانال ار تباطی سنگ قرار گرفته است. پلاریزاسیون دانه‌ها به طور عمده یک پدیده سطحی است و این موضوع دلیلی بر پاسخ قابل توجه پلاریزاسیون القایی (1۳) برای کانی‌سازی‌های فلزی پراکنده است که یکی از مزیت‌های عمده این روش نسبت به سایر روش‌های الکتریکی است. ۲-۳-۳ پلاریزاسیون غشایی (الکترولیتی) پلاریزاسیون غشایی که معمولا پلاریزاسیون القایی (1۳) زمینه را در یک محدوده اکتشافی تشکیل می‌دهد در ارتباط با کانی‌های غیرفلزی تولید می‌شود. ولتاز اضافی در اثر این پدیده در مواردی ممکن است با ولتاز مرتبط با کانی‌سازی‌های فلزی ضعیف یکسان شود که در این صورت تفکیک آن‌ها با روش‌های پلاریزاسیون القایی (1۳]) معمولی (زمان- حوزه‌ای و فرکانس- حوزه‌ای) مشکل است. برای پلاریزاسیون غشایی یا الکترولیتی دو علت وجود داردء یکی تنگ شدن مقطع کانال‌های ارتباطی خلل و فرج و دیگری حضور کانی‌های رسی در این کانال‌ها مانند ماسه‌سنگ‌های رسی است. بین مرز بخش جامد سنگ (کانی‌ها) و الکترولیت داخل خلل و فرج سنگ بار منفی مشخصی انبار می‌شود. بدین ترتیب» بارهای مثبت الکترولیت به سمت سطح فصل مشترک بخش جامد و آب‌دار سنگ جذب شده و لایه بسیار نا ز کی از بار مثبت با ضخامت حدود ۱۰۰ میکرومتر تشکیل می‌شود و این در حالی است که بارهای منفی داخل الکترولیت از سطح فصل مشترک رانده می‌شوند (شکل ۴-۳-الف). زمانی که قطر کانال ارتباطی در قسمتی از این کانال کاهش می‌یابد. در حالی که جریانی به زمین اعمال می‌کنندء این تنگ‌شدگی مانع شارش یون‌ها می‌شود. یون‌های منفی زون تنگ شده را ترک می‌کنندء در حالی که یون‌های مثبت در این زون افزایش می‌یابد و در نتیجه در طول این زون اختلاف پتانسیلی به وجود می‌آید (شکل ۴-۳-الف). -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۶ راهنمای مطالاعات نو فیز یکی به رو ش‌های مقاومت ویژه. پلا ری ز/ سیون القایی» الکنر وم غناطه سی و پناز سیل خودر/ در اک شافات معدنی المان رشته‌ای ذرات رسی شکل ۶-۲ گسترش پلاریزاسیون غشایی, الف: یک تنگ‌شدگی در قسمتی از یک کانال ارتباطی ب: بار منفی حاصل از ذرات رسی و المان رشته‌ای موجود در دیواره کانال ار تباطی زمانی که جریان تزریقی قطع می‌شود. عدم تعادل به وجود آمده در تمرکز یون‌ها برای برگشت به حالت عادی خودء باعث ایجاد پتانسیل ۳[ می‌شود. دومین علت پلاریزاسیون غشایی مربوط به حضور درات پراکنده رس یا کانی‌های رشته‌ای است که باعث تمرکز بارهای منفی می‌شوند (شکل ۴-۳-ب). جذب یون‌های مثبت به طرف این بارهای منفیء تمرکزی از بارهای مثبت را در خلل و فرج و بخش‌های رس‌دار و کانی‌های رشته‌ای به وجود می‌آورد. زمانی که جریان الکتریکی در چنین سنگی تزریق می‌شود» بارهای مثبت جابه‌جا می‌شوندء در حالی که بارهای منفی به دام می‌افتند (شکل ۴-۳-ب). با قطع جریان الکتریکی, بازگشت توزیع یون‌های مثبت و منفی به حالت اولیه باعث ایجاد پاسخ پلاریزاسیون القایی (۳]) در اندازه‌گیری می‌شود. ۳-۳- اندازه‌گیری پلاریزاسیون القایی برای اندازه‌گیری پلاریزاسیون القایی (1۳) چهار روش به شرح زیر وجود دارد: - روش زمان -حوزه‌ای (پالس گذرا) که در آن ولتاژز اضافی بر حسب تابعی از زمان اندازه‌گیری می‌شود. - روش فرکانس -حوزه‌ای که در آن مقاومت ویژه ظاهری در دو یا تعداد بیشتری از فرکانس‌های مختلف (به طور معمول کمتر از ۰ هرتز) اندازه‌گیری می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- راهنمای مطالعات ژئوفیزیکی به رو ش پلاریزا سیون القایی ۳۲۴ نش <۹<چژی ری ی ‎۹٩۹‏ ی یی سس رل ژر روش فاز -حوزه‌ای که تأخیر فاز بین جریان تزریفی و ولتاز اندازه‌گیری شده» هدف اندازه‌گیری است و9 امکان شناخت ماهیت کانی‌سازی زیرسطحی را فراهم می‌سازد. - طیف 1۳ که اندازه‌گیری فاز و شدت پتانسیل در گستره فرکانسی "۱۰ تا ۴,۱۰ هرتز اندازه‌گیری می‌شود. این اندازه‌گیری‌ها از طریق دو الکترود جریان و دو الکترود پتانسیل (چهارقطبی) و دو روش اندازه‌گیری معمول که شرح آن‌ها در ادامه آمده استء انجام می‌گیرد. ۱-۳-۳- روش زمان-حوزه‌ای (اندازه‌گیری با جریان پیوسته) زمانی که جریان پیوسته‌ای طی مدتی کوتاه به زمین تزریق شده و پس از شارژ شدن زمین قطع می‌شود. ولتاز اضافی (۷۳) ایجاد شده طی مدت کوتاهی پس از قطع جریان به مقدار صفر می‌رسد (شکل ۵-۳-الف). مقدار پتانسیل مشاهده شده در حالت شارژ زمین (۷۵) شامل دو قسمت است. یکی پتانسیل حقیقی مربوط به جریان تزریق شده و دیگری ولتاز اضافی که حاصل اثر پلاریزه شدن زمین است. زمانی که جریان قطع می‌شود. کل پتانسیل ابتدا به صورت لحظه‌ای به اندازه ۷ (شکل ۵-۳-الف) کاهش می‌یاید و سپس ولتاز اضافی به صورت یک منحنی واپاشی طی زمانی که تخلیه یا دشارژ نامیده می‌شودء به صفر می‌رسد. به طور معمول اندازه‌گیری پتانسیل روی منحنی واپاشی در زمان کوتاهی پس از قطع جریان انجام می‌گیرد. زمان ز ۱ ۱ ۱ ۱ ۱ 1 ۱ 1 1 ۷ ۰ ۷ ۸ : و مان ۷ ۱ ا 3 : ۵ ۷۷۵ ۷۷ ۷۵ (ب) شکل ۵-۳- اندازه‌گیری پلاریزاسیون القایی (11۳) در روش زمان - حوزه‌ای,الف: منحنی‌های تغییرات پتانسیل در حالت شارژ و دشارز و تغییرات جریان تزریقی» ب: دو پارامتری که در اندازه‌گیری‌های پلاریزاسیون القایی (1۳) از آن‌ها استفاده می‌شسود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ راهنمای مطالعات ژئوفیزیکی به رو ش‌های مقاومت ویژه» پلاریزا سیون الفایی» الکت روم غناطیسی و پنانسیل خودزا در اک شافات معدنی از نظر دستگاهی اندازه‌گیری پتانسیل در لحظه قطع جریان امکان‌پذیر نیست. علاوه بر آن» در لحظه قطع جریان آثار القایی پارازیتی نیز شدید است» بنابراین زمان اندازه‌گیری پتانسیل ۳] که به آن زمان نمونه‌برداری می‌گویند» لحظه‌ای پس از قطع جریان و به طور معمول حدود ۰,۵ ثانیه است. اگر پتانسیل اندازه‌گیری شده در زمان ] (پس از قطع جریان) برابر ,۷ باشد.ء نسبت این پتانسیل به مقدار پتانسیل در حالت شارژ (۷۰) در هر نقطه یکی از پارامترهای اندازه‌گیری 1۳ است (شکل ۵-۳-ب) که آن را بارپدیری (۸1) می‌نامند که از رابطه ۱-۳ محاسبه می‌شود: ۸ / )۱-۲( در صورتی که پتانسیل‌های ولناز اضافی را در پریودهای کوتاه (۰:۱ ثانیه) و در یک فاصله زمانی حدود ۰,۵ ثانیه اندازه‌گیری کرده و از نسبت حاصل‌جمع آن‌ها به پتانسیل ۷۵0 استفاده کنیم» پارامتر دیگری به دست می‌آید که آن را بارپذیری ظاهری (۸1۵) می‌نامند. (۲-۲) /۷)۵(08-4 12 (حچ)<ه ! که در آن: ۸ عبارت سطح زیر منحنی دشارژز در فاصله زمانی ,] و د] (شکل ۵-۳-ب) اندازه‌گیری بارپذیری حقیقی در هر نقطه عملا امکان‌پذیر نیست.ء زیرا آنچه به عنوان پاسخ زمین دریافت می‌شود حاصل اثر بارپذیری مطلق و مقاومت ویژه حقیقی مجموعه لایه‌ها و سنگ‌هایی است که بر اساس حجم مورد تجسس دستگاه اندازه‌گیری می‌شود. شدت ۳] با افزایش زمان شارز افزایش می‌یابد. به عبارت دیگرء هر چه زمان تزریق جریان در یک نقطه کوتاه‌تر باشد.ء مقدار ولتاز اضافی کمتر است (شکل ۵-۳). به عنوان مثال با یک زمان شارز ۳ ثانیه, جمع بارپذیری ظاهری (۸1۵) در یک دوره زمانی یک ثانیه برای عیار ۱ درصد ححمی از چند کانی در زیر داده شده است: مزیت اصلی پارامترهای بارپذیری ظاهری آن است که اثر نوفه حاصل از جفت‌شدگی متقاطع کابل‌ها و پتانسیل زمینه را کاهش می‌دهد. انتخاب فاصله زمانی مناسب اندازه‌گیری پارامتر ,۸ بدون این که کارأیی روش در تشخیص اهداف اکتشافی را کاهش دهد. باعث افزایش نسبت سیگنال به نوفه می‌شود. ۲-۳-۳- روش فرکانس-حوزه‌ای (اندازه‌گیری با فرکانس متغیر) -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- راهنمای مطالعات ژئوفیزیکی به رو ش پلاریزا سیون القایی ۳۹ و در این روش مقاومت ویژه ظاهری در دو فرکانس مختلف کمتر از ۱۰ هرتز (به طور معمول ۰/۱ و ۵ هرتز یا ۰/۳ و ۲/۵ هرتز) با همان آرایه‌های گفته شده در روش زمان -حوزه‌ای اندازه گیری می‌شود. مقاومت ویژه ظاهری سنگ در فرکانس پایین‌تر (:. 0) بیشتر از مقدار نظیر آن در فرکانس بالاتر (: شکل1-۳- افزایش زمان شارز (کاهش فرکانس) باعث افزایش ولتاز اضافی می‌شود. به طوری که در شکل ۶-۲ دیده می‌شود. کاهش فرکانس به معنای افزایش زمان شارژ است که در این صورت مقدار پتانسیل و به دنبال آن مقاومت الکتریکی 1) افزایش می‌یابد. با توجه به ثابت بودن جریان اعمال شده» مقاومت ویژه ظاهری از رابطه ۳-۳ (۳-۳) +اکاحم بنابراین افزایش ماء باعث افزایش مقاومت ویژه ظاهری می‌شود. در روش فرکانس -حوزه‌ای پارامتر اثر فرکانس (ث1]) به صورت زیر تعریف می‌شود: (۳۳۳) /(۶ )۳5۳ اثر فرکانس (۳۳) بدون واحد بوده و می‌توان از درصد اثر فرکانس (۳]۳]۳) نیز استفاده کرد: (۵-۳) ۳ ۳۳۳-100 پارامتر دیگری با نام ضریب فلزی (۸1]1) به صورت زیر تعریف می‌شود: (۶-۳) 1 /(2۳م -۵۲م) ۱۷۳-۸ (۷-۳) (31ه -062۳) 03۳-۸ پارامترهای بارپدیری ظاهری, اثر فرکانس و ضریب فلزی در شناسایی کانی‌سازی‌های فلزی (به صورت پیوسته و پراکنده) کاربرد 2-۳ آرایه‌های مورد استفاده و چگونگی برداشت‌های پلاریزاسیون القایی (1۳) -------- صفحهٔ بعد -------- ۴۰ راهنمای مطالاعات رو فیز یکی به رو ش‌های مقاومت ویژه. پلا ر یز سیون القایی» الکترومغناطه سی و پناز سیل خودرا در اک شافات معدنی تقریبا همیشه اندازه‌ گیری‌های مقاومت ویژه همراه برداشت‌های 1۳ انجام می‌گیرد. برداشت‌ها به طور معمول در دو مرحله و با استفاده از دو آرایه انجام می‌گیرد. در مرحله اول از آرایش مستطیلی استفاده می‌شود و پس از آن برای شناخت روند دقیق‌تر مد نظر باشد. ابتدا الکترودهای جریان (۸) و (3ا) روی نقاط ۱ و ۲ و الکترودهای پتانسیل (۸1) و (۷]) روی نقاط ۳ و ۴ قرار می‌گیرند. در این حالت مقدار 1 برابر یک است و نقطه اندازه‌گیری از محل برخورد خطهایی که با زاویه ۴۵ درجه نسبت به نیمرخ جریان ۸17 دوقطبی پتانسیل ([۸18) به نقاط ۴ و ۵ برده می‌شوند (1-2) و بدین ترتیب با توجه به افزایش طول آرایش, نقطه اندازه گیری بازتاب عمق بیشتر (نقطه (۳۰) خواهد بود. بدین ترتیب با ادامه این روند (افزایش 11) عمق‌های بیشتری مورد بررسی قرار می‌گیرد (نقاط د ۳ ۳ و ۳5 انتخاب حد بالایی 1 وابسته به قدرت دستگاه» شرایط رمین از نظر مقاومت ویژه و عمق احتمالی هدف مورد مطالعه است. پس از پوشش زمین تا عمق مورد نظرء دوقطبی جریان (۸]7) به نقاط ۲ و ۲ منتقل می‌شود و مراحل برداشت (<-2-#< سسوم مرو ۴-۵ | ۱ 1 ۱ 0 ۱ 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 »1 ای 5 ۸ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 شکل ۷-۳- چگونگی اجرای آرایه دوقطبی -دوقطبی برای تهیه شبه مقطع عمق -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- راهنمای مطالعات ژئوفیزیکی به رو ش پلاریزا سیون القایی )۳ و 12 0/2 13 و 1 [ نو ۵-۳- تفسیر داده‌های پلاریزاسیون القایی (1۳) و مقاومت ویژه برای تفسیر کیفی نقشه و مقاطع 1۳ و مقاومت ویژه» پس از تعیین مقدار مناسب 1۳ زمینه. می‌توان محدوده آنومالی‌های 1۳ را مشخص کرد اما ارزیابی و اولویت‌بندی این آنومالی‌ها به تجربه و دانش کارشناس خبره بستگی دارد. در این مورد استفاده از داده‌های مقاومت ویژه ظاهری و کلیه اطلاعات موجود اعم از زمین‌شناسی» زئوشیمی» معدنی و دیگر اطلاعات ژئوفیزیکی کمک‌های قابل توجهی در این راستا است. به طور کلی حداقل اطلاعات مورد انتظار پس از تفسیر این داده‌هاء عبارتند از: - تعیین محل آنومالی‌ها و تخمینی از گسترش احتمالی آن‌ها - اولویت‌بندی آنومالی‌های معرفی شده از نظر گسترش حجمی و عیار - معرفی محل‌های حفاری و اولویت‌بندی نقاط حفاری تلفیق اطلاعات ژئوفیزیکی و داده‌های اکتشافی تکمیلی دیگرء در کاهش ریسک حفاری‌های بی‌حاصل نقش مهمی دارد و بنابراین» نقشه شبکه حفاری نهایی باید با مشاوره دیگر متخصصان اکتشافی مانند زمین‌شناسی» زئوشیمی و نظایر آن‌ها طراحی و ارایه شود. -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۴ اهنمای مطالعات زئوفیزیکی به روش الکتر و مغناطیسی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم- راهنمای مطالعات ژئوفیزیکی به رو ش الکذرومغناطهسی ۳۵ ۱-۶- آشنایی در این روش از میدان‌های الکترومغناطیسی طبیعی و به طور گسترده‌تر از میدان‌هایی که به وسیله فرستنده‌ها ایجاد می‌شود. استفاده می‌کنند. اندازه گیری‌های میدان القایی از طریق برداشت‌های هوابردی» زمینی و یا روی آب انجام می‌گیرد. در این روش می‌توان برای اکتشاف منابع معدنی به ویژه کانی‌سازی‌های فلزی استفاده کرد که در این راستا اندازه‌گیری‌های پارامترهای زیادی ممکن است مد نظر قرار گیرد که یکی از آن‌ها رسانایی کانی‌ها و سنگ‌ها است. در بررسی‌های مقاومت ویژه» ناهمگنی‌های موجود در مواد سطحی زمین و در مجاورت محل قرارگیری الکترودها موجب خطاهای اندازه‌گیری می‌شود. در مناطق خشک مانند ایران اغلب تزریق جریان الکتریکی به زمین با مشکل روبه‌رو می‌شود که در این حال روش‌های الکترومغناطیسی کارایی بیشتری دارند. ۳-۶ اصول بررسی‌های الکترومغناطیسی ۱-۲-5- امواج الکترومغناطیسی روش‌های الکترومغناطیسی از پاسخ زمین به امواج الکترومغناطیسی اعمال شده به وسیله یک فرستنده یا میدان‌های الکترومغناطیسی طبیعی (روش مگنتوتلوریک) استفاده شود. پاسخ زمین دو مولفه داردء یکی الکتریکی با شدت تا و دیگری مغناطیسی با شدت ]] است که در صفحه‌ای عمود بر جهت انتشار قرار دارد (شکل ۱-۴). میدان الکترومغناطیسی اولیه از طریق عبور جریانی متناوب از یک پیچک کوچک (سیم‌های پیچیده شده زیاد یا یک لوپ بزرگ سیمی) ایجاد می‌شود. گستره فرکانسی تابش امواج الکترومغناطیسی بسیار گسترده است (شکل ۲-۴). این گستره از میکروپالس‌های جوی در فرکانس کمتر از ۱۰ هرتز تا باندهای راداری ۱۰* تا ۱۱۱۰ هرتز و پرتوهای ایکس و گاما با فرکانس‌های بیشتر از ۱۰" هرتز را شامل می‌شود. در مطالعات ژئوفیزیکی, فرکانس‌های میدان متناوب اولیه اغلب از چند هزار هرتز کمتر است. بدین ترتیب موج اولیه طول موجی بین ۱۰ تا ۱۰۰ کیلومتر دارد در حالی که فاصله بین گیرنده و فرستنده امواج بسیار کمتر (حدود ۴ تا ۱۰۰ متر و بیشتر) است. در نتیجه تضعیف موج اولیه را می‌توان نادیده گرفت (شکل ۲-۴ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۶ راهنمای مطالاعات نو فیز یکی به رو ش‌های مقاومت ویژه. پلا ر یز سیون القایی» الکت روم غناطه سی و پنادذ سیل خودرا در اک شافات معدنی (ب) (الف) تغییرات روزانه 1 0 [زل 0 (۲7) 12 04 ۷۴ ط 4۹ ذ ۱ ۵ 5 ی : 3 س ۹ 3 لس ۰ ۰ ت 56 ردبرین ۱۵۴ ا ۷۴ - ۱0۵ قرو ۱ 0 یی ۷۹۴ نا ۹ ا رز (0۷۵) ۳ ِ- 0۳ ع 5 : ۳ 7 دا الا ْ رادار ۱07 ۷ ق مادون قرامز 0۱ ون زمر 2 4- ی ۵ 4و ِ ۹ 0 ۷ ردص 0 ماورای بنفش 0 ۳5 پرنو ۱ پرتو گاما ب: زون‌های تضعیف شده در اثر جذب اتمسفری (بخش سیاه رنگ) ۱ 4 2 2 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهار م- راهنمای مطالعات ژئوفیزیکی به رو ش الکدرومغناطه سی ۳۲۷ در حالت کلی برای ایجاد میدان الکترومغناطیسی اولیه از یک پیجک فرستنده استفاده می‌شود که این میدان در زیر و بالای زمین انتشار می‌یابد. موجی که در هوا منتشر می‌شود. نسبت به موجی که در زیر زمین حرکت می‌کند کمی تغییر می‌یابد. در حالتی که در زمین» محیطی رسانا مانند یک کانسار فلزی وجود داشته باشد. موج تابشی الکترومغناطیسی داخل زمین با ایجاد جریان‌های القایی ادی" در داخل رسانا باعث ایجاد یک میدان ثانویه الکترومغناطیسی شده که به وسیله گیرنده دریافت می‌شود (شکل ۴-۴). گیرنده میدان اولیه را نیز از طریق هوا دریافت می‌کند. بنابراین» پاسخ کلی گیرنده برآیند میدان اولیه و ثانویه (پاسخ زمین) است که این میدان از نظر فاز و دامنه نسبت به میدان اولیه متفاوت است. تفاوت میان میدان اولیه با میدان برآیند که گیرنده آن را نشان می‌دهد. اطلاعات مهمی در مورد هندسه و خواص الکتریکی رسانای زیرسطحی آرایه می‌دهد. چیه سس ۹ ۱ رد-۳7( / 0 / رم ۳ / ۹ ال ان ل ی / ۳ سر کر ی شکل ۶-۶- چگونگی توزیع میدان‌های الکترومغناطیسی در یک محدوده کانی‌سازی فلزی ۳-۲-۶ پلاریزاسیون میدان در فضا برابر 0 و اختلاف فاز آن‌هاء در نظر گرفته می‌شود (شکل ۵-۴الف). برای محاسبه میدان ایجاد شده ابتدا مولفه‌های افقی (محور ۷) و قائم (محور میدان‌های اولیه و ثانویه محاسبه می‌شودء سپس با جمع مولفه‌های افقیء مولفه افقی میدان به دست دا +ر)1 خواهد بود (شکل ۵-۴-ب). ۳.0۷۷ -۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ راهنمای مطالاعات رو فیز یکی به رو ش‌های مقاومت ویژه. پلا ر یز سیون القایی» الکت روم غناطه سی و پناز سیل خودرا در اک شافات معدنی ا رس ی ۱ ۱ ۱ 5 ام 5 رن سس پا با با یا ابا بلج ا ۳ 8 7 [ ۳ » ۱ (ه + 01) 505 ۲۳۹ بچ ]0۵01 ۶۳09 ما (ج) شکل ۵-۶- استفاده از مولفه‌های میدان اولیه و ثانویه برای محاسبه میدان حاصله, الف: چگونگی قرارگیری میدان‌های اولیه و ثانویه و مولفه‌های آن‌هاء ب: استفاده از مولفه‌های افقی و قائم میدان حاصله برای تعیین اندازه میدان» ج: بیضی پلاریزاسیون با زاویه کجی 0 نسبت به محور افقی (۱-۴) 02-040 ( ,+ 001)د0(*2005م+ ام) دمم 5 + ام دمم ۸ (+ ۵۶)01 ۷ *(0+ )5005 + هدمع ۳ 48 << 08۵/2 بط 2 بط + ات۴ 0 اختلاف فاز بین دو میدان ] زاویه بین دو میدان در فضا سرعت زاویه‌ای رابطهء معادله یک بیضی است که قطر بزرگ آن نسبت به محور افقی زاویه 0 تشکیل می‌دهد و اندازه آن از رابطه (2 ۷ -00۹۵/)2)2 1820-20۷ به دست می‌آید. از معادله بیضی می‌توان گفت که ‎[٩‏ در هر حال وجود دارد؛ اما بزرگی آن به طور پیوسته تغییر می‌کند و در عین حال در فضا نیز می‌چرخد (تغییر زاویه 0). حرکت نوک بردار ‎1٩‏ در فضا یک بیضی تشکیل می‌دهد که آن را بیضی پلاریزاسیون می‌نامند (شکل ۵-۴- ج). محور بزرگ این بیضی با محور افقی زاویه 0 تشکیل می‌دهد که "زاویه کجی " یا شیب نام دارد. در روش‌های الکترومغناطیسی -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم- راهنمای مطالعات ژئوفیزیکی به رو ش الکذرومغناطهسی ۳۹ ۳-۳-4 تعیین سطح پلاریزاسیون برای تعیین سطح پلاریزاسیون از سیم‌پیچی به نام سیم‌پیچ تجسس که از پیچیدن چند صد دور سیم مسی به دور یک قاب چهارگوش یا دایره شکل تشکیل شده است. استفاده می‌شود. ابتدا و انتهای سیم به وسیله یک تقویت‌کننده به یک جفت گوشی و یا وسیله‌ای برای تشخیص جریان متناوب وصل می‌شود. سیم‌پیچ روی یک پایه مناسب به گونه‌ای قرار می‌گیرد که قابلیت چرخش حول محور قائم و افقی را داشته باشد تا بتواند تمام وضعیت‌های موجود در فضا را به خود بگیرد. پتانسیلی که در این سیم‌پیچ القا می‌شودء متناسب با مولفه میدان الکترومغناطیسی در جهت عمود بر سیم‌پیچ است. بنابراین» برای میدان ۲ که با خط عمود بر سیم‌پیچ زاویه ۸ می‌سازد.ء پتانسیل القایی در سیم‌پیچ متناسب با ۳۵0۹0 (شکل ۶-۴) خواهد بود. زمانی که سطح سیم‌پیچ در یک میدان به چرخش در می‌آید. در حالتی که سطح سیم‌پیچ عمود بر بردار میدان باشدء اختلاف پتانسیل حاصل» بیشینه و اگر موازی سطح سیم‌پیچ باشد, اختلاف پتانسیل صفر می‌شود که در این حالت صدایی در گوشی‌ها شنیده نمی‌شود. حال در حالی که در یک میدان اولیه و در غیاب یک توده رساناء یکی از قطرهای سیم‌پیچ منطبق بر بردار میدان اولیه باشد. با چرخش سیم‌پیچ حول محور یاد شده» خطوط میدان اولیه همواره در سطح سیم‌پیچ قرار دارند و در نتیجه جریانی در آن القا نمی‌شود. زمانی که در زیر سطح زمین یک توده رسانا (شکل ۶-۳) در جهت پیچک گیرنده در سطح بیضی پلاریزاسیون وجود داشته باشد.ء پلاریزاسیون میدان حاصله به صورت بیضی است و فقط یک وضعیت وجود دارد که در آن پتانسیل در سیم‌پیچ تجسس صفر می‌شود. در این حالت. سطح سیم‌پیچ تجسس بر سطح بیضی پلاریزاسیون منطبق است. در عمل برای تعیین سطح پلاریزاسیون» ابتدا سیم‌پیچ تجسس را حول محور قائم آنقدر می‌چرخانند تا سیگنال موجود به کمینه خود برسد. پس از آن سیم‌پیچ را ۹۰ درجه نسبت به سمت قبلی می‌چرخانند و سپس حول محور افقی تا رسیدن به وضعیت کمینه (صفر) آن را به چرخش در می‌آورند (شکل ۶-۴). در این حالت سطح سیم‌پیچ تجسس بر سطح پلاریزاسیون منطبق است. با انجام عملیات یاد شده گرچه سطح پلاریزاسیون مشخص می‌شودء ولی هنوز موقعیت بیضی پلاریزاسیون در این سطح مشخص نیست. بدین منظورء باید زاویه محور بزرگ یا کوچک بیضی نسبت به محور افقی مشخص شود. برای این کار» سیم‌پیچ تجسس را در جهت عمود بر سطح خاموشی قرار می‌دهند و آن قدر می‌چرخانند تا سیگنال بیشینه به دست ۳» شکل 1-۶- تاثیر میدان ۲ بر سیم پیج -------- صفحهٔ بعد -------- 4۵۰ راهنمای مطالاعات رو فیز یکی به رو ش‌های مقاومت ویژه. پلا ریز/ سیون القایی» الکترومغناطه سی و پناز سیل خودرا در اک شافات معدنی 2-۳-2- عمق نفودذٌ میدان‌های الکترومغناطیسی عمق نفوذ میدان الکترومغناطیسی به فرکانس موج و رسانایی محیطی که موج در آن منتشر می‌شود بستگی دارد. میدان‌های الکترومغناطیسی در عبور از زمین تضعیف می‌شوند و دامنه آن‌ها به صورت نمایی بر حسب عمق کاهش می‌یابد. عمق نفوذ را می‌توان عمقی در نظر گرفت که دامنه میدان اولیه (,۸) به مقدار ۱/۵ کاهش پیدا می‌کند (ع/۸0 <ل۸0). در این صورت برای عمق نفودذ رابطه زیر برقرار است: ۲۴ 8 تن (۲-۴) 7 / 6 رسانایی زمین بر حسب ‎٩/1 1 فرکانس میدان بر حسب هرتز عمق نفود با کاهش فرکانس و رسانایی زمین» افزایش می‌یابد. در برداشت‌های الکترومغناطیسی می‌توان بر اساس عمق‌های زمینی با رسانایی 0 اگر از فرکانس ۱۰ کیلوهرتز استفاده شودء عمق نفود حدود ۲۲۵ متر می‌شود. در عمل عمقی که از رابطه قبل به دست می‌آید. مقداری نظری است ولی با استفاده از آن می‌توان تحت عنوان "عمق موثر نفوذ" (م7) که مقدار بیشینه عمقی است که یک رسانا آنومالی الکترومغناطیسی قابل تشخیص ایجاد می‌کند. استفاده کرد. مقدار »7 با استفاده از مطالعات تجربی به صورت زیر آرایه شده است: ۳-۴ 0 << و7 (۳-۴) 7 / ۰ رابطه بالا با در نظر گرفتن پارامترهایی نظیر رسانایی سنگ‌های رولایه هندسه و رسانایی توده معدنی هدف و نوفه‌های علیرغم این که در فرکانس‌های کم عمق نفوذ بیشتر است. ولی ایجاد فرکانس‌های بسیار پایین مشکل و عمق دسترسی بیشینه در عمل حدود ۵۰۰ متر است. روش‌های الکترومغناطیسی را می‌توان در دو گروه شامل سیستم‌های زمان-حوزه‌ای و فرکانس -حوزه‌ای رده‌بندی کرد. در سیستم زمان -حوزه‌ای اندازه‌گیری‌ها بر حسب تابعی از زمان و در سیستم فرکانس- حوزه‌ای از یک یا چند فرکانس برای اندازه‌گیری استفاده می‌شود. روش‌های الکترومغناطیسی با استفاده از سیگنال‌های طبیعی زمین مانند روش مگنتوتلوریک و یا ایجاد میدان به وسیله یک فرستنده نزدیک یا فرستنده‌های پرقدرت نظامی دور مانند روش ۷.۳ به اجرا در می‌آید. طبقه‌بندی سیستم‌های الکترومغناطیسی در جدول ۲-۴ نشان داده شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهار م- راهنمای مطال (گالوانیک) ۱-2-2 روش‌های ز تعدادی از روش‌های | فرستنده ثابت که به طور کرد. خط برداشت در محد اشاره شده است. مات ژئوفیزیکی به روش الکد جدول ۲-5- ط رایی اندازه‌گیری الکتر لکترومغناطیسی شامل انداز وده مورد مطالعه» عمود بر ۱ را در حول سه محور عمو لاریزاسیون قرار می‌گیرد. ز 1 شده است. به دست می‌آی قه‌بندی سیستم‌های الکتر یک نوع 5 ده ۷۳ مقاومت ویژه ۷1-۳ ومغناطیسی قائم یا افقی بزرگ است و متداد ساختارهای هدف با د د بر هم تا رسیدن به یک . اندازه‌گیری به روش‌های و الکترومغناطیسی برنده مغناطیس‌سنجی و مقاومت ویژه (۸1۸/11۳) ترکیب مفناطیسی و 1۳ (۸/11۳) برخی سیستم‌های ]11:۸ سلینگرام لوپ افقی ]/۸:] لوپ قائم [/۹۸] روش زاویه کجی سنجه‌های رسانندگی ویژه زمین (06-۸/1)) برخی سیستم‌های ]/۳:۸]" لوپ هم‌سنگ سیستم‌های درون‌چاهی سیستم‌های لوپ بزرگ روش ساندبرگ تورام انواع زیاد سیستم‌های ]/۳:۸] سیستم‌های درون‌چاهی یه کجی است. میدان اولیه ساختارهای زمین‌شناسی در حول یک محور افقی عم مختلفی انجام می‌گیرد که ۵) پیچک کوچک (هوایی) را می‌توان به وسیله یک نظر گرفته می‌شود. در هر که در این حالت صفحه ود بر صفحه پلاریزاسیون در ادامه به بعضی از آن‌ها -------- صفحهٔ بعد -------- 2۲ راهنمای مطالعات رو فیز یکی به رو ش‌های مقاومت ویژه. پلا ر یز سیون القایی» الکترومغناطه سی و پناز سیل خودرا در اک شافات معدنی الف- اندازه‌گیری با استفاده از فرستنده‌های محلی در صورت استفاده از یک پیچک فرستنده قائم ثابت. میدان اولیه افقی ایحاد می‌شود. جریان‌های ادی در داخل یک توده رساناء فرض بر این است که منبع مذکور در لبه بالایی توده رسانا تشکیل می‌شود (شکل ۷-۴-الف). میدان ایجاد شده ‎)1٩(‏ در طرفی که پس از گذر از مقدار صفرء در طرف دیگر توده تغییر جهت می‌دهد و رو به پایین قرار می‌گیرد. بدین ترتیب» محل کانسار مستقیما در زیر نقطه تقاطع منحنی آنومالی زاویه کجی با سطح زمین (روی نیمرخ برداشت)» جایی که مقدار زاویه برابر صفر است» قرار دارد. در کانسار در بخش کمینه زاویه کجی قرار دارد. مثالی از اکتشاف یک کانی‌سازی سولفید توده‌ای با استفاده از روش زاویه کجی (با فرستنده قائم) در شکل ۸-۳۴ نشان داده شده است. (لف) سطح زمین 206+ پر 26 1 زاویه کجی - 0 ز میدان ثانویه > 5 میدان به دست آمده ی (ب) 90 0 سطح زمین ی تیی زا کر یی ه ی ره سر : ۴ م۶ م ی 7 کانسار شکل ۷-5- پروفیل‌های زاویه کجی, الف: لوپ فرستنده قانم؛ ب: لوپ فرستنده افقی -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم- راهنمای مطالعات ژئوفیزیکی به رو ش الکذرومغناطهسی ۳ 100 ۱ سس 50 0 50 سنا ۸ شکل ۸-۶- مثالی از یک برداشت زاویه کجی با فرستنده قائم اگر توده رسانا نزدیک سطح زمین باشد. دامنه و گرادیان نیمرخ زاویه کجی بزرگ می‌شود. این دو پارامتر با افزایش عمق توده کاهش می‌یابند و در نتیجه می‌توان یک ارزیابی تقریبی از عمق توده به دست آورد. تغییرات زاویه کجی در بالای یک توده معدنی رسانای قائم متقارن و گرادیان آن در دو طرف توده معدنی یکسان است. با کاهش شیب توده معدنی, گرادیان مربوط در دو طرف توده معدنی از حالت تقارن دور می‌شود. بدین ترتیب می‌توان از عدم تقارن منحنی تغییرات زاویه کجی تخمینی از شیب توده معدنی به دست آورد. روش اندازه‌گیری زاویه کجی با فرستنده ثابت به تدریج با روش‌هایی که در آن‌ها فرستنده و گیرنده هر دو متحرک‌اند. جایگزین شده است. روش‌های اخیر اطلاعات کمی بیشتری در مورد توده‌های رسانا ارایه می‌کنند. دو روش دیگر اندازه‌گیری که هنوز از آن‌ها استفاده می‌شود. روش "فرکانس بسیار پایین" (۷1-۳) و "میدان مغناطیسی در حد فرکانس شنوایی " (۸۳۸/۸0) هستند که هیچ یک احتیاج به فرستنده ویژه‌ای ندارند. ب- روش ۷1.۳ فرستنده‌های رادیویی نظامی پرقدرت که با فرکانس‌های ۱۵ تا ۲۴ کیلوهرتز کار می‌کنند (فرکانس بسیار کم در حیطه امواج رادیویی)» برای ارتباط با زیردریایی‌ها برای مکان‌یابی رادیویی دوربرد مورد استفاده قرار می‌گیرند. در فواصل بسیار دور از این فرستنده‌هاء میدان الکترومغناطیسی تقریبا به صورت موج تخت قابل استفاده در اکتشاف‌های ژئوفیزیکی در می‌آید (شکل 4-۴). بدین ترتیب با اطلاع از مشخصات میدان‌های ارسالی به وسیله ایستگاه‌هایی از این نوع می‌توان اندازه‌گیری زاویه کجی را به صورت برداشت‌های زمینی یا هوابرد به اجرا در آورد. ایجاد می‌کند و از آن برای برداشت‌های زاویه کجی استفاده می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ راهنمای مطالعات ژئوفیزیکی به رو ش‌های مقاومت ویژه» پلاریزا سیون الفایی» الکنرومغناطیسی و پنادسیل خودزا در اک شافات معدنی ۳-2-2 اندازه‌گیری‌های فاز و دامنه به دلیل سادگی تحهیزات و قیمت نسبتا پایین و سرعت برداشت از روش‌های زاویه کجی مانند ]۷ به صورت گسترده‌ای استفاده می‌شود. اطلاعات کمی حاصل از ین روش در مطالعه کانی‌سازی‌های رسانا معمولا زیاد نیست. سیستم‌های برداشت الکترومغناطیسی که در آن‌ها از تحهیزات پیجیده‌تری در اندازه گیری‌ها استفاده می‌شود. شامل اندازه گیری‌های روابط فاز و دامنه بین میدان‌های الکترومغناطیسی اولیه» ثانویه و به دست آمده هستند. میدان الکترومغناطیسی متناوب را می‌توان با یک موج سینوسی به طول موج 27 (شکل ۱۰-۴-الف) نشان داد. زمانی که چنین موجی در پس موج دیگری قرار می‌گیردء موج اخیر دارای تاخیر فازی می‌شود که این تاخیر فاز با جداشدگی زاویه‌ای موج‌ها همراه است و آن را زاویه فاز (0) می‌نامند. ارتباط فاز بین امواج الکترومغناطیسی را می‌توان با یک نمودار برداری ساده نشان داد (شکل ۱۰-۴-ب). در این نمودار طول بردارها نشان دهنده دامنه میدان آن‌ها و زاویه بین بردار میدان اولیه و ثانویه در خلاف جهت عقربه‌های ساعت» بیانگر تاخیر فاز میدان ثانویه نسبت به میدان اولیه است. میدان اولیه فرستنده (۳) که به طور مستقیم از طریق هوا به گیرنده می‌رسد.ء دچار تغییرات قابل توجهی نمی‌شود. تنها تغییر میدان اولیه در محل گیرنده کاهش ناچیزی در دامنه آن است که مربوط به فاصله بین فرستنده و گیرنده است. اما میدان اولیه‌ای که به زمین نفوذ می‌کندء در غیاب یک توده رسانا با کاهش دامنه شدیدتر روبه‌رو می‌شودء ولی هم‌فاز با میدان اولیه ارسالی باقی می‌ماند. در صورتی که زیر سطح زمین توده رسانا وجود داشته باشد. میدان اولیه یک ولتار متناوب را در آن القا می‌کند که فرکانس آن با فرکانس میدان اولیه یکسان است و بنابر قانون القای مغناطیسی دارای تأخیر فاز 7/۲ نسبت به میدان اولیه خواهد بود. خواص الکتریکی توده رسانا خود باعث تاخیر فازی به اندازه م می‌شود که مقدار آن از رابطه زیر به دست می‌آید: (۴-۴) 270)#ا-<م که در آن: ۲ فرکانس میدان الکترومفناطیسی ظرفیت القایی توده رسانا 1 مقاومت توده رسانا برای یک توده رسانای خوب, 0 به مقدار 7/۲ نزدیک می‌شود (0+-۲) در حالی که با کاهش رسانایی (عایق شدن توده 0 ج]) مقدار ‏ به سمت صفر میل می‌کند. بدین ترتیب تاخیر فاز میدان ثانویه (5) نسبت به میدان اولیه (۳) برابر (7/2 +0) خواهد بود. با توجه به این اختلاف فاز می‌توان میدان ایجاد شده (6) را روی نمودار میدان‌ها نشان داد (شکل ۱۰-۴-ب). تصویر میدان ثانویه روی محور افقی (میدان اولیه) برابر 0 و دارای تاخیر فاز 7 نسبت به میدان ۳ است. این مولفه راء مولفه حقیقی یا هم‌فاز 5 می‌نامند. مولفه قائم میدان ثانویه برابر 56 و دارای اختلاف فاز 7/۲ نسبت به میدان اولیه است که مولفه مجازی, ناهم‌فاز یا تربیعی نامیده می‌شود. دستگاه‌های اندازه‌گیری امروزی مولفه‌های حقیقی (1۵) و مجازی (173]) میدان ثانویه را جدا می‌کنند که بدین ترتیب می‌توان از نسبت 11۳/10 برای شناسایی توده رسانا استفاده کرد (شکل ۱۱-۴). هر چه این نسبت بیشتر باشده به معنی رسانایی بیشتر توده -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهار م- راهنمای مطالعات ژئوفیزیکی به رو ش الکدرومغناطه سی 1۵ بعضی سیستم‌های اندازه گیری مانند الکترومغناطیس هوابردی» زاویه فاز ر اندازه می‌گیرند. در سیستم‌های اندازه گیری قدیمی تر فاز از یک فرستنده ثابت که به طور معمول از لوپ سیمی گسترده‌ای تشکیل شده است. استفاده می‌شود. از جمله این سیستم‌ها می‌توان ساندبرگ و تورام را نام برد که هنوز هم مورد استفاده قرار می‌گیرند. ولی تحرک آن‌ها نسبت به سیستم‌های فرستنده- داردء زیرا درصد کوچکی از خطا در فاصله بین پیجک‌ها باعث ایجاد خطای قابل توجه در اندازه‌گیری پارامتر فاز می‌شود. حالت افقی و هم‌سطح بودن پیچک‌ها نیز باید رعایت شودء زیرا انحراف کوچکی در آن‌ها خطای زیادی را به وجود می‌آورد. حفظ دقت در فاصله و جهت‌گیری در حالت انتخاب فاصله‌های بزرگ بین پیجک‌ها به ویژه در زمین‌های ناهموار مشکل است. ۹ / سم و | ۸ ۱ ۳ میدان اولیه -۳ برآیند <)] : 5 م ب: نمودار برداری که رابطه بین امواج اولیه. تانویه و ایجاد شده را نشان می‌دهد. جبران کننده + تجزیه کننده ژنراتور ۹ مر ۰ کابل ۳ ب مس گیرنده ‏ ج وم 30-100 سسوم فرستنده شکل ۱۱-۶- تجهیزات برداشت‌های الکترومغناطیسی با فرستنده و گیرنده متحرک -------- صفحهٔ بعد -------- 2۶ راهنمای مطالاعا ت نو فیز یکی به رو ش‌های مقاومت ویژه. پلا ریز/ سیون القایی» الکنر وم غناطه سی و پناد سیل خودر/ در اک شافات معدنی شکل ۱۳-۶ نیمرخ‌های برداشت مولفه‌های حقیقی و مجازی در بالای یک توده معدنی رسانا همان طور که در شکل ۱۳-۴ دیده می‌شود.ء یکی از نتایج استفاده از سیستم پیجک‌های افقی هم‌سطحء ایجاد آنومالی‌های منفی گرادیان بیشینه آن در طرف فروشیب توده معدنی قرار می‌گیرد. در این حالت. نسبت زیاد مولفه حقیقی به محازی در بالای توده معدنی. نشان دهنده رسانایی بسیار خوب ان است. ۳-2-2 برداست‌های الکترومغناطیسی زمان -حوزه‌ای یکی از مسایل قابل توجه در بسیاری از روش‌های برداشت الکترومغناطیسی» کوچک بودن میدان ثانویه مورد نظر در مقایسه با میدان اولیه است که در نتیجه باعث کاهش دقت اندازه‌گیری می‌شود. این مساله با استفاده از برداشت‌های الکترومغناطیسی زمان - حوزه‌ای که آن را "پالس گذرای الکترومغناطیسی " نیز می‌نامند. حل می‌شود. در این روش میدان اولیه پیوسته نیست. اما شامل یک سری پالس‌هایی است که به دلیل فاصله‌های زمانی از هم جدا می‌شوند. میدان ثانویه حاصل از القای میدان اولیه فقط در فاصله قطع ناگهانی جریان» اندازه‌گیری می‌شود. اگر یک توده رسانا وجود داشته باشد.ء تغییرات شدید در میدان اولیه باعث القای جریان‌های ادی در سطح رسانا می‌شود. این مرحله را "زمان پیشین" از فرایند گذرا می‌نامند. این جریان‌های سطحی در نتیجه افت اهمی به تدریج میرا می‌شوند. در زونی که بلافاصله در توده رسانا قرار دارد. کاهش میدان مغناطیسی رخ می‌دهد که نتیجه آن شارش جریان‌های ادی در این زون است. این مرحله شروع پخش داخلی الگوی جریان حاصل از جریان‌های ادی به طرف داخل توده رسانا است. این مرحله از فرآیند گذرا "زمان میان مرحله‌ای" است. مرحله نهایی یا "زمان پایانی " هنگامی است که توزیع جریان القایی با زمان تغییر نمی‌کند. تنها تغییری که مشاهده می‌شود. کاهش کل دامنه با افزایش زمان است. اگر اندازه توده رسانا نسبت به چشمه دوقطبی ایجاد میدان اولیه خیلی بزرگ باشدء ممکن است جریان‌های ادی به طور جانبی و همچنین در درون توده رسانا توزیع شوند. آهنگ تغییر این جریان‌ها و میدان مغناطیسی مربوط به آن به اندازه و شکل توده و نیز رسانایی آن وابسته است اما توزیع اولیه جریان سطحی تنها به اندازه و شکل توده رسانا بستگی داردء زیرا پدیده‌ای هندسی است و ارتباطی به رسانایی ندارد. عمل ارسال پالس به وسیله لوپ جریان بارها تکرار شده (شکل ۱۳-۴) و برای هر نقطه اندازه‌گیری» داده‌ها انبارش می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهار م- راهنمای مطالعات ژئوفیزیکی به رو ش الکدرومفناطه سی 4 (الف) #ریان‌های ادی بلافاصله پس اضر جریان لوپ فر تنده (ب) ص لوپ هُ سم ۳ سکم 5 نی جریان ادی در زمان پایانی شکل ۱۳-۶- چگونگی انتشار جریان‌های ادی, الف: بلافاصله پس از قطع میدان اولیه» ب: انتشار جریان‌های هادی به سمت پایین و بیرون در بازه‌های متوالی زمانی (1:,۰۰۰ ,:)) بر روی زمین همگن در برداشت‌های صحرایی؛ میدان پالسی اولّیه الکترومغناطیسی از طریق فرستنده‌ای که به طور معمول از یک لوپ مستطیلی که چند ده متر سیم دور آن پیچیده شده استفاده می‌شود. این لوپ روی زمین قرار می‌گیرد و از همین پیچک یا پیچک دیگری می‌توان به عنوان گیرنده استفاده کرد. دوام میدان ثانویه گذرایی که در اثر کاهش تدریحی جریان‌های آدی ایحاد می‌شودء کمتر از یک میلی‌ثانیه برای توده‌های با رسانایی ضعیف تا ۲۰ میلی‌ثانیه برای رسانایی خوب تغییر می‌کند. زوال یا فروپاشی میدان ثانویه با اندازه‌ گیری تغییرات زمانی دامنه این میدان در تعدادی بازه زمانی مشخص (کانال) پس از قطع میدان اولیه اندازه‌گیری می‌شود (شکل ۱۴-۴). در حضور توده‌هایی با رسانایی خوب. میدان ثانویه ادامه‌دار است و در بیشتر کانال‌ها ثبت می‌شود. اما با کاهش رسانایی توده» -------- صفحهٔ بعد -------- 4 راهنمای مطالعات ژئوفیزیکی به رو ش‌های مقاومت ویژه» پلاریزا سیون الفایی» الکترومغناطهسی و پنادسیل خودزا در اک شافات معدنی میدان ثانویه فقط در کانال‌هایی که از نظر زمانی به زمان قطع میدان اولیه نزدیک هستند. دریافت می‌شود. با تکرار اندازه‌گیری می‌توان داده‌ها را برای یک نقطه همانند روش لرزه‌نگاری انعکاسی انبارش کرد و بدین ترتیب نسبت سیگنال به نوفه را افزایش داد. موقعیت و وضعیت توده رسانا را می‌توان از تغییر دامنه میدان ثانویه در کانال‌ها تخمین زد. علاوه بر آنء به کمک نیم‌پهنای منحنی آتومالی امکان ارزیابی عمق توده فراهم می‌شود. تفسیرهای کمی از طریق مدلسازی آنومالی‌های حاصل از شکل‌های ساده هندسی مانند کره, استوانه یا ورقه و یا مدلسازی‌های عددی معمول در برنامه‌های نرم‌افزاری امکان‌پذیر است. ۷ و وا ها وا با ۸۱ شکل ۱۶-۶- ارزیابی کمی فروپاشی پاسخ زمان - حوزه‌ای الکترومغناطیسی با اندازه‌گیری دامنه میدان ثانویه در تعدادی کانال (۱ تا ‎)٩‏ در بازه‌های زمانی (م. 11) پس از قطع میدان اولیه میسر می‌شود. روش 1121-۸1 را می‌توان برای انجام گمانه‌زنی قائم همانند روش گمانه‌زنی قائم مقاومت ویژه به کار برد. در این روش احتیاجی به انتخاب فاصله زیاد بین فرستنده و گیرنده نیست. برخلاف روش مقاومت ویژه معمول که به دلیل طول خط فرستنده زیاد»ء تحت تاثیر ناهمگونی‌های رسانایی رولایه قرار می‌گیردء روش 11011۸ از ناهمگونی‌های سطحی کمتر تاثیر می‌گیرد. ضمن این که با این روش می‌توان به عمق‌های نفوذ چند کیلومتر نیز رسید. هدف مورد نظر که از طریق دیگر روش‌های ژئوفیزیکی مورد شناسایی قرار گرفته بود.ء شامل نواری از شیل‌های گرافیتی سیاه رنگ با رسانایی بالا (بیشتر از ۰/۱ زیمنس بر متر) در شرایط طبیعی بوده است. پاسخ ۸ت1101 بر حسب ولتاژ القایی در لوپ [(6)ع] که بر حسب جریان ایجاد شده در لوپ فرستنده (1) به هنجار شده» بیان شده است. شکل ۱۵-۴-الف. منحنی فروپاشی میدان ثانویه را در بالای پیک آنومالی نشان می‌دهد. پاسخ زمین در روی یک نیمرخ شرقی-غربی برای تعدادی از بازه‌های زمانی مختلف پس از قطع میدان اولیه به همراه مقطع زمین‌شناسی در محل نیمرخ در شکل ۱۵-۴-ب نشان داده شده است. باقی ماندن میدان در کانال‌های انتهایی (بازه زمانی بیشتر) بیانگر حضور یک رسانای خوب (شیل‌های گرافیتی) است. نامتقارن بودن منحنی‌های آنومالی و تغییر آن از یک کانال به کانال دیگر امکان تخمینی از چهت شیب را فراهم ساخته است. پیک منحنی در کانال اول (1.1105>)) که پاسخ بخش نسبتا کم عمق رسانا استء در طرف راست قرار دارد. بیشینه آنومالی در کانال‌های بعدی به سمت چپ جابه‌جا می‌شوند -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم- راهنمای مطااعات ژئوفیزیکی به رو ش الکذرومفناطه سی 2۹ (الف) 100 00 له نه 100 5۵ زمان (1135) 3 10 (ب) 05 4568 3 2 1.۵0 0.5 0 5 2.3 << 500 0 ی _ ۶ 4.1 <+ 200 25 سا [5. 5 6.1 < + 200 0 5 83. 2 -< + 10۵0 0۵ ۶5 10.1 << 103060 0 5 15. 3 -<- + 1۹30 0 66۴ 454 452 450 448 446 4ف4 442 440۵ 4385 4366 زون هوازده ۳ سیلت استونت کیک برش کوارنز سک اد تا 9 رسانا اک برشی شکل ۱۵-۶-مثالی از پاسخ /70۳۸ در مطالعه شیل‌های گرافیتی» الف: منحنی واپاشی در بالای پیک آنومالی» ب: نیمرخ‌های 710۸/1 و مقطع زمین‌شناسی 2-2-4 اندازه‌گیری‌های رسانایی با استفاده از اندازه گیری‌های الکترومغناطیسی می‌توان رسانایی زمین را به دست آورد. اندازهگیری‌های مقاومت ویژه ظاهری با روش‌های معمول که از طریق تزریق جریان پیوسته به وسیله الکترودها به زمین انجام می‌گیرد. به دلایل مختلف از جمله کوبیدن -------- صفحهٔ بعد -------- ۰ راهنمای مطالعات ژئوفیزیکی به روش‌های مقاومت ویژه» پلاریزا سیون الفایی» الکترومغناطه سی و پتادسیل خودزا در اکذشافات معدنی الکترودها به رمین. کند و پرهرینه است. علاوه بر آن اندازه گیری‌های مقاومت ویزه تحت تأثیر عوامل نوفه‌ای حاصل از تغییرات به دلیل عدم نیاز به اتصال با زمین» اندازه‌گیری به صورت متحرک قابل اجرا است و حجم نمونه‌برداری و میانگین‌گیری آن قدرت تفکیک را به گونه‌ای چشم‌گیر افزایش داده است. میدان ثانویه الکترومغناطیسی که در یک برداشت با فرستنده-گیرنده متحرک اندازه‌گیری می‌شود تابع کمپلکسی از فاصله بین پیچک‌ها (۵) فرکانس فرستنده (1) و رسانایی زمین (6) است. اگر حاصل‌ضرب 5 و عمق نفوذ, که "عدد القایی" نامیده می‌شود. خیلی کمتر از یک باشد. رابطه زیر بین میدان اولیه (1۳) و ثانویه (۲15) برقرار است: (۵-۴) 115/1132104 1/1 0-2] به طوری که دیده می‌شود. ۲15/1۲1۳ متناسب با رسانایی زمین است. با توجه به رابطه سم /.203 < ۵ با ارزیابی اولیه مقدار بیشینه 6 می‌توان ۲ را در منطقه مطالعاتی به گونه‌ای انتخاب کرد که زی عدد القایی ‎)٩.4(‏ کوچکتر از یک باشد و در نتیجه بتوان رسانایی را از روابط یاد شده به دست آورد. اگر اندازه‌گیری در شرایط عدد (۶-۴) 0 /4)خده0 با استفاده از این رابطهء می‌توان تجهیزات الکترومغناطیسی را برای قرائت مستقیم رسانایی زمین طراحی کرد. برای مطالعات کم عمق که بیشتر در مطالعات مهندسی مطرح است. از دوقطبی‌های افقی (برای فرستنده و گیرنده) به فاصله ۲,۷ متر می‌توان استفاده کرد که در این صورت یک عمق بررسی حدود ۶ متر را می‌توان انتظار داشت. استفاده می‌شود و فاصله آن‌ها بر اساس عمق تجسس مورد نظر انتخاب می‌شود. در صورتی که برداشت برای یک فاصله فرستنده- گیرنده ثابت طراحی شود.ء اندازه‌گیری مشابه نیمرخ‌زنی مقاومت ویژه و در حالتی که اندازه‌گیری در یک نقطه با افزایش تدریحی ۵-2- برداشت‌های الکترومغناطیسی هوابردی به دلیل سرعت و هزینه کمتر از روش‌های الکترومغناطیسی هوابردی به طور گسترده‌ای استفاده می‌شود. تعداد سیستم‌های مورد استفاده زیاد است و به طور کلی آن‌ها را همانند برداشت‌های صحرایی به دو دسته سیستم‌های غیرفعال, زمانی که فقط گیرنده در هواپیما نصب می‌شود و فعال, در حالتی که علاوه بر گیرنده از فرستنده هم استفاده می‌شود. تقسیم می‌کنند. سیستم‌های غیرفعال در حقیقت روش‌های ۷۳ و ۸۳۹/1۸0 هوابردی هستند. در روش‌های فعال از فرستنده استفاده می‌شود. ولی به گستردگی روش‌های صحرایی نیست. سیستم‌های فعال به طور معمول برای مطالعه مناطق با گستردگی زیاد که دسترسی زمینی به آن‌ها مشکل است. به -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم- راهنمای مطااعات ژئوفیزیکی به رو ش الکذرومفناطه سی (۶ کار گرفته می‌شوند. این سیستم‌ها معمولا اطلاعات بیشتری را نسبت به روش غیرفعال زاویه کجی به دست می‌دهند. اصول روش‌ها در ادامه امده است. ۱-۵-2 سیستم‌های فاصله ثابت ثأبت فرستنده و گیرنده در این روش از جمله مسایل اصلی است و این هدف را با قرارگیری فرستنده و گیرنده روی بال‌های هوآییما و یا سکویی که در عقب بالگرد کشیده می‌شود. تامین می‌کنند. تغییر وضعیت فرستنده و گیرنده در اثر خم شدن بال‌هاء نوسانات و دما را باید به کمک روش‌های مناسبی تعدیل کرد. به دلیل فاصله کمی که در این روش بین فرستنده و گیرنده برای ارسال و دریافت میدان الکترومغناطیسی در طول خطوط پرواز وجود دارد. تغییرات کوچکی در پارامترهای یاد شده ممکن است باعث بروز اشکال در سیگنال‌های دریافتی شود. سیستم‌های فاصله ثابت در ارتفاع‌های اسمی ۱۰۰ تا ۲۰۰ متر برای هواپیما و حدود ۲۰ متر برای هلیکویتر در نظر گرفته می‌شود. برای افزایش عمق نفود امواج الکترومغناطیسی می‌توان از دو هواپیمایی که در پشت یکدیگر پرواز می‌کنند. استفاده کرد. در این سیستم هواپیمای عقبی فرستنده را حمل می‌کند و هواپیمای جلویی گیرنده را به دنبال خود می‌کشد (شکل ۴- ۱۶ أ نیشن ۳ 300 سس ۱ 100/۳ 6 شکل ۱۹۱-۶- سیستم الکترومغناطیسی هوابردی با دو هواپیما و میدان چرخشی -------- صفحهٔ بعد -------- ۶۲ راهنمای مطالعات نو فیز یکی به رو ش‌های مقاومت ویژه. پلا ریز/ سیون القایی» الکنرومغناطه سی و پناد سیل خودز/ در اک شافات معدنی برای تعدیل حرکت‌های چرخشی فرستنده و گیرنده استفاده می‌شود. چرخش میدان اولیه از طریق دو پیچک عمود بر هم که در صفحه‌ای عمود بر خط پرواز قرار دارند» تامین می‌شود. دو پیچک به وسیله یک منبع جریان متناوب تغذیه می‌شوند که با توجه به موقعیت آن‌ها نسبت به یکدیگرء جریان در یکی از آن‌ها نسبت به دیگری به اندازه ۹۰ درجه اختلاف فاز دارد. میدان ایجاد شده در حول خط پرواز می‌چرخد و به وسیله پیچکی مشابه در گیرنده آشکارسازی می‌شود. سیگنال دریافتی با گذر از یک شبکه انحراف فاز طوری تنظیم می‌شود که مقدار میدان در بالای یک منطقه معمولی (بدون آنومالی) صفر باشد. در این صورت حضور یک توده رسانا به وسیله خروجی غیر صفر پدیدار می‌شود و اندازه‌گیری میدان ثانویه با توجه به تجزیه آن به دو مولفه حقیقی و مجازی به اجرا در داده‌های آن به دلیل سیستم پیچک‌های مورد استفاده ساده نیست. با اجرای روش ادامه فراسوی داده‌های الکترومغناطیسی هوابردء می‌توان تغییرات حاصل از نوسانات ارتفاع پرواز و آنومالی‌های کوچک مرتبط با منابع کم عمق را تعدیل یا حذف کرد. از روش‌های ۷ مانند 1۸۳111 برای ارتقای اندازه‌گیری میدان ثانویه در برداشت‌های هوابردی هم استفاده می‌شود. میدان اولیه ناییوسته که در شکل ۱۷-۴الف. نشان داده شده است. با گذراندن پالس‌های جریان از پیجک فرستنده ایحاد می‌شود. میدان اولیه جریانی را در یک توده رسانای واقع در زیر سطح زمین القا می‌کند. این جریان‌ها در دوره زمانی قطع میدان اولیه, پایدار می‌مانند و در این حالت گیرنده فعال می‌شود. منحنی واپاشی نمایی همانند برداشت‌های صحرایی در چندین فاصله زمانی» بررسی می‌شود. ۶ 1.5۳۹۵۲ ۱ 20 ۶ 1.5۶۵۴ ۱ ۱ ۱ 1 1 (الف) ۶ ۱ ! ۱ ۱ ُ ۱ ۱ ۱ ۱ سح 1 ۱ ! 2 : هی (ت) ی ۱ تا بدداقا ‏ ی ی یی یک کین شکل ۱۷-4- اصول سیستم 18181171 الف: میدان اولیه. ب: پاسخ میدان اولیه به تنهایی پ: پاسخ دریافتی در گیرنده زمانی که میدان ثانویه وجود داردء ت: زوال سیگنال دریافتی در حالتی که میدان اولیه قطع شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهار م- راهنمای مطالعات ژئوفیزیکی به رو ش الکترومغناطه سی ۶۳ روند پاسخ توده‌های رسانا و رساناهای ضعیف همانند آنچه در برداشت‌های 110۳۸ صحرایی یاد شده است. هزینه سیستم ]1۳][1] نسبت به سایر روش‌های الکترومغناطیسی هوابردی بیشتر استء اما به دلیل برداشت پیوسته و دقیق‌تر میدان ثانویه» عمق بررسی بزرگتری (بیشتر از ۱۰۰ متر) دارد. 1-2 - روش‌های تفسیر داده‌های الکترومغناطیسی روش مناسب الکترومفناطیسی بر اساس وضعیت اهداف اکتشافی و منطقه مورد مطالعه و همچنین تجهیزات اندازه‌گیری در دسترس باید انتخاب شود. با توجه به پیشرفت قابل توجه نرم‌افزارهای پردازشی و تفسیری و در صورت درک صحیح مفسر از روش‌های الکترومغناطیسی, امکان دستیابی اطلاعات اکتشافی مورد نظر با انتخاب و برداشت دقیق داده‌ها به راحتی میسر می‌شود. ۱-1-2- پردازش و تفسیر داده‌های 1۳:۱1 با روش‌های زیادی می‌توان داده‌های 1۳۸ را پردازش کرد و این روش‌ها تا حد زیادی به سیستم وسیله‌ای جریان که داده‌های خام به وسیله آن به دست آمده استء» بستگی دارد. در بیشتر سیستم‌های 7۳:۸ ولتاژهای گذرا را پس از آن که جریان اعمال شده قطع می‌شودء در بازه‌های زمانی مشخصی ثبت می‌کنند. هر زمانی که جریان اعمال و سپس قطع شودء اندازه‌گیری‌ها انجام می‌گیرد. هنگامی که جریان دوباره اعمال و قطع می‌شود. یک سری اندازه‌گیری‌های تکراری انجام می‌گیرد. این فرآیند ممکن است در یک مکان معین ده‌ها بار تکرار شود در عین حال داده‌ها به طور خودکار ثبت می‌شوند. در نتیجه, این داده‌های زیاد را می‌توان برای افزایش نسبت سیگنال به نوفه پردازش کرد. از طرف دیگر داده‌های صحرایی برای تکرارپذیری آزمایش می‌شوند. به طور معمول داده‌ها نسبت به جریان فرستنده یا دیگر پارامترهای سیستم به‌هنجار می‌شوند و اثرات کاهش تدریجی با زمان را می‌توان با به‌هنجار کردن میدان اندازه‌گیری شده در هر نقطه نسبت به میدان اولیه» در همان نقطه تقویت کرد. به همان اندازه که ویژگی داده‌ها و سیستم‌های مورد استفاده برداشت داده‌ها متفاوت است. روش‌های تفسیر نیز گوناگون هستند. به طور نوعی تفسیر در دو مرحله انجام می‌گیرد. در مرحله نخست., محل هدف احتمالی زیرسطحی بر اساس شکل اندازه و مکان آنومالی‌های آشکار شده روی نیمرخ‌ها و نقشه‌های مربوط به پارامترها تعیین می‌شود و در مرحله دوم که بیشتر کمی است. برای تعیین رسانایی با استفاده از ثابت‌های زمانی تعیین شده از روی منحنی‌های کاهش تدریجی شدت میدان که در یک یا چند مکان حاصل شده است. انجام می‌گیرد. به طور مثال, در مقایسه گمانه‌زنی مقاومت ویژه ظاهری اطلاعات کمتری برای اکتشاف کانی‌ها در اختیار قرار می‌دهد. در کاربرد اخیرء آهنگ‌های کاهش تدریجی با زمان ارزشمندترند. زیرا منحنی‌های تولید شده ممکن است مشخصه انواع ویژه‌ای از رسانا باشند. برای مثال, منحنی کاهش تدریجی یک رسانای جدا در محیطی مقاوم در مرحله شروع کاهش تدریجی,» افت سریع دامنه نشان می‌دهد. اما تغییرات در مرحله پایانی» تبدیل به یک خط راست می‌شود. گرادیان این قطعه خط راست در ترسیم لگاریتمی» برای استخراج مشخصه ثابت زمانی (ج) به کار می‌رود. این ثابت‌های زمانی» نشانه انواع متفاوت اجسام تاثیرگذار هستند. مثال‌هایی از این ثابت‌های زمانی برای چهار نوع هدف, در جدول ۳-۴ فهرست شده است. یک رهیافت تحلیلی برای محاسبه ثابت‌های زمانی در ادامه تشریح شده است. برای اکتشاف کانی‌هاء ثابت‌های زمانی در محدوده ۰,۵ الی ۲۰ میلی‌ثانیه مهم هستند. -------- صفحهٔ بعد -------- ۶۴ راهنمای مطااعات نو فیز یکی به رو ش‌های مقاومت ویژه. پلا ریز/ سیون القایی» الکنرومغناطه سی و پناد سیل خودز/ در اک شافات معدنی جدول ۳-۶- ثابت‌های زمانی برای چهار نوع هدف متداول نوع رسانا کره‌ای به شعاع ۵ صفحه رسانای دوبعدی با گسترش عمقی محدود (1) 1/7 منشور نا زک به ضخامت ] و بعد متوسط (۱) 61/10 رابطه کلی ثابت زمانی 7 یک هدف رسانا به شکل زیر است: (۷-۴) ۵۵۸ <۲ یک ضریب عددی ترسیم شده به دست آورد. کتانژانت زاویه شیب (بر حسب درجه) به طور مستقیم ثابت زمانی رسانا را به دست می‌دهد. به طور تحلیلی, با داشتن یک دامنه اولیه م۸ دامنه کاهش یافته در زمان 1 (,۸) را می‌توان به دست آورد: (۸-۴) (1/7-) ۸-۸0۷0 با لگاریتم گرفتن از دو طرف می‌توان رابطه زیر را نوشت: 1 8 (۹-۴) ((۱۳)۵0+-) - (۱۳)۸ که معادله نشانگر یک خط مستقیم با شیب 7/[- است. هر گاه دامنه‌ها در دو زمان ,1 و د] اندازه‌گیری شود.ء ثابت زمانی از رابطه زیر به دست می‌آید: (۱۰-۴) (د۸,/۸) ما/(1۱ - دا)۲7 اجسام پریدوتیتی اغلب دارای ثابت‌های زمانی بسیار بزرگ هستند (ده‌ها میلی‌ثانیه). چنین اهدافی, به جز زمانی که با نیکل همراه هدف ویژه در نظر گرفته شوند. جهت و درجه شیب را می‌توان از عدم تقارن در مولفه‌ای اندازه‌گیری شده هنگامی که به صورت توابعی از فاصله‌های جانبی در طول خطهای برداشت رسم می‌شوند به دست آورد. در حالی که مدلسازی کامپیوتری به طور فزاینده‌ای در تفسیر داده‌های 1۳:۸1 به کار می‌رود» معکوس‌سازی کلاسیک برای کاربرد در مدل‌های سه‌بعدی بسیار مشکل و پیچیده است. نرم‌افزار چنین پردازش‌هایی تا حد زیادی هنوز یکی از موارد پایه‌ای تحقیق‌اند و اجرای آن‌ها روی کامپیوتر بزرگ بسیار -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم- راهنمای مطالعات ژئوفیزیکی به رو ش الکذرومغناطهسی ۶۵ ۲-1-2- تفسیر داده‌های رسانایی ظاهری (نیمرخ‌زنی و گمانه‌زنی قائم) داده‌های الکترومغناطیسی را بر اساس روشی که به دست آمده‌اندء به روش‌های مختلف می‌توان مورد تحلیل قرار داد. پارامترهای اندازه‌ گیری شده را ممکن است به صورت نیمرخ‌ها و یا نقشه‌های همتراز حاصل از شبکه‌بندی‌ها رسم کرد و در آن‌ها زون‌های آنومالی را مشخص کرد. این رهیافت‌ها بیشتر به صورت کیفی و تفسیرهای مقدماتی هستند. این پدیده که ناشی از تغییرات فواصل نقاط برداشت نسبت به هدف است. شکل آنومالی نیز بسته به راستای دوقطبی مورد استفاده ناشی از هدف‌های کوچک (به ویژه سه‌بعدی)» ممکن است ثبت نشوند و هدف از دست برود (شکل ۱۸-۴). ۳-۹1-۶- تحلیل کامپیوتری با استفاده از نرم‌افزار تخصصی تحلیل کمی بیشتری را می‌توان انجام داد. در این مورد دو رهیافت به شرح زیر وجود دارد: الف- استفاده از داده‌های الکترومغناطیسی برای انجام گمانه‌زنی عمقی در یک نقطه نفود ب- اجرای نیمرخزنی الکترومفناطیسی در راستای یک خط یا روی یک شبکه برای تولید مقطع ژئوالکتریک دوبعدی در حالت گمانه‌زنی عمقی, تعداد محدودی از داده‌ها به صورت تابعی از فاصله بین پیچکی و در راستای دوقطبی به دست می‌آید. دوقطیبی مقتاطیسی قانم (07۱۸۵ ی ۴ نمبلها «دوقطبی مقتاطیسی افقی شکل ۱۸-۶- مثالی از اختلاف در خروجی داده‌های حاصل از دوقطبی‌های مغناطیسی افقی و قائم در بالای یک رساننده قائم برای همان فاصله بین بیچکی -------- صفحهٔ بعد -------- ۶ راهنمای مطالعات ژئوفیزیکی به رو ش‌های مقاومت ویژه» پلاریزا سیون الفایی» الکترومغناطیسی و پنادسیل خودزا در اک شافات معدنی همبستگی با داده‌های چاه یا گمانه ضخامت‌های لایه‌های مدل را برای به دست آوردن ارقام حقیقی رسانندگی میسر می‌سازد. چنین مدلی که به این طریق به دست می‌آید. ممکن است از نظر آماری مناسب باشد. برای داده‌های ۸/۱ ۸/1۵۷ ۸۳۳۲ یک سری منحنی‌های تئوری» نمودارهای فازی را می‌توان ایجاد کرد و از این طریق تعداد لایه‌ها و ارقام رسانندگی مربوط به آن‌ها و ضخامت‌ها را می‌توان از برازش یا نمودارهای فازی برداشت شده تخمین زد. تعمیمی از تفسیر گمانه‌زنی عمقی عبارت از نیمرخ معکوس به جای داشتن یک مجموعه از داده‌های گمانه است. برای هر فاصله بین پیجکی و راستای دوقطبی در امتداد یک خط برداشت یک سری از ارقام رسانندگی ظاهری در بازه‌های معین به دست می‌آید. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۵ مای معلالعات زئوفیزیکی به روش بتانسیل خودزا -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم- راهنمای مطااعات ژئوفیزیکی به روش پتاسیل خودزا ۶۹ 3333333333333333 ۱-۵- آشنایی این روش در مطالعات آب‌های زیرزمینی» زمین‌گرمایی و همچنین مطالعه زون‌های برشی و گسل‌های کم عمق کاربرد دارد. روش 5۳ در میان روش‌های ژئوفیزیکی معمول جزو ارزان‌ترین روش‌ها از نظر تجهیزات مورد نیاز است. اجرای برداشت‌های آن نیز نسبت به سایر روش‌های رُئوفیزیکی سطحی ساده‌تر است. ۲-۵- عوامل ایجادکننده پتانسیل خودزا روش 5۳ از جمله روش‌های غیرفعال ژئوفیزیکی است و این به معنای وجود اختلاف پتانسیلی است که بین دو نقطه از زمین به طور طبیعی وجود دارد. گستره پتانسیل‌های موجود کمتر از چند میلی‌ولت تا بیش از یک ولت است و به ندرت به چند ولت می‌رسد. علامت 5۳ (مثبت یا منفی)» یکی از فاکتورهای مهم در تفسیر این آنومالی‌ها است. خلاصه‌ای از منابع ایجادکننده 5۳ در جدول ۱-۵ درج شده است. علاوه بر منابع مندرج در این جدول, هندسه ساختارهای زمین‌شناختی نیز ممکن است باعث ایجاد آنومالی‌های 5۳ شوند. پتانسیل‌های طبیعی زمین شامل دو مولفه‌اند که یکی ثابت و تک‌جهتی است و دیگری با زمان تغییر می‌کند. مولفه ثابت مربوط به فرآیند الکتروشیمیایی اولیه و مولفه متغیر در اثر فرآیندهای مختلفی از قبیل جریان‌های متناوب حاصل از القای طوفان‌های تندری» تغییرات میدان مغناطیسی زمین و حتی بارش‌های شدید ممکن است آیجاد شود. در اکتشاف مواد معدنی, مولفه‌های 5۳ را به ترتیب پتانسیل کانی و زمینه می‌نامند. 5۳ زمینه ممکن است وابسته به پدیده‌های آب‌زمین‌شناسی یا منابع زمین‌گرمایی باشد که خود جدول ۱-۵- انواع آنومالی‌های پتانسیل خودزا و منابع ایجاد آن‌ها منبع نوع آنومالی کانسارهای سولفیدی (پیریت. کالکوپیریت. پیروتیت. گالن و نظایر آن‌ها) ‏ | منفی با مقدار چند صد میلی‌ولت رهای گر مبقی د را بلی و معدنی مثبت با مقدار چند ده میلی‌ولت : جریان سیال, فعل و انفعال‌های ژئوشیمیایی و نظایر آن‌ها مثبت یا منفی با مقدار کمتر یا مساوی صد میلی‌ولت بیوالکتریک (گیاهان و درختان) منفی با مقدار کمتر از ۳۰۰ میلی‌ولت ۰ ۰ رمیبه ۳-۵ منشا پتانسیل‌های خودزا عامل مشترک در میان تمام فرآیندهای ایجاد پتانسیل خودزاء آب‌های زیرزمینی است. جریان الکتریکی از سه طریق در زمین منتشر می‌شودء رسانایی دی‌الکتریکی, الکترولیتی و فلزی (اهمی). رسانایی الکتریکی سنگ‌های متخلخل وابسته به درجه تخلخل سنگ و قدرت تحرک یون‌های آب (یا سیالات دیگر) واقع در درون سنگ است. -------- صفحهٔ بعد -------- ۰" راهنمای مطااعات نو فیز یکی به رو ش‌های مقاومت ویژه. پلا ریز سیون القایی» الکت روم غناطه سی و پناد سیل خودز/ در اک شافات معدنی ۱-۳-۵- پتانسیل‌های الکتروسینتیکی می‌شودء شامل پتانسیل‌های الکتروفیلتراسیون» الکتروشیمیایی یا جریانی است. بنابر قانون هلم‌هلتزء انتشار جریان الکتریکی به شیب هیدرولیکی و ضریب "جفت الکتروفیلتراسیون " یا پتانسیل جریانی (]ح) بستگی دارد. ضریب تا وابسته به خواص الکتریکی و فیزیکی الکترولیت و همچنین محیطی است که الکترولیت از آن عبور می‌کند. از عوامل دیگری که بر این پتانسیل تاثیر می‌گذارد. مسر جریان آب (به موازات مرزهای زمین‌شناختی یا در سطح آزاد لایه) است. مقدار این پتانسیل از رابطه ۱-۵ به دست می‌آید: (۱-۵) ازور اما ی 60 دس که در آن: با مقاومت ویژه الکترولیت 1 ضریب گرآنروی (ویسکوزیته) دینامیکی الکترولیت 0 اختلاف فشار تغییرات پتانسیل الکتروسینتیکی حاصل از وضعیت‌های مختلف زمین‌شناختی و حرکت الکترولیت در شکل ۱-۵ نشان داده شده است. (0 که رس 4۸ : (پ) زر زو تا شکل ۱-۵- نیمرخ‌ها و نقشه‌های 517 الکتروفیلتراسیون در حالت ایده‌آل, الف: مرز قائم لایه‌ها و عبور آب به طرف بالاء ب: پمپاز از یک جاه» پ: جریان آب در مرز افقی دو لایه -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم- راهنمای مطااعات ژئوفیزیکی به روش پتاسیل خودزا )۳ 3333333333333333 به دلیل ایجاد پتانسیل‌های منفی در راس تیه‌ها و قله‌ها که گاه مقدار آن‌ها بسیار زیاد می‌شود. امکان پوشیده شدن پتانسیل‌های منفی حاصل از کانی‌سازی‌های سولفیدی وجود دارد. بنابراین» زمانی که خط‌های برداشت 5۳ روی توپوگرافی‌هایی با زاویه شیب تند (بیش از ۲۰ درجه) قرار می‌گیردء باید تصحیحاتی به منظور حذف این پتانسیل‌های نوفه‌ای در مطالعات اکتشافی کانسارها انجام گیرد. به طور معمول خطوط برداشت 5۳ باید به گونه‌ای در نظر گرفته شود که نقاط اندازه‌گیری حداقل تغییر ارتفاع را داشته باشند. بدین ترتیب می‌توان تغییرات پتانسیل حاصل از اثر توپوگرافی را به حداقل رساند. ۳-۳-۵ پتانسیل‌های الکتروشیمیایی نمک‌ها در اثر پدیده انتشار : پتانسیل مربوط به این پدیده نیز محو می‌شود. مقدار پتانسیل انتشاری از رابطه زیر به دست می‌آید: (۲-۵) ([+ا)0/|(/)) مان ات )| 1 کاحیتا و] به ترتیب قدرت تحرک آنیون‌ها (۵۷+) و کاتیون‌ها (0۷-) ثابت گازهای کامل (.۲[/۲۹۵1۱ 8. 34) ] دمای مطلق بر حسب کلوین (۴ا) ظرفیت یونی ۳ ثابت فاراده ([964867)0100) محدوده‌های متخلخل و تراوا استفاده می‌شود. مقدار پتانسیل نرنست از رابطه زیر به دست می‌آید: (۳-۵) ۳ (د6/) 1108 م۲ پتانسیل الکتروشیمیایی دیگر مربوط به جذب آنیون‌ها در سطح رگه‌های کوارتزی و پگماتیتی است که آن را پتانسیل جذبی (یا مهم‌ترین پتانسیل خودزا در اکتشاف کانسارهای فلری از جمله کانسارهای سولفید توده‌ای؛ پتانسیل‌هایی است که منشا فلزی دارند. قابل اندازه‌گیری است (شکل ۲-۵). زمانی که بخشی از یک کانسار سولفیدی در زیر سطح ایستابی و بخش دیگر آن در بالای | - -------- صفحهٔ بعد -------- ۲ راهنمای مطالعات ژئوفیزیکی به روش‌های مقاومت ویژه» پلاریزا سیون القایی» الکترومغناطه سی و پناذسیل خودزا در اکذشافات معدنی این سطح قرار داردء بخشی از کانسار که در بالای سطح مذکور واقع است. اکسیده می‌شود و یک نیم‌سلول کاتدی را تشکیل می‌دهد و بدین ترتیب تجمعی از بارهای منفی (الکترون‌ها) را در سطح بالایی کانسار به همراه دارد. برعکس, بخش پایینی کانسار که در زیر سطح ایستابی قرار دارد» یک سلول الکتروشیمیایی آندی را به دلیل کاهش اکسیداسیون و از دست دادن الکترون یون‌ها تشکیل می‌دهد. رسانندگی کانسار امکان شارش الکترون‌ها از بخش پایین کانسار به بالای آن را فراهم می‌سازد که جریان حاصل در عبور از زمین یک پتانسیل منفی را به دنبال دارد. گرچه این مدل به طور کامل به تمام حالت‌ها به ویژه زمانی که بیش از یک کانی‌سازی در متن این پدیده قرار می‌گیرد. پاسخ نمی‌دهد. ولی به هر حال کامل‌ترین توضیحی است که تاکنون برای پدیده ۳ ارایه شده است. ایحاد پدیده 5۳ به عوامل زیر بستگی دارد: - وجود کانی‌سازی رسانا و پیوسته - قرارگیری کانسار در بالا و پایین سطح ایستابی - وجود اکسیژن کافی در بخش بالایی توده و اکسید شدن آن - نبود رولایه ضخیم (عمق زیاد کانسار) با مقاومت ویژه زیاد - نبود رولایه کاهنده اکسیژن (مانند کرین) و یا پوشش‌های گیاهی متراکم ره اس اک ی : ۳ سطح ز میب -- سید یحایر و ۳ »۰ 1 7 ( ً/ ی ۰ / ۱ ی ِ ۱ هم ی ۱ / ۱ ار 4 7 کت ۱ ۳ لت ی ۹ ,((۴»)0 ۳۰ ر/ : جوم میریم اه مه لب ۳ شکل ۲-۵- ساز و کار فیزیکو شیمیایی تشکیل 57 در یک کانی‌سازی سولفیدی توده‌ای 2-۵- اندازه گیری و برداشت‌های ‎5٩۳ برای اندازه‌گیری 5۳ دو الکترود سفالی غیرقابل پلاریزه پس از اتصال به زمین از طریق سیم‌های رابط به یک پتانسیومتر دقیق با مقاومت ظاهری (امپدانس) ورودی بیش از ۱۰۸ اهم متصل می‌شوند. دستگاه اندازه‌گیری باید حساسیت اندازه‌گیری پتانسیل‌های تا -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم- راهنمای مطالعات ژئوفیزیکی به روش پتانسیل خودزا ۳۳ بخش پایینی الکترود سفالی از یک پایه متخلخل تشکیل شده است» که در تماس با زمین قرار می‌گیرد (شکل ۳-۵). الکترودهای سفالی دیگری مانند الکترود روی را همراه با سولفات روی نیز می‌توان به کار برد. برای برداشت‌های 5۳ دو روش وجود دارد که همانند سایر روش‌های ژئوفیزیکی خطوط برداشت عمود بر امتداد احتمالی هدف میلی‌ولت بر متر (113۷/11) است که به نقطه وسط بین فاصله بین دو الکترود نسبت داده می‌شود. روش دوم اندازه‌گیری دامنه اندازه‌گیری ادامه پیدا می‌کند. این روش از تداخل پلاریزه شدن و تجمع خطاها جلوگیری می‌کند. در اجرای این روش باید توجه کرد که اختلاف دمای محل الکترود سفالی ثابت با الکترود متحرک زیاد نباشدء زیرا این اختلاف دماء خود ممکن است باعث ایجاد پتانسیل مربوط به کانی‌سازی داشته باشد. بنابراین» در چنین حالت‌هایی» این گونه نوفه‌ها کیفیت داده‌های 5۳ را کاهش می‌دهند. کیفیت داده‌ها را می‌توان با تکرار اندازه‌گیری روی یک خط برداشت و در زمان‌های مختلف در یک روز و میانگین‌گیری داده‌ها در هر سر الکترود سفالی بازشو ۱ ۱ / محلول در تماس با زمین شکل ۳-۵- مقطع یک الکترود سفالی متخلخل -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۴ راهنمای مطالاعات نو فیز یکی به رو ش‌های مقاومت ویژه. پلا ریز سیون القایی» الکت روم غناطه سی و پناد سیل خودز/ در اک شافات معدنی بر اساس مدل آرایه شده (شکل ۲-۵)» پتانسیل‌های مربوط به کانی‌سازی‌های سولفیدی پیوسته به صورت قطب‌های مشخص منفی روی نیمرخ‌ها یا نقشه‌های همتراز دیده می‌شوند. بنابراین» تعیین محل این قطب امکان شناخت محل سر کانسار را فراهم می‌سازد. تعیین محل مقدار بیشینه 5۳ منفی در قدم اول و تعیین محل 5۳ بیشینه مثبت (در صورت موجود بودن) در مرحله بعدی, برای دستیابی به اطلاعات اکتشافی اهمیت ویژه‌ای دارد. به همین ترتیب می‌توان با تحسس قطب‌های منفی و مثبت روی نقشه‌های ۳ از محل کانی‌سازی» گسترش و شیب احتمالی آن اطلاع یافت و موقعیت‌های مناسب حفاری‌های اکتشافی را انتخاب کرد. در تفسیر نقشه‌ها و مقاطع 5۳ موارد زیر باید مورد توجه قرار گیرد: الف- مقدار 5۳ زمینه که ممکن است از مقادیر نزدیک به صفر و به صورت مثبت یا منفی شروع شودء در صورتی که در محدوده مطالعات پدیده ایجاد 5۳ در اثر آب‌های زیرزمینی وجود داشته باشدء مقادیر افزایش می‌یابد و گاه ممکن است به عنوان 5۳ پارازیتی؛ ۳ فلزی مورد نظر را بپوشاند. ب- تعیین مراکز 5۳ که شامل بیشینه 5۳ با علامت منفی (مینیمم) و مقدار بیشینه 5۳ با علامت مثبت (ماکزیمم) است. این دو افزایش احتمالی شیب کانی‌سازی است. در حالت کانی‌سازی با شیب قائم» مرکز منفی به بیشترین مقدار خود می‌رسد و مرکز 5۳ مثبت حذف می‌شود. روش 5 به طور مشخص به کانی‌سازی‌های یکپارچه مانند شکل‌های عدسی و شیب زیاد بهتر پاسخ می‌دهد. پاسخ 51 برای کانی‌سازی‌های پراکنده» ضعیف یا بی‌حاصل است. عواملی همچون پوشش کانی‌سازی به وسیله سطح ایستابی, افزایش ضخامت و مقاومت ویژه رولایه. عدم اکسیداسیون بخش بالایی کانسارء در کاهش و از بین رفتن اثر ۹5 فلزی موثر هستند. -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست خدمات و راهنمای احرای روش‌های مقلومت ویزه پلاریزاسیون القابی» الکتر و مغناطیسی و پتانسیل خودزا -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل شدشم- فهر ست خدمات و راهنمای اجرای رو ش‌های مقاومت ویژه» پلاریزا سیون القایی» الک رومغناطه سی و پناد سیل خودرا ۷۳۷ ۱-۹٩‏ آشنایی برنامه‌ریزی و انجام بررسی‌های ژئوفیزیکی به روش‌های مقاومت ویژه» پلاریزاسیون القایی» الکترومغناطیسی و پتانسیل خودزا متناسب با نوع ماده معدنی و تیپ ذخیره مورد نظر (جدول ۳-۱) و مراحل مختلف اکتشاف (جدول ۲-۱) و بر اساس اهداف و ابعاد منطقه مورد مطالعه انجام می گیرد. -۲-۹٩‏ فهرست خدمات ۱-۳-۹- نقشه‌ها و مدارک کلیه نقشه‌ها و مدارک بر اساس مقیاس به صورت زیر دسته‌بندی می‌شوند: الف- نقشه‌های کوچک‌مقیاس با مقیاس کوچکتر از ۱:۵۰,۰۰۰ ب- نقشه‌های متوسطمقیاس با مقیاس ۱:۵۰,۰۰۰ تا ۱:۱۰,۰۰۰ پ- نقشه‌های بزرگ‌مقیاس با مقیاس بزرگتر از ۱:۱۰۰۰۰۰ ۲-۲-۹٩‏ محدوده مطالعات مطالعات بر اساس وسعت محدوده به سه گروه ناحیه‌ای, منطقه‌ای و محلی به شرح زیر تقسیم می‌شوند: الف- مطالعات ناحیه‌ای مطالعاتی است که با دقتی قابل قبول می‌توان بر روی نقشه‌های کوچک‌مقیاس انجام داد. مطالعات 1۳, 135 و 5۳ معمولا در این مقیاس انجام نمی‌شود و معمولا مطالعات در این مرحله. با استفاده از روش‌های الکترومغناطیس و مغناطیس‌سنجی هوابردی انجام می‌گیرد و پس از آن مناطق کوچکتری برای مطالعات بعدی انتخاب می‌شود. ب - مطالعات منطقه‌ای مطالعاتی است که با توجه به اهداف مطالعه, بر روی نقشه‌های متوسطمقیاس انجام می‌گیرد. در این مرحله مطالعات 1۳ و مقاومت ویژه با استفاده از آرایه‌هایی مانند مستطیلی و قطبی-دوقطبی با بازه بزرگ انجام شده و آنومالی‌های حاصل برای مطالعات محلی معرفی می‌شوند. پ- مطالعات محلی این مطالعات با دقت زیاد و آرایه‌های خاص بر روی نقشه‌های بزرگ‌مقیاس انجام می‌گیرد. ۳-۲-۹- گستره مطالعات مطالعات ژئوفیزیکی را بر اساس اهداف مطالعه می‌توان به دو مرحله عمده شناسایی و تفصیلی تقسیم کرد: به طور معمول در مرحله شناسایی, مطالعات پلاریزاسیون القایی و مقاومت ویژه از نظر هزینه توجیه‌پذیر نیست و می‌توان از نقشه‌ها و اطلاعات موجود و نیز روش‌های ژئوفیزیکی با سرعت بیشتر و هزینه کمتر مانند الکترومغناطیس و مغناطیس‌سنجی هوابردی برای معرفی مناطق محدودتر و امیدبخش استفاده کرد. در مطالعات تفصیلی» عمدتا محدوده‌هایی که از مرحله قبل -------- صفحهٔ بعد -------- (شناسایی) مشخص شده است. برای برداشت‌ها انتخاب می‌شوند. در این مر حله» با استفاده از کلیه اطلاعات موجود. برداشت‌ها 4-۲-۹ طراحی و اجرای روش‌ها برنامه‌ریزی برای مطالعات ژئوفیزیکی با روش‌های مقاومت ویژه پلاریزاسیون القایی» پتانسیل خودزا و الکترومغناطیسی برای شناخت آنومالی‌ها در یک منطقه اکتشافی باید با توجه به نکات اصلی زیر انجام گیرد: ب- ارزیابی نوفه‌های احتمالی در منطقه مورد مطالعه پ- انتخاب آرایه مناسب فرستنده- گیرنده برای پلاریزه کردن زمین به بهترین نحو و دریافت پاسخ مناسب در ارتباط با کانی‌سازی برای دستیابی به یک دستورالعمل مناسب در برداشت‌های ژئوفیزیکی به روش‌های مقاومت ویژه» پلاریزاسیون القایی» پتانسیل خودزا و الکترومغناطیسی, عملیات را مطابق شکل ۱-۶ برنامه‌ریزی می‌کنند تا هدف مورد نظر حاصل شود. به دلیل تنوع اهداف اکتشافی و محیط زمین‌شناسی آرایه یک دستورالعمل واحد امکان‌پذیر نیست و باید گزارش‌ها به طور موردی تهیه شود. دستگاه جممع‌آوری کلیه اطلاعات اکنتشافی قبلی شامل ژئوفیزیک هوابردی,زمین‌شناسی,» زئوشیمی و گیرند ارزیابی مشخصه نوفه‌های موجود ۳۰ ۵ برگیرنده کانی‌سازی ارزیابی زمان اجرا و هزینه برداشت‌ها یا کانی‌سازی هدف در حد توسط کارشناس خبره) اجرای برداشت‌های صحرای شکل ۱-۹ - طراحی عملیات ژئوفیزیکی به روش‌های مقاومت ویژه» پلاریزاسیون القایی» پتانسیل خودزا و الکترومغناطیسی تا مرحله پردازش و نفسیر -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چم فهرست خدمات و راهنمای اجرای رو ش‌های مقاومت ویژه. پلا ریز/ سیون القایی» الک رومغناطه سی و پنانز سیل خودز/ ۳۹ ۵-۲-۹- جمع‌آوری اطلاعات تکراری از عمده‌ترین مزیت‌های این مرحله است. بنابراین» اطلاع مجری از بانک‌های اطلاعات اکتشافی موجود در کشور لازم و ضروری است. ۱-۳-۹ هدف هدف از این مطالعات» شناسایی و ارایه مدل ژئوفیزیکی کانسارها (عمدتا کانسارهای سولفیدی) یعنی تعیین گسترش سطحی و عمقی (به طور تقریب) کانی‌سازی است. تعیین محل‌های مناسب حفاری اکتشافی, با تلفیق این اطلاعات با داده‌های زمین‌شناسی و زئوشیمیایی و پیشنهاد ادامه مطالعات تکمیلی (در صورت لزوم) انجام می‌گیرد. برنامه‌ریزی مطالعات مقاومت ویژه و پلاریزاسیون القایی متناسب با اهداف پروژه و امکانات محلی برای اجرای عملیات انجام می‌گیرد. ۳-۲-۹- مدارک مورد نیاز این مدارک شامل نقشه‌های توپوگرافی» زمین‌شناسی و سایر اطلاعات اکتشافی از جمله اطلاعات ژئوشیمیایی (در صورت امکان) بزرگ باشد. 2-۳-۹٩‏ انتخاب آرایه و فاصله الکترودها برای شناخت اولیه کلیه آنومالی‌های موجود در محدوده تعریف پروژه از آرایه‌های زیر استفاده می‌شود: الف- آرایه مستطیلی ب- آرایه قطبی-دوقطبی (سه‌قطبی) با خط فرستنده و گیرنده ثابت پ- آرایه ونر متحرک آرایه مستطیلی که در ایران از آن زیاد استفاده می‌شودء در شرایط زیر نتیجه بهتری دارد: - نبود رولایه با مقاومت ویژه کم و ضخامت زیاد یا رولایه ضخیم با مقاومت ویژه بسیار زیاد - گسترش عمقی مناسب کانی‌سازی - نبود مقاومت ویژه زیاد برای سنگ درونگیر به ویژه در حالت کانی‌سازی افشان و پراکنده در شرایط زیر می‌توان آرایه قطبی -دوقطبی را جایگزین آرایه مستطیلی کرد: -------- صفحهٔ بعد -------- - وجود لایه مقاوم - تشکیل کانی‌سازی در یک محیط سنگی مقاوم به دلیل بعضی محدودیت‌های آرایه قطبی-دوقطبی,» از جمله ظاهر شدن مقادیر خارج از محدوده کانسار به صورت آنومالی» زمانی که الکترود ثابت تزریق جریان در نزدیکی کانسار قرار می‌گیرد و شکل نامتقارن ۳[ (حتی در حالت تقارن کانسار) تعیین محل کانسار را با مشکل روبه‌رو می‌کند. می‌توان از آرایه ونر متحرک استفاده کرد. فاصله الکترودی آرایه‌ها متناسب با عمق مورد انتظار کانی‌سازی انتخاب می‌شود. پس از تعیین محدوده آنومالی‌های 1۳ و مقاومت ویژه» با استفاده از آرایه‌های یاد شده» با توجه به تمامی اطلاعات موجود.ء به روش زیر عمل می‌شود: - معرفی تمام آنومالی‌های 1۳ با در نظر گرفتن 1۳ زمینه و کلیه اطلاعات موجود - اولویت‌بندی آنومالی‌های 1۳ برای اجرای آرایه دوقطبی - دوقطبی روی آن‌ها - انتخاب فاصله دوقطبی‌ها و مقدار ۵ (تعداد پرش دوقطبی) بر اساس تخمین گسترش عمقی بخش سولفیدی کانسار و نیز کارآیی آرایه و قدرت دستگاه اندازه گیری فاصله دوقطبی‌ها در آرایش دوقطبی -دوقطبی به صورت جدول ۱-۶ پیشنهاد می‌شود: جدول ۱-۹- فاصله دوقطبی‌ها در شرایط مختلف میانگین ضخامت رولایه (به طور تقریب) میانگین ضخامت رولایه به طور معمول با افزایش 11 افزایش عمق بررسی 1۳ قابل انتظار است. اما این موصوع همیشه و به ویزژه در مواردی که مقاومت ویژه رولایه کم باشد.ء صادق نیست. برای مقادیر 10۳۸ معمو لا نسبت سیگنال به نوفه ضعیف می‌شود. بنابراین» برای افزایش عمق بررسی با آرایه دوقطبی - دوقطبی, به جای انتخاب مقادیر ۵ بزرگتر از ۸ بهتر است طول دوقطبی را افزایش داد. طول دوقطبی باید با توجه به گسترش احتمالی کانسار انتخاب شود. این طول از ۱۰ متر شروع می‌شود و در مواردی این مقدار ممکن است به ۲۵ متر نیز برسد. اثر اهداف اکتشافی کوچک مانند سولفیدهای طلادار در فاصله‌های بزرگتر خط آرایه ضعیف‌تر ۵-۳-۹ انتخاب که برداشست و فاصله آن‌ها به منظور پوشش مناسب محدوده مورد مطالعه و آشکارسازی آنومالی‌های موجود موارد زیر توصیه می‌شود: - انتخاب شبکه برداشت مربعی در صورت عدم شناخت امتداد کانی‌سازی (شبکه مربعی هزینه بیشتری دارد و بنابراین این انتخاب, تحت تاثیر بودجه پروزه نیز هست) -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دشم- فهرست خدمات و راهنمای اجرای روش‌های مقاومت ویژه, پلاریزا سیون القایی, الکترومغناطوسی و پتاسیل خودزا )۸ - امتداد خطوط برداشت عمود بر امتداد کانی‌سازی احتمالی و در صورت نامشخص بودن امتداد کانی‌سازی» عمود بر لایه‌ها انتخاب می‌شود (در آرایه مستطیلی). انتخاب فاصله خطوط برداشت و ایستگاه‌های اندازه‌گیری متاثر از شکل, گسترش (ابعاد)» شیب و عمق کانی‌سازی است و باید به گونه‌ای در نظر گرفته شود که تعداد کافی داده برداشت شود. عدم برداشت تعداد مناسب داده‌هاء منجر به خطای تفسیر در این تغییر است و کارشناس خبره می‌تواند به تشخیص خود با توجه به شرایط منطقه در آن تغییراتی بدهد. جدول ۲-۹- شبکه‌بندی برای آرایه‌های مختلف 1-۳-۹ اجرا پس از برنامه‌ریزی» اجرای عملیات صحرایی طی مراحل زیر انجام می گیرد: الف - پیاده کردن نقاط اندازه‌گیری عدم دسترسی به نقشه‌های توپوگرافی می‌توان از ۳5ت)های دقیق برای تعیین مختصات نقاط استفاده کرد. در مرحله پردازش داده‌هاء نقاط اندازه گیری با استفاده از برداشت‌های نقشه‌برداری پیاده شود. ب- اندازه‌گیری یک گروه صحرایی برداشت‌های 1۳ و مقاومت ویژزه» شامل یک نفر کارشناس خبره آشنا به مسایل 1۳ و مقاومت ویژزه» دو نفر به عنوان سرپرست تیم» برنامه‌ریزی و کنترل برداشت‌ها را بر عهده دارد. کارشناس خبره با کنترل داده‌ها در پایان هر روز کاری با داشته باشد. این اختیار در صورتی که به کارشناس خبره داده شودء در بهینه‌سازی برداشت‌ها و در نهایت کاهش ریسک و افزایش بازده کار نقش موثری خواهد داشت. تطابق نقاط برداشت در روی نقشه‌ها با محل آن‌ها بر روی زمین از دیگر وظایف سرپرست گروه -------- صفحهٔ بعد -------- اندازه‌گیری‌هاء مشخصات و کارآیی‌های متفاوتی دارند. به طور کلی در ارزیابی دستگاه اندازه‌گیری در ارتباط با یک پروژه برداشت باید نکات زیر در نظر گرفته شود: - توان تولید جریان الکتریکی مورد نیاز با توجه به عمق بررسی مورد نظر و پاسخ‌گویی به آرایه‌های در نظر گرفته شده برای اندازه‌گیری - امکان انتخاب گستره‌های مختلف شدت جریان» زمان شارژ و زمان نمونه‌برداری برای برداشت‌های ۳] نوع زمان-حوزه‌ای و - داشتن دقت کافی برای اندازه‌گیری پتانسیل و جریان با دقت حدود ۸۱ * و دارا بودن نسبت سیگنال به نوفه بالا با زمین و همچنین جریان‌های طبیعی زمین است. و تا حد امکان باید نوفه‌های اندازه‌گیری به حداقل برسد. دو اشکال عمده در این مطالعات که باعث ایجاد خطا در آندازه‌گیری ۳] می‌شود.ء یکی نشت جریان به زمین به دلیل زدگی و پوسیدگی سیم‌های جریان و دیگری نشت جریان به مدار پتانسیل به علت رطوبت یا محاورت سیم‌ها با یکدیگر است. در شروع هر روز کاری با نظارت کارشناس خبره باید از سالم بودن روپوش سیم‌ها و شرایط کارکرد مناسب دستگاه اطمینان پ- مقاومت الکترودی یکی از مسایل مهم در برداشت‌هاء مقاومت الکترودهای تزریق جریان در محل قرارگیری آن‌ها است. این مقاومت به طور معمول در حد چند هزار اهم است و هر جچه این مقاومت بیشتر باشد. از حساسیت دستگاه کاسته می‌شود. مقاومت زمین در محل قرارگیری الکترودها باعث کاهش چگالی جریان تزریقی و مقاومت زیاد الکترودهای پتانسیل سبب حساسیت کم و ابهام در قرائت پتانسیل و به دنبال آن پارامترهای مربوط به ۳[ و مقاومت ویژه می‌شود. برای کاهش مقاومت الکترودی راه‌کارهای زیر توصیه می‌شود: - افزایش تعداد الکترودهای فرعی (الکترودهای چندتایی) که به فاصله یک متر و کمترء از هم چیده می‌شوند و روی امتداد عمود بر امتداد خط برداشت قرار می‌گیرند و همگی به الکترود اصلی متصل می‌شوند. به عنوان مثال کاهش مقاومت ۲) در محل تزریق با الکترودهایی به قطر ۲۵ میلی‌متر به صورت جدول ۳-۶ است (م مقاومت ویژه زمین در محل الکترودها). جدول ۳-۹- کاهش مقاومت در محل تزریق با الکترودهایی به قطر ۲۵ میلی‌متر یک میله فلزی ۴۰ سانتی‌متری که در زمین فرو رفته باشد. به هنگام استفاده از چند الکترود در یک نقطه»ء فاصله آن‌ها باید بیشتر از عمق فرورفتگی آن‌ها در زمین باشد. - الکترودها در صورت امکان با زمین مرطوب در تماس باشند. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چم فهرست خدمات و راهنمای اجرای رو ش‌های مقاومت ویژه. پلا ریز/ سیون القایی» الک رومغناطه سی و پنانز سیل خودز/ ۸۲۳ - آب یا آب نمک در اطراف الکترودها ریخته شود. برای کاهش مقاومت الکترودهای پتانسیل برای جلوگیری از پتانسیل تماسی از آب بدون نمک استفاده شود. - در اندازه‌گیری پتانسیل باید از الکترودهای سفالی استفاده شود. در مرحله اجرای برداشت‌ها یکی از نکات اساسی کنترل کیفیت داده‌ها توسط کارشناس خبره و تایید آن به وسیله ناظر پروژه است. بنابراین» کارشناس خبره باید کامپیوترهای قابل حمل همراه داشته باشد و در زمان برداشت آن‌ها را مورد ارزیابی قرار دهد. بدین ترتیب» در پایان مرحله اجرای اندازه‌گیری‌هاء داده‌هایی تا حد امکان دقیق برای تهیه نقشه‌هاء مقاطع و مدلسازی‌های مورد نظر در دسترس قرار خواهد گرفت. -۱-2-۹٩‏ کلیات برنامه‌ریزی و انجام بررسی‌های الکترومغناطیسی و ژئوالکتریکی باید متناسب با نوع ماده معدنی و کانی‌سازی مورد نظر و مراحل مختلف اکتشاف بر اساس اهداف و ابعاد منطقه مورد مطالعه انجام گیرد و مسایل زیر باید در نظر گرفته شود: - نقشه‌های مورد استفاده بر اساس کاربرد آن‌ها در سه مقیاس کوچک. متوسط و بزرگ تقسیم‌بندی می‌شوند. - محدوده مطالعات بر اساس وسعت به سه گروه ناحیه‌ای, منطقه‌ای و محلی هم‌خوان با مقیاس نقشه‌ها در نظر گرفته می‌شوند. الف- نقشه‌ها و مدارک کلیه نقشه‌ها و مدارک بر اساس مقیاس به صورت زیر دسته‌بندی می‌شوند: - نقشه‌های کوچک‌مقیاس با مقیاس کوچکتر از ۱:۵۰۰۰۰۰ - نقشه‌های متوسطمقیاس با مقیاس ۱:۵۰۰۰۰۰ تا ۱:۱۰۰۰۰۰ - نقشه‌های بزرگ‌مقیاس با مقیاس بزرگتر از ۱:۱۰۶۰۰۰ ب- محدوده مطالعات مطالعات بر اساس وسعت محدوده برداشت به سه گروه ناحیه‌ای» منطقه‌ای و محلی به شرح زیر تقسیم می‌شوند: - مطالعات ناحیه‌ای: مطالعاتی است که با دقتی قابل قبول می‌توان بر روی نقشه‌های کوچک‌مقیاس انجام داد. در این مرحلهء مطالعات با استفاده از روش‌های الکترومغناطیسی و مغناطیس‌سنجی هوابردی انجام می‌گیرد و پس از آن مناطق کوچکتری برای - مطالعات منطقه‌ای: مطالعاتی است که می‌توان با توجه به اهداف مطالعه بر روی نقشه‌های متوسطمقیاس انجام داد. - مطالعات محلی: این مطالعات با دقت قابل قبول و آرایه‌های خاص بر روی نقشه‌های بزرگ‌مقیاس و در محدوده آنومالی‌های ردیابی شده در مطالعات منطقه‌ای انجام می‌گیرد. پ- گستره مطالعات -------- صفحهٔ بعد -------- - مطالعات مقدماتی: مطالعات این مرحله به طور معمول تنها با استفاده از روش الکترومغناطیسی هوابردی توجیه‌پذیر است. در صورت برداشت‌های الکترومغناطیسی هوابردی, از این مطالعات می‌توان برای محدود کردن مناطق برداشت زمینی برای اجرای برای مطالعات الکتریکی و الکترومغناطیسی پیشنهاد می‌شود. - مطالعات تفصیلی: در مطالعات الکترومغناطیسی زمینی محدوده‌هایی که از مرحله قبل مشخص شده برای برداشت‌ها انتخاب می‌شوند. در این مرحله» با استفاده از کلیه اطلاعات موجود. برداشت‌ها تعریف می‌شود. ت- اجرا _ پیاده کردن نقاط اندازه‌گیری می‌شود. در صورت عدم دسترسی به نقشه‌های یاد شده می‌توان نقاط برداشت را به وسیله ۳5آتکهای دقیق مشخص کرد. تصحیح می‌شود. در صورت نیاز برای مطالعات تکمیلی, در اختیار داشتن نقشه‌های توپوگرافی بزرگ‌مقیاس لازم است. در صورت موجود نبودن این نقشه‌ها بهتر است نقاط اندازه‌گیری با برداشت‌های نقشه‌برداری مشخص شود. اندازه‌گیری پارامترهای مختلف الکترومغناطیسی به طور معمول پرهزینه و دقت نتایج نهایی وابسته به این مرحله از پروژه است. دو موثری خواهد داشت. تطابق نقاط تعیین شده روی نقشه‌ها با محل آن‌ها روی زمین و یادداشت نکات حایز اهمیت. که در زهایت به -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دشم- فهرست خدمات و راهنمای اجرای رو ش‌های مقاومت ویژهء پلاریزا سیون القایی» الک رومغناطه سی و پناذ سیل خودزا ۸۵ ج- دستگاه‌ها و تجهیزات به طور معمول در صورت انتخاب دستگاه‌های مناسب و تحهیزات اضافی وابسته می‌توان چند پارامتر الکترومغناطیسی مانند زاویه کجی, نسبت بین دامنه‌های میدان اولیه و ثانویه و میدان‌های هم‌فاز (حقیقی) و ناهم‌فاز (مجازی) را که در مطالعات اکتشافی کاربرد دارندء برداشت کرد. این دستگاه‌ها باید قدرت تولید توان کافی برای انتخاب فاصله‌های مناسب بین فرستنده و گیرنده که بر اساس نیاز به ۳۰۰ متر و بیشتر هم می‌رسد. داشته باشند. علاوه بر آن» بر اساس شرایط رسانایی و ضخامت رولایه و عمق کانسار هدفء فرستنده دستگاه باید قادر به ایجاد گستره‌ای از فرکانس‌ها باشد (مثلا ۳۰ تا ۳۰۰۰ هرتز). داشتن لوپ یا پیچک‌های مناسب فرستنده و گیرنده که ضمن کارآیی لازم برای اکتشاف ژئوفیزیکی هدف کانی‌سازی وزن زیادی نداشته باشد. باید مد نظر قرار گیرد. هر چه لوپ فرستنده سطح بیشتری داشته» عمق نفود امواج افزایش می‌یابد و در نتیجه تعقیب و شناسایی هدف‌های عمیق‌تر میسر می‌شود. بدی‌هی است در این حالت. مولد فرستنده باید قادر به ایحاد میدان‌های مناسب برای این گونه لوپ‌های گسترده باشد. دستگاه‌ها باید از نظر داشتن نسبت مناسب سیگنال به نوفه, که نقش موثری در کیفیت داده‌ها دارد. انتخاب شوند. یکی از عوامل افزایش این نسبت امکان استفاده از فرکانس‌های متنوع و مناسب است. به دلیل کاهش دامنه میدان‌های الکترومغناطیسی» به ویژه در مطالعات هدف‌های عمیق, دستگاه گیرنده باید قادر به آندازه‌گیری دقیق این میدان‌ها باشد. ۳-2-٩‏ طراحی و اجرای روش برنامه‌ریزی برای یک اکتشاف ژئوفیزیکی با روش‌های الکترومغناطیسی و الکتریکی و برای شناخت آنومالی‌ها در یک منطقه اکتشافی باید با توجه به نکات اصلی زیر انجام گیرد: - مدل پاسخ کانی‌سازی مورد مطالعه و محیط زمین‌شناسی در برگیرنده آن - آرزیابی نوفه‌های احتمالی در منطقه مورد مطالعه - انتخاب آرایه مناسب فرستنده-گیرنده در جهت پلاریزه کردن زمین به بهترین نحو و دریافت پاسخ مناسب در ارتباط با کانی‌سازی - انتخاب شبکه برداشت مناسب شامل امتدادء شکل و ابعاد شبکه الف - جمع‌آوری اطلاعات این مرحله از کار نقش مهمی در اجرای تمام مراحل بعدی دارد. دستیابی به یک طراحی مناسب برداشت. کاهش هزینه‌ها و جلوگیری از کارهای تکراری از عمده‌ترین مزیت‌های این مرحله است. بنابراین» اطلاع و استفاده مجری از بانک‌های اطلاعات اکتشافی موجود در کشور لازم و ضروری است. ب- برداست‌های الکترومغناطیسی هدف از این مطالعات شناخت و آرایه مدل کانسارها (کانسارهای سولفیدی به طور عمده) یعنی تعیین محل و آرزیابی گسترش سطحی و عمقی کانی‌سازی است. به دلیل امکان برداشت‌ها به صورت هوابردی» از این روش‌ها می‌توان در مرحله‌های اکتشافی شناسایی و پی‌جویی نیز استفاده کرد. با توجه به تنوع زیاد روش‌های الکترومغناطیسی زمینی» باید با در نظر گرفتن کانسار هدف از -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۶ راهنمای مطالعات زئوفیز یکی به رو ش‌های مقاومت ویژه, پلاریز/ سیون القایی» الک رومغناطه سی و پناد سیل خودزا در اک شافات معدنی بدیهی است که در این انتخاب. دستگاه‌ها و تجهیزات مورد استفاده تاثیرگذار است. پس از این مطالعات باید تلفیق داده‌های الکترومغناطیسی با سایر داده‌های اکتشافی, امکان پیشنهاد محل‌های مناسب حفاری را فراهم سازد. پ- برنامه‌ریزی برنامه‌ریزی مطالعات الکترومغناطیسی صحرایی متناسب با اهداف پروژه و امکانات محلی برای اجرای عملیات. انجام می‌گیرد. - مدارک مورد نیاز در برداشت‌های صحرایی این مدارک شامل نقشه‌های توپوگرافی, زمین‌شناسی و سایر اطلاعات اکتشافی از جمله اطلاعات ژئوشیمیایی (در صورت امکان) است. تعیین موقعیت ایستگاه‌های اندازه‌گیری در صورتی که در پروژه تعریف نشده و برای آن بودجه‌ای در نظر گرفته نشده باشد؛ به عهده کارفرما است. از آنجا که به طور معمول این مطالعات در مرحله شناسایی به اجرا در نمی‌آید. مقیاس نقشه‌های مورد لزوم. باید متوسط یا بزرگ باشد. در صورتی که برداشت‌های هوابردی الکترومغناطیسی در مورد منطقه مورد مطالعه قبلا تهیه شده باشد.ء باید در اختیار مهندس مشاور قرار گیرد تا بر اساس آن برنامه‌ریزی» انتخاب روش مناسب و طراحی شبکه برداشت الکترومغناطیسی صحرایی به نحو دقیق‌تری انجام گیرد. ۳-2-۹٩‏ انتخاب سیستم‌ها و روشس‌های الکترومغناطیسی دو سیستم کلی اندازه‌گیری‌های الکترومغناطیسی شامل سیستم فرکانس- حوزه‌ای (/1015) و زمان- حوزه‌ای (/7101: ۸) است که سیستم اول از نظر تنوع و کاربردهای اکتشافی اولویت دارد. به طور کلی انتخاب سیستم و به دنبال آن روش الکترومغناطیسی باید بر اساس عمق احتمالی کانی‌سازی قادر باشد میدان اولیه‌ای ایجاد کند که پس از عبور از رولایه بر اساس هندسه مورد انتظار برای کانسار و رسانایی آن و همچنین رسانایی رولایه و سنگ میزبان» کانسار را به بهترین نحو تحت تاثیر قرار دهد. الف- سیستم‌های اندازه‌گیری فر کانس - حوزه‌ای (/۲۲) برای اندازه‌گیری و توصیف میدان ثانویه سه سیستم وجود دارد: دامنه و فاز» مولفه‌های هم‌فاز (حقیقی) و ناهم‌فاز (مجازی با - دامنه و فاز با سیستم اندازه‌گیری منبع ثابت: معمول‌ترین سیستم‌های اندازه‌گیری دامنه و فاز میدان ثانویه با منبع ثابت شامل تورام و ساندبرگ است. سیستم تورام در اکتشاف کانی‌های فلزی کاربرد بیشتری دارد. - انتخاب آرایه و فرکانس برنامه در سیستم‌های تورام و ساندبرگ: در این سیستم‌ها یک سیم بلند عایق‌بندی شده به طول ۱۰۰ متر تا چند کیلومتر به زمین متصل می‌شود. به جای سیم می‌توان از یک لوپ مستطیلی بزرگ با ابعاد ۱۲۰۰ در ۴۰۰ متر نیز استفاده کرد. امتداد سیم یا طول لوپ مستطیلی در امتداد کانسار احتمالی و در صورت عدم شناخت امتداد کانسار در امتداد عارضه زمین‌شناسی محل مورد مطالعه قرار داده می‌شود. لوپ‌های گیرنده در امتدادی عمود بر سیم فرستنده یا طول لوپ فرستنده جابه‌جا می‌شود (شکل ۲-۶). ابعاد محدوده برداشت به ازای یک بار پهن کردن سیم یا لوپ فرستنده به صورت زیر انتخاب می‌شود: - محدوده عرضی نیمرخ‌های برداشت یک‌سوم تا دوسوم طول سیم فرستنده (یا طول لوپ مستطیلی) - محدوده طولی هر نیمرخ بین یک‌سوم تا یک‌ششم (بر حسب حساسیت گیرنده) طول سیم یا طول لوپ فرستنده -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دنچ فهرست خدمات و راهنمای اجرای رو ش‌های مقاومت ویژه.» پا ریز/ سیون القایی» الک رومغناطه سی و پماد سیل خودز/ ۸۷ می‌شود: (۱-۶) 0 -- رس اک امتداد جابه‌جایی گیرنده (الف) , الم ۶۱ الف: سیستم ساندبرگ. ب: سیستم تورام ۳۸ به عنوان مثال برای یک عمق نفود موثر ۱۵۰ مترء اگر مقاومت ویژه رولایه ۲۰۰۰ اهم-متر باشد. فرکانس برنامه مناسب حدود یک کیلوهرتز است. افزایش عمق نفود علاوه بر فرکانس به افزایش فاصله گیرنده از لوپ یا سیم فرستنده در روش ساندبرگ و افزایش فاصله بین دو گیرنده در آرایه نورام وابسته است. فاصله بین دو گیرنده در آرایه تورام بین ۱۵ تا ۶۰ متر در نظر گرفته می‌شود. این آرایه‌ها برای کانی‌سازی‌های رسانا با شیب تند و عمق کم تا متوسط مناسب هستند و روش تورام که از دو گیرنده استفاده می‌شود نسبت به روش ساندبرگ کارآیی بیشتری دارد. - سیستم‌های اندازه‌گیری با منبع متحرک -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۸ راهنمای مطالعات زئوفیز یکی به رو ش‌های مقاومت ویژه, پلاریز/ سیون القایی» الک رومغناطه سی و پناد سیل خودزا در اک شافات معدنی در این سیستم‌ها علاوه بر میدان ثانویه و مولفه‌های آن» تحت شرایط خاصی از فاصله بین پیچک‌های فرستنده و گیرنده و فرکانس برنامه, رسانایی زمین را هم می‌توان آندازه‌گیری کرد. به همین دلیل این سیستم‌ها علاوه بر کاربرد در اکتشافات معدنی در مطالعات مهندسی و زیست‌محیطی نیز به کار گرفته می‌شوند. - انتخاب آرایه و فرکانس برنامه از نظر وضعیت‌های مختلف پیچک فرستنده و گیرنده آرایه‌های متنوعی را می‌توان انتخاب کرد که در اینجا آرایه لوپ‌های افقی 11]۳/(۱) که در مطالعات معدنی بیشتر از آن استفاده می‌شودء مورد بررسی می‌گیرد. در این آرایه لوپ‌های فرستنده و گیرنده هر دو افقی و هم‌سطح در نظر گرفته می‌شوند و در نتیجه دوقطبی‌های مغناطیسی در فرستنده و گیرنده به صورت قائم هستند. فاصله بین لوپ‌های افقی فرستنده و گیرنده برای مطالعات کم عمق (مهندسی) حداکثر ۴۰ متر و در مطالعات معدنی تا ۴۰۰ متر هم می‌رسد. لوپ فرستنده از طریق یک سیم مرجع به گیرنده متصل می‌شود. علاوه بر فرکانس» فاصله بین لوپ فرستنده و گیرنده ‎)٩(‏ نیز در ارتباط با عمق موثر اکتشاف (ل) تاثیر دارد. برای تعیین فاصله مناسب بین لوپ فرستنده و گیرنده می‌توان از منحنی پاسخ تجمعی بر حسب نسبت 7<0/5 (شکل ۲-۶) استفاده کرد. با اندازه‌گیری میدان اولیه و ثانویه به وسیله آرایه لوپ افقی, تحت شرایطی از فرکانس و فاصله بین پیچک‌های فرستنده و گیرنده می‌توان رسانایی زمین را اندازه‌گیری کرد. این روش برای زمین‌های لایه‌ای مناسب‌تر است. - اندازه گیری زاویه کجی یا تیلت: این اندازه‌گیری را می‌توان با فرستنده ثابت و یا فرستنده‌های کوچک متحرک انجام داد که در حالت اخیر احتیاجی به اتصال پیجچک فرستنده و گیرنده نیست. پیچک فرستنده را می‌توان افقی یا قائم انتخاب کرد. این روش برای کانسارهای سولفیدی شیب‌دار کاربرد مناسب‌تری دارد. - انتخاب آرایه و فرکانس برنامه مطالعات: برای اندازه‌گیری زاویه کجی می‌توان هم از پیچک افقی استفاده کرد و هم پیچک فائم» ولی به طور معمول استفاده از پیچک فرستنده قائم (میدان اولیه افقی) پاسخ بهتری دارد. انتخاب پیچک فرستنده به شیب کانسار نیز وابسته است و معمولا برای کانسارهای شیب‌دار از لوپ فرستنده قائم استفاده می‌شود. هر چه فاصله بین لوپ فرستنده و گیرنده بیشتر باشد. عمق اکتشاف نیز افزایش می‌یابد. برای انتخاب فرکانس مناسب برنامه مطالعاتء می‌توان از همان روند گفته شده برای آرایه‌های ساندبرگ و تورام استفاده کرد. ب- سیستم‌های اندازه‌گیری زمان -حوزه‌ای (/۲0۳0) در این سیستم با استفاده از پالس‌های گذراء زوال یا واپاشی پتانسیل در طول زمان اندازه‌گیری می‌شود. این روش‌ها نسبت به روش‌های فرکانس -حوزه‌ای قدمت کمتری دارد. در بیشتر این روش‌هاء جریان فرستنده در حالی که همانند روش‌های فرکانس- حوزه‌ای دوره‌ای استء به صورت پالس در زمان‌های کوتاه تکرار می‌شود. شکل موج اولیه به شکل لوپ فرستنده وابسته است. کاربرد اصلی 71۳۸ استفاده از آن به عنوان نوعی گمانه‌زنی مقاومت ویژه است که نتایج آن قابل مقایسه با گمانه‌زنی الکتریکی 1۳ است و نیز نسبت به روش اخیر امتیازاتی دارد. اندازه‌گیری پتانسیل در زمان قطع جریان و در بازه‌های زمانی مختلف انجام می‌گیرد. با استفاده از این پتانسیل‌ها می‌توان تغییرات مقاومت ویژه ظاهری را نیز بر حسب زمان (و در نتیجه عمق‌های مختلف) به دست آورد. سیستم 112۳۸ نسبت به سیستم ]/۳12۳۸ دارای مزیت‌های زیر است: -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چم فهرست خدمات و راهنمای اجرای رو ش‌های مقاومت ویژه. پلا ریز/ سیون القایی» الک رومغناطه سی و پنانز سیل خودز/ ۸۹ - حساسیت کمتر نسبت به تغییر فاصله بین لوپ فرستنده و گیرنده - مدت زمان اندازه‌گیری کمتر و در نتیجه راندمان بیشتر همجنین گمانه‌زنی‌های 705۸/1 در مقایسه با گمانه‌زنی‌های الکتریکی 1۳ دارای مزیت‌های زیر است: - اصلاح قدرت تفکیک جانبی - حل بهتر مساله رسانندگی الکتریکی معادل (اکی‌والانس) - حذف مشکل مربوط به تزریق جریان در رولایه‌های با مقاومت الکتریکی زیاد محدودیت‌های سیستم آ/110۳۸ عبارتند از: - عدم کاربرد مناسب در سنگ‌های با مقاومت الکتریکی زیاد - انتخاب آرایه و دوره برنامه لوپ فرستنده به صورت دایره‌ای یا مربعی انتخاب می‌شود که استفاده از لوپ مربعی با یک دور سیم‌پیچ متداول‌تر است. طول ضلع لوپ یا شعاع لوپ دایره‌ای فرستنده بر اساس مقاومت ویژه و ضخامت لایه‌های پوشاننده و در نتیجه عمق هدف اکتشافی مورد انتظار انتخاب می‌شود. به عنوان مثال برای بررسی‌های کم عمق (کمتر از ۴۰ متر) در زمین‌های نسبتا مقاوم اندازه لوپ ۵ تا ۱۰ متر در نظر گرفته می‌شود. لوپ گیرنده دارای چندین دور سیم‌پیچ به صورت دایره‌ای است و در مرکز لوپ فرستنده قرار می‌گیرد. لوپ گیرنده از طریق یک سیم رابط کوتاه به دستگاه گیرنده متصل می‌شود. در حالتی که زمین ناهمگونی قابل توجه داشته باشد و به ویژه در روش گمانه‌زنی 1101-۸4 برای آگاهی از این ناهمگونی علاوه بر قرارگیری لوپ گیرنده در مرکز لوپ فرستنده» از لوپ‌های گیرنده خارج از مرکز نیز باید استفاده کرد. انتخاب اندازه لوپ فرستنده با توجه به ضخامت و مقاومت ویژه رولایه (عمق بررسی مورد نظر) اهمیت زیادی داردء به همین دلیل برنامه‌های کامپیوتری وجود دارد که با تعریف پارامترهای یاد شده اندازه لوپ مناسب را مشخص می‌کند. پالس جریان برای اندازه‌گیری شامل تقسیم زمان تناوب (آ) به چهار قسمت مساوی است (شکل ۳-۶الف) که در هر زمان تناوب کامل شارش جریان» چهار پتانسیل گذرا ایجاد می‌شود (شکل ۳-۶-ب). اندازه‌گیری با دو مقدار پتانسیل در زمان قطع جریان انجام می‌گیرد. جریان فرستنده در حد چند آمپر است که این مقدار بر اساس عمق بررسی مورد نظر و اندازه لوپ فرستنده انتخاب می‌شود. زمان تناوب یا فرکانس جریان فرستنده نیز بر اساس عمق بررسی انتخاب می‌شود. برای مطالعات کم عمق از پریود کوتاه (فرکانس زیاد) و برای افزایش عمق» بررسی از زمان‌های تناوب بلند استفاده می‌شود. مقدار زمان تناوب در حد یک میلی‌انیه است. اندازهگیری موقعیت‌های زمانی پتانسیل از چند میکروثانیه تا ده‌ها یا حتی صدها میلی‌ثانیه پس از قطع جریان انجام می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۹۰ راهنمای مطالعات زئوفیز یکی به رو ش‌های مقاومت ویژه, پلاریز/ سیون القایی» الک رومغناط, سی و پناد سیل خودزا در اک شافات معدنی االف) سم جریان فرستنده 74 1 74 71/4 زمان 7۳4 (ب) ۱ پنانسیل خروجی گیرنده زماأن ۳ ۳ ْ شکل ۳-۹- چرخه کامل اندازه‌گیری در روش 1۳:۸1 الف: فرم موجی جریان فرستنده. ب: فرم موجی خروجی گیرنده - انتخاب شبکه برداشت مربعی در صورت عدم شناخت امتداد کانسار هدف و گیرنده (8) یا فاصله بین دو گیرنده (در سیستم فرکانس- حوزه‌ای) که تابعی از عمق بررسی مورد نظر و همچنین ابعاد مورد انتظار احتمالی کانسار انتخاب می‌شود. هر چه تعداد نیمرخ‌های برداشتی که اثر کانسار در سطح را قطع می‌کنند بیشتر باشد.ء قدرت تفکیک افزایش یافته و مدل کانی‌سازی دقیق‌تر به دست می‌آید. - فاصله ایستگاه‌های اندازه گیری روی هر نیمرخ برداشت بر اساس پهنای کانسار که پارامتر 5 یعنشی فاصله بین پیجچک فرستنده 0 گیرنده یا فاصله بین دو پیجک گیرنده نیز بر این مبناً انتخاب شده» برأبر یک‌سوم ی یک‌دوم 5 (تابعی از قدرت تفکیک مورد نظر و بودجه طرح) در نظر گرفته می‌شود. مبنای انتخاب ابعاد شبکه برداشت در سیستم 11۳/1 علاوه بر ابعاد. شیب و عمق کانسار ید اندازه لوپ فرستنده وابسته است. در زمین‌های ناهمگون فاصله ایستگاه‌ها برابر ضلع لوپ مربعی یا شعاع لوپ دایره‌ای در نظر گرفته می‌شود. در صورت انتخاب نادرست ابعاد شبکه برداشت نسبت به ابعاد مورد انتظار کانسار و عمق آن, تفسیر آنومالی‌ها به ویژه در مرحله مدلسازی دچار خطا می‌شود. ۵-۹- فهرست خدمات و نحوه برداشت‌ها به روش پتانسیل خودزا الف - هدف هدف از این مطالعات» شناسایی مدل ژئوفیزیکی کانسارهای فلزی با استفاده از پتانسیل‌های طبیعی ایجاد شده به وسیله آن‌ها -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دشم- فهرست خدمات و راهنمای اجرای رو ش‌های مقاومت ویژهء پلاریزا سیون القایی» الک رومغناطه سی و پناذ سیل خودزا )۹ ب- برنامه‌ریزی برنامه‌ریزی مطالعات 5۳ در مرحله تفصیلی انجام می‌شود و به دلیل شرایط خاص ایجاد پتانسیل‌های طبیعی قابل اندازه‌گیری, ممکن است در مواردی این روش پاسخ مناسبی به همراه نداشته باشد. در صورتی که این روش در پروژه پیشنهادی تعریف شده باشدء باید شرایط پاسخ آن مورد بررسی قرار گیرد. پ- مدارک مورد نیاز است. از آنجا که به طور معمول این مطالعات در مرحله شناسایی به اجرا در نمی‌آید. مقیاس نقشه‌های مورد لزومء باید متوسط یا بزرگ باشد. آرایه 5۳ که شامل فقط دو الکترود برای اندازه گیری پتانسیل استء به دو شکل است: - آرایه گرادیان که یکی از الکترودها ثابت و دیگری متحرک است. - آرایه برشی که در آن هر دو الکترود پتانسیل جابه‌جا می‌شود. ت- انتخاب شبکه برداشت و فاصله آن‌ها شبکه برداشت 5۳ معمولا هماهنگ با شبکه برداشت ۳] و مقاومت ویژه انتخاب می‌شود. اما به دلیل پتانسیل‌هایی که اغلب ضعیف هستند. برای پوشش مناسب محدوده کانی‌سازی احتمالی بهتر است از شبکه برداشت با تعداد نقاط اندازه‌گیری بیشتر نسبت به در مرحله مطالعات تفصیلی برای 5۳ پیشنهاد می‌شود: - فاصله خطوط برداشت ۴۰ تا ۵۰ متر - فاصله ایستگاه‌ها روی هر پروفیل ۱۰ تا ۲۵ متر ابتدا خطوط برداشت عمود بر امتداد کانسار احتمالی و در صورت نامشخص بودن امتداد کانسارء عمود بر امتداد لایه‌بندی انتخاب می‌شود. انتخاب فاصله خطوط برداشت و ایستگاه‌ها تحت تاثیر شکل, گسترش, شیب و عمق کانسار بوده و باید به گونه‌ای انتخاب شود که: - اثر 5۳ منفی در تعداد نقاط کافی برداشت شود. - در صورت شیب کم کانی‌سازی احتمال دریافت 5۳ مثبت نیز وجود دارد که در این حالت باید تعداد نقاط کافی از 5۳ مثبت نیز اندازه‌گیری شود. ث- اجرا پس از برنامه‌ریزی اجرای عملیات صحرایی 51 طی مراحل زیر انجام می‌شود: - پیاده کردن نقاط اندازه‌گیری: در مطالعات تفصیلی استفاده از نقشه‌های توپوگرافی متوسط و بزرگ‌مقیاس برای پیاده کردن نقاط برداشت کافی است. در صورت عدم دسترسی به نقشه‌های توپوگرافی با توافق کارفرما می‌توان از ۳5آنکهای دقیق برای تعیین -------- صفحهٔ بعد -------- ار راهنمای مطالعات زئوفیز یکی به رو ش‌های مقاومت ویژه, پلاریز/ سیون القایی» الک رومغناطه سی و پناد سیل خودزا در اک شافات معدنی موقعیت نقاط استفاده کرد. در مرحله پردازش داده‌هاء تصحیح توپوگرافی به تفسیر دقیق‌تر آنومالی‌های 5۳ کمک می‌کندء ولی اثر توپوگرافی در این مطالعات به اهمیت بعضی از روش‌های ژئوفیزیکی مانند گرانی‌سنجی نیست. در مطالعات تکمیلی در اختیار داشتن نقشه‌های توپوگرافی بزرگ‌مقیاس لازم است. در صورت موجود نبودن نقشه‌های مذکورء بهتر است نقاط اندازه‌گیری با استفاده از برداشت‌های نقشه‌برداری پیاده شود. چ- اندازهگیری دو عامل مهم که در این مرحله نقش دارندء عبارتند از: - پرسنل: آندازه‌گیری‌های 5۳ به تنهایی احتیاج به پرسنل زیاد ندارد و توسط یک نفر تکنسین و حداکثر ۲ تا ۲ نفر کارگر قابل انجام است. یک نفر کارشناس خبره به عنوان سرپرست گروه نیز جزو پرسنل برای برداشت‌ها در نظر گرفته می‌شود. وظایف سرپرست گروه برنامه‌ریزی و کنترل برداشت‌ها و تطابق نقاط برداشت در روی نقشه‌ها با محل آن‌ها بر روی زمین است. وی با کنترل داده‌ها و شناخت مساله, امکان تعدیلء افزایش و اصلاح شبکه را بررسی می‌کند و در بهینه‌سازی برداشت‌ها و در نهایت کاهش ریسک و افزایش بازده کار نقش موثری دارد. - دستگاه‌ها و تجهیزات: برای برداشت‌های 5۳ به تنهایی, احتیاج به یک دستگاه پتانسیومتر با حساسیت بالا (/+) است. همچنین برای اندازه‌گیری دقیق پتانسیل باید از الکترودهای سفالی خاص این برداشت‌ها استفاده شود. کنترل سیم‌های رابط در مورد نداشتن زدگی اهمیت خاصی دارد. در مرحله اجرای برداشت‌ها کنترل کیفی داده‌ها اهمیت خاصی دارد که باید به وسیله سرپرست گروه انجام گیرد. تعیین 5۳ زمینه؛ ۳ مثبت و به ویژه 51 منفی حایز اهمیت است» زیر مرکز منفی 51 منطبق بر سر کانسار و مرکز مثبت منطبق بر انتهای کانی‌سازی است. بدین ترتیب» در صورتی که تعداد نقاط کافی از محدوده کانی‌سازی و همجنین محدوده سنگ میزبان برداشت شود.ء می‌توان نقشه‌ها و مقاطع مناسبی را برای تفسیر آرایه داد. -------- صفحهٔ بعد -------- ار فصل ۷ الگوی نقشه‌ها -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هفتم- ارایه گزار ش و الگوی نقشه‌ها ۹۵ ۱-۷- ساختار گزارش مطالعات ژئوفیزیکی سرفصل‌ها و بخش‌های گزارش مطالعات ژئوفیزیکی به روش‌های مقاومت ویژه» پلاریزاسیون القایی» الکترومغناطیسی و پتانسیل خودزا به شرح زیر توصیه می‌شود: ۲-۷- جکیده ۳-۷- ذمرست مطالب 2-۷ کلیات در این بخش موارد زیر دکر می‌شود: و نویسنده گزارش - موقعیت جغرافیایی محدوده عملیات و هر گونه اطلاعات در مورد آن از جمله راه‌های دسترسی - خلاصه‌ای از زمین‌شناسی منطقه - هدف از مطالعات ۵-۷- روش‌های ژئوفیزیکی به کار گرفته شده (مقاومت ویژه» پلاریزاسیون القایی» الکترومغناطیسی و پتانسیل خودزا) در این بخش به موارد زیر پرداخته می‌شود: - ارایه اطلاعات کلی از روش مورد استفاده - دستگاه‌های مورد استفاده - نحوه اجرای عملیات صحرایی و حجم برداشت‌ها ۱-1-۷- بررسی نتایج و تعبیر و تفسیر داده‌های مقاومت ویژزه و پلاریزاسیون الفایی -------- صفحهٔ بعد -------- ۹۶ راهنمای مطالاعات رو فیز یکی به رو ش‌های مقاومت ویژه. پلا ریز/ سیون القایی» الکت روم غناطه سی و پناز سیل خودرا در اک شافات معدنی - شبه‌مقاطع - نیمرخ‌های مدلسازی شده - نقشه تفسیر و موقعیت - نتیجه‌گیری و پیشنهادها در این بخش موارد زیر ارایه می‌شود: به دلیل تنوع پارامترهای برداشت در مطالعات 1:۸ توصیف آنومالی‌ها به صورت جداگانه با هر پارامتر و تلفیق آن‌ها با یکدیگر و با اطلاعات اکتشافی دیگر باید در گزارش آورده شود. پس از آن در صورت تعدد آنومالی‌های ]۳:۸ بر اساس ویژگی‌های پارامترهای اندازه‌گیری شده و در حد کارأیی روش» این آنومالی‌ها از نظر عیار احتمالی و حجم کانی‌سازی اولویت‌بندی شود. - مدلسازی دوبعدی یا سه‌بعدی آنومالی‌ها به کمک روش‌های نرم‌افزاری پس از معرفی کوتاهی از نرم‌افزار و کارایی آن باید داده‌های ۳:۸ پردازش شده و مدل نهایی کانی‌سازی آرایه شود. 2 مو 5 ۴ ۰۰ و سس ۰ ۳-1-۷ بررسی نتایج و تعبیر و تفسیر داده‌های پتانسیل خودزا در این بخش موارد زیر ارایه می‌شود: - شرح نقشه‌ها و مقاطع 5۳ در این بخش کلیه داده‌های صحرایی با تفکیک برای هر منطقه و همجنین مختصات نقاط خط مبنا و ایستگاه‌های اندازه گیری و منحنی‌های زمان-فاصلهء با ذکر موقعیت آن‌ها در نقشه موقعیت ارایه می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هفتم- ارایه گزار ش و الگوی نقشه‌ها ی ۸-۷ استاندارد نمادها و مشخصه‌های نقشه‌ها ۱-۸-۷- راهنمای نقشه‌ها توضیح علامت‌ها و اطلاعات نقشه‌های ژئوفیزیکیء در قسمت راهنمای نقشه آورده می‌شود. صفحه راهنما در اندازه ۸ و در گوشه‌ای از نقشه بر حسب مورد آورده می‌شود تا پس از تا کردن نقشه, صفحه راهنما در رو قرار گیرد. صفحه راهنما شامل سه بخث بالایی» میانی و پایینی به شرح زیر است: بالای صفحه و در وسط عنوان نقشه به فارسی و در زیر آن به انگلیسی آورده می‌شود. ب- بخشس میانی شامل نمادهای ژئوفیزریکی به کار رفته در نقشه به شرح زیر است: شرح نمادها به فارسی در سمت راست و معادل آن‌ها به انگلیسی در سمت چپ و خود نماد در وسط. مهم‌ترین نمادهای - کارفرما - نوع بررسی و عنوان نقشه - منطقه مورد مطالعه _ کنترل کننده نقشه (امضای مسوول صلاحیت‌دار) ۲۸۷ ۰ ۸ و ۸ مود ده ۰.۰ این نقشه علاوه بر این که نشان دهنده عارضه‌های طبیعی و مصئوعی و همچنین زمین‌شناسی محدوده مورد مطالعه است باید - خط مبنا که اغلب موازی امتداد زمین‌شناختی» عمود بر راستای نیم‌رخ‌های برداشت بوده با علامت ,ا.8 نشان داده می‌شود که شامل شماره‌بندی مقاطع نیز است. 39.1 ] یمام آمم ۷( ]10 "00 -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ - راهنمای مطالعات ژئوفیزیکی به روش‌های مقاومت ویژه» پلاریزا سیون القایی» الکترومغناطیسی و پناذسیل خودزا در اکذشافات معدنی _ نیمرخ‌های برداشت که ایستگاه‌های اندازه گیری در روی آن مشخحص است و شماره مقطع در انتهای مقاطع نوشته می‌شود. اگر طول مقاطع زیاد باشدء هر ۱۰۰ یا ۲۰۰ متر فاصله آن‌ها از خط برداشت همراه با جهت برداشت نوشته می‌شود. 5.۲ دم ۱1000 05 ۰ 10 ۳-۸-۷- نمودارهای مدلسازی شده این قسمت شامل اطلاعات کلی استاندارد شده نمودارها و اطلاعات اختصاصی زیر است: - منحنی مقادیر اندازه‌گیری شده با خط ممتد با رنگ قرمز - منحنی‌های محاسبه شده با خطچین و با مقیاس منحنی مقادیر اندازه‌گیری شده با رنگ آبی -------- صفحهٔ بعد -------- علا نم نیو ست -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- پیو ست )۱۰ پیوست - علایم اختصاری روش پتانسیل خودزا (۵1 0016 5۵1۲) ‎٩۳ ( ۳ رد0۳ ۵۱۵6 ۳ ۸۳۹/۸۵0 )2۵10-1۳606۵۲ ۵8216116 11610( روش مقاومت ویژه الکتریکی ‎٩۳۷۵۱/(‏ ۵1۹11۷10 1) که روش پلاریزاسیون القایی الکتریکی (0012717211010 1060 ع01ع1ع) ۳1۳ روش پلاریزاسیون القایی مغناطیسی ( 001۵717211010 100060 ۵216116 ) ۱11۳ روش فرکانس بسیار پایین (0۵ 10۷۷-۲۳061 ۷۵۲۷) ۷۳ برداشت‌های الکترومغناطیسی زمان -حوزه‌ای (6110 61001101128211 00۵10 ع1) 110۳۵ برداشت‌های الکترومغناطیسی زمان -حوزه‌ای (2116110 61001۳012 ۵51601) 1۳۵ برداشت‌های الکترومغناطیسی فرکانس -حوزه‌ای (110ع 61001۳01221 401۵10 ۵۵۷ 1۳۵0۵) ۳۳۵/۲ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- امور نظام فنی و اجرایی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشورء با گذشت بیش از چهل سال فعالیت تحقیقاتی و مشخصات فنی عمومی, نشریه و مقاله, به صورت تالیف و ترجمه, تهیه و ابلاغ کرده است. ضابطه حاضر در به کار برده شود. فهرست ضوابط منتشر شده در پایگاه اطلاع‌رسانی1160721111211111.1۳ قابل دستیابی می‌باشد. امور نظام فنی و اجرایی -------- صفحهٔ بعد -------- 0 0۲ 116 م1۳ 151216 ۳13000۶0 200 ۱۷120222601 ۳:۸1 ,10 ,5 از 10۳ 5غ 1 10نای) ٩۲ ۹۱۳۲۵۲ 1۵ ۹1167۵[ ۱ 1( (1 60 ۵ ۳0. 3 ۱111۹۷ ۵1 10۹۲۳۰, ۷116 200 6 011106 01 160۷ 1۵۳ 51۳3۵16۶6 0 10۷ 01۲۱116 ۸11۵1۲5 200 [1 10271۵ 0۲ 1600۵1 200 ۳۳۵۲۲۱۷۵ ۸11۵1۲5 105 011166 1۵۲ 111۵۵ 506۳۷1۹10 40 ۳0 1370۳3 ۱33333 2015 -------- صفحهٔ بعد -------- این نشریه به شناسایی مطالعات ژئوفیزیکی در اکتشافات معدنی با لازم را در مورد نحوه استفاده و کاربرد این روش‌ها در اکتشافات ژئوفیزیکی ارایه می‌کند.