نشریه شماره ۲۶۹

⚠ این متن با نرم‌افزار از روی تصویر خوانده شده و ممکن است خطا داشته باشد؛ برای استناد، اصلِ سند را ببینید. جمهوری اسلامی ایران اهتعای | مات رد راد ان ا دار دای ۹ص کاقه عگو و د عم نشریه شماره ۲۶۹ سازمان مدیریت و برنامه ربزی کشور وزارت نیرو زارت نیر . مور ی ع. سازمان مدیریت منابع آب ایران دفتر تدوین صوابط و معیارهای فنی ۱ لسن تدشب ده ری دفتر استاندارد مهندسی آب ۳ ۳ ۰ ۴ -------- صفحهٔ بعد -------- جمهوری اسلامی ایران سازمان مدیریت وبرنامه ریزی کشور اهنمای آزهایش‌ها ر ی آرهانس‌های انهبندی رسوب ن ۰ ‌ ۰ ۰ مسر ده شمار ۲۶۹ سازمان مدیریت وبرنامه ریزی کشور وزارت نیرو معاونت امور فنی سازمان مدیریت منابع آب ایران دفتر تدوین ضوابط و معیارهای فنی دفتر استاندارد مهند سی آب انتشارات سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور ۸۲/۰۰/۵۳ ۱۳۸۲ -------- صفحهٔ بعد -------- فهر ستبرکه سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور. دفتر امور فنی و تدوین معیارها راهنمای آزمایش‌های دانه بندی رسوب/ معاونت امور فنی. دفتر امور فنی و تدوین معیارها؛ وزارت نیروسازمان مدیریت مسنابع آب ایران دفتر استاندارد مهندسی آب.- تهران: ۱۳۸۲ معارها؛ نشریه شماره ۹)(انتشارات سازمان مدیریت و برنامه ریسزی کشور:۸۲/۰۰/۵۳) 964-425-443-0 15۳0 مربوط به بخشنامه شماره ۱۰۱/۱۲۷۳۶۸ مورخ ۱۳۳۳/۷/۸ کتاینامه:,ص. ۴۰ ۱.رسوب آزمایشها. ۲ رسوب - اندازه گیری.الف.سازمان مدیریت منابع اب ۷۲ ش.۲۶۹ ۲۴س/۳۶۸ 1۸ شابک ۰ ۹۶۴-۴۲۵-۴۴۳-۰ 964-425-443-0 15۳0 راهنمای آزمایش‌های دانه بندی رسوب چاپ اول: ۳۰۰۰ نسخه. ۱۳۸۲ قیمت: ۵۰ ریال لیتوگر افی:قاسملو چاپ و صحافی: چاپ سعید دانش همه حقوق برای ناشر محفوظ است. -------- صفحهٔ بعد -------- بسمه تعالی ریاست جمهوری سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور دفتر رئیس سازمان شماره: ۱۰۱۱۳۳۸ بخشنامه به دستگاه‌های اجرایی, مشاوران و پیمانکاران تاریخ: ۱۳۳۳۱//۸ موضوع:راهنمای آزمایش‌های دانه بندی رسوب به استناد آیین نامه استانداردهای اجرایی طرح‌های عمرانی موضوع ماده۲۳ قانون برنامه و بودجه و در چهارچوب نظام فنی و اجرایی طرحهای عمرانی کشور (مصوبه شماره ۲۴۵۲۵/ت ۱۴۸۹۸ مورخ ۱۳۷۵/۴/۴ هیأت وزیران )به پیوست. نشریه شماره ۲۶۹ دفتر امورتدوین ضوابط و معیارهای فنی این سازمان با عنوان«راهنمای آزمایش‌های دانه بنلدی رسوب از نوع گروه سوم» ابلاغ می‌گردد. دستگاه‌های اجرایی . مهندسان مشاورپیمانکاران و عوامل دیگر می‌توانند از این نشریه به عنوان راهنما استفاده نمایند و در صورتی که روشهاء دستورالعمل‌ها و راهنماهای بهتر در اختیار داشته باشند. رعایت مفاد این نشریه الزامی نیست. شایان ذکر است که عوامل یاد شده باید نسخه‌ای از دستورالعمل‌هاء روش‌ها یا راهنماهای جایگزین را برای دفتر آمور فنی و تدوین معیارهای این سازمان. ارسال دارند. من این التوفیق محملد ستاری فرد معاون رییس جمهور و رییس سازمان -------- صفحهٔ بعد -------- بسمه تعالی استفاده از ضوابط. معیارهاو استانداردها در مراحل تهیه (مطالعات امکان سنجی) مطالعه و طراحی. اجرا. بهره‌برداری و نگهداری طرحهای عمرانی بلحاظ توجیه فنی و اقتصادی طرحها. کیفیت طراحی و اجرا (عمر مفید) و هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری از اهمیتی ویژه برخوردار می‌باشد. نظام فنی و اجرایی طرح‌های عمرانی کشور (مصوبه مورخ ۱۳۷۵/۴/۴ هیأت محترم وزیران) بکارگیری معیارها. استانداردها و ضوابط فنی در مراحل تهیه و اجرای طرح و نیز توجه لازم به هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری در قیمت تمام‌شده طرحها را مورد تأکید جدی قرار داده است. با توجه به مراتب یاد شده و شرایط اقلیمی و محدودیت منابع آب در ایران. امور آب وزارت نیرو (طرح تهیه استانداردهای مهندسی آب کشور) با همکاری معاونت امور فنی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور (دفتر امور فنی و تدوین معیارها) بر اساس ماده ۲۳ قانون برنامه و بودجه اقدام به تهیه استانداردهای مهندسی آب نموده است. استانداردهای مهندسی آبت با در نظر داشتن موارد زیر تهیه و تدوین شده است: - استفاده از تخصصها و تجربه‌های کارشناسان و صاحبنظران شاغل در بخش عمومی و خحصوصی - استفاده از منابع و ما حذ معتبر و استانداردهای بین‌المللی - بهره‌گیری از تجارب دستگاههای اجرایی. سازمانها. نهادها. واحدهای صنعتی. واحدهای مطالعه. طراحی و ساخت - پرهیز از دوباره‌کاریها و اتلاف منابع مالی و غیرمالی کشور - توجه به اصول و موازین مورد عمل موْسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران و سایر موسسات تهیه‌کننده استاندارد ضمن تشکر از کارشناسان محترم برای بررسی و اظهار نظر در مورداین استاندارد. امید است مجریان و دست‌اندرکاران بخش آب. با بکارگیری استانداردهای یاد شده. برای پیشرفت و خودکفایی این بخش از فعالیتهای کشور تلاش نموده و صاحبنظران و متخصصان نیز با اظهار نظرهای سازنده در تکامل این استانداردها مشارکت کنند. معاون امور فنی تابستان ۱۳۸۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ترکیب اعضاء کمیته اسامی اعضای کمیته فنی شماره ۱-۱۴(رسوب) که در تهیه استاندارد حاضر مشارکت داشته‌اند به ترتیب حروف الفباء به شرح زیر می‌باشد: خانم زهرا ایزدپناه دانشگاه شهید جمران فوق‌لیسانس آبیاری و آبادانی آقای فیروز بهادری دانشگاه خواجه نصیرالدین طوسی فوق‌لیسانس منابع آب آقای سید محمودرضا بهبهانی دانشگاه تهران دکترای منابع آب و خاک آقای سید جمال‌الدین پرورده شرکت تماب فوق‌لیسانس هیدرولوژی خانم کیاندخت کباری طرح تهیه استانداردهای مهندسی لیسانس راه و ساختمان آب کشور آقای جمال محمدولی سامانی ‏ دانشگاه تربیت مدرس دکترای هیدرولیک و رسوب آقای محمود شفاعی مهندسین مشاور دزآب دکترای هیدرولیک و رسوب در تنظیم اولیه این پیش‌نویس آقایان دکتر حسن احمدی. دکتر مرتضی پاکزاد و دکتر چنگیز فولادی مشارکت داشته‌اند. -------- صفحهٔ بعد -------- مقدمه بخش ۱- آزمایشهای دانه‌بندی مواد ریزدانه ۱-۱ روش پیپت ۱-۱-۷ مقدمه ۲-۱ کلیات ۳-۱-۱ وسایل و تجهیزات آزمایش پیت ۴-۱-۱ روش آزمایش پییپت ۵-۱-۱ ثبت نتایج و محاسبات ۶-۱-۱ برگه‌های آزمایش ۷-۱-۱ مثال ۲-۱ روش لوله /3۷] ۱-۲ مقدمه ۲-۲-۱ کلیات ۳-۲-۱ وسائل و تجهیزات روش 3۷/۷ ۴-۲-۱ روش آزمایش لوله /3۷] ۵-۲-۱ ثبت نتایج و محاسبات ۶-۲-۱ برگه‌های آزمایش ۷-۲-۱ مثال بخش ۲- آزمایشهای دانه‌بندی مواد دانه درشت ۱-۲ روش لوله ۷۸ ۱-۱-۲ مقدمه ۲-۱-۲ کلیات ۳-۱-۲ وسایل و تجهیزات ۴-۱-۲ روش آزمایش لوله ۷۸ ۵-۱-۲ ثبت نتایج و محاسبات ۶-۱-۲ برگه‌های آزمایش ۷-۱-۲ مثغال ۱۲ ۱۲ ۱۲ ۱۳ ۱۵ ۱۸ ۳۰ ۳۰ ۳۳ ۳۳ ۳۳ ۲۳ ۳۵ ۳۷ ۳۱ ۳۱ ۳۲ -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان ۲-۲ ۱-۲-۲ ۲-۲-۲ ۳-۲-۲ ۴-۲-۲ ۵-۲-۲ -۳ روش دانه‌بندی رسوبات درشت‌تر مقدمه کلیات نمونه‌برداری از بستر رودخانه تجزیه دانه‌های درشت‌تر از شن در محل دانه‌بندی مواد رسوبی شن و قلوه‌سنگ در آزمایشگاه منابع و مآخذ ۳۳ ۳۳ ۳۳ ۳۳ ۳۴ ۳۵ ۴۳۲ -------- صفحهٔ بعد -------- مه مغدمه هریک از بخشهای دوگانه زیر به تفصیل در زمینه استفاده از وسایل و روشها بحث شده است : ۱ ۲ ۳ ۴ ۲ میلیمتر). ۵ ۶ - الک و لوله ۷۸ برای دانه‌بندی رسوبات درشت دانه مثل ماسه ‏ وشن لوله ۷۸ از جمله وسایل با دقت مطلوب برای تعیین اندازه ذرات نمونه رسوب. برحسب خصوصیات هیدرولیکی ذُرات و سرعت متو سط می‌باشد. از لوله ۸ به خصوص برای تعیین دانه‌بندی رات ماسه استفاده می شود. که می‌تواند همراه با لوله پییت و 3۷۷] نیز مورد استفاده قرار گیرد. مبنای تهیه این راهنما با هدف استفاده عملی از آن بوده است. به نحوی که بدون نیاز به آگاهی از تئوری و ملاحظات نظری زیربنای روشهای آزمایش. انجام صحیح آزمایشها میسر باشد. بدیهی است در مواردی که آگاهی از تئوری در تفهیم روش آزمایشها موثر بوده به آن اشاره شده است. ۷۷/۱۵1 01100 -2 1 -[ رال -4 1 -3 ۵1 -6 40 - 5 -------- صفحهٔ بعد -------- بخش ۱- آزمایشهای دانه‌بندی مواد ریزدانه ۱-۱ روش پیپت ۱-۱-۱ مقدمه برای دانه‌بندی ذرات ریز دانه (لای و رس) از دو روش استفاده می‌شود: یکی روش پیپت است که معمولاً وقتی غلظت نمونه زیاد باشد (حدود ۰ میلی‌گرم بر لیتر) بکار برده می‌شود. [۱۰] دیگری روش 13۷ است که اگر غلظت نمونه کم باشد (۱۰۰۰ میلی‌گرم بر لیتر) توصیه می‌گردد.[ ۱۰] ۲-۱-۱ کلیات روش پیپت یکی از معتبرترین روشهای متداول برای تعیین دانه‌بندی رسوبات ریزدانه (کوچکتر از ۰/۰۶۲ میلیمتر). بخصوص در نمونه‌هایی که حاوی مقدار ناجیزی رسوبات ریزدانه‌اند. می‌باشد. حدول ۱ محدوده مناسب اندازه دانه‌هاء مقدار غلظت رسوب و مقّدار رسوب لازم را در روشهای متداول دانه‌بندی نشان می‌دهد. حدول ۱- محدوده‌های پیشنهادی برای قطر دانه‌ها و مقدار رسوب در روشهای متداول دانه‌بندی [ ۱۰] روش دانه‌بندی لد محدوده مقدار توصیه شده گرم ۲- ۰۶۲ ۲ ۰۶۲ ۲ ..-_-- ۰۷ ه/ ۰ ۴۰۰۰ ۲ ۷ ه/ ۵۰۰ - ۱۰۰۰ تئوری اودن مبنای روش پییپت می‌باشد. اولین بار در سال ۵ براساس فرضیات زیر ارائه شده است. -اندازه ذرات نمونه در طیف نسبتاً پیوسته‌ای قرار دارد : ۲ - درجه حرارت و در نتیجه لزجت نمونه ثابت است - ته‌نشینی ذرات بر همدیگر تأثیر نداشته و اختلالی ایجاد نمی‌کند |- 006 2-1 -------- صفحهٔ بعد -------- زمان ته‌نشینی می‌باشد. ذراتی که دارای سرعت ته‌نشینی بیشتری نسبت به اندازه موردنظر هستند بعد از گذشت زمان مشخصی. از یک عمق معین سریعتر ته‌نشین شده و در نتیحه برداشت نمی شود. عمق و زمان برداشت براساس قانون ۲ ی استوکس تعیین می‌ شود. 7 - بل لا / ‌ ۱۸ در این رابطه سرعت ته‌نشینی (سانتی‌متر بر ثانیه). 6 شتاب ثقل (۹۸۰ سانتی‌متر بر مربع ثانیه). قطر ذره. 1 ۰ ۰ پس ۳ ی - ۹ -‌ ۰ ۰ 2 ۰ لزرجت سینماتیک (سانتی‌متر مربع بر ثانیه) و ,لو 1 بترتیب وزن مخصوص (گرم بر مکعب سانتی‌متر) رسوب و حدول ۲ عمق و زمان برداشت توصیه شده برای تعیین ققطر رسوبات ریزتر از هر ایک از شش اندازه مختلف (۰/۰۰۴۳- ۰/۰۶۲ میلیمتر) را در درجه حرار تهای مختلف آب نشان می‌دهد. باید توحه داشت که برداشت نمونه‌ها ممکن است برای کلیه اندازه‌های موحود در حدول و با در مواردی که تعیین دانه‌بندی با حزئیات کمتری موردنیاز باشد. فُمَط برای اندازه‌های انتخاب شده انجام شود. ۴ ۳-۱-۱ وسایل و تجهیزات ؟ آزمایش پیت وسایل و تجهیزاتی که ذکر می‌شود مخصوص آزمایشگاههایی است که هر ساله تعداد زیادی (صدها) آزمایش پیپت در آنها انجام می‌شود. اگر تعداد آزمایش‌ها کم باشد تجهیزات ساده‌تری موردنیاز است. وسایل مورد نیاز عبارتند از: - تعدادی استوانه ته‌نشینی (حجم هر استوانه ۰ تا ۱۰۰۰ میلی لیتر) - پایه متحرک که وسایلی برای بالا و پائین بردن پیپت روی آن نصب شده بطوری که بتوان برداشت نمونه توسط پیپت را درون استوانه‌های ته‌نشینی انجام داد. توجه شود که کلیه قسمتها بجز بطری خلاء روی پایه متحرک قرار می‌گیرند. - پیپت با حجم استاندارد آن ۲۵ میلی‌لیتر - پمپ برای ایجاد خلاء قسمتهای مختلف مربوط به دستگاه پیپت در شکل ۱ نشان داده شده است. خه‌ماما5 -2 ۱-0 3- ۳۱۵۱۵۵ 17 4- ۳۱۵ ۳ -------- صفحهٔ بعد -------- جدو درجه حرارت (سانتیگراد) ۳۰ ۳۹ ۳۲ ۳۳ ۲۴ ۳۵ ۳۶ ۳۷ ۳۸ ۳۹ ۳۰ # - مقادیر این جدول برای ذرات کروی با چگا ثانیه در درجه حرارت ۲۰ تا ۳۰ درجه سانتیگراد -------- صفحهٔ بعد -------- شکل ۱- وسایل آزمایش پیت همانطور که در شکل ملاحظه می‌شود. پیپت ۲۵ میلی‌لیتری به یک شیر سه راهی مجهز شده و نیز به لوله‌ای با طول بحرکت دراورد. عمل برداشت کردن وقتی انجام می شود که شیر سه راهی از طریق لوله اتصال مربوطه به مجرای خلاء باز شود. مکش بطری خلاء حدود با اتمسفر می‌باشد. روی لوله لاستیکی درست بالای پیپت (قبل از شیر سه راهی)یک گیره‌پیچی قابل تنظیم و حود داردکه با تنظیم آن (ایحاد تنگ شدگی)می توان میزان برداشت موردنظر را انجام داد. عمل برداشت وقتی متوقف می شود که سطح آب تا شیر سه راهی بالا بیاید. یک لوله شیشه‌ای ۷ شکل بطور معکوس به شاخه راست شیر سه راهی متصل است که یکی از مجاری آن از طریق لوله‌ای به حباب فشار متصل شده و راه دیگر توسط یک لوله پلاستیکی به مخزن آب مقطر وصل می‌شود. ارتفاع رانش این مخزن نسبت به پیپت ۱-۱/۵ متر می‌باشد. جریان آب مقطر توسط یک شیر ساده کنترل می‌شود. پس از اینکه نمونه وارد پییت شد. پیپت را از استوانه خارج نموده. شیر سه راهی ۱۸۰ درحه جرخانده می‌شود. تانمونه برداشت شده بطور ثقلی درون ظرف تبخیر ریخته شود. این عمل را می‌توان با فشردن حباب فشار تسریع نمود. برای اطمینان از اینکه تمام رسوبات از پیپت خارج شده. می‌توان پیپت را پس از باز کردن شیر توسط آب مقطر شستشو داد. در خاتمه عمل شستشو. می‌توان مجدداً حباب فشار را فشرده نمود تا آخرین قطرات نیز از پیپت خارج شود. در صورتی که پیپت قبلاً بیشتر از حد مجاز پر شده‌باشد. احتمال دارد چند قطره از مخلوط مواد معلق از شیر سه راهی رد شده و در مسیر لوله خلاء جمع شده باشد که دراین صورت مقدار کمی هوا از طریق پیپت خالی مکیده می‌شود تا -------- صفحهٔ بعد -------- پس از انتقال بخش لای. رس نمونه به یک استوانه ته‌نشینی و قبل از اینکه برداشت شروع شود. دمای مخلوط مواد معلق ا. عمق برداشت. زمان برداشت و وزن ظرف شماره‌گذاری شده برای هر برداشت. روی فرمی که نمونه آن در جدول ۳ نشان داده شده ثبت می‌شود. مخلوط مواد معلق با یک همزن دستی نوع غوطه‌وری به مدت ۱ دقیقه بهم زده می‌شود و پس از برداشتن همزن. زمان سنج روشن می‌شود. در هر برداشت. پیپت در مدت حدود ۱۰ ثانیه پر می‌شود و سپس محتوای آن درون ظروف تبخیر مربوطه تخلیه می‌شود و آب یکبار شستشوی پیپت نیز به آن اضافه می‌شود. نهایتاً هر ظرف تبخیر در ۱۱۰ درجه سانتیگراد خشک گردیده. در یک دسیکاتور سرد شده. وزن گردیده و وزن آن روی فرم وارد می‌شود. استخراج نتایج موردنیاز از روش پیپت به وزن کل رسوب نمونه نیاز دارد. بهتر است این کار توسط دو روش زیر الف - وزن بخش لای و رس می‌تواند از غلظت متوسط و حجم مواد معلق ته‌نشین شده پیپت تعیین شود. غلظت متوسط مخلوط مواد معلق با برداشت یک نمونه غلظتی بلافاصله پس از اختلاط انجام می‌شود. سپس وزن رسوب استوانه ته‌نشینی به وزن ماسه که بطور جداگانه تعیین شده‌است (در صورت موجود بودن ماسه در نمونه) اضافه می‌شود. ب - تعیین وزن خشک کل باقیمانده رسوب در مخلوط مواد معلق پس از اینکه کلیه برداشتها کامل گردید. برای اینکار, وزن رسوب خشک در هر برداشت توسط پیپت به وزن خشک جزء ماسه (اگر قبلاً جدا شده‌باشد) اضافه می‌شود. وزن خالص رسوب خشک شده در هر برداشت پیپت وقتی در نسبت حجم ضرب شود. وزن رسوب ریزتر از اندازه مربوط به عمق و زمان برداشت بدست می‌آید. مقدار اخیر اگر به وزن‌ کل رسوب خشک شده در نمونه تفسیم شود. جزء یا درصد کل رسوب ریزتر از اندازه مشخص شده را بدست می‌دهد. ۴-۱-۱ روش آزمایش پیپت " قبل از شروع آزمایش. ذرات ماسه از نمونه جدا می‌شود. در صورتیکه مقدار لای و رس بیشتر از حد معینی باشد لازم است نمونه لای و رس تقسیم گردد [۱]. بعد از آنکه رسوبات در بطری نمونه تاحداکثر ممکن ته نشین گردید. آب اضافی روی بطری برداشته می‌شود. در صورتیکه ته نشینی ذرات به کندی صورت گیرد باید از روشهای خاصی که در استاندارد برنامه‌ریزی آزمایشهای رسوب [۱] بیان شده است استفاده نمود. رسوبات ته‌نشین شده چند بطری مربوط به یک مقطع باهم مخلوط می‌گردند. چنانچه اشاره شد بعلت زیاد بودن مقدار لای و رس ممکن است تقسیم نمونه مخلوط شده ضرورت داشته باشد. ۱-0 2- ۳1۵6۲ ۸۶۹۵|۷۵ ۶ -------- صفحهٔ بعد -------- اگر نمونه ساده یا مرکب مورد نظر دارای ۵ گرم یا کمتر لای و رس باشد و نیز فقط یک آزمایش دانه بندی برای این ۰ میلی لیتری تجزیه می‌گردد و نباید نمونه را بدو قسمت تمسیم و در سیلندر ۵۰۰ میلی‌لیتری تجزیه نمود. در صور تیکه نمونه‌دارای بیش از ۵ گرم لای و رس باشد باید تقسیم شود. بطوریکه قسمت‌های تفسیم شده در استوانه ته نشینی ۱۰۰۰ میلی‌لیتری دارای غلظتی معادل ۵۰۰۰ - ۲۰۰۰ میلی‌گرم بر لیتر باشند. برای تقسیم نمونه‌های مربوط 8 ۱ 8 ۲ به لای و رس می‌توان از تقسیم کننده او توجونز و یا تقسیم کننده لوله ۷ استفاده نمود[ ۱۰]. عمل تقسیم با استفاده از آب صورت می‌گیرد. اگر غلظت املاح محلول در استوانه ته نشینی ۱۰۰۰ میلی‌گرم بر لیتر باشد. هنوز غلظت بالا است و باید مقداری از آب نمونه خالی گردیده و بجای آن آب مقطر اضافه شود تاغلظت نهائی به ۲۰۰ میلی‌گرم در لیتر برسد. اگر نمونه دارای مقدار قابل توجهی مواد آلی باشد باید بطریق زیر این مواد حذف شوند: ۰ ۳ ۳7 َ حدود ۵ میلی لیتر از محلول ۶/ هیدروژن پراکسید " به ازای هر گرم نمونه خشک که در ۴۰ میلی لیتر آب قرار داده شده اضافه می‌شود. آنگاه مخلوط کاملاً بهم زده شده و بمدت ۵ تا ۱۰ دقیقه روی آن سرپوشی گذاشته می‌شود. ذرات بزرگ مواد آّلی را می‌توان احتمالاً از روی مخلوط جدا نمود. به شرطی که ذرات رسوب به آنها چسبیده نباشد. اگر اکسیداسیون مواداآلی کند باشد. مخلوط در ۳ درجه سانتیگراد حرارت داده شده و گاهگاهی بهم زده می‌شود. ممکن است اضافه نمودن مقداری هیدروژن پر اکسید دراین مرحله لازم باشد. بعداز آنکه واکنش اکسیداسیون کاملاً به اتمام رسید. رسوبات دو سه مرتبه با آب مقطر شسته می‌شوند. برای اطمینان از پخش کامل ذرات. مقّدار یک میلی لیتر محلول شیمیایی پخش کننده برای هر ۰ میلی لیتر مخلوط واه ۰ : ۳ عَ ۴ ۳ سدیم کربنات " در آب مقطر و ایحاد یک لیتر محلول بدست آورد. سدیم کربنات. قلیائیت محلول را بین ‎٩‏ تا ۹/۵ نگه داشته و بعنوان با فرقلیانی عمل می‌کند و از تبدیل هیدروهگرز امتافسفات به اورتوفسفات جلوگیری می‌کند. با افزودن محلول شیمیایی پخش کننده باید تصحیح املاح محلول مربوطه با توجه به نکات زیر نیز مدنظر قرار گیرد. بعد از افزودن محلول شیمیایی پخش کننده به سوسپانسیون. مخلوط به ظرف مخصوص منتقل گردیده و با بهم زن الکتر یکی بمدت ۵ دقیفه بهم زده می‌شود. سپس مخلوط به استوانه ته‌نشینی منتقل شده و بمیزان لازم آب مقطر به آن اضافه می‌شود. 6۵ /۷ -2 0 - 0۳65[ -| ۲16۵61201056 مک -4 6 11۷۵0826 -3 16 50010 -5 ۷ -------- صفحهٔ بعد -------- برای تصحیح املاح محلول ناشی از افزودن ماده شیمیایی پخش کننده. ۵ میلی‌لیتر از ماده مزبور به هر ایک از دو استوانه محتوی ۴۹۵ میلی‌لیتر آب مقّطر اضافه می‌گردد تامحلول ۵۰۰ میلی‌لیتر ایجاد شود. ایندو استوانه بهمراه استوانه محتوی رسوب روی دستگاه پییت قرار داده می‌شود. بااستفاده از پییت استاندارد ۲۵ میلی‌لیتری. سه برداشت از هر یک از دو استوانه صورت گرفته و مخلوطهای برداشت شده از پیپت درون ظرف تبخیر ریخته می‌شود و تبخیر می‌گردد. بدین ترتیب وزن باقیمانده. تعیین گردیده و ضریب تصحیح مربوطه بدست می‌آید. نمونه رسوب لای و رس بعد از طی مراحل آماده سازی در استوانه‌های ته نشینی قرار می‌گیرد. قبل از شروع آزمایش. دمای مخلوط . عمق برداشت. زمان ته‌نشینی و وزن ظروف تبخیر مخصوص برداشت. در جدول ۳(فرم 5]5-۱۰۷) ثبت می‌گردد. قبل از شروع آزمایش مخلوط بمدت یک دقیقه با بهم زن دستی بهم زده می‌شود و بعد از برداشتن بهم زن. ساعت بکار می‌افتد. درتمام مدت آزمایش. دمای مخلوط باید تقریباً ثابت باشد. زمان و عمق برداشت از جدول ۲. بر حسب دمای مخلوط. تعیین می‌شود. این ارقام مربوط به اندازه‌های ۰/۰۶۳ ۶ ۰/۰۹۴و ۰/۰۹۲ میلیمتر می‌باشند. دربعضی از موارد. تعیین اندازه‌های ۰/۰۳۱ و ۰/۰۰۸ میلیمتر نیز مورد لزوم است. پیپت معمولاً درمدت ۸ تا ۱۲ ثانیه پر شده و سپس محتویات آن در ظرف تبخیر تخلیه می‌گردد. محتویات ظرف تبخیر بعد از خشک شدن توزین می‌گردد. بدین ترتیب که آب هر ظرف تبخیر در دمای اندکی کمتر از نقطه جوش آب. در آون " بخار می‌شود. و بعداز آنکه رطوبت مشهود آن از بین رفت در دمای ۱۱۰ درجه سانتیگراد به مدت یکساعت نگهداری شده تا کاملاً خشک شود. سپس ظرف تبخیر در دسیکاتور ". تا دمای اطاق خنک شده وتا دقت نزدیک به ۰۰۱/: گرم توزین می‌شود. وزن ظرف تبخیر باید قبل از هر بار استفاده دقیقاً تعیین شده باشد. نتایج حاصله در فرم 505-۱۰۷ (جدول ۳) ثبت می‌شود. ۵-۱-۱ ثبت نتایج و محاسبات در محاسبات مربوط به آزمایش پیپت. لازم است وزن کل رسوب آزمایش شده در نمونه معلوم باشد. این عمل را می‌توان با یکی از طرق زیر انجام داد: [ ۱۰] الف- مخلوط لای و رس و آب مقطر قبل از آزمایش در آون خشک شده و وزن رسوبات با دقت میلی‌گرم تعیین می‌گردد. از آنجاکه رسوبات خشک شده را بعداً نمی‌توان به سهولت پخش نمود و نیاز به عملیات خاصی دارد. این روش توصیه نمی شود (بویژه وقتی رسوبات ممّدار قابل ملاحظه‌ای رس داشته باشد.) س-2 0 -[| ۸ -------- صفحهٔ بعد -------- ب- ‏ وزن لای و رس از غلظت مخلوط موجود در سیلندر ته نشینی تعیین می‌گردد. این عمل را می‌توان با یک برداشت توسط پیپت بلافاصله بعد از بهم زدن انجام داد. وزن ماسه‌ای که قبلاً جدا شده. باید به این وزن ج- وزن لای و رس بعد از اتمام آزمایش دانه بندی پیپت تعیین می‌شود. باید وزن تمام نمونه‌ها را بهم اضافه نمود.وزن ماسه که قبلاً جدا شده نیز باید مدنظر قرار گیرد. د- نمونه لای و رس با افزودن آب مقطر و با استفاده از وسیله مناسب به دو قسمت مساوی تقسیم می‌گردد. یک قسمت آن برای تعیین وزن لای ورس تبخیر می‌شود و قسمت دیگر برای آزمایش پیپت و دانه بندی ماسه بکار می‌رود. دقت این روش بستگی به دقت تقسیم دارد و عموماً توصیه نمی شود. بنظر می‌رسد. روش «ب» از همه مناسب‌تر است و توصیه می شود که هر دو روش «ب» و «ج» با هم بکار رود. فرم نشان داده شده در جدول ۳ برای ثبت نتایج ومحاسبات بکار می‌رود. دراین فرم نتایج دانه بندی ماسه جداشده با روش الک نیز ثبت می‌گردد. وزن خالص لای و رس مربوط به هر برداشت در ضریب حجم ! ضرب می‌گردد. ضریب حجم نسبت حجم کل به حجم پیپت (برداشت) می‌باشد. با ضرب نمودن وزن خالص لای و رس هر برداشت در ضریب حجم. وزن رسوب کوچکتر از اندازه موردنظر در سوسپانسیون. بدست می‌آید. ازتقسیم این نتایج به وزن کل لای و رس در مخلوط. درصد وزنی ذرات کوچکتر از اندازه موردنظر تعیین می‌شود. ۶-۱-۱ برگه‌های آزمایش برگه‌های آزمایش پیپت (ونیز الک) مطابق فرم ۱۰۷- 515 (جدول ۳) روش پر کردن این فرمها در بخشهای ۴-۱-۱ و ۵-۱-۱ شرح داده شده است. برای روشن شدن جزئیات مثال زیر در نظر گرفته می‌شود: ۷-۱-۱ مثال اطلاعات. داده‌ها و آنالیز مثال مربوط به روش پیت در حدول ۴ ارائه شده است. شمه |- ۷۵| ۳۵ 0۲ -------- صفحهٔ بعد -------- جدول ۳- فرم ( ۰۷ تاریخ توسط قسمت استفاده شده ماده پخش‌کننده : وزدٌ رسوب اف حجم 0( . ۷ غلظت 00 ۹ کل 0۰ : ظرف 5 5و۰ و | خالص :۰ ۳ حزه الک شده 1 8 ماسه - ۰ لای و رس - کت رسوب کل ۰ الق ۳۹ اندازه (میلیمتر) شورف اظرف ‏ ای اخالص ‏ | کل ال رم شماره یت اندازه (میلیمتر) ۱- 51۳5) برای آنالیز ذرات رسوب با آب رودخانه حجم شماره ظرف کل 0 ظرف 0۳ خالص 0 قسمت -_ شماره ظرف کل 0 خالص 0 ۱۰ روش الک - پیپت اطلاعات کلی مربوط به نمونه رودخانه محل تاریخ زمان ارتفاع شاخص ایستگاه درجه حرارت سانتیگراد تعداد بطری‌ها وزن نمونه بو وزن رسوب هت ده | غلظت متوسط 10 املّح محلول ۳ هدایت ویژه - 11 سایر خواص شیمیایی - ی ی با ی ی ی فاکتور حجم : ی ی ی با ی ی ی ی با ی ی با | -------- صفحهٔ بعد -------- جدول ۴- فرم ( ۰۷ تاریخ ۵۴/۳/۱ توسط علیپور قسمت استفاده شده /۱۰۰ ماده پخش‌کننده : کلرور کلسیم 0( وزنْ رسوب ۵۰۱/۰۰ ۰ حجم ۱۳۰ 00 غلظت ۵/۰۹ 100 کل ۲۱۴/۹۰۸۰ .۵۲ ظرف ۲۱۰/۲ .۵ خالص ۴/۷۰۸۰ .۳۲ ۲ حز الک شده ۴/۷۲۱۰ .۲۳ 8 ماسه - ۰ حزء پیت ۵/۱۰۰۰ 1 لای و رسصضس - ۰ رسوب کل ۹/۸۲۱۰ 5 ۹ اندازه (میلیمتر) ۴/۰ ۳۳ کل ۹۹/۱ 8 / کوچکتر از ۹۸ ز هس شماره ست ۱۳۰ شید اندازه (میلیمت) زمان (ساعت) در حه حرارت اسلیکرد زمان ته‌نشینی ی + دقیقه) ۱- 505) برای آنالیز ذرات رسوب با املاح محلول آب رودخانه (۲۶) ۵۰۰ حجم شماره ظرف ۲:۰۱ کل ۱۰۲/۴۱۰۰ دا ظرف ۱۰۲/۴۰۰۰ 1 خالص ۰ ۰/۰۱۰۰ 0 قسمت - شماره ظرف ۳۰۰ کل ۲۱۴/۹۷۹ 0 ظرف ۷۲۰۰۱/۰۰۵ ۰ خالص ۱۰/۶۷۹۰ ۰ املاح محلول ۰/۰۱۱ ۰ خالص ۱۰/۶۶۸۰ ۰ لگ ۳۰ ۱/۰ ۰۵۰ ۳۵ ۳: ۹ ۴/۲ ۱/۲ ۷/۹ ۱۳/۳ ۵/۸ ۱/۵ ست 7۳ ۱۳/۷۳۵۰ ۱/۳۴۰ ۱۷۳۵ ۱۵۰ ۱۱ اطلاعات کلی مربوط به نمونه رودخانه ‏ باهو محل ‏ بلوچستان تاریخ ۰ ۱۳۵۳/۲/۱۲ زمان ۲ بعدازظهر ارتفاع شاخص ۳/۳۰ ایستگاه پیشین درجه حرارت ۸ سانتیگراد تعداد بطری‌ها ۴ وزن نمونه ۸۲۷/۲ 01 وزن رسوب ۲۰/۵۰ چت غلظت متوسط ۲۴/۸ 0171[ ۰.۶۷ ۰/۱۳۵ ی ی ۱/۷ ۵/۹ فاکتور 8 : ۰/۵ ی سک ۱۹ ۰۴۰ ۰۳۵۵۷ | ۰/۱۵۴۲ ۱۰/۳۱۸۵ ۶,۲ ۱ ۳/۱ ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۲-۱ مقدمه آزمایش لوله 13۷ یکی از روشهای دقیق و معتبر برای تعیین دانه‌بندی ذرات ریزدانه (لای و رس) است که بعد از روش پیپت. متداول‌ترین روش محسوب می‌گردد. در این راهنما اصول انجام این آزمایش به تفصیل بیان گردیده است. مبنای تهیه این راهنما با هدف استفاده عملی از آن بوده است به قسمی‌که استفاده کننده. حتی بدون درک کامل تئوری و ملاحظات نظری زیربنای روش آزمایش. قادر به انجام صحیح و دقیق آزمایش باشد. بدیهی است در هر مورد که اشاره به تئوری در تفهیم بهتر روش آزمایش موْثر تشخیص داده شده از بیان آن خودداری نشده است. ولی در موارد دیگر همواره سعی بر این بوده است که کمتر به تئوری پرداخته شده و بیشتر به نکات عملی اشاره شود. این راهنما براساس تشریح آزمایشهای استاندارد. تدوین شده است. البته در چارچوب روش‌های استاندارد. سعی گردیده تا کلیه جزئیات مربوطه بررسی شود. از وسایل و تجهیزات موردنیاز این آزمایش. فقط تحهیزات خاص به‌صورت تفصیلی بررسی شده اما به بعضی از تجهیزات که جزء لوازم استاندارد هر آزمایشگاه رسوب می‌باشد. فقّط اشاره‌ای. در حد استفاده از آنها در حین آزمایش. بعمل آمده است. علاوه‌بر تشریح ساختمان تحهیزات ویژه. فرم‌های استاندارد آزمایشگاهی نیز ضمیمه این راهنما گردیده که ضمن تشریح روش آزمایش. یک مثال با فرم‌های تکمیل شده نیز برای آن ارائه شده است. ۲-۲-۱ کلیات یکی از روشهای تعیین دانه‌بندی مواد رسوبی ریزدانه استفاده از روش لوله /13۱۷" می‌باشد. اگرچه این روش به اندازه روشهای الک ". پیت " یا روش لوله ۹۸ متداول نیست ولی در پاره‌ای موارد استفاده از آن مزایائی دارد. استفاده از روش لوله /31] در مواقعی توصیه می‌شود که تعداد آزمایش‌ها بسیار کم بوده و یا غلظت لای و رس رسوبات پائین باشد. حداقل غلظت لای و رس لازم در این روش ۰ میلی گرم در لیتر است. در صورتی که در روش پیپت این رقم حدود ۲۰۰۰ میلی گرم بر لیتر می‌باشد. |- 30103 ۷۷۱۲۵۲۵۷ ۵[ 2- ۵ 3- 1 4- ۷۵۹۵| ۸000113110 6 ۱۲ -------- صفحهٔ بعد -------- روش لوله 13۷۷ براساس تئوری اودن ! بناگردیده است. بر اساس فرضیات اودن در صورتی که ستونی از آب محتوی رسوبات از حالت پخش‌شدگی کامل شروع به ته‌نشینی نماید می‌توان استدلال نمود که در هر زمان معین ] از شروع آزمایش. رسوبات ته‌نشین شده در انتهای ستون آب متشکل از ذرات بزرگتری و با سرعت ته‌نشینی ۱ زیادتری هستند که در زمان ] از نقاط مختلف ستون به انتهای ستون رسیده‌اند. البته ذرات کوجچکتر نیز ته‌نشین شده‌اند که سرعت ته‌نشینی کمتری داشته ولی مکان اولیه آنها بیشتر در قسمتهای پائین ستون بوده است. حال اگر مقادیر درصد ذرات ته‌نشین شده (مقدار ته‌نشین شده در هر زمان نسبت به کل رسوبات) در یک دستگاه مختصات نسبت به زمان رسم گردد نتیجه تئوری اودن به شکل منحنی زیر نمایش داده می‌شود (شکل ۲). هرگاه ۱ و ۲آمدت زمانهای لا زم برای ته‌نشینی ذرات به قطر 1و 7۲ در تمام طول ستون آب باشد. در این صورت به ترتیب ۱ و ۲ غلظت ذرات بین دو اندازه 1و ۲ را در نمونه نشان می‌دهد. ۱ و ۲ از تلاقی خطوط مماس بر منحنی اودن در نقاط 1۱ <] و ۲] < 1 و محور قائم بدست می‌آید. شکل ۲- شکل عمومی منحنی اودن [۱۰] ۳-۲-۱ وسائل و تجهیزات روش 13۷/۷ علاوه‌بر وسائل و تجهیزات معمولی که در آزمایشگاه رسوب شناسی وجود دارد فقط یک لوله 7 و پایه آن موردنیاز می‌باشد. وله 1 در شکل ۳ نشان داده شده است. |- 0 2- ۳۵| 1۷ ۱۳ -------- صفحهٔ بعد -------- مشخصات فنی ویژه این لوله عبارا - طول لوله تقریباً ۱۲۲ سانتیمتر - قطر داخلی بدنه ۲۵ الی ۲۶ م - قطر داخلی شیپوره پایین لوله - ضخامت دیواره شیپوره ۱/۲۵ - زاویه تبدیل بدنه لوله به دهانه : ساختمان شیپوره و بدنه معمولاً یک شیپوره و بدنه را جداگانه ساخت و ت است از : ۵ > ۶/۳۵ میلیمتر الی ۵ میلیمتر شیپوره قسمت مخروطی شکل ۱۰ + ۶۰ درحه : به هم متصل نمود. لولهء شیشه‌ای باید دارای قطر یکنواخت باشد شکل ۳-لوله 13۷۷ ۱۴ سبت به افق توان ود می نو -------- صفحهٔ بعد -------- لوله 13۷۷ باید مدرج باشد. درجه‌بندی با فواصل طولی ۵ سانتیمتر روی بدنه نوشته می‌شود. این اعداد از رقم ۵ در پایین لوله شروع و تا ۱۰۰ سانتیمتر ادامه دارد. عدد ۱۰ سانتیمتر باید در فاصله‌ای حدود ۱۳/۵ سانتیمتر از انتهای شیپوره قرار گیرد. محل دقیق این عدد باید به ترتیب زیر تعیین گردد : ابتدا حجم آبی که ستونی به ارتفاع ۹۰ سانتیمتر را در لوله اشغال می‌نماید تعیین نموده و سپس این حجم آب به ‎٩ قسمت مساوی تمَسیم می‌شود. با ریختن یکی از این قسمتها در لوله خالی /7۷]. سطح آب محل دقیق عدد ۱۰ سانتیمتر را معین خواهد نمود. حجم آب هر ستون ۱۰ سانتیمتری از لوله مساوی با حجم آب واقع در زیر عدد ۱۰ سانتیمتر لوله با دقت به اضافه یا منهای ۲ میلی‌لیتر می‌باشد. عدد ۱۰۰ سانتیمتر باید تقریباً به اندازه ۲۰ سانتیمتر از انتهای بالای لوله پائین‌تر باشد. خطوط مشخص کننده اعداد ۵. ۰۱۰ ۰۱۵ ۲۰. ... باید دارای طولی معادل ربع دایره خارجی بدنه بوده و خطوط مشخص کننده فواصل ۱و ۰/۵ سانتیمتر متناسب با آن کوچکتر باشد و اعداد فقط در فواصل ۵ سانتیمتری نوشته شوند. انتهای شیپوره توسط یک حلقه فلزی نازک تققویت گردیده و لبه‌های انتهای آن باید برای بستن دهانه شیپوره. به انتهای شیپوره یک لوله لاستیکی کوتاه مطابق شکل ۳ وصل می‌گردد. قطر داخلی لوله لاستیکی اندکی کوچکتر از قطر خارجی انتهای شیپوره است. تا اتصال محکمی ایجاد گردد. روی لوله لاستیکی یک گیره فنری قرار دارد که با فشردن آن می‌توان مجاری عبور لوله لاستیکی را جهت تخلیه سریع باز نمود. لوله 13۷ در ابتدای آزمایش معمولاً تاعدد ۱۰۰ سانتیمتر پر می‌شود. در صورتی که اندازه دانه‌های رسوبی موجود در آب محتوی ماسه. کوچکتر از ۰/۰۶۳ میلیمتر نبوده و یا مقدار رسوبات به حدی نباشد که غلظت کل ۱۰۰۰ میلی‌گرم بر لیتر ایجاد شود می‌توان از عدد ۸۰ سانتیمتر شروع نمود. در این حالت تعداد تخلیه‌ها به جای ده نوبت هشت نوبت خواهد بود (هر تخلیه. ستونی به ارتفاع ۱۰ سانتیمتر را شامل می‌شود). ۴-۲-۱ روش آزمایش لوله /81۷ وزن خالص مخلوط آب و رسوبات کل نمونه قبل از انجام آزمایش‌های تعیین دانه‌بندی در فرمهای ۱۰۱- 5۳5 (جدول ۸) یا ۱۰۲- 505(نمودار ۱) ثبت می‌گردد. مشخصات اولیه قسمتی از نمونه که برای آزمایش لوله 131۷ مورد استفاده قرار می‌گیرد در جدول ۷ قسمت "اطلاعات کلی نمونه" از فرم ۱- 5۳5 ثبت می‌شود. بعد از آنکه رسوبات نمونه مزبور کاملاً در بطری نمونه ته‌نشین گردید آب روی مواد رسوبی تا حداکثر ممکن تخلیه می‌گردد. در صورتی که ته‌نشینی رسوبات خیلی طول بکشد می‌توان از روش آزمایش پیپت استفاده نمود. ممکن است محتویات چند بطری نمونه رسوب را با هم مخلوط و سپس آزمایش کرد. ۱۵ -------- صفحهٔ بعد -------- مراحل مختلف آزمایش لوله 13۷۷ : چود آزمایش لوله 1317 عموماً برای دانه‌بندی لای و رس بکار می‌رود. بنابراین لازم است قبلاً ماسه از ذرات ریزدانه جدا شود. روش جدا کردن ماسه از لای و رس به دو صورت است [۱]. بعد از جداکردن ذرات درشت (ماسه) از ذرات ریز (لای و رس). رسوبات ریزدانه به داخل لوله 131۷ منتقل گردیده و سپس آب مقطر و یا آب اصلی نمونه به آن اضافه می‌شود. برای اطمینان از پخش کامل رسوبات در آب مقّدار ۵میلی‌لیتر (برای هر ۱۰۰ سانتیمتر ستون آب در لوله /13۷) و یا ۴ میلی‌لیتر (برای ۸۰ سانتیمتر ستون آب در لوله /1317) ماده پخش کننده به لوله 131۷ اضافه می‌گردد[۱]. بعد از اضافه نمودن ماده پخش‌کننده. محتوی لوله 131۷ به مدت ۵ دقیقه با به هم زدن مخلوط می‌گردد. ضریب تصحیح املاح محلول بدین ترتیب بدست می‌آید که در یک لوله تمیز. مخلوط متناظر آب و پخش‌کننده تهیه گردیده و سپس در دو نوبت یا بیشتر. مقدار ۲۵ میلی‌لیتر از این مخلوط را گرفته و بعد از تبخیر آب نمونه. میزان املاح باقی مانده سنجیده می‌شود و نتایج عملیات در قسمت املاح محلول" (فرم ۱۰۱- 5۳5) جدول ۸درج می‌گردد. قبل از قرار دادن لوله 3۷۷[ روی پایه و شروع به ته‌نشینی لازم است یک تکه چوب پنبه روی انتهای باز لوله قرار داده و سپس برگردانده شود به شکلی که امتداد لوله با سطح افق زاویه حدود ۱۰ درجه بسازد. در این حالت لوله تکان داده می‌شود تا ذرات درشتی که درگلوگاه شیپوره جمع شده است از آنجا خارج شوند. در نتیجه حبابهای هوا به طرف گلوگاه شیپوره حرکت کرده و این فضا را اشغال می‌کنند و ذرات درشت در طول لوله و به‌طور یکنواخت به حرکت در خواهند آمد. آنگاه لوله به حالت اولیه برگردانده می‌شود و حبابهای هوا به طرف بالا حرکت می‌کنند. بعد از گذشت حدود ۵ ثانیه که حبابها به قسمت بالای لوله رسیدند مجدداً لوله سریعاً معکوس می‌شود و به مدت یک دقیقه در این حالت نگهداشته می‌شود. بعد از انقضای این مدت کلیه حبابهای هوا در گلوگاه شیپوره جمع می‌شوند. حال با یک حرکت سریع لوله به حالت اولیه برگردانده شده و روی پایه نصب می‌شود. اندازه‌گیری زمان ته‌نشینی از وقتی آغاز می‌شود که حبابهای هوا به سمت بالا شروع به حرکت کنند. بعد از رسیدان حبابها به فضای بالای لوله چوب‌پنبه برداشته می‌شود. نمونه گیری از لوله 131۷ باید به حجمهای مساوی و در آنچنان فواصل زمانی صورت گیرد که بهترین نتایج برای ترسیم منحنی اودن به‌دست آید. هر نمونه‌گیری دارای حجمی متناظر با ۱۰ سانتیمتر ستون آب در لوله 3۷۷۷[ می‌باشد. البته این رقم تا حدودی اختیاری است و زمان نمونه‌گیریها می‌تواند از ۳ یا ۴ دقیقه تا ۴۵۰ دقیقه بسته به غلظت ذرات لای و رس متفاوت باشد. جدول ۶ رابطه بین قطر ذرات و زمان لازم برای ته‌نشینی به اندازه ۸۰و ۱۰۰ سانتیمتر ارتفاع را نشان می‌دهد. زمان آخرین نمونه‌گیری باید طوری انتخاب شود که غلظت ذرات به قطر ۰/۰۱۹۵ میلیمتر روی منحنی اودن قابل محاسبه باشد. برای دمای ۲ ۲۰ این زمان از جدول ۵ حدوداً برابر ۵۲۰ دقیقه و برای دمای ۰۲ حدوداً برابر ۴۲۰ دقیقه است. انتخاب ۴۲۰ دقیقه برای آخرین نمونه‌گیری عموماً مناسب است. ۱۶ -------- صفحهٔ بعد -------- شروع نمونه‌برداری ۳۲ال مسیر عبور جریان کاملا آخرین قطرات حجم نم شده همراه با جریان اد نمونه‌گیری همزمان با ! شیپوره از تئوری اودن حدو درجه حرارت به سانتیگراد ۱۸ ۱۹ ۳۰ ۳۱ ۳۲ ۲۳۳ ۳۴ ۳۵ ۳۶ ۳۷ ۳۸ ۳۹ ۳۰ ۳۹۱ ۳۲ ۳۳ ۳۴ «می‌شود تا ا می‌شود تا که زمان داخل لوله ۳۴۴ ۳۵۶۶ ۳۴۳۴۲ ۳۴۳۲ ۳۴۳۳۳ ۳۴۱۳۹ ۳۴۹ ۳۹۹۲ ۳۹۰۷ ۳۸۳۶ ۳۷۷ ۳۹ ۳۵۹۹ -------- صفحهٔ بعد -------- نمونه‌ها در ظروف مدرج ۰ میلی‌لیتری گرفته می‌شود تا هرگونه احتمال تلف شدن و پریدن قطرات آب به بیرون از بین برود. سپس نمونه‌ها با دقت به ظروف تبخیر منتقل می‌گردد. در این انتقال رطوبت چسبیده به ظروف مدرج با جریان آب مقطر شسته شده و به ظروف تبخیر منتقل می‌شود. ظروف تبخیر سپس در ون با دمای نزدیک به نقطه جوش قرار داده می‌شود. البته این دما نباید آنقدر بالا باشد که در اثر جوشیدن مایع. ذرات رسوب به بیرون ظرف ریخته شود. از یک فلاسک کوچک نیز می‌توان بجای ظرف تبخیر استفاده نمود به شرطی که وزن آن کم بوده و تمیز کردن آن نیز مشکل نباشد. وقتی خشکی ظروف تبخیر یا فلاسک مشاهده گردید درجه حرارت تا ۲ ۱۱۰ بالا برده شده و به مدت یک ساعت در این دما نگهداشته می‌شود. سپس ظرف تبخیر یا فلاسک به بیرون از آون و به یک دسیکاتور منتقل می‌گردد تا خنک شود. دستورالعمل توزین رسوبات مانند دستورالعمل تعیین غلظت رسوبات[۳] می‌باشد. از آنحا که درحه حرارت آب تأثیر عمده‌ای در لزجت و درنتیجه سرعت ته‌نشینی ذرات دارد لذا لازم است به‌عنوان مثال درحه حرارت آب بین نمونه‌گیری‌های ششم و هفتم کنترل شود. در صورتی‌که دمای آزمایشگاه ثابت نباشد کنترل درجه حرارت آب باید چندین بار صورت گیرد. می‌گیرد. در این برگه عمق اولیه ستون آب برابر ۱۰۰ سانتیمتر در نظر گرفته شده و زمان نمونه‌گیری بستگی به آزمایش مربوطه دارد. از جدول ۶ می‌توان به‌عنوان راهنما برای انتخاب زمانهای نمونه‌گیری استفاده نمود. درصورتی که از عمق ته‌نشینی ۸۰ سانتیمتر استفاده گردد دو ستون اول مربوط به عمق ۹۰و ۱۰۰ سانتیمتر نباید پر شود. جدول ۶- زمانهای پیشنهادی نمونه‌گیری (دقیقه) ۱۸ -------- صفحهٔ بعد -------- ردیفهای 2 تا فرم ۱۰۱- 5۳5 و خود ۵ در هر نمونه‌گیری پر می‌شوند. ردیف | از تفاضل وزن کل نمونه ! یعنی و وزن ظرف مدرج آ یعنی 8 بدست می‌آید. ردیف [ یعنی ضریب تصحیح مواد محلول بستگی به حجم نمونه و غلظت مواد محلول دارد که در قسمت آمواد محلول" محاسبه شده است. وزن خالص رسوبات. (ردیف [)» از تفاضل ردیفهای 1 و [ بدست می‌آید. ردیف ؟! وزن کل رسوبات لوله 13۷۷ را نشان می‌دهد که از مجموع ارقام مندرج در ردیف ز با شروع از آخرین نمونه‌گیری بدست می‌آید. ضریب عمق .] از تقسیم ارتفاع ستون اولیه آب در لوله /3۷] یعنی ۱۰۰ سانتیمتر به ارتفاع ستون قبل از هر نمونه‌گیری (ردیف 0) بدست می‌آید. این ارقام در برگه آزمایش مندرج هستند. اگر ستون اولیه به ارتفاع ۸۰ سانتیمتر باشد باید ارقام دیگری را به جای این اعداد درنظر گرفت. از حاصلضرب ضریب عمق (ا) در وزن کل رسوبات (ا)» وزن رسوبات معلق در مراحل مختلف در لوله 13۷۷ بدست می‌آید و این ارقام در ردیف (11) نوشته می‌شوند. ردیف 11 نشاندهنده درصد مواد معلق نمونه می‌باشد. وزن کل رسوبات نمونه باید شامل ماسه جدا شده نیز باشد. ردیف 0 نمایانگر زمان لازم برای ته‌نشینی رسوبات هر نمونه به عمق ۱۰۰ سانتیمتر است و از حاصلضرب ردیفهای نآ و2 بدست می‌آید. از نتایج حاصله می‌توان منحنی اودن را به نحوی که در نمودار ۱ (فرم ۲- 5۳5) نشان داده شده است رسم نمود. منحنی کامل با استفاده از نتایج بدست آمده در ردیف 1 برای زمان کل آزمایش (محور ۰-۷۰۰۰ دقیقه) و برای زمانهای کو تاه (با استفاده از محورهای ۰-۷۰ دقیقه و ۰-۳۵۰ دقیقه) و قسمتی از منحنی که گویای نتایج برای ذرات درشت‌تر است ترسیم شده است. از آنجاکه از لوله 13۷۷ معمولاً برای سنجش لای و رس استفاده می‌شود لذا محور ۰-۰ دقیقه به ندرت موردنیاز خواهد بود. اگر زمانهای نمونه گیری همواره مطابق با جدول ۶ انتخاب شود بهتر است این زمانها روی فرم 515-۱۰۲ مشخص گردیده و خطوط متعامد متناظر با این زمانها رسم گردد تا ادامه کار به سهولت انجام پذیرد. بعد از ترسیم منحنی اودن می‌توان با استفاده از جدول ۵ زمانهای لازم برای ته‌نشینی ذرات با قطرهای موردنظر را روی منحنی مشخص و با رسم خطوط مماس به منحنی در این نقاط غلظت ذرات با قطرهای مربوطه را بدست آورد. اگر نقطه صفر محور قائم در فرم 515-۱۰۲ برخلاف آنچه که در فرم 5۳5-۱۰۱ نشان داده شده روی مبداً مختصات انتخاب شده و محور از پائین به بالا مدرج گردد. اعدادی که از تقاطع خطوط مماس بر منحنی اودن و این محور بدست می‌آید. درصد ذرات بزرگتر (سنگین‌تر) از اندازه متناظر با زمان مربوط به خط مماس را نشان خواهد داد. در صورتی که در وضعیت فعلی. درصد ذرات سبک‌تر از قطر موردنظر نشان داده می‌شود. در رسم منحنی اودن باید نهایت دقت به‌عمل آید زیرا نقطه تقاطع خطوط مماس بستگی کامل به شیب منحنی دارد. شیب منحنی باید به تدریج کم شده و تغییرات شیب نباید ناگهانی باشد. زیرا در این صورت معلوم می‌ شود که پخش ذرات لای و رس بطور کامل صورت نگرفته و این ذرات به حالت چسبیده و با هم ته‌نشین گردیده‌اند. این وضعیت بیشتر در مواردی رخ می‌دهد که ۵ -2 0۵۵۵ -1 ۱۹ -------- صفحهٔ بعد -------- از آب رودخانه استفاده شده و با ماده شیمیایی پخش کننده از نظر نوع و مقدار مناسب نبوده است. از لحاظ تئوری. شیب منحنی در انتها باید به سمت صفر میل کند ولی اغلب این حالت مشاهده نمی‌شود. دلیل این امر آن است که ذرات فوق‌العاده ریز در انتهای آزمایش هنوز ته‌نشین نگردیده‌اند. در بیشتر حالات مقایسه دو منحنی بدست آمده از یک نمونه بسیار مفید است. اگر ذرات ماسه قبلاً از نمونه جدا شده باشد منحنی تا زمان متناظر با قطر ۰/۰۶۳ میلیمتر برگه‌های استاندارد برای آزمایش لوله ۷۷ دو فرم ۱- 5۳۹5 و ۲ - 5۳5 می‌باشد که برای تکثیر و استفاده. در انتهای همین بخش آمده است. روش پرکردن این فرمها در بخش ۵-۳-۱ شرح داده شده است. برای روشن شدن حزئیات. مثال زیر ارائه شده است. ۷-۲-۱ مثال سایر اطلاعات مربوط به زمان و مکان نمونه‌برداری در قسمت ااطلاعات کلی در مورد نمونه" به ترتیب زیر آورده می‌شود. محاسبات مربوط به این مثال در فرم ۱ ‎5۳۲۹٩‏ نشان داده شده است. نام رودخانه باهوکلات تاریخ نمونه‌برداری ۶۵/۶/۱ ساعت نمونه‌برداری 0.]۲1۱۵/۳۰ ۰ ۱۲ شرایط ویژه ‏ - ۳1 غیره - بده حریان ۱۱۲۵ مترمکعی برئانیه محاسب 7۲7 کنترل کننده 7۳۲ ۳۲۰ -------- صفحهٔ بعد -------- جدول ۸- فرم ۱۰۱- 5۳5 آنالیز دانه‌بندی ذرات رسوب با روش لوله /3۷] آنالیز داده‌ها مجموع داده‌های نمونه قسمت‌استفاده شده ۱۳۳۵/۳/۹ - ۳/۵ بمداز ظهر ایستگاه پیشین - درجه حرارت ۱۵/۵ درجه ساننیگراد نمونه‌بردار - علیپور شرایط مخصوص - []۳ ۷/۱ درجه حرارت ۲ رسوب ۴ گرم حجم ۰و۵ زهه) ملظت ۲ م(ه۳ط) حجم ۵۰ (ع)| شستشوی‌لوله | شمار» ظرف ۱۰۰ ک ۱ گرم ظرف ۱ گرم رسوب گرم ۱ لول -- 8۷ ۴ گرم اخالص ۵ گرم سل رسوب ۴ گرم اغلظت 9/11۴ 0 0 0 0 اک که سس سس مه ا سا تک دک دک که ها اس اس که اه سا اس هه سس سس تسس سس سس علض کال له سک گت انس تایه مت نس تسا مهس ی ٍ دح تک تاد تاد کت تا تست سا نس سم سس سس نس سس اس بسن وس و و سس و 0 امک انس نس سس یس سس سس تساه هه ات 8 منیا قنت نس یه تم انس سس و 6 ات تا شتسه افیا تسه کسها هه اه انا ات 0 انس اه اه اه اه ها سک اس موه ۳۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۰.۰ ۰ چا جح 3 وت ْ وتو چ ‎٩‏ بو ٍ ملا -7۳ ۳ ا ۹ د و اه یچ ۶اه 3 ٍ ی ۹ ْ و و اه اجه بوا۱ مه اْ اس ۲ سم ان ز ما ض ا هجو تاج از و بو << بو ۹ 2 ها ۰ و س‌ ی ,۰ < << نو << 3 چ و وگ ها ۹ خ سس - ری هم 2 ها هو هو الط ای وا ها و هه سس سح قا هو هه هه ۳ 4 راو نوا نوی با 3 امه 3 2 مه > مه << ۵ص 1 ناج ها << ۹ ۰.۹ که هخا و یه و۶ 9 وا هو هه هه و جرج رد دج و اه اف اه هه ر ها ۰ ز شک 9 د ا چ ان 1 5 ذ ۳ 1 ۰ ۰ 3 ز 8۰ ج 4 9 و تک 1 فسه ۹ ی ۰ ۰ ۰ ۰ 1 ۰ سس > ِِ ۰ تس (مواد معلق در ۰« هّ [ هط 5 1 2 اس بت 0 ۱ م6 بظ م6 -------- صفحهٔ بعد -------- بخشس ۲- ازمایشسهای دانه‌بندی مواد دانه درست ۱-۱-۲ مقدمه دانه‌بندی رسوبات درشت‌دانه (شن و بزرگتر از آن) از عملیاتی محسوب می‌ شود که کمتر می‌توان آن را در جارجوب ۰ ۱ استاندارد خاصی قرار داد. معذالک ازمایش لوله ۱۷۸ یکی از روش‌های موْئر و دقیق برای تعیین دانه‌بندی رسوبات احساس می‌گردد. در این راهنما. سعی شده است اصول انجام آزمایش لوله ۸ به تفصیل بیان شود. اندازه پاره‌ای از دانه‌های درشت رسوبی نیز با آزمایشهای صحرایی وبا دستگاههای خاص. حتی بدون برداشتن آنها از محل بستر رودخانه تعیین می‌شود. و دربعضی موارد نیز این دانه‌ها جهت تعیین اندازه به آزمایشگاه ارسال می‌گردد. ۲-۱-۲ کلیات رسوبات درشت دانه یعنی دانه‌هایی که قطر نامی آنها بیش از ۰/۰۶۲۵ میلیمتر است مانند ماسه ۲ با اندازه ۰/۰۶۲۵ ۳ ۳ ۴ ۰ ۳ تا ۲ میلیمتر شن ؟ با اندازه ۲ تا ۶۴ میلیمتر - قلوه‌سنگ " با اندازه ۶۴ تا ۲۵۶ میلیمتر و قطعه‌سنگ " با اندازه‌های «درشت دانه» شناخته شده‌اند. ۶ اما در مجموعه روشهای دانه‌بندی مواد رسوبی : الک‌کردن و روش لوله ۷۸ برای دانه‌بندی رسوبات درشت‌دانه مثل 40 -2 6 01101 با ۸ |۷۱۵۵ -۱ 0۵(65) - ۳۵۲۸|۹5 -4 [۲۵۷۵:) -3 6 -6 عل |80 -5 ۲۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱ ۲ ۳ ۷ ۶ ز ماسه ! و شن آ و از روشهای پیپت "و لوله 13۷" برای دانه‌بندی رسوبات ریزدانه (لای " ورس ") استفاده می‌شود. لذا لوله ۷۸ از جمله وسایل سریع و با دقت مطلوب برای تعیین توزیع اندازه ذرات نمونه رسوب. برحسب خصوصیات هیدرولیکی ذرات و سرعت سفوط یا قطر سفوط می‌باشد. از روش لوله ۸ به خصوص برای تعیین دانه‌بندی رات ماسه استفاده می‌شود. این روش می‌تواند همراه با روش پییت و با روش ۷۷ مورد استفاده قرار گیرد. برای انجام آزمایش با لوله ۸ ذرات ماسه باید در شرایطی باشند که بتوانند بطور آزاد و منفرد در آب ته‌نشین شوند. بناپراین لازم است ذرات ماسه کاملاً خیس باشند و نباید ذرات رس یا حبابهای هوا به آنها جسبیده باشد. برای انجام آزمایش ابتداء ذرات ماسه (۰/۰۵ تا ۱۵/ گرم) را در ۴۰ میلی‌لیتر آب که دمای آن حداکثر ۲ درجه سانتیگراد با در صورتیکه نمونه مورد آزمایش دارای مواداآلی باشد. باید قبل‌از آزمایش موادآلی حذف شود[ ۱] زیرا وجود مقادیر بسیار جزئی مواد آلی ممکن است تاثیرات قابل ملاحظه‌ای در نتایج آزمایش داشته باشد. لذا حذف مواد آلی بطور در روش لوله ۷۸ ازمکانیزم رسوبگذاری لایه لایه ‏ استفاده می‌شود. در صورتی که در روشهای پیپت و یالوله 17۷۷ مکانیزم پخش " رسوب بکار می‌رود. در مکانیزم رسوبگذاری لایه لایه. ذرات از یک نقطه یا منبع شروع به رسوب (ته‌نشینی) می‌کنند و بعلت دارا بودن اندازه‌های مختلف و در نتیجه سرعتهای ته نشینی متفاوت. در واقع حین سقوط دانه‌بندی می‌شوند. در هر لحظه معین. ذراتی که به انتهای مسیر سقوط خود می‌رسند کوچکتر از ذراتی هستند که قبلاً به آنجا رسیده‌اند و بزرگتر از ذراتی هستند که بعداً خواهند رسید. درمکانیزم پخش رسوب. ذرات از نقاط مختلف شروع به ته‌نشینی می‌کنند و در نتیجه ذرات با اندازه‌های یکسان. لزوماً همزمان به انتهای مسیر سقوط خود نمی‌رسند. به تجربه معلوم شده است که ذرات قرار گرفته در کنار هم بصورت توده‌ای. حین سفوط در لوله ۷۸ با سرعتی بیشتر از سرعت سقوط ذرات منفرد حرکت می‌کنند. این تاثیر متقابل ذرات در سرعت ته نشینی یکدیگر, در واسنجی ! لوله ۸ باید رعایت گردد. تا نتیجه نهائی بدست آمده. بتواند سرعت ذرات منفرد را نشان دهد. |- 40 2- ۵1 ۵1 30110 -4 1 -3 لالح -6 1 -5 7- 51۳۵1111001 8- 1150660 0 0-0 اه -------- صفحهٔ بعد -------- از آنجا که لوله ۷۸ براساس سرعت ته‌نشینی ذرات بنا شده است. لذا دانه‌بندی حاصل از این آزمایش بر حسب قطر سقوط استاندارد " ذرات خواهد بود. منظور از قطر سقوط استاندارد هر ذره ماسه. قطر ذره کروی شکلی است که دارای وزن مخصوص نسبی ۲/۶۵ بوده و سرعت نهائی ته نشینی آن مساوی سرعت نهایی ته‌نشینی آ ذره مورد نظر است. مفهوم قطر سقوط مانند مفهوم سرعت ته‌نشینی. یکی از مفاهیم اساسی است. برای مثال وقتی آزمایش لوله ۸ نشان می‌دهد که ۶۵ درصد ذرات کوچکتر از ۰/۱۲۵ میلیمتر می‌باشند استنباط این است که هر گاه تمام ذرات با هم در آب رها شوند. ۶۵ درصد آنها دارای سرعت ته‌نشینی کمتر از سرعت ته‌نشینی ذره کروی باقطر ۰/۱۲۵ میلیمتر برای مدرج نمودن لوله‌های ۷۸ صدها آزمایش روی آنها انجام می‌شود. در این آزمایشها ذرات با سرعت ته‌نشینی معلوم بطور مجتمع در لوله رها می‌شوند تا آثار تجمع ذرات نیز در درجه بندی لوله منظور گردد. آثار تجمع در حدود ۰ درصد برای ذرات درشت و ۳۰ درصد برای ذرات ریز می‌باشد. آزمایشها با استفاده از ذرات ماسه طبیعی صورت گرفته و لوله‌های با ابعاد مختلف بسته به مقدار ذرات و بزرگی آنها بکار می‌رود. در صورتیکه ذرات با اشکال مخصوص و یا وزن مخصوص نسبی غیر از ۲/۶۵ مورد آزمایش قرار گیرد باید درجه بندی روی لوله‌های ۷۸ را متناظر با آن تصحیح نمود. بمنظور تصحیح اندازه بدست آمده در ضریبی که عبارتست از نسبت ۲/۶۵ به جکالی واقعی دانه ضرب می‌شود تااندازه واقعی بدست آید. با آزمایش صحیح. می‌توان جوابهای دقیقی از روش لوله ۷۸ بدست آورد. ۳ ۲-۱-۲ وسایل و تجهیزات علاوه بر وسایل و تجهیزات معمولی آزمایشگاه رسوب شناسی. یک لوله ۷۸ و یک مکانیزم ثبت مشاهدات. برای انجام آزمایش لوله ۸ لازم است . جزییات بیشتر در شکل ۴ نشان داده شده است. لوله ۷۸ شامل قسمتهای زیر می‌باشد: ۱ قیف شیشه‌ای بطول تقریباً ۲۵ سانتیمتر ۲- لوله لاستیکی که انتهای قیف شیشه‌ای را به لوله‌اصلی ته نشینی وصل می‌کند. ۳ یک مکانیزم مخصوص روی لوله لاستیکی که بصورت یک دریچه قطع ووصل سریع عمل می‌کند ودر حقیقت با فشردن ناگهانی یا رها کردن ناگهانی لوله لاستیکی مسیرعبور را قطع و وصل (بسته یا باز) می‌نماید. -۴‏ لوله شیشه‌ای ته نشینی با ابعاد مختلف. 10۷ ع 5011110 [۵ 106111 -2 67 |۳۵۱۱ 51۵4۵۲۵ -۱ 3- 15 ۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- 11 ۲۳۳0 شکل ۴- مقطع لوله ۷۸ و مکانیزم ثبت مشاهدات مکانیزمی که به انتهای لوله وصل می‌ شود و باعث می‌گردد که رسوبات ته‌نشین شده به طور یکنواخت روی هم انباشته شوند. دستگاه ثبات که دارای یک استوانه است و کاغذ مخصوصی روی آن پیجیده شده واین استوانه باسرعت ثابتی دوران می‌کند و یک قلم روی نقاله‌ای که می‌تواند بطور عمودی بادست روی کاغذ حرکت نماید. همچنین یک وسیله نوری ( شاخص چشمی) برای ردیابی رسوبات ته نشین شده به ثبات متصل می‌باشد. کاغذ ثبت. مطابق فرمهای ۱۰۳ - 505 و ۱۰۴ - 5۳5 که برحسب قطر سقوط مدرج گردیده. روی استوانه ثبات پیچیده می‌شود. بهترین تیچ از آزمایش لول ۸ وقتی بدست می‌آید که ارتفاع ذرات ته نشین شده در انتهای لوله بین ۴ تا ۲ سانتیمتر باشد. اگر نمونه‌ای عمدتاً دارای ذرات درشت بوده و با محدوده تغییرات قطر ذرات کم باشد. ارتفاع مزبور پایدکمتر از ۱۰ سانتیمتر باشد. با درنظر گرفتن اینکه لوله‌های ۷۸ در اندازه‌های مختلف ساخته می‌شوند لذا انتخاب لوله مناسب مسئله مشکلی نخواهد بود. از حدول ‎٩‏ می‌توان بعنوان راهنما برای تعیین اندازه وله ۹۷/۸ بسته به مقدار و اندازه ذرات استفاده نمود. ۳۶ -------- صفحهٔ بعد -------- جدول ‎-٩‏ راهنمای انتخاب لوله ۷۸ [۱۵] (گرم جرم) | (میلی‌لیتر) ۱ (میلیمتر) ۱ (میلیمتر) ۱ (میلیمتر) (میلیمتر) #+ منظور از حداکثر اندازه ذرات. اندازه‌ای است که درصد قابل ملاحظه‌ای از ذرات از آن کوچکتر هستند. قبل از شروع آزمایش لوله ۸ می‌توان ازلوله مشابه دیگری بطول ۵۰ سانتیمتر استفاده نمود. این لوله را لوله ۱ حداکننده اولیه می‌نامند. بااستفاده از این وله می‌توان اطلاعات اولیه لازم را بدست آورد که عبارتند از: 5 اندازه یک یا دو محدوده از بزرگترین ذرات با درنظر گرفتن زمان ته نشینی آنها. بدین ترتیب نمونه تمیزی از ماسه بدست می‌آید. زیرا ذرات لای و رس درآب پخش می‌شوند و بدین طریق ازماسه‌های ته‌نشین شده جدا می‌گردند. استفاده از لوله حداکننده اولیه ممکن است معاییی نیز. ولو بمیزان اندک داشته دیگری از آب پخش می‌شوند اشاره نمود. ۴-۱-۲ روش آزمایش لوله ۷۸ آزمایش لوله ۸عمدتاً برای ذرات درشت یعنی ماسه بکارمی‌رود. اگر ذراتی باقطر بیشتر از ۱/۲ میلی متر در نمونه وحود داشته باشد لازم است بوسیله الک ازنمونه حذف گردد. اگر لای و رس درنمونه موجود باشد لازم است بوسیله الک ریز مرطوب. ته نشینی نمونه درلوله ته‌نشینی و یا روشهای دیگر[۱] جدا شوند. هر چه لای و رس کاملتر از نمونه جدا شوند. آزمایش لوله ۷۸ سریعتر انجام خواهد گردید. 60 8۲626 [1۸۱11۵] -۱ ۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- بعد از جدا کردن ذرات لای و رس از ماسه. در صورت لزوم باید مقدار ذرات ماسه تقسیم گردد . زیرا برای آزمایش وله ۷۸ فقط مقدار ۰/۰۵ تا ۱۵گرم ماسه با توجه به اندازه ذرات. لازم است . معمولاً در اغلب موارد مقدار ماسه به اندازه‌ای نیست که نیاز به تقسیم داشته باشد. (چگونگی تقسیم و بهم‌زدن نمونه‌ها)[۳] باید توجه داشت که می‌توان آزمایش را برای ذرات بزرگتر از ۰/۰۶۳ میلیمتر در مدت زمان کمتر از ۱۰ دقیقه انجام داد. مراحل انجام آزمایش بصورت زیر است: - کاغذ مخصوص متناسب با طول لوله انتخاب می‌گردد. برای لوله ۱۲۰ سانتیمتری کاغذی مطابق نمودار ۲ (فرم 9۳5-۳) و برای لوله ۱۸۰ سانتیمتری کاغذی مطابق نمودار ۳ (فرم 515-۱۰۴) مورد استفاده قرار خواهد دراین کاغذها ابتدا مشخصات نمونه درج می‌گردد. سپس کاغذ روی استوانه دستگاه ثبات به نحوی قرار داده می‌شود که خط لبه پائین کاغذ موازی ته استوانه باشد. دراین صورت خطی که توسط قلم. در حالت سکون آن. روی استوانه دوار رسم می‌گردد خط لبه پائین کاغذ خواهد بود. اگر نتایج دو یا سه آزمایش روی یک کاغذ رسم شود. خطوط مبنای مختلفی موازی خط لبه پائین کاغذ رسم می‌شود و بالای آن باید با استفاده از قلم رسم شود. َ قَلم. روی خطوط تجمع صفر و زمان صفر تنظیم می‌گردد. برای این منظور. قلم باید با دست روی خط تجمع صفر قرار داده شده و سپس با شروع از نقطه‌ای در سمت راست خط زمان صفر. توسط دوران استوانه به روی این خط آورده شود. - دستگاه ثبات باید طوری تنظیم شود که شاخص افقی و بالای در پوش لوله که تجمع رسوبات از آنجا شروع می‌شود. هم سطح گردد. - وقتی کلیه قسمتهای دستگاه نصب شد. آنقدر آب مقطر از قیف در لوله ریخته می‌شود که سطح آب اندکی بالاتر از دریجه قرار گیرد. درحه حرارت آب تعیین و ثبت شده و آنگاه دریجه بسته می‌شود. معمولاً بعد از هر آزمایش نیازی به تعویض آب مقطر نمی‌باشد. - مکانیزم انتهای لوله شروع بکار می‌کند. بدین ترتیب می‌توان در لحظه مناسب با علائم ۲ لازم بطور همزمان بازکردن دریچه ودوران استوانه دستگاه ثبات را آغاز نمود. - نمونه ماسه به داخل قیف ریخته می‌شود. بطوریکه ذرات. روی دریچه بسته قرار گرفته و تاعلامت روی قیف بالابیایند. سپس به مدت ۱۰ ثانیه نمونه بامیله بهم‌زن مخصوص مخلوط می‌گردد. - دریچه بلافاصله و بطور کامل باز می‌شود و درهمین لحظه استوانه نیز شروع به دوران می‌کند و ته نشینی رسوبات آغاز می‌گردد. - متصدی از مجرای مربوط نگاه می‌کند و به محض اینکه اولین ذرات به انتهای لوله رسیدند با دست قلم را بطرف بالا طوری حرکت می‌دهد که همواره شاخص افقی. همسطح با لبه بالای رسوبات جمع شده در انتهای لوله قرار گیرد. این عمل ادامه پیدا می‌کندتااینکه دوران کاغذ متوقف گردد ( زمان مربوط به قطر ۰/۰۶۳ میلی متر). اگر هنوز ته‌نشینی ادامه یابد بالابردن قلم باید تا لحظه‌ای که تمام رسوبات ته نشین گردند صورت گیرد. البته استوانه ثبات متوقف است. لذا منظور از این عمل تعیین حداکثر ارتفاع رسوبات ته نشین شده می‌باشد. و می‌توان بطور غیر پیوسته قلم را بالا برد. |- 8 2- ٩2۵5 ۳۸ -------- صفحهٔ بعد -------- سس 8 با مک پرمم سس رز 2 راتس اس وس سس یرسکی تسس م0۱ اک مک ات هش مت سممت مسششسشته گت کول ۸ ۱ ی 7 وس ی .0 ۰ 09 میسرت سسسسست شتسه یی میت مسستتتته وت چیه سسوسی مسر سرت شمه سست. ای پسسنته اس یت مت سار سای سیستیت. مسی مه پمستته میتی مسبت میت سسسست. سیست سوه هه صه‌ت که مب ما چات سسسسسی سیر متیر شست تست یتست یساس یت ش.ه مسبت سس سیر وی فشسشستتی سره سیب بشسستب مت مسر مت ساب سس سسسه. سس یتست سره یی ۹" غ9. ۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- شا سس سس سسبیه میت مار مسر مسسته یی یه میت همم سم الا اس مسا اه اه همست میت سسسسته نییبت سم میت یه میت سیر میت سای سره همست مه مه مس 1 ی ی ی نکمم مس اس ما ی با با مت میتی سای مس میت سای میست ما یا یه مه ۰ سس اه اه ی مت ما مه ی مس ما میت مه متی مات اس سس د ام 2 ۱ 1 سس رکه 2 یه 3 3 زج 7 مه ۵ نیز ها ۳ 5 2 از 5 > 1۸ هه * 1 ام 8 ام ۱ 2 ز 1 ی -------- صفحهٔ بعد -------- - بعد از اتمام عمل. وقتی قلم در بالاترین ارتفاع رسوبات جمع شده قرار گرفت. کلاچ موتور محرک استوانه آزاد شده و استوانه بادست درخلاف جهت چرخانده می‌شود تا خطی افقی و مساوی حداکثر ارتفاع فوق. روی کاغذ رسم کند. (تاوقتی که این خط محور زمان صفر را قطع کند). - دریجه بسته شده و در پوش لوله برداشته می‌شود تا رسوبات جمع شده. در اثر نیروی وزن یا نیروی ناشی از فشردن لوله لاستیکی بین دریچه و لوله ته‌نشینی به ظرفی سرازیر گردد. سپس می‌توان دریچه را اندکی باز نمود تا آب. ذرات باقیمانده و بویژه ذرات ریز را با شستشو از انتهای لوله خارج کند. در پوش لوله مجدداً به جای خود قرار داده می‌شود. - کاغذ از روی استوانه برداشته می‌شود. ۵-۱-۲ ثبت نتایج و محاسبات نتایج به‌دست آمده از آزمایش لوله ۷۸ به‌صورت یک منحنی حاصل از عمق رسوبات ته‌نشین شده به‌صورت تابعی از زمان روی کاغذ مخصوص رسم می‌شود (نمودار ۴). در این کاغذ محور قائم بیانگر درصد ذرات و محور افقی نشان‌دهنده زمان است. علاوه‌براین. روی محور افقی. با توجه به سرعت متفاوت سقوط ذرات با قطرهای مختلف در دمای معین. قطر ذرات متناسب با زمان ته‌نشینی آن‌ها در دمای معین قید شده است. برای هریک از قطر ذرات قید شده. برای محدوده دمای ۲۰ تا ۴۰ درجه سانتی‌گراد محدوده زمانی سقوط مربوطه بر روی کاغذ مشخص شده است و آزمایش دانه‌بندی در این محدوده دما انجام می‌شود. محور قائم نمودار به گونه‌ای تنظیم شده که در یک دمای معین درصد ذرات کوجچکتر از یک قطر معین را در نمونه مورد آزمایش مشخص می‌نماید. این امر بدین صورت انجام شده است که برای خط تجمع کل ذرات در بالاتر ین قسمت نمودار عدد صفر و برای خط تجمع صفر ذُرات در پایین‌ترین قسمت نمودار عدد صد در نظر گرفته شده. بدین ترتیب برای هر دما و هر قطر معین براروی منحنی عدد محور قائم درصد ذرات ریزتر از قطر موردنظر را ارائه می‌کند. هرگاه قسمتی از ذرات ریز نمونه قبلاً جدا شده باشد (مثلاً ۳۰/ لای و رس). این درصد جدا شده باید به فاصله خط مستقیم حداکثر تجمع و تجمع صفر اضافه شده و نتیجه بعنوان ۱۰۰ در نظر گرفته شود. بقیه فواصل با آن مقیاس سنجیده می‌شود و نتایج در ستون مربوطه روی کاغذ درج می‌گردد (ستون درصد کوچکتر مربوط به نمونه). در صورتی که اگر ذرات درشت قبلاً جدا شده باشند درصد آنها باید متناظراً از ارتفاع کل تجمع کم شود. نتایج محاسبات در جدول مربوطه روی کاغذ درج می‌شود. ۶-۱-۲ برگه‌های آزمایش برگه‌های آزمایش لوله ۸ مطابق فرم ۱۰۳- 5۳5 (نمودار ۲) و فرم 5۳5-۱۰۴ (نمودار ۳) می‌باشد. روش پرکردن این فرمها در بپخش ۴-۱-۲ شرح داده شده است. برای روشن شدن جزئیات مثال ذکر شده (نمودار ۴) در نظر گرفته می‌شود: ۳۱ -------- صفحهٔ بعد -------- 5 8 ات زین 3 1 2 4 3 ۱ 3 4 7 4 5 50 شا مگه تومم گکع کشک سس متعت گت تست سس اسان تست ور سس الاو ۰0 وس سس سا رورس سا روت 0 << ۳۳ وت ۳ ی 1 ,شزو دی ما ما مس سم ۱ 03333333333 وس ۳۳۳۳۳ لا ورس سس ]وس 1 1 سس سس و تساه یر ننک ۱ عاع ا معا مر ی که 1 زض :۹ اوه : 4 ۱ او د ۹ ۰ 2 واه :اه ‎٩‏ دا دش از ن ۹۳ اد 3 :۵ را 3 ی 2 2 ای ۹ اه 8 ْ وت گک کید سس ۰ ۰ 1 3 داجاکاک اک اج له اد 1 را 1 ۰ د ۰ 9 ۰ ی ری ۰ چ ۱ در اد ۱۱۵۱1۷ + ۳ 1 ۱ ۱۹ 3 ۱ ۳۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۲ روش دانه‌بندی رسوبات درشت‌تر ۱۳۲-۲ مقدمه دانه‌بندی رسوبات درشت دانه (شن و بزرگتر از آن) از عملیاتی محسوب می‌شود که کمتر می‌توان آن را در چارچوب استاندارد خاصی قرار داد. اندازه پاره‌ای از دانه‌های درشت رسوبی, با آزمایشهای صحرایی و با دستگاههای خاص., حتی بدون برداشتن این دانه‌ها از محل طبیعی خود. تعیین می‌شود. در بعضی موارد این دانه‌ها از بستر رودخانه برداشته شده و در همان محل و بدون ارسال به آزمایشگاه دانه‌بندی می‌گردند. بالاخره در پاره‌ای موارد. این دانه‌ها جهت تعیین اندازه به آزمایشگاه ارسال می‌شوند. بدیهی است تحت این شرایط. توصیه روش معین و خاصی برای تعیین اندازه دانه‌های درشت. منطقی نخواهد بود. در این راهنما. مجموعه‌ای از روشهای ساده صحرایی - آزمایشگاهی دانه‌بندی در محل. دانه‌بندی در آزمایشگاه و روش لوله ۷۸ به منظور تعیین اندازه رسوبات درشت دانه ارائه شده است. سعی بر این بوده است که فقط به روشهای علمی و ساده پرداخته و از بیان روشهای ویژه و مفصل اجتناب گردد. طبعاً سایر روشهای دانه‌بندی رسوبات درشت و تجزیه و تحلیلهایی که در این راهنما به آنها اشاره نگردیده است. در شرایط خاص خود نفی نمی‌گردد. ۲-۲-۲ کلیات رسوبات درشت‌دانه یعنی دانه‌هایی که قطر نامی آنها بیش از ۰/۰۶۲۵ میلیمتر است مانند ماسه به اندازه ۰/۰۶۲۵ تا ۲ میلیمتر. شن " با اندازه ۲ تا ۶۴ میلیمتر. قلوه سنگ ؟ با اندازه ۶۴ تا ۲۵۶ میلیمتر و قطعه سنگ " با اندازه‌ای بزرگتر از ۲۵۶ میلیمتر را می‌توان در انواع نمونه‌های ته‌نشین شده در بستر رودخانه‌ها. مخازن سدها و یا گاهی در رسوبات وضعیت فرسایش‌پذیری سطح حوضه و عوامل موثر در انتقال که معمولا با وسایل دستی صورت می‌گیرد از جمله 5ع|طاا0) - دعاطااه۳ -2 |0۵۷6 -| 7علآبا380 -3 ۳۳ -------- صفحهٔ بعد -------- نمونه‌برداری از بستر رودخانه در صورت خشک‌بودن آن و یا با عمق کم آب با استفاده از بیل. نمونه‌بردار پیستونی و انواع دیگر نمونه‌بردار دستی. و از مخازن سدها با استفاده از انواع وسایل نمونه‌برداری مانند بیل جنگکی ! می‌تواند صورت گیرد. بطورکلی بهترین روش دانه‌بندی رسوبات خیلی درشت (قلوه‌سنگ و بزرگتر از آن) دانه‌بندی آنها در محل است. چنانچه نمونه‌برداری بصورت دستی صورت پذیرد لازم است بطور تقریب ۱۰۰ دانه رسوبی از نقاط مختلف یک شبکه مفروض برداشته شود. در مواردیکه رسوبات دانه درشت به همراه مواد رسوبی ریز به آزمایشگاه منتقل می‌شود باید مواد درشت نظیرشن و بزرگتر را با دست یا با الک از رسوبات ریز (ماسه. لای و رس) جدا کرد. برای جداکردن شن از رسوبات ریزدانه. از الک به قطر ۳ اینج (۸ سانتیمتر) و قلوه‌سنگ از شن با الک ۸ اینج ۰ ۲ ۰ (۲۰سانتیمتر) استفاده می‌شود و از ماشین الک روتاپ نیز برای هر دو منظور می‌توان استفاده نمود. دانه‌بندی ذرات شن را می‌توان با همان وسایل دانه‌بندی ذرات ماسه (مانند الک و لوله ۷۸) انجام داد. بشرط آنکه ابعاد دستگاهها بزرگتر باشد. مثلاً در روش لوله ۷۸ برای دانه‌بندی ماسه. می‌توان از لوله ۱۲۰ سانتیمتری و برای شن از لوله ۰سانتیمتری استفاده نمود. بطورکلی مقدار دانه‌های درشت. نوع آزمایش و وسیله حمل نمونه به آزمایشگاه را تعیین می‌کند. مثلاً اگر ذرات درشت. محتوی شن ریز تا قلوه‌سنگ باشد لازم است بزرگترین آنها با دست جدا شود. سپس قلوه‌سنگ ریز با الک و شن (بعد از تقَسیم) در صورت نیاز با لوله ۸ دانه‌بندی شود. چنین نمونه‌هایی احتمالاً ذرات لای و رس ندارند. اگر دونمونه محتوی رسوبات «ریز» و «درشت» از دو محل مختلف بستر یک رودخانه برداشته شود. لازم است بطور جداگانه دانه‌بندی شوند. با این حال غالباً ضروری است دانه‌بندی متوسطی از ذرات رسوبات محلی بعمل آید. در این گونه موارد باید نمونه‌های مختلف را مخلوط نموده و سپس به اندازه‌های لازم تقسیم و آنالیز شوند. معمولاً نمونه رسوبات درشت نیاز به تفُسیم دارد. لذا دو دستگاه تمسیم‌کننده از نوع اوتوجونز باید در دسترس باشد. ۴-۲-۲ تجزیه دانه‌های درست‌تر از شن در محل از آنجا که حمل رسوبات دانه درشت مثل قلوه‌سنگ و قطعه‌سنگ به آزمایشگاه میسر نیست. لذا دانه‌بندی آنها باید در محل صورت گیرد. بطور تغریب لازم است تعداد ۰ دانه از تقاط مختلف یک شبکه مفروض برداشته شود. اگر دامنه تغبیرات اندازه ذُرات (شن تا قطعه‌سنگ) وسیع باشد. تعداد بیشتری و اگر اندازه ذُرات یکنواخت تر باشد. ۳ ۳ تعداد کمتری دانه نمونه موردنیاز است. شبکه موردنظر باید با نقشه‌برداری و یا از طریق «گوی‌های شناور » مشخص |- 01۵۵ 6[[ ۵۳ ۵ 2- ۳ 58 ع ۳10۵11۳ -3 ۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- ات ۰ ۰ ‌ ۰ ۱ ۹ ۰ 5 ۰ ۰ 5 ۶ ۰ مقدار حجم جابجا شده تعیین می‌گردد. برای اخذ نتیجه دقیق. قطر استوانه نباید از دو برابر قطر نامی دانه رسوبی بزرگتر باشد. بنابراین تعدادی استوانه با اندازه‌های مختلف مورد نیاز است. که استوانه‌های ۱۶.۸,.۴و ۳۲ سانتیمتری توصیه می‌شود. برای تعیین قطر نامی دانه‌ها می‌توان از رابطه "۷۱ ۱/۲۴ - ب استفاده نمود (۷ حجم جابجا شده است). براساس این رابطه می‌توان حدولی بر حسب قطر تشکیل داده و از آن استفاده کرد. نتایج بر حسب فواصل. اندازه و درصد دانه‌های واقع شده در فواصل موردنظر بیان می‌گردد. این روش در عمل محدودیتهایی نیز دارد. ۵-۲-۲ دانه‌بندی مواد رسوبی شن و قلوه‌سنگ در آزمایشگاه رسوبات شن و قلوه‌سنگ قابل حمل به آزمایشگاه را می‌توان با روشهای مناسب در آزمایشگاه دانه‌بندی نمود. الک‌کردن آنها مشکل باشد. باید با دست از نمونه جدا کرد. که با دو روش زیر اندازه آنها قابل تعیین است: - روش اندازه گیری قطر نامی ذرات به طریق غوطه‌وری قطر نامی ذرات به طریق غوطه‌وری تعیین می‌شود. این روش برای نمونه‌هایی که ریسک‌کردن استفاده از روشهای کم است این روش قابل استفاده می‌باشد. - روش اندازه گیری شکل دانه در این روش. شکل دانه رسوبی با اندازه‌گیری سه قطر بزرگ. متوسط و کوچک آن که به ترتیب 2 ,0 و 2 نامیده شده باقیمانده رسوب که شامل شن و قلوه‌سنگهای ریز است می‌تواند با روش الک دانه‌بندی گردد. اگر رسوب غیر چسبنده و خشک باشد. ابتدا وزن خالص تمام نمونه تعیین می‌گردد. چنانچه این وزن بیش از ۱۰ کیلوگرم باشد با استفاده از تقسیم‌کننده اوتو - جونز. نمونه‌ای به وزن ۵ تا ۱۰ کیلوگرم از آن تفکیک می‌شود. سپس وزن خالص کل نمونه و وزن قسمت جدا شده در فرم آنالیز ثبت شده و در مجموعه الکهای به قطر هاینچ (۲۰سانتیمتر) با دهانه‌های ۰/۰۶۳ ۰/۱۲۵ ۵/۲۵۰ ۵/۵۰ ۱/۰و ۲/۰ میلیمتر الک می‌شود. آنگاه نمونه قرار داده شده در مجموعه الکها در ماشین الک روتاپ به‌مدت ۱۵ دقیقه الک گردیده سپس وزن هر الک تعیین و در فرم [-ا| ۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- اگر نمونه غیر جسبنده باشد ممکن است دانه‌بندی ذرات درشت‌تر (از جمله شن خیلی درشت) با الک و دانه‌بندی شن‌ریز تا شن درشت بالوله ۷۸ صورت گیرد. در این حالت ابتدا وزن خالص تمام نمونه تعیین و ثبت می‌شود. اگر این وزن ۴۰۰ گرم یا کمتر بوده و درصد دانه‌های خیلی درشت ناچیز باشد. می‌توان نمونه را در مجموعه الکهای بقطر ۸ اینچ (۲۰ سانتیمتر) و با چشمه‌هایی به‌قطر ۰۱/۲ ۰۲/۰ ۴/۰ و ۸/۰ میلیمتر قرار داد. بعد از الک‌کردن. وزن باقیمانده در هر الک تعیین و ثبت می‌گردد. دانه‌های عبور نموده از الک ۲ میلیمتر تقسیم می‌شود تا یک قسمت ۱۵ گرمی برای آنالیز با لوله ۷۸ بدست آید. اگر نمونه اولیه. خود بیش از ۴۰۰گرم باشد. قسمت درشت آن قابل ملاحظه بوده و قبل از الک کردن لازم است تقسیم نمونه صورت گیرد. دلیل استفاده از الک با دهانه ۱/۲ میلیمتر به جای الک با دهانه یک میلیمتر برای جداکردن رسوبات جهت آنالیز لوله ۸ این است که در این آنالیز بهتر است کلیه ذرات با قطر ته‌نشینی یک میلیمتر یا کمتر دانه‌بندی شود. در صورتیکه الک یک میلیمتر بکار برده شود بعضی ذرات با وزن مخصوص نسبی کمتر از ۲/۶۵ با شکلهای نامتعارف (نسبت به کره) ممکن است از الک یک میلیمتر عبور ننماید. در این صورت استفاده از الک ۱/۲ میلیمتر درجه اطمینان عبور تمام ذرات مورد نظر را بالا می‌برد. در صورتیکه رسوبات ریزدانه (لای و رس) با رسوبات درشت دانه همراه باشد (نمونه چسبنده) هر سه نوع آنالیز الک. لوله ۷۸ و پیپت برای دانه‌بندی لازم خواهد بود. روش آنالیز تا مرحله جداکردن ذرات عبور نموده از الک ۲میلیمتر مشابه روش فوق‌الذکر است با این تفاوت که بعد از آنالیز لوله ۷۸ و قبل از آزمایش. باید ذرات لای و رس از نمونه حجدا شود. اگر برای دانه‌بندی. از دو روش الک و لوله ۷۸ استفاده شود. لازم است فقط وزن خالص نمونه اولیه و وزن تفکیک شده برای آزمایش الک تعیین گردد و مجدداً نیازی به وزن جدا شده برای آزمایش لوله ۷۸ نیست. نتایج آنالیز دانه‌بندی با الک برای دانه‌های درشت. درصد ذرات کوجچکتر از ۱/۲ میلیمتر را تعیین خواهد کرد. با قراردادن درصد ذرات کوچکتر از ۱/۲ میلیمتر روی خط مبنای فرم آنالیز ۷۸ وروی خط تجمع کل می‌توان درصد ذرات کو چکتر از */۱ ۵/۵ ۰/۲۵ ۰/۱۲۵ و ۵ را (در نمونه اصلی) مستقیماً از فرم بدست آورد. اگر کلیه آنالیزهای اندازه‌گیری مستقیم. الک. لوله ۷۸ و پیپت برای دانه‌بندی یک نمونه مورد نیاز باشد. ضروری است وزن خالص کل نمونه. وزن دانه‌های درشت جدا شده با دست. وزن قسمت جدا شده برای الک. وزن قسمت جدا شده برای لوله ۰۷۸ وزن قسمت جدا شده برای پیپت و قسمتهای جدا شده اضافی بطور کامل تعیین و ثبت گردد. ۳۶ -------- صفحهٔ بعد -------- شن ریز ماسه خیلی درشت ماسه درشت ماسه متوسط ماسه ریز ماسه خیلی ریز لای درشت لای متوسط لای ریز لای خیلی ریز رس درشت رس متوسط رس ریز رس خیلی ریز وبی برحسب اندازه قطر آنها [۴] 0۱5 13۳86 ۹۷/۵۲۶ 0۶5 1286 00۱5 ۱/1601 00۶5 [[51۳۵ 005 12۳86 8ع|ططم [[2۵ 5:۳ 21 00۵۲۹6 ۹۷/۵۹ 1[ ۲۵۵۲۹6 1 ۱/1601 [۳۵۷6ع ۳۱۵۵ 2۳2۷1 116 ۷۵:۹۷ 40 ۲۵۵۲۹6 ۹۷/۵۲۷ 40 ۲۵8۵۲۹6 40 1/1601 40 ۳16 40 1136 ۷۵:۹ 11 ۲0۵۵۲۹۵ 1 ۱/1601 11 ۳16 11 ۲16 ۹/۵۲۳۷ للقاء ۲02۵۲۹۵ ۷( ۱/601 07 ۳1۵ 17 116 ۷۵۹ -------- صفحهٔ بعد -------- سبتتی ی ما سک و فلوم سنگ 8 با ات و ۹ سین ی 8 ۱:8۱ ی ون ها بت ۸۵ ی ۳۵یا نج مارد ۲۵| انا سای ۹ ۸ : 1 ا اهجاشت ی 1 50 بوخ ۰ ها ۷۱۵۹ ها هر موز نس حول ها 2 ت وه را رای لک ار ید اون افش خرن ی 20 لام (سلیمش) ات شهب اد اسب باه و 2۵ سوه 6 5 شکل ۵- توزیع و پراکندگی شن و ماسه شاخص که مبتنی بر ۱۷۴ نمونه جمع‌آوری شده از مواد کف بستر رودخانه‌های آلبرتا است. ل , ۳۳ ۱ و شکل ۶- با اندازه‌گیری یا قطرهای مختلف دانه‌های رسوبی (بزرگترین آنها) می‌توان معادل اندازه الک آنها را تعیین نمود. همه اقطار در ی تشخیصر قطر اسمی. خصوصیات شکلی و وزن دانه‌های رسوبی مهمند. اما بعلت اینکه مواد شسته شده و صیقلی شده بوسیله آب تقریباً بیضی شکل هستند. کاستر و دیگران ! نشان می‌دهند که بعد ۳ (قطر 0) یک بعد پذیرفته شده در تعیین قطر اسمی دانه‌های رسوبی است (قطر اسمی یعنی قطر دانه کروی شکلی که حجم آن معادل حجم دانه رسوبی است). ۵۲ ۳۵۵۵۲ -| ۳۸ -------- صفحهٔ بعد -------- 10 شن قالبی باتماس مستقیم ذرات به یکدیگر با هم اما در قشر زیرین فاصله‌دار و حاوی مواد ریزدانه است. 00 م8 ۱۵ 10 تمامی دانه‌های ریز و درشت شن در پروفیل ی [ هه ۸ : 7.۰ :۹ ز ۸ چا ۰ ری ۰ زر ۳ بصورت یکدست و یکنواخت بوده بطوریکه ‏ 406+ فضای بین دانه‌ای هم از ذرات ریز با اندازه‌های رک؟:: رز مختلف پر شده است. 0۵ ءه0 ها 10 فضای بین دانه‌ای لایه سطحی رسوبات شنی با مواد ریزدانه پر شده است. لایه زیرین فضای بین دانه‌ای فاقد مواد ریزدانه است اما در تماس م۵ 0 10 شن شسته شده شسته شده و فاقد مواد ریزدانه است. 00 0۰ لیا شکل ۷- نمایش تشکیل انواع بستر تیبپیک (شاخص) از رسوبات شنی آبرفتی در رودخانه‌ها ۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱- برنامه‌ریزی آزمایشهای رسوب نشریه شماره ۲۲۲ - سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور شهریور ۱۳۸۰ ۲- راهنمای آزمایش الک برای دانه‌بندی ماسه. پیش‌نویس استاندارد شماره ۱۶-الف مهر ۶۶ ۳- راهنمای نمونه‌های رسوبات معلق رودخانه. استاندارد ۱۵-الف بهمن ۷۸ ۰ ,۱۱۵۵|۱۹ بکع 0 لاد ,1953 بصمکامفگ هه 106 داداا2 30 ۳۵۵ 308 آ0 ۷10105 , 1949 ماما ,ما۸ ۵00 1۵۳,۷۲۶ 2 ب 0 ب 08 ,۷ ب.لع5 آ[50 تدازوه 6 :۵10۷1۵ ۷۷۵۲ ۱۵ 20 20 که ۲ماماکلال علمک )ام 20 حاکن 1966 باابل مهاااه نا ۲۳۳۵|0۵, ۷.36 , 303 0. ٩61۱| - ۰ 7 دعام دهد ۵۲ 6100 قنل 11۵006 ,1964 اش بقل 200 ۴۳ با صعا۵ ۱۷ 1۰ 5۳۷۷ . [0ع0) نکل[] : 1964 ددم بسک امنیمام0) ۵ مذاادو‌ رل ها اعد ۳06۲ 510-0, .159- ۰ دزدراه 20 2006 10110[ ۲۵۲ ۱۷101005 , 1959 ابا ,1۳۵6 300 |۳۲ ۸۵۱/۵۵۲ ۰ مب ۱1454 م۳ امرگ - ۷۷26 بسک . امعتکن] تععام‌صهد ۷۷۵6۳ 65 ۷۷/۵106 1000106۷ 1۳۵900 اد م5 ۳۰۱992 امک هه .0.8 کمک ۰]] ,۵ بفطزاا) ۳۵۳ ,1۳۷1121100۵ 8 - 409 .م0 , ۷۵۲ با بانک۸ ۳۵۱8 ۹۵۵11۵1100 1977 ۷ ,۹۷/۵۵۵ ۴ 4 5 6 7 8 9 10- -------- صفحهٔ بعد -------- دفتر تدوین ضوابط و معیارهای فنی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور با استفاده از نظر کارشناسان برجسته مبادرت به تهیه این دستورالعمل نموده و آنرا برای استفاده به جامعه مهندسی کشور عرضه نموده است . با وجود تلاش فراوان » این اثر مصون از ایرادهایی نظیر غلطهای مغهومی » فنی » ابهام » یهام و اشکالات موضوعی نیست . از این‌رو ؛ از شما خواننده گرامی صمیمانه تقاخضا دارد در صورت مشاهده ه رگونه ایراد و اسکال قنی مراتب را بصورت زیر گزارس قرمایید : ۲- ایراد مورد نظلر را بصورت خلاصه بیان دارید . ۳- در صورت امگان مت ن اصلاح نسده را برای جایگزینی ارسال نمایید . - نشانی خود را برای تماس احتمالی ذکر فرمایید . کارشناسان این دفتر نظرهای دریافتی را به دقت مطالعه نموده و اقدام مقنضی را معمول خواهند داشت. پیشاپیش از همکاری و دقت نظر جنابعالی قدردانی می‌شود . نشانی بوای:مکاتیه + تهران. خیابان شیخ‌بهائی, بالاتر از ملاصدراء کوچه لادن» شماره ۲۴ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور . دفتر تدوین ضوابط و معیارهای فنی صندوق پستی ۰۴۵۴۸۱ ۱۹۹۱۷ ند ملد از کشا ا ۴۳۱ -------- صفحهٔ بعد -------- 40 0۲ ۲12۵۵ 1۳۵ 1 0 0 ۱۱۵ م۳۳ ۹126 01 0 ۱۷11۱1۹1۲۹۷ 0۰ ]۷102806 ۲۹۵۵۳۵۵۹ ۷۷/۵۱۵۲ 11۵۵ 0 0 10 4۵ [031۵ع] 20 5120120 آن 0116 15 ۹5601۵7/۹2 |[ 710011۱6 80 .۳10 ۳۵۳11۵110 -------- صفحهٔ بعد -------- این نشریه باعنوان « راهنمای آزمایشهای دانه بندی رسوب » روشهایی برای دانه بندی ذرات رسوب بر حسب اندازه ذرات ارائه شده است. مبنای قهیه این راهنما عمدتا بادید گاه کاربردی بوده به گونه ای که بدون نیاز به درک کامل مفاهیم نظری انجام صحیح آزمایشپا برای استفاده کننده میسر باشد . بدیی است در مواردی که اشاره به مفاهیم نظری در تفهیم روش آزمایشها موّثر تشخیص داده شده نسبت به بیان آنها اقدام شده است. معاونت امور پشتیبانی ۱58 11 ۱ ۳ زا ل ۱ ا پا ۹ 5 8 لس 2 ۰ ۹ ۰ ۰ ,۰ ۶ ۰ ِ و 8 نو که ۰ ۰ - وچ ۹ 1 ری دمم رم و ی بو 3 ایوان وار ی و هو ۹ ها ۹ می رک از درک شم گز دیر ها رد می ۳ با ی هی بجوم ۳ ریت ۳ یود ی ی رگ ای جر و یگ هه جوا سر ‎٩‏ نمشد ۳ نک ار [ید کش 22 مت ره مارم 3 راو ۱ ۳ اهاط بو وه ی اج یک ای دا ۱ را نات ۴ بیچ ی سارک کت ام مک زگره ها و پا کیت وج ی مک وه رد 1 پند مه 7 رکه ی ما ارت ارام را اجاره دو با هه 9 ی رز وی وی رک ۹ برزن مر ۱ یا رت 0 مه بش ره کم با که او و 3 و ی ری چم ای تج با ود ری هدور روم .۹ ماجم ی رش ۴ ی و ۳ کوب وا در ۹ ۸ هد ین یا هیات جام هه یا ا ۳ یکم را ام وراه کنو کر میات یات وید اس 3 ره ی ۰ 8 وک ی لس ۹ 2 3 ا میا هم ۴ ید ار لمیر جر 22 و دوه و هر رو 5 ۵ ۰ یا یس دس و وم سره و وس ۳ سح ردیح مد َ اه 5 ۰ ۰ 4 مرا ۰ رن ۱ ی ب‌ ۹ ۱ 7 ض و 2 برد مج( !۱ زد ی ۳ ۴ ۷ 1۳ ان نی یی ۰ ۱ ۱ زو ۰ رها ۹ اس هی ز ی زره 2 1