نشریه شماره ۱۴۹-ن دی ماه ۱۳۸۲

⚠ این متن با نرم‌افزار از روی تصویر خوانده شده و ممکن است خطا داشته باشد؛ برای استناد، اصلِ سند را ببینید. ۰-۱ ۱ » ۳ » ی مهار شرسایش و حفاظت رودخانه ها پوس دهد رک سریه سماره ۱۴۹ -ن دی ماه ۱۳۸۲ را موم میا -------- صفحهٔ بعد -------- نشریه شماره ۱۴۹-ن دی ماه ۱۳۸۲ -------- صفحهٔ بعد -------- امروزه نقش و اهمیت ضوابط معیارها و استانداردها و آثار اقتصادی ناشی از به کارگیری مناسب و مستمر آنها در پیشرفت جوامع» تهیه و کاربرد آنها را ضروری و اجتناب ناپذیر ساخته است. نظر به وسعت دامنه علوم و فنون در جهان امروز» تهیه ضوابط معیارها و استانداردها در هر زمینه به مجامع فنی - تخصصی واگذار شده است. با در نظر گرفتن مراتب فوق و با توجه به شرایط اقلیمی و محدودیت منابع آب در ایران» تهیه استاندارد در بخش آب از اهمیت ویژه ای برخوردار بوده و از این رو دفتر استانداردها و معیارهای فنی شرکت مدیریت منابع آب ایران در جهت نیل به این هدف» با مشخص نمودن رسته های اصلی مهندسی آب اقدام به تشکیل مجامع علمی - تخصصی با عنوان کمیته‌های تخصصی نموده که نظارت بر تهیه این استانداردها را به عهده دارند. استانداردهای مهندسی آب با در نظر داشتن موارد زیر تهیه و تدوین می گردد : - استفاده از تخصص و تجارب کارشناسان و صاحب‌نظران شاغل در بخش عمومی و خصوصی - استفاده از منابع و ماخذ معتبر و استانداردهای بین المللی - بهره گیری از تجارب دستگاه‌های اجراییء سازمان‌هاء نهادهاء واحدهای صنعتیء واحدهای مطالعه, طراحی و ساخت - ایجاد هماهنگی در مراحل تهیه» اجراء بهره برداری و ارزشیابی طرح‌ها - پرهیز از دوباره کاری‌ها و اتلاف منابع مالی و غیرمالی کشور - توجه به اصول و موازین مورد عمل موّسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی آیران و سایر موْسسات معتبر تهیه کننده استاندارد آگاهی از نظرات کارشناسان و صاحب‌نظرانی که فعالیت آنها به نوعی در ارتباط با تهیه استانداردهای مهندسی آب می باشد موجب امتنان خواهد بود. 1 -------- صفحهٔ بعد -------- ترکیب اعضای تهیه‌کننده. کمیته و ناظرآن تخصصی این نشریه در آنجمن هیدرولیک ایرآن توسط افراد زیر به ترتیب حروف الفباء تهیه شده است: آقای وحید آراسته کارشناس آزاد فوق‌لیسانس مهندسی آب آقای محمود افسوس شرکت سازه‌پردازی فوق‌لیسانس هیدرولیک آقای علی امام شرکت سابیر فوق‌لیسانس سازه‌های هیدرولیکی آقای فیروز بهادری دانشگاه خواجه نصیرالدین طوسی دکترای عمران آب آقای حسام فولادفر مرکز تحقیقات آب فوق‌لیسانس هیدرولیک آقای جمشید مصباحی شرکت سازه‌پردلزی فوق‌لیسانس هیدرولیک اسامی اعضای کمیته تخصصی مهندسی رودخانه و سواحل دفتر استانداردها و معیارهای فنی که بررسی و تأیید نشریه حاضر را به عهده داشته‌اند به ترتیب حروف آلفباء عبارتند از : آقای محمود افسوس شرکت سازه‌پردازی فوق‌لیسانس هیدرولیک آقای محمدابراهیم بنی حبیب دانشگاه تهرآن دکترای مهندسی آب آقای ابراهیم جباری دانشگاه علم و صنعت ایران دکترای هیدرولیک آقای محمدحسن چیتی شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران فوق لیسانس سازه های آبی آقای مهدی شفیعی فر دانشگاه تربیت‌مدرس دکترای سازه های دریایی خانم کیاندخت کباری طرح تهیه استانداردهای مهندسی آب کشور ‏ لیسانس راه و ساختمان آقای جبار وطن فدا سازمان مدیریت منابع آب ایران فوق لیسانس سازه های آبی 11 ۳ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست مطالب عنوان. ۱ کلیات ۱-۱ مقدمه ۲-۱ هدف و ضرورت تهیه راهنمای مهار فرسایش و حفاظت کناره‌های رودخانه‌ها ۲-۱ دامنه کاربرد راهنما ۴-۱ مروری بر تحربیات استفاده از روش‌های حفاظت کناره‌های رودخانه در ایران ۲- مطالعات و اطلاعات مورد نیاز ۱-۲ اطلاعات پایه مورد نیاز ۱-۱-۳۲ مقدمه ۲-۱-۲ آمار و اطلاعات عمومی منطقه طرح ۳-۱-۲ مار و اطلاعات هیدرو کلیماتولوژی» هیدرولیک و ریخت‌شناسی ۴-۱-۲ آمار و اطلاعات زمین‌شناسی» ژئوتکنیک و مکانیک خاک ۵-۱-۲ آمار و اطلاعات اجتماعی و اقتصادی ۲-۲ مطالعات موردنیاز ۱-۲-۳۲ مقدمه ۲-۲-۲ بازدیدها و مطالعات صحرایی ۳-۲-۲ مطالعات پایه ۴-۲-۲ مطالعات تخصصی ۳ انواع فرسایش کناره‌های رودخانه و علل و سازوکار آن ۱-۳ مقدمه ۲-۳ انواع فرسایش در کناره‌ها ۱-۲-۳ فرسایش سطحی کناره ۲-۲-۳ گسیختگی توده‌ای ۳ عوامل فرسایش ۳-۳ ساز و کار (مکانیزم) فرسایش ۳ نوع و کیفیت مصالح مورد نیاز ۱-۳۴ مقدمه ۲۷ ۱۳ ۱۸ ۱۸ ۱۸ ۱۹ ۳۱ ۳۵ ۲۶ ۳۹ ۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان ۲-۴ مصالح خام ۲-۲-۴ خاک‌های درشت دانه ۲-۲-۴ سنگ ۴-۲-۴ چوب ۲-۴ مصالح ترکیبی ۱-۳-۴ بتن ۲-۳-۴ فولاد ۳-۳-۴ قیرو آسفالت ۴۳-۲-۴۳ زئوسنتزها ۵- روش‌های حفاظت مستقیم ۱-۵ حفاظت قائُم کناره رودخانه ۱-۱-۵ مقدمه ۲-۱-۵ دیوار وزنی ۲-۱-۵ دیوارهای شمعی ۴-۱-۵ سایر روش‌های حفاظتی قائم ۲-۵ حفاظت‌های مایل ۱-۲-۵ کلیات ۲-۲-۵ پوشش‌های حفاظتی ۳-۲-۵ روکش‌های حفاظتی ۶- روش‌های حفاظت غیرمستقیم ۲-۶ روش‌های انحراف‌دهنده جریان ۱-۲-۶ آبشکن صلب (نفوذناپذیر) فهرست مطالب ۷ ۳۹ ۳۹ ۳۹ ۳۲ ۳۲ ۳۳ ۳۳ ۳۳۴ ۳۶ ۳۶ ۳۶ ۳۶ ۳۲ ۴۶ ۴۶ ۵۹ ۶۴ ۶۴ ۶۴ ۶۴ ۶۵ ۶۵ -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان ۲-۲-۶ موانع و نقاط سخت ۲-۲-۶ آبشکن پره‌ای ۳-۶ روش‌های آرام کردن جریان ۱-۳-۶ نرده کشی ۲-۳-۶ خرک فلزی ۳-۳-۶ آبشکن‌های باز (آپشکن‌های شمع کوبی) ۷ حفاظت طبیعی ۲-۷ وظیفه و تأثیر روش‌های حفاظت طبیعی ۴-۷ انتخاب منابع گیاهی مورد نیاز ۱-۵-۷ استفاده از بلوک‌های بتنی و پوشش گیاهی ۲-۵-۷ پوشش سنگ‌جین تقویت شده با قلمه گیاهی ۳-۵-۷ روش سنگ‌چین و بسته‌های شاخه‌های گیاهی ۴-۵-۷ سامانه‌های مسلح کردن خاک با استفاده از مصالح مصنوعی ۱-۸ مقدمه ۲-۲-۸ احداث سازه‌های طولی یا عرضی در رودخانه ۴-۲-۸ تغییر در هندسه رودخانه ۷ ۶۸ ۶۹ ۶۹ ۶۹ ۷۲ ۷۳۴ ۷۳۴ ۷۵ ۷۶ ۷۶ ۷۹ ۷۹ ۷۹ ۸۱ از ۸۳۴ ۸۳۴ ۸۳۴ ۸۳۴ ۸۵ ۸۵ ۸۵ ۸۵ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست مطالب عنوان ۳-۸ سازگاری با ماهیت دینامیکی و طبیعی رودخانه ۴-۸ آموزش و ترویج -۹٩‏ ملاحظات اقتصادی,» اجتماعی و زیست‌محیطی در روش‌های حفاظت کناره‌رودخانه‌ها ۱-۹ مقدمه ۲-۹ ملاحظات اقتصادی ۱-۲-۹ ملاحظات غیرقابل بیان به صورت کمی ۲-۲-۹ امکان‌پذیری اقتصادی و مالی ۳-۹ ملاحظات اجتماعی ۱-۳-۹ آثار اجتماعی مضر مرتبط با کارهای مهندسی رودخانه ۴-۹ ملاحظات زیست‌محیطی ۱-۴-۹ آثار زیست‌محیطی مضر مرتبط با کارهای مهندسی رودخانه ۰ معیارهای انتخاب روش‌های مهار فرسایش و حفاظت کناره‌های رودخانه و اصول کلی طراحی ۱۰ تأثیرگذاری روش‌ها و گزینه‌ها ۱-۱-۰ تأثیر دوام پروژه ۲-۱-۰ تأثیر انطباق با آب‌شستگی یا لغزش کناره ۳-۱-۰ تأثیر عمق جریان رودخانه ۴-۱-۰ تأثیر محدودیت‌های ساحلی ۵-۱-۰ پلان مسیر رودخانه ۶-۱-۰ تأثیر روی هیدرولیک جریان ۷-۱-۰ تأثیر روی فرسایش رودخانه در بالادست و پایین‌دست محل پروژه ۰ ملاحظات زیست‌محیطی ۲-۲-۰ اهداف زیست‌محیطی ۰ عوامل اقتصادی ۲-۳-۰ منابع قابل دسترسی ۳-۳-۰ امکان‌پذیری ساخت مرحله‌ای ۷1 صفحه ۸۶ ۸۶ ۸۷ ۸۷ ۸۷ ۸۷ ۸۸ ۸۸ ۸٩ ۸٩ را ۹۱ ۹۱ 1۲۳ ۹۴ ۹۴ ۹۵ ۹۵ ۹۵ ۹۶ ۹۶ ۹۶ ۹۸ ۹۸ ۹۸ ۹۹ ۱. ۰۰ -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان ۴-۰ روش کاربردی انتخاب بهترین روش ۵-۰ جنبه‌های عمومی طراحی تفصیلی ۱-۵-۰ مقدمه ۲-۵-۰ اثر حفاظت کناره بر آبراه ۳-۵-۰ موّلفه‌های طرح حفاظت ۴-۵-۰ پیش‌بینی راه دسترسی تعاریف پایه منابع مورد استفاده ۹۷11] ۱۰۱ ۱۰۳ ۱۰۳ ۱۰۳ ۱۰۳۴ ۱۸ ۱۱۰ ۱۱۵ -------- صفحهٔ بعد -------- و کلیات ۱-۱ مقدمه به‌طور کلی» رودخانه‌ها در وضعیت طبیعی همواره در حال فرسایش و رسوبگذاری بوده و تا حد امکان باید از مهار این پدیده‌های طبیعی اجتناب نمود. زیرا مهار کناره‌ها ممکن است موجب توسعه و گسترش خساراتی جدی در پایین‌دست یا بالادست رودخانه گردد و به عبارتی دیگر سامانه رودخانه‌ای را از حالت تعادل طبیعی خود خارج نماید. البته امروزه از آنجایی که فرسایش کناره‌هاء موجب وارد آمدن لطمات اقتصادی به اراضی زراعی» از بین رفتن تأسیسات آبیء پایین آوردن کیفیت آب و غیره می‌گردد. معضل فرسایش کناره‌ها به صورت یکی از مهم‌ترین و بزرگ‌ترین مسائل محیط زیستی در اکثر نقاط دنیا درآمده و دیگر فقط یک مشکل موضعی با برد تأثیرگذاری محدود نبوده و ممکن است نتایج محیط زیستی و اقتصادی گسترده‌ای را به دنبال داشته عمده ضرورت‌هایی که به حفاظت کناره‌ها منحر می‌شود. به قرار زیر است : - ممانعت از فرسایش کناره به منظور حفظ اراضی با ارزش اقتصادی زیاد در حاشیه رودخانه» - ممانعت از فرسایش کناره در اطراف سازه‌های متقاطع به ویژه پل‌هاء - ممانعت از فرسایش کناره به منظور حفاظت از گوره‌های مهار سیلاب و بی‌نیاز کردن از عملیات عقب‌نشینی دوره‌ای آزهاء - تثبیت پلان رودخانه و جلوگیری از تغییر مسیر و به‌وجودامدن میان‌بر و چم‌های ناخواسته به منظور ایجاد یک آبراه - کاهش ورود رسوبات به رودخانه و ممانعت ازجزیره‌زایی و شریانی شدن رودخانه که موجب تشدید تخریب کناره‌ها می‌گردد. - ممانعت از فرسایش کناره در اثر احداث جزیره‌های مصنوعی؛ - ممانعت از فرسایش کناره در اثر حرکت شناورهاء - جلوگیری از کاهش ظرفیت رودخانه. - اصلاح و بهبود مسیر و هندسه مقطع رودخانه به منظور کاهش تراز سطح سیلاب و بهبود شرایط کشتیرانی» - جلوگیری از کاهش ظرفیت مخازن سدهاء - جلوگیری از ورود خاک‌های آلوده اراضی اطراف به محیط آبی رودخانه و ایجاد محیطی مناسب جهت رشد و تولیدمثل آبزیان و همچنین مصارف کشاورزی و شرب» - ایحاد شرایط مناسب جهت افزایش سرمایه‌گذاری بخش‌های خصوصی به‌دلیل ایحاد فضای امنیتی درحاشیه رودخانه» و - جلوگیری از بروز مشکلات اجتماعی و مهاجرت کشاورزان و روستاییان. ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- طراحی مهار فرسایش و حفاظت کرانه‌ها را طلب می‌نماید. متخصص در این زمینه» عامل مهمی در عدم موفقیت طرح‌های حفاظت بوده است. غالباً مشاهده شده که متعاقب اخذ نتیجه موفقیت‌آمیز از یک روش حفاظتی در یک ناحیه خاص, به اشتباه از آن برای سایر مناطق (بدون توجه به شرایط محلی) استفاده می‌شود که این امر» موجب طرح غیرموّثر و در نهایت تخریب سازه خواهد گردید. جچ < عغدم رعایت اصول طراحی سازه‌ای. در بعضی مواقع» ممکن است که روش حفاظتی مناسبی نیز برای مکانی خاص انتخاب شود.ء اما به دلیل نادیده گرفتن اصول طراحی» طرح با شکست روبرو گردد. دلیل محدودیت‌های اعتباری» به صورت ناقص و نیمه‌تمام و در نتیجه آسیب‌پذیر رها گردد. بررسی وضعیت پایداری رودخانه در شرایط فعلی و آتی» شناخت نوع پایداری رودخانه» شناخت عوامل ناپایداری رودخانه و آگاهی از پیامدهای کوتاه‌مدت و بلندمدت عوامل ناپایداری» تأثیر بسیار مهمی در چگونگی حفاظت کناره‌ها می‌گذارد که متأسفانه در کشور ما به آن توجه بسیار کمی می‌شود. و- استفاده از راهنماها و استانداردهای سایر کشورها. همان گونه که قبلاً نیز بدان اشاره شدء مفاهیم مرتبط با تثبیت کناره‌ها مانند کاهش قدرت جریان, افزایش مقاومت کناره‌ها قابل انتقال از رودخانه‌ای به رودخانه دیگر نمی‌باشد. بنابراین در رابطه با حفاظت کناره‌ها نمی‌توان به طور کامل استانداردهاء روابط و ضوابط سایر کشورها را پذیرفت و مورد استفاده قرار داد. سواحل رودخانه‌ها تهیه شده است. بنابراین محدوده کاربرد آن در رابطه با شناخت روش‌های ممکن حفاظت رودخانه و جزییات طراحی و معیارهای آن نخواهد شد بلکه خصوصیات کلی روش‌های حفاظت کناره‌ها و تقسیم‌بندی آن از جمله به راهنما مرجع مفیدی برای استفاده در مطالعات طرح‌های مهندسی و ساماندهی رودخانه‌هاء تثبیت و حفاظت کناره‌هاء مهار سیل و فرسایش و حفاظت از اراضی حاشیه رودخانه‌ها خواهد بود که در مراحل مختلف مطالعاتی می‌تواند مورد استفاده کارشناسان دیربط و مهندسین مشاور و دستگاه‌های اجرایی مرتبط با پروژه‌های رودخانه‌ای قرار گیرد. ۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ۴-۱ مروری بر تجربیات استفاده از روش‌های حفاظت کناره‌های رودخانه در ایران موارد زیر بیانگر مجموعه بررسی‌های انجام شده در زمینه استفاده از روش‌های حفاظت کناره در کشور می‌باشند. به‌طور کلی طرح‌های اجرا شده در زمینه تثبیت کناره‌ها را به سه گروه عمده می‌توان تقسیم نمود: الف- طرح‌های موضعی و اضطراری و با هدف تثبیت بازه‌ای کوتاه از رودخانه در نواحی آسیب دیده ب - طرح‌های جامع تثبیت کناره رودخانه با اهداف کوتاه‌مدت و درازمدت. و پ - طرح‌های تحقیقاتی. در ارتباط با گروه «الف» طرح‌های موضعی و اضطراری فراوانی توسط سازمان‌های مختلف به ویژه سازمان‌های آب منطقه‌ای و جهاد کشاورزی و بعضاً توسط دفاتر ستادی اجرا شده است. این‌گونه طرح‌ها به ویژه طرح‌های اجرا شده تا قبل از سال ۱۳۷۵ غالباً بدون پشتوانه مطالعاتی می‌باشد. طرح حفاظت کناره با کیسه گونی (خاک و سیمان) در رودخانه هریررود. طرح حفاظتی توسط دیوار وزنی در رودخانه میناب» طرح حفاظتی سنگ و سیمان مهران‌رود و طرح ساماندهی رودخانه شهر چای در محدوده شهر میانه نمونه‌هایی از این نوع طرح‌ها است. این طرح‌ها به دلیل ضعف مطالعاتی یا به دلیل ضعف در رعایت اصول طراحی, با شکست مواجه شده و یا به دلیل طراحی دست بالا غیر اقتصادی بوده‌اند. قابل یادآوری است که طرح تثببیت رودخانه حله از معدود طرح‌های قدیمی است که با رعایت نسبی اصول مطالعاتی و طراحی اجرا شده است. طی سال‌های ۱۳۷۵ و ۱۳۷۶ (که سال‌های پرآبی رودخانه‌های کشور بوده است)» طرح‌های اضطراری متعددی مطرح شده و مطالعاتی متناسب با آنها انجام گرفته است. طرح‌های اضطراری ساماندهی رودخانه سفیدرود در محدوده روستای قاضیان» ساماندهی رودخانه اترک در محدوده روستای عشق ابادء ساماندهی رودخانه قزل آوزن در محدوده برون قشلاق, نمونه‌های از این گونه طرح‌ها می‌باشند. لازم به یادآوری است. از آنجایی که یک بازه از رودخانه فقط بخشی از سامانه پویای رودخانه‌ای می‌باشد. بنابراین مطالعه آن بدون در نظر گرفتن کل سامانه رودخانه با اصول مطالعاتی سامانه‌های پویا مانند دینامیک رودخانه مطابقت نداشته و اجرای هرگونه طرحی, حتی در بازه‌ای کوتاه باید در چارجوب مطالعات جامع سامانه رودخانه‌ای انجام گیرد. در مورد طرح‌های گروه «ب»» طی سال‌های ۱۳۷۷ و ۰۱۳۷۸ طرح‌هایی مطرح شده که مطالعات مراحل مختلف آن با رعایت سلسله مراتب مطالعاتی انجام گردیده و یا در حال انجام است. طرح ساماندهی رودخانه زرینه‌رود و سیمینه‌رود» طرح حفاظتی کناره‌های هامون دشت سیستان (طرح جامع کنترل سیل سیستان)» ساماندهی رودخانه کارون با هدف ترابری آبی» ساماندهی رودخانه قزل‌آوزن» ساماندهی رودخانه سفیدرودء ساماندهی رودخانه کرء ساماندهی رودخانه حله» کنترل سیل رودخانه هیرمندء ساماندهی رودخانه قره‌سو و ساماندهی رودخانه شاهرود از جمله این‌گونه طرح‌ها است. لازم به یادآوری است که به جز رودخانه هیرمند که مدتی است از دوره عملیات اجرایی آن می‌گذردء سایر طرح‌های مذکور در مرحله مطالعاتی شناسایی و توجیهی و ندرتاً مرحله طراحی تفصیلی قرار دارند. بررسی‌های انجام شده نشان می‌دهند که در سال‌های اخیر (بخصوص در دو سال گذشته) مراحل مختلف مطالعاتی (اعم از شناسایی؛ توجیهی و طراحی تفصیلی) در طرح‌های مطرح شده» سیر مثبت داشته و آگاهی و ذهنیت لازم بر لزوم انجام مراحل مختلف مطالعاتی طرح‌ها ایجاد شده است. در رابطه با طرح‌های تحقیقاتی در بعضی از رودخانه‌های کشورء توسط مراکز تحقیقاتی و دانشگاه‌هاء طرح‌هایی اجرا شده است. طرح حفاظت کناره رودخانه با صفحات مستغرق که در رودخانه کرخه اجرا شده است. نمونه‌ای از این نوع طرح‌ها می‌باشند. در حال حاضرء طرح‌های تحقیقاتی زیادی در چارچوب تهیه و تدوین آخرین دستاوردها و روش‌های بدیع در خصوص تثبیت کرانه‌ها در حال انجام می‌باشد. از جمله این طرح‌هاء می‌توان به تثبیت بیولوژیکی رودخانه‌ها و کاربرد مصالح خاص محلی اشاره نمود. در ارتباط با طرح‌های تحقیقاتی آزمایشگاهی نیزء کارهایی در مراکز تحقیقاتی کشور انجام شده است. انجام آزمایش‌های تحقیقاتی متعدد در خصوص آبشکن‌های بسته و باز و صفحات مستغرق» از جمله این گونه طرح‌ها می‌باشند. ۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲ مطالعات و اطلاعات مورد نیاز ۱-۳ اطلاعات پایه مورد نیاز ۱-۱-۳ کلیات وجود و استفاده از آمار و اطلاعات دقیق و کامل در انجام اموری که به برنامه‌ریزی و طراحی اولیه نیازمند است. از اهمیت خاصی برخوردار می‌باشد. در طرح‌های مهندسی و بخصوص در مطالعات طرح‌هایی که در ارتباط با پدیده‌های طبیعی بوده و طراحی آنها بر روش‌های تحلیلی یا تجربی استوار می‌باشد. وجود آمار و اطلاعات کافی دارای نقش بسیار حساس‌تری است. به‌گونه‌ای که فقدان یا حتی کمبود آمار و اطلاعات لازم, مطالعه, اجرا یا بهره‌برداری از این‌گونه طرح‌ها را با مشکلات و مخاطرات جدی مواجه می‌سازد. در مهندسی آب و به ویژه در مهندسی رودخانه که با یکی از عناصر پیچیده طبیعت به نام رودخانه سر و کار داشته و عوامل و متغیرهای متعددی در رخدادها و پدیده‌های مرتبط با آن دخیل می‌باشند» دستیابی به آمار و اطلاعات ثبت شده اهمیت زیادی دارد. بدیهی است در ابتدای مطالعات هر طرحی, باید این عوامل تأثیرگذار را شناسایی کرد و با توجه به میزان تأثیر هر یک در وقوع پدیده‌های طبیعی مرتبطء آنها را اولویت‌بندی نمود و بر حسب موردء حد و مرز اطلاعات مورد نیاز هر عامل را نیز تعیین کرد. آمار و اطلاعات مورد نیاز طراحی و اجرای روش‌های مهار فرسایش کناره‌های رودخانه‌هاء در ادامه آورده شده است[۱]. ۲-۱-۲ آمار و اطلاعات عمومی منطقه طرح آمار و اطلاعات عمومی منطقه طرح به‌طور عمده شامل موارد زیر می‌باشد: - نقشه‌های راه‌ها و موقعیت عمومی منطقه طرح با مقیاس ۱:۵۰۰۰۰ تا ۲۵۰۰۰۰ : ۰۱ - نقشه‌های توپوگرافی اراضی اطراف رودخانه به پهنای حداقل ۵۰۰ متر از کناره رودخانه به مقیاس‌از ۰ ا ۱:۵۰۰۰۰ بر حسب مورد برای شناسایی عمومی منطقه طرح, - نقشه‌های توپوگرافی رودخانه و اراضی حاشیه آن حداکثر با پهنای ۱۰۰ متر از کناره رودخانه با مقیاس ۱۰۰۰ :۱ تا - عکس‌های هوایی با مقیاس ۲۰۰۰۰ :۱ تا ۵۰۰۰۰ :۱ از محدوده طرح و در صورت آمکان با فواصل مناسب زمانی (معمولاً ۱۰ تا ۳۰ سال ) برای بررسی تغییرات پدید آمده در منطقه طرح و مطالعات ریخت‌شناسی رودخانه؛ - برای رودخانه‌های کشندی (جزر مدی) نیز لازم است عکس‌های هوایی در فواصل زمانی مناسب و حتی‌المقدور در - تصاویر و اطلاعات ماهواره‌ای از منطقه طرح با مقیاس ۱۰۰۰۰۰ :۱ تا ۲۵۰۰۰۰ : ۰۱ - اطلاعات و گزارش‌های موجود در ارتباط با وضعیت عمومی منطقه طرح, ۴ -------- صفحهٔ بعد -------- - آمار و اطلاعات مربوط به فرسایش کناره‌های رودخانه در محدوده طرح و روش‌های مختلف مهار فرسایش کناره‌ها که در گذشته اجرا گردیده‌اند» - اطلاعات مربوط به تأسیسات و ابنیه موجود در حاشیه و یا در تقاطع با رودخانه مانند سدهاء بندهای انحرافی» پل‌هاء جاده‌هاء ایستگاهای پمپاژه خطوط لوله, دکل‌های برق, کانال‌ها و ساختمان‌هاء - اطلاعات مربوط به سایر طرح‌های در دست مطالعه یا در دست اجرا در حاشیه و یا مرتبط با رودخانه؛ و ۰ ۱:۵۰۰۰۰ ‏نقشه موقعیت جاده‌های ارتباطی و دسترسی منطقه طرح در مقیاس ۱:۵۰۰۰ تا‎ - ۳-۱-۳ آمار و اطلاعات هیدر وکلیمانولوژی» هیدرولیک و ریخت‌تُسناسی امار و اطلاعات مربوط به شرایط اقلیمی و هیدرولوژیک منطقه طرح و ویژگی‌های هیدرولیک و ریخت‌شناسی رودخانه» داده‌های مورد نیاز مطالعات و بررسی‌های هیدرولیکی را مهیا خواهد نمود. برای این منظور آمار و اطلاعات زیر مورد نیاز می‌باشد: - گزارش‌های هواشناسی» هیدرولوژی» هیدرولیک و ریخت‌شناسی موجود و مرتبط با منطقه طرح, - آمار و اطلاعات مربوط به شرایط اقلیمی منطقه مانند میزان بارش» دماء میزان تبخیر و تعرق» سرعت و جهت باد و تغییرات رطوبت نسبی در طول فصول سال, - آمار و اندازه‌گیری‌های انجام شده در زمینه بده جریان و تغییرات سطح آب رودخانه در سال‌های گذشته و به ویژه در مواقع سیلابی در محدوده طرح» - آمار کیفیت آب شامل کیفیت فیزیکی» شیمیایی و بیولوژیکی, - آمار و اطلاعات مربوط به نوع» میزان و مشخصات بار رسوبی معلق و بستر رودخانه. - نقشه‌های توپوگرافی رودخانه با مقیاس ۱۰۰۰ :۱ تا ۱۰۰۰۰ :۱ نیمرخ‌های طولی در محورهای خطالقعر و لبه‌های فوقانی کناره‌های چپ و راست رودخانه با مقیاس ۱۰۰۰ :۱ تا ۱۰۰۰۰ :۱ و همچنین مقاطع عرضی رودخانه با مقیاس ۰ تا ۱:۱۰۰۰ طولی و ۱/۱۰ تا ۱/۱۰۰ ارتفاعی و به فواصل ۵۰ تا ۲۰۰۰ متر که به عوارض و تغییرات مقطع و طول رودخانه بستگی دارد. معمولاً این نقشه‌ها بر اساس دقت مورد نیاز و طبق ضوابط موجود تهیه خواهد شد. - در رودخانه‌های کشندی (جزر و مدی)» آمار و اطلاعات مربوط به تغییرات کشند (جزر و مد ) و بخصوص شرایط خاص حداکثرهای برکشند (مد)» حداقل زیر کشند (جزر) و غیره در گذشته» به منظور پیش‌بینی تغییرات در آینده مورد نیاز خواهد بود. بدیهی است اگر چنین آماری موجود نباشدء بر اساس دستورالعمل‌های تهیه شده باید تغییرات کشند در فواصل ۳۰ دقیقه یا ۱ ساعت و برای مدت حداقل ۳۰ روز انجام شود. در رودخانه‌های منتهی به دریا یا دریاچه» تغییرات سالانه سطح آب دریا یا دریاچه موردنیاز است. -------- صفحهٔ بعد -------- ۴-۱-۲ آمار و اطلاعات زمین‌شناسی, ژئوتکنیک و مکانیک خاک روش‌های حفاظت رودخانه, به منظورحفاظت کناره‌های فرسایش‌پذیر و ناپایدارء روی بستر یا کناره رودخانه و ترجیحاً با مصالح محلی» طرح و اجرا خواهند شد. بنابراین به‌منظور بررسی امکان و پتانسیل فرسایش‌پذیری کناره‌های رودخانه و نیز آگاهی از خواص فیزیکی» مکانیکی و شیمیایی خاک کناره و همچنین شناخت انواع و کیفیت و کمیت مصالح محلیء جمع‌آوری آمار و اطلاعات زمین‌شناسی» ئوتکنیک و مکانیک خاک به شرح زیر ضروری خواهد بود: - نقشه‌های زمین‌شناسی و زمین ریخت‌شناختی منطقه طرح در مقیاس ۱۰۰۰۰۰ :۱ و در صورت عدم وجود در مقیاس ۰ - گزارش‌های زمین‌شناسی» زئوتکنیک و مکانیک خاک موجود و مرتبط با طرح‌های اجرا شده قبلی و در دست اجرا و سایر طرح‌های مطالعاتی در منطقه طرح» - آمار و اطلاعات مربوط به تغییرات سطح آب زیرزمینی و مشخصات فیزیکی و شیمیایی آن در حاشیه رودخانه» - آمار و اطلاعات مربوط به مشخصات زلزله‌های واقع شده در منطقه و وضعیت گسل‌ها و ترانشه‌های موجود در محدوده طرح» - آمار و اطلاعات مربوط به زمین‌لغزه‌ها و گسستگی‌های ناشی از روانگرایی ناحیه‌ای و محلیء فرونشست‌های منطقه‌ای؛ تورم‌پذیری خاک و لایه‌های ضعیف در مسیر کناره» - مشخصات و ویژگی‌های فیزیکی و مکانیکی لایه‌های زمین کناره رودخانه (محل‌های مورد نظر برای حفاظت) و همچنین مصالح منابع قرضه مانند طبقه‌بندی خاک میزان رطوبت, حدود اتربرگ» تراکم‌پذیری» تحکیم‌پدیری و مقاومت برشی برای خاک‌های ریزدانه چسبنده و همچنین طبقه‌بندی و وزن مخصوص, دانه‌بندی» میزان نفوذپذیری» تحکیم‌پذیری و مقاومت برشی برای خاک‌های درشت‌دانه و مشخصاتی مانند هوازدگی» خردشدگی و وزن مخصوص برای سنگ‌هاء و - عمق و نوع لایه‌های خاک زیرزمینی در مسیر کناره و به ویژه خاک‌های سست و مسئله‌دار مانند خاک‌های واگرا » خاک‌های رمبنده " و خاک‌های پس‌مانده معدنی و همچنین سنگ کف. ۵-۱-۲ آمار و اطلاعات اجتماعی و اقتصادی تخریب کناره‌های رودخانه و از بین رفتن اراضی کشاورزی و تهدید تأسیسات و ساختمان‌های مسکونی» صنعتی و غیره» تبعات اجتماعی و اقتصادی فراوانی را به دنبال خواهد داشت. بنابراین ضروری است اطلاعات جامعی از وضعیت اجتماعی و اقتصادی منطقه طرح جمع‌آوری گردد تا با استفاده از این اطلاعات بتوان گزینه‌ای را برای حفاظت کناره‌های رودخانه در مقابل فرسایش 1 ۵اداژوم ۵112 - 2 ۶ -------- صفحهٔ بعد -------- انتخاب و طراحی نمود که علاوه بر رعایت معیارهای فنی و زیست‌محیطی, دارای توجیه اجتماعی و اقتصادی لازم نیز باشد. اطلاعات مورد نیاز به‌طور عمده شامل موارد زیر می‌باشد: - آمار جمعیت ساکن در مناطق اطراف رودخانه و چگونگی ترکیب و پراکندگی این جمعیت. - منابع کاری و درآمدی و میزان در آمد حاصل از کارهای مختلف جمعیت ساکن, - وسعت و ارزش اراضی, تأسیسات و ابنیه واقع در اطراف رودخانه با توجه به نوع استفاده از اراضی مذکورء - موقعیت مراکز روستایی» شهری» صنعتی و زراعی و وسعت و آرزش هر یک به تفکیک., - چگونگی و میزان استفاده از آب رودخانه به منظور مصارف کشاورزی» صنعتی و شرب» و - برنامه‌های توسعه در اراضی حاشیه رودخانه و حدود سرمایه‌گذاری‌های پیش‌بینی شده. ۲-۲ مطالعات موردنیاز ۱-۳-۲ کلیات مطالعات موردنیاز طرح‌های حفاظت کناره‌های رودخانه مانند سایر طرح‌هاء در سه مرحله شناسایی (مرحله صفر)» توجیهی (مرحله ۱) و تفصیلی (مرحله ۲) انجام می‌گیرد. برای آشنایی با بخش‌های مختلف مطالعات هر مرحله می‌توان به مراجع [۲] [۲] و [۴] مراجعه نمود. با توجه به اهمیت بازدیدها و بررسی‌های صحرایی در مطالعات طرح‌هایی که با طبیعت محل ارتباط مستقیم دارندء ابتدا مطالبی در زمینه مطالعات صحرایی و نکات مورد توجه در این زمینه» بیان گردیده و سپس به بحث پیرامون مطالعات پایه و تخصصی در مطالعات مراحل شناسایی و توجیهی پرداخته می‌شود. لازم به یادآوری است» مطالعات مرحله تفصیلی عمدتاً به طراحی و محاسبات ساختمانی و تهیه نقشه‌های اجرایی طرح اختصاص دارد. ۳-۳-۲ بازدیدها و مطالعات صحرایی بازدیدهای صحرایی در مطالعات مهندسی رودخانه از اهمیت زیادی برخوردار می‌باشد به شکلی که می‌تواند به عنوان یک عامل مهم در گزینه‌یابی و ارائه راه حل مطلوب, قلمداد گردد. با انجام بازدیدها و مشاهدات صحرایی,» قسمتی از ضعف مطالعات که ناشی از انجام کار صرفاً دفتری می‌باشد» برطرف می‌گردد و یک نگرش معقول, منطقی و واقعی به طراح می‌دهد. چگونگی و میزان دقت بازدید برحسب نوع مسئله مورد بررسی متفاوت می‌باشد. در نگاهی کلی» موارد زیر باید در منطقه مورد توجه قرار گیرد [۸] : - توپوگرافی منطقه و نوع آن از نظر پستی‌ها و بلندی‌هاء - نوع منطقه (کاربری اراضی) از نظر شهری مدرن» روستایی و زراعتی بودن و یا ترکیبی از نواحی مذکورء - پوشش گیاهی منطقه» - نوع زراعت منطقهء - حیات وحش منطقه»ء ۷ -------- صفحهٔ بعد -------- - حیوانات اهلی و دام‌های منطقه؛ - فعالیت‌های انسانیء و - وضعیت راه‌های دسترسی به کناره‌های رودخانه. علاوه بر موارد کلی بالا و نیز مذاکره و تبادل نظر با اهالی منطقه و مسئولین ذیربط در رابطه با وضعیت رودخانه از نظر سابقه سیلء فرسایش کناره‌ها و از بین رفتن اراضی» سابقه حفاظت‌های کناره‌ای که در گذشته انجام شده است و سایر نکاتی که از گفتگوهای طرفین به‌دست می‌آید. باید از قسمت‌های مختلف رودخانه بازدید کرده و اقدامات زیر انجام پذیرد : - در مرحله شناسایی : *‏ شناسایی و بررسی بازه‌ها یا نقاط فرسایش‌پذیر و تهیه کروکی از وضعیت موجود رودخانه, * شناسایی آبراهه‌های فصلی, مسیل‌ها و زهکش‌های ورودی به رودخانه. ۰ شناسایی» بررسی و آرزیابی عملکرد سیل در گذشته. شناسایی و بررسی سازه‌ها و تأسیسات اطراف و داخل رودخانه به ویژه از دیدگاه فرسایش و رسوبگذاری؛ * بررسی خصوصیات هیدرولوژیکی حوضه آبریز رودخانه. * جمع‌آوری اطلاعات اولیه به کمک بررسی‌های صحرایی شامل: ایستگاه‌های آبسنجی (هیدرومتری)» اطلاعات هیدرولیکی» ریخت‌شناسی, سیل, فرسایش, زمین‌شناسی» رسوبات بستر رودخانه و جنس دیواره» منابع قرضه و مصالح و همچنین اطلاعات کلی در مورد حوضه آبریز» و * بررسی و شناسایی امکانات فنی و اجرایی محل. - در مرحله توجیهی : *‏ برنامه‌ریزی جزییات بازدیدهای صحرایی, * بازدید از رودخانه در محدوده طرح و یافتن تغییراتی که از پایان مرحله شناسایی تا شروع مطالعات مرحله توجیهی در تهیه کروکی جدید از شبکه آبراهه‌ها و رودخانه‌های منطقه تحت مطالعه و نشان دادن تغییرات واقع شده در محدوده طرح» و * بازدید و بررسی ایستگاه‌های آب‌سنجی,» هواشناسی و رسوب‌سنجی منطقه به منظور ارزیابی کیفیت و چگونگی کارکرد همچنین تخمینی از ابعاد (عرض و عمق) رودخانه در مقاطع مختلف» شکل ظاهری رودخانه» وجود تغبیرات شدید ریخت‌شناسی در رودخانه, تراز سطح آب و داغ آب سیلاب‌ها در زمان بازدید نسبت به مبداً مشخص مانند کناره رودخانه, الگوی ظاهری جریان» وجود اغتشاش و نیز سرعت سطحی جریان» کیفیت آب و بار رسوبی و ... در مطالعات بعدی بسیار مفید خواهد ۸ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳-۲-۲ مطالعات پایه مطالعات پایه در مرحله شناسایی شامل مطالعات زیر می‌باشد: - موقعیت جغرافیایی و وضعیت فیزیوگرافی» - هواشناسی و هیدرولوژی, - ریخت‌شناسی رودخانه» - مشخصه‌های عمومی خاک و پوشش گیاهی اراضی حاشیه رودخانه. - هیدرولیک جریان رودخانه؛ - فرسایش و رسوب, - سیلاب و آثار آن؛ - اجتماعی و اقتصادی. در مرحله توجیهی نیز مطالعات پایه زیر مورد نیاز است: - هواشناسی, - هیدرولوژی» - بهره‌برداری از آب رودخانه» - ژئوتکنیک. - منابع قرضه و مصالح ساختمانی قابل دسترس در منطقه» و - اجتماعی و اقتصادی. در ادامهء به بیان توضیحاتی مختصر پیرامون این مطالعات پرداخته خواهد شد. لازم به یادآوری است در مراجع [۲] و [۲] فهرست مواردی که در هر یک از عناوین مذکور باید مطالعه گردد. آمده است. ۱-۳-۳-۲ موقعیت جغرافیایی و وضعیت فیزب وگراگی اهداف این بخش از مطالعات عبارت است از: - کسب اطلاع از محدوده حوضه آبریز رودخانه» سرچشمه‌های آن و سرشاخه‌های فرعی و اصلی آن, - بررسی راه‌های دسترسی به مناطق مختلف مسیر رودخانه و همچنین سایر مناطق مرتبط با طرح» و ۹ -------- صفحهٔ بعد -------- - محاسبه و مشخص کردن پارامترهای فیزیوگرافی (مانند وسعت, شیبء ارتفاع حوضه آبریز) موردنیاز سایر مطالعات (مانند مطالعات هواشناسی و هیدرولوزی) ۳-۳-۳-۳ هوانشسناسی و هیدرولوژی اهداف این بخش از مطالعات عبارت است از: - بررسی چگونگی تغییرات پارامترهای هواشناسی مانند بارندگی» دماء رطوبت» بادء .... این بررسی‌ها علاوه بر آنکه به عنوان داده‌های ورودی مطالعات هیدرولوژی» سیلاب و بعضاً هیدرولیک مورد استفاده قرار می‌گیرد. می‌تواند برای برنامه‌ریزی زمان بازدیدها و همچنین برنامه‌ریزی زمان اجرای عملیات ساخت بسیار مفید واقع شود. - تهیه داده‌های ورودی مطالعات هیدرولوژی مانند برآورد میزان متوسط ماهانه و سالانه بارندگی منطقه که در برآورد یا محاسبه متوسط بده ماهانه و سالانه مورد استفاده می‌باشد و یا تهیه گروه منحنی‌های شدت - مدت - فراوانی و ارتفاع سطح - مدت برای ایستگاه معرف منطقه که نهایتاً در برآورد مقادیر بده سیلاب‌ها برای دوره‌های بازگشت متعارف مورد استفاده خواهد بود. - برآورد بده جریان‌های متوسط ماهانه» سالانه, و مطالعه رژیم آبی رودخانه و نیز برآورد مقادیر بده سیلاب‌ها برای دوره‌های بازگشت متعارف ۲ ۵» ۱۰ ۲۵ ۵۰ و ۱۰۰ ساله. مقادیر جریان‌های مذکور در محاسبات هیدرولیک. - بررسی وضع موجود بهره‌برداری از رودخانه. ۳-۳-۳-۳ زمین‌شناسی و زمین ریخت‌شناسی زمین‌شناسی از مطالعات پایه و ضروری برای مهندسی رودخانه و طراحی سازه‌های مختلف مربوط به آن می‌باشد. در این زمینه» مطالعات زیر انجام می گیرد: - بررسی تشکیلات زمین‌شناسی سطحی منطقه و بخصوص بستر و کناره‌های رودخانه در محدوده مورد مطالعه از نظر میزان حساسیت آنها به فرسایش» لغزش و ریزش. - بررسی خصوصیات مربوط به درز و شکاف‌هاء گسل‌ها و دیگر عوارض زمین‌شناسی از نظر مشکلاتی که ممکن است در مرحله اجرای طرح پدید آورند. - بررسی خصوصیات زمین‌شناسی آبخوان‌های زیرزمینی محدوده طرح مانند تشکیلات آهکی, کارستی و یا آبرفتی و نیز موقعیت, عمق و دامنه گسترش هر یک از این تشکیلات. این سازندها علاوه بر آنکه ممکن است به دلیل سستی بر پایداری طرح حفاظتی کناره تأثیرگذار باشند» به دلیل قدرت ذخیره آب‌های زیرزمینی در خود» ممکن است پایداری سازه‌ها را با مشکلاتی مواجه نمایند. - بررسی نوع و شکل عوارض سطحی زمین و موقعیت این عوارض از نظر آثار آنها بر اهداف طرح. -------- صفحهٔ بعد -------- - بررسی عوامل زمین‌شناسی منطقه مورد مطالعه که ممکن است بر کیفیت آبها تأثیرگذار باشند. این مطالعه به منظور بررسی احتمال تأثیر این گونه آبها بر سازه حفاظتی انجام می‌پذیرد. به عنوان مثال سولفاته شدن آب‌ها ممکن است بر بتن تأثیرگذار بوده و شورشدن آب خطراتی را برای فلزات به کار رفته در سازه حفاظتی به وجود آورد. ۴-۳-۲-۲ منسخصه‌های عمومی خاک و پونسس گیاه ی اراضی حاسیه رودخانه مطالعه مشخصه‌های عمومی خاک به منظور شناخت خصوصیات فیزیکی (بافت و ساختمان) و شیمیایی (اسیدیته و هدایت الکتریکی) و تعیین گروه‌های بزرگ خاک (براساس طبقه‌بندی جدید خاک‌ها) در اراضی حاشیه رودخانه انجام می‌شود. آگاهی از میزان فرسایش‌پذیری و ارائه نگرشی اولیه از مقاومت خاک و نیز تأثیر آن در کیفیت آبء از نتایج این مطالعه خواهد بود. بررسی پوشش گیاهی اراضی حاشیه رودخانه و شناسایی تیپ‌های گیاهی موجود و کمیت و کیفیت آنها نیز به نتایج زیر - آگاهی از گیاهان بومی منطقه از نظر مسائل زیست‌محیطی, - آگاهی از وضعیت پوشش گیاهی اراضی حاشیه رودخانه از نظر ایجاد حفاظت‌های طبیعی در مقابل فرسایش کناره‌هاء و - بررسی امکان بذرپاشی یا بوته‌کاری در این اراضی برای افزایش تراکم یا تغییر گونه‌های موجود به گونه‌هایی که بهترین خاک را در برابر فرسایش محافظت می‌کنند. ۵-۳-۲ کیفیت آب بررسی کیفیت آب رودخانه از نظر تعیین کاربری برای مصارف گوناگون مانند شرب» کشاورزی و صنعت و نیز از جهت مسائل زیست‌محیطی حایز اهمیت می‌باشد. اما آنچه مطالعه کیفیت آب را در طرح‌های حفاظت کناره‌های رودخانهء الزامی می‌سازد. تأثیر مستقیم کیفیت آب بر طول عمر سازه حفاظتی است؛ بنابراین بررسی تغییرات کیفیت آب در طول سال و تعیین ماه‌ها یا شیمیایی آب مانند هدایت الکتریکی (۳) اسیدیته(11» نسبت جذب سدیم» میزان اکسیژن خواهی بیولوژیکی (13010)؛ سختی کل ... و نیز تعیین رابطه بین میزان بده رودخانه و شدت آلودگی هر یک از عوامل و شاخص‌های کیفیت فیزیکی, شیمیایی و بیولوزیک ضروری می‌باشد. مطالعات کامل‌تر شامل موارد زیر است: - بررسی و مشخص کردن خصوصیات فیزیکی شامل: رنگ» بو و تیرگی, - بررسی خصوصیات بیولوزیک شامل: عوامل باکتریولوژی» حلزون‌ها و سخت‌پوستان, - بررسی و تعیین علل کاهش کیفیت آب و مشخص کردن سهم هر یک از عوامل طبیعی و فعالیت‌های انسانی در آلودگی آب رودخانه مورد مطالعه, - تعیین منابع آلوده کننده متمرکز (نقطه‌ای) یا گسترده رودخانه مورد مطالعه, و - بررسی توان خودپالایی رودخانه در محدوده موردنظر. 0800 001101۵( - | 11۵۳۵۵۵۵ آها۵ 7 - 2 ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۶-۳-۲-۲ زنونکنیک برای شناخت دقیق لایه‌های مختلف زمین تا عمق مناسب. به‌منظور طراحی و اجرای سازه‌های حفاظتی» تعیین وضعیت دقیق مناطق مشکل‌زا و مشخصات مکانیک خاک در محدوده مورد مطالعه, لازم است مطالعات زئوتکنیک و مکانیک خاک انجام قبل از انجام آزمایش‌هاء بررسی مشخصات و روش‌های مطالعات ژئوتکنیک و مکانیک خاک مورد نیاز طرحء شامل نوع تعداد و محل آزمایش‌های صحرایی, درجا و آزمایشگاهی با اهداف زیر انجام می‌شود: - تعیین دانه‌بندی مصالح بستر» کناره‌ها و اراضی حاشیه رودخانه و تعیین ویژگی‌های مکانیکی و فیزیکی لایه‌های خاک تا عمق مناسب» - تعیین ساخت و بافت سنگ‌ها و خاک‌های محل سازه‌ها و نیز طبقه‌بندی توده سنگ‌ها و لایه‌های خاک برای تشریح ویژگی‌های دوام» رفتار و خواص مکانیکی آنهاء و - تعیین مشخصه‌های فیزیکی و شیمیایی آب‌های زیرزمینی در محدوده پی و اطراف سازه‌های در دست طراحی. پس از انجام آزمایش‌ها نیز بررسی و تحلیل نتایج حاصل از مطالعات صحرایی و آزمایش‌های انجام شده با هدف برآورد وضعیت پایداری شالوده سازه‌های حفاظتی در مقابل نشست و لغزش» تعیین آب‌گذری شالوده و نیز ارزیابی منابع قرضه, با توجه به آهداف و گزینه‌های پیش‌بینی شده و همچنین بررسی وضعیت گسل‌ها و نقاط ناپایدار» آنجام می‌گردد. لازم به یادآوری است. بررسی‌های زیرزمینی در دو مرحله انجام می‌گیرد که ممکن است به طور مجزا و متوالی انجام شده و یا در یکدیگر ادغام شوند. بررسی‌های زیرزمینی در مرحله مقدماتی با هدف مشخص شدن آنواع لایه‌های تشکیل‌دهنده زمین» ضخامت آنهاء تغییرات مقاومت در عمق و نیز عمق و مقاومت لایه‌های نگه‌دارنده انجام می‌شود. این مرحله تقریباً به طور کامل از طریق حفاری و گرفتن نمونه‌های دست‌خورده و گودال‌های حفر شده به وسیله بیل مکانیکی» بولدوزرء تراکتورهای کشاورزی و غیره انجام می‌شود. بررسی‌های زیرزمینی در مرحله تفصیلی نیز شامل نمونه‌برداری‌های دست‌خورده و دست‌نخورده بوده و ممکن است شامل روش‌های ژئوفیزیک نیز باشد. گاهی اوقات نمونه‌های دست‌نخورده برای انجام آزمایش‌ها ممکن است توسط نمونه‌های بلوک دستی از گودهای آزمایشی به‌دست آیند.ء ولی استفاده از روش‌های حفاری دورانی و فشاری معمول‌تر ۷-۳-۳-۲ منابع قرضه و مصالح ساخنمانی قابل دسترس در منطفه بررسی و انتخاب منابع قرضهء یکی از بخش‌های مطالعات پایه را تشکیل می‌دهد و بررسی کامل و دقیق آن» علاوه بر تأثیر بر برآورد اقتصادی و برنامه‌ریزی اجرایی طرحء نقش به سزایی در انتخاب روش حفاظتی کناره منطبق با شرایط منطقه طرح, خواهد داشت. در انتخاب منابع قرضه و مصالح ساختمانی» علاوه بر در نظر گرفتن نوع» کیفیت و کمیت و فاصله حمل موادء باید مواردی مانند جنبه‌های زیست‌محیطی, افزایش ارزش زمین و غیره مدنظر قرار گیرد. مصالح مورد نیاز در ساخت روش‌های حفاظتی کناره می‌تواند شامل انواع مختلف سنگ و طبقات گوناگون خاک باشد که در فصل ۴ پیرامون خصوصیات مصالح مورد نیاز بحث به عمل خواهد آمد. ۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ۸-۳-۳-۲ اجتماعی واقنصادی اهداف مطالعات اجتماعی و اقتصادی عبارتند از: - شناخت الگوهای اجتماعی و اقتصادی منطقه شامل الگوهای مذهبی» فرهنگی» جمعیتی» معیشتی و فعالیت‌های اقتصادی» تفریحی» بهره‌برداری از رودخانه و اراضی حاشیه و شناخت وضعیت فعلی به منظور: * برنامه‌ریزی چگونگی ادامه مطالعات منطقه شامل برقراری ارتباط با ساکنین منطقه برای ایجاد زمینه‌های مناسب تحقق, استفاده از خاطرات, تحربیات» نظرات و برنامه‌ریزی برای استفاده از امکانات محل (نیروی انسانی» مصالح انتخاب طرح‌های مناسب و منطبق با الگوهای اجتماعی و اقتصادی به نوعی که علاوه بر کارآیی‌های فنیء از قابلیت پذیرش بالایی در منطقه برخوردار باشد. *ایجاد تسهیلات فرهنگی در زمان برپایی کارگاه و اجرای طرح به شکلی که کمترین تنش‌های محلی ایجاد گردد و برنامه‌ریزی بهره‌برداری بهینه و تعمیر و نگهداری طرح و منطبق با الگوهای اجتماعی و اقتصادی منطقه. - بررسی چگونگی مشارکت مردم و نهادها در مراحل مختلف. - بررسی نوع و میزان ضررها و احتمالا منافع حاصل از فرسایش کناره‌های رودخانه از دیدگاه مردم و نیز از دید مهندسی رودخانه و همچنین بررسی خسارات اجتماعی حاصل از آن مانند مسائل و مشکلات فرهنگی, رفاهی و تشدید مهاجرت‌ها. - بررسی آثار اجرای طرح در وضعیت اقتصادی و اجتماعی منطقه از دید منافع ملی (اقتصاد کلان) و نیز جنبه‌های حقوقی حاصل از آن و تهیه جدول سود به هزینه اجتماعی و اقتصادی هر یک از گزینه‌ها. ۴-۳-۲ مطالعات تخصصی در مطالعات تخصصی, موارد زیر مورد توجه قرار می‌گیرد: - هیدرولیک. - فرسایش و رسوب, - سیلاب و آثار آن, - ریخت‌شناسی رودخانه» - حمل و نقل در آبراه. در ادامه» به بیان توضیحاتی مختصر پیرامون هر یک از عناوین مطالعات بالا پرداخته خواهد شد. لازم به یادآوری است که در مراجع [۲] و [۳] ۰ فهرست مواردی آمده که در هر یک از عناوین مذکور باید مطالعه گردد. ۱۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۴-۳-۲ هیدرولیک جریان نیمرخ طولی رودخانه, موانع و سازه‌های موجود در بازه مورد مطالعهء اطلاعات هیدروگراف‌های مختلف به‌دست آمده از مطالعات هیدرولوژی» مشخصات زبری بسترء کناره‌ها و سیلاب دشت و منحنی بده - سنجه (دبی -- اشل) مقطع ورودی یا خروجی بازه مطالعاتی (بر حسب نیاز) از اطلاعات ورودی محاسبات هیدرولیک جریان می‌باشند. انجام محاسبات و مطالعات هیدرولیکی, معمولا با استفاده از مدل‌های ریاضی یا فیزیکی (در صورت لزوم) و در دو حالت جداگانه شامل شرایط طبیعی رودخانه و نیز شرایط پس از اجرای طرح و گزینه‌های مورد نظر انجام می‌شود. در مطالعات هیدرولیک به‌طور معمول, شرایط عمومی جریان و مشخصات آن مانند سرعت و عمق» تراز و شیب سطح آب (نیمرخ طولی)» گستره سیلاب‌های مختلف به ویژه سیل, طراحی و نیز منحنی‌های سنجه در مقاطع مورد نیاز تعیین می‌گردد. در تنگ‌شدگی مقطع» تلاقیگاه و دو شاخگی» باید شرایط خاص جریان و تأثیر این موانع یا تغییرات آن را بررسی نمود زیرا چنین متأثر کرده و موجب تغییر تراز سطح آب می‌گردد. علاوه بر این موارد» بررسی آثار برداشت آب از رودخانه در رفتار هیدرولیکی آن در نقاط بحرانی نیز باید مد نظر قرار گیرد. ۴-۲ فرسایش و رسوب فرسایش کناره‌های رودخانه, لزوم استفاده از روش‌های مهار فرسایش را به شرط داشتن توجیهات کافی, ایحاب می‌نماید. فرسایش و رسوبگذاری در رودخانه, در مفهوم عام آن» باعث ایجاد پدیده‌های زیر خواهد شد: - تغییرات ریخت‌شناسی در رودخانه و در نتیجه تغییر پلان که در نهایت به از بین رفتن اراضی حاشیه رودخانه و در معرض تهدید و تخریب قرار گرفتن تأسیسات ایجاد شده در حریم رودخانه (به‌صورت غیرمستقیم) منجر خواهد شد. - تهدید پایداری پل‌هاء سازه‌های حفاظتی و دیگر سازه‌های از این نوع - تغییر رقوم بستر که تغییر رقوم سطح آب را به دنبال خواهد داشت. افزایش بیش از حد سطح آب به سرریزی آب از بیش از حد سطح آب نیز در برنامه‌های بهره‌برداری از آب رودخانه, اخلال ایجاد خواهد کردء و - در صورت وجود سدها یا تأسیساتی که ورود رسوب به آنهاء عملکردشان را مختل خواهد کردء فرسایش و رسوبگذاری در بازه‌های بالادست آنهاء باعث کاهش عمر مفید و نیز افزایش هزینه‌های بهره‌برداری خواهد شد. ۱۳ -------- صفحهٔ بعد -------- مطالعات فرسایش و رسوب در بخش محاسبات و در حالت کلی به دو قسمت هیدرولوژی رسوب و هیدرولیک رسوب تقسیم می‌گردد. در بخش هیدرولوزی رسوب به پتانسیل فرسایش‌پذیری و انتقال رسوب قسمت‌های مختلف حوضه آبریز و زیر شاخه‌هاء تعیین مقادیر غلظت رسوب آب رودخانه اصلی یا زیر شاخه‌های آن و نیز بار رسوب معلق حمل شده با توجه به بده آب در دوره‌های زمانی مختلف (ماهانه. سالانه, ...) پرداخته می‌شود. در بخش محاسبات هیدرولیک رسوب نیز» ظرفیت انتقال رسوب در بازه‌های موردنظر با استفاده از معادلات انتقال رسوبء تعیین میزان بار کف و نسبت آن به کل رسوب سالانه و نهایتاً میزان رسوب ماهانه و سالانه رودخانه به‌دست خواهد آمد. در بازدیدهای صحرایی از رودخانه که در بخش مطالعات فرسایش و رسوب انجام می‌گیرد. توجه به موارد زیر ضروری است: - بررسی بار رسوب کف و دانه‌بندی و تغییرات آن در طول رودخانه» - بررسی انواع» شدت و عوامل فرسایش در طول رودخانه و شاخه‌های آن» به منظور تعیین نقش آنها در میزان رسوب‌دهی رودخانه و طبقه‌بندی بازه‌های فرسایش‌پذیر آن؛ - شناسایی مناطق مختلف برای برداشت مصالح رودخانه‌ای و تعیین محلء چگونگی و میزان مناسب برداشت؛ - بررسی آثار برداشت مصالح رودخانه‌ای بر فرسایش و حمل رسوب در رودخانه. - تعیین آثار اقدامات ساماندهی یا احداث تأسیسات متقاطع مانند سدء پل و سایر تأسیسات کنترل انحراف و برداشت آب در آب‌شستگی عمومی و موضعی رودخانه یا رسوبگذاری (در بالادست و پایین‌دست)» بررسی میزان فرسایش عمومی و موضعی در رودخانه که به تغییر عرض و تراز بستر رودخانه منجر می‌شود. - بررسی احتمال وقوع جریان‌های غلیظ و جریان گل و آثار آنها در عملکرد سازه‌های کنترل جریان» و - بررسی روش‌های مهار فرسایش و اقدامات ساماندهی رودخانه با توجه به اقدامات تثبیت خاک انجام شده در حوضه. لازم به یادآوری است با توجه به اهداف نهایی مطالعات» مطالعه کامل و صحیح فرسایش و رسوب در رودخانه از اهمیت ۳-۴-۲-۲ ریخت‌سناسی رودخانه انتخاب, طراحی و اجرای روش‌های مهار فرسایش کناره‌های رودخانه بدون توجه به ریخت‌شناسی آن» می‌تواند کاری بیهوده و موجب اتلاف سرمایه و وقت باشد. پس شناخت خصوصیات ریخت‌شناسی رودخانه, از جمله الزامات مطالعات و بررسی روش‌های مهار فرسایش کناره‌های رودخانه است. مطالعه ریخت‌شناسی رودخانه شامل بررسی و تعیین نوع و مشخصات تغییرات مهم ریخت‌شناسی رودخانه در گذشته و بررسی عوامل موّثر در آن» شناخت وضعیت فعلی و بررسی و پیش‌بینی روند تغییرات ریخت‌شناسی در آینده و آثار ناشی از آنها بر رودخانه و محیط اطراف می‌باشد. در این راستاء بررسی‌های زیر ضروری است و به شناخت بازه‌هایی که به حفاظت کناره نیاز دارد و نیز نوع حفاظت موردنیازء کمک فراوانی می‌نماید: - بررسی بازه یا بازه‌های ناپایدار رودخانه از نظر فرسایش بستر و دیواره‌ها و چگونگی جابه‌جایی مسیر آن, - شناسایی پیچاب‌های ناپایدار و بررسی ضرورت تثبیت آنها با روش‌های مناسب, ۱۵ -------- صفحهٔ بعد -------- - بررسی چگونگی تغییر شیب بستر رودخانه در محدوده مورد مطالعه و تأثیر آن بر ریخت‌شناسی رودخانه, - بررسی تأثیر ساختار لایه‌های سطحی, دانه‌بندی و پدیده‌های تکتونیکی بستر رودخانه بر خصوصیات ریخت‌شناسی رودخانه» - بررسی آثار برداشت مصالح رودخانه‌ای بر ریخت‌شناسی رودخانه» - پیش‌بینی تغییرات خصوصیات ریخت‌شناسی ناشی از افزایش و یا کاهش سطح آب دریاء دریاچه, تالاب و رودخانه‌های مرتبط با رودخانه مورد مطالعه. - تعیین آثار ناشی از اجرای سازه‌های متقاطع با رودخانه و همچنین اقدامات ساماندهی رودخانه بر ریخت‌شناسی آن» و - بررسی آثار و پیامدهای احتمالی اجرای طرح‌های تنظیم جریان» برداشت آب و مهار رسوب رودخانه بر خصوصیات ۴۲ سیلاب بررسی‌های مربوط به سیلاب, اگر چه معمولاً در تمامی مطالعات مهندسی رودخانه و حتی کلیه طرح‌های آن ضروری است, با این حال در مطالعه روش‌های حفاظت کناره‌های رودخانه‌ها به نوعی می‌توان آنرا در رده مطالعات فرعی محسوب نمود که مهم‌ترین اهداف آنء بررسی امکان وقوع سیل در بازه مورد نظر و آثار وقوع آن بر فرسایش کناره, تعیین سیلاب طراحی طرح و نیز تعیین میزان خسارات وارده بر طرح در آثر وفوع سیل» می‌باشد. مشخص کردن بازه‌های طغیانی و نقاط سیل‌گیر رودخانه؛ تعیین حداکثر بده قابل عبور در بازه موردنظر قبل و پس از اجرای طرح و مقایسه آن با بده طراحی و ارائه پیشنهادهایی که از غرقاب شدن سازه‌های حفاظتی اجرا شده به هنگام وقوع سیل جلوگیری نمایدء از محموعه مطالعاتی است که نتایج آن در مراحل مختلف طراحی, اجراء بهره‌برداری و نگهداری از سازه‌های حفاظتی» کاربرد دارد. برای انجام مطالعات بیشتر می‌توان به فهرست خدمات مطالعات مراحل شناسایی و توجیهی طرح‌های مهندسی رودخانه (مراجع[۲] و [۳]) مراجعه نمود. در صورتی که علاوه بر حفاظت کناره‌های رودخانه در بازه موردنظر در مقابل فرسایش, مهار سیلاب نیز مدنظر باشد.ء تعیین سیلاب طراحی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند زیرا تأثیر بسیار زیادی بر هزینه اجرای طرح دارد. در انتخاب سیلاب طراحی باید یک احتمال خطر معقول یا به عبارت دیگر یک دوره بازگشت مناسب در نظر گرفته شود.ء بنابراین تصمیم‌گیری در این مورد. اهمیت زیادی داشته و باید براساس ملاحظاتی مانند شکل هیدروگراف سیل» مشخصات فیزیوگرافی حوضه آبریز» اهمیت مناطق تحت حفاظت, محدودیت‌های فنی و اقتصادی و ملاحظات اجتماعی و زیست‌محیطی و غیره صورت گیرد. لازم به یادآوری است انتخاب سیلاب طراحی عمدتاً در طرح سازه‌های حفاظتی قائم که در آنها ارتفاع مطرح استء معنی پیدا می‌کند. انتخاب سیلاب طرح معمولاً براساس یکی از دو روش معیار تحلیل اقتصادی (نسبت سود به هزینه) و استاندارد عملکرد انجام می گیرد. در روش انتخاب سیلاب طرح با روش معیار تحلیل اقتصادی,» هزینه‌های آنواع گزینه‌ها در مقایسه با خسارات ناشی از عدم اجرای طرح» برآورد شده و نهایتاً پس از انجام تحلیل‌های لازم» سیلاب طرح براساس حداکثر نسبت سود به هزینه و یا حداقل نسبت بزرگ‌تر از ۱ انتخاب می‌شود. توضیحات بیشتر در مورد این روش در کتاب‌های مرجع آورده شده است. ۱۶ -------- صفحهٔ بعد -------- کمبود آمار و اطلاعات منظم و قابل اعتماد در کشور ما و بسیاری از کشورهای دیگر جهان, باعث می‌شود انتخاب سیلاب طرح با روش تحلیل اقتصادی تا حدی غیرعملی, غیر قابل اعتماد و احیاناً گمراه کننده باشد. از این روء ناگزیر سیلاب طرحء با روش‌های تجربی و براساس استاندارد عملکردء انتخاب می‌شود. در این روش» معیار انتخاب سیلاب طرح براساس استانداردهای متداول جهان می‌باشد که برای تحقق اهداف خاص طرح, مناسب تشخیص داده شده‌اند. استانداردهای سیلاب طرح در تعداد زیادی از کشورهای دنیا و نیز توسط سازمان‌های بین‌المللی بررسی و تدوین شده است. معمولاً انتخاب سیلاب طرح به چهار گروه اصلی شامل مناطق کشاورزی» روستایی» صنعتی و شهری تقسیم می‌گردد که هرکدام از موارد» خودء به چند گروه مانند توسعه پافته, توسعه نیافته و غیره طبقه‌بندی می‌شود [۱]: ۵-۴-۲-۲ آثار زیست‌محیطی یکی از موارد مطالعاتی که در سال‌های اخیر» تقریباً در تمامی پروژه‌های عمرانی مدنظر قرار گرفته و بر آن تأکید شده است, بررسی آثار زیست‌محیطی ناشی از اجرای طرح می‌باشد. این آثار می‌تواند موجب آلودگی‌های مختلف بوده و گیاهان, جانوران یا ساکنین منطقه طرح یا مناطق مجاور را متأثر گرداند. بنابراین هدف اصلی این بخش از مطالعات» بررسی و پیش‌بینی آثار احتمالی اجرای طرح بر شرایط موجود زیست‌محیطی» شامل آثار کاهش کیفیت آب بر محیط زیست حاشیه رودخانه و آبزیان» کاهش یا افزایش بیماری‌هاء تعیین آثار غیرقابل محاسبه و غیرقابل برگشت ناشی از اجرای طرح و ارزیابی کلی آثار زیست‌محیطی» اعم از مثبت و منفی» مستقیم و غیرمستقیم» کوتاه‌مدت و بلندمدت» می‌باشد. بدیهی است آثار احتمالی حاصل از اجرای گزینه‌های مختلف طرح بر محیط زیست منطقهء باید مورد مقایسه قرار گیرد. ارائه پیشنهادهای لازم به منظور کاهش آثار منفی اجرای گزینه‌های مختلف طرح‌های حفاظتی کناره و نیز ارائه پیشنهادها و تدوین برنامه مدیریتی و آموزش به منظور حفظ یا بهبود شرایط محیط زیست پس از اجرای طرح از دیگر مباحث این بخش از مطالعات خواهد بود. ۶-۴-۳-۲ حمل و نقل د رآبراه تردد شناورهاء یکی از علل بروز فرسایش کناره استء بنابراین مطالعه حمل و نقل شناورها در آبراه‌هایی که از آنها برای حمل و نقل استفاده می‌شودء الزامی است. برای برآورد فرسایش ناشی از گذر شناورهاء می‌توان به کتاب‌های مرجع هیدرولیک رودخانه [۸] مراجعه نمود. همچنین در بند ۱-۲-۲ توضیحات بیشتری در مورد فرسایش و تشکیل آامواج در اثر حرکت شناورها ارائه شده در مطالعه حمل و نقل در آبراه» موارد زیر باید مورد بررسی قرار گیرد: - ابعاد شناورها (طول» عرض, ارتفاع و آبخور)» - وزن شناورهاء - قدرت شناورهاء - سرعت متوسط و حداکثر شناورهاء - ترافیک (آمار تردد) شناورها و مقررات و ضوابط موجودء - امکان پهلوگیری شناورهاء و - شکل هندسی آبراه از نظر وضعیت مانور شناورها. ۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳- انواع فرسایش کناره‌های رودخانه و علل و سازوکار آن ۱-۳ کلیات فرسایش کناره رودخانه‌ها عامل ناپایداری» جابه‌جایی و انتقال درات یا توده‌های خاک کناره می‌باشد. اگرچه فرسایش در رودخانه‌ها به صورت فرسایش کف و کناره‌ها توأماً دیده می‌شود. ولی رخداد فرسایش در کناره‌ها به صورت عمومی‌تر و رایج‌تر و موجب بروز مشکلات بیشتری نسبت به فرسایش کف می‌گردد. فرسایش کناری» موجب معضلات فراوانی در حاشیه رودخانه‌های آبرفتی می‌شود. تعریض بستر رودخانه‌هاء تخریب اراضی کشاورزی» تخریب راه‌های مجاور ساحل رودخانه‌ها افزایش شدید غلظت رسوب و آلودگی آب رودخانه و تهدید پایداری سازه‌های احداث شده, بخشی از مشکلات ناشی از فرسایش کناری است. فرسایش کناری رودخانه‌های کشورء هر ساله زیان‌های جبران‌ناپذیری را وارد می‌کند. فرسایش کناره, عموماً به صورت‌های گوناگون و با شدت و ضعف متفاوتی در رودخانه‌های آبرفتی به‌طور طبیعی دیده می‌شود؛ به ویژه در هنگام سیلاب و پرآبی رودخانه تغییرات سریع‌تری در مقطع رودخانه و کناره‌ها رخ خواهد داد. ولی دخالت‌ها و اقداماتی که بشر در حاشیه و بستر رودخانه‌ها انجام می‌دهد. در بسیاری مواقع موجب تشدید روند فرسایش و منشاً بسیاری از خسارت‌های هنگفت شده است. بنابراین فرسایش در کناره‌ها می‌تواند یک پدیده طبیعی باشد و یا آنکه این پدیده» عارضی به دلیل تغییرات به وجود آمده توسط انسان در بستر رودخانه یا حاشیه آن است. فرسایش کناری در رودخانه‌های قابل کشتیرانی نیز حایز اهمیت است و به تدریج از قابلیت آن می‌کاهد. منافع اقتصادی و حفظ شرایط زیست‌محیطی, اقتضا می‌کند که با اقدامات حفاظتیء روند فرسایش و تخریب کناره‌ها را مهار نموده و بستر رودخانه تثبیت گردد. این مسئله, همواره مورد نظر افراد ساکن در حاشیه رودخانه‌ها بوده است. سابقه تاریخی اقدامات مهار فرسایش کناری» به زمان‌های بسیار قدیم برمی‌گردد که از جمله می‌توان به حدود ۵۰۰۰ سال قبل از میلاد در بین‌آلنهرین» ۴۰۰۰ سال قبل از میلاد در چین و همچنین کارهای روم قدیم اشاره کرد. ‎]٩[ ۲-۳ انواع فرسایش در کناره‌ها کلیه تخریب‌ها و جداسازی مواد که به نوعی بر کناره‌ها انجام می‌پذیرد؛ به دو شکل کلی زیر می‌باشد: الف - فرسایش سطحی کناره که ناپایداری ذرات خاک در سطح کناره بر اثر جریان آب در رودخانه است و به تدریج به فرسایش و انتقال مواد به بازه‌های پایین‌دست منجر می‌شود. این نوع فرسایش, عمدتاً تابع شرایط هیدرولیکی جریان رودخانه می‌باشد. ب- گسیختگی توده‌ای کناره" که ناپایداری بحش قابل ملاحظه‌ای از خاک کناره و جابه‌جایی ناگهانی آن به صورت توده‌ای از مواد و ریزش آن به درون رودخانه می‌باشد؛ و معمولاً توسط جریان‌های بعدی رودخانه, توده خاک گسیخته شده ۴ آن 1۲۵۹10 مدای - | 32 ۵0۲ ۲۳۵۱|۳۵ +۱۵۵۵ - 2 ۱۸ -------- صفحهٔ بعد -------- به‌تدریج به بازه‌های پایین‌دست منتقل می‌گردد. این نوع فرسایش عمدتاً تابع شرایط ژئوتکنیکی و مشخصات خاک کناره و وضعیت آب‌های زیرسطحی می‌باشد. جنس مصالح کناره» عامل مهمی در تعیین نوع فرسایش است. از نظر زمین‌شناسی» کناره رودخانه‌ها به انواع زیر تقسیم‌بندی می‌شود: - کناره چسبنده که در آن مقدار نسبتاً زیادی رس وجود دارد - کناره غیرچسبنده که در واقع دارای چسبندگی ناچیزی است. مصالح کناره دارای مقادیر کمی از خاک رس و عمدتاً تشکیل شده از ماسه و شن می‌باشد. و - کناره مرکب که دارای ساختمان لایه‌ای می‌باشد. برای مثال ممکن است لایه‌ای ازخاک چسبنده روی لایه غیرچسبنده‌ای قرار گرفته باشد. ۱-۳-۳ فرسایش سطحیکناره فرسایش سطحی کناره یا جابه‌جایی درات خاک کناره که به صورت تدریجی انجام می‌شود. به شکل‌های گوناگونی مشاهده می‌شود. متداول‌ترین انواع فرسایش سطحی کناره, عبارت است از فرسایش ناشی از جریان " آب و فرسایش ناشی از امواج. ۱-۱-۳-۳ فرسایش نانسی از جریا ن آب جریان آب روی کناره» نیروهایی را به ذرات خاک وارد می‌کند که می‌تواند موجب ناپایداری و حرکت و جابه‌جایی آن ذرات گردد. نیروهای اثرکننده بر ذرات خاک» ناشی از تنش برشی جریان است که در یک آبراهه عریض و مستقیم» تنش برشی کف از رابطه 7-145 محاسبه می‌شود. در این رابطه: 7 < وزن مخصوص آبء 4 < عمق جریان» 5 < شیب سطح آب (شیب کف) و 7 < تنش برشی می‌باشد. نیروهای مقاوم در برابر تنش برشی» به ابعاد ذرات خاک و دانه‌بندی آن بستگی دارد. در مصالح درشت‌دانه مانند شن و ماسه, نیروهای مقاوم عمدتاً شامل وزن ذرات و نیروی اصطکاک بین ذرات است که در برابر ناپایداری ایستادگی می‌کند. در رسوبات ریزدانه مثلاً کناره‌های متشکل از لای و رس» نیروی مقاوم به دلیل چسبندگی بین ذرات و وزن آن می‌باشد. ۲-۱-۳-۳ فرسایش ناشی از امواج برخورد امواج تشکیل شده در سطح آب رودخانه به کناره‌هاء باعث فرسایش می‌شود. امواج تأثیرگذار بر فرسایش کناره‌هاء عمدتاً برخاسته از وزش باد یا حرکت شناورها است. وزش باد روی سطح آبء باعث تشکیل امواج سطحی می‌شود. بزرگی امواج به سرعت باد و عرض رودخانه در مسیر وزش بستگی دارد. در طبیعت. معمولاً موج‌های تشکیل شده از وزش باد به صورت نامنظم و با طول موج‌ها و ارتفاع متفاوت به صورت پی در پی خواهد بود. برخورد متناوب امواج با کناره» فرسایش خاک را به دنبال خواهد داشت. پدیده فرسایش آمواج حاصل از وزش باد در رودخانه‌های عریض قابل ملاحظه خواهد بود و در رودخانه‌های ۷ ۷ 3۳09100 - 1 ۱۹ -------- صفحهٔ بعد -------- امواجی که به وسیله حرکت شناورها تشکیل می‌شود. به اندازه و ابعاد آبراهه» شکل و انداز» سرعت و جهت حرکت قایق و شناور بستگی دارد. تشکیل این امواجء باعث تغییراتی در سطح آب در مقطع آبراهه در محدوده اطراف شناور می‌گردد. همان‌طور که در شکل (۱-۳) نشان داده شده است. در قسمت جلو شناورء ارتفاع و تراز آب اضافه شده و پس از آن در فاصله عبور شناورء تراز آب کمتر از تراز اولیه آبراهه می‌شود. در انتهای شناور نیز سطح آب با شیب تندی افزوده می‌گردد [۱۴]. کاهش سطح آب در فاصله جلو و عقب شناور به علت تشکیل جریان‌های برگشتی" است که در جهت خلاف حرکت شناور جریان می‌یاید. تغبیرات ایجاد شده در سطح آب در اطراف شناور» عامل ایجاد امواج متعددی است که می‌تواند باعث فرسایش شدید در کناره‌های رودخانه گردد. [۸] موج ثانویه کناری موج ثانویه عقب سطح آب (بزرگنمای شده) س تحص ص ص۳۳ علاوه بر فرسایش کناره‌ها بر اثر جریان آب و حرکت امواج سطحی, فرسایش به شکل‌های دیگری نیز در کناره‌ها دیده می‌شود که ازجمله می‌توان به فرسایش از نظر یخ‌زدگی و آب‌شدن کناره» حرکت و فعالیت حیوانات و انسان» جریان زه‌آب از | - 1۵۲۳ 1 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳-۳-۳ کسیخنکی نوده‌ای فرسایش توده‌ای عبارت است از انفصال توده‌ای از خاک کناره بر اثر نوساناتی که در شرایط تعادل بین نیروی وزن توده و نیروهای مقاوم (اصطکاک و چسبندگی) به وجود می‌آید. در واقع» عامل اصلی گسیختگی توده‌ای» نیروی وزن است که موجب ریزش حجمی از خاک به داخل رودخانه می‌شود. عوامل دیگری که در تسریع فرسایش توده‌ای موّنْر است عبارت است از: - آفت سریع سطح آب که باعث به‌وجود آمدن جریان زه‌آب در کناره شده و به دنبال آن تنش موْثر خاک کناره کاهش می‌یاید. - نفوذ آب به کناره بر اثر رواناب ناشی از بارش که بر سطح کناره جریان می‌یابد. به ویژه نفوذ آب در ترک‌ها و شکاف‌ها موجب افزایش وزن واحد مواد کناره و همچنین افزایش فشار آب حفره‌ای" می‌گردد. - شیب تند دیواره کناره» عامل مهمی در شروع گسیختگی است. وجود فرسایش سطحی و همچنین فرسایش پنجه کناره دو عامل اساسی در افزایش شیب کناره‌ها هستند. - نیروهای سربار روی سطح و سواحل رودخانه‌ها که به صورت دائمی یا موقت وارد می‌شود» و - ترک‌های کششی" در ساحل رودخانه که معمولاً موازی خط کناره است به گسیختگی توده‌ای و ناپایداری کناره کمک می‌کند خصوصاً در زمانی که این ترک‌ها به وسیله رواناب‌های سطحی پر می‌شود. کاهش پایداری کناره محسوس‌تر ریشه گیاهانی که بر کناره‌ها می‌روید» می‌تواند نقش مفیدی در بهبود خواص ژئوتکنیکی خاک کناره داشته باشد. نفود ریشه در خاک» موجب تقویت مقاومت برشی" و توان کششی " خاک گردد. بنابراین پوشش گیاهی می‌تواند عاملی برای جلوگیری از ایجاد ترک‌های کششی روی سطح کناره و نهایتاً کمک به حفظ پایداری آن نماید. از طرفی دیگرء تخریب پوشش گیاهی می‌تواند شرایط کناره را برای گسیختگی توده‌ای آماده نماید. وجود درخت در کناره, اگرچه پایداری و تثبیت آبراهه‌ها را بیشتر می‌کند. ولی در آثر جریان‌های شدید سیلابی و یا تندبادهاء. ممکن است درختان از محل خود شکسته شده و داخل رودخانه سقوط نماید که به دنبال آن به فرسایش کناری شدید منجر خواهد شد. [۸] فرسایش توده‌ای» بسته به جنس مواد کناره‌هاء میزان شیب عرضی, آب زیرسطحی و ... به شکل‌های مختلفی دیده می‌شود. مهم‌ترین شکل‌های فرسایش توده‌ای شامل لغزش* در یک سطح عمیق, لغزش کم عمق و سطحی "و گسیختگی بلوکی" است. شکل ۲-۳ نمایی از انواع گسیختگی توده‌ای در کناره رودخانه را نشان داده است. [۸] 00 - 1 79100 - 2 7 51۳۵ 51102۳ - 3 ( ۳ ادن - 4 8 - 5 ما5 5۳۵110۷7 - 6 0 8100 - 7 ۳۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۹ ۰ ۷ ۵ ِ* ۰ گسیختگی کم عمق ۸ مس ز ۵ ۹ بلوک ناشی از کناره گسیخته شده د خاک ۳ رگاب هدس اد ۳۹ خاک ۰.۰ ۰ ۰ ی ۳ 3 شود پدای ی و خاک نفوذ ایس ی سطح چرخش سس شکل ۲-۳۲- انواع گسیختگی توده‌ای در کناره رودخانه گسیختگی توده‌ای در کناره‌هاء به ویژه در شرایطی که فرسایش سطحی به طور فعالی وجود داردء و یا فرسایش پنجه کناره رخ می‌دهد یا آنکه نیروی سربار به طور ناگهانی به کناره اعمال می‌شود به وقوع می‌پیوندد. همچنین بسیاری از ریزش‌های توده‌ای درکناره‌ها در زمان بارندگی شدید اتفاق می‌افتد. وسعت و نوع گسیختگی متناسب با نوع خاک کناره و رژیم جریان در رودخانه بسیار متنوع است و به شکل‌های مختلفی دیده می‌شود. شکل ۳-۳ متداول‌ترین حالت‌های وقوع فرسایش توده‌ای در کناره‌های آبراهه‌ها و رودخانه‌های طبیعی را نشان می‌دهد. مشخصات عمومی هریک از شکل‌های فرسایش توده‌ای» در ادامه مطلب آمده است. ۱-۳-۳-۳ کسیختگ یکمعمق این نوع گسیختگی, در کناره‌های با شیب کم و به صورت گسیختگی لایه سطحی و در خاک‌های غیرچسبنده اتفاق می‌افتد؛ سطح گسیختگی به‌طور معمول تقریبا موازی شیب کناره می‌باشد. | - ۹۳۵110۷۷ [۵ ۲۳۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۲-۳-۳ کسیخنگی بلوکی در این حالت. کناره رودخانه در طول یک مسیر مسطح و یا انحنای ملایم گسیخته می‌شود. این نوع گسیختگی در خاک‌های چسبنده یا مصالحی که در سطح آن ترک‌های کششی عمیق به وجود آمده» دیده می‌شود. در شرایطی که در سطح کناره ترک‌های عمیقی تشکیل شده» گسیختگی به صورت جدا شدن قطعات بزرگی از خاک کناره به صورت بلوکی و لغزش آن به درون رودخانه اتفاق می‌افتد. ۳-۲-۲-۳ کسیختگی چرخشی " این نوع از گسیختگی, در کناره‌ها با شیب زیاد و نسبتاً مرتفع و با مصالح چسبنده مشاهده می‌شود. چگونگی گسیختگی بدین‌صورت است که ححمی از خاک کناره در مسیر انحنایی (دایره‌ای یا منحنی لگاریتمی) به سمت داخل رودخانه لغزش می‌کند. توده خاک فرسایش یافته در این حالت بسیار ححیم است. غالباً ترک‌های کششی در امتداد موازی با کناره در ساحل رودخانه‌ها مشاهده شده و معمولاً موقعیت ترک‌هاء نقطه بریدگی و محل شروع دایره گسیختگی را مشخص می‌کند. ۴-۲-۲-۳ کسیختگی فرسایش سطحی " در کناره‌های چسبنده و با شیب زیادء در خلال مدت زمانی که وضعیت آب و هوا گرم و خشک است. در سطح کناره» شبکه‌ای از ترک‌ها و به دنبال آن قطعات کوچک و متعدد بلوک‌های خاکی با عمق حدوداً ۲۰ میلی‌متر ایجاد می‌شود؛ به دنبال آن؛ در طی شرایط یخبندان و آب‌شدگی,» این بلوک‌ها از بستر خود منفصل شده و اتصال آن بسیار ضعیف می‌گردد که در موقعیت‌های بعدی, بلوک‌های کوچک به داخل رودخانه ریزش می‌نماید و یا در جریان رودخانه مستغرق می‌شود. ادامه چنین فرسایشی, موجب تندتر شدن شیب کناره‌ها شده که شرایط را برای گسیختگی‌های حجیم بعدی آماده می‌کند. ۵-۳-۳-۳ گسیختگی کناره‌های مرکب؟" در کناره‌هایی که از چند لایه متفاوت خاکی تشکیل شده» لایه زیرین بیشتر در معرض جریان است و در نتیجه موجب زیرشویی لایه بالایی و به صورت طره‌ای شدن آن می‌گردد. توده لایه رویی که زیر آن خالی شده است» پس از تشکیل ترک‌های کششی از محل خود گسیخته شده و به درون رودخانه به صورت لغزش یا چرخشی سقوط می‌کند. این نوع فرسایش در کناره‌هایی که لایه رویی آن چسبنده و لایه زیرین آن غیرچسبنده است. معمول می‌باشد. مثال‌هایی از وقوع فرسایش توده‌ای با مشخصات گفته شده در بالاء در شکل ۳-۳ آمده است. [۸] 6 ۵۳ 1-۳1۵ 0 ام۳ 00۵1هام - 2 سانه۳ 0۳0رد5۲۵ #مطا یگ - 3 88 عازد ۲۵ 0۳ ۳۵۳۵ - 4 ۳۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ یی ۹ ۹ ۹ ۹ محتج ۹ یت ۹ ۰ لب ی ۳ ۳ ار با قبل از گسیختگی ۹ ۹ ری چ‌ ی مس بعد از گسیختگی با قیقد هس ۰ ۰ ۱ . ۰ ی ۰ جسینده تس ۰ 5 ۰ 8 ۱ و ی شن و ماسه قبل از گسیختگی ایو : ۰ ی ۱ص ۰ یه 9 خادت نی" 35 بعد از گسیختگی گسیختگی کناره مر کب 0 زی [ 9 ۰ (غ که 8 خه بعد از گسیختگی گسیختگی کناره مرکب (چندلایه ) شکل ۰-۳-۳ ۹ ۹ ۹ ۹ ۹ ۹ و و 1 ۹ ججس دم یرو ی بعد از گسیختگی شا ۰ بت سح سطح اب ی ۹ سس هس 8 ۹ ۹ ۹۹ بعد از گسیختگی گسیختگی چرخشی در خاک یکنواختی سایش توده‌ای سس قبل از گسیختگی پچیمم ۲۱ 0.3< 18 ۹ ٍ ۹ ۹ ۹3 13 ٍ ۹ ۹ ۳ بعد از گسیختگی گسیختگی بلوکی -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۳ عوامل فرسایش عوامل متعدد و متنوعی روی نأپایداری» فرسایش و گسیختگی بستر و کناره‌های رودخانه‌ها موّثر می‌باشد. این عوامل که چگونگی و نوع فرسایش» سرعت فرسایش و چگونگی تغییرات مقطع رودخانه‌ها را مشخص می‌سازد. از جنبه‌های مختلف تقسیم‌بندی می‌شوند. در زیرء این عوامل به طور خلاصه مورد بررسی قرار گرفته است: الف - عوامل هیدرولیکی که شامل مشخصات سیال از جمله وزن مخصوص و ویسکوزیته و مشخصات جریان مانند بده و تغییرات آن» سرعت و توزیع آن» شدت آشفتگی جریان» تنش برشی", نیروی کششی" و نیروی بالابر" است. مشخصات جریان» مهم‌ترین عواملی هستند که بر فرسایش و برای مطالعه و تحلیل آن موْئر می‌باشد. تمام شکل‌های مختلف ناپایداری کناره‌های رودخانه به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم به بده جریان» مدت و پریود آن بستگی دارند. ب - مشخصات مواد بستر که شامل اندازه» شکل و وزن مخصوص دانه‌ها و دانه‌بندی آن در کف و کناره‌ها می‌باشد. همجنین عواملی از قبیل نفوذپذیری خاک» درصد پوکی آن و میزان ضریب اصطکاک و چسبندگی آن مهم می‌باشند. به‌طور کلی و ارتفاع کناره‌ها به ناپایداری دانه‌های خاک کمک می‌کند. اندازه یک دانه رسوب» در فرآیند مقاومت در برابر حرکت تأثیر مهمی خواهد داشت. بدیهی است که هرچه اندازه و وزن دانه‌های رسوب بزرگ‌تر باشد. مقاومت آنها در برابر فرسایش بیشتر خواهد بود. اندازه دانه‌هاء همچنین زبری و سختی" بدنه آبراهه را مشخص می‌سازد. وقتی اندازه دانه‌های رسوب بزرگ‌تر باشدء زبری و مقاومت بدنه در برابر جریان بیشتر بوده و در نتیجه باعث کاهش سرعت و افزایش عمق آب می‌گردد. در حالی که وجود دانه‌های کوچک رسوب عکس این شرایط را نتیجه می‌دهد. اثر دیگر اندازه دانه‌ها این است که وضعیت رسوب را از نظر چسبندگی" و غیرچسبنده بودن" تعیین می‌کند. دانه‌های بسیار ریز مانند رس و سیلت در رسوبات کف و کناره‌های رودخانه, بیانگر مقاومت برشی چسبندگی خواهد بود. پ - عوامل بیولوژیکی از قبیل نوع پوشش گیاهی و تراکم آن» نوع درختان و بوته‌ها در سواحل و کناره‌های رودخانه از نظر استحکام و پایداری و مقاومت در برابر فرسایش حایز اهمیت است. پوشش گیاهی در کناره‌های یک رودخانه» از تماس مستقیم تنش برشی جریان با دانه‌های خاک جلوگیری کرده و مانند یک لایه مسلح و محافظ عمل می‌کند. البته باید [| - ۲] ۳۷| 2 - ٩1627 ۵۵ 3 - 12۳۵8 46 6 ناملا - 4 1۵25 - 5 6-6 7- 1100 )) 6 ۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- توجه داشت که پوشش گیاهی به ویژه در قسمت سیلابدشت" رودخانه باعث افزایش برگشت آب" و ارتفاع جریان می‌شود. همچنین پوشش گیاهی در خاک‌های سست (مثلاً مارن) و وجود درختانی که دارای ریشه‌های مناسب و مستحکم نیستند. فرسایش توده‌ای کناره‌ها باعث سرنگون شدن درختان در رودخانه‌ها و تجمع آن در پشت سازه‌های آبی خواهد شد که این مسئله به نوبه خودء خطری برای پایداری سازه‌ها خواهد بود. زیست بعضی حیوانات در حاشیه رودخانه‌ها که می‌تواند شکاف و نقب‌هایی در کناره‌ها و در خاکریزهای سیل‌بند" ایجاد کنند» نشت آب و فرسایش و گسیختگی خاک را افزایش می‌دهد. ت - از جمله عوامل انسانی که از طریق دخالت بشر در رودخانه‌ها به‌وجود می‌آید. می‌توان به تغییرات سطح آب به علت عملکرد سدهاء امواج حاصله از حرکت قایق» کشت و کار در سواحل, برداشت مصالح و مواد رسوبی, احداث هر نوع سازه که به نوبه خود مانعی برای جریان محسوب می‌شود اشاره کرد. عوامل انسانی می‌تواند موجب ایحاد آشفتگی ث - عوامل اقلیم و آب و هوایی نقش زیادی در بروز فرسایش کناری به ویژه در مناطقی که دامنه تغییرات دمای محیط زیاد است. ایفا می‌کند. در مدت زمان یخبندان» سطح رویی خاک در معرض یخزدگی قرار می‌گیرد. آب نفوذی به درون حفره‌های خاک» تحت تأثیر هوای سردء یخ می‌زند. لایه یخ که در میان خاک کناره تشکیل شده» به مرور زمان توسعه می‌یابد. فشار ناشی از لایه یخ» موجب تورم سطح خاک خواهد شد. در زمانی که با گرم شدن هواء لایه بخ دوب می‌گردد. سطح خاک متورم شده در شرایط سست و ضعیفی دوباره به موضع اولیه نشست می‌کند.ء در حالی که تحت جریان آب رودخانه به راحتی فرسایش یافته و از کناره منتقل می‌شود. علاوه بر تغییرات دماء بارش شدید و ممتد باران نیز سطح خاک کناره را آماده فرسایش تحت جریان رودخانه می‌کند. ‎]٩[ ۴-۳ ساز و کار (مکانیزم) فرسایش ساز و کارهای متداولی که به شکل‌های گوناگون» موجب فرسایش سطحی و توده‌ای می‌شود توسط گروه مهندسین آرتش آمریکاء در جدول ۱-۳ خلاصه شده است. [۱۴] | - 1۳1000 0 2 - ۳۵0 7 3 - 110۵ ۲۶ -------- صفحهٔ بعد -------- بیولوژیک (حیوانات) بیولوژیک (گیاهان) جریان (آب) یخزدگی - آب‌شدگی دخالت‌های انسان (در دیواره) دخالت‌های انسان (در کانال رودخانه) جدول ۱-۳- ساز و کارهای فرسایش کناره‌های رودخانه مصالح خاکی به وسیله باد یا یون کلویید همراه آب جاری حمل شده و ذرات سطحی خاک را جابه‌جا نمونه‌های آن تخریب سطح کناره در ضمن چریدن و لانه‌سازی حیوانات است. در حالت عادی,» گیاهان موجب کمک به پایداری سطحی می‌شوند؛ موارد استثنا درضمن فاسد شدن ریشه گیاهان و قطع درختان یا پوشش‌های گیاهی ظاهر می‌شود که موجب تمرکز یا ایجاد آشفتگی در جریان‌های جاری روی دیواره یا جریان رودخانه می‌گردد. آب و اسیدهای موجود در آنء بر چسبندگی و سایر انواع اتصالات ذره به ذره تأثیر می‌گذارند؛ مصالح دیواره در اثر تجریه کنده می‌شوند. واریزه موجب کنده شدن یا خراشیده شدن مصالح از سطح دیواره و نیز ایجاد آشفتگی و تمرکز جریان می‌گردد. مقدار جریان» ظرفیت جابه‌جایی» آشفتگی» جریان‌های ثانویه و تأثیر موج در نرخ و موقعیت کنده‌شدگی ذرات سطح مشارکت دارند. جریان‌های تراوشی, موجب حرکت ذرات سطحی و نیز تأثیرگذاری بر گسیختگی‌های رطوبت درون دیواره موجب تخریب آن می‌گردد. شیب پایدار یک دیواره بدون چسبندگی, به پایداری ثقلی بستگی دارد؛ ذرات سطحی در شیب‌های تندتر به کار یا دیگر عملیات مکانیزه نمونه‌ای از آن است. کارهای دیگری می‌توانند بر ساز و کار طبیعی تأثیرگذار نمونه‌های دخالت‌های غیرمستقیم نیز عبارتند از ایجاد سازه‌ها و تأثیر حرکت پروانه کشتی که موجب آشفتگی جریان رودخانه می‌گردد. کارهای فراوان دیگری نیز ممکن است صورت پذیرد. ۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ضربه قطرات باران یا تگرگ همجون دوره‌های عبور جریان شدید از رودخانه و جریان جاری بر روی دیواره موجب تخریب سطحی می‌شود. خرابی سطح باد در مقایسه با جریان آب در حالت عادی ناچیز است؛ به هر صورت آمواج ناشی از باد در خرابی |- [06 [5 ۳۸ -------- صفحهٔ بعد -------- ۴ نوع و کیفیت مصالح مورد نیاز ۱-۴ کلیات در طرح‌های حفاظت کناره‌های رودخانه, مانند سایر امور مهندسی» استفاده از مصالح مناسب و با کیفیتء از اهمیتی همجون طرح مناسب. اجرای مطلوب و بهره‌برداری صحیح برخوردار است. بنابراین در این فصل, به معرفی مصالحی که در طرح‌های حفاظت کناره‌های رودخانه‌ها به کار می‌روندء پرداخته می‌شود. در یک نگاه کلی, مصالح مورد استفاده در طرح‌های حفاظتی به دو گروه مصالح خام و مصالح ترکیبی تقسیم می‌شوند. مصالح خام» مصالحی هستند که به همان صورتی که در طبیعت یافت می‌شوند گاهی با تغییر ابعاد پا شکل هندسی, استفاده می‌شوند. مصالح ترکیبی نیز مصالحی هستند که با انجام فرآیندهای فیزیکی یا شیمیایی» روی مواد موجود در طبیعت به دست می‌آیند و احتمالاً دارای مشخصات فیزیکی» مکانیکی و شیمیایی متفاوت از اجزای اولیه خواهند بود. ۲-۴ مصالح خام خاک‌های ریزدانه رسی» شن و ماسه, سنگ» چوب و روکش‌های گیاهی در این دسته از مصالح جای دارند. ۱-۳-۴ خاک‌های ریزدانه رسی خاک‌های ریزدانه رسی» با توجه به خواص تراکم‌پذیری» انعطاف‌پذیری و نفوذناپذیری آنهاء درساخت هسته‌های نفوذپذیر و نیز پیش‌بندهای " خاکریزها و گوره‌هاء پرنمودن شکاف‌های به وجود آمده در هنگام خشک شدن گوره‌ها و نیز پوشش و درزگیری کانال‌ها بخصوص در خاک‌های نفوذپذیرء به صورت مستقیم به کار می‌رود [۱۱]. این خاک‌ها همچنین به صورت ماده خام در ساخت آجرها و نیز در ترکیب پوشش‌های حفاظتی مانند خاک - سیمان به کار می‌روند. برای اطلاع از مشخصات فیزیکی و مکانیکی خاک‌های رس می‌توان به کتاب‌های مرجع مکانیک خاک مراجعه نمود. ۳-۳-۴ خاک‌های درست دانه خاک‌های درشت‌دانه یا شن و ماسه در ساماندهی رودخانه‌ها در موارد زیر مورد استفاده قرار می‌گیرد: - پرکننده اجزای سازه حفاظتی مانند کیسه‌ها توری‌سنگی‌هاء بسترهای تر که ... ۰ - لایه فیلتر زیر پوشش‌ها و روکش‌های حفاظتی آب‌گذرء - پرکننده فضاهای خالی پشت سازه‌های حفاظتی که امکان زهکشی در آنها مورد انتظار است و - پرکننده در انواع محصولات بتنی در سازه‌های حفاظتی ساخته شده در بتن. مصالح درشت‌دانه مورد استفاده به عنوان فیلتر و لایه زهکش و نیز مصالحی که به عنوان پرکننده در بتن به کار می‌رود. باید مشخصات فیزیکی, شیمیایی و مکانیکی مورد نیاز پروژه موردنظر را طبق مشخصات بیان شده در کتاب‌های مرجع (مکانیک خاک بتن» ...) داشته باشد [۱۱]. 00 1 8۵ - 2 3-0 ۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۴و( سک سنگ یکی از مصالح ساختمانی است که در کارهای ساماندهی رودخانه‌ها و طرح‌های حفاظتی کناره فراوان مورد استفاده قرار می‌گیرد. سنگ‌های گردگوشه برگرفته از بستر رودخانه‌ها معمولاً در توری‌سنگی‌ها و سنگ‌های حاصل از معادن در ساخت پوشش‌های سنگی» دیوارهای سنگیء پوشش آبشکن‌هاء نقاط سخت و غیره به کار می‌روند. در به کاربردن سنگ‌ها باید به مشخصات فیزیکی, مکانیکی و شیمیایی آنها توجه نموده و بخصوص از به کاربردن مصالح می‌باشد. وزن مخصوص سنگ‌ها معمولاً بین ۲/۵ تا ۲/۷ در نظر گرفته می‌شود. تخلخل سنگریزه‌های با اندازه یکنواخت حدود ۴۰ درصد و تخلخل سنگریزه‌های خوب دانه‌بندی شده نیز می‌تواند تا حدود ۱۵ درصد باشد. در جدول ۱-۴ توصیه‌هایی پیرامون کاربرد سنگ‌های مختلف در ساخت سازه‌های حفاظتی و کارهای ساماندهی آورده شده ۴-۳-۴ چجوب مصالح چوبی متنوعی از درختان گوناگون به صورت زنده یا غیرزنده در روش‌های مختلف حفاظت کناره‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. منظور از چوب زنده» درختان و بوته‌های مقاوم در آب به صورت مستغرق یا غیرمستغرق و نیز بخش‌های قابل تکثیر آنهاست. چوب زنده بخصوص در بیومهندسی به دلیل دوام و خصوصیات طبیعی آن» بسیار مفید است ولی عموماً ‏ به منظور اجتناب از کاهش قابل توجه ظرفیت آبراه» نیازمند حذف بخش‌های اضافی می‌باشد. از این‌رو چوب‌های زنده کمتر در آبراه‌های کوچک قابل استفاده است. درختانی مانند کاج و صنوبر که از زیر هرس می‌گردند., گاهی اوقات به عنوان اولین حفاظت در مقابل فرسایش کناره و روشی ساده برای پرکردن حفره‌های فرسایشی نزدیک کناره مورد استفاده قرار می‌گیرند [۱۱]. الوار و دیگر مصالح چوبی غیرزنده» در حفاظت کناره‌ها به صورت دیرک یا میلهء میخ چوبی" شمع"ء تیر"ء توفال یا ترکه"/ کنده " و غیره مورد استفاده قرار می‌گیرد. بلوطء کاج و صنوبر در نواحی میان عرض جغرافیایی و بامبو یا دیگر چوب‌های محلی مناسب در مناطق آب و هوایی گرمسیر یا نیمه گرمسیری» بهترین مصالح را برای شمع‌هاء میخ‌های چوبی و غیره به دست می‌دهد. در نواحی غنی از الوار چوبی و سنگ نیزء صندوقه‌های چوبی ساخته شده از کنده درختانی که با مهارهای فولادی به هم بسته شده و با سنگ یا شن پر می‌شوند» ممکن است مورد استفاده قرار گیرد. صندوقه‌ها معمولاً در ساماندهی رودخانه‌های کوهستانی مورد استفاده قرار می‌گیرند. ۳۵۷۵ - | ۵اها5 - 2 ۵( - 3 4-0 5-0 ما - 6 ۳ -------- صفحهٔ بعد -------- جدو 7 3 خ مر + توصیه می‌گردد. - توصیه نمی گردد. 5 3 ( و زو -------- صفحهٔ بعد -------- هنگام استفاده از چوب‌های غیرزنده» به تأثیر منفی تغییرات تراز سطح آبء و تر و خشک شدن چوب‌ها باید توجه نمود. مقاومت چوب در مقابل تغییرات درصد رطوبتء عامل بسیار مهم و تأثیرگذاری در عمر کارهای چوبی است. از این نظرء به‌هم فشردگی نسوج چوب» یکی از مشخصات فیزیکی آب می‌باشد. به عبارتی این چوب‌ها نباید دارای گسیختگی یا ترک‌های فراوان باشد. باید مدنظر قرار گیرند. مقاومت چوب‌ها در مقابل فشار و کشش, در جهت موازی نسوج آن بسیار بیشتر از جهت عمود بر آن می‌باشد. برعکس» مقاومت آنها در مقابل برش در جهت عمود بر نسوج بسیار بیشتر است. چوب‌ها در مقابل خمش که ترکیبی از فشار وکشش است نیز بسیار مقاوم هستند. عامل پیچش» کمتر در طراحی چوب‌ها مدنظر قرار می‌گیرد [۸]: ۳۲-۴ مصالح ترکیبی بتن» فولادء قیر و آسفالت و انواع ژئوسنتزهاء در این دسته از مصالح جای دارند. ۱-۳-۴ بنن با توجه به مقاومت حاصل از ترکیب شیمیایی حاصل از سنگدانه‌ها و سیمان در مجاورت آبء انواع محصولات بتنی به صور و شکل‌های مختلف مورد استفاده قرار می‌گیرند. انواع بلوک‌های بتنی منفرد یا متصل, دال‌های بتنی در جاریز» کیسه‌های پر شده از بتن و دیوارهای وزنی یا طره‌ای بتنی» نمونه‌هایی از روش‌های حفاظت کناره‌ها مبتنی بر خواص استحکامی بتن می‌باشند. برای طراحی و ساخت بتن» ویژگی‌های مقاومتی موردنظرء استفاده از مصالح درشت‌دانه؛ آب و سیمان با کیفیت مناسب و نیز به کارگیری طرح اختلاط مناسب» ضروری است. به این منظورء لازم است به کتاب‌های مرجع طراحی و ساخت بتن مراجعه گردد. علاوه بر موارد بالا که هنگام ارائه طرح اختلاط بتن باید مورد توجه قرار گیرد. با توجه به نوع سازه حفاظتی» درجه اهمیت آن و آب و هوا و سایر مشخصات و ویژگی‌های محلی منطقه طرح و شرایط اجراء باید به ویژگی‌های اصلی بتن به هنگام ساخت. ریختن و نگهداری توجه مخصوص به عمل آید. کارآیی". یکنواختی" اسلامپ"ء روانی" و زمان گیرش؛ از جمله این ویژگی‌ها هستند که باید با رعایت تدابیر و ملاحظات خاص به نحوی مورد توجه قرار گیرند که نهایتاً بتن با خواص مقاومتی موردنظر طرح و با دوام مورد انتظار حاصل گردد. در صورتی که برای احداث طرح حفاظتی» بتن‌ریزی در زیر آب ضروری باشد. باید ضمن در نظر گرفتن شرایط اجرا در طرح اختلاط بتن» از روش‌های خاص بتن‌ریزی در زیر آب مانند به کار بردن لوله‌های ترمی» استفاده نمود. استفاده از سیمان ضد سولفات قویاً توصیه شده است. حتی در صورتی که خاک محل بدون سولفات باشد؛ احتمال عبور جریان‌های حاوی سولفات از آبراه وجود دارد [۱۱]. لازم به یادآوری است که رعایت ضوابط مندرج در آیین‌نامه بتن ایران (با) همواره ضروری می‌باشد. 1-۳-1[ زانلا - 2 - 3 ۵7 - 4 ۳۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳-۴ خفولاد فولاد یکی از مصالح ساختمانی است که به دلیل مقاومت بالا و الاستیسیته آن» از دیر باز مورد استفاده قرار گرفته است. متأسفانه فولاد در مقابل زنگ‌زدگی و خوردگی شیمیایی بسیار آسیب‌پذیر بوده و در مواردی که خارج از پوشش بتنی مورد استفاده قرار می‌گیرد.ء باید با مواد مقاوم در مقابل خوردگی مانند روی» قلع» پی‌وی‌سی و غیره پوشش داده شود. البته گفتنی است که در استفاده از فولادهای روکش‌دار باید به مسائل اقتصادی توجه خاص نمود. در طرح‌های حفاظت کناره رودخانه‌هاء شکل‌های مختلف فولاد در موارد زیر کاربرد دارد: - شبکه‌های سیمی توری‌سنگی‌هاء - شبکه‌بندی سیمی آبشکن‌های نفوذپذیر, - مفتول‌ها و کابل‌های مهار برای اتصال پلوک‌های بتنی در روکش‌های انعطاف‌پذیره - به صورت میلگرد در سازه‌های ساخته شده از بتن مسلح مانند شمع‌هاء دال‌هاء تیرها و غیره» - پرده سپری‌هاء و - پره‌های ایجاد کننده جریان‌های ثانویه. در استفاده از فولاد در کارهای ساماندهی رودخانه‌هاء توجه به مشخصات فیزیکی و مکانیکی فولاد آلزامی است و فولاد مورد استفاده» همواره باید مشخصات و فرضیات مورد استفاده در طراحی را دارا باشد. همجنین ضعف فولاد در مقابل عوامل خورنده و مخرب موجود یا محتمل در خاک» آب‌های زیرزمینی و جریان‌های رودخانه‌ای مورد توجه قرار گرفته و با انجام بررسی‌های آزمایشگاهی کاملء تدابیر لازم برای تضمین طول عمر سازه» به کار گرفته شود [۱۱]. برای اطلاع از مشخصات فیزیکی و مکانیکی فولاد و روش‌های طراحی سازه‌های فولادی, باید به کتاب‌های مرجع در این زمینه مراجعه شود. ۳-۳-۴ غقغیر ‏ وآسفالت مواد قیری» مواد چسبنده و لزج و غیرفراری هستند که از ترکیبات هیدروکربن‌ها و مشتقات آنها و به عنوان محصولات خروجی از پالایشگاه‌های نفت» حاصل می‌گردند. خواص مدکور (لزجت و غیرفرار بودن) و خاصیت نفودناپدیری» به همراه خواص تغییرشکل‌پذیری ترموپلاستیک آنهاء زمینه‌های استفاده از این مواد را در انجام عملیات ساختمانی و از جمله در احداث طرح‌های حفاظت کناره‌های رودخانه‌ها فراهم آورده است. خاصیت ترموپلاستیک بودن تغییرشکل‌پذیری آنهاء به این معنی است که درجه حرارت و مدت تداوم بارگذاری» عوامل تأثیرگذار اصلی در خاصیت تغییرشکل‌پذیری می‌باشند [۱۱]. انواع مختلف قیرء توسط یک آزمایش نفوذ استاندارد تعریف می‌گردد. در این آزمایش, نفوذ یک میله استاندارد به داخل نمونه در یک زمان و حرارت استاندارد اندازه‌گیری می‌شود که این میزان نفوذ شاخص معرف قیر می‌باشد. لاه -------- صفحهٔ بعد -------- در طرح‌های حفاظت کناره‌های رودخانه‌هاء قیر به سه صورت مورد استفاده قرار می‌گیرد: - به صورت یک لایه پوشش به عنوان عایق رطوبتی آب‌ناگذر یا به عنوان ماده پوششی ضدخوردگی در اجزای فولادی سازه‌های حفاظت کناره‌ها. لازم به یادآوری است پوشش‌های قیری» یک لایه انعطاف‌پذیر ایجاد می‌نمایند که دارای مقاومت بسیار در برابر بارگذاری هیدرولیکی است. - به عنوان ملات یا دوغاب چسباننده مصالحی مانند قطعات سنگ در پوشش‌های سنگی» و - برای تولید انواع آسفالت و استفاده در پوشش‌های آسفالتی حفاظت کناره. آسفالت‌ها ترکیبی از انواع مختلف قیر و سنگدانه‌های معدنی هستند. نسبت ترکیب و نوع قیر و سنگدانه» خواص أسفالت را تعیین می‌نماید. خواص ویسکوالاستیک أسفالت عبارتند از: صلبیت تحت بارگذاری‌های کوتاه‌مدت و انعطاف‌پذیری تحت بارگذاری‌های درازمدت [۱۱]. انواع مختلف مخلوط آسفالتی و خصوصیات آنها در فصل پنجم (پوشش‌های آسفالتی) مورد اشاره قرار گرفته است. ۴-۳-۴ اژئوسترها زئوسنتزهاء مواد مصنوعی ساخته شده از ترکیبات آلی همچون پلی‌آمید. پلی‌استر» پلی‌اتیلن» پلی‌پروپیلن» پی‌وی‌سی» قیر اننو کوپلیمر و کلرینات پلی‌اتیلن می‌باشند. تمامی مواد مدکورء ترموپلاستیک هستند. از میان مواد مدکورء چگالی پلی‌آتیلن و زئوسنتزهای مورد استفاده در طرح‌های حفاظت کناره‌هاء به دو گروه زئوممبرین‌ها و زئوتکستایل‌ها تقسیم‌بندی می‌شوند. ۱-۴-۳-۴ اژئوممبرین‌ها ژئوممبرین‌ها مواد مصنوعی هستند که برای استفاده به عنوان پوشش آب‌ناگذر کانال‌ها و کنترل تراوش» توسعه داده شده‌اند. بعضی از انواع آنها را که با مقاومت و دوام بالا ساخته شده‌اندء می‌توان بدون هیچ‌گونه پوشش محافظ دیگری به کار برد که در این صورت, علاوه بر وظیفه کنترل تراوش, عملکرد کنترل فرسایش نیز خواهند داشت. با این حال, به دلیل امکان بلند شدن ژئوممبرین‌ها تحت تأثیر فشار آب‌های زیرزمینی, کار کرد کنترل فرسایش آنها توصیه نمی‌گردد [۸]. برای آشنایی بیشتر با این نوع مصالحء با توجه به تغییرات مداوم محصولات آن در بازار و همچنین جدیدبودن آن می‌توان به کاتالوگ‌های واردکننده رجوع نمود. ۲-۴-۳۴ ازژنوتکستایل‌ها زئوتکستایل‌ها مواد مصنوعی هستند که در طرح‌های حفاظت کناره‌های رودخانه به عنوان بخشی از لایه محافظ و به همراه دیگر مصالح یا قطعات مورد استفاده قرار می‌گیرد که به این ترتیب. با قرار گرفتن روی کناره‌ها به صورت روکش» سازه حفاظتی پایداری ایحاد خواهد گردید. ۳۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- ژئوتکستایل‌ها به شکل‌های ورقه‌ای» جامه‌ای". شبکه‌ای, کیسه‌های سبدی" و دیگر اجزای سازه‌ای» در طرح‌های ساماندهی رودخانه و حفاظت کناره به کار می‌روند. گاهی نیز به صورت ترکیبی با دیگر مصالح, مورد استفاده قرار می‌گیرند که زئوتکستایل -- قیر و ژئوتکستایل - بتن از این نوع می‌باشند. همچنین با توجه به شکل و خواص آنهاء امکان رشد پوشش گیاهی روی آنها وجود دارد [۱۱]. ژئوتکستایل‌ها در حفاظت کناره‌ها به شکل‌های مختلف مورد استفاده قرار می‌گیرند: الف - به عنوان یک تک لایه که با قرار گرفتن روی خاک کناره» عملکرد حفاظت مستقیم خاک کناره را در مقابل فرسایش انجام می‌دهند (ژئوتکستایل‌های دو بعدی و سه بعدی). ب - به صورت لایه‌ای تشکیل شده از سلول‌های کوچک قابل پرشدن با خاک طبیعی یا سایر مواد و ایجاد امکان رشد و نمو گیاهی. در این حالت, لایه ژئوتکستایل» پایداری کناره را در مقابل گسیختگی کم عمق افزایش خواهد داد (سامانه‌های شبکه‌ای محدود). ج - به عنوان پارچه‌گونه برای ساخت شکل‌های دیگر حفاظت مانند کیسه‌های سبدی پر شده از سایر مصالح (ژئوتکستایل‌های دو بعدی). لازم به یادآوری است. در به کاربردن ژئوتکستایل‌ها باید به نکات زیر توجه نمود [۸] و ۱۱ - با توجه به آنکه ژئوتکستایل‌های ساخته شده از بعضی از انواع پلیمرهاء دارای وزن مخصوص کمتر از ۱ گرم بر سانتی‌مترمکعب می‌باشند. در صورتی که زیر تراز نرمال آب مورد استفاده قرار گیرند و یا در صورت وجود فشار آب زیرزمینی» باید به مسئله پایداری آنها توجه نمود. - با توجه به امکان تردد احشام در کناره رودخانه‌هاء توصیه شده است. ژئوتکستایل‌ها به صورت نمایان مورد استفاده - با توجه به عدم مقاومت مناسب بیشتر پلیمرها در مقابل نور فرابنفش و امکان زوال آنهاء توصیه شده است مستقیم روکش‌ها) آورده شده است. | - ٩۵615 2 - [016۵ 3 - 8 ۵51 دهد - 4 ۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۵- روش‌های حفاظت مستقیم! حفاظت مستقیم به اقداماتی گفته می‌شود که مستقیماً روی کناره‌های رودخانه انجام می‌گیرد تا مانع از فرسایش و تخریب آن توسط جریان آبء اثر موج و غیره گردد. از طریق حفاظت مستقیم» در واقع سطح خاک فرسایش‌پذیر در برابر نیروهای جریان تقویت می‌شود. نمونه‌هایی از اقدامات حفاظت مستقیم را می‌توان به پوشش‌هاء دیواره‌های حایل و پوشش‌های گیاهی اشاره نمود. روش‌های حفاظت مستقیم کناره‌ها به دو دسته حفاظت قائم کناره و حفاظت مایل کناره تقسیم می‌شود. در این فصل» این روش‌ها مورد بررسی قرار خواهند گرفت. ۱-۵ حفاظت قائم کناره رودخانه ۱-۱-۵ کلیات حفاظت قائم به نوعی حفاظت مستقیم گفته می‌شود که سازه حفاظتی به صورت عمود بر افق در کناره رودخانه و در راستای آن احداث شده و وظیفه جلوگیری از فرسایش کناره و تثبیت آن را انجام دهد. دیوارهای وزنی» شمعی, خاک مسلح, ژئوتکستایل از جمله این سازه‌ها می‌باشند. در صورتی که کناره یک آبراه با شیب تند نیاز به حفاظت بلندمدت داشته باشد»ء حفاظت فیزیکی قائم خاک مورد استفاده قرار می‌گیرد. تمامی شکل‌های حفاظت قائم خاک کناره به گونه‌ای طراحی خواهند شد که نه تنها می‌توانند در مقابل نیروهای فرساینده درون آبراه مقاومت نمایندء بلکه در مقابل فشارهای ناشی از خاک و آب‌های زیرزمینی که از کناره آبراه وارد می‌شود؛ مقاوم خواهند بود. نیروهای وارده از طرف خاک معمولاً بسیار بزرگ‌تر از نیروهای هیدرودینامیکی ناشی از امواج یا جریان‌ها بوده و معمولاً نیروهای هیدرودینامیکی وارده بر سطح دیوارهای حایل» در طراحی سازه‌های حفاظتی کناره‌های با شیب تند یا قائم به حساب نمی‌آیند. بنابراین روش طراحی سازه‌های حفاظتی قائم» مشابه طراحی دیوارهای حایل استاندارد خواهد بودء با این تفاوت که شرایط نهایی حاصل از تراز سطح آب زیرزمینی یا سطح آب داخل آبراه باید مد نظر قرار بگیرد [۸] ۳-۱-۵ دیوار وزتی" دیوارهای وزنی از وزن خود و همچنین نیروی عکس‌العمل و اصطکاک ایجاد شده در سطح تماس با خاک برای مقاومت در مقابل نیروهای اعمال شده بهره می‌گیرند. در صورتی که بخشی از دیواره مسلح نباشد» ابعاد آن معمولاً به‌گونه‌ای انتخاب می‌شود که در شرایط بارگذاری عادی هیچ‌گونه نیروهای کششی در دیوار ایحاد نگردد. نیروهای محدود کششی گاهی در شرایط حدی " تحمل می‌شوند. دیوارهای وزنی ممکن است یکپارچه بوده (مانند دیوارهای بتنی) و یا به صورت ترکیبی ساخته شوند. دیوارهای آجری یا ساخته شده از مصالح بنایی» همراه با ملات یا سبدهای توری‌سنگی مثال‌هایی از دیوارهای وزنی ترکیبی می‌باشند. 0 ۱-0۳۵ ۱۷/۸1۱ بوزه 0۲ - 2 ۳۵۵0 - 3 ۳۶ -------- صفحهٔ بعد -------- عمده‌ترین محدودیت دیوارهای وزنی» در آبراهه‌های کم‌عرض مشاهده می‌شود. به طوری که این دیوارها در آبراهه‌های کم‌عرض و به طور کلی در هر محلی که محدودیت زمین از نظر وسعت با هزینه اعمال می‌گردد. قابل اجرا نمی‌باشد. علاوه بر آن» صلبیت دیوارهای وزنی در استفاده از آزها در زمین‌های با میزان نشت زیاد محدودیت‌هایی را ایجاد خواهد کرد. از مزیت‌های اصلی دیوارهای وزنی» راحتی اجرا و نیز استفاده از مصالحی است که معمولاً در مناطق مختلف به فراوانی یافت می‌شود. گاهی اوقات هزینه نسبتاً زیادء به دلیل ححم زیاد مصالح مورد استفاده و نیز اشغال سطح وسیعی از 1 به عنوان معایب این روش به شمار می‌رود. ظاهر نه چندان مطلوب را نیز می‌توان به عنوان معایب این روش در نظر گرفت [۸ ۱-۳-۱-۵ ملاحظات طراحی دیوار وزنتی نمودار نیروهای اصلی که بر دیوارهای وزنی اعمال می‌گردندء در شکل (۱-۵) نشان داده شده است. توجه شود که فشارهای هیدرواستاتیک می‌توانند نقش مهمی در افزایش پایداری دیوار ایفا نمایند. هر اقدامی که فشارهای هیدرواستاتیک را کاهش دهد.ء باعث افزایش هزینه‌های طرح خواهد گردید. ۷ < وزن دیوار ۱ < نیروی افقی ناشی از سر با ر "نیروی هیدرواستاتیک ۳ < زیر فشارء به شبکه جریان تراوش بستگی دارد. شکل ۱-۵- نیروهای موْثر بر دیوار وزنی» دیاگرام نیروی ساده شده برای خاک بدون چسبندگی ۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- زاویه اصطکاک داخلی خاک نیز با اهمیت بوده و افزایش مقدار آن باعث کاهش نیروهای اعمال شده بر خاک خواهد شد. در هر روش مورد استفاده برای مهار فشار هیدرواستاتیک پشت دیوار» تعبیه مصالح با زهکشی مناسب مجاور سطح پشتی دیور الزامی است. اغلبء برای این منظور خاک‌های دانه‌ای استفاده می‌شود. لایه‌های دارای زهکشی آزاد باید دارای ضخامت کافی بوده و آبگذری آن به گونه‌ای باشد که امکان حرکت قائم آب در پشت دیوار بدون افت بار هیدرولیکی قابل ملاحظه میسر گردد. استفاده از مواد دانه‌ای در پشت دیوار و جایگزینی آن با مصالح ضعیف با زاویه اصطکاک داخلی کمترء ترجیح داده می‌شود. توزیع نیروی زیر فشار زیر پی دیوار را می‌توان با استفاده از یک دیوار آب‌بند مناسب اصلاح نمود. این دیوار» گرادیان هیدرولیکی جریان تراوشی را کاهش خواهد داد که خود سبب کاهش احتمال گسیختگی به دلیل پدیده‌های رگاب یا آب‌شستگی می‌شود. دیوار آب‌بند ممکن است از نوع دیواره‌های پرده‌سیری ی زائده‌ای از خود دیوار باشد. معمولاً روش نسبت پا ۰ ۲ ی َ ۰ ۰ ی ی ۰ اس ۰ ۶ 5 خزش وزنی لین برای تخمین گرادیان تراوش ایمن در آنواع مختلف خاک‌ها بکار می‌رود. اگرچه می‌توان از روش شبکه جریان پیشرفته‌تر نیز در مطالعه گرآدیان خروجی بحرانی در لایه‌های زیرین خاک و در محل پنجه دیوار استفاده نمود. برای طراحی دیوارهای وزنی» پس از اقدامات لازم برای کاهش فشار خاک و هیدرواستاتیک. باید پایداری آنها را در مقابل پدیده‌های زیر کنترل نمود: پدیده رگاب و شسته شدن مصالح نگه‌دارنده پی پنجه دیوار جابه‌جایی‌های غیرمجاز در نتیحه ظرفیت باربری کم خاک پی. ۹ لغزش ناشی از فقدان قیود جانبی مانند اصطکاک روی پی با واکنش مقاوم خاک. * _واژگونی در اثر ناکافی بودن وزن دیوار یا نیروهای مهار کننده آن» ۰ آب‌شستگی پنجه که به واژگونی منجر می‌شود. گسیختگی‌های سازه‌ای ناشی از ترک‌های کششی در سطح پشت دیوار که به شستن ملات‌ها یا جدایی و تحزیه ۳-۳-۱-۵ دیوارهای وزنی توری‌سنگی دیوارهای توری‌سنگی قائم» حالتی از دیوارهای وزنی قائم است که به صورت جعبه‌های توری‌سنگی ساخته شده و از سنگ پر می‌شوند. این شکل از سازه‌ها تا حدودی انعطاف‌پذیر بوده و نشست یا تحکیم شالوده پس از ساخت را تحمل خواهند نمود. به دلیل احتمال وقوع تغییر مکان‌های افقی کوچک ناشی از نشست یا تحکیم» پیشنهاد می‌شود سطح جلویی آن قائم نباشد» زیرا ممکن است پی در پی و به آرامی به سمت جلو خم گردد. حتی در صورتی که سازه کاملاً پایدار باشدء این امر باعث می‌شود 8 - |[ 0 ۵۱۱۵ مرعت) لها ۷۷/۵ مها - 2 ۳۸ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱ از(نسبت به خط قائُم) اجرا گردند. این شیب را می‌توان به ت یکنواخت یا بله‌ای ایحاد نمود (ن ۲-۵). ُم) اجرا گردند. آین را می‌توآن به صور پله‌ای نمو 2 ادخوب دانه دی شده برای نتاحیه فیلم 5 گت مواد و بندی برای داحیه ثم هت اجرا با استفاده از جعبه های : تا ۲ متر ارتفاع الف - ساختمان جمبه توری سنگی ب - ساختمان ترکیبی جعبه / روکش توری سنگی دیوارهای توری‌سنگی به دلیل آب‌گذری نسبی خودء معمولاً مصون از مشکلات ایجاد شده به دلیل اختلاف فشار هیدرواستاتیک دو طرف دیوار می‌باشند. ولی از طرفیء این سازه‌های آب‌گذر به ذرات ریز پشت دیوار اجازه عبور داده که در نتیجه پتانسیل نشت را افزایش داده و تشکیلات متخلخل ایحاد خواهد کرد. مگر آنکه از فیلتر مناسب در پشت دیوار استفاده شود. در صورتی که مصالح پشت دیوار خوب دانه‌بندی شده باشد و یا خودء به عنوان فیلتر عمل نمایدء نیازی به لایه فیلتر دیگری نخواهد بود. ضرورت وجود فیلترء به ضخامت دیوار بستگی دارد. در دیوارهای عریض» بسته به مصالح کناره» فیلتر ممکن است با ریختن مصالح ریزتر در بخش داخلی جعبه‌هاء ساخته شود. امروزه در صورت ضرورت وجود فیلتر» اغلب از فیلترهای ژئوتکستایلی بافته نشده استفاده می‌شود؛ هرچند که عموماً فیلترهای دانه‌ای مرسوم اقتصادی‌تر خواهد بود. به دلیل شکل متخلخل توری‌سنگ‌هاء رشد گیاهان در خاک درون یا روی آنها میسر می‌باشد. علاوه بر آن» ممکن است ریشه‌های گیاهان از توری‌سنگ عبور نموده و درون خاک پشتی یا زیر آن جای گیرد. رشد گیاهان می‌تواند تا حدی جعبه‌های توری‌سنگی را از شکل اولیه خود خارج کند ولی رشد ریشه درختان, این سازه‌ها را کاملاً تخریب می‌نمایند. این سازه‌ها از دو بخش تشکیل شده‌اند: جعبه و مواد پر کننده. ۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- الف - جعبه‌های توری‌سنگی جعبه‌ها شبکه‌ای از مفتول‌های فولادی با مصنوعات پلیمری می‌باشد که سنگ‌های ریخته شده را درون خود نگه‌می‌دارند. 1 ۸ هه ۰۰ ۱ این س سازه‌های توری‌سنگی ساخته شده از شبکه‌های بافته شده» انعطاف‌پذیرتر از جعبه‌های ساخته شده از مفتول‌های جوش داده شده می‌باشند. به این ترتیب. در شرایط مختلف بارگذاری یا نشست. عملکرد بهتری از خود نشان می‌دهند. استفاده از جعبه‌های ساخته شده از مفتول فولادی با شبکه‌های پلیمری, اغلب در حالت شکل‌های غبر استاندارد مانند خم‌های تند یا محل‌هایی که نشست قابل ملاحظه‌ای محتمل است و یا به عبارتی» در حالت‌هایی که تغییر شکل بدون کاهش مقاومت اتفاق می‌افتد. ارجحیت دارد. ب‌- مواد پر کننده بزرگ برای تأمین مقاومت برشی کافی, کارآیی بالایی دارند. از طرف دیگرء سنگ‌های گرد گوشه برای ایحاد مفصل در سازه‌ها مناسب می‌باشد. اندازه مواد پر کننده باید به طور متوسط ۱/۵ برابر ابعاد متوسط شبکه باشد. اندازه هر دانه نیز نباید از ابعاد اسمی شبکه کوچک‌تر باشد و ابعاد اسمی آن عموماً از ۲۰ سانتی‌متر بزرگ‌تر نخواهد بود. ابعادی که برای حداقل اندازه سنگ‌ها بیان گردید. در مورد مصالحی که در هسته توری‌سنگ و در فاصله‌ای دورتر از سطوح خارجی آن قرار می‌گیرند. می‌توان اعمال نمود. ابعاد افقی شبکه جعبه‌های بافته شده معمولاً بین ۵*۷ سانتی‌متر تا ۱۰۳۱۲ سانتی‌متر متغیر است (شکل ۳-۵). ۳-۱-۵ دیوارهای نسمعی " طبقه‌بندی نمود. شکل (۴-۵) شکل‌های نمونه‌ای ساخت این سازه‌ها را نشان می‌دهد. برای اجرای دیوارهای شمعی, خشک کردن کارگاه یا احداث بندهای موقت" مورد نیاز نمی‌باشد. علاوه بر آن. شمع کوبی در - | 0 - 2 [[۷۷/۵ ۵1110۷۵۳۵۵) - 3 [[۱۷۷/۵ ۸۵۵۳۲۵۵ - 4 55 ۴ -------- صفحهٔ بعد -------- ایماد نمونه نشان داده شده ۵ , ۰/۱۷ ۵ با مر -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۳-۱-۵ دیوارهای نسمعی طره‌ای دیوارهای طره‌ای برای پایداری خود.ء به خاکی که در آن جای گرفته‌اندء متکی است. بنابراین کمترین فضای جانبی را نیاز دارند. لنگر خمشی در این دیوارها با افزایش ارتفاع دیوار افزایش خواهد یافت. به گونه‌ای که برای دیوارهای بیش از ۲/۵ مترء دیوارهای مهار شده احتمالاً اقتصادی‌تر خواهند بود. در دیوارهای طره‌ای, تنها نیروی نگه‌دارنده وارد بر شمع‌هاء فشار مقاوم خاک است. برای تحریک فشار مقاوم خاک. شمع باید جابه‌جایی محدودی به طرف خاک داشته باشد. در خاک‌های سخت و متراکم» معمولاً فقط یک تغییر مکان خیلی کوچک لازم است. اما در طول قسمتی از دیوار که بارگذاری وخصوصیات خاک هر دو متغیر می‌باشند.ء تغییر مکان‌های متغیر صفحات کوبیده شده معمولاً در منطقه‌ای به وجود می‌آید که خاک پیرأآمون صفحه حرکت می‌کند. این حرکت‌ها در قسمت‌های فوقاتی دیوار بیشتر بوده و ظاهر ناخوشایند به دیوار می‌دهند. اگرچه ممکن است دیوار از نظر سازه‌ای پایدار بماند. شده‌اند. این امرء حداکثر لنگر خمشی دیوار را در مقایسه با دیوارهای طره‌ای با ارتفاع مشابه کاهش داده و امکان استفاده از شمعی با مقطع اقتصادی‌تر را فراهم می‌آورد. طول مهار باید به اندازه‌ای باشد که تکیه‌گاه مهاری خارج از محدوده سطح گسیختگی قرار گیرد. گاهی ممکن است فضای موجود. امکان استفاده از دیوارهای ساخته شده با مهارهای بلوک بتنی معمولی و یا پرده سپری را ندهد. در این شرایط باید دیوارهای طره‌ای یا مهارهای ویژه زمینی که توسط حفاری زیرزمینی نصب می‌گردند.ء مورد استفاده قرار گیرد. دو روش موجود که برای طراحی دیوارهای حایل مهاربندی شده مورد استفاده قرار می‌گیرد. عبارتند از: روش تکیه‌گاه آزاد و میله مهار افقی به عنوان دو تکیه‌گاه آن عمل می‌نمایند. روش تکیه‌گاه گیردار لنگر مقیدکننده‌ای است که توسط خاک پای دیوار اعمال می‌شود و علاوه بر حرکت شمع» چرخش شمع حول پای خود را نیز در نظر می‌گیرد. ۴-1۱-۵2 سایر روئس‌های حفاظلنی قائم ۱-۴-۱-۵ واحدهای پیش‌ساخته بش ی" این واحدها به شکل 7 معکوس بوده و از بتن مسلح و مطابق نیازهای هر محل خاص در ابعاده ظرفیت باربری و پرداخت‌های مختلف ساخته می‌شوند. نیروهای اعمال شده بر این دیواره‌هاء مشابه نیروهایی است که بر دیوارهای وزنی عمل می‌نمایند. با این تفاوت که جرم مقیدکننده بیشتری توسط خاک» وارد عمل می‌شوند (شکل ۵-۵). برای نصب این واحدهاء آماده‌سازی شالوده ضروری است که این کار احتیاج به محیطی خشک داشته و در صورت کار در یک آبراه فعال, استفاده از سدهای موقت یا هر سامانه انحراف آب دیگری مورد نیاز خواهد بود. 1 027111 1۳۵۵ - | 1 02۳1 [[۲1] - 2 داندل] 0۵۵۵۵ ۳۳۵۵۵ - 3 ۳۲ -------- صفحهٔ بعد -------- کابل فولادی ۱۲ میلی متری شکل ۵-۵- صفحات ترانشه‌ای مورد استفاده در کانال‌ها ۳-۴-۱-۵ خاک مسلح " در این روش» از یک سازه مرکب استفاده می‌شود. این سازه از یک سطح نگه‌دارنده (معمولاً از جنس پانل‌های بتنی) تشکیل شده که توسط تارهای نواری‌شکل بلند به درون جسم کناره‌های کانال دوخته می‌شوند. این نوارهای باریک و طویل به طور افقی در خاک متراکم شده, پشت صفحه نگه‌دارنده مدفون می‌شوند (شکل ۶-۵)؛ همچنین می‌توان از سازه‌های توری‌سنگی با شبکه‌های ژئوتکستایل به عنوان سطح نگه‌دارنده استفاده نمود [۸]. خاکریزی با مواد انتخایی و متراکم خوب | - 1۵11۵۳۵۵۵ ۳۳ -------- صفحهٔ بعد -------- اصطکاک میان تارها و خاک, به سادگی از حرکت سطوح نگه‌دارنده جلوگیری می‌نمایند. بنابراین طول این تارها باید به اندازه کافی بلند باشد تا بتواند مقاومت اصطکاکی لازم را در کلیه شرایط و با هر سطح پتانسیل گسیختگی تأمین نماید. زهکشی مناسب خاک نگهداری شده بسیار مهم است زیر فشار آب منفذی بالاء موجب کاهش نیروی اصطکاکی می‌شود. ۳-۴-۱-۵ زئونتکستایل‌های نگه‌دارنده " بعضی از ژئوتکستایل‌های مخصوص کارهای سنگین را می‌توان به عنوان قسمت نگه‌دارنده (البته با ارتفاع محدود) استفاده نمود. مثالی از یک ژئوتکستایل دو لایه مخصوص کارهای سنگین, که توسط شمع‌هایی از جنس جوب‌های بادوام نگهداشته شده در شکل (۷-۵) نشان داده شده است. این نوع سازه‌ها ممکن است در ابتدا ظاهر خوشایندی نداشته باشندء اگرچه در شم حداکثر ۱ متر س ژئو تکستایل تشیت شده جع مد پایه های ساخته شده از جوب سخت ۰ میلی متر مقطع پلان ژئو تکستایل دوبل شکل ۷-۵- دیوار حایل زئوتکستایلی پایداری این سازه‌ها اساساً به پایداری و مقاومت شمع جوبی استفاده شده بستگی دارد. استفاده از این روش در خاک‌های سست یا در خاک‌هایی که پشت دیواره تحت بارگذاری زیادی قرار دارند» مناسب نیستندء اگرچه می‌توان با مهار نمودن قسمت بالایی هر یک از شمع‌هاء این پایداری را تأمین نمود. 06016 1۵1۵11۵ - | ۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- ۴-۴-۱-۵ لاستیک‌های فرسوده خودرو " این روش عموماً برای جایی که ارتفاع کم استء مناسب می‌باشد. میزان مفید بودن این نوع دیوارهاء به شمع‌های چوبی بستگی دارد که لاستیک‌ها روی آنها جای می‌گیرند. برای اطمینان از تأمین حفاظتی پیوسته» بهتر است از دو ردیف لاستیک استفاده شود. شکل (۸-۵) نمونه‌ای از این نوع حفاظت را نشان می‌دهد. بدیمهی است که این روش از نظر زیبایی جذاب نبوده ولی روش نسبتا آرزان‌قیمتی می‌باشد. حمله متوسط پر کننده دانه ای انتخابی لاستیک های پر شده با مصالح درشت دانه پایه های ساخته شده شکل ۸-۵- دیوار ساخته شده از لاستیک‌های فرسوده همچنین می‌توان تایرهای فرسوده خودروها را کنار یکدیگر روی شیب کناره چیده و توسط سیم یا طناب مقاوم و یا گاهی تیوب‌های فرسوده به هم وصل کرد. شیب دیوار» حداقل عمودی ۱ : افقی ۲ بوده و برای جلوگیری از لغزش یا شناورشدن روکش» هر واحد از تایرهای به هم بافته را از طریق یک لنگرگاه و سکوسازی در ساحل یا روی کناره» قفل و بست می‌کنند. طول واحدها معمولاً حداکثر ۱۳/۵ متر بوده و گاهی میخ‌های چوبی به فواصل ۱ متری در لابلای تایرها کوبیده می‌شود. استفاده از روکش تایر ماشین در بسیاری موارد موفق بوده و عموماً پیشنهاد می‌شود که حفاظت بخش زیرین کناره (زیر سطح متوسط کم‌آبی) با روکش توری‌سنگی انجام یافته و حفاظت سطح بالای کناره از طریق لاستیک‌های خودرو انجام گیرد. در این روش» به تدریج با جذب رسوبات در فضای خالی تایرها و تثبیت طبیعی و گیاهی آن» قابلیت حفاظتی افزایش می‌یاید. | - 960 65۵ ۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۵ حفاظت‌های مایل ۱-۳-۵ کلیات حفاظت مایل به نوعی حفاظت مستقیم گفته می‌شود که سازه حفاظتی به صورت پوشش یا روکش مایل (غیرعمود) در کناره رودخانه و در راستای آن اجرا گردیده و از فرسایش کناره جلوگیری می‌نماید. انواع پوشش‌ها و روکش‌های حفاظتی در این توصیه‌های لازم برای طراحی» اجراء بهره‌برداری و نگهداری هرکدام از این سازه‌های حفاظتی پرداخته می‌شود [۸]. پوشش‌های حفاظتی, به منظور تأمین پایداری خاک کناره‌های شیب‌دار رودخانه‌ها و حفاظت آنها در مقابل فرسایش حاصل زهکشی خاک زیر سطحی " در لایه تحتانی کناره باشد. اجزای تشکیل‌دهنده نمونه‌ای از پوشش‌های حفاظتی به صورت شماتیک در شکل (۹-۵) نشان داده شده است. پوشش‌ها شامل دو بخش لایه محافظ و زیر لایه می‌باشند و اجرای آنها علاوه بر تأثیرپذیری از ساختار و عملکرد لبه فوقانی» پنجه و لبه‌های کناری» به طبیعت خاک زیرسطحی نیز بستگی دارد. شکل ۹-۵- اجزای تشکیل دهنده نمونه‌ای از پوشش‌های حفاظتی ۲۵۷۵11۱۹ - | 65 2 [[م5طاباگ - 3 ۴۶ -------- صفحهٔ بعد -------- الف - لایه محافظ لایه محافظ یک لایه پوشش حفاظتی را در مقابل نیروهای فرسایشی مستقیم حاصل از جریان» عمل موج و یا دیگر عوامل خارجی ایجاد می‌نماید. همچنین با اعمال تنشی متوسط و مثبت روی خاک شالوده, پایداری آنرا در مقابل گسیختگی کم عمق" دو مشخصه اصلی مهندسی که در عملکرد لایه محافظ در مقابل کنش جریان و امواج تأثیرگذار می‌باشند» عبارتند از : - آب‌گذری: که تعیین کننده میزان تأثیرپذیری زیر لایه و خاک زیرین از حرکت آب و فشار ناشی از جریان‌ها و امواج می‌باشد. - انعطاف‌پذیری: که لایه محافظ را قادر می‌سازد تغییر شکل‌های جزیی حاصل از نشست یا شستگی مواد زیر لایه را تحمل نموده و با آن همساز شده و از این طریق سلامتی پوشش را تأمین نماید. نوع لایه محافظء تفکیک کننده پوشش‌ها و روکش‌ها از یکدیگر می‌باشد که در بخش‌های بعدی مورد بحث قرار خواهند ب - زی رلایه زیر لایه تمامی مواد بین لایه محافظ و تشکیلات خاک زیر سطحی را شامل می‌شود و ممکن است نوعاً از مواد دانه‌ای؛ ژئوتکستایل و یا به صورت ترکیبی باشد. ترکیب مواد زیر لایه عموماً به گونه‌ای انتخاب می‌گردد که یک یا چند مورد از عملکردهای زیر را دارا باشد. بنابراین بخش اصلی فرآیند طراحی» تشخیص صحیح عملکردهای ویژه‌ای است که از زیر لایه مورد آنتظار می‌باشد. هرچند پوشش‌ها گاهی به دلیل تخریب لایه محافظ در شرایط حدی بارگذاری دچار خرابی می‌شوند. ولی معمولاً علت اصلی تخریب آنها گسیختگی زیر لایه است که عموماً حاصل تأثیر نیروهای هیدرولیکی روی آنها و برآورد اشتباه این نیروها به هنگام طراحی می‌باشد. عملکردهایی که زیر لایه‌ها ممکن است دارا باشند عبارتند از: - ایفای نقش یک فیلتر برای جلوگیری از حرکت و خروج خاک شالوده به همراه حرکت آب. - ایجاد یک منطقه زهکش به موازات شیب پوشش حفاظتی برای کمک به زهکشی زیر لایه و خاک زیرسطحی, - حفاظت از ساختار (ساختمان) خاک در مقابل فرسایش سطحی حاصل از جریان به موازات شیب پوشش حفاظتی, - تنظیم سطح ناهموار خاک برای ایجاد یک شالوده هموار به منظور اجرای پوشش حفاظتی - جداسازی لایه محافظ و دیگر بخش‌های زیرلایه از خاک زیر سطحی, - ایجاد حفاظتی ثانویه در حالتی که لایه محافظ از بین برودء و - استهلاک انرژی جریان‌های داخلی در زیر لایه ناشی از عمل موج و جریان. این عملکرد معمولاً زمانی به عمل می‌آید که حفاظت کناره برای مقابله با تأثیر امواج و جریان‌های شدید به کار رود. ان 5۳۸110۳ - ۱ ۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳-۳۵ مراحل طراحی طراحی پوشش‌ها معمولاً باید مطابق مراحل زیر انجام گیرد: - شناسایی شرایط طراحی (بارهای طراحیء عملکرد حفاظت. ...)؛ - انتخاب مقدماتی نوع پوشش, - آرزیابی پایداری ژئوتکنیکی کناره» - کنترل ظرفیت باربری خاک زیرین» - طراحی لایه محافظ - طراحی لایه‌های زیرین» و - طراحی جزییات تاج» پنجه و لبه پوشش. ۴-۵ انواع محافظ و روش طراحی انواع لایه‌های محافظ زیر مورد استفاده قرار می‌گیرد: الف - سنگی - لایه محافظ سنگ‌چین گاهاً دوغاب‌ریزی شده» - سنگ‌های دست‌چین» - مصالح بنایی» و - توری‌سنگی یا روکش‌های با شبکه مفتولی. - بلوک‌های سطحی پیش‌ساخته با درز باز یا دوغاب‌ریزی شده گیردار - بلوک‌های با کابل بسته شده یا با ژئوتکستایل مقید شده» - دال‌های درجا ریز و سازه‌های یکپارچه» و - ظروف کارخانه‌ای. ج - زئوتکستایلی - ترکیبات گیاهیء روکش‌ها بافته‌ها" و شبکه‌های توری - روکش‌ها و شبکه‌های حایل سه بعدی» و - بافته‌های دو بعدی. د - آسفالتی - روکش‌های ژئوتکستایلی باز پر شده با آسفالت سنگ" » و - آسفالت سنگ باز یا متراکم : ۴۸ [- 1۳30۲0 ۵ 2 - ۷/1۵15 3 - ۳۵۲۵۵ ده ادن ]/۱ - 4 01 0010710 100 [11 - اه اعد 00اه 0000 - 5 311 امد2 51010 00۵0 07 6-0000 -------- صفحهٔ بعد -------- مدل‌های تحلیلی تعیین ابعاد پوشش» هنوز برای اهداف عمومی طراحی» توسعه نیافته‌اند. بنابراین عموماً طراحی براساس روابط تجربی به‌دست آمده از مطالعات آزمایشگاهی, تجارب صحرایی و قضاوت مهندسی صورت می‌گیرد. ۵-۳-۵ انواع زیر لایه و روئّس طراحی قبل از تصمیم‌گیری در مورد ترکیب یا خواص زیر لایه, عملکردهای متعدد مورد انتظار از آن باید شناخته شود. مطالعات اخیر , مشخص کرده که اجرای نامناسب زیر لایه بیش از گسیختگی مستقیم لایه محافظ در گسیختگی پوشش‌ها تأثیرگذار است. اگرچه ژئوتکستایل‌ها امروزه به عنوان فیلتر و به منظور مهار فرسایش و همچنین سایر عملکردهای دیگر مورد استفاده وسیع قرار می‌گیرندء با این حال مصالح دانه‌ای برای تنظیمء استهلاک انرژی و اهداف حفاظت ثانویه عموماً بیشتر مورد استفاده واقع می‌شوند. خصوصیات مختلف ژئوتکستایل‌ها و مصالح دانه‌ای که به عنوان زیر لایه مورد استفاده قرار می‌گیرند در جدول (۱-۵) مختصراً بیان گردیده‌اند. در برخی کاربردهاء ممکن است ترکیبی از ژئوتکستایل و مواد دانه‌ای, راه حل بسیار مفیدتری باشد. جدول ۱-۵- خصوصیات مختلف زئوتکستایل و مواد دانه‌ای مورد استفاده به عنوان زیر لایه عموماً بسیار بادوام تغییر شکل‌پدیری, باقی ماندن سطح تماس خوب در سطح بالایی و عدم قطعیت در رفتار بلندمدت لزوم کنترل دقیق برای دستیابی به دانه‌بندی و ضخامت مشخص شده لزوم محافظت دقیق لبه‌ها صعوبت تراکم روی شیب‌های تند سهولت خسارت دیدن و صعوبت تعمیر کنترل صعوبت ساخت در زیر آب لزوم طراحی و نصب دقیق برای انطباق با نشست‌ها یا شکل‌های ناهموار برای طراحی فیلترها می‌توان به کتاب‌های مرجع مکانیک خاک و نیز کتب خاص این نوع سازه‌ها و به‌ویژه کتاب‌های کاربردی در زمینه حفاظت کناره‌هاء مراجعه نمود. 7 .[۵.اه ۲10۳|01 ی 19870 ]۳ -| ۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- گاهی اوقات, ژئوتکستایل به صورت یک لایه جداکننده برای اجتناب از نفوذ یا خروج مواد پوشش به داخل خاک زیرسطحی به کار می‌رود. استفاده از زئوتکستایل به عنوان محافظ للایه ریپ رپ و در مواقعی که خاک زیرین دارای ظرفیت باربری اندک می‌باشدء نیز صورت می‌گیرد. ۶-۳-۵ جنبه‌های ساختمانی [اجرایی) نکات زیر باید مورد توجه قرار گیرد: - رواداری! در خط و تراز خاکبرداری کناره و اقدامات آماده‌سازی ساختمان (تشکیلات) تا حدی, به شکل و حالت اجرایی انتخاب شده بستگی دارد. در صورتی که رئوتکستایل به عنوان فیلتر یا محافظ در برابر فرسایش مورد استفاده قرار گیرد. وجود سطح هموار و تماس مطلوب بین ژئوتکستایل و خاک زیرسطحی با اهمیت خواهد بود. -‏ زئوتکستایل‌ها باید مطابق جهت غالب جریان یا حمله موج قرار گیرند. - درزهای بین صفحات ژئوتکستایل مجاور باید همپوشانی داشته یا متناوباً دوخته شده و یا به یکدیگر مقید و پیوسته گردند. بعد از جایگذاری ژئوتکستایل» درزهای هم‌پوشان باید توسط پین‌های محکم‌کننده و یا خرده سنگ" نگه‌داشته - مشخصات مورد نیاز زئوتکستایل برای تطبیق با بارهای ساختمانی» باید تعیین گردد. - مواد دانه‌ای غالبا به صورت موْثر در لایه‌های کمتر از حدود ۷۵ میلی‌متر قابل ریختن و اجرا نمی‌باشند. حداقل ضخامت هر لایه دانه‌ای معمولاً ۲ تا ۳ برابر حداکثر اندازه ذرات می‌باشد. هرجا عملی باشدء مواد دانه‌ای باید برای به حداقل رساندن تحکیم پس ساخت" متراکم گردد. در غیر این صورت» تحکیم و جابه‌جایی موضعی باید در طراحی مجاز شمرده شده و مد نظر قرار گیرد. - اگر مد نظر است که از جدایی بخش‌های ریز و درشت اجتناب شود.ء مواد دانه‌ای نباید ریخته شود. - ضخامت هر بخش باید با مواد قرار داده شده در بالای آن سازگار باشد. در صورتی که سنگ‌های صخره‌ای (درشت) روی یک زیر لایه دانه‌ای قرار گیرد» ضخامت زیر لایه نباید از نصف اندازه اسمی (.م(1) مواد لایه رو کمتر باشد. پوشش‌های حفاظتی» سازه‌هایی هستند که در مجاورت ساحل رودخانه یا به موازات جریان احداث گشته و به منظور حفاظت کناره‌های فرسایش‌پذیر به کار می‌روند و یک خط کناره ملایمی را شکل می‌دهند. ضمناً از آنها برای حفاظت شیب خاکریزها و گوره‌هاء آبشکن‌ها و غیره نیز استفاده می‌شود. از انواع آن می‌توان به پوشش‌های سنگی» توری‌سنگه بتنی» أسفالتی, حصاربندی» کیسه‌ای و غیره اشاره کرد. 10005 - | ۵[1251] - 2 و0 ما00 - این۳ - 3 -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۷-۳-۵ پوششس سنگی پوشش سنگی اصطلاحی است که به حفاظت سنگی دانه‌ای آزاد و مهار نشده که معمولاً از معدن سنگ به دست می‌آید گفته شده و در حفاظت کناره‌ها فراوان مورد استفاده قرار می‌گیرد. این پوشش به صورت معمول توسط ماشین‌آلات در خشکی اجرا می‌گردد؛ گرچه می‌توان آنرا به صورت مرتب و حتی به صورت دست‌چین برای نیل به تراکم بهتر یا برای ثابت نمودن و بستن سنگ‌های بزرگ‌تر به زیر لایه یا خاک زیر سطحی اجرا نمود (شکل ۱۰-۵). مزایای پوشش سنگی ریپ‌رپ عبارتند از: - سهولت اجرا و قابلیت اجرا در آب, - انعطاف‌پذیری؛ - زبری هیدرولیکی بالاا برای استهلاک امواج و جریان‌هاء - سهولت نگهداری و تعمیر و خاصیت خود تعمیری» - دوام و عدم امکان اجرا روی شیب‌های تند و نیز نیاز به وجود فضای کافی برای اجراء از عوامل محدودکننده این نوع پوشش به شمار می‌روند. پوشش سنگی باید دارای منحنی دانه‌بندی نرم و خوب دانه‌بندی شده باشد. سنگ‌های گوشه‌گرد نسبت به سنگ‌های زاویه‌دار پایداری کمتری دارند و برای بهترین پایداری باید دارای شکل بلوکی باشند. در محاسبه ابعاد قطعات پوشش سنگی, پایداری دانه‌هاء هم در مقابل حمله جریان و هم در برابر حمله امواج باید مورد توجه قرار گیرد. در هر دو حالت. قطعات سنگ اولاً باید به میزان کافی بزرگ باشند تا توسط جریان جابه‌جا نشوند. ثانیاً سرعت جریان عبوری از میان خلل و فرج پوشش باید به میزان کافی کم باشد تا آب‌شستگی زیر لایه یا خاک زیر سطحی را باعث نگردد. زبری هیدرولیکی کناره حفاظت شده نباید به صورت معنی‌داری کمتر از زبری هیدرولیکی کناره طبیعی باشدء در غیر این صورت» ممکن است در انتهای پایین‌دست قسمت حفاظت شده» به دلیل افزایش سرعت جریان مجاور کناره‌ای» آب‌شستگی به‌وجود آید. به جز در آبراه‌های با شیب تندء سرعت جریان طولی درون پوشش سنگی معمولاً برای فرسایش مواد زیر لایه کافی نیست؛ با این حال از عدم فرسایش مواد زیر لایه در اثر جریان‌های طولی مذکورء باید اطمینان به‌دست آورد. به هنگام ریختن ماشینی پوشش سنگی» رها کردن قطعات سنگ‌ها باید به‌گونه‌ای انجام گیرد که تا حد ممکن به موقعیت نهایی آنها نزدیک باشد. پخش سنگ‌ها (مثلاً با بولدوزر) باعث افزایش شکستگی, جدایی و زبری سطوح آنها خواهد شد. ۵۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ارتفاع آزاد (برای مقابله با امواج و دیگر موارد متنابه ) نمی اک را َ رجچ 72 خ ی سس موی ی و زیر لاایه اد۹ ۹0 چودر ۳ ۰۱ ۰ ۹9 ۳ یت ارس ی سح ۰ : ری سای < 05۵ 2 ه< بح ی 20 ری ۱۲ ن؟ با انتخاب سنگ های یر تعبیه سنگ های کافی برای حفاظت بزرگتر . پایداری بهبود می یابد بدترین نیمرخ فرسایشی تا کار تعمیر و نگهداری در مقایسه با سامانه‌های حفاظتی دیگر مانند بلوک‌های بتنی که به هنگام ایجاد یک گسیختگی موضعی برای مقابله با گسترش گسیختگی به تعمیر فوری نیاز دارنده در یک روال عادی انجام گیرد. با این وجودء مهم خواهد بود که تعمیر و نگهداری انجام گیرد زیرا به سطوح غیر هم‌تراز و ناصاف در بخش‌هایی که سنگ‌ها از دست رفته یا جابه‌جا ۲-۷-۳-۵ پوئسش سنکی دست‌چین - سختی اجرا و هزینه نسبتا گران؛ - کاهش زبری هیدرولیکی به دلیل سطح نسبتاً صاف سنگ‌چین‌ها و در نتیجه افزایش ارتفاع بالاروی امواج» - عدم انعطاف‌پذیری لایه سنگ اجرا شده» - عدم امکان اجرا زیر تراز آب (بدون استفاده از بند موقت و ... برای خشک کردن کارگاه)» و - نیاز به بازرسی» تعمیر و نگهداری منظم برای اجتناب از گسیختگی پیش‌رونده. این نوع سنگفرش» معمولاً به صورت تک لایه اجرا می‌شود؛ به‌گونه‌ای که سطح فوقانی صافی ایجاد شود. بنابراین معمولاً به سنگ‌هایی با ساختمان خاص مانند بازالت احتیاج می‌باشد که دارای قابلیت شکسته شدن و ایجاد بلوک‌هایی با سطوح صاف ۲ -------- صفحهٔ بعد -------- سنگهای معدنی نتراشیده دست جین برای ایجادپوشش هموارتر از سنگ های ریزتر به عنوان پر کننده فضاهای خالی استفاده می شود بستر دندانه ای شده در صورت استفاده از سنگ‌های با اندازه یکنواخت. می‌توان پوشش پایداری ایجاد نمود. اگر سنگ‌چین‌ها در یکدیگر قفل شده و خوب روی بستر قرار بگیرند. می‌توان اندازه مورد نیاز سنگ‌ها را کاهش داد. سطح فوقانی خاک زیرین یا زیر لایه سنگ‌چین باید دارای شکل خوبی برای سنگ‌چینی باشد. پس از چیدن سنگ‌هاء بهتر است فضای خالی با شن یا با سنگ‌های گوه‌شکل که به داخل فضای خالی رانده می‌شود. پر گردد. سنگ‌چینی به ویژه وقتی گوه در آن مورد استفاده قرار می‌گیرد. نسبتاً انعطاف‌ناپدیر بوده و ممکن است برای خاک‌های در معرض تغییر شکل یا جابه‌جایی مناسب نباشد. سنگ‌چین به بازرسی» تعمیر و نگهداری منظم نیاز دارد به‌گونه‌ای که در صورت جابه‌جایی حتی یک سنگ, برای اجتناب از گسیختگی پیش‌رونده» باید سریعاً نسبت به تعمیر آن آقدام نمود. ۳-۷-۳-۵ سنک و مصالح بنایی دوغاب‌ریزی تسده ماستیک یا توسط قیرء دوغاب‌ریزی شده و به همدیگر پیوسته گردند. به طور کلی دوغاب‌ریزی» پایداری سنگ‌های سست را در مقابل حمله امواج و جریان‌ها افزایش می‌دهد. با دوغاب‌ریزی و بسترسازی مناسب و کامل, پوشش سنگی یکپارچه‌ای از تاج تا مزایای استفاده از این نوع پوشش عبارتند از: - امکان استفاده از سنگ‌های سست‌تر یا اندازه‌های کوچک‌تر, - کاهش زبری هیدرولیکی» و ۵۳ -------- صفحهٔ بعد -------- پوشش سنگی یا مصالح بنایی با ملات (دوغاب) اغلب به عنوان حفاظت ورودی و خروجی سازه‌های هیدرولیکی آبراه به کار زیرزمینی به مجاری زهکشی تعبیه می‌شود. سنگ‌ها به روش‌های زیر دوغاب‌ریزی می‌شوند: - اندودکردن یک مخلوط خشک ملات سیمان روی سطح سنگی به شکلی که کلیه حفره‌ها پر شود پس از آن طبیعتاً - پاشیدن یا ریختن ملات سیمان آبدار روی سطح سنگ به نوعی که کلیه حفره‌ها پر شود. این روش کلیء سطح سنگ را با ملات می‌پوشاند و چسبندگی بهتری را بین اجزا ایجاد می‌نماید. - پرکردن حفره‌ها بین سنگ‌ها با دست. این روش؛ مشخصاً پر زحمت‌ترین و گران‌ترین راه برای محکم کردن اجزا به یکدیگر می‌باشد. در عوض» مطمئن‌ترین روش بوده و بهترین سطح ظاهری را مهیا می‌کند. پوشش با دوغاب و ملاتء به دلیل صلب بودن,» به پی پنجه محکمی نیاز دارد. به همین دلیل کوبیدن شمع فولادی با پرده سپری به عنوان پنجه. در زمانی که شرایط خشک قابل دسترس نباشدء معمول می‌باشد. این نوع شمع‌ها را می‌توان در تابستان به آُرامی از بالای سطح نرمال آب کوبید. چون این ساختمان غیر قابل نفوذ استء باید تدبیری برای زهکشی اندیشیده شود. این خشک اجرا شود. اگرچه آسفالت قیری را می‌توان در زیر آب ریخت» ولی این روش تنها در صورتی مطلوب است که برای دوغاب‌ریزی در سنگ‌های سست مورد استفاده قرار گیرد. ۴-۷-۲-۵ بلوک‌های بشی پیش‌ساخته " بلوک‌های بتنی» از مدت‌ها پیش برای حفاظت سواحل و سدهای خاکی در مقابل حمله امواج و همچنین با وسعت استفاده‌ای کمتر برای حفاظت کناره‌های آبراه‌ها به ویژه کانال‌های کشتیرانی مورد استفاده قرار گرفته‌اند. - بلوک‌های با درز باز" یا بلوک‌های دوغاب‌ریزی شده" ۳ ۴ - بلوک‌های گیردار » و - بلوک‌های متصل شده با کابل" یا بلوک‌های متصل شده با ژئوتکستایل . | - ۳۳2۵51 0۵۵۳۵۱۵ 1005 2 - 0060 [01101 10065 3 - 07۵۱۵۵ 1005 4 - 11671008 10065 01005 1100 - ع201) - 5 6 - 000161116 - ۵۵60 1005 ۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- بلوک‌های بتنی باید دارای حداقل مقاومت در برابر خردشدگی بوده و با درصد سیمان مناسبی تعیین شود. دانه‌بندی آن هم از دوام خوبی برخوردار باشد. خوب بودن کیفیت بتن برای دوام درازمدت و مقاومت در برابر یخ‌زدگی مهم می‌باشد. عمل‌آوری قراردادن مستقیم بلوک‌ها روی خاک رس زیر سطحی, تنها در صورتی باید انجام گیرد که مصالح هم به شکل مناسبی متراکم یا تحکیم شده و همگن باشند و بستری نرم و غیرشکننده که بلوک‌ها روی آنها قرار گیرندء آماده شده باشد. استفاده از نوعی حفاظت پنجه نیز معمول است. ۵-۷-۳-۵ بلوک‌های با درز باز با دوغاب‌ریزی سده ساده‌ترین شکل حفاظت با بلوک, بلوک‌های پیش‌ساخته مسطحی است که بدون هر جزء رائده‌مانندی در اتصال داخلی با بلوک‌های مجاورء روی شیب قرار داده می‌شوند. در این حالت. پایداری لایه محافظ به پایداری تک تک بلوک‌ها بستگی بسیار داردء بحز در حالتی که به دلیل ایجاد اصطکاک تماسی, جابه‌جایی نسبی بین بلوک‌های محاور ممکن است تا حدی محدود دوغاب‌ریزی بین بلوک‌ها با مواد دانه‌ای» پایداری آنان را از طریق جوش دادن و متصل کردن به یکدیگر افزایش می‌دهد ولی از طرف دیگرء انعطاف‌پذیری پوشش, کاهش می‌یابد. همجنین ممکن است بلوک‌ها را با ماستیک. دوغاب‌ریزی نمود ولی باقی گذارد. با این حال, دوغاب‌ریزی کامل برای بلوک‌هایی که روی شیب‌های غیرقابل نفوذ (مانند رس مرغوب) قرار می گیرند. هم در بلوک‌های با درز باز و هم در بلوک‌های دوغاب‌ریزی شده با مصالح دانه‌ای» بازرسی منظم معمولا لازم می‌باشد. هم خواهد بود. کارهای نگهداری (اصلاح و جابه‌جایی بلوک‌ها و تزریق شن) نسبتا به راحتی قابل انجام بوده و به نیروی متخصص نیاز ندارد. ۶-۷-۳-۵ بلوک‌های گیردار برای ایجاد گیرداری بهترء انواع مختلفی از بلوک‌های گیردارء هم از نظر شکل و هم در ارتفاع ساخته شده‌اند. در بیشتر آنواع این بلوک‌هاء انعطاف‌پذیری لایه محافظ تا حدی محدود می‌گردد. این بلوک‌ها به دو شکل مسطح و سلولی وجود دارد. بلوک‌های گیردار مسطح با درزهای شکل یا زبانه‌ای و شیاری» برای ایجاد لایه محافظ کاملاً غیرقابل نفوذ می‌توانند مورد استفاده قرار گیرند. استفاده از این بلوک‌هاء بیشتر برای حفاظت سواحل دریا که نسبت به حفاظت‌های آبراه‌ها تحت اثر حمله امواج قوی‌تر هستند» معمول می‌باشد. بلوک‌های گیردار را می‌توان علاوه بر دست. با تجهیزات مخصوص چید. در صورت نیاز به چیدن بلوک‌ها روی کناره شیبداری که در پلان دارای انحنایی قابل توجه است, به گونه‌ای که مشکل اتصال داخلی ضعیف هه -------- صفحهٔ بعد -------- و ظاهر نامناسب نداشته باشد» هندسه و ابعاد فیزیکی تک تک بلوک‌ها باید مورد توجه قرار گیرد. نشست یا دیگر حرکت‌های خاک زیرسطح, ممکن است مشکلات مشابهی را به وجود آورد. ۷-۷-۳-۵ دال‌های بتنی درجا " و سازه‌های یکیارچه دال‌های بتنی درجاریز همان‌گونه که از اسم آنها مشخص استء روی کناره قالب‌بندی و بتن‌ریزی می‌شوند. بتن درجاریز سلولی در ظروفی قالب‌ریزی می‌شوند که پس از سفت شدن بتن» آنرا می‌سوزانند. سلول‌هایی که بدین‌گونه شکل گرفته‌اند را می‌توان با خاک و گیاه پر نمود. بتن سلولی می‌تواند مسلح باشد و یک لایه محافظ آب‌گذر ایجاد نماید. کاربرد بتن درجاریز (دال با سلولی) در حفاظت آبراه‌هاء مستلزم اجرا در شرایط محیطی خشک یا استفاده از لوله‌های بتن‌ریزی ترمی " می‌باشد. پوشش بتنی درجاریزء بیشتر زمانی استفاده می‌شود که استحکام» طول عمر یا قابلیت تطابق با هندسه سطحی متغیر, ملاحظات طراحی مهمی باشند. چنین کاربردهایی عبارتند از: - مناطق استراتژیک که طول عمر زیاد و حداقل تعمیر و نگهداری» لازمه‌های آن است. - نواحی دسترسی, - تبدیل‌های " مجاور سازه‌هاء و - آبراه‌های زهکشی فاضلاب‌های سطحی. هزینه اولیه زیاد و ظاهر مسطح در مقایسه با دیگر شکل‌های ساخت. استفاده از بتن درجاریز را محدود می‌کند. در مرحله طراحی,» تطبیق با جابه‌جایی مورد آنتظار باید مدنظر قرار گیرد. این جابه‌جایی ممکن است به دلیل نشست پی بوده و یا نتیجه انقباض و تغییر مکان حرارتی در سازه بتن باشد. با ایجاد درز جابه‌جایی " می‌توان تا حدی انعطاف‌پذیری ایجاد نمود. بتن درجاریز» مسطح ناتراوا است. بنابراین مهم است که پیش‌بینی مناسبی برای انطباق با جریان آب‌های زیرزمینی انجام گیرد (توسط ایجاد سوراخ‌های زهکشی). در صورت طراحی و ساخت صحیح و جزییات لبه‌ای خوبء بتن پوشش خوبی ایجاد می‌نماید که تا حد زیادی نیاز به تعمیر و نگهداری ندارد مگر زمانی که به تعویض درزگیر در درزهای جابه‌جایی نیاز باشد. ۸-۷-۳-۵ کیسه‌های پر نسده از بنن کیسه‌های پر شده از بتن» دارای قدمت استفاده‌ای طولانی برای ساخت و تعمیر کناره رودخانه‌ها و کانال‌ها می‌باشند. کیسه گونی‌های قدیمی» هنوز معمولاً ترجیح داده می‌شوند اگرچه کیسه‌های بافته شده مصنوعی نیز در حال حاضر در دسترس می‌باشند. کیسه گونی‌های قدیمی دارای این مزیت است که حفره‌های باز بافت آن» اجازه می‌دهد دوغاب سیمان پس از پرشدن 0 - 25110 - |[ مررزم نت۳۳ - 2 3-0 1 ]۷10۷۵۱۳۵ - 4 ۵۶ -------- صفحهٔ بعد -------- کیسه از حفره‌ها گذر کرده و همچنین این کیسه‌ها به مرور زمان پوسیده شده و بتن محتوی آنها برجای بماند. کیسه‌ها معمولاً با مخلوط خشک بتن پر می‌شوند. ساخت کیسه‌های بتنی» بسیار مناسب» سریع و راحت بوده و تعمیر آنها نیز راحت و سریع می‌باشد ولی با این حال, نصب آنها پر زحمت بوده و به‌خاطر هزینه جایگذاری و ظاهر نامطلوبشان» عموماً در کارهای موقتی و تعمیراتی مورد استفاده قرار می‌گیرند. برای دستیابی به سطح تماس کافی بین ردیف‌های کیسه, نباید آنها را کامل پر نمود. برای جلوگیری از جابه‌جایی» کیسه‌ها ممکن است با استفاده از میلگردهای فولادی نرم به قطر ۱۳۲ میلی‌متر که از هر سه کیسه گذرانده می‌شود به یکدیگر متصل گردند. شکل‌های مشابه ساخت را می‌توان با پر کردن کیسه‌ها از خاک رس یا ماسه به‌دست آورد؛ اگرچه این نوع ساخت‌ها عمر کوتاه‌تری خواهند داشت و از این رو معمولاً برای اهداف اضطراری مانند کنترل سیلاب و حفاظت تأسیسات مهم از خطر سیلاب به کار می‌روند. تنها کیسه‌هایی که از مخلوط خاک - سیمان یا ماسه- سیمان پر شده‌اند» برای حفاظت درازمدت دیواره‌ها توصیه می‌شود. ۹-۷-۳-۵ پوس سآسفالنی به هر نوع ترکیبی از قیر و سنگدانه‌های معدنی, آسفالت گفته می‌شود. خواص ویسکوالاستیک آسفالت عبارتند از: - صلبیت تحت بارگذاری‌های کوتاه مدت - انعطاف‌پذیری تحت بارگذاری‌های درازمدت. این خواص, موارد استفاده بالقوه‌ای در ساخت پوشش‌ها برای این ماده به‌وجود آورده است. مخلوط آسفالت را می‌توان به صورت آب‌گذر یا آب ناگذر طراحی نمود. استفاده از آسفالت, عموماً به ۱۰-۷-۳-۵ انواع مخلوط آسفالنی آسفالت ماسه‌ای" و آسفالت سنگی باز", جزء مخلوط‌های آسفالتی آب‌گذر و آسفالت ماستیکی", بتن آسفالتی" و آسفالت سنگی متراکم" » جزء مخلوط‌های آسفالتی آب ناگذر می‌باشند. - آسفالت ماسه‌ای: شامل ترکیب ماسه با ۳ تا ۵ درصد وزنی قیر می‌باشد. - آسفالت سنگی باز: از اختلاط ماستیک با سنگ تشکیل می‌گردد. به‌گونه‌ای که سطح سنگ را کاملاً بپوشاند. یک رشد پوشش گیاهی روی آنهاست. - آسفالت ماستیکی: شامل مخلوطی متراکم از ماسه, پر کننده و قیر می‌باشد. 11 رده 5۵۵ - | 1[ امرحه 5106 0060 - 2 1[ رده ع۱/1۵511 - 3 16 ۸۹0۵|16 - 4 1[ رده 5106 10۹6 - 5 ۵۷ -------- صفحهٔ بعد -------- - بتن آسفالتی: مخلوطی است کاملاً متراکم از شنء ماسهء پرکننده و قیر به میزان ۶ تا ‎٩‏ درصد وزنی که هدف از تولید آن مخلوطی متراکم» پایدار و با کمترین مقدار ممکن نسبت تخلخل می‌باشد. - آسفالت سنگی متراکم: شامل مخلوطی کاملاً پر از ماستیک و سنگ می‌باشد که می‌توان آنرا در حالت داغ ریخت که پس از ریختن» در آثر وزن خودش متراکم می‌شود. چنین مخلوطی باید شامل ۵۰ تا ۷۰ درصد وزنی سنگ و ۳۰ تا ۵۰ درصد وزنی ماستیک باشد. آسفالت سنگی باز می‌تواند لایه محافظی آب‌گذر ایجاد نماید». در صورتی که استفاده از بتن آسفالتی» سبب ایجاد لایه محافظی بسیار با دوام و آب‌ناگذر خواهد شد. هر دو نوع این لایه‌ها باید در شرایط خشک ریخته و پخش شده و دقت گردد که عملکرد زیر لایه از ریختن مخلوط داغ متأثر نگردد. آسفالت سنگی متراکم را نیز می‌توان به عنوان محافظ آب ناگذر زیر آب قرار داد. ریختن آسفالت ماسه‌ای به عنوان پرکننده حجم یا مواد زیر لایه, چه در شرایط خشک و چه زیر آب امکان‌پذیر است. (۱۹۸۷۵) ۳1۸31۳ ملاحظات عملی زیر را برای ضخامت لایه محافظ در آسفالت‌های سنگی باز ارائه نموده است: (جدول ۲-۵) جدول ۲-۵- ضخامت لایه محافظ آسفالت سنگی برای لایه‌های محافظ نازک‌تر از ۱۲۳۰ میلی‌مترء ابعاد سنگ در محدوده ۱۶1۳۲۲ تا ۲۲1۲۵ و برای لایه‌های ضخیم‌تر ابعاد سنگ در محدوده ۲۰1۲۱ تا ۴۰1۲۲ پیشنهاد شده است. ۱۱-۷-۳۵ دوغاب ماستیک از دوغاب ماستیک می‌توان همراه حفاظت‌هایی مانند پوشش سنگی ریپ‌رپ» سنگ‌چین» روکش‌های توری‌سنگی و حفاظت‌های انجام شده با بلوک بتنی استفاده کرد. دوغاب ماستیک نسبت به ملات سیمان انعطاف‌پذیری بیشتری برای پوشش ایحاد می‌نماید. استفاده موْثر از این کاربرد دوغاب, مانند بسیاری از دیگر استفاده‌های دوغاب‌ریزی» نیازمند تحربه و قضاوت ۵۸ -------- صفحهٔ بعد -------- کاربرد ماستیک با هریک از مواد محافظ یاد شده» می‌تواند به سه صورت انجام پذیرد: - پر نمودن کامل درزها و ترک‌های موجود در پوشش به گونه‌ای که لایه محافظ را آب‌ناگذر نماید که به آن دوغاب‌ریزی کامل گفته می‌شود. - پوشاندن یکنواخت سطح پوشش ولی نه به‌گونه‌ای که دوغاب به درون آن نفوذ کند. در این صورت» پوشش اندکی نفوذْپذیر باقی می‌ماند که به آن دوغاب‌ریزی سطحی گفته می‌شود. - دوغاب‌ریزی در بخشی از پوشش به صورت موضعی و سایر قسمت‌ها بدون دوغاب‌ریزی» که به آن دوغاب‌ریزی نمونه‌ای یا ناقص" (ظاهری) گفته می‌شود. ۸-۳-۵ روکش‌های حفاظنی روکش یک نوع پوشش محافظ انعطاف‌پذیر است که روی کناره رودخانه قرار داده شده و تا بستر آن ادامه یافته و برای پوشاندن سطحی که در معرض فرسایش قرار دارد به‌کار می‌رود. انواع روکش‌ها از مصالحی مانند قطعات بتنی مسلح با غیرمسلح (که به کمک سیم یا میله به هم منصل شده باشد). قطعات سنگء توری‌سنگ, آسفالت یا شاخ و برگ درختان و چوب و آلوار و غیره ساخته می‌شود. ۱-۸-۳-۵ روکش‌های توری‌سنگی" توری‌سنگی برای کارهای حفاظتی کناره بسیار مورد استفاده قرار می‌گیرند. این گونه روکش‌ها به لایه محافظ سنگی استحکام بیشتری می‌بخشند. به‌طوری که نسبت به آنچه در پوشش سنگی استفاده می‌شود می‌توان ابعاد و ضخامت کوچک‌تری برای سنگ انتخاب نمود. با این حال, بسیاری از خصوصیات مطلوب استفاده از سنگ‌های طبیعی (مانند در دسترس بودن» انعطاف‌پذیری و غیره) باقی خواهد ماند. کوچک‌تر بودن ابعاد سنگ‌ها به معنی کمتر بودن سرعت جریان در لایه محافظ است که خود موجب کاهش لازمه‌های حفاظت در مقابل فرسایش درسطح مشترک با لایه‌های زیرسطحی و همچنین کاهش زبری هیدرولیکی خواهد شد. شکل (۱۳-۵) نمونه‌ای از روکش‌های توری‌سنگی را نشان می‌دهد. روکش‌های توری‌سنگی می‌توانند حفاظت مناسبی در مقابل فرسایش حاصل از امواج ملایم ناشی از حرکت قایق یا وزش باد باشند. این روکش‌ها معمولاً روی شیب‌های کمتر از ۱ به ۱/۵ اجرا می‌گردند. پایداری روکش‌های توری‌سنگی را می‌توان با تزریق جزیی یا کامل أسفالت ماستیکی که جابه‌جایی منفرد سنگ‌ها را محدود می‌کند. افزایش داد. روکش‌های توری‌سنگی را می‌توان در آب کم‌عمق به صورت درجاریز پر نمود ولی در صورتی که عمق بیش از ۰/۵ متر باشد, جببه‌های آنها باید قبل از جایگذاری توسط جرنقیل یا لفزاندن از روی سکوی مناسبء پرشود. جایگذاری ممکن است از روی کناره یا در صورت لزوم از روی بارج انجام پذیرد. برای جایگذاری نوع از پیش پر شده» روکش باید استحکام و انعطاف‌پذیری کافی داشته باشد. | - ۳۵110۳ 2 - 020 1۳۵11۲۵۵5 1 ۵۹ -------- صفحهٔ بعد -------- میخ کوبی و مهاربندی جهت جایگذاری ونصب در صورت لزوم به تجهیزات خاص نیاز دارد . شکل ۱۳-۵- روکش‌های توری‌سنگی ید ۳ 2 ۱ توری‌سنگی‌های لوله‌ای منفرد جایگذاری و ساخته شده از شبکه پلیمری با مدول زیاد" را می‌توان برای ایجاد نوعی روکش روی شیب کناره قرار داد. این روش حفاظت که توسط هال" (۱۹۸۴) معرفی گردید. کاربرد زیادی ندارد. ۳-۸-۳-۵ بلوک‌های بنی پیش‌ساخته با انصال کابل ی" یا ژئوتکستایلی در این نوع حفاظت, اتصال کابلی در یک یا دو جهت صفحه روکش انجام می‌گیرد. کابل‌ها ممکن است فولادی و یا از رشته‌های مصنوعی مانند پلی‌پروپیلن باشند. نوع دوم کابل‌هاء مرسوم‌تر است زیرا کابل‌های مصنوعی ارزان‌ترند و کمتر از کابل‌های فولادی در معرض خوردگی قرار دارند. در سامانه‌های اتصال ژئوتکستایلی, بلوک‌ها مستقیماً به لایه ژئوتکستایل متصل می‌گردند که این امر یا به صورت ساختن بلوک‌ها داخل اتصال‌دهنده‌های ثابت شده روی ژئوتکستایل بوده و یا پس از ساختن بلوک‌ها به وسیله چسب و خارهای اتصال دهنده» می‌باشد. ژئوتکستایل ساخته شده باید مقاومت کافی را به عنوان یک اتصال دهنده داشته و نیز بعضی وظایف یک زیرلایه را انجام نماید. بلوک‌هایی که برای تشکیل یک روکش بزرگ انعطاف‌پذیر با کابل به یکدیگر بسته شده‌اند و یا به زئوتکستایل اتصال یافته‌انده می‌توانند نسبت به سایر انواع بلوک‌ها مزیت‌های زیر را داشته باشند: - انعطاف‌پذیری بیشتر که موجب حفظ پیوستگی بلوک‌هاء برای محدود ساختن شرایط ناشی از بارگذاری‌های فوق العاده می‌گردد. دهع 7۵001۵۳ - 1 ۵۵۵۵ - (۱ع] - 2 (1984) ۲1۵11 - 3 40 - ع[۵0) - 4 -------- صفحهٔ بعد -------- - کاهش احتمال گسترش گسیختگی موضعی در اثر بارگذاری فوق‌العاده یا تغییر شکل, - چیدن ساده‌تر در زیر آب» و - سرعت چیدن بیشترء از جمله در دوختن سامانه به لایه زیر سطحی خاک. ساخت این سامانه‌ها در پیچ‌های تند رودخانه‌ها مشکل است و در چنین شرایطی در صورت امکان باید از به کاربردن این روکش‌ها اجتناب نموده و از پوشش‌های ناایستا یا بلوک‌های پرکننده استفاده کرد. در چنین شرایطی, استفاده از بلوک‌های درگیر یا پوشش سنگی آسان‌تر است. در مورد کابل‌های مصنوعی که برای اتصال بلوک‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرند. ملاحظات زیر باید مدنظر قرار گیرد: - مقاومت درازمدت. - عدم ساییدگی» و - امکان کارگذاری مجدد در صورت خرابی . هنگامی که روکش زیر آب ساخته می‌شود. دقت در آماده‌سازی بستر ضروری است به نوعی که اتصال خوبی بین خاک زیرسطحی و کلیه بلوک‌ها فراهم آید. همچنین باید دقت کافی برای اطمینان از بی‌عیب بودن لایه‌های حفاظ واقع در محل‌های اتصال لایه‌های همجوار به عمل آید. خصوصاً در مواقعی که این لایه‌ها به یکدیگر اتصال فیزیکی نداشته باشند. ۴-۸-۳-۵ روکشس‌های پرشسده با دوغاب انواع مختلفی از روکش‌های مصنوعی خاص در دسترس است که می‌توان آنها را پس از جایگذاری با پمپاژ دوغاب یا بتن پر نمود. روکش‌ها مانند ظرفی عمل می‌نمایند که پرکننده خود را در برگرفته و در مدت جایگذاری از آن محافظت می‌نمایند. تداوم طولانی‌مدت مواد سطحی این نوع روکش در محیط کناره باید مدنظر قرار گیرد. اگر مقاومت کششی موردنیاز باشد.ء در این صورت داخل روکش برای نگه‌داشتن بتن باید مسلح شده باشد. بعضی بافته‌های پلی‌استری که روکش‌ها از آنها ساخته ۵-۸-۳-۵ ژئوتکستایل‌ها" این بخش کاربردهایی از روکش‌ها را شامل می‌شود که ژئوتکستایل» بخش اصلی لایه محافظ می‌باشد. مواد مصنوعی مختلف برای استفاده به عنوان پوشش ناتراوای آبراه برای مهار نشت ساخته شده است. بعض از آزها با مقاومت بالا و طول عمر زیاد نود تکستایل آب ناگذر بوده و به غشاء‌ها" معروفند. ژئوتکستایل‌ها به صورت روکش‌های سه بعدی, سامانه‌های شبکه‌ای محدود و شبکه‌های دو بعدی تولید می‌گردند. در ادامه» مشخصات هریک از تولیدات مذکور تشریح می‌گردد. 5ع[ 0001611 - | 25 ۶۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۵-۸-۳-۵ رروکس‌های سه بعدی روکش‌های ژئوتکستایلی که برای حفاظت آبراه به کار می‌روند» عموماً از رشته‌های کربن سیاه که برای ایجاد مواد ساخته شده باز با بیش از ۹۰ درصد فضای آزاد استفاده می‌گردند» ساخته می‌شوند. ضخامت روکش‌های موجود. معمولاً بین ۱۰ تا ۰ میلی‌متر است. برای حفاظت زیر سطح نرمال آبء بافت ساخته شده باز, پس از جایگذاری در محل» با شن پر شده و یا روکش قبلاً با مواد آسفالت سنگی باز پر می‌شود. در هر دو حالت, در سطح بالای تراز آب» می‌توان پوشش گیاهی به وجود آورد. روکش بازی را که با شن پر می‌شود.ء می‌توان تا حدی به عنوان قیود اضافی دانه‌های سنگ در نظر گرفت. روکش‌های از پیش پر شده می‌توانند لایه محافظ پایداری را در مقابل بارگذاری هیدرولیکی ملایم با سرعت‌های تا حدود ۲ متر بر ثانیه ایجاد نمایند. انواع خاصی از این گونه ژُئوتکستایل‌ها با وزن‌های ظاهری مختلف (نوعاً حدود ۲۰ کیلوگرم بر متر مربع) تولید می‌شود. طراحی آنها تا حد زیادی تجربی است و توصیه‌های سازنده با تأکید بر داده‌های در دسترس اجرایی» باید مورد توجه قرار گیرد. تجارب عملی پیرامون آبراه‌های با پوشش گیاهی مسلح به ژئوتکستایل (هیولت و دیگران ۱۹۸۷) نشان داده است که روکش‌های زئوتکستایلی در جریان‌های با سرعت بالا" تمایل به ناپایداری نشان می‌دهند. روکش‌های سه بعدی به صورت رول‌هایی با عرض مشخص به کار می‌روند. در صورت لزومء برای حفاظت کناره در بالا و پایین سطح آب. روکش‌های ترکیبی که بخشی از آنها از قبل پر می‌شود استفاده می‌گردد. در صورت دسترسی مناسب و تمیز بودن آبراه» روکش‌ها به راحتی نصب خواهند شد. لبه روکش در بالای شیب» درون ترانشه‌ای محکم شده و پایین آن نیز در صورت لزوم نگه‌داشته می‌شود (شکل ۱۳-۵). میخ‌های فلزی روی شیب در فواصل منظم (۱ تا ۲ متر) برای ایجاد تماس در نزدیک روکش و خاک‌های زیرسطحی استفاده می‌گردد. روکش‌های از پیش پر شده را می‌توان زیر آب و در شرایط جریان‌های دقت لازم برای جلوگیری از خسارت دیدن روکش توسط گله‌های حیوانات» چه زیر سطح آب و چه قبل از ایجاد پوشش گیاهی در بالای سطح آبء باید به عمل آید. رک 1[ انتهای روکش های کناره وبستر . به صورت مجزا مدفون می گردند. شکل ۱۳-۵- حفاظت با روکش ژزئوتکستایل ۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳-۵-۸-۳-۵ سامانه‌های نسبکه‌ای محدود" سامانه‌های شبکه‌ای محدود برای افزایش مقاومت کناره در مقابل گسیختگی کم‌عمق قابل استفاده می‌باشند. این زئوتکستایل‌ها از مواد مصنوعی مانند پلی‌اتیلن و به شکل شانه‌عسل عمیق, از ساختمان‌های پرشده سلولی ساخته می‌شود. چنین سامانه‌ای خود به تنهایی قیدی در مقابل لغزش به طرف پایین شیب ایجاد نموده و ساختمان سلولی نیز می‌تواند برای لایه‌های سطحی, مقاومت بیشتری را در مقابل فرسایش توسط جریان‌های موازی شیب ایحاد نماید. مواد باقی‌مانده می‌توانند شن» مواد قیری یا خاک ساده برای رشد پوشش گیاهی کناره باشند. ۳-۵-۸-۲-۵ شسبکه‌های دو بعدی شبکه‌های دو بعدی بافته شده و بافته نشده را می‌توان برای ایحاد حفاظت‌های کوتاه‌مدت خاک کناره در نواحی با بار می‌گردد. در جاهایی که ژئوتکستایل در معرض نور فرابنفش قرار داردء باید مواد بادوام مناسب انتخاب شود. کیسه‌های ژئوتکستایلی برای کارهای موقتی و دائمیء و به روشی مشابه کیسه‌های پر شده از بتن» مورد استفاده قرار می‌گیرند. روکش‌های آسفالتی پیش‌ساخته را می‌توان زیر آب قرارداد ولی دقت لازم برای آماده‌سازی بستر برای ایجاد تماس بهتر بین روکش و بسترء باید اعمال گردد. برای آبراه‌های اصلی» روکش باید مسلح به فلز یا پلیمر ساخته شود. درزهای زیر آب باید مورد توجه قرار گرفته و با همپوشانی یا تزریق ماستیک, آنها را از بین برد. (۱۹۸۷۵) 1۸۳۳ ملاحظات عملی زیر را برای ضخامت لایه محافظ در روکش‌های آسفالتی پیش‌ساخته ارائه نموده است: (جدول ۳-۵) جدول ۲۳-۵- ضخامت روکش آسفالتی پیش ساخته وقتی مصالح ماسه‌ای در رودخانه و نیز فرآورده‌های نفتی و قیری موجود باشد این روش مورد استفاده قرار می‌گیرد. نفوذناپذیری سازه و اعمال نیروی تراوش آبء از معایب این نوع روکش‌ها است. 00111113011011 0۲16 - | ۶۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱ ۶ روش‌های حفاظت غیرمستقیم حفاظت غیرمستقیم کناره رودخانه‌هاء به عملیاتی گفته می‌شود که در داخل رودخانه باعث کاهش نیروی جریان در برخورد با کناره‌ها می‌شود. در حقیقت این روش‌ها با کاهش سرعت جریان در نزدیکی کناره‌ها یا با انحراف جریان از کناره به داخل رودخانه از نیروهای هیدرولیک جریان در تماس با کناره فرسایش‌پذیر می‌کاهد به‌نحوی که میزان آنء کمتر از نیروهای لازم برای فرسایش خاک کناره گردد. ۱-۶ مزایاو معایب حفاظت غیرمستقیم حفاظت غیرمستقیم» در مقایسه با حفاظت مستقیم دارای مزایا و معایبی است که از جمله می‌توان به موارد زیر اشاره نمود. ۱-۱-۶ مزایای حفاظت غیرمستقیم - عدم نیاز به آماده‌سازی کناره‌هاء در نتیجه کناره‌ها کمتر دستخوش تغییر قرار می‌گیرد. این مسئله از نظر کاهش هزینه‌ها و محیط زیست حایز اهمیت است. - مسر رودخانه" یا مقطع جریان", در هنگام حفاظت غیرمستقیم» می‌تواند اصلاح و بهسازی شود؛ اگرچه اصلاح مسیر و - حفاظت غیرمستقیم معمولاً پایداری ژئوتکنیکی خاک کناره را تقویت می‌کند و علت آن رسوبگذاری در پنجه کناره است؛ اگرچه روند رسوبگذاری ممکن است بسیار کند باشد. ۲-۱-۶ معایب حفاظت غیرمستقفیم - در کناره‌هایی که فرسایش ناشی از رواناب سطحی مشکل اساسی است. حفاظت غیرمستقیم راه حل مناسبی برای آن نخواهد بود. - سازه‌های حفاظت غیرمستقیم تأثیرات عمده‌ای روی مسیر جریان, مقطع هندسی رودخانه. ضریب زبری و سایر عوامل هیدرولیکی خواهد گذاشت. بنابراین باید تغییرات مورفولوژیکی آبراهه مورد توجه قرار گیرد. - بعضی از سازه‌های حفاظت غیرمستقیم در رودخانه‌هایی که برای کشتیرانی یا اهداف تفریحی " مورد استفاده قرار گیرد. یک مانع خطرآمیز خواهد بود. همچنین از نظر حفظ زیبایی طبیعت نیز بعضی از این سازه‌ها مطلوب نمی‌باشد. - از آنجا که روش‌های غیرمستقیم حفاظت در داخل رودخانه احداث می‌شودء از نظر ساخت» خصوصاً در زمان‌های پر آبی» ممکن است با مشکلات اجرایی روبرو شود. پس از اجرا نیز» چون همواره این گونه سازه‌ها با جریان‌های سیلابی مواجه است. در طول عمر سازه باید به طور مستمر مورد بازرسی و نگهداری قرار گیرد [۶]. [| - 101۳۵0 2 - )3۵ ۵1 3 - 4-0 ۶۴ -------- صفحهٔ بعد -------- ۷ وه ی رس ۰ ی 2 ار - ۰ ۸ ۱ حفاظت غیرمستفیم بر مبنای تاثیری که روی جریان می‌گذارد. به دو دسته کلی روش‌های انحراف‌دهنده و روش‌های !1 ی ۲ پره ی ۲-۶ روش‌های انحراف‌دهنده جریان نقش این سازه‌هاء انحراف و دورسازی جریان از کناره‌های رودخانه و هدایت آن به سمت محور جریان می‌باشد. این روش‌ها بتنی بر ساخت سازه‌های عرضی در بستر رودخانه هستند که از کناره رودخانه به سمت محور جریان گسترش می‌یابد. آبشکن صلب (نفوذناپذیر") و آبشکن کوتاه " از مهم‌ترین سازه‌های انحراف‌دهنده جریان می‌باشند. ۱-۳-۶ ا/بشکن صلب (نفوذناپذیر) آبشکن‌هاء سازه‌هایی هستند که از مصالح مختلفی مانند سنگ, شنء خاکریز و بتن به صورت مورب نسبت به جریان رودخانه ساخته شده و از ساحل به سوی رودخانه امتداد می‌یابد. ابتدای آن به نام ریشه در ساحل رودخانه و انتهای آن به نام سرآبشکن" داخل رودخانه قرار می‌گیرد. هدف از احداث آیشکن‌هاء انحراف و تغییر مسیر جریان از نواحی بحرانی و حفاظت کناره‌ها از فرسایش می‌باشد. علاوه بر آن ابشکن‌هاء برای اهداف کنترل سیل, بهسازی بستر و مسیر آبراهه برای کشتیرانی و حفاظت از سازه‌های رودخانه‌ای به کار می‌رود. آبشکن‌ها به طور کلی به نوع باز یا نفوذپذیر» و توپر" یا نفوذناپذیر" تقسیم می‌شود. آبشکن نفوذناپذیر که معمولاً از توده سنگ‌چین و با یک هسته خاکی ساخته می‌شود.ء به عنوان دفع و انحراف جریان از کناره‌ها به کار می‌رودء در حالی که آبشکن نفوذپذیر به علت عبور جریان از بدنه آن» باعث آرام‌شدن جریان در مجاورت کناره‌ها می‌گردد. بنابراین آبشکن‌های نفودذناپذیر از روش‌های انحراف‌دهنده جریان و آبشکن نفوذپذیر آرام‌کننده جریان می‌باشند. جریان رودخانه در محدوده بین دو آبشکن نفوذناپذیر متوالی با کاهش سرعت و چرخش مواجه است. در فضای محصور بین ابشکن و کناره رودخانه, وضعیت جدا شدن خطوط جریان از مسیر اصلی و چرخش آن مهم‌ترین عاملی است که جریان را در این نواحی ارام می‌نماید؛ در ضمن سرعت جریان بسیار کم خواهد بود. آرام شدن جریان علاوه بر آنکه موجب فرسایش نخواهد نمایی از یک آبشکن نفودذناپذیر با مصالح سنگی را نشان می‌دهد. [| - 1۳10۷ 5 2 - 110۷۷ 1۵0۵ 3 - 6 4٩ - 113۲ 1 5 - 40 6 - ۳۵۲۱۳۵۵۵ 7 - ۵ 8 - 11۳۵۲۱۳۵۵ [۵ ۶۵ -------- صفحهٔ بعد -------- شکل ۱- ۶- وضعیت جریان و رسوبگذاری در بین آبشکن ۱-۱-۳-۶ انوا عآیشکن صلب ابشکن‌های نفوذناپذیر» برحسب تراز تاج آن (نسبت به عمق آب) به نوع مستغرق و غیرمستغرق تقسیم می‌شود. تراز تاج آبشکن مستغرق» پایین‌تر از سطح آب نرمال بوده و معمولاً در طول سال در زیر آب قرار می‌گیرد. به‌طورکلی کاربرد آبشکن مستغرق محدود می‌باشد و برای رودخانه‌هایی که سطح آب در آنها در طول سال تغییرات زیادی ندارد مناسب می‌باشد. در آبشکن غیرمستغرق, تراز تاج» بالاتر از سطح آب نرمال رودخانه است و غالباً آبشکن‌ها به صورت غیرمستغرق احداث می‌شود. آبشکن‌ها برحسب شکلی که در پلان دارند. به انواع زیر تقسیم‌بندی می‌شوند شکل (۲-۶) : - آبشکن‌های مستقیم» با زاویه‌ای نسبت به کناره قرار می‌گیرند و دماغه آنها حجم و سطح بیشتری را برای حفاظت در مقابل آب‌شستگی انتهای بیرونی فراهم می‌سازد. - آبشکن‌های 7 شکل دارای یک ساق مستقیم با یک پره عمود بر آن در انتهای بیرونی می‌باشند. زاویه در سمت کناره معمولاً ۰ درجه است. - آبشکن‌های پاشکل رسوب بیشتری را تله‌اندازی می‌کنند» آب‌شستگی کمتری در پای آنها رخ می‌دهد و حفاظت بیشتری را برای کناره‌ها فراهم می‌کنند. در مواردی نیز که طول آنها ۴۵ تا ۶۵ درصد فاصله بین آبشکن‌ها باشدء در ساماندهی رودخانه برای مقاصد ناوبری کارایی بیشتری دارند» و - در آبشکن‌های چوگانی‌شکل,» مساحت حفره‌های آب‌شستگی بیشتر از آبشکن‌های 7 شکل است و به نظر می‌رسد این نوع آبشکن‌ها مزیتی نسبت به سایر آبشکن‌ها نداشته باشد [۱۳۲]. ۶۶ -------- صفحهٔ بعد -------- بالای کناره ۱ ۲ ی / سل یک جص را ام را اسر ی ات وی دسا سید مک مر : ص00 ها ی سب مر( ین کی و ۰ , 1 1 ۹ از بو کتک مطح کم آبی 1 1 صمی کب جم» تصویر از کتار روکش سنگی کف شکل ۲-۶- نمایی از یک آبشکن نفوذ ناپذیر با مصالح سنگی چرس 7 ۳ ا __ کی معکوس هاکی شکل ‏ لآشکل #شکل ‏ ستفیم با راس ۶۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- آپشکن‌های مستقیم» ممکن است عمود بر محور کناره» و9 ی تحت زاویه کمی به سمت بالادست ی پایین‌دست رودخانه متمایل باشد. آبشکن‌هایی که به طرف پایین‌دست متمایل شده‌اند آبشکن جذب کننده! نامیده می‌شود که جریان رودخانه را به سمت آبشکن و9 کناره جذب می‌کند. آپشکن‌هایی که به سمت بالادست رودخانه قرار گرفته آبشکن دفع کننده " نامیده شده و9 جریان ر از کناره و9 آبشکن منحرف می‌سازد. آپشکن‌هایی که متمایل به سمت بالادست هستندء گودال فرسایش را از کناره رودخانه دور کرده و شرایط بهتری را برای تثبیت کناره ایحاد می‌کند ۱۲ ]. ۳۲-۱-۳۶ ملاحطاتن طراح یآیشکن‌ها بستگی دارد. مهم‌ترین اجزا و ابعادی که در طراحی آبشکن باید مد نظر قرار گیرد. عبارتست از [۱۲]: - تعیین نوع آبشکن از نظر نفوذْپذیری و مستغرق بودن, - تعیین مصالح ساخت با توجه به ویژگی‌های طرح» - انتخاب شکل پلان و زاویه استقرار آن نسبت به محور جریان, - طول آبشکن با در نظر گرفتن عرض رودخانه - تعیین تراز تاج آبشکن با توجه به هیدرولیک جریان» و - عمق حداکثر فرسایش پنجه آبشکن. این سازه‌ها که از قرار دادن قطعات سنگ, بنا خواهند شد. از کناره به داخل رودخانه با طول کمی قرار داده می‌شوند. قسمتی که می‌گردد. از آنجایی که قسمت پایینی سازه در داخل آب و قسمت بالایی (که در کناره نفوذ نموده) سطح آن با خاک و پوشش تراز تاج موانع سخت را معمولا هم‌سطح تراز آب نرمال قرار می‌دهند. موانع سخت در واقع یک آبشکن با طول کوتاه است. بنابراین عملکرد آن مانند رفتار آبشکن‌ها می‌باشد [۱۰]. 0 ۸۲۳۵۵11۲ - | 0 ۵ ۵۵[[۱ ۲ - 2 1 ۲12۳ - 3 ۶۸ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳-۳-۶ آبشکن پره‌ای ابشکن پره‌ای سازه‌های کوتاهی هستند که برای هدایت جریان به سمت خلاف کناره‌های فرسایش‌پذیر طراحی می‌شوند. این سازه‌ها از قطعات تخته سنگ یا هر مصالحی که در برابر فرسایش مقاوم باشد ساخته شده و سطح تاج آن» پایین‌تر از سطح نرمال آب قرار داده می‌شود. غالبا این سازه‌ها که تقریباً موازی جریان ساخته می‌شود. برای افزایش عمق آب در گذرگاه‌ها" به منظور افزایش عمق برای کشتیرانی به کار می‌رود. آبشکن پره‌ای علاوه بر آنکه موازی خط کناره و خط جریان ساخته می‌شود. تحت زاویه‌ای به طرف کناره یا به طرف وسط جریان نیز به کار برده می‌شود [۱۰]. ۲-۶ روش‌های آرام کردن جریان در این روش‌هاء سازه‌های نفودپدیر در کناره‌های رودخانه قرار گرفته و با افزایش زبری و مقاومت جریان» سبب جذب رسوبات و مواد جامد و شناور می‌گردد. در نتیجه, کناره رودخانه به‌تدریج قابلیت تثبیت طبیعی را می‌یابد؛ به همین دلیل, این روش‌ها جزو ۱-۳-۶ نرده‌کشی* یکی از روش‌های متداول و با این حال,ء ساده و اقتصادی برای حفاظت کناره‌هاء به ویژه در رودخانه‌های با شیب کم استفاده از دیواره‌های نفوذپذیر به شکل نرده می‌باشد. در این روش» از یک سازه مرکب با تیرک‌های چوبی یا فلزی که در یک یا دو ردیف موازی با دیواره و نیز در ردیف‌های عرضی و متقاطع احداث می‌شوند.ء استفاده می‌گردد شکل (۴-۶). اندازه چشمه توری‌ها معمولاً ۳۰ سانتی‌متر بوده و فاصله ردیف‌ها از یکدیگر ۵-۱۵ متر می‌باشد. در صورتی که از تیرک‌های آهنی و توری سیمی استفاده شود.ء ابعاد چشمه‌های توری ۱۰ سانتی‌متری پیشنهاد شده است [۱۰]. شمعک‌ها یا تیرک‌ها تا سطح متوسط کم آبی در بستر کوبیده می‌شوند تا در مواقع سیلابی صدمه نبینند. نرده‌ها باعث کاهش سرعت‌های موضعی» ترسیب واریزه‌های در پشت آنها و تسهیل در رسوبگذاری و رشد گیاهان می‌شوند. از انواع مصالح در نرده‌کشی کناره‌های رودخانه می‌توان استفاده کردء از جمله: چوب» ریل» تیرء لوله و بتن. در بعضی موارد. دو ردیف نرده به موازات کناره ساخته شده و بین آنها از موادی از قبیل بوته» لاستیک‌های مستعمل خودروء سنگ یا علف پر می‌شود تا رسوبات را تله‌اندازی کنند. در مناطقی که کناره‌ها بلند بوده و شیب تندی دارند. معمولاً فقط یک ردیف نرده قرار داده می‌شود و مواد پرکننده در حد فاصل نرده‌ها و کناره قرار می‌گیرند. این روش» برای رودخانه‌های با شیب کم ولی بار رسوبی معلق زیاد و حاوی مواد شناور مناسب می‌باشد. نتایج تجربی نشان می‌دهد که این روش برای بازه‌های مستقیم (حتی با یک ردیف طولی) موّر بوده ولی در دیواره خارجی پیچ‌ها ضربه‌پذیر است. مگر آنکه در پشت ردیف شمع‌کوبی شده» مصالح سنگریزه‌ای ریخته شود [۱۰] (شکل ۴-۶). ال ۷۵ - | 2-8 3-8 ۶۹ -------- صفحهٔ بعد -------- ب -نرده کشی عمودی کناره رودخانه شکل ۴-۶- شکل شماتیک نرده کشی ۶ خرک فلزی ! خرک‌ها غالباً از فولاد ساخته می‌شوند؛ اگرچه بعضی از انواع آن از الوارهای چوبی تشکیل شده است. خرک‌های فلزی را از سه قطعه نبشی فلزی که در نقطه وسط آنها به هم پیچ شده‌اند می‌سازند. انتهای نبشی‌ها به وسیله سیم به هم بسته می‌شود شکل (۵-۶). همچنین مجموعه‌ای از خرک‌ها به وسیله کابل به هم متصل شده که به مجموعه آن» جتی کلنر" گفته می‌شود. خرک‌ها در بستر و نزدیک کناره رودخانه‌هایی که بستر آنها ماسه‌ای است و معمولاً احداث سایر روش‌های حفاظت پرهزینه است. به کار می‌رود. چگونگی قرار گرفتن خرک‌ها در مجاورت کناره همان‌طور که در شکل (۵-۶) مشاهده می‌شود» در دو جهت موازی با کناره که جتی مسیر اصلی " و تحت زاویه‌ای بین ۴۵ تا ۰ درجه با کناره و به سمت پایین‌دست که جتی م2[ [۵ع5۱ - | ۷[ ۵۲ ۲۵[11ا - 2 5ع1عل[ ۱۷/1۵101116 - 3 -------- صفحهٔ بعد -------- آرام کننده" نامیده می‌شود قرار می‌گیرد. چگونگی عمل خرک‌ها بدین‌صورت است که با قرار گرفتن و گیرکردن اجسام معلق رودخانه در محدوده شبکه خرک‌هاء جریان رودخانه از کناره فرسایش‌پذیر فاصله گرفته و سرعت جریان در پشت خرک‌ها که در مجاورت کناره است به شکلی آرام می‌شود که در این ناحیه» رسوبگذاری آغاز می‌گردد. به همین دلیل» خرک‌ها را چندمتر جلوتر از کناره‌ها مستقر می‌کنند تا شرایط مساعدی برای رسوبگذاری در پنجه کناره ایجاد شود. بسیاری اوقات با قرار دادن قطعات چوب و بوته‌های گیاه در پشت خرک‌هاء تأثیر آن در حفاظت از کناره بیشتر می‌شود ‎.]٩[‏ البته الوار و قطعات چوبی که بدین‌منظور درپشت خرک‌ها قرار داده می‌شودء بهتر است توسط میخکوبی به بستر محکم شود زیرا در غیر این صورت ممکن است در مواقع سیلابی, این اجسام به طرف پایین‌دست جریان یافته و موجب مسدود شدن رودخانه و خطرات بعدی گردد. خرک‌ها غالباً به صورت شش وجهی هستند ولی این سازه‌ها به صورت چهار وجهی که از دو قطعه نبشی یا الوار تشکیل شده نیز ساخته می‌شود. جک‌های چهار وجهی برای رودخانه‌های با بار رسوبی زیاد و مواد جامد و شناور مناسب می‌باشد. همچنین کاربرد خرک‌ها برای رودخانه‌های با عمق کمتر از ۲ متر» بهترین عملکرد را داشته و اقتصادی است و برای رودخانه‌های با عمق بین ۲ تا ۳ متر نیز مناسب است ولی برای عمق بیشتر از ۳ مترء با توجه به ابعاد استاندارد خرک‌ها توصیه نمی‌شود [۷]. خرک های آرام کننده سیم و کابل واحد خرک استاندارد شکل ۵-۶- ابعاد خرک‌ها و شکل قرارگرفتن آن | - ۵1۵۲۵ [0115 ۷۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳-۳-۶ ابشکن‌های باز [ابشکن‌های سم عکوبی) ابشکن‌های باز یا نفوذپذیر می‌توانند جریان را از بدنه خود عبور داده و باعث کند شدن جریان گردند. این نوع آبشکن‌ها از شمع‌های چوبی ساخته شده و عمدتاً در رودخانه‌های آبرفتی با مقادیر قابل توجه بار بستر و غلظت رسوبء کارایی بهتری دارند و باعث تسریع رسوبگذاری در اطراف خود می‌شوند؛ به این ترتیب موجبات حفاظت دیواره‌های رودخانه را فراهم می‌سازد. این رسوبگذاری در اثر ایجاد مانع در برابر جریان و کاهش سرعت آن اتفاق می‌افتد. علاوه بر این» از این آبشکن‌ها در رودخانه‌های با غلظت رسوب نسبتاً کم برای استهلاک نیروی فرسایشی جریان وحفاظت کناره‌ها استفاده می‌شود. این روش» به طور کلی برای رودخانه‌های بزرگ و با عمق زیاد و بار رسوبی کم مناسب نبوده ولی در رودخانه‌های عریض و کم‌عمق موّر می‌باشد. همچنین کاربرد این روش در رودخانه‌های با بستر شنی با مشکل شمع‌کوبی مواجه بوده و توصیه نمی‌گردد. برای حفاظت در مقابل آب‌شستگی» شمع‌ها تا عمق زیادی در بستر کوبیده می‌شود ولی روش معمول آن» سنگریزی در محدوده پی شمع می‌باشد. آبشکن‌ها ممکن است طوری ساخته شوند که مستغرق یا غیرمستغرق باشند. این موضوعء به شکل طراحی آنها مربوط می‌شود. ولی معمولاً چون آبشکن‌های بازء اغتشاش زیادی را در برابر جریان اعمال نمی‌کنندء آنها را مستغرق می‌سازند. ارتفاع شمع‌ها تا سطح متوسط کم آبی یا ارتفاع متوسط دیواره‌ها یا براساس سطح آب نیمی از بده مقطع پر انتخاب می‌شود [۱۰]. شکل (۶-۶) طرح عمومی آبشکن باز یا نفوذپذیر را نشان می‌دهد. ۳-۳-۶ معایب آبشکن‌های باز - اگر این آبشکن‌ها را کوتاه بسازند» در مواقع پر آبی برای کشتیرانی ایجاد مزاحمت می‌کنند و اگر بخواهند آنها را بلند بسازند هزینه زیاد شمع‌های بلند مانع از این کار می‌شود. - بهترین نوع آبشکن‌های باز آن است که با شمع ساخته می‌شوندء ولی در رودخانه‌هایی که بستر آنها از شن و قلوه‌سنگ است., استفاده از شمع توجیه ندارد. ۰ 2 ۰ ً ۰ ۰ ۰ ً ۰ ۱ ۰۰ ۰ ً ۰ یه ۰ ۰ ۰ آبراهه استفاده می‌شود ولی با توجه به اینکه باعث افزایش ضریب زبری و ایحاد برگشت آب۲ می‌شودء شرایط مساعدی را برای انتها به دو نقطه محکم بسته می‌شود. در بین این دو رشته کابل فولادی, از شبکه‌ای از کابل پلاستیکی (به صورت توری) استفاده می‌گردد تا مانعی برای عبور اجسام شناور در آب شود (شکل ۷-۶). 6 ع۵0[6) |5۵۵6 - | 67 ما3 - 2 ۷۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۱۱ ۱۱۱ ۱۱ ۱۱ ۱۱۹۱۱۱۱۱۱۱۱۱۱۱۱۲ ۱۱1۱۱۱۱۸۱۱۱۱۱۱۱۸ ۱۱۱1۱۱1 (۱۱۸۱/۱۱۱11111۱۱ 111۱۱۱۱111۱ |۱1۱۱۱۱۱۱۱۱۱۱۱۱۱۱/۱/۱۱۱۱۱۱/۱۸۱۸/۱/۱۱ شکل ۶-۶- نمای تیپ آبشکن نفوذپذیر -------- صفحهٔ بعد -------- ۷- حفاظت طبیعی ! استفاده از پوشش گیاهی یا مواد گیاهی مانند چوب» به عنوان روش‌های طبیعی» دارای قابلیت‌های زیادی در حفاظت کناره‌های رودخانه‌ها و طرح‌های مهار فرسایش و ساماندهی می‌باشد. ویژگی‌های خاص این روش‌ها از نظر مقاومت» زیبایی و زیست‌محیطی, باعث استفاده وسیعی از آن در طرح‌های حفاظت کناره‌ها شده است. حفاظت طبیعی شامل پوشش‌های گیاهی به صورت چمنی» بوته‌ای» درختچه و درختی به عنوان مصالح زنده و یا استفاده از مواد گیاهی مانند چوب. ترکه و بقایای گیاهی به عنوان مواد مرده است که برای حفاظت کناره‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. استفاده ترکیبی از مواد گیاهی و پوشش گیاهی (مواد مرده و زنده) در بسیاری از حالت‌ها بهترین نتیجه را در برخواهد داشت. پوشش گیاهیء هم به عنوان یک لایه پوشش حفاظتی (حفاظت مستقیم) و هم به صورت حفاظت غیرمستقیم به کار می‌رود. پوشش چمنی و علفی و ریشه بوته‌ها و درختان, مانند یک لایه مسلح " عمل می‌کنند در حالی که بوته‌ها و درختان به پایداری ژئوتکنیکی آن گردد و مقاومت آنرا در برابر فرسایش توده‌ای و لغزش اضافه نماید [۶]. به دلیل حساسیت‌های زیادی که گیاهان در برابر عوامل مختلفی از خود نشان می‌دهند. کاربرد آین‌گونه مصالح, علاوه بر آنکه به دانش مهندس متخصص نیاز دارد» به اطلاعات مربوط به گیاهان مانند ساختمان» ارتفاع و سختی ساقه‌هاء عمق و تراکم و توزیع ریشه‌هاء میزان و زمان رشد گیاه» مقاومت در برابر استغراق در آب و یا مدفون شدن در خاک. مقاومت کششی و غیره نیاز می‌باشد. بنابراین کاربرد پوشش‌های گیاهی, مستلزم همکاری متخصص منابع طبیعی و استفاده از نظرات آن در انتخاب ۱-۷ مزایاو معایب حفاظت طبیعی روش‌های حفاظت طبیعی و پوشش گیاهی در مقایسه با روش‌های ساختمانی دارای» محاسن و معایبی است که در زیر به آنها اشاره می‌گردد. مزایای حفاظت طبیعی عبارتند از: - از نظر محیط زیست دارای طبیعت و چشم‌انداز بهتری است. - روش‌های طبیعی به راحتی با روش‌های حفاظت ساختمانی قابل تلفیق می‌باشد. - پوشش گیاهی به طور طبیعی قابلیت تجدید حیات و بازسازی خود را دارد. - ریشه گیاهان باعث افزایش مقاومت خاک و مسلح شدن آن می‌شود و اندام‌های هوایی گیاه نیز موجب افزایش زبری 1- ۲120۳۵2 2 - ۸۲۵۳ -------- صفحهٔ بعد -------- معایب حفاظت طبیعی عبارتند از: - این روش‌ها در شرایط هیدرولیکی شدید. قابل کاربرد نیستند (به نسبت روش‌های ساختمانی) - روش‌های بیولوژیک به شدت تابع شرایط طبیعی است خصوصاً در زمان‌های اولیه پس از اجرا که به‌طور کامل استقرار - استقرار کامل روش‌های گیاهی مستلزم زمان بیشتری است. - اثرپدیری این روش‌ها در فصول مختلف سال, متفاوت است و در فصل زمستان کاهش می‌یاید. - رشد زیاد گیاهان در پوشش گیاهی موجب کاهش ظرفیت آبگذری رودخانه می‌شود. و - در سال‌های بهره‌برداری به نگهداری مداوم نیاز دارد. ۲-۷ وظیفه و تأثیر روش‌های حفاظت طبیعی کاربرد روش‌های حفاظت طبیعی در برابر حفاظت سازه‌ای» دارای تأثیراتی است که از جنبه‌های مختلف قابل بررسی می‌باشد. ی ی ۰ ی ۰ ۰ ۱ پیو ۰ .۰۱ ۰ 2 م. ی روش‌های طبیعی را در مقایسه با روش‌های سازه‌ای نشان می‌دهد [۱۵]. جدول ۱-۷- وظیفه و تأثیرات کاربرد روش‌های حفاظت طبیعی حفاظت کناره‌ها و سواحل در برابر فرسایش ناشی از جریان و موج حفاظت سطح شیب کناره در مقابل فرسایش ورقه‌ای " ناشی از باران» باد و شبنم افزایش پایداری شیب کناره ازطریق نفود ریشه گیاهی درخاک وتعدیل در رطوبت درون خاک حفاظت در برابر باد و ریزش سنگ تعدیل در دمای شدید محیط و رطوبت هوا در حوالی منطقه حفاظت شده اصلاح روابط آب و خاک به وسیله زهکشی و ذخیره آب افزایش میزان تشکیل خاک آلی ایجاد سایه روی کناره» از طریق پوشش بوته‌ها و درختان و محیط مناسب برای تخم‌ریزی ماهیان کاهش هزینه‌های اجرا و نگهداری ایجاد مناطقی برای استفاده‌های کشاورزی و تفریحی برقراری چشم‌انداز یکنواخت و زیبا درطول مسیر رودخانه ارائه شرایط جذاب‌تر محیطی با قرار گرفتن سایر سازه‌ها در چشم‌انداز پوشش گیاهی | - ۳[8(۷ 2 - ٩۳۵0م ۷۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۷ مراحل مطالعات و طراحی حفاظت طبیعی از آنجا که عوامل طبیعی مانند آب و هواء زمانبندی» کیفیت خاک و وضعیت جریان رودخانه نقش اساسی بر حفاظت طبیعی دارد (به‌طوری که غالب این عوامل, خارج از کنترل طراح می‌باشد) بنابراین بررسی‌های کارشناسی و دقیق و توجه به جزییات طرح, برای موفقیت طرح حفاظت طبیعی لازم است. تشخیص و انتخاب گونه گیاهی مناسب برای حفاظت و روش اجرا و کشت آن. از نکات اساسی این موفقیت است. مراحل مطالعه و طرح یک پوشش حفاظتی با استفاده از مواد زنده» گیاهی به ترتیب زیر می‌باشد [۱۵]: - تهیه نقشه‌های توپوگرافی و عکس‌های هوایی و نقشه پوشش گیاهی منطقهء - بازدید صحرایی از مسیر رودخانه و بررسی مقاطع طولی و عرضی, - ارزیابی مطالعات زمین‌شناسی و آب‌های زیرزمینی» - ارزیابی نتایج آنالیز خاک کف و کناره و پایداری شیب کناره» - ارزیابی هیدروگراف سیلاب و تغییرات تراز آب» - ارزیابی بررسی‌های پوشش گیاهی منطقه و محیط زیست آن, - ارزیابی اطلاعات موجود در مورد اکولوژی و زیست بوم آبی" منطقه, -‏ تعیین علل و عوامل فرسایش و تخریب, - تعیین هدف نهایی طرح مورد نظرء - انتخاب مواد گیاهی زنده و مرده به منظور استفاده در طرح» - انتخاب طرح حفاظت و روش اجراء - آرزیابی مسائل حقوقی مانند مالکیت‌هاء نظام بهره‌برداری و کاربری اراضی» - ارزیابی جزییات طرح از دیدگاه مهندسی آب» و - انتخاب نهایی روش اجرای پوشش گیاهی. ۳-۷ انتخاب منابع گیاهی مورد نیاز همان‌طور که قبلاً گفته شد. از مهم‌ترین عوامل مور در موفقیت یک طرح حفاظت طبیعیء انتخاب گونه گیاهی مناسب است. انتخاب صحیح مواد گیاهی بر پایه چهار اصل زیر استوار است که باید گونه مورد نظر توازنی بین این اصول برقرار نموده باشد: - هدف و موضوع مورد نظر طرح» - خصوصیات زیست بومی گیاه (عکس‌العمل آن به محیط)» - خصوصیات بیوتکنیکی گیاه (توانایی در تحمل فشارهای وارده از جریان آب)» و | - 11۵۲۵ - (7 ۷۶ -------- صفحهٔ بعد -------- با توجه به این اصول, خصوصیات لازم برای انتخاب یک گیاه برای استفاده در طرح‌های حفاظتی, به شرح زیر است: - سازگاری مناسب با شرایط محیطی, - سرعت مناسب رشد (به‌ویژه در مراحل اولیه رشد)» - ساختار ریشه‌ای مناسب به صورتی که دارای سرعت رشد بالای ریشه و ریشه‌ها به صورت عمودی باشد. - سهولت در زادآوری و تحدید حیات. - توان بالای پوشانیدن سطوح, - دارای مقاومت نسبی خوب در برابر خطرات و صدمات مکانیکی؛ - دارای مقاومت خوب در برابر بیماری‌ها و آفت‌هاء - از گیاهان مرغوب و غیرسمی باشد. و - تاحد امکان از گیاهان بومی منطقه باشد. استفاده از گونه‌های علفی» بوته‌ای» درختچه‌ای و درختی در کناره و حاشیه رودخانه‌ها نیز با توجه بخصوصیات هر نوع با توجه به میزان تغییرات سطح آب تعیین می‌شود. شکل (۱-۷) مناسب بودن گونه‌ها را برای هر ناحیه از سطوح آب نشان می‌دهد [۱۱] و [۱۵]. در ناحیه بین سطح آب متوسط و متوسط کم آبی» بهترین گونه‌ها استفاده از نی" و گیاهان بوته‌ای" است. برگ و ساقه‌های نی‌ها در زیر سطح آبء باعث آشفتگی جریان و کاهش سرعت و افت انرژی شده و محیطی برای رسوبگذاری ایجاد می‌کند. ریشه نی‌ها نیز موجب تثبیت خاک می‌گردد. نی‌ها بهترین نوع گیاه برای حفاظت کناره‌ها و سواحل و دریاچه‌ها در برابر فرسایش می‌باشند. نی‌ها مقاومت خوبی در برابر سرعت‌های زیاد جریان آب از خود نشان می‌دهد و موج‌های ناشی از حرکت شناورها را به خوبی تحمل می‌کند. از طرفی دیگرء توان تکثیر در نی‌ها نیز زیاد است و در حالتی که تراکم نی‌ها در سطح کناره زیاد باشد ریشه‌های آن به هم تابیده شده و نفوذ آن در خاک کناره آنرا مسلح و مقاوم می‌کند. در ناحیه بالای سطح متوسط آب که جریان به طور فصلی در حال تغییر است» در برابر امواج آب و ضربات یخ بسیار ناحیه موجب کاهش سرعت جریان در نزدیکی سواحل رودخانه می‌شود. شاخه‌ها از ضربه قطعات یخ به کناره جلوگیری می‌کند. باید توجه داشت که شاخه و تنه گونه‌های گیاهی که در این ناحیه استفاده می‌شود. باید نرم و انعطاف‌پذیر باشد زیرا شاخه و تنه‌های سخت در برابر جریان‌های سیلابی باعث ایجاد آشفتگی شدید جریان و گرداب شده و فرسایش کناره را به دنبال خواهد کاربرد گونه‌های علفی و چمنی " نیز در این ناحیه بسیار موّثر خواهد بود. مزیت بزرگ پوشش علفی این است که محدودیتی برای عبور سیلاب ایجاد نمی‌کند. پوشش‌های علفی» به سرعت رشد و تکثیر شده عمر آنها زیاد بوده و از هزینه کمتری نسبت ۵۵ - ۱ 5۳۳ - 2 0۵9۵ - 3 ۷۷ -------- صفحهٔ بعد -------- به سایر گونه‌ها برخوردار است. یک پوشش علفی می‌تواند برای مدت طولانی در برابر سرعت جریان تا ۱/۸ متر بر ثانیه مقاومت کرده و برای زمان‌های کوتاه تا ۴/۵ متر بر ثانیه از خود مقاومت نشان دهد. در ناحیه‌ای از کناره که محدوده سیل‌گیری و بالای متوسط تراز سیلاب است. استفاده از گونه‌های درختی توصیه شده است. یکی از تأثیرات وجود درخت در سواحل رودخانه‌هاء ایجاد سایه روی کناره و کنترل رشد و تکثیر نی‌ها می‌باشد. در ناحیه گیاهان آبزی که همواره جریان آب برقرار است» ریشه‌ها مستغرق می‌باشند و برگ‌ها و ساقه‌ها نیز ممکن است مستغرق بوده یا روی سطح آب شناور باشند. گیاهان آبزی می‌توانند ظرفیت آبراه را بسیار کاهش دهد که در این صورت آثار مفید آنها در حفاظت کناره محدود می‌شود. معمولاً گیاهان آبزی در عمق‌های بیش از ۲ متر دارای رشد کمی می‌باشند زیرا برای رشد به شرایط ارام و نور کافی نیاز دارند. حفاظتی که محدود به قسمت‌هایی از کناره در بالای سطح متوسط آب رودخانه است موْثر و مفید نخواهد بود. ۷۸ -------- صفحهٔ بعد -------- برای افزایش کارایی و استحکام و زیبایی پوشش‌های حفاظتی» از ترکیب مواد گیاهی زنده و مرده و همچنین تلفیقی از روش‌های طبیعی و سازه‌ای حفاظت استفاده می‌شود. چگونگی طرح ترکیبی» به دوق و دیدگاه طراح بستگی داشته و به شکل‌های بسیار متنوعی می‌توان برای حفاظت کناره از آنها استفاده نمود. در ادامه این فصل» به چند روش ترکیبی اشاره شده ۱-۵-۷ استفاده از بلوک‌های بنشی و پوسس گیاهی معمول‌ترین روش‌های تلفیقی حفاظت کناره رودخانه‌هاء استفاده از بلوک‌های بتنی سلولی و سوراخدار است. بلوک‌های بتنی به شکل‌های مختلف و به صورت منفرد یا گیردار با حفره‌هایی برای کاشت گونه‌های گیاهی ساخته می‌شود. معمولاً برای استحکام بیشتر لایه حفاظت. می‌توان از لایه‌ای از مصالح مصنوعی به عنوان فیلتر در زیر بلوک‌های بتنی استفاده کرد. در داخل حفره‌های بلوک‌ها از خاک مناسب انباشته شده و گونه‌های گیاهی علفی یا چمنی برای پوشش حفره‌ها نیز استفاده می‌شود (شکل ۲-۷). ترکیب بلوک‌های بتنی و پوشش گیاهی علفیء منظره زیبایی را روی کناره رودخانه ایجاد می‌کند. شکل ۲-۷- استفاده از ترکیب پوششس گیاهی و بلوک‌های بتنی (۸] ۳-۵-۷ پوسشس سنک‌چین تفویت سده با قلمه گیاهی در آندازه‌ها و شکل‌های مختلف و با توجه به شرایط هیدرولیکی جریان تهیه و به صورت دستچین روی شیب کناره قرار داده می‌شود. در قسمت‌هایی از کناره که بالاتر از سطح نرمال آب و یا در بالای سطح آب در تابستان استء ترکیبی از سنگ و ۷۹ -------- صفحهٔ بعد -------- قلمه‌های گیاهی به کار می‌رود. در این ناحیه, برای استقرار قلمه‌ها حفره‌هایی در بین پوشش سنگی ایجاد می‌شود. این حفره‌ها در فاصله هر ۳۰ تا ۵۰ سانتی‌متر قرار داده شده و قلمه گیاهانی که قبلاً با توجه به شرایط منطقه تهیه شده در حفره‌ها قرار داده می‌شود؛ طول قلمه‌ها بین ۵۰ تا ۱۰۰ سانتی‌متر است. پس از استقرار قلمه‌هاء کلیه سوراخ‌ها از خاک پر می‌گردد. کشت گیاهان, در زمان فصل خواب آن انجام می‌شود. پس از کاشت قلمه‌هاء ریشه و جوانه آن در زمان کوتاهی رشد می‌کند. رشد ریشه‌ها و به‌هم بافته شدن آن موجب استحکام و تقویت پوشش سنگی می‌شود و با رشد گیاه و ضخیم‌تر شدن ساقه‌ها و ریشه‌هاء به دنبال آن» بعضی از نهال‌ها از بین برود. بدین جهت در سال‌های اولیه استقرار آنء به نگهداری و دقت بیشتری در مرمت گیاهان این روش مورد حفاظت قرار می‌گیرد. سطح مقاومی در برابر جریان‌های تند و امواج حاصل از تردد شناورها ایحاد می‌کند [۱۵]. شکل ۳-۷- استفاده از قلمه‌های گیاهی در بین لایه سنگ‌چین ۳-۵-۷ روئس سنک‌چین و بسته‌های ساخه‌های گیاهی این روش در کناره‌هایی که قبلاً تخریب شده استفاده می‌شود. همان‌طور که در شکل (۴-۷) دیده می‌شود.ء در ناحیه زیر متوسط سطح آب (در تابستان) از توده‌ای از سنگ‌چین به عنوان پاشنه طرح استفاده می‌شود و در فاصله سطح متوسط آب و سطح متوسط پر آبیء از شاخه‌های بید به صورت زنده و مرده استفاده می‌گردد. در نتیجه سطح شیبداری تشکیل می‌شود و در پشت آن تا سطح بالای کناره» مصالح سنگی شن درشت به کار می‌رود. ابتدا میخ‌های چوبی به طول ۸۰ سانتی‌متر و در فواصل ۱( متری در کف کوبیده و بسته‌هایی از شاخه‌های گیاهی زنده در بین میخ‌ها بسته می‌شود. توده شاخه‌ها در دو حالت به صورت افقی و مایل مانند شکل (۴-۷) قرار داده می‌شود. روی سطح شیب نیز نهال‌ها و قلمه‌هایی از گیاهان بومی مستقر می‌شود. در -------- صفحهٔ بعد -------- برای اصلاح کناره‌های تخریب شده بسیار مناسب است. [۱۵]. شکل ۴-۷- استفاده از شاخه‌های درختان برای اصلاح کناره تخریب شده ۴-۵-۷ سامانه‌های مسلح کردن خاک با استفاده از مصالح مصنوعی روش‌های متعددی برای تقویت سطح خاک کناره با استفاده از مصالح مصنوعی وجود دارد که به عنوان نمونه» شکل (۵-۷) یکی از روش‌ها را نشان داده است. در این روش با استفاده از لایه زئوتکستایل به عنوان فیلتر مصنوعی سطح شیب کناره پوشیده شده و امتداد لایه فیلتر روی سطح کناره توسط ترانشه‌ای محکم می‌شود. لایه زئوتکستایل که معمولاً از مواد پلی‌اتیلن ساخته می‌شودء دارای ضخامتی در حدود ۳ میلی‌متر و نسبتاً متراکم است و به گونه‌ای طراحی می‌شود که ریشه گیاهان به راحتی در آن نفوذ کنند. در این روش» در زیر سطح نرمال آبء از پوشش سنگی و در قسمت بالای آن پس از قراردادن در حدود بوته‌ای آماده می‌شود. لایه‌های ژئوتکستایل به وسیله پین‌های فولادی با فواصل ۱ متر به سطح کناره دوخته شده که با لایه‌های مجاور باید در حدود ۱۰ سانتی‌متر هم‌پوشانی داشته باشد [۸]. ۸۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ترانشه استحکام ژنئو تکستایل میخ های فولادی سطح نرمال رودخانم _ سح -- ربب سوم : ر در در در ۳ ی ۶ ۱ شکل ۵-۷- مسلح کردن خاک کناره با استفاده از مصالح مصنوعی و پوششس گیاهی ۵-۵-۷ پونسش نرکه‌های افقی این روش روی کناره‌هایی که در معرض فرسایش شدید قرار دارد و سرعت جریان بیش از ۲/۵ متر بر ثانیه است مناسب خواهد بود. ترکه‌های تشکیل شده از شاخه‌های درختان بیدء به صورت موازی با جریان روی کناره» مدفون می‌شود و به وسیله میخ‌های چوبی محافظت می‌گردد. روش اجرای کار در شکل (۶-۷) نشان داده شده است. ابتدا میخ‌های چوبی به طور متناوب در طول شیب کناره کوبیده می‌شود» سپس ترکه‌های چوبی به‌صورت موازی با جریان در پشت میخ‌ها داخل گودال‌های حفر شده قرار داده شده و برای استحکام بیشتر ترکه. این ترکه‌ها به وسیله میخ‌های چوبی یا شاخه‌های زنده به زمین قفل می‌گردد. پس از آن روی ترکه» به ضخامت ۵ سانتی‌متر خاک ریخته می‌شود. این نوع روش حفاظت. برای جلوگیری از فرسایش ناشی از رواناب روی کناره (به دلیل بارندگی)» عمل باد و تخریب‌های ناشی از حرکت حیوانات روی کناره مناسب خواهد بود. در قسمت ۸۲ -------- صفحهٔ بعد -------- میخ جوبی روی خطوط تراز قراردادن تر که ها شکل ۶-۷- پوشش ترکه‌های افقی ۸۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۸ کلیات روش‌های مدیریتی مهار فرسایش کناره‌های رودخانه؛ به روش‌هایی گفته می‌شود که بدون انجام اقدامات سازه‌ای و فقط با برنامه‌ریزی و اجرای آمور مدیریتی» از فرسایش کناره‌ها جلوگیری نمایند. یکی از مبانی این روش‌هاء مقابله با دخالت بشر در سامانه رودخانه‌ای در جهت کاهش فرسایش کناره‌ها است. معمولاً هرگونه دخل و تصرف در حریم رودخانهء اعم از احداث طرح‌های توسعه منابع آب در مسر رودخانه» توسعه شهری یا روستایی شامل عملیات عمرانی یا گسترش اراضی کشاورزی در حاشیه رودخانه» تغییر در هندسه رودخانه» ایجاد حمل و نقل آبی و ... می‌تواند در نهایت بر روند و میزان فرسایش کناره‌ها تأثیر گذار باشد. [۸] از مبانی دیگر این روش‌هاء سازگاری با ماهیت دینامیکی و طبیعی رودخانه و همراستا نمودن برنامه‌های توسعه‌ای با ماهیت طبیعی رودخانه است. [۱۳]. از نظر دیگرء می‌توان آموزش» اطلاع‌رسانی و ترویج فرهنگ حفظ و حراست از حیات رودخانه و کناره‌های آن راء از دیگر پایه‌های روش‌های مدیریتی دانست [۱۶]. در ادامه این مبحث, ابتدا عمده عواملی که در اثر عدم مطالعه و بررسی دقیق, پیامدهای آن موجب فرسایش کناره‌ها در مقیاس‌های متفاوت می‌شوند. و در ادامه» رویکرد مدیریتی انطباق و سازگاری با رودخانه, و در انتهاء نقش آموزش و ترویج ۲-۸ معرفی عوامل عمده در فرسایش کناره‌ها (دخالت‌های بشری) ۱-۳-۸ عدم رعایت حریم رودخانه حریم رودخانه به محدوده‌ای از عرض و حاشیه رودخانه گفته می‌شود که محل گذر جریان‌ها یا سیل‌های عادی (تا دوره برگشت ۲۵ سال) بوده و هرگونه دخل و تصرف در این محدوده شامل توسعه شهری یا روستایی (عملیات عمرانی» گسترش ۹). چگونگی تأثیر این گونه اقدامات در افزایش روند فرسایش کناره‌هاء می‌تواند به یکی از صورت‌های زیر باشد: - افزایش بار وارده بر خاک کناره و در نتیجه افزایش امکان وقوع لغزش‌های توده‌ای و در نتیجه افزایش فرسایش کناره» نهایت افزایش فرسایش کناره‌ای در بخشی دیگر از رودخانه؛ و ۸۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- - انسداد مسیر رودخانه توسط دپوی نخاله‌های ساختمانی» زباله» مصالح رودخانه‌ای در هنگام برداشت و ... نیز از مواردی است که نوعی دخل و تصرف در حریم رودخانه محسوب شده و کاهش سطح مقطع,ء افزایش سرعت جریان و در نتیحه افزایش فرسایش کناره‌ها را به دنبال خواهد داشت. ۳-۳-۸ احدات سازه‌های طولی یا عرضی در رودخانه احداث سازه‌های طولی یا عرضی مانند سازه‌های حفاظتی» پل‌هاء سدها و بندها و ... به دلیل تغییر رژیم جریان و رسوب. در فرآیندهای ریخت‌شناختی رودخانه از جمله روند فرسایش کناره‌هاء تأثیرگذار می‌باشد. به عنوان مثالء احداث سازه‌های حفاظتی کناره در بخشی از رودخانه به دلیل تأثیرگذاری در سازوکارهای فرسایشی کناره‌های دیگر بخش‌های رودخانه و نیز سدهای احدائی در مسیر رودخانه» به دلیل تأثیرگذاری در سازوکارهای فرسایش و رسوبگذاری بستر و تأثیر نهایی آن در فرسایش کناره» در فرآیندهای ریخت‌شناختی رودخانه تأثیر به‌سزایی خواهند داشت؛ بنابراین مطالعه و بررسی دقیق آثار هر یک از این اقدامات و برنامه‌ریزی انجام و بهره‌برداری بهینه از این گونه سازه‌ها و بخصوص از سدهای مخزنی در راستای کاهش فرآیندهای ۳-۳-۸ حمل و نغل در رودخانه امواج حاصل از حرکت انواع شناورهاء یکی از عوامل موّثر در فرسایش کناره‌ها است. مشخصات این امواج به شکل, ابعاد. سرعت و جهت حرکت شناور بستگی دارد. در صورتی که در نظر باشد در رودخانه مورد نظر خط کشتیرانی یا ترابری آبی ایجاد شودء در طراحی آبراه کشتیرانی و شناورهای طرح و نیز تهیه دستورالعمل‌های حرکت شناورهاء باید به‌گونه‌ای عمل گردد که ترجیحاً بدون نیاز به اجرای حفاظت‌های کناره‌ایء میزان فرسایش کناره‌ها در اثر امواج حاصله به حداقل برسد. ۳-۳-۸ تغییر در هندسه رودخانه تغییر در هندسه رودخانه می‌تواند به صورت موضعی یا عمومی» باعث تغییر مشخصات جریان گردیده و در نتیجه تغییر در روند فرسایش کناره ر به دنبال داشته باشد. برداشت مصالح از بستر رودخانه» لایروبی و9 حدذف مواد زائد. تنه و ریشه درختان و سایر می‌تواند به تغییرات ریخت‌شناسی در رودخانه منجر شده و فرسایش کناره و تغییر پلان رودخانه را به دنبال داشته باشد. بدیمی را به دنبال داشته باشدء آمری ضروری است. ۵-۳-۸ ورود زدآب‌ها ی اراضی به رودخانه مازاد کشاورزی سرریز شده از مزارع) به داخل رودخانه است که این امر عموماً با فرسایش‌های شیاری یا خندقی کناره همراه ۸۵ -------- صفحهٔ بعد -------- بوده و می‌تواند نقش به‌سزایی در فرسایش کناره اعمال نماید. توجیه کشاورزان اراضی حاشیه رودخانه در زمینه آثار آبیاری مازاد بر نیاز و سرریز شدن آن» به رودخانه و نیز ایجاد شبکه‌های زهکشی مناسب برای تخلیه زه‌آب‌های کشاورزی و بارشی به رودخانه, اقداماتی ضروری در راستای جلوگیری از فرسایش کناره‌ها به شمار می‌رود. ۳۲-۸ سازگاری با ماهیت دینامیکی و طبیعی رودخانه همان‌گونه که قبلا گفته شد. یکی از روش‌های بسیار مهم مدیریتی, سازگار نمودن برنامه‌های توسعه‌ای حاشیه رودخانه و سیلابدشت با ماهیت طبیعی و دینامیکی رودخانه می‌باشد. با این رویکرد.ء مدیریت بر رودخانه, با درنظر گرفتن شدت. میزان فرسایش و جابه‌جایی طبیعی رودخانه و پهنه‌بندی و بازه‌بندی رودخانه. توصیه‌های لازم را برای کاربری و محدوده استفاده از اراضی و فضای حاشیه رودخانه ارائه می‌نماید. به عنوان مثال اگر تمایل طبیعی رودخانه جابه‌جایی عمومی در جهت خاصی از منطقه باشد.ء با توجه به آهنگ جابه‌جایی رودخانه و همچنین عمر مفید مستحدئات, پیشنهادهای لازم و مقتضی در خصوص توسعه مستحدثات در منطقه مقابل آن» ارائه می‌گردد. در این رابطه, نیاز به ابزار و روش‌های قوی و مناسب برای آنالیز و پیش‌بینی رفتار طبیعی رودخانه اجتناب‌ناپذیر است. علم به فرآیندهای ژئومورفولوژیکی در این خصوص و استفاده از مدل‌های مفهومی و ریاضی و داده‌های رقومی» تصویری و تاریخی, کمک موْئری به شناخت رفتار و پیش‌بینی چهره عمومی و بازه‌ای رودخانه در کوتاه‌مدت و درازمدت خواهند بود [۱۳]. ۴-۸ آموزش و ترویج یکی دیگر از رویکردهای مدیریتی حفاظت کناره‌هاء آگاه نمودن مردم از چگونگی برخورد صحیح و ارائه آموزش‌های لازم در این زمینه می‌باشد. به عنوان مثال, اراضی حاشیه رودخانه, معمولاً به دلیل وجود آب و نیز پوشش گیاهی مناسب, محل مناسبی برای چرای دام به شمار می‌رود. اما این امرء علاوه بر تخریب پوشش گیاهی» سست شدن شیروانی‌های خاک کناره حاصل از عبور احشام را به دنبال دارد. آگاهی دادن به دامداران در این زمینه موّثر خواهد بود. به‌طور کلی» در صورت عدم جلب حمایت. مشارکت و همکاری مردم در خصوص حفاظت کناره‌هاء نمی‌توان طرحی در این راأستا را موفق دانست. چنانچه مردمء به این مرحله از انگیزه» آگاهی و شناخت نایل آیند که در واقع خود را دیدبان و نگهبان رودخانه بدانند. می‌توان تخریب و فرسایش کناره‌ها را در مقابل عوامل بشری به حداقل رساند. در این حال, مردم خود را ملزم می‌دانند که از کلیه فعالیت‌های مرتبط با تغییر کاربری اراضی مانند کشاورزی» چرای احشام, آبیاری» برداشت بی‌رویه شن و ماسه, ساخت و سازهای غیراصولی و سایر مواردی که به نوعی برای رودخانه آثار منفی دارند» دوری جسته و آنرا به اطلاع مسئولین محلی خواهند رساند [۱۶]. ۸۶ -------- صفحهٔ بعد -------- ٩‏ ملاحظات اقتصادی اجتماعی و زیست‌محیطی در روس‌های حفاظت کناره‌رودخانه‌ها ۱-۹ کلیات ساخت, اجرا و نگهداری سازه‌های مهندسی, دارای نتایج و آثار متعدد اقتصادی, اجتماعی و زیست‌محیطی می‌باشد. در گزینه‌های مختلف, هر طرح پیشنهادی حفاظت کناره مانند سایر طرح‌های مهندسی» باید کلیه آثار مثبت و منفی گزینه‌ها مطالعه و ارزیابی شده و نهایتاً طی یک فرآیند علمی و منطقی, بهترین گزینه مشخص گردد. برای ارزیابی آثار یک طرح» ابتدا باید پارامترهای شاخص را مشخص نمود و سپس فرآیند ارزیابی با مقایسه وضعیت کمی یا کیفی این پارامترها تحت شرایط آینده و در دو حالت «با اجرای طرح» یا «بدون اجرای طرح» انجام گردد. در مطالعات اقتصادی» اجتماعی و زیست‌محیطی, همواره سعی بر آن است تا با تعریف پارامترها و اصطلاحات کمی, آثار گزینه‌ها را در زمینه‌های مذکورء از نظر کمیتی قابل بیان نمود تا با مقایسه گزینه‌های مختلف, انتخاب گزینه نهایی برای مهندسین و مدیران امکان‌پذیر گردد. با این حال, بخصوص در بخش‌های اجتماعی و زیست‌محیطی, بسیاری از آثار» از نظر کمی غیر قابل بیان می‌باشند. همچنین پاره‌ای از آثار نیز غیرمستقیم یا غیرملموس بوده و مشاهده و ارزیابی بخش‌های مختلف مردم از این آثار, متفاوت است[۱۰]. ۲-۹ ملاحظات اقتصادی سود خالص اقتصادی یا به عبارتی, مازاد سود بر هزینه, عموماً به عنوان یکی از شاخص‌های کارآیی اقتصادی طرح‌ها مطرح می‌باشد. از دیدگاه اقتصادی نیز» سود خالص حداکثرء اغلب به عنوان معیار تعیین ابعاد یک طرح یا تراز توسعه آن مورد استفاده قرار می‌گیرد. برای تعیین ابعاد یک طرحء میزان افزایش سود خالص اقتصادی برآورد می‌شود. افزایش ابعاد یک طرح در صورتی توجیه‌پذیر است که سود حاصل از اجرای طرح نسبت به هزینه افزایش یابد. افزایش‌هایی نیز که به ازای آنها سود و هزینه برابر می‌گردد. افزایش‌های نهایی است. ابعاد نهایی یک طرح نیز به ازای افزایش ابعادی که سود خالص اقتصادی حداکثر را ایحاد می‌نمایدء به دست می‌آید [۱۰]. ۱-۳-۹ ملاحظات غیرقابل بیان به صورت کمی توجهی از نظر اقتصادی, اجتماعی پا زیست‌محیطی گردد. در طراحی و محاسبات طرح» ریسک شکست باید مد نظر قرار گیرد. چنین ملاحظاتی می‌تواند ابعاد یا محل طرحء نوع ساخت طرح یا دیگر جنبه‌های همراه طرح را تعیین نماید [۱۰] .۰ ۸۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۳-۹ امکان‌پذیری اقنصادی و مالی به‌طور معمول, در تنظیم و تأیید طرح دو ارزیابی ریالی مورد استفاده قرار می‌گیرد: تحلیل اقتصادی و تحلیل مالی. تحلیل اقتصادی شاخصی از امکان‌پذیری طرح می‌باشد و متناظر با بالغ بودن سود بر هزینه یا مساوی بودن آنها است. از طرف دیگرء امکان‌پذیری مالی بر این موضوع متمرکز است که آیا سرمایه کافی برای اجرای طرح در دسترس می‌باشد و نیز آیا طرح در دوره بازپرداخت» درآمد کافی برای بازپرداخت هزینه‌های ساختء نگهداری و بهره‌برداری را دارد؟ هر دو تحلیل مذکورء شدیداً متأثر از نرخ بهره مورد استفاده در ساخت طرح و تورم موجود و آینده می‌باشند. لازم به یادآوری است که بهره و تورم» هر دو هم در محاسبه هزینه‌های طرح و هم در محاسبه سودهای آن باید مد نظر قرار گیرند تا تحلیل صحیحی از توجیه‌پذیری اقتصادی طرح انجام شود [۱۰]. ۲-۹ ملاحظات اجتماعی اصولاً برنامه‌های توسعه یک منطقه, در امور اجتماعی مانند فعالیت‌های بازرگانی» صنعتی و کشاورزی تأثیرگذار بوده و طبیعتاً به ایجاد فرصت‌های شغلی (هنگام و بعد از اجرای طرح توسعه)» جابه‌جایی جمعیت (اجباراً یا در جهت دستیابی به منافع طرح) و به طور غیرمستقیم» تجزیه و تغییر الگوهای اجتماعی و فرهنگی و مانند آنهاء منجر خواهد گردید. علاوه بر آن» این طرح‌ها بخصوص اگر مرتبط با توسعه منابع آب و حواشی آن باشند.ء از یک طرف زمینه‌های ایجاد مراکز تفریحی آبی را ایجاد نموده و از طرف دیگر موجبات بهبود زیبایی منطقه و نیز ایجاد یا تثبیت پوشش گیاهی را فراهم خواهند آورد. طرح‌های حفاظت کناره رودخانه‌ها با توجه به نقشی که در تثبیت کناره و جلوگیری از فرسایش ایفاء می‌نمایند. از تخریب اراضی حاشیه رودخانه که عموماً اراضی حاصل‌خیز و مستعد کشاورزی می‌باشند و تشکیل آنها نیازمند طی هزاران سال است. جلوگیری نموده و به عبارتی باعث ایجاد امنیت شغلی و اقتصادی برای کشاورزان خواهد گردید. همچنین در صورت وجود هرگونه تأسیساتی در حاشیه رودخانه» طرح کنترل فرسایش» باعث حفاظت این تأسیسات خواهد شد. از طرف دیگرء حفاظت کناره در مقابل فرسایش» به معنی حفاظت اراضی و تأسیسات پایین‌دست در مقابل رسوبگذاری می‌باشد که این امرء خود دارای آثار مضر اجتماعی در زمینه‌های گفته شده در بالا خواهد بود. آثار اجتماعی, عموماً به صورت متمرکز در یک محل نمودار می‌گردد ولی گاهی نیز ممکن است این آثار» یک استان و با کل یک کشور را متأثر سازد. همچنین ممکن است این آثار در هنگام ساخت طرح, بلافاصله پس از تکمیل آن» هنگام شروع بهره‌برداری یا در زمانی پس از بهره‌برداری ظاهر شوند. با این حال» این آثار ممکن است زودگذرء کوتاه‌مدت یا بلندمدت باشد. هرگاه امکان‌پذیر باشد.ء این آثار باید در قالب عبارات ریالی ارزیابی گردند [۱۰]. ۸۸ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۳-۹ آثا راجنماعی مضر مرتبط با کارهای مهندسی رودخانه آثار اجتماعی مضر مرتبط با کارهای مهندسی رودخانه با منطقه و نوع پروژه تغییر می‌نماید ولی آنهایی که معمولاً مشاهده می‌گردند و باید مدنظر قرار گیرند عبارتند از [۱۰] : - تغییر کاربری‌های علمی» آموزشی یا تفریحی رودخانه. - مهاجرت کارگران ساختمانی و فشار بر تأسیسات سکونتی و آموزشی, - فزونی بار اعمال شده بر تأسیسات حمل و نقل از ظرفیت آن در اثر مهاجرت کارگران, - تبدیل اراضی آزاد و زمین‌های کشاورزی به کاربری‌های شهری و صنعتی, - نابودی یا خسارت به منابعء باستان‌شناسی " و تاریخی» و - نفوذ آثار فعالیت‌های انسانی در مناطق طبیعی. ۴-۹ ملاحظات زیست‌محیطی برنامه‌های توسعه یک منطقهء عموماً دارای آثار زیست‌محیطی است که این امر در سلامت آب» خاک هوا و در نتیجه در سلامت انسان» حیات وحش و آبزیان و پوشش گیاهی و نیز چشم‌انداز و زیبایی منطقه موّئُر می‌باشد. در طرح‌های حفاظت کناره رودخانه‌ها نیز باید آثار اجرای طرح در منابع زیست‌محیطی مذکور مورد مطالعه و بررسی قرار گیرند. برای این منظور» پس از تعیین و انتخاب شاخص‌های زیست‌محیطی در هر مورد. باید مقادیر شاخص‌ها تحت شرایط «بدون اجرای طرح» و شرایط «با اجرای طرح» و برای شرایط آینده «محتمل‌تر» در طول عمر پروژه» برآورد و بررسی شوند [۱۰]. با این حال, کلر " توصیه کرده که کارهای آینده مهندسی رودخانه (به طور عام) تنها در مواقع ضروری و منحصر به کوتاه‌ترین طول ممکن از رودخانه بوده و کمترین مقدار کنترل مصنوعی الزامی را برای رسیدن به اهداف طرح, طلب نماید. مهندسی رودخانه نوین» رشد آنواع مختلف گیاهان را مبنا قرار می‌دهد. بنابراین هنگام طراحی و اجرای سازه‌های ساماندهی باید توجه بیشتری به شکل و انتخاب صحیح مصالح ساختمانی مبذول گردد. به عنوان مثال در ساخت سازه‌های بتنی» باید در حد امکان, از تضاد نامطلوب ظاهر این سازه با چشم‌انداز طبیعی اجتناب گردد [۱۰]. جدول (۱-۹)» روش‌های حفاظت کناره مناسب با هر هدف خاص زیست‌محیطی را ارائه می‌کند. آممزی ۳۸10001۵10 - | ۸۳۵2001021021 - 2 6 , ۵116۲ - 3 ۸۹ -------- صفحهٔ بعد -------- جدول ۱-۹- روش‌های حفاظت کناره مناسب با اهداف خاص زیست‌محیطی ! (۱۱] 8 نگهداری یا گسترش زیستگاه‌های خاکی ساحل پوشش‌های مسلح, حفاظت پنجه» شیب دادن پنجه و مرمت پوشش رودخانه گیاهی, ایجاد پوشش گیاهی حصارکشی و جمع‌اوری گیاهان شناور گسترش یا نگهداری منابع زیبایی پوشش گیاهی» ترکیب پوشش گیاهی و سازه‌ها (پوشش‌های ترکیبی) ابشکن‌های دارای هسته خاکی. حصارکشی حیات‌وحش مجدد پوشش گیاهی و اصلاح مسیر ابراه ۱-۳-۹ آثار زیست‌محیطی مضر مرتبط با کارهای مهندسی رودخانه آثار زیست‌محیطی مضر مرتبط با کارهای مهندسی رودخانه, با منطقه و نوع پروژه تغییر می‌کند ولی آنهایی که معمولاً مشاهده می‌گردند و باید مدنظر قرار گیرند عبارتند از [۱۰] : - تبدیل زیست‌گاه‌های ساحلی به اراضی زراعی؛ - تبدیل اراضی آزاد و زمین‌های کشاورزی به کاربری‌های شهری و صنعتی, - تغییر در مشخصه‌های ریخت‌شناسی رودخانه و در نتیجه از بین رفتن یا ایجاد خسارت به زیستگاه‌های آبزیان - درصورت افزایش تراز آب رودخانه و در نتیجه افزایش تراز آب زیرزمینی» تلاقی جریان رودخانه با خروجی‌های فاضلاب و سایر جریانات آلوده» -‏ نابودی محل سکونت و مناطق تخم‌ریزی شیلات» جدایی و تفرق زنجیره غذایی و کاهش محصولات رودخانه‌ای, - تغییر در گونه‌هاء تبدیل از محیط زیست رودخانه‌ای به محیط زیست باتلاقی» - تلفات منابع حیات وحش ناشی از غرقاب شدن یا نابودی زیستگاه‌ها - تلفات زیستگاه‌های ساحلی» مردابی و اراضی مرطوب به دلیل تغییر به کاربری‌های کشاورزی و صنعتی و شهری» -‏ نابودی زیستگاه‌های اصلی برای حیوانات و گیاهان کمیاب و در معرض خطر, - افزایش سر و صدا هنگام ساخت و همچنین توسط گردشگران, - افت بالقوه کیفیت هوا ناشی از فعالیت‌های ساختمانی» وسایل نقلیه گردشگران و سوزانیدن مواد سوختی هنگام ساخت. - جابه‌جایی نواحی سبز ناشی از توسعه شهری و روستایی. | - )0011 0111, 9 2 - 112۳70 ۳۵۱۵۵ -------- صفحهٔ بعد -------- این فصل, راهکاری منطقی برای چگونگی انتخاب روش مهار فرسایش برای یک بازه خاص را ارائه می‌نماید. به‌طورکلی» چهارچوب انتخاب در قالب سه مورد زیر قابل تعریف است: - تأثیرگذاری روش‌ها و گزینه‌هاء - عوامل اقتصادی. منطق به‌کارگیری این چارچوب» تأثیر خصوصیات روش‌های تثبیت و مشخصه‌های فیزیکی بازه مورد تثبیت روی انتخاب مناسب گزینه می‌باشد. در این ارتباط باید میان کلمه انتخاب مناسب که متأثر از عوامل ذاتی می‌باشد و کلمه کفایت که متأثر از تصمیم‌گیری در طراحی می‌باشد. اختلاف و تمایز قایل شد. به عبارت دیگرء در مرحله انتخاب» روی مناسب بودن گزینه تمرکز شده» در صورتی‌که در مرحله طراحی» روی کفایت گزینه تمرکز صورت گرفته است؛ هر دوی این موضوعات. میزان تأثیرگذاری روش را تعیین می‌نمایند. بسیاری از روش‌ها و گزینه‌هاء برای حل معضل پایداری در مقابل نیروهای فرسایشی و تخریب‌های زئوتکنیکی قابل طراحی می‌باشد. آنچه برای یک مهندس مهم است. تعیین مناسب‌ترین و موّثرترین راه‌حل‌ها و تشخیص روشی با بیشترین بازدهی در مقابل قوی‌ترین فرآیندهای فرسایش و بحرانی‌ترین ساز و کارهای تخریب می‌باشد. عوامل اقتصادی و زیست‌محیطی نیز عوامل دخیل در انتخاب می‌باشند.» هرچند راه حل انتخابی,» باید ابتدا نیاز کناره‌ها را از نظر تثبیت مرتفع نمایدء در غیر این صورت ۱-۰ تأثیرگذاری روش‌ها و گزینه‌ها عوامل زیر» روی انتخاب روش تثبیت برای یک ناحیه خاص تأثیرگذار می‌باشند: - عمق جریان در رودخانه؛ - محدودیت‌های ساحلی؛ - تأثیر روی هیدرولیک جریان» و ۹۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۱-۰ تأثیر دوام بروژزه عوامل زیر باید در ارزشیابی دوام گزینه‌ها مورد بررسی قرار گیرند: - عمر مورد انتظار پروژه - شرایط آب و هوایی, - مواد شناور روی جریان آب. - خوردگی و سایش, و - ساییر مخاطرات. ۱-۱-۱-۰ دوام مورد انتظار پروژه این عامل, تعیین کننده درجه اهمیت دوام گزینه‌ها برای یک پروژه خاص می‌باشد. در عمل, معمولاً به ارزیابی کیفی عمر مورد انتظار پروژه بسنده می‌شود؛ یک انتخاب کیفی بین دوام کوتاه‌مدت یا دوام بلندمدت. دو مثال از نیاز به پروژه‌های با دوام کوتاه, به قرار زیر است: - تثبیت اضطراری در طی وقوع غیرعادی یک حادثه, که به اقدام فوری در شرایط غیرعادی نادر نیاز می‌باشد. - تثبیت موضعی نواحی از رودخانه که هجوم عوامل فرسایشی و تخریبی در طی یک دوره کوتاه» حادث شده و احتمال هجوم این گونه عوامل در آینده کم بوده یا درحد قابل قبول باشد. نیاز به تثبیت با دوام بلندمدت. معمول‌ترین وضعیت‌ها است. به‌طور کلی» در زمان وجود شبهه در انتخاب گزینه‌های کوتاه‌مدت و بلندمدتء بهتر است گزینه‌های بلندمدت انتخاب شوند.ء زیرا هزینه‌های کارگری و ماشین‌آلات» معمولاً گران‌ترین پروژه‌های میان‌مدت نیز قابل تعریف می‌باشند که در حالت‌های خاص زیر مناسب خواهند بود: - زمانی که ناحیه فرسایشی رودخانه تثبیت می‌شود؛ با این فرض که در آینده پروژه‌های دیگری باعث تغییر مسیر رودخانه یا سازه‌های در معرض خطر می‌شوند. - زمانی که یک پروژه تثبیت در معرض مخاطرات (از پایین‌دست مانند فرسایش عمودی رودخانه یا از بالادست مانند مهاجرت قوس‌ها) می‌باشد. ۳-۱-۱-۰ پایش و نگهداری اگر مدیر پروژه» توانایی پایش شرایط پروژه و نگهداری مورد نیاز آنرا داشته باشدء روش و گزینه کم‌دوام‌تری نیز قابل استفاده می‌باشد. ۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳-۱-۱-۰ شوایط آب و هوایی شرایط آب و هوایی مانند عوامل زیرء بر دوام پروژه تأثیرگذار می‌باشند: - تناوب ذوب و انحماد. تورم» - تناوب خشک و تر شدن» و - نور خورشید. آسیب‌پذیری سنگ در مقابل تناوب ذوب و انجمادء تأثیر تورم» تأثیر خشک و تر شدن (به‌انضمام خسارت‌های وارد شده توسط رشد باکتری‌ها و موریانه‌ها روی مولفه‌های چوبی) و تأثیر نور خورشید روی مصنوعات حفاظتی» از جمله عواملی هستند که در میزان دوام پروژه نقش مهمی دارند. ۴-۱-۱-۰ مواد شناور روی جریا نآب مواد شناور به شکل تنه درختان یا یخ‌های شناور»ء ممکن است موجب خسارت‌های عمده‌ای شوند. ۵-۱-1-۰ خوردگی و سایش این ساز و کارها باعث کاهش دوام سازه‌های دارای مصالح فلزی می‌گردند. عوامل بحرانی عبارتند از: شیمی آب» کیفیت هواء تمرکز و سرعت رسوبات درشت‌دانه که به مصالح فلزی هجوم می‌برند. چنانچه مصالح فلزی به کار برده شوندء آسیب‌پذیرترین سازه‌ها به قرار زیر می‌باشند: سازه‌های انعطاف‌پذیر مانند بلوک‌های بتنی» توری‌سنگ‌هاء لاستیک‌های فرسوده و چوب و همچنین سازه‌های عرضی و سازه‌های تأخیری. سه روش اجتناب از تخریب در یک محیط سایش و خوردگی عبارتند از: - انتخاب روش یا گزینه‌ای که در مقابل خوردگی و سایش دارای مقاومت زیاد می‌باشند مانند: سنگ یا دیگر آرمورهای خود انطباقی, * توری‌سنگ‌هایی که آسفالت یا بتن در آن تزریق شده باشد.ء *‏ بالشتک‌های انعطاف‌پذیر بدون اجزا فلزی» و گوره‌های سنگی. - استفاده از موّلفه‌های ویژه که در مقابل بدترین شرایط دارای مقاومت بسیار زیادی می‌باشند؛ مانند: آهن گالوانیزه یا فلز و سیم پوشش شده با ۳۷۲ و مواد ساختگی. - کاربرد مفهوم ناحیه‌بندی» یعنی در ناحیه زیر سطح آب در زمان کم‌آبی» مواد مورد استفاده باید در مقابل رسوبات خورنده مقاومت داشته باشند و مواد بین حداقل سطح آب و گیاهان دائمی» باید در مقابل عوامل خورنده آبی و هوایی و با درجه کمتری خوردگی توسط رسوبات. مقاومت نمایند. مواد بالای پوشش گیاهی دائمی» نیاز به مقاوم سازی ندارند. ۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۶-۱-۱-۰ سایر مخاطرات حادثه‌های زیر در بعضی حالت‌هاء ممکن است دوام پروژه را در معرض تهدید قرار دهند. - سرقت, - جانوران مانند موریانه. و ۳-۱-۰ تأثی رانطباتق با آب‌نسستگی یا لغز سکناره به طور کلیء روش‌هایی که قادر به انطباق با آب‌شستگی یا لغزش کناره باشندء دارای مزیت قابل توجهی نسبت به روش‌های غیرقابل انعطاف می‌باشند. پس روش‌های صلبء در صورت لزومء باید به دقت طراحی و ساخته شوند و یا حتی درنقاط بحرانی, از مصالح انعطاف‌پذیر استفاده شود. ۳-۱-۰ تأثیر عمق جریان رودخانه عمق جریان آب رودخانه در ناحیه پروژه در طی دوره ساخت» در انتخاب روش‌های مناسب تأثیر مهمی دارد. ساده‌ترین شرایط زمانی است که یک پروژه در یک رودخانه فصلی ساخته می‌شوند. شرایط پیچیده‌تر اجرایی» زمانی است که رودخانه دائمی بوده و جریان آب برای مدتی طولانی از سال» مقطع رودخانه را کاملاً پر نموده و حتی در زمان بده پایه نیزء دارای عمق قابل ملاحظه‌ای باشد. در این وضعیت نیزء دامنه انتخاب روش گسترده می‌باشدء ولی انتخاب مصالح برای ناحیه زیر آب» بحرانی است. بهترین روش استفاده از تکنیک چندگانه است که در آن» طرح قابل اطمینان اجرایی برای ناحیه زیر آب و طرح ارزان‌تر برای ناحیه بالای سطح آب پیشنهاد می‌شود. مشکل‌ترین یا حداقل گران‌ترین وضعیت, معمولاً در رودخانه‌های بزرگ با عمق جریان بیشتر از چند متر حتی در نواحی با جریان پایه و با شیب‌های کناره بسیار ملایم است که باعث فاصله گرفتن پنجه کناره از لبه رودخانه شده و به راحتی توسط در این شرایط دو راه حل وجود دارد: - کار در داخل رودخانه؛ با استفاده از ماشین‌آلات مستقر روی بارج‌ها جهت استقرار سنگ, بالشتک‌های انعطاف‌پذیر یا سازه‌های صلب در زیر آب و انجام کار حفاظتی در ناحیه بالای سطح آب با روش‌های ارزان‌تر» و - کار در ساحل رودخانه؛ با استفاده از کارگذاری سنگ در یک مسیر پلان ملایم در پشت کناره موجود رودخانه. زمانی که کناره در اثر فرسایش و تخریب به سنگ‌های کار گذاشته شده نزدیک می‌شونده سنگ‌ها روی کرانه ریزش نموده و سطح کرانه را تثبیت می‌نمایند. ۹۴ -------- صفحهٔ بعد -------- ۴-۱-۰ تأثیر محدودیت‌های ساحلی اگر تنظیم شیب کناره‌های رودخانه به منظور پایداری ژئوتکنیکی و ایجاد سطح مناسب برای استقرار لایه حفاظتی پر هزینه و یا به دلیل وجود سازه‌هایی در مجاورت کناره و یا به دلیل محدودیت‌های حقوقی عملی نباشدء روشی باید انتخاب کرد که به حداقل تنظیم شیب کناره نیاز داشته باشد. دو راه حل که در این شرایط مناسب می‌باشند به قرار زیر است: - چنانچه تنظیم شیب کناره حتی به صورت محدود نیز وجود نداشته باشد, معمولاً از دیوارهای حایل یا سنگ‌چینی طولی استفاده می‌شود. - جنانجه تنظیم شیب کناره به صورت محدود وجود داشته باشدء روش تسطیح قابل کاربرد است. ۵-۱-۰ پلان مسیر رودخانه اجتناب از تغییر مسیر کلی رودخانه و تطبیق با پلان مسیر موجودء کم هزینه‌تر و دارای مزایای بیشتری از دیدگاه تغییر در مشخصه‌های هیدرولیکی می‌باشد. هرچند که ملاحظات ترابری» حضور سازه‌های موجود یا شرایط هیدرولیکی غیرمطلوب که در اثر قوس‌های با شعاع بسیار کم ایجاد می‌شودء ممکن است نیاز به تغییر پلان مسیر را ضروری نماید. ۶-۱-۰ تأثیر روی هیدرولیک جریان با تغییر هندسه رودخانه یا پلان مسیر و طول رودخانه دریک پروژه تثبیت» هیدرولیک جریان تغییر خواهد کرد. از آنجایی که تغییرات غالباً کم اهمیت می‌باشند و یا اینکه با دیگر عوامل مانند مخازن بالادستء کانالیزه کردن و یا تغییرات در کاربری پتانسیلی و دامنه آن قابل ارزیابی می‌باشد خوشبختانه, برای بیشتر پروژه‌های تثبیت. تأثیرات قابل ملاحظه‌ای ایجاد نمی‌شود. در رودخانه‌های با جریان‌های سیلابی, تأثیرات پتانسیلی پروژه تثبیت روی ضریب انتقال رودخانه باید به دقت بررسی شود. روش‌های مستقیم حفاظتی» باعث کاهش ضریب انتقال جریان نمی‌شوند. در صورتی که دایک‌های عرضی و طولی (روش‌های غیرمستقیم) باعث کاهش انتقال جریان می‌گردند. هر چند با وجود این سازه‌هاء انطباق رودخانه با شرایط جدید ممکن است اتفاق بیفتد و تعمیق در رودخانه تثبیت شده حادث گردد. پیش‌بینی دقیق تأثیر نهایی تثبیت با روش‌های غیرمستقیم ممکن نیست. هر چند حساسیت یک پروژه با محاسبه پروفیل‌های جریان قبل و بعد از طرح تثبیت قابل تعریف و بررسی می‌باشد. در این رابطه» بهترین روش» استفاده از مدل‌های عددی است؛ خوشبینانه‌ترین روش در خصوص تأثیر نهایی تثبیت به‌صورت زیر است: - هیچ‌گونه تعمیقی در رودخانه تثبیت شده اتفاق نمی‌افتد. - رسوبگذاری قابل ملاحظه‌ای در محدوده طرح حادث می‌شود.ء و - کناره‌های تثبیت شده» نهایتاً دارای پوشش سبزینه‌ای در وضعیتی مشابه کناره‌های طبیعی پایدار خواهند گردید و یا در حالت‌های به تله‌اندازی رسوبات» پوشش گیاهی قوی‌تری نسبت به حالت طبیعی ایجاد خواهد شد. ۹۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۷-۱-۰ تأثیر روی فرسایش رودخانه در بالادست و پایین‌دست محل پروژه مرحله نهایی ارزیابی تأثیر گزینه‌های تثبیت» بررسی تأثیرات پتانسیلی روی فرسایش رودخانه در بالادست و پایین‌دست محل خوشبختانه» پیش‌بینی این تأثیرات راحت‌تر از پیش‌بینی تأثیر روی ظرفیت رودخانه می‌باشد. البته نه به این دلیل که تأثیرات روی فرسایش در بازه‌های مجاور قابل پیش‌بینی باشندء بلکه به این دلیل که میدان پاسخ رودخانه محدودتر بوده و تأثیرات غالبا موضعی می‌باشند؛ بنابراین حساسیت پیش‌بینی از درجه بحران کمتری برخوردار می‌باشند. به‌طور خلاصه» برای پیش‌بینی تأثیرات تثبیت روی فرسایش رودخانه در بالادست و پایین‌دست» باید از مفاهیم زمین‌ریخت‌شناسی بهره‌گیری نمود. هرچه گزینه‌های تثبیت پیشنهادی پلان مسر رودخانه موجود و هندسه آن را کمتر تغییر ۲-۰ ملاحظات زیست‌محیطی نهایی موفقیت یا عدم موفقیتء به تأثیرات زیست‌محیطی آنها بستگی داردء زیرا تأثیرات زیست‌محیطی, غالبا توسط گستره وسیع‌تری از افکارء مورد بررسی و ملاحظه قرار می‌گیرد. ملاحظات زیست‌محیطی به صور زیر قابل تجزیه و تحلیل می‌باشند: - تشخیص روش‌های سازگار با محیط زیست. تأثیرات پتانسیلی پروژه تثبیت» به صورت دو شکل زیر قابل شرح می‌باشد: - حفاظت مستقیم کناره معمولاً به آماده‌سازی کناره نیاز دارد. این کارء باعث از بین رفتن مقداری پوشش گیاهی در مجاورت کناره می‌شود. - روش‌های حفاظت غیرمستقیم» وضعیت موجود حیات آبی و خاک را تغییر نمی‌دهد و حتی غالبا به عنوان عامل گسترش و بهبود وضع حیات آلی از طریق تغییر شرایط هیدرولیکی تلقی می‌گردند. هر چند رسوبگذاری متوالی ممکن است باعث نابودی این وضع بهبود یافته گرددء اما رشد و نمو پوشش گیاهی که متعاقب رسوبگذاری ایجاد می‌شود. باعث رشد و بهبود وضع حیاتی خشکی شده و به صورت یک منبع مواد ارگانیک درمی‌آید. چنانچه رسوبگذاری توسعه یافته و در معرض سیل‌گیری قرار نداشته باشد.ء قابل تبدیل به اراضی کشاورزی نیز می‌باشد. بنابراین در این گونه حفاظت‌هاء حیات آبی در یک انتقال چند مرحله‌ای به اراضی کشاورزی تبدیل می‌شود. تأثیرات پتانسیلی را در قالب دو دسته زیر می‌توان مورد بررسی قرار داد: - وضع موجود حیات آبی» و - وضع موجود حیات خشکی. ۹۶ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۱-۳-۰ وضع موجود حیات آبی وضع موجود حیات آبی» ممکن است در اثر پروژه‌های تثبیتء بهبود یا خسارت یابند. تأّثیرات پتانسیلی به صورت زیر می‌باشد: الف - کیفیت آب - افزایش در گل‌آلودگی در طی ساخت. - کاهش در گل‌آلودگی بعد از ساختء به دلیل کاهش یافتن ورودی رسوبات حاصل ازفرسایش کناره و تخریب, - افزایش در درجه حرارت آب در صورت امحای عوامل ایحاد سایه» - کاهش درجه حرارت آب در صورت ایجاد پوشش گیاهی در نواحی جدیدء و - وجود عناصر شیمیایی قابل انتشار در مواد به‌کار رفته جهت تثبیت. ب - وضع موجود ماهیان - تغییرات در مقدار و توزیع سرعت‌های جریان» - تغییرات در مقدار و نوع پوشش در کف بستر رودخانه و - تغییرات در عمق جریان. ج - وضع موجود جانوران ریز آبی - مواد طبیعی کف کناره رودخانه با مواد به کار رفته درکارهای تثبیت جایگزین می‌شوند. این مورد»ء ممکن است برای گونه‌های جانوران ریز آبی که به زنجیره غذایی حساس می‌باشند. بحرانی باشد. ۳-۱-۳-۰ وضع موجود حیات در خشکی تأثیر روی وضع موجود حیات در خشکی» ممکن است جدی‌تر و مداوم‌تر از ظاهر قضیه باشد. سکونت‌گاه‌های حاشیه رودخانه, موّلفه بسیار مهمی از یک زیست بوم" می‌باشد و نتایج اکولوژیکی تغییرات در آنجا ممکن است در فواصل طولانی نیز گسترش داشته باشد. عناصر ارگانیک موجود در خشکی حاشیه رودخانه (گیاهان و مورچه‌ها) که در آب می‌افتند. به عنوان منبعی از انرژی برای زیست بوم آبی تلقی می‌شوند. فعالیت‌های ساختمانی ممکن است به طور موقتی» تحرک موجودات سکونت‌گاه‌ها را مختل نموده و مانع از حرکت طبیعی موجودات شوند. این موضوع» زمانی به صورت جدی و غیرقابل قبول مطرح می‌گردد که گونه‌های تحت تأثیرء کمیاب و یا در معرض انقراض باشند. ۱-500 - 0 ۹۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۰ اهداف زیست‌محیطی تأثیرات پتانسیلی زیست‌محیطی تشریح شده را می‌توان در قالب اهداف زیر تبیین نمود: - حفظ یا بهبود وضع موجود حیاتی در حاشیه رودخانه؛ - اجتناب از اغتشاش در زندگی ماهیان در طی دوره‌های حساس,» - حفظ یا بهبود فرصت‌های تفریحی» و ۲-۰ عوامل اقتصادی عوامل اقتصادی زیرء در انتخاب گزینه‌های تثبیت برای یک بازه خاص موْثر می‌باشند: - هزینه گزینه‌های تثبیت. - منابع موجود و قابل دسترس» و - امکان‌پذیری ساخت به‌صورت مرحله‌ای. ۱-۳-۰ هزینه گزینه‌های تنبیت از آنجایی که هزینه‌ها نسبت به زمان و مکان تغییرات گسترده‌ای دارندء بنابراین بحث در این خصوص به بیان مفاهیم عمومی محدود شده است. یکی از روش‌های مناسب., استفاده از ماتریس می‌باشد که در قسمت بعدی ارائه شده است. در برآورد نهایی» مواردی مانند جنبه‌های حقوقی, مهندسی و طرح» نظارت و بازرسی سازه» عملیات و نگهداری و هزینه‌های غیرقابل پیش‌بینی در نظر گرفته می‌شود. گاهی اوقات این موارد به صورت درصدی از هزینه ساخت در نظر گرفته می‌شوند. در مرحله انتخاب گزینه, معمولاً اختلافی در موارد مذکور (در خصوص گزینه‌های مطرح) وجود ندارد. به هرحال در موارد زیر تفاوت‌هایی ملاحظه می‌شود: - تفاوت‌های مهم در هزینه مربوط به موارد حقوقی ممکن است زمانی اتفاق بیفتد که در یک روش» اجرای طرح تثبیت در داخل رودخانه انجام می‌شود. اما در روش دیگرء نیاز به حل موارد حقوقی حاشیه رودخانه به دلیل اجرای طرح تثبیت در حاشیه رودخانه می‌باشد. - ممکن است تفاوت‌های قابل ملاحظه‌ای در هزینه مهندسی و طرح وجود داشته باشد؛ به عنوان مثال اگر برای روش‌ها و گزینه‌های مورد بررسی» استانداردهایی وجود داشته باشدء هزینه‌های مهندسی و طرح» کمتر از زمانی است که به دلیل نبود استاندارد طراحی نیاز به صرف هزینه‌های بیشتری می‌باشد. همچنین داده‌های مورد نیاز برای تجزیه وتحلیل و طرح» در روش‌های مختلف. متفاوت می‌باشد. برای مثال, طرح دقیق ریپ‌راپ, به آنالیز هیدرولیکی و هیدرولوژیکی نیاز دارد و طرح دقیق زئوتکنیکی, به کارهای پرهزینه صحرایی احتیاج دارد. ۹۸ -------- صفحهٔ بعد -------- - روش‌هایی که به یک دوره زمانی طولانی سخت نیاز دارندء و یا روش‌هایی که به کنترل کیفیت گسترده‌ای احتیاج دارند» (مانند کارگذاری سنگ در زیر أآب)» به صرف هزینه‌های هنگفت نظارت و بازرسی نیاز دارند در صورتی که این گونه هزینه‌هاء برای روش‌هایی که با حداقل نظارت» سریع اجرا می‌گردندء بسیار پایین است. - در عمل, هزینه عملیات و نگهداری برای یک کار خوب طراحی شده معمولاً کم استء بنابراین مقایسه کمی روش‌های مختلف از این دیدگاه مشکل می‌باشد. مگر این که روش مورد بررسی به پایش و نگهداری زیادی نیاز داشته باشد. - هزینه‌های غیرقابل پیش‌بینی» معمولاً به صورت درصدی از هزینه برآوردی در نظر گرفته می‌شود. اما اگر تغییرات غیرقابل پیش‌بینی در شرایط منطقه و یا مصالح و هزینه‌های سوخت. روی بعضی از گزینه‌ها نسبت به بعضی دیگر, بیش اثر گذار باشدء در انتخاب درصد وزنی این گونه هزینه‌ها باید دقت بیشتری مبدول داشت. ۰ منابع قابل دسترسی برای هر پروژه» یک یا چند مورد از موارد گفته شده» به عنوان قید بحرانی و مهم تلقی خواهد گردید. معمولا سرمایه ثابت موجودء بزرگ‌ترین و مهم‌ترین قید در انتخاب گزینه و روش تثبیت می‌باشد. انتخاب یک گزینه ناقص به دلیل قرار داشتن هزینه‌های اجرای آن در محدوده سرمایه اولیه موجودء کاری اشتباه است. این وظیفه مهندس طراح است که روی طرح با کفایت مناسب پافشاری نماید. حتی اگر طرح اهداف نمایشی و تحقیقی داشته باشد و یا حتی اگر مسئولین پروژه اجازه تسریع در کار را داده باشندء طرح نباید از مرز کفایت طرح خارج گردد. ۳-۳-۳-۰ کارگر و یرو ی انساتی در صورت وجود نیروی انسانی داوطلب و یا دسترسی به کارگر ارزان» می‌توان آنرا برای جبران کمبود سرمایه اولیه در نظر گرفت. روش‌هایی که به کارگر زیاد نیاز دارند» به قرار زیر می‌باشد: - غالب سازه‌های طولی و عرضی.» 5 بلوک‌ها و سنگ‌های دست‌چین شده» کیسه‌های پر شده با مخلوط سیمان با دیگر مصالح, بالن ۹ های توری‌سنگ لا شک های فرسوده» - ایجاد پوشش گیاهی. ۹۹ -------- صفحهٔ بعد -------- ۰ ۳ معالح استفاده از مصالح محلی قابل دسترس به‌جای مصالح وارد شده از مناطق دیگرء می‌تواند کمبود سرمایه اولیه را جبران نماید. در این رابطهء مثال‌های زیر قابل ارائه است: - ایجاد پوشش حفاظتی از بلوک‌های بتنی» کیسه خاک - سیمان یا چوب؛ - بالشتک‌ها از لاستیک‌های فرسوده پا مصالح چوبی؛ - توری‌سنگ‌های پر شده با مصالح رودخانه‌ای» - سازه‌های طولی و عرضی از چوب یا فلز - خاکریز با هسته مصالح محلی» و - پوشش گیاهی. ۴-۲-۳-۰ ماشینآلات دسترسی به ماشین‌آلات برای پروژه‌هایی که برای اجرا به مناقصه گذاشته می‌شوند. فاکتور چندان مهمی نیستء در صورتی که برای پروژه‌هایی که توسط سازمان‌ها اجرا می‌شوند» ماشین‌آلات. نقش مهمی در انتخاب گزینه تثبیت دارد. در چنین مواردی, مهندس طراح باید با گروه اجرایی در مرحله طراحی مشورت نماید تا روش‌های غیرعملی را حذف نماید. ۳-۳-۰ امکان‌پدیری ساخت مرحله‌ای هزینه اجرایی پروژه تثبیت یا سرمایه اولیه را می‌توان از طریق ساخت پروژه به صورت مرحله‌ای در دو حالت عمودی و افقی کاهش داد. لازم به یادآوری است که طرح با رویکرد مرحله‌ای و طرح ناقص را باید از هم متمایز نمود. طرح با رویکرد مرحله‌ای با تکمیل تدریجی, نتیجه مطلوب را ارائه می‌نماید. در صورتی که طرح ناقصی که بعداً در هنگام بهره‌برداری ناگزیر از تکمیل آن باید گردید, نامطلوب بوده و مناسب نیست. ۱-۳-۳-۰ ساخت مرحله‌ای عمودی در این رویکرد.ء از روش‌هایی که در مرحله اول باعث تله‌اندازی رسوبات در بین سازه‌های تثبیت گردیده و شرایط مناسبی را فراهم می‌نماید تا باقی‌مانده ساخت را با هزینه کمتری انجام دادء استفاده می‌شود. این رویکرد. هم در سرمایه اولیه و هم در زمان ساخت به انعطاف‌پذیری نیاز داشته اما بسیار مفید و اقتصادی می‌باشد. این روش» می‌تواند ارتفاع سازه‌های تثبیت را کاهش داده و زمینه کاشت پوشش گیاهی را در یک فصل مطلوب برای رشد و تسریع در رسوبگذاری فراهم نماید. این رویکرد.ء در شرایط زیر امکان‌پذیر است: - در شرایطی که یک روش حفاظتی غیرمستقیم برای ناحیه مناسب تشخیص داده شود. البته در روش حفاظت ناحیه تحتانی کناره و استقرار پوشش گیاهی در ناحیه فوقانی نیز می‌توان این رویکرد را به کار برد. - در شرایطی که ناپایداری کناره چندان زیاد نباشد و بنابراین تأخیر در تکمیل کارء خطری را برای کار مرحله اولیه ایجاد ۱۰ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۳۰ ساخت مرحله‌ای افقی در این رویکردء تثبیت مرحله اول فقط محدود به طولی از کناره که بیشترین تقدم را دارد. انجام می‌شود و در مرحله بعد. باقی‌مانده طول کناره پروژه با یک تأخیر زمانی انجام می‌شود. این رویکردء کل هزینه ساخت را کاهش نمی‌دهد. در واقع هزینه کل پروژه بیشتر شده ولی هزینه‌ها در زمان طولانی‌تری توزیع می‌شوند. ۴-۰ روش کاربردی انتخاب بهترین روش روش ابزاری را برای بررسی همه عوامل مرتبط با انتخاب تأمین نموده, همچنین مبنایی را برای تصمیم‌گیری فراهم می‌نماید. یک ماتریس» عضو اساسی این روش می‌باشد. ماتریس, شامل عوامل تأثیرگذاری» ملاحظات زیست‌محیطی, اقتصاد و بیمه گزینه‌های تثبیت می‌باشد. محتویات ماتریس و تعریف عوامل به منظور ارضای یک پروژه خاص قابل تغییر می‌باشد. ماتریس را می‌توان به چند زیرماتریس برای یک پروژه خاص توسعه داد. همچنین در بعضی حالت‌هاء بهتر است که کناره رودخانه را به چند ناحیه ارتفاعی (برای انتخاب روش‌های مرکب) تقسیم‌بندی نمود. یک ماتریس کلی پیشنهادی در جدول (۱-۱۰) نشان داده شده است. نقطه شروع برای کاربرد این جدول برای یک پروژه پیشنهادی» حدذف عوامل غیرمرتبط و امحای روش‌های غیرعملی برای پروژه می‌باشد. برای مثال, اگر پروژه پیشنهادی در رودخانه‌های بی‌دوام یا کم عمق باشد.ء فاکتور نامناسب» «کاربرد در آب عمیق» می‌باشد. تعداد عوامل و تعداد گزینه‌هایی که در تکرار اولیه حذف خواهند شدء بسته به پیجیدگی شرایط پروژه و تجربه ارزشیاب متفاوت می‌باشد. تکرار دوم» شامل بررسی کیفی گزینه‌های باقی‌مانده برای هر یک از عوامل باقی‌مانده می‌باشد. شکل بررسی کیفی به صورت علامت *+* برای ارزشیابی مطلوب» و علامت *-* برای ارزشیابی نامطلوب می‌باشد. علامت *۵* برای ارزشیابی خنثی یا برای عاملی که با روش خاصی تناسب ندارد و علامت *؟* برای وضعیتی که ارزشیابی امکان‌پذیر نمی باشد به‌کار می‌رود. لازم به یادآوری است که در این گونه بررسی‌هاء اهمیت هر عامل قابل تشخیص نیست. چنانچه روش بهینه در این مرحله تکرارء قابل تشخیص نبودء مرحله تکرار نهایی شامل ارزشیابی عددی و کمی باقی‌مانده گزینه‌ها می‌باشد. برای هر گزینه‌ای, برای هر یک از عوامل تأثیرگذاری» زیست‌محیطی و اقتصاده عددی در نظر گرفته می‌شود. مقیاس عددی برای این مرحله از ارزشیابی‌هاء اختیاری است. اما در عمل, ثابت شده که بهتر است تا ۵ سطح عددگذاری گردد؛ برای مثال: عدد (۱) برای ضعیف یا حداقل مطلوبیت تا عدد (۵) برای عالی یا حداکثر مطلوبیت. ۱۱ -------- صفحهٔ بعد -------- سنگ‌ریسه و سایر پوشش‌های انعطاف‌پذیر ی پوشش‌های صلب آسطالت خاگ ‏ سیمان یج روکش‌های انعطاف‌پذیر ی چوب دایک‌ها ایک تفودیذ دایک نفوذنَایُیر ابشکن‌ها نفودپذیر نفوذناید یر پوشش سبزینه‌ای ساد به‌دلیل -------- صفحهٔ بعد -------- علاوه بر آن» بهتر است برای هر عامل, منطبق با اهمیت آن در موفقیت پروژه و مبتنی بر شرایط طرح و قابلیت‌ها و نیازهای مدیر طرح, به صورت عددی وزن داده شود. همجنین, برآورد تقریبی هزینه‌ها برای هر گزینه باقی‌مانده مفید خواهد اغلب پیشنهاد می‌شود که یک زیر ماتریس زیست‌محیطی, برای انتخاب گزینه مناسب تثبیت تهیه شود. ۵-۰ جنبه‌های عمومی طراحی تفصیلی ۱-۵-۰ کلیات این بخش» جنبه‌های عمومی طراحی تفصیلی کلیه روش‌های حفاظت کناره را پوشش می‌دهد. در این مرحله از فرآیند طراحی» فرض می‌گردد که: - شرایط طراحی به درستی مشخص شده است. به عنوان مثال دلیل به وجود آمدن مسئله برای کناره‌های موجود با نیازهای حفاظتی یک کناره جدید معلوم می‌باشد. - بررسی‌های محلی و مطالعات طراحی مقدماتی برای تعیین پارامترهای طراحی انجام گردیده است. - عوامل عمومی مهندسی» زیست‌محیطی و اقتصادی برای انتخاب گزینه مناسب مدنظر قرار گرفته است. نتایج اصلی مرحله طراحی تفصیلی نقشه‌های اجرایی» همراه با محاسبات طراحی و توضیحات لازم می‌باشد. جز در حالتی که طراح بر کفایت نیروی کار لازم برای ساخت یا نگهداری حفاظت کناره» کنترل مستقیم دارد» ضروری خواهد بود در جهت حمایت نقشه‌های ساخت و محاسبات طراحی» مشخصات مورد نیاز برای ساخت و نگهداری» به‌صورت مکتوب درآید. انواع متفاوت سازه‌های حفاظتیء ضروریات مختلفی را برای بازرسی و نگهداری طلب می‌کند. طراح باید مشخصات عمومی نگهداری را برای کارفرما به گونه‌ای تهیه نماید» که نشان‌دهنده موارد زیر باشد: - نوع و تناوب بازرسی‌های نگهداری, - وظایف مورد انتظار نگهداری شامل تناوب محتمل و رویه عمومی اتخاذ شده (مانند دوغاب‌ریزی مجدد )» و - بودجه نگهداری طرح. ۳-۵-۰ اتر حفاظت کناره ب رآبراه هر طرح حفاظت کناره‌ای» فصل مشترکی را با محیط زیست طبیعی به وجود می‌آورد. طرح موّثْر باید: - پایداری کناره را در شرایط محیطی تأمین نماید» و - به گونه‌ای باشد که به آبراه تأثیر معکوس نداشته باشد. 1۳ 8 ۱۰۳ -------- صفحهٔ بعد -------- الف - تأثیر در ظرفیت آبراه حفاظت کناره می‌تواند با تغییر ابعاد هندسی آبراه و نیز زبری هیدرولیکی آن بر ظرفیت آبراه» تأثیرگذار باشد. زبری هیدرولیکی آنواع مختلف حفاظت کناره» می‌تواند از سطوح بسیار صاف مانند بتن تا سطوح زبر مانند ریپ‌رپ و یا برحسب ضریب زبری مانینگ از ۰/۰۱۵ تا ۰/۰۴ تغییر نماید. لازم به یادآوری است که در آبراه‌های با پوشش گیاهیء ظرفیت باید با در نظر گرفتن حداکثر رشد گیاهان» برآورد شود. اگر طرح حفاظتی» آبراهی با زبری مرکب تشکیل دهد» خصوصیات هیدرولیکی مقطع مرکب باید برآورد شود. برای تخمین این ضریب در مقاطع مرکب و همچنین برآورد تأثیر زبری مرزی و شکل هندسی مقاطع در توزیع تنش برشی در سطح مقطع, به کتاب‌های مرجع هیدرولیک مراجعه شود. شده» باید با در نظر گرفتن نیمرخ جریان متغیر تدریجی در ناحیه مذکورء آنجام گردد. ب - اثر بر فرسایش موضعی هر نوع حفاظت کناره باعث ایحاد یک الگوی جریان موضعی می‌شود که ممکن است با آبراه طبیعی اندر کنشی داشته باشد. تأثیر این جریان موضعی عموماً در بخش انتهایی ناحیه حفاظت شده و به صورت فرسایش موضعی ناشی از جریان آشفته حاصل از تعدیل گرادیان سرعت موضعی دیده می‌شود. تأثیر عمل امواج می‌تواند به دلیل جریان انعکاسی ایجاد شده توسط حفاظت کناره افزایش یابد. این امر» هم در حفاظت‌های قائم و هم در حفاظت‌های مایل» به وقوع پیوسته و می‌تواند باعث فرسایش بستر در پای کناره شود. ۳-۵-۰ مولفه‌های طرح حفالت توجه دقیق باید به جزییات لبه سازه حفاظتی در تاج و پنجه آن و نیز در محل اتصال بخش حفاظت شده آبراه با بخش بدون پوشش آن و یا دیگر سازه‌ها به عمل آید. پنجه سازه حفاظت کناره باید در مقابل آب‌شستگی بستر حاصل از جریان رودخانه» عمل امواج با تراوش حفاظت گردد. حفاظت پنجه از دو طریق امکان‌پذیر است: یابد. دیواره آب‌بند برای افزایش مسیر خطوط پتانسیل تراوش نیز قابل استفاده است. ان - اب - | ۱۴ -------- صفحهٔ بعد -------- - با تعبیه آنچه به نام‌های پارچه محافظء کف‌بند", حفاظت انعطاف‌پذیر " نامیده شده و از پنجه کناره به داخل بستر اجرا روش‌های بالاا در شکل (۱-۱۰) ارائه شده و اصول حفاظت پنجه راء هم برای دیوار و هم برای پوشش‌ها نشان می‌دهد. کف‌بندهای انعطاف‌پذیر روی بسترهای بدون چسبندگی که مصالح زیر لایه‌های آن دچار آب‌شستگی شده و به یک شیب یکنواخت تغییرشکل می‌دهند. بهتر اجرا می‌شوند. در بسترهای با خاک چسینده» فرآیند آب‌شستگی» یک شیب یکنواخت ایجاد نمی‌کند بنابراین سازه باید تا حداکثر عمق آب‌شستگی تخمینی ادامه یابد. اتصال نیاز به پذ یر طرح دقیق دارد الف - ساخت به منظور مقاومت در برایر آب شستگی ‏ آب- ساخت به منظور انطبای با آب شستگی شکل ۱-۱۰- انواع اصلی حفاظت پنجه ( ...4 عمق آب‌شسستگی تخمینی است.) عمق آب‌بند باید با حداکثر عمق آب‌شستگی مورد انتظار فاصله مناسب داشته (حداقل ۵۰ درصد) یا تا سنگ بستر ادامه یابد. عمق آب‌شستگی باید بر پایه مصالح بستر و الگوی جریان پس از نصب حفاظت کناره برآورد شود. در صورتی که عامل اصلی در ایجاد فرسایش امواج ناشی از تردد کشتی‌ها باشد (نه سرعت جریان آب)» عمق آب‌شستگی در پای سازه را نباید کمتر از حداکثر ارتفاع موج حاصله نسبت به تراز نرمال آب در نظر گرفت. بدیهمی است با افزایش عمق آب. اهمیت آب< شستگی ناشی از موج کاهش می‌یاید. [ - 5۱۳ ۲ 2 - 0 3 - ۳1010۱0 3 ۱۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- در دسترس در ۹ 9 ایو از حفاظ ر تعیین جزییات آن ارائه گردیده است. شکل (۲-۱۰) مثال‌هایی را نشان می‌دهد که در آنها از مصالح مختلف و ء استفاده شده است. موقت به کار می رود که ۱ ۳ ۰ |۱۱ ترانشه زیر اب سازنده نگهدارنده پشت سپری ها نبشی فلزی مهار شده به ری ۳۳۳ چوب نارون متصل شده به ۰ میلی متر سپر های فلزی ترانشه ای و٩۵۹‏ موه ۵ رهم ی م7( عالت حفاظت پنجه انعطاف‌پذیر» اگر حفاظت کناره انعطاف‌پذیر باشدء می‌توان آنرا در جهت ساده‌سازی به راحت مه داد. پیش‌بند باید کاملاً انعطاف‌پذیر بوده و به نحوی, مناسب طراحی گردد به طوری که در طول خط پن گی نگردد. در بعضی حالت‌هاء امتداد دادن حفاظت کناره به درون بسترء بسیار اقتصادی خواهد بود. در چنین حال ۱۰۶ موماً در درون 4 دچار -------- صفحهٔ بعد -------- ب - جزییات تراز فوقانی سازه حفاظتی تاج یا تراز فوقانی حفاظت کناره, باید بتواند موارد زیر را تحمل نماید: - سرریزی در زمان وقوع سیلاب‌های حدی» - آثار ترافیک (وسایل نقلیه» انسان, گله‌های دام)» و - خرابکاری. همچنین باید به پوشیده بودن مناسب ژئوتکستایل‌ها یا مهارها توجه کافی مبذول گردد. جانمایی تاج نیز نباید به گونه‌ای باشد که زهکشی موضعی آب‌های سطحی را به تأخیر انداخته یا مانع آن شود. در ضمن باید در مقابل آب‌شستگی ناشی از سرریزی نیز مقاوم باشد. ترازی که حفاظت اصلی در آن به پایان می‌رسدء لزوماً تراز فوقانی کناره نخواهد بود. این ترازء بر مبنای تراز سطح آب دوره بازگشت داده شده و یا ترازی که بالاروی موج به‌ندرت از آن بیشتر می‌شود.ء انتخاب می‌گردد. ج - حد حمله موج بالاروی موّثر بالای تراز متوسط آب از حدود ]۴ برای سطوح صاف مانند دال بتنی یا آسفالت و برای سطوح زبر مانند پوشش سنگی تا حدود ]۲۲ برای پوشش سنگی ریپ رپ تغییر می‌نماید که ]۲ ارتفاع موج موْثر برای امواج تصادفی یا ارتفاع موج غیرمترقبه برای موج‌های منظم است. حد پایینی حمله موجء حدود ۲/۵11 زیر تراز متوسط سطح آب تخمین زده می‌شود. د - اتصال با آبراه بدون پوشش یا دیگر سازه‌ها به طور معمول, سازه حفاظتی باید در آبراه تا جایی ادامه یابد که آبراه پوشش در معرض فرسایش نمی‌باشد. مطالعات طرح مقدماتی (مانند مشاهدات صحراییء عکس‌های هوایی» محاسبات هیدرولیکی و مطالعات مدل) باید نشان‌دهنده این امر باشد. اگر کناره‌ها در معرض حمله سنگین موج باشد. باید به تدریج کاهش‌هایی در نوع یا ابعاد حفاظت ناحیه انتقالی نسبت به ناحیه اصلی حفاظت شده داده شود. در تلاقی حفاظت کناره با سازه‌های هیدرولیکی, اقدامات حفاظتی باید تا جایی در پایین‌دست سازه‌ها ادامه یابد که آثار الگوهای جریان موضعی محو گردد. در صورت عدم وجود اطلاعات صحرایی خاص, حفاظت کناره باید حداقل تا ۲/۵ برابر عمق جریان در پایین‌دست سازه‌هایی مانند آبگذر و تا ۴ برابر عمق جریان در صورت وجود آشفتگی شدید ادامه یابد. در کناره خارجی پیچ‌ها معمولاً اقدامات حفاظتی به اشتباه در فاصله‌ای دور در بالادست خاتمه داده می‌شود. در صورت عدم وجود اطلاعات صحرایی, حفاظت کناره در پایین‌دست پیچ باید تا ۱/۵ برابر پهنای آبراه ادامه یابد. برای مقابله با آب‌شستگی موضعی,» معمول است که ناحیه‌ای از کناره را بین کناره حفاظت شده و کناره طبیعی با سامانه‌ای که زبری هیدرولیکی متوسط (و بنابراین انتقالی را در گرادیان سرعت به وجود می‌آورد)» حفاظت نمایند. به عنوان مثال» ممکن | - 1 ۱۰۷ -------- صفحهٔ بعد -------- است از روکش توری‌سنگی در پایانه پایین‌دست پوشش بتنی نرم استفاده شود. در پایین‌دست آن نیز اگر زمین دست‌خورده و آشفته باشد» لایه زئوتکستایل یا شن را می‌توان برای حفاظت کناره تا ایحاد پوشش گیاهی مورد استفاده قرار داد. علاوه بر تعبیه چنین سامانه حفاظت انتقالی» برگرداندن قسمت انتهایی حفاظت کناره به درون کناره برای ممانعت از وقوع آب‌شستگی در پشت آن, اقدام مناسبی است. این اقدام بخصوص در صورت استفاده از حفاظت قائمء از اهمیت خاص برخوردار است. به طور مشابه, زمانی که طولی از پوشش یا حفاظت طبیعی در معرض فرسایش شدید است. *نقاط قوی" مخفی را می‌توان به صورت عمود بر خط کناره و پشت پوشش ساخت تا گسترش فرسایش محدود شده و از تخریب پوشش جلوگیری به در جاهایی که حفاظت کناره اصلی قائم بوده و یا حفاظت مایل به سازه‌ای متصل می‌گردد. ایجاد ناحیه انتقالی تدریحی از ناحیه قائم به کناره مایل برای جلوگیری از افت بار هیدرولیکی, عموماً غیراقتصادی است. هر انتقال شدیدتری نیز, باعث ایجاد جریان‌های گردابی موضعی تحت شرایط جریان رودخانه می‌شود که در طراحی باید مدنظر قرار گیرد. مثال‌هایی از نواحی انتقالی بین کناره‌های قائم و مایل در شکل (۳-۱۰) نشان داده شده است. ۴-۵-۰ پیش‌بینی راه دسترسی اقدام انسان یا حیوانات برای دسترسی به آب رودخانه, معمولاً خساراتی را بر کناره اعمال خواهد نمود. در مناطقی که چنین خسارت‌هایی ایجاد گردیده یا محتمل است که به وجود آید» مهندسین به‌جای در نظر گرفتن اقدامات مدیریتی یا کنترلی» برای جلوگیری از تخریب کناره» باید ایجاد راه‌های دسترسی برای عبور و مرورء احداث سکو و ... را مد نظر قرار دهند. 1 رک ی 40 1 - 8 4 ای ۰ ح مد زا تبدیل شکسته ( با انحنا ) تبدیل استوانه ای تبدیل تاریخی -- دیوار ایستاده 1 جریان / ۳ ۱ ۸ 0 ( ص شیب در صورت نیاز تبدیل با خروجی پیازی شکل تبدیل با انتهای گونیایی تبدبل .شکسته شکل ۳-۱۰- مثال‌هابی از نواحی انتقالی بین کناره‌های قائم و مایل ۱۸ -------- صفحهٔ بعد -------- گاهی اوقات نیز دسترسی به رودخانه برای بازرسی» نگهداری یا تعمیر سازه‌ها ضروری خواهد بود. در صورت وجود چنانچه کناره‌ها دارای پوشش حفاظتی علفی (چمنی ) باشند. باید نسبت به کوتاه کردن و نگهداری از آن اقدام شود. شکل شیب کناره‌ها و سکوهای دسترسی باید اجازه کارهای تعمیراتی را بدهد. تحهیزات دستی را در صورت استفاده» با دقت می‌توان در شیب‌های تا ۱ به ۲/۵ به کار گرفتء در صورتی که استفاده از تحهیزات متصل شده به تراکتور از روی سکوی دسترسی یا در شیب‌های کمتر از ۱ به ۴ امکان‌پذیر می‌باشد. 1 0۳25۵0 - | ۱۰۹ -------- صفحهٔ بعد -------- تعاریف پایه معمولاً در هر بحث تخصصی, اصطلاحاتی اصلی وجود دارد که آشنایی قبلی با آنها زمینه استفاده مطلوب‌تر از مطالب ارائه شده را فراهم می‌سازد. براین اساس» در این فصل, به تعریف این اصطلاحات و مفاهیم پایه در موضوع مورد بحث پرداخته شده و تلاش گردیده تا در این زمینه» مسئله اختصار رعایت شود. مهندسی رودخانه : به مراحل مختلف برنامه‌ریزی, مطالعه و طراحی» اجرا و بهره‌برداری از عملیات مختلفی گفته می‌شود که به منظور بهبود وضعیت رودخانه در جهت استفاده بهتر از آن انجام می‌گیرد. استفاده حداکثر از رودخانه‌ها برای تأمین نیازهای زندگی انسان و به حداقل رساندن خطرات آنهاء یکی از اهداف مهندسی رودخانه است. عملیات مهندسی رودخانه را در چهار گروه می‌توان تقسیم‌بندی کرد: الف - اصلاح و تنظیم مقاطع طولی یا عرضی آبراه ب - اصلاح و تنظیم بده جریان ج - اصلاح و تنظیم سطح تراز آب» و د- حفاظت کناره‌ها و مهار سیل. ریخت‌شناسی رودخانه : علم شناخت سامانه رودخانه از نظر شکل کلی» مشخصه‌های هیدرولیکی, راستا و پروفیل طولی بستر و نیز روند و ساز و کار تغییرات آن می‌باشد. از طریق بررسی آن می‌توان شرایط کنونی و پتانسیل تغییرات احتمالی آن را در آینده بهتر درک کرد. ساماندهی رودخانه : شامل مجموعه عملکردهایی است که به منظور تثبیت آبراه در امتداد یک مسیر معین با مقطع عرضی مشخص برای تحقق یک یا چند مورد از اهداف زیرصورت می‌پذیرد: الف - گذردهی سریع و ایمن جریان سیلاب, ب - انتقال مطلوب رسوبات بستر و رسوبات معلق, ج - پایدارسازی مسیر با حداقل فرسایش دیواره» د - تأمین عمق و مسر مناسب برای کشتیرانی» و ه - هدایت جریان در یک امتداد مشخص تعریف شده از رودخانه. حفاظت رودخانه : به مجموعه عملیاتی گفته می‌شود که برای حفظ شرایط موجود رودخانه در یک طول یا بازه مشخص؛ با جلوگیری از فرسایش بستر و دیواره و به منظور استفاده بهینه از آن صورت می‌پذیرد. |- 131۷۵۳۲ 8 2 - 032۵۵ ۵[ ۲۵۱0 3 - 101301286 120 4٩ - ۷۷۵۵۲ ‏[۵م]‎ 120 5 - 1۱۷۵۲ ۱/۵۲۵۲ 6-11۷۲ 68 7- 11۷۵۲ 0 ۱۱۰ -------- صفحهٔ بعد -------- حفاظت سیلاب : به مفهوم به کارگیری کلیه روش‌هایی است که برای مهار بده مازاد بر ظرفیت رودخانه به کار می‌رود و بهتر است که از عبارت «کاهش خسارات سیل» در این زمینه استفاده شودء زیرا مهار سیل همیشه امکان‌پذیر نبوده و غالباً فرسایش : فرآیند پیجیده‌ای است که با گذشت زمان» موجب تغییر هندسه رودخانه می‌شود. عوامل عمده موْثر در ایحاد آن عبارتند از: الف - مشخصه‌های هیدرولیکی جریان رودخانه» ب - مشخصه‌های مصالح سازنده بستر و دیواره‌هاء ج - مشخصات دیواره‌هاء د- جریان‌های زیرسطحی ؛ ه - امواج ناشی از باد و حرکت قایق, و - عوامل آب و هوایی, ز - عوامل بیولوژیکی» و ح - دخالت‌های انسان در رودخانه. آب‌شستگی : نوعی از فرسایش است که در اثر عبور جریان از مقطع رودخانه صورت می‌پذیرد و می‌توان آنرا به دو دسته کلی آب‌شستگی عمومی و آب‌شستگی موضعی تقسیم کرد. آب‌شستگی عمومی" : نوعی از آب‌شستگی است که موجب پایین‌افتادگی سطح بستر و تراز آب می‌گردد و معمولاً ناشی از عوامل زیر است: الف - رسوب‌زدایی جریان به وسیله مخازن یا برداشت شن و ماسه در رودخانه‌ها و دشت‌های سیلابی, ب - تنگ‌شدگی طولانی مقطع رودخانه» ج - افزایش بده» عمق و شیب رودخانه در طی وقوع سیلاب‌های مکرر طی سالیان متمادی» و د - افزایش شیب به دلیل کاهش زبری در نتیجه تنظیم آبراه» حذف یا تخریب پله‌ها؛ سرریزها" و غیره. آب‌شستگی موضعی؛: افت موضعی تراز بستر رودخانه در نتیجه اندرکنش مابین جریان با سرعت زیاد و بستر سستء و تغییر و تبدیل حاصل در الگوی جریان» به آب‌شستگی موضعی موسوم است. معمولاً می‌توان این پدیده را در شرایط زیر مشاهده کرد: الف- تنگ‌شدگی موضعی رودخانه, 0 م۳۵۵0 -| 0 2 5 1206 واگ - 3 500۲ - 4 500۶۳ [0۵ 00 - 5 5 - 6 7-5 500۳ [002] - 8 ۱۱۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ب - در محاورت سازه‌ها و موانع ایحاد شده در حریم رودخانه» ج - در دیواره مقعر (خارجی) پیچ رودخانه» و د - برخورد جت‌های سریع خروجی از سرریزها و دریچه‌ها با مصالح سست آبرفتی. بده غالب : در کارهای مهندسی» انتخاب یک بده پایه که از نظر ریخت‌شناسی متناسب با شرایط نسبی پایدار رودخانه باشدء اهمیت دارد. این بده پایه را بده غالب می‌نامند. با توجه به توضیح بالاء برای بده غالب تعریف دقیقی نمی‌توان ارائه دادء به طوری که بسیاری از محققان این رشته» تعریف‌های متفاوتی از آن ارائه کرده‌اند. هندرسون " (۱۹۶۶) آنرا بده لبریز (مقطع پر) می‌داند که عبارت از جریانی می‌باشد که با تغییرات متناوب بده و رسوب» شکل و مقطع اصلی رودخانه را می‌سازد. لئوپلد و لمن " (۱۹۵۷) نیز مقدار این بده را در محدوده سیل بیشینه ۱ تا ۲ ساله به‌دست آورده‌اند. جریان ثانویه: تحقیقات محققان نشان داده که در مجاری بسته و باز, اعم از مستقیم یا غیرمستقیم علاوه بر جریان طولی» یک حرکت چرخشی نیز در جهت عرضی وجود دارد. این حرکت چرخشی با عنوان جریان ثانویه شناخته می‌شود. پیچانرود: پیچانرودها در پلان» شامل یک سری پیچ و خم‌های متناوب است که توسط بازه‌های مستقیم به یکدیگر می‌پیوندند. پیدا کردن مشخصه‌ای که بتواند به طور واضح رودخانه‌های مستقیم را از پیجانرود متمایز سازدء کار دشواری است. معمولاً برای این منظور از مفاهیمی مانند نسبت خمیدگی یا پیجش " استفاده می‌شود. نسبت خمیدگی یک رودخانه عبارت است از نسبت طول خط محور رودخانه به طول دره‌ای است که رودخانه در آن جریان دارد. براساس تعریف لئوپلد و ولمن (۱۹۵۷)» رودخانه‌های با نسبت خمیدگی بزرگ‌تر از ۰۱/۵ پیجانرود به حساب می‌آیند. یافته‌های این محققان نشان داد که در اغلب رودخانه‌های پیجانرودی» نسبت شعاع آنحنا به عرض رودخانه در محدوده ۲ تا ۲ قرار دارد. رودخانه شریانی : رودخانه‌ای است با بستر بسیار عریض و کم‌عمق که در آن. آب در دو یا چند آبراه که با جزایر آبرفتی از یکدیگر جدا شده‌اند»ء جریان دارد. مقایسه خصوصیات هیدرولیکی آزها با سایر رودخانه‌ها نشان می‌دهد که برای یک رودخانه شریانی» شیب تندتر» عرض مقطع بزرگ‌تر و عمق کمتر است. به طوری که نسبت شیب یک رودخانه شریانی به شیب یک پیجانرود یا رودخانه مستقیم. از ۱/۳ تا ۲/۳ تغییر می‌کند. همجنین نسبت عرض این دو از ۱/۰۵ تا ۲/۰ متغیر است. مطالعات فردسو" (۱۹۷۸) نیز نشان داده است که در رودخانه‌های شریانی, نسبت عرض به عمق متوسط بازه بزرگ‌تر از ۶۰ می‌باشد. میان‌بر : پدیده‌ای است که در روند رخداد آن» جریان در یک رودخانه آبرفتی در طول پیچ و خم‌هاء مسیر یک پیچ خاص را رها کرده و در طول یک آبراه نسبتاً کوتاه‌تر و مستقیم‌تر حرکت نموده و کانال جدیدی را ایجاد می‌کند؛ در نتیجه به حذف پیچ مذکور منجر می‌شود. در مواردی,» به منظور اصلاح مسیر رودخانه کانال, میان‌بر به صورت مصنوعی ایجاد می‌گردد. در مجموع منافع زیر را می‌توان برای میان‌برها نام برد: الف- خارج‌سازی انحناهای زیاده از حد از مسیر رودخانه که انتظار حفظ سازه‌های تنظیمی در آنها نمی‌رود. 00 80۵01 - ۱ (۱966) 11040۲۵0 - 2 (۱957) 12۳۵۵ ۵۳6 10موما - 3 ۷۷ 5000۵۲ ۰ 4 7 ۷10۵40۳ - 5 لااژد 5 - 6 7 8۲۵000 - 7 (۱978) وحل۳۳۵ - 8 ۴ - 9 ۱۱۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ب - ایجاد آبراه جدید که با تندسازی شیب آن به دلیل کوتاه‌شدگی مسیرء آب» یخ و رسوبات را از خود عبور می‌دهد (از تشکیل مرداب و ته‌نشینی رسوبات در آن جلوگیری می‌شود)» ج - تسهیل کشتیرانی» کمک به فروکش سیلاب‌هاء از بین بردن خطر ایجاد انسداد مجرا ناشی از یخ‌های شناورء د- دستیابی به محلی برای ساخت بزرگراه‌هاء خط آهن و سازه‌های دیگرء فراهم‌سازی اهداف موضعی دیگر که با مقاصد کلی و اصول تنظیم رودخانه‌ها مغایرتی ندارندء و ه - تغییر دهانه رودخانه که برای دستیابی به شیب تندتر و سرعت بیشتر جریان ضروری است. میان‌برها همچنین به حفاظت از سازه‌های قرار گرفته در دیواره مقعر رودخانه با تقسیم جریان به دو کانال کمک می‌نمایند. پوشش‌های حفاظتی : سازه‌هایی در مجاورت ساحل رودخانه و موازی با جریان هستند که معمولاً به منظور پایدارسازی و حفاظت دیواره‌های فرسایش‌پذیر رودخانه از آنها استفاده می‌شود. از مهم‌ترین و مورد استفاده‌ترین انواع پوشش‌های حفاظتی, می‌توان از پوشش سنگی توری‌سنگ, سطوح بتنی و مخلوط خاک - سیمان نام برد. روکش‌های حفاظتی : روکش» یک نوع پوشش محافظ انعطاف‌پذیر است که روی کناره رودخانه قرار داده شده تا بستر آن ادامه می‌یابد و معمولاً از شاخ و برگ یا سرشاخه‌های درختان» چوب یا الوار به‌هم یافته شده و یا از مصالح دیگری مانند توری‌سنگ : متشکل از سنگ‌هایی است که در داخل سبدهای سیمی یا پلاستیکی ریخته شده‌اند. متداول‌ترین نوع سبدهاء سبدهای ساخته شده از سیم‌های فولادی بافته شده یا جوش داده شده است. برای جلوگیری از زنگ‌زدگی, آنها را معمولاً ضدزنگ انتخاب کرده و یا با پوششی از جنس ۳۷۲ (تنها برای سیم‌های بافته شده) می‌پوشانند. پوشش سنگی : اصطلاحی است که برای یک لایه پوششی با اجزای غیرمتصل به یکدیگر به کار می‌رود که از سنگ استخراجی از معادن تشکیل و به صورت تصادفی چیده شده باشد. سنگ‌چین از جمله معمول‌ترین انواع لایه‌های پوششی در سرتاسر جهان است. از مزایای آن نسبت به سایر انواع پوشش‌ها می‌توان موارد زیر را نام برد: الف - امکان اجرای نسبتاً آسان (از جمله در نقاط زیر آب) ب - انعطاف‌پذیری و تا حدی خود ترمیمی؛ ج - نیاز اندک به نگهداری و امکان ترمیم آسان, د- پایایی؛ ه - زبری زیاد به دلیل کاهش تأثیر امواج و جریان‌هاء و و - با نمود طبیعی و زیست‌محیطی قابل قبول. زئوتکستایل : زئوتکستایل‌ها مصنوعات ساخته شده از فیبر هستند که نخستین بار در دهه ۱۹۵۰ در هلند مورد استفاده قرار گرفت. از ژئوتکستایل‌ها برای منظورهای زیر در سازه‌های مختلف استفاده می‌شود: الف - جداسازی: ژئوتکستایل تا حد زیادی لایه‌های با دانه‌بندی مختلف را از هم جدا می‌کند. 10۷۵۵۳۵ - ۱ 8۵ - 2 3-0 65 - 4 061 - 5 ۱۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ب - فیلترکردن: زئوتکستایل به بعضی از درات اجازه عبور داده و بعضی دیگر را حفظ می‌نماید. ج - مسلح سازی: ژئوتکستایل پایداری جسم خاک را افزایش می‌دهد. د- زهکشی: ژئوتکستایل به خودی خود به عنوان یک زهکش عمل می‌نماید» زیرا نفوذپذیری آن از مصالح اطراف ه- جلوگیری از عبور آب و ذرات: غشاها" دو لایه را به‌گونه‌ای از هم جدا می‌کنند که ذرات و آب امکان عبور نمی‌یابند. خاک مسلح : از مصالح مسلح‌کننده مختلفی در سازه‌های موقتی و دایمی برای اصلاح مقاومت برشی خاک استفاده می‌شود. با مسلح‌سازی می‌توان سازه‌های خاکی را روی خاک‌های ضعیف ساخت» پایداری شیروانی‌ها را افزایش داد (عمدتاً ایمنی در برابر لغزش) و در نتیجه موجب حفظ مصالح و کاهش هزینه‌ها شد. |05 ۱۱۴ -------- صفحهٔ بعد -------- منابع مورد استفاده ۱ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشورء سازمان مدیریت منابع آب ایران» طراحی» ساخت و نگهداری گوره‌هاء نشریه شماره طرح‌های مهندسی رودخانه, نشریه شماره ۱۹۰ انتشارات سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشورء ۰.۱۳۷۷ ۳- سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشورء سازمان مدیریت منابع آب ایران» فهرست خدمات مطالعات مرحله توجیهی طرح‌های مهندسی رودخانه, نشریه شماره ۱۹۱ انتشارات سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور ۰.۱۳۷۷ ۴ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشورء سازمان مدیریت منابع آب ایران» فهرست خدمات مطالعات مرحله تفصیلی (مرحله دو) طرح‌های مهندسی رودخانه» تشریه شماره ۹۳ انتشارات سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشورء ۰۳۷ رودخانه و سواحل » ۰۱۳۷۷ ۹51۳۵۰ ,1۷۵118۵11008 ۹۳۵۳۵ ۷۷۳۹5 1۳۵ و0۸۹0 ۵ج باه بک1 81000۵۵ 7۰ ,۳۳۵۱۵۵۲۵ آ0 00۲۵۵ جصوس۸ کنا] 1120000 ‎٩1۵11122110 ۷۵۲ 310 باناک۸ مب هط هملک ح0 0۳ آماصم) احص لگ 6( ماصدل 80۵ ۰ ,1۵۵0 ,۷۲۵۳۹/۵۳۸ ,8۵06۹ عم 200 ۸۷۵۲ ان 3۳۵01100 ,۸۰۷۷/۰۷/۳۳۵۱ ,۲۵11 1 ل2 داکر|۵ ۸ ۵۲ ۷101۵۵۹5 1۱۵۵۵ ۳۳۵۹۱۵۵ ۸۱۷۵۲ ان ممقه) ان ب زج ۸ 3۳.۵ بفع 100 ۰ ,و0۵1 7101۷] 51۵16 1۵اه ۰ ,ا[12[ 1۳۵۳110۵ ۳۵1۵۲1۵۰ ۷۵۲ 3۰ ص۲۵۵ 0 ,013 [ ۸.۸.33۵ ,100106۵ 1۲۵۱۱۵ ۸۱۷۵۲ با ۴۷۷۰۱:1۵۲2 باد 0 7دا۵ ۴۲ بط بل در۵/ ۲۳700 ۱9095 7 بآ ]0۶1۸ دخه‌جود) 15۳ موصا توص م۸ ۲ کسگ ۵۶ م0 ۵ 7 باه اه ۳۰۷۷ بدمکل ها 5008 ک ۷۷:۵۷ ص10 ,۳۵۵۳۵ ههام۸ 1۳۵ با ۷/۵۵۵0 ۷۵۲ بصمک 8۳۵ که 82 ۱099 ۰ ,۵۵0۵۲] ,10110۲ 10۵۹5 ,بخ ۸۵۷0 اعصحمقط۲) 200 ۸۵۷۵۲ ,612 ‎٩60۳2 4 مل نآ عع 500 8130/01 بفع و101 810001001۵8 ۷/۵۱۵۳ ,۸۹۱۵۵ ,۲1.3 لاناک ۷۹ ۷۷/۷۹/۷۹۷۰ 6۰ ,ا 1۵ ۳۳۵۳1۵۵ ۳۵۱۵۵۳1۵۰ ۳۵۷۵۲ ۰ ما۲ 40 0918100 ب [۵۲۵ ۳۳۵۳ بک 1001 1۲۵۱۱۵۵ ۹۷۵۲ ۳:۵۳ بط لاد قاط ,بط بلعافز۵ ۲۳۵0 ۰ ,۳۵102 ۸.۸۰ ۴۰۷۷۰ 1031100۵ ا ۸0 ۱۱۵ 6 7 8 09 10- 11۳ 12 13- 14 15 16- 17 18