مهلونت برفامه‌ریزی و نغقارت راهبردی ریس جمهور

⚠ این متن با نرم‌افزار از روی تصویر خوانده شده و ممکن است خطا داشته باشد؛ برای استناد، اصلِ سند را ببینید. جمهوری اسلامی ابران مهلونت برفامه‌ریزی و نغقارت راهبردی ریس جمهور راهنمای مطالعات طرح‌های استفاده از ۰ ۰ 4 4 ۰ فاضلاب‌های تصفبه‌شده شهری و روستایی معاونت نظارت راهبردی وزارت نیرو دفتر نظام فنی اجرایی دفتر مهندسی و معیارهای آب و آبفا (۳ 3 ۱۳۸۸ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- رباست جمهوری معاون برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهور بخشنامه به دستگاه‌های اجرایی» مهندسان مشاور و پیمانکاران تاریخ : ۱۳/۷ موضوع : راهنمای مطالعات طرح‌های استفاده از فاضلاب‌های تصفیه شده شهری و روستایی به استناد آیین‌ نامه استانداردهای اجرایی طرح‌های عمرانی, موضوع ماده (۲۳) قانون برنامه و بودجه و در چارچوب نظام فنی و اجرایی کشور (مصوبه شماره 2۲۳۳۹/ت ۳۳۶۹۷ه. مورخ ۱۳۸۵/۶/۲۰ هیات محترم وزیران)» به پیوست نشریه شماره ۴۳۴ دفتر نظام فنی اجرایی» با عنوان «راهنمای مطالعات طرح‌های استفاده از فاضلاب‌های تصفیه شده شهری و روستایی» از نوع گروه سوم ابلاغ می‌شود. دستگاه‌های اجرایی» مهندسان مشاورء پیمانکاران و عوامل دیگر می‌توانند از این نشریه به عنوان راهنما استفاده کنند و در صورتی که روس‌هاء دستورالعمل‌ها و راهنمای بهتری در اختیار داشسته باشند. رعایت مفاد این بخشنامه الزامی نیست. عوامل یاد شده باید نسخه‌ای از دستورالعمل‌هاء روش‌ها یا راهنماهای جایگزین را به دفتر نظام فنی اجرایی ارسال کنند. رص را آمومفصور برقعی معاون برنامه ریز ونظارت راهبردی رییس جمهور سر 5606303 -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- اصلاح مدارک فنی کارشناسان برجسته مبادرت به تهیه این نشریه کرده و آن را برای استفاده به جامعه م‌هندسی کشور از این‌روء از شما خواننده گرامی صمیمانه تقاضا دارد در صورت مشاهده هرگونه ایراد و انشسکال فشی مراتب را به صورت زیر گزارس فرمایید: -(‏ سماره بند و صفحه موضوع مورد نظر را مشخص کنید. ۳ ایراد مورد نظر را به صورت خلاصه بیان دارید. ۳- در صورت امکان متن اصلاح تسده را برای جایگزینی ارسال نمایید. نضانی خود را برای تماس احتمالی ذکر فرمایید. کارشناسان این دفتر نظرهای دریافتی را به دقت مطالعه نموده و اقدام مقتضی را معمول خواهند داشت. پیشاپیش از همکاری و دقت نظر جنابعالی قدردانی می‌شود. نضانی برای مکاتیه: تهرانء میدان بهارستان, خیابان صفی‌علی‌شاه» مرکز تلفن ۳۳۲۷۱ معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهورء دفتر نظام فنی اجرایی تس ۱ ۱ :|[۳: ۵ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- بسمه تعالی طبق نظام فنی و اجرایی کشور (مصوبه شماره ۴۲۳۳۹/ت ۳۳۴۹۷ ه مورخ ۱۳۸۵/۴/۲۰ هیأت محترم وزیران) استفاده از ضوابط معیارها و استانداردها در مراحل پیدایش, مطالعات توجیهی» طراحی پایه و تفصیلی,» اجراء راه‌اندازی, تحویل و شروع بهره‌برداری طرح‌ها و پروژه‌های سرمایه‌گذاری به لحاظ رعایت جنبه‌های توجیه فنی و اقتصادی طرح‌هاء تامین کیفیت طراحی و اجرا (عمر مفید) و کاهش هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری از اهمیت ویژه برخوردار می‌باشد. با توجه به مراتب یاد شده و شرایط اقلیمی و محدودیت منابع آب در ایران» امور آب وزارت نیرو (طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشور) با همکاری معاونت نظارت راهبردی معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهور (دفتر نظام فنی اجرایی) به استناد آیین‌نامه اجرایی طرح‌های عمرانی» موضوع ماده ۲۳ قانون برنامه و بودجه اقدام به تهیه استانداردهای مهندسی آب نموده است. استانداردهای مهندسی آب با در نظر داشتن موارد زیر تهیه و تدوین شده است: - استفاده از تخصص‌ها و تجربه‌های کارشناسان و صاحبنظران شاغل در بخش عمومی و خصوصی؛ - استفاده از منابع و ماخد معتبر و استانداردهای بین‌المللی؛ - بهره‌گیری از تجارب دستگاه‌های اجرایی سازمان‌هاء نهادهاء واحدهای صنعتی» واحدهای مطالعهء طراحی و - پرهیز از دوباره‌کاری‌ها و اتلاف منابع مالی و غیرمالی کشور؛ - توجه به اصول و موازین مورد عمل موسسه استانداردها و تحقیقات صنعتی آیران و سایر موسسات تهیه‌کننده استاندارد. نشریه حاضر به منظور ارایه روش کارء معیارهاء استانداردها و اطلاعات پایه مورد نیاز برای مطالعات استفاده از فاضلاب تصفیه‌شده تهیه و تدوین شده است. این راهنما می‌تواند مورد استفاده شرکت‌های آب و فاضلاب؛ مشاوران و سایر مراکز مرتبط قرار گیرد. ضمن تشکر از کارشناسان محترم برای بررسی و اظهار نظر در مورد این استاندارد, امید است مجریان و دست‌اندرکاران بخش آبء با به کارگیری استانداردهای یاد شده» برای پیشرفت و خودکفایی این بخش از فعالیت‌های کشور تلاش نموده و صاحبنظران و متخصصان نیز با اظهار نظرهای سازنده در تکامل این استانداردها مشارکت کنند. با همه‌ی تلاش انجام‌شده قطعا هنوز کاستی‌هایی در متن موجود است که ان‌شاءا... کاربرد عملی و در سطح وسیع این نشریه توسط مهندسان موجبات شناسایی و برطرف نمودن آن‌ها را فراهم خواهد نمود. در پایان» از تلاش و جدیت مدیرکل محترم دفتر نظام فنی اجرایی» سرکار خانم مهندس بهناز پورسید و کارشناسان این دفترء نماینده مجری محترم طرح تهیه ضوابط ومعیارهای فنی صنعت آب کشور وزارت نیروء جناب آقای مهندس محمد حاج‌رسولیها و متخصصان همکار در امر تهیه و نهایی نمودن این نشریه» تشکر و قدردانی می‌نماید. امید است شاهد توفیق روزافزون همه‌ی این بزرگواران در خدمت به مردم شریف ایران اسلامی باشیم. معاون نظارت راهبردی ۱۳۸۸ -------- صفحهٔ بعد -------- تر کیب اعضای تهیه کننده, کمیته و ناظران تخصصی تخصصی بر تدوین این فهرست خدمات را به عهده داشته‌اند.ء به ترتیب حروف الفبا عبارتند از: انوش نوری اسفندیاری ‏ امور اقتصادی نیروگاه‌های برقابی شرکت مدیریت منابع آب ایران فوق‌لیسانس اقتصاد کشاورزی فرخ افرا کمیته تخصصی آب و فاضلاب طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی فوق‌لیسانس راه و ساختمان ابراهیم پذیرا دانشگاه آزاد اسلامی - واحد علوم و تحقیقات دکترای مهندسی منابع آب محمد ابراهیم‌نیا وزارت نیرو - دفتر مهندسی و معیارهای فنی آب و آبفا فوق‌لیسانس عمران - آب سایه ایمان‌زاده وزارت نیرو - دفتر مهندسی و معیارهای فنی آب و آبفا فوق‌لیسانس آب و فاضلاب عالیه ثابت رفتار وزارت نیرو - دفتر مهندسی و معیارهای فنی آب و آبفا دکترای علوم محیط زیست محمد ریاحی موسسه تحقیقات أب دکترای عمران آب نادیا روستایی دفتر بررسی آلودگی آب و خاک سازمان حفاظت محیط زیست فوق‌لیسانس مهندسی شیمی اقبال رستمی دفتر بررسی آلودگی آب و خاک سازمان حفاظت محیط زیست فوق‌لیسانس تکنولوژی محیط زیست مینا زمانی طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی لیسانس مهندسی شیمی مجید سیاری دفتر طرح و برنامه شرکت مدیریت منابع آب ایران فوق‌لیسانس مهندسی رودخانه مهین کاظم‌زاده طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی لیسانس مهندسی راه و ساختمان جواد میبدی دفتر حفاظت و بهره‌برداری از آب‌های زیرزمینی شرکت مدیریت منابع آب ‏ فوق‌لیسانس مدیریت اجرایی سعید مستوفی دفتر بهبود روشهای بهره‌برداری فاضلاب شرکت مهندسی آب و فاضلاب ‏ لیسانس راه و ساختمان و فوق‌لیسانس انسیه محرابی طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی فوق‌لیسانس مهندسی تاسیسات آبیاری اسامی اعضای کمیته تخصصی محیط ریست طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی که بررسی و تایید راهنمای حاضر رابه عمشده داشته‌اند به ترتیب حروف الفبا عبارتند از: آقای امیرحسین ایزد دوستدار ‏ شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران کارشناس ارشد مهندسی محیط زیست خانم عالیه ثابت رفتار وزارت نیرو - دفتر مهندسی و معیارهای فنی آب و آبفا دکترای تخصصی علوم محیط زیست آقای دکتر بهروز دهزاد دانشگاه شهید بهشتی دکترای اکولوژی آب‌های داخلی خانم نادیا روستایی دفتر بررسی آلودگی آب و خاک سازمان حفاظت محیط زیست ‏ فوق‌لیسانس مهندسی شیمی خانم مهین کاظم‌زاده طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی لیسانس مهندسی راه و ساختمان آقای محمد محمدی دانشگاه جامع علمی و کاربردی دکترای علوم محیط زیست آقای سید حسین هاشمی دانشگاه شهید بهشتی دکترای مهندسی محیط زیست کارشناسان معاونت نظارت راهبردی: آقای علیرضا دولتشاهی دفتر نظام فنی اجرایی لیسانس مهندسی کشاورزی خانم فرزانه آقارمضانعلی دفتر نظام فنی اجرایی کارشناس آرشد مهندسی صنایع خانم شهرزاد روشن‌خواه دفتر نظام فنی اجرایی کارشناس ارشد مهندسی عمران- زئوتکنیک ضمنا از آقای م‌هندس حسین شفیعی‌فر که با بازخوانی و ارائه نظرات مفید خود.ء در تهیه و تدوین این راهنما همکاری نموده‌اند. قدردانی می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست مطالب عنوان مقدمه فصل ۱ - کلیات ۱-۱- هدف ۲-۱- دامنه کاربرد ۳-۱- تعاریف ۴-۱- اطلاعات و گزارش‌های موردنیاز برای انجام مطالعات استفاده از فاضلاب تصفیه‌شده ۱-۴-۱- قوانین و مقررات مرتبط با استفاده از فاضلاب تصفیه شده ۲-۳۴-۱- مشخصات تصفیه ۳-۴-۱- اطلاعات مصرف‌کنندگان بالفعل و بالقوه فاضلاب تصفیه‌شده ۵-۱- پایش‌ها و کنترل‌ها ۶-۱ اقتصاد استفاده از فاضلاب تصفیه شده فصل ۲ - بررسی طراحی و مشخصات تصفیه‌خانه و ویژگی‌های فاضلاب تصفیه شده خروجی ۱-۲- کیفیت فاضلاب تصفیه شده ۲-۲- کمیت فاضلاب تصفیه شده ۳-۲- نحوه انتقال فاضلاب تصفیه شده ۱-۳-۲ موقعیت قرارگیری تصفیه‌خانه ۲-۳۲- توپوگرافی ۳-۳-۲- دسترسی ۴-۳-۲- مصرف‌کنندگان جچندگانه فصل ۲ - شناسایی مصرف‌کنندگان فاضلاب تصفیه‌شده ۱-۳- کلیات ۲-۳- مصارف شهری ۱-۲-۳- آبیاری فضای سبر عمومی و پارک‌ها ۲-۲-۳ آبیاری فضاهای سبز خصوصی و شستشویی عمومی منازل ۳-۲-۳- مصارف اقتصادی ۳-۲-۳ زیباسازی شهری ۵-۲-۳- مصارف ساخت و ساختار 5 ۱۱ ۱۱ ۱۲ ۱۲ ۱۲ ۱۳ ۱۳ ۱۷ ۱۷ ۱۷ ۱۷ ۱۷ ۱۸ ۱۸ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست مطالب عنوان ۶-۲-۳- مصارف آتش‌نشانی ۷-۲-۳- آب سیفون دستشویی‌های عمومی و ساختمان‌های بزرگ اداری و تجاری ۸-۲-۳- شستشوی خیابان‌ها ۳-۳- مصارف صنعتی ۱-۳-۳- آب سامانه‌های خنک کننده ۳-۳-۳- آب بویلرهای صنعتی ۳-۳-۳- آب مورد استفاده در فرایندهای صنعتی ۴-۳- مصارف کشاورزی ۱-۴-۳ گیاهانی که خام مصرف می‌شوند ۳-۴-۳ گیاهانی که به صورت پخته یا بسته‌بندی شده مصرف می‌شوند ۳-۴-۳ گیاهان صنعتی ۴-۴-۳- درختان ۵-۳- مصارف محیط‌زیست و تفرج ۱-۵-۳- تغذیه تالاب‌های طبیعی و مصنوعی ۲-۵-۳- تغذیه برکه‌های تفریحی یا منظرسازی ۳-۵-۳- افزایش آب جریان‌های سطحی ۶-۳- تغذیه آب‌های زیرزمینی ۱-۶-۳- پخش سطحی ۲-۶-۳- روش چاه‌های تزریق فاضلاب تصفیه‌شده به ناحیه غیراشباع ۳-۶-۳- چاه‌های تزریق مستقیم فاضلاب تصفیه‌شده به ناحیه اشباع فصل ۶ - ویژگی‌ها و الزامات مصرف‌کنندگان فاضلاب تصفیه‌شده ۱- ۴- کلیات ۳-۴ ویژگی‌های عمومی مصرف‌کنندگان ۳-۴ استانداردها و معیارهای استفاده از فاضلاب تصفیه شده فصل ۵ - ارزیابی» تحلیل و اصلاح فرایند تصفیه فاضلاب ۱-۵- کلیات ۲-۵- کیفیت فاضلاب تصفیه شده ۱۸ ۱۸ ۱۸ ۱۸ ۱۹ ۱۹ ۱۹ ۱۹ ۳ ۳ ۳ ۳ ۳. ۳۱ ۳۱ ۳۱ ۳۱ ۲۳۲ ۲۳۲ ۲۳۲ ۳۵ ۳۵ ۳۷ ۳۹ ۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست مطالب ۳-۵- کمیت فاضلاب تصفیه شده ۴ فصل ‎٩‏ - مدیریت استفاده از فاضلاب تصفیه‌شده ۱- ۶- کلیات ۳۵ ۲-۶- نحوه استفاده از فاضلاب تصفیه‌شده ۳۵ ۳-۶- سایر ملاحظات ۴۶ ۴-۶- ساختار سازمانی ۴۶ ۵-۶- هزینه ۳۷ ۶-۶- بررسی‌های اقتصادی و اجتماعی ۴۷ پیوست- توصیه‌های سازمان‌های بهداشت جهانی (۱۷110) و خواربار و کشاورزی جهانی (۳۸0) برای استفاده از فاضلاب تصفیه شده در کشاورزی ۴۹ منابع و مراجع ۵۵ ج -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- مفدمه ۱ مدمه بر اساس مفاد ماده ۲۴ قانون توزیع عادلانه آبء آب‌های حاصل از فاضلاب یکی از منابع آبی هستند که مسوولیت مدیریت و صدور مجوز بهره‌برداری از آن‌ها هم‌چون سایر منابع آبی کشور به نیابت از دولت جمهوری اسلامی به وزارت نیرو محول شده است. در سال‌های گذشته مدیریت فاضلاب‌ها به عنوان یک منبع آبیء چندان مورد توجه قرار نگرفته است اما با افزایش تقاضاء شناسایی و استفاده از منابع آب جدید به ویژه فاضلاب‌ها و آب‌های غیرمتعارف بیش از پیش مورد توجه قرار گرفت. بر اساس نتایج مطالعات طرح جامع آب کشورء میزان کل فاضلاب‌های تولیدی حاصل از مصارف مختلف در ایران حدود ۳۰ میلیارد مترمکعب تخمین زده هرچند که بخش عمده‌ای از آن زه‌آب‌های کشاورزی می‌باشد. ولی فاضلاب‌های شهری نیز به میزان بیش از سه میلیارد مترمکعب در سالء به دلیل سهولت دسترسی و تصفیهء قابلیت بالایی برای استفاده به عنوان یک منبع آب جدید دارند. برایند مواأرد مذکور موجب صدور اولین بخشنامه اجرایی توسط وزیر نیرو برای استفاده از فاضلاب‌ها در سال ۱۳۸۰ شد. بر اساس این بخشنامه شرکت‌های آب منطقه‌ای موظف گردیدند که فاضلاب‌های تصفیه شده را به عنوأن یک منبع آب جدید در بیلان منابع آب تحت مدیریت خود در نظر گرفته و با در نظر گرفتن جنبه‌های مختلف, نسبت به برنامه‌ریزی برای استفاده از آن‌ها اقدام کنند. با صدور این بخشنامه و علیرغم انجام برخی اقدامات در حوزه ستادی امور آب. استفاده نظام‌مند و منسجم از فاضلاب‌های تصفیه شده در سطح کشورء متناسب با ظرفیت‌های موجود. محقق نشد. بدیهی است که یکی از اجزای مهم در فرایند استفاده از فاضلاب‌های تصفیه شده» تصفیه‌خانه‌های مربوط می‌باشندء که برای موفقیت این فرایندء سازگاری تصفیه‌خانه‌های فاضلاب به عنوان منبع تولید و انطباق خروجی آن‌ها با معیارها و استانداردهای تعیین شده از الزامات اولیه می‌باشد. بدین منظور انجام مطالعات استفاده از فاضلاب تصفیه شده تصفیه‌خانه‌های فاضلاب در دستور کار در چند دهه اخیر به دلیل رشد جمعیت و افزایش بیش از حد و رشد تصاعدی شهرنشینی در ایران, فاضلاب‌های شهری به یکی اولویت تامین آب شرب بخشی از سهم سایر کاربری‌ها به آن‌ها اختصاص یابد. بدین ترتیب در این مناطق تامین آب برای بخش‌های مختلف. به ویژه کشاورزی,» با محدودیت مواجه است. شاهد برجسته این وضعیت. شهر تهران می‌باشد که با مصرف بخش عمده‌ای از منابع آب موجود در حوضه‌های اطراف, مشکلات عدیده‌ای را برای کشاورزان مناطق مجاور از جمله دشت‌های شهریار و ورامین به وجود آورده و با انتقال بخشی از آب سد لار به تهران و طرح انتقال آب طالقان به این شهرء دامنه مساله را به استان‌های مجاور نیز کشانده است. در چنین شرایطی حجم قابل توجه فاضلاب‌های شهری و متمرکز بودن آن‌ها فرصت مناسبی را پدید می‌آورد که با برنامه‌ریزی مناسبء بتوان بخش عمده‌ای از مشکلات تامین آب و آلودگی منابع آب را رفع کرد. نمودار ۱ روند مطالعات استفاده از -------- صفحهٔ بعد -------- ۲ راهنمای مطالعات طرح‌های استفاده از فاضلاب‌های نصفیه تسده تسهری و روستایی ویژگی‌ها و الزامات مصرف‌کنندگان تلوین برنامه مدیریت استفاده از نمودار ۱- روند مطالعات استفاده از فاضلاب تصفیه شده این راهنما با هماهنگی نمایندگان سه کمیته تخصصی محیط زیست. آب و فاضلاب و آبیاری و زهکشی طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی و نظرخواهی از دفاتر بخشی و سازمان‌های مربوط تهیه شده است. ذکر این نکته در اینجا ضروری استء که این راهنما به منظور انجام مطالعات استفاده از فاضلاب تصفیه شده تصفیه‌خانه‌های شهری و روستایی تدوین شده است و در صورتی که هدف مجریان طرح‌هاء تدوین سیاست یا استراتژی استفاده از فاضلاب تصفیه شده در سطح ملی یا منطقه‌ای باشدء هرچند مطالب آرایه شده در این راهنما می‌تواند مفید باشدء ولی کافی نیست و در این گونه مطالعات نیاز به انجام بررسی‌های وسیع‌تر و کلان‌تری می‌باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۱ کلیات -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- کلیات ۱-۱- هدف هدف از تهیه این راهنماء آرایه رهنمودهای لازم برای انجام مطالعات استفاده از فاضلاب تصفیه شده تصفیه‌خانه‌های فاضلاب شهری و روستایی است. ۳۲-۱ دامنه کاربرد ۳-۱- تعاریف به محبط پذیرنده تخلیه می‌شود. فاضلاب تصفیه شده: فاضلابی که حداقل یک فرایند تصفیه اعم از فیزیکی» شیمیایی یا زیستی را طی کرده باشد. سی او دی (۲010): خواست اکسیژن شیمیایی ۰.۰ ۳ 11 تی او سی (1) : کربن الی کل ... که فاضلاب و مواد زاید به آن‌ها تخلیه شده یا در آن‌ها نفود می‌کند. درجه تصفیه: نسبت کاهش مواد آلاینده فاضلاب خام در فرایند تصفیه که به صورت زیر محاسبه می‌شود: (غلظت آلاینده در فاضلاب خام)/ (غلظت آلاینده در فاضلاب تصفیه شده - غلظت آلاینده در فاضلاب خام) پایش: مشاهده سیستماتیک, اندازه گیری و محاسبه شرایط محیط (فاضلاب / فاضلاب تصفیه‌شده) که برای ارزیابی شرایط ۳۴ سس ۰ ۰ سا ۰ عَ دوره طرح : دوره طرح را مدت زمان بهره‌برداری از طرح و یا طرح‌های احتمالی تشکیل می‌دهد. به عبارت دیگر دوره طرح و عمر طرح یکسان است. در مورد برخی از طرح‌ها ممکن است برحسب بخش‌های مختلف طرح دوره‌های معین درنظر گرفته شود. نمودار جریان فرایند: (۳۳)* نموداری که واحدهای مختلف تصفیه‌خانه (در اینجا) و ارتباط بین آن‌ها به همراه مشخصات هر واحد و موازنه جرم و انرژی را نشان می‌دهد. 0 60ع 0۷ [10۵ 81006 - | 40 0260 [1۵ ۵ 0 - 2 0۳822016 آها0] - 3 ۴- دستورالعمل ارزیابی زیست محیطی طرح‌های مهندسی رودخانه, نشریه ۲۲۷ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور 0 110۷ ۳۲۵۵۵۵۵ -5 -------- صفحهٔ بعد -------- 7 راهنمای مطالعات طرح‌های استفاده از فاضلاب‌های تصفیه تسده تسهری و روستایی 2-۱- اطلاعات و گزارش‌های موردنیاز برای انجام مطالعات استفاده از فاضلاب تصفیه‌شده اطلاعات مورد نیاز در مطالعات استفاده از فاضلاب تصفیه شده عبارتند از: ۱-2-۱ قوانین و مقررات مرتبط با استفاده از فاضلاب تصفیه شده ۲-2-۱ مشخصات تصفیه‌خانه ۲-۲-۴-۱- کمیت و کیفیت فاضلاب تصفیه شده و تغییرات آن در دوره طرح؛ ۳-۲-۴-۱ نوع شبکه و در صورت درهم بودن میزان رواناب‌های ورودی و توزیع زمانی آن؛ ۴-۲-۴-۱- فرایند تصفیه شامل مبانی و معیارهای طراحی تصفیه‌خانه و مشخصات واحدهای تصفیه به صورت نمودار جریان فرایند و موازنه جرم!. ۳-2-۱ اطلاعات مصرف‌کنندگان بالفعل و بالقوه فاضلاب تصفیه شده ۱-۳-۴-۱- فهرست مصرف‌کنندگان بالقوه و بالفعل, منابع و نحوه تامین و میزان و کیفیت آب مصرفی در حال حاضر» توزیع زمانی مصرف» موقعیت جغرافیایی و پراکندگی مکانی (اطلاعات مکانی موقعیت عمومی استقرار مصرف‌کنندگان بر روی نقشه‌های کاربری زمین با مقیاس ۱:۳۵۰۰۰ یا مقیاس دقیق‌تر)؛ ۲-۳-۴-۱ الزامات و استانداردهای مصرف‌کنندگان, نحوه تامین و انتقال فاضلاب تصفیه شده» توپوگرافی مسیر انتقال و تراز ارتفاعی محل استقرار تصفیه‌خانه و مصرف‌کنندگان (ترجیحا نقشه‌های با مقیاس ۱:۵۰۰۰ یا دقیق‌تر با خطوط تراز پنج متری)؛ ۳-۳-۴-۱ ویژگی‌های اجتماعی» فرهنگی, اقتصادی در سطح منطقه تحت تاثیر (محدوده تصفیه‌خانه؛ خط انتقال و محل مصرف) شامل جمعیت و نرخ رشد آن» نوع و نرخ اشتغال و بیکاری» سطح درآمد. سواد؛ توزیع سنی جمعیت. مهاجرت. تر کیب قومی. ویژگی‌های خاص فرهنگی 9 اجتماعی تاثیر گذار بر مصرف فاضلاب تصفیه شده. ۵-۱- پایش‌ها و کنترل‌ها ۱-۵-۱ تجهیزات و امکانات موجود برای کنترل و پایش کمیت و کیفیت فاضلاب خام, فاضلاب تصفیه شده و پایش‌های ویژه مصرف‌کنندگان» پایش خاک. پایش محصولء پایش بیماری‌های مرتبط با آب, پایش محیط زیست. پایش منابع آب (فهرست تفکیکی تجهیزات و نیروی انسانی شاغل در نهادهای مرتبط)؛ ۲-۵-۱ برنامه‌های موجود آموزش, آگاهی رسانی و مشارکت مردمی و آموزش بهره‌برداران (فهرست تفکیکی برای نهادهای مرتبط)؛ |- ۳۳] 20 1۸55 60 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳-۵-۱- ساختار سازمانی موجود برای اجرای برنامه‌های مدیریت استفاده از فاضلاب تصفیه شده (ساختار درون سازمانی و برون سازمانی برای نهادهای مرتبط)؛ ۴-۵-۱- نیروی انسانی موجود برای اجرای برنامه مدیریت استفاده از فاضلاب تصفیه شده (فهرست تفکیکی برای نهادهای مرتبط)؛ ۵-۵-۱- فمهرست هزینه‌های انجام شده برای استفاده از فاضلاب تصفیه شده (فهرست تفکیکی برای زهادهای مرتبط). 1-۱- اقتصاد استفاده از فاضلاب تصفیه شده ۱(-۱-۶- هزینه تمام شده تامین آب و قیمت فروش آب برای واحد ححم (هزینه تمام شده برای تامین کننده» میزان پارانه ۲-۶-۱- هزینه تمام شده تصفیه و انتقال فاضلاب تصفیه شده (هزینه تمام شده برای تامین کننده و میزان یارانه پرداختی). -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۲ ۹ و وی ژگی‌های ۱ نصفیه خر و جحی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۲- کیفیت فاضلاب تصفیه شده کیفیت فاضلاب تصفیه شده یکی از مهم‌ترین الزامات مصرف‌کنندگان می‌باشد. در مطالعات استفاده از فاضلاب‌های تصفیه شده مهندسین مشاور باید مشخصات فنی تصفیه‌خانه و درجه تصفیه فاضلاب را به گونه‌ای تعیین کند که الزامات مصرف‌کنندگان و محدودیت‌های آن‌ها از نظر کیفیت مورد نیاز فاضلاب تصفیه شدهء رعایت شود. بدین منظور لازم است مشاور موارد زیر را مورد توجه قرار دهد: تعیین پارامترهای کیفیت فاضلاب تصفیه شده تاثیرگذار بر مصرف‌کننده. در مواردی که مصرف‌کنندگان محدودیت زمان مصرف دارند علاوه بر الزامات مصرف‌کنندگان اصلی باید الزامات مصرف‌کنندگان جایگزین نیز مورد توجه قرار گیرد. این مورد به ویژه در مصارف کشاورزی باید مد نظر قرار گیرد. تعیین حدود مجاز پارامترهای کیفیت فاضلاب تصفیه شده متناسب با نوع مصرف بر اساس استانداردها و معیارهای مربوط تعیین درجه تصفیه مورد نیاز برای هر پارامتر ارزیابی تاثیر واحدهای فرایندی مختلف در تصفیه فاضلاب خام به ویژه در شرایط کارکرد زیر ظرفیت" و بالای ظرفیت اسمی و تعیین درجه تصفیه قابل دستیابی (ارزیابی عملکرد واحدها باید برای تمامی پارامترهای تاثیر گذار بر مصرف‌کننده انجام شود). در صورت لزوم ارزیابی قابلیت ارتقای تصفیه‌خانه و انجام اصلاحات مورد نیاز برای دستیابی به کیفیت مطلوب مصرف‌کننده (به هنگام ارزیابی قابلیت ارتقا علاوه بر محدودیت‌های فنی باید محدودیت‌های فضایی» سازگاری با سایر فرایندهاء امکان توسعه و ارتقای آتی» هزینه و کنترل‌های مورد نیاز نیز مورد توجه قرار گیرند.) ۲-۲ کمیت فاضلاب تصفیه شده مقدار فاضلاب تصفیه شده یکی از مهم‌ترین عوامل تاثیرگذار بر تعیین مصرف‌کنندگان و گستردگی آن‌ها می‌باشد. علاوه بر این به طور معمول کمیت فاضلاب تصفیه شده دارای تغییرات ساعتی, روزانه فصلی و سالانه می‌باشد که می‌تواند موجب بروز مشکلاتی از جمله موارد زیر شود: ۹ مصرف‌کننده به تغییرات کمیت آب دریافتی حساس باشد (مانند برخی صنایع)؛ * ایجاد تعهد تامین فاضلاب تصفیه شده بیش از ظرفیت تولید؛ ه کاهش نیاز مصرف‌کننده در مقاطع خاص زمانی مانند مصارف کشاورزی و در نتیجه مشخص نبودن نحوه دفع فاضلاب تصفیه شده در این مقاطع زمانی یا عدم تطابق کیفیت فاضلاب تصفیه شده خروجی تصفیه‌خانه با مصارف جایگزین مقطعی یا محیط‌های پذیرنده جایگزین. بنابراین مشاور باید علاوه بر الزامات کیفیت آب مصرف‌کنندگان نسبت به تعیین تغییرات کمی و لحاظ کردن آن در برنامه ۱- به طور معمول واحدهای فرایندی دارای یک محدوده ظرفیت کاری می باشند که در خارج از این محدوده بازده تصفیه کاهش می‌یابد. در محدوده پایینی -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ راهنمای مطالعات طرح‌های استفاده از فاضلاب‌های نصفیه شده شسهری و روستایی یکی از راهکارهای کنترل تغییرات تولید و مصرف فاضلاب تصفیه‌شده ذخیره سازی آن داخل (لاگون‌های ذخیره‌سازی) یا خارج (آب بندها و سدها) تصفیه‌خانه به منظور استفاده به هنگام نیاز می‌باشد. به هنگام برآورد ظرفیت ذخیره‌سازی باید قابلیت ذخیره‌سازی در واحدهای فرایندی (مانند قابلیت ذخیره‌سازی در برکه‌های تثبیت)» تغییر احتمالی کمیت و کیفیت فاضلاب تصفیه شده به هنگام ذخیره‌سازی (مانند بروز پدیده اوتریفیکاسیون در مخزن سد یا تغییر حجم با توجه به نرخ خالص تبخیر و نفود)» تواتر نیاز مصرف‌کنندگان اولیه و ثانویه موجود و آتی و هزینه‌ها مورد توجه قرار گیرند. علاوه بر این به هنگام برآورد کمیت نیاز مصرف‌کنندگان باید سهم تامین آب توسط فاضلاب تصفیه‌شده در طول زمان بهره‌برداری از تاسیسات تصفیه با توجه به منابع موجود تامین آب و قابلیت توسعه آن‌ها در آینده و هزینه تامین آب و فاضلاب تصفیه شده در وضعیت موجود و آینده و کنترل‌ها و پایش‌های مورد نیاز مورد توجه قرار گیرند. مشاور باید توجه ویژه‌ای به جایگزینی منابع آب موجود و توسعه مصارف در آینده مانند تبدیل کشت دیم به آبی با استفاده از ۳-۲- نحوه انتقال فاضلاب تصفیه شده مطلب دیگر چگونگی انتقال فاضلاب تصفیه شده از محل تصفیه‌خانه تا محل مصرف می‌باشد. مشاوران باید توجه داشته باشند که این موضوع می‌تواند پیامدهای فنی و اقتصادی قابل توجهی برای طرح به همراه داشته باشد. در بخش انتقال فاضلاب تصفیه‌شده» حداقل موارد زیر باید بررسی شوند. ۱-۳۲- موقعیت قرارگیری تصفیه‌خانه به طور معمول تعیین موقعیت استقرار تصفیه‌خانه فاضلاب بر اساس نوع سامانه تصفیهء و ویژگی‌های محل تولید و شبکه جمع‌آوری و انتقال فاضلاب مانند شیبء توپوگرافی و زمین در دسترس, انجام می‌شود. از این رو اغلب تصفیه‌خانه‌ها در پایین‌ترین خطوط تراز ارتفاعی نسبت به محل تولید قرار دارند تا فاضلاب جمع‌آوری شده به صورت ثقلی به محل تصفیه‌خانه انتقال یابد. در نقطه مقابل ممکن است مصرف‌کنندگان فاضلاب تصفیه شده در ترازهای ارتفاعی بالاتر واقع بوده و انتقال فاضلاب تصفیه شده نیازمند پمپا و صرف هزینه باشد. علاوه بر تراز ارتفاعی» فاصله مصرف‌کننده تا محل تصفیه‌خانه نیز از دیگر مواردی است که بر امکان‌پذیری استفاده و هزینه‌های مربوط موثر است و در مطالعات استفاده از فاضلاب تصفیه شده باید مورد توجه قرار گیرد. در برخی موارد ممکن است هزینه خط انتقال فاضلاب تصفیه شده در حدی باشد که طرح را با مشکلات جدی مواجه کند. به هنگام بررسی موقعیت قرارگیری تصفیه‌خانه و محل‌های مصرف موارد زیر باید بررسی شوند. ۲-۲ توپوگرافی در برخی موارد حتی اگر موقعیت مصرف‌کننده نسبت به محل تصفیه‌خانه در تراز ارتفاعی پایین تر قرار داشته باشد» ممکن است وضعیت توپوگرافی محل به گونه ای باشد که انتقال فاضلاب تصفیه شده به محل مصرف را دشوار سازد. به طور معمول نوع خط انتقال, موانع طبیعی مسیر انتقال و تاسیسات مورد نیاز برای انتقال فاضلاب تصفیه شده تابع وضعیت توپوگرافی بوده و باید بررسی -------- صفحهٔ بعد -------- ۳-۲-۲ دسترسی چگونگی دسترسی مصرف‌کنندگان به ویژه مصرف‌کنندگان کشاورزی به فاضلاب تصفیه شده می‌تواند بر هزینه مصرف‌کننده و تامین کننده فاضلاب تصفیه شده تاثیرگذار باشد. به ویژه در صورتی که خط انتقال به صورت خط لوله زیرزمینی باشد. نیاز به 2-۳-۲ مصرف‌کنندگان جچندگانه در مواردی که مصرف‌کنندگان فاضلاب تصفیه شده چندگانه می‌باشند» موقعیت آن‌ها نسبت به یکدیگر می‌تواند بر هزینه‌های نتقال تاثیرگذار باشد. علاوه براین باید الزامات هر یک از مصرف‌کنندگان جداگانه بررسی شود. همچنین خطوط انتقال طبیعی با انسان ساخت مانند کانال‌های آبیاری یا آبراهه‌های طبیعی موجود در سطح منطقه با رعایت الزامات زیست محیطی و ایمنی مانند فنس‌کشی در محل‌های پر خطر و نصب علایم هشدار دهنده یا ایحاد محل‌های عبور برای انسان یا حیوانات می‌توانند مورد استفاده قرار گیرند. -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۳ شناسایی مصرف‌کنندگان فاضلاب تصفه‌شده فصشاسفه -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- تسناسایی مصرفکنندگان فاضلاب تصفیه‌سده ۱۷ ۱-۳- کلیات اولین گام برای مطالعه استفاده از فاضلاب تصفیه شده» تعیین نوع مصارف و پس از آن تعیین ویژگی‌ها و الزامات مصرف‌کنندگان می‌باشد. استفاده از فاضلاب تصفیه شده برای مصارف مختلفی امکان‌پذیر است که می‌توان آن‌ها را به پنج گروه اصلی به شرح زیر طبقه‌بندی کرد: - مصارف شهری؛ - مصارف کشاورزی و آبزی‌پروری؛ - تغذیه آب‌های زیرزمینی. مهم‌ترین مصارف شهری به شرح زیر می‌باشند. ۱-۳-۳ آبیاری فضای سبز عمومی و پارک‌ها در سطح شهرهاء پارک‌ها و فضاهای عمومی متعددی وجود دارند که مصرف آب آن‌ها در گروه مصارف عمومی شهری قرار می‌گیرد. برای مثال می‌توان به انواع فضاهای سبز شهری مانند پارک‌ها و فضاهای سبز حاشیه معابر» زمین‌های ورزشی و اراضی عمومی شهری امکان‌پذیر است. ۲-۲-۳ آبیاری فضاهای سبز خصوصی و شستشوی عمومی منازل این گروه از مصارف در قالب خانواده‌ها و مجتمع‌های مسکونی قرار می‌گیرد و استفاده از فاضلاب تصفیه شده برای این نوع مصارف وابسته به مشارکت مستقیم خانواده‌ها دارد. مواردی مانند آبیاری فضاهای سبز منازل و آب مورد نیاز شستشوی محوطه منازل در این گروه قرار می‌گیرند. ۳-۲-۳- مصارف اقتصادی در شهرها مصارف مختلفی با جنبه‌های اقتصادی وجود دارد که در آن‌ها آب به عنوان یک عامل اقتصادی عمل می‌کند. بر اساس شستشوی اتومبیل, شستشوی نمای ساختمان‌هاء لباسشویی‌ها و سایر فعالیت‌های شهری از جمله این مصارف هستند. -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ راهنمای مطالعات طرح‌های استفاده از قاضلاب‌های تصفیه‌سده تسهری و روستنایی ۶-۲-۳ زیباسازی شهری در شهرها معمولا از آب برای نماسازی و زیبا سازی به روش‌های مختلف مانند آبنماهاء حوضچه‌های آبء دریاچه‌های مصنوعی, آبشارها و موارد مشابه استفاده می‌شود. این مصارف بخشی از مصارف عمومی آب در شهرها را به خود اختصاص می‌دهند و یکی از موارد بالقوه استفاده از فاضلاب تصفیه شده می‌باشند. ۵-۲-۳- مصارف ساخت و ساختار ساخت و ساز بنا یکی از فعالیت‌های شهری و روستایی می‌باشد. در ساخت و ساز آب به اشکال مختلف برای کنترل گرد و غبارء بتن‌سازی,» آماده سازی مصالحء شستشوی محوطه‌ها و موارد مشابه استفاده می‌شود. این مصارف نیز یکی از موارد بالقوه استفاده از فاضلاب تصفیه شده می‌باشند. به طور معمول مصرف آب آتش‌نشانی در طراحی سامانه توزیع آب شهری نقش قابل توجهی دارد. در طراحی سامانه‌های توزیع آب شهری برای تامین نیازهای آب آتش‌نشانی قطر لوله‌هاء فشار آب سامانه توزیع و همچنین ذخیره آب مخازن تا حد زیادی افزایش می‌یاید. بنابراین در صورت تامین آب مصارف آتش‌نشانی از فاضلاب‌های تصفیه‌شده, هزینه‌های طراحی و اجرای سامانه‌های توزیع آب کاهش خواهد یافت. بدیهی است که این امر مستلزم احداث سامانه جداگانه آب آنش‌نشانی می‌باشد که خود مستلزم تامین زیر ساختمان‌های لازم و هزینه‌های مربوط می‌باشد. با این وجود مصارف آتش‌نشانی یکی از کاربردهای بالقوه استفاده از فاضلاب تصفیه شده می‌باشد. ۷-۲-۳ آب سیفون دستشسویی‌های عمومی و ساختمان‌های بزرگ اداری و تجاری در حال حاضر بخشی از آب شرب شهرها برای تامین مصارفی که نیاز به آب با کیفیت ندارند به هدر می‌رود. تامین آب سیفون دستشویی‌ها مستلزم ایجاد سامانه‌های دوگانه تامین آب در سطح شهر می‌باشد که نیاز به هزینه و صرف وقت زیادی دارد که عملی شدن آن در کوتاه‌مدت دور از انتظار است. ولی با توجه بده روند بلندمرتبه‌سازی و9 ایحاد محتمع‌های مسکونی» اداری و تحاری بزرگ در شهرهای کشور استفاده از فاضلاب تصفیه شده در این مراکز امکان‌پذیر می‌باشد. ۸-۲-۳- شستشوی خیابان‌ها شستشوی خیابان‌ها یکی از مصارف شهری آب است که امکان استفاده از فاضلاب‌های تصفیه‌شده در آن وجود دارد. جامع آب کشور تا سال ۱۴۰۰ نسبت به سال ۱۳۷۳ بالغ بر ۳۶۰ درصد رشد دارد. بنابراین مصارف صنعتی می‌توانند یکی از -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- تسناسایی مصرفکنندگان فاضلاب نتصفیه‌نسده ار کاربردهای بالقوه فاضلاب تصفیه شده باشند. در ار تباط با استفاده از فاضلاب تصفیه شده می‌توان نیاز آبی بخش‌های مختلف صنعتی را به سه گروه زیر تقسیم‌بندی کرد. ۱-۳-۳ آب سامانه‌های خنک‌کننده در حال حاضر در سطح دنیاء سامانه‌های خنک‌کننده یکی از مهم‌ترین مصرف‌کنندگان فاضلاب‌های تصفیه شده در صنایع می‌باشند. پیشرفت سامانه‌های تصفیه و سامانه‌های خنک کننده موجب شده است بسیاری از مشکلات استفاده فاضلاب تصفیه‌شده در این بخش از قبیل خوردگی و مشکلات زیستی مانند افزایش رشد جلبک‌ها کنترل شوند و سامانه‌های خنک کننده جدید امکان استفاده از فاضلاب‌های تصفیه‌شده با کیفیت پایین را نیز بیابند. بدیهی است که سامانه‌های خنک کننده بسیار متنوع هستند و هر یک قابلیت‌ها و محدودیت‌های خاص خود را برای استفاده از فاضلاب تصفیه شده دارند که باید در مطالعات مربوط مورد توجه قرار گیرند. ۲-۳-۳ آب بویلرهای صنعتی بویلرها بیش‌تر باشد کیفیت آب مورد نیاز افزایش می‌یابد. در بسیاری از موارد حتی آب شرب نیز باید برای بهبود کیفیت و کاهش ۳-۳-۳ آب مورد استفاده در فرایندهای صنعتی در صنایع» آب به‌جز کاربرد برای سامانه‌های خنک کننده و بویلرها ممکن است به عنوان یک ماده اولیه در فرایند تولید به کار رود. استفاده از فاضلاب تصفیه شده در این بخش به طور کامل به نوع فرایند صنعتی بستگی دارد. برخی فرایندهای صنعتی نیازمند بخش کشاورزی یکی از بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان آب در سطح دنیا می باشد. در ایران نیز کشاورزی بزرگ‌ترین مصرف‌کننده آب است به طوری که بیش از ۹۰ درصد آب کشور در این بخش مصرف می‌شود. از این رو پتانسیل قابل توجهی برای مصرف فاضلاب تصفیه‌شده در بخش کشاورزی وجود دارد. استفاده از فاضلاب تصفیه‌شده از دو جنبه اصلی قابل بررسی است: - نحوه تماس کارگران و کشاورزان با فاضلاب تصفیه شده؛ - احتمال انتقال آلودگی‌های مختلف شیمیایی یا میکروبی از طریق محصول به انسان/ مصرف‌کننده. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ راهنمای مطالعات طرح‌های استفاده از قاضلاب‌های تصفیه‌سده تسهری و روستنایی بدین ترتیب استفاده از فاضلاب تصفیه شده در رخ کشاورزی همانند سایر ر حش ها تلزم رعایت جنبه‌های اه بهداشتی گروه تقسیم می‌شوند. ۱-2-۳ گیاهانی که خام مصرف می‌سوند این گروه از گیاهان شامل سبزیحات, محصوللات بوته ای نظیر گوجه‌فرنگی و9 خیار و سایر محصولات مشابه. می‌باشند که ید طور مستقیم و9 خام توسط انسان مصرف می‌شوند. برای استفاده از فاضلاب تصفیه‌شده در این بخش. کیفیت فاضلاب تصفیه‌شده به ویزه از نظر عوامل بیماری‌زا و میکروبی بسیار حایز اهمیت است. ۲-2-۳- گیاهانی که به صورت پخته یا بسته‌بندی شده مصرف می‌شوند در این نوع گیاهان با توجه به فراوری محصول و انجام عملیات پخت به طور معمول محدودیت‌های کیفیت به طور عمده به که اولا با تغذیه انسان مرتبط هستند و از این نظر هیچ گونه مخاطره‌ای قابل پذیرش نیست و ثانبا دست‌اندر کاران پخت. عمل آوری و9 بسته‌بندی آن‌هاء ممکن است در معرض آلودگی احتمالی ناشی از استفاده از فاضلاب تصفیه شده قرار گیرند. ۳-2-۳ گیاهان صنعتی برخی گونه‌های گیاهی مورد استفاده مستقیم انسان نبوده و پس از تبدیل بد یک محصول نهایی استفاده می‌شوند. فرایندهای مختلف صنعتی گیاهانی نظیر کتان, پنبه, کنف» گلرنگ, دانه‌های روغنی و سایر گیاهان مشابه در این طبقه قرار می‌گیرند. در استفاده از فاضلاب تصفیه‌خانه‌های شهری در این نوع کشاورزی, جنبه‌های بهداشتی به طور عمده از نظر نحوه تماس کشاورزان و کارگران با 5-4-۳- درختان آن‌ها نظیر کشت چوب به طور عمده به مسایل مربوط به تماس کشاورزان و کارگران با فاضلاب تصفیه شده محدود می‌شود. ۵-۳- مصارف محیط‌زیست 9 تفرج مصارف محیط زیست و تفرج یکی از پتانسیل‌های موجود برای استفاده از فاضلاب تصفیه شده هستند. مصارف موجود در این گروه تنوع زیادی دارند که مهم‌ترین آن‌ها به شرح زیر می‌باشند. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- تسناسایی مصرفکنندگان فاضلاب تصفیه‌سده )۳ ۱-۵-۳ تغذیه تالاب‌های طبیعی و مصنوعی تالاب‌های بسیاری در سطح کشور به دلیل افزایش فعالیت‌های انسانی, با مشکل کم‌آبی مواجه هستند و این موضوع زمینه مناسبی برای استفاده از فاضلاب تصفیه شده می‌باشد. با این حال تخلیه فاضلاب تصفیه‌شده به تالاب‌های طبیعی و مصنوعی علاوه بر جنبه تامین آب از جنبه‌های دیگری نیز قابل بررسی می‌باشد: - ایجاد.ء احیا یا بهبود وضعیت تالاب‌ها؛ - انجام تصفیه تکمیلی فاضلاب تصفیه شده (در تالاب) قبل از تخلیه به سایر منابع آبی؛ - استفاده از فاضلاب تصفیه شده برای افزایش رطوبت محیط. ۳-۵-۳ تغذیه برکه‌های تفریحی یا منظر سازی امروزه بسیاری از شهرها برای بهسازی محیط شهری و منظرسازی در داخل پارک‌ها یا در محیط‌های باز شهری اقدام به احداث برکه‌ها و تالاب‌های مصنوعی شهری می‌کنند» یا به اشکال مختلف از آبنماها یا آبشارهای مصنوعی برای منظرسازی استفاده می‌کنند. بنابراین این گونه کاربری‌ها نیز به عنوان یکی از مصارف آب شهری, که می‌تواند از مصارف بالقوه استفاده از فاضلاب‌های تصفیه شده نیز محسوب شود.ء به شمار می‌آیند. از جمله مزایای استفاده از فاضلاب‌های تصفیه شده در این کاربری می‌توان به تجمع و حذف مواد مغذی و انجام تصفیه تکمیلی (به صورت برکه‌ای) اشاره کرد. لازم به ذکر است که نوع کاربری این برکه‌ها نقش مهمی در استفاده از فاضلاب تصفیه شده و همچنین جنبه‌های کیفیت آب دارد. کاربری برکه‌ها یا تالاب‌های مصنوعی شهری ممکن است فقط منظرسازی باشدء بدین معنی که هیچ‌گونه تماس مستقیم مردم با آب در آن پیش‌بینی نشده باشد. در حالات دیگر ممکن است کاربری برکه‌ها با تماس شهروندان با آب مانند قایقرانی» ماهی‌گیری و شنا پیش‌بینی شده باشد. بدیهی است که کیفیت فاضلاب تصفیه شده و میزان تصفیه مورد نیاز فاضلاب خامء با افزایش احتمال تماس انسان با این گونه منابع آب افزایش می‌یاید. ۳-۵-۳ افزایش آب جریان‌های سطحی افزایش آب جریان‌های سطحی با تخلیه فاضلاب تصفیه شده به آب‌های سطحی متفاوت می‌باشد. در این بخش فاضلاب تصفیه‌شده به منظور حفظ یا افزایش جریان رودخانه یا سایر منابع آب جاری سطحی و به صورت هدفمند استفاده می‌شود. هدف این روش استفاده» حفظ یا بهبود کارکردهای جریان‌های سطحی از جنبه‌های مختلف اکوسیستمی می‌باشد. 1-۳- تغذیه آب‌های زیرزمینی در ایران به دلیل محدودیت منابع آب سطحی و همچنین عدم تطابق زمانی بارش‌های جوی با نیاز آبی بخش‌های مختلف به ویژه کشاورزی و شرب» خصوصا در مناطق خشک حوضه‌های مرکزی کشورء برداشت آب‌های زیرزمینی بیش از حد افزایش یافته است. به طوری که افت سطح آب‌های زیرزمینی در بسیاری از دشت‌های کشور مشکلات عدیده‌ای را به وجود آورده است. بدین جهت استفاده از فاضلاب تصفیه‌شده برای تغذیه آب‌های زیرزمینی یکی از پتانسیل‌های استفاده, به ویژه در حوضه‌های مرکزی کشور و دشت‌های ممنوعه می‌باشد. در استفاده از فاضلاب تصفیه‌شده برای تغذیه آب‌های زیررمینی. برخلاف سایر روش‌های استفاده» -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۳ راهنمای مطالعات طرح‌های استفاده از فاضلاب‌های نصفیه‌سده تسهری و روستایی طبقه‌بندی نوع مصرف امکان‌پذیر نمی‌باشد. بلکه روش تغذیه آبخوان تعیین‌کننده جنبه‌های مختلف استفاده خواهد بود. روش‌های مختلف استفاده از فاضلاب تصفیه‌شده در تغذیه آب‌های زیرزمینی را می‌توان به شرح زیر طبقه‌بندی کرد. ۱-۹-۳ پخش سطحی در روش پخش سطحی, آب‌های سطحی از طریق خلل و فرج موجود در سطح خاک به تدریج از لایه‌های مختلف خاک عبور کرده و تا لایه‌های آبدار آبخوان نفود می‌کنند. ۳-1-۳- روش چاه‌های تزریق فاضلاب تصفیه شده به ناحیه غیراشباع تخلیه مستقیم به ناحیه اشباع, هزینه کم‌تری دارند. مشخصات چاه‌های مورد نیاز به ویژه عمق آن‌ها به مشخصات آبخوان بستگی دارد ولی به هر حال عمق این چاه‌ها از چاه‌های نوع تخلیه مستقیم به ناحیه اشباع کم‌تر خواهد بود در حالی که عموما میزان نفودپذیری در این روش مشابه تخلیه به ناحیه اشباع است. ۳-1-۳ چاه‌های تزریق مستقیم فاضلاب تصفیه شده به ناحیه اسباع در این روش فاضلاب تصفیه شده از طریق چاه‌های تغذیه به طور مستقیم به منبع آب زیرزمینی تزریق می‌شود. این روش معمولا هزینه قابل توجهی دارد و در مواردی که عمق آب زیرزمینی بسیار زیاد است یا محدودیت لایه‌بندی خاک یا سایر عوامل -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۴ و نز گی‌ها و الزاملت مصرف‌کنندگان فاضلاب تصضه‌شده -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل جهارم - ویژگی‌ها وال ۱-۶- کلیات دارند. در این بخش ویژگی به منظور انجام مطالء گروه مصرف‌کنندگان کشاورزی- آبیاری کشاورزی- پرورش آبزیان کشاورزی- پرورش آبزیان امات مصر فکنندگان فاضلاب نصفیه‌سده ۳ سس 9۹و۳9 ب تصفیه‌شده نقش بسیار مهمی در تعیین ویژگی‌های کمی و کیفی فاضلاب تصفیه شده مورد استفاده ها و الزامات عمومی مصرف‌کنندگان آرایه می‌شود. مومی مصرف‌کنندگان ت استفاده از فاضلاب تصفیه شده» اولین گام تعیین ویژگی‌های پایه گروه‌های مصرف‌کننده می‌باشد. بر کنندگان در فصل ۲ جدول ۱ ویژگی‌های هر یک از مصرف‌کنندگان را نشان می‌دهد. جدول ۱- ویژگی‌های عمومی مصرف‌کنندگان میزان نیاز آبی: بسیار بالا مدت زمان مصرف: محدود به ماه‌های آبیاری و در اغلب موارد امکان مصرف دایمی وجود ندارد. کیفیت فاضلاب تصفیه شده: وابسته به نوع کشت است. نهادهای مرتبط: تعدد نهادهای مرتبط از جمله وزارت کشاورزی» محیط زیست. بهداشت. نیرو و تشکل‌های مردمی در بخش کشاورزی ظرفیت سازی: نیاز به آموزش مصرف‌کنندگان و ایجاد ظرفیت فنی در نهادهای مرتبط پیامدهای بهداشتی: در صورت عدم رعایت الزامات دارای پیامدهای بهداشتی قابل توجه مانند گسترش بیماری‌های مرتبط با آب بین کشاورزان و مصرف‌کنندگان محصولات به ویژه در محصولاتی که خام مصرف می‌شوند. پیامدهای زیست محیطی: در صورت عدم رعایت الزامات دارای پیامدهای زیست محیطی قابل توجه مانند تخریب و آلودگی خاک پیامدهای اقتصادی: قابل توجه به ویژه در مناطق با کمبود آب از جمله افزایش درآمد کشاورزان از طریق افزایش سطح زیر کشت و تبدیل کشت دیم به آبی پیامدهای اجتماعی: در صورت رعایت الزامات مربوط پیامدهای دارای تاثیر مثبت از جمله افزایش اشتغال ناشی از گسترش فعالیت‌های کشاورزی محدودیت‌های فنی: اغلب متوسط تا کم و وابسته به الزامات مصرف‌کنندگان مانند عدم نیاز به تصفیه تکمیلی پیش از مصرف نیاز به تاسیسات پایین دستی: نیاز به تاسیسات انتقال و توزیع فاضلاب تصفیه شده بین مصرف‌کنندگان میزان نیاز آبی: متوسط تا کم مدت زمان مصرف: محدود (در اغلب موارد امکان مصرف دایمی وجود ندارد.) کیفیت فاضلاب تصفیه شده: وابسته به سامانه پرورش و نوع آبزیان می‌باشد. نهادهای مرتبط: تعدد نهادهای مرتبط از جمله وزارت جهاد کشاورزی» نیروء بهداشت و محیط زیست ظرفیت سازی: نیاز به آموزش مصرف‌کنندگان و ایجاد ظرفیت فنی در نهادهای مرتبط پیامدهای بهداشتی: در صورت عدم رعایت الزامات دارای پیامدهای بهداشتی قابل توجه به ویژه برای کارگران در تماس با فاضلاب تصفیه شده و حتی انتقال بیماری از طریق محصول پیامدهای زیست محیطی: در صورت عدم رعایت الزامات دارای پیامدهای زیست محیطی قابل توجه به ویژه تاثیر روی اکوسیستم‌های وابسته به آب از طریق فاضلاب تصفیه شده واحد پرورش ماهی در سامانه‌های باز پیامدهای اقتصادی: قابل توجه به ویژه در مناطق با کمبود آب از طریق گسترش فعالیت‌ها و افزایش تولید محدودیت‌های فنی: اغلب متوسط تا زیاد وابسته به الزامات مصرف‌کنندگان در برخی موارد نیاز به کنترل و پایش دقیق کیفیت آب و در صورت لزوم تصفیه مقدماتی می‌باشد. نیاز به تاسیسات پایین دستی: در برخی نیاز به تاسیسات انتقال فاضلاب تصفیه شده به محل مصرف می‌باشد. در صورت استفاده غیر -------- صفحهٔ بعد -------- ۳7 مصارف شهری و آبیاری تغذیه آب‌های زیر زمینی راهنمای مطالعات طرح‌های استفاده از فاضلاب‌های نصفیه تسده تسهری و روسنایی 9۹و ادامه جدول ۱- ویژگی‌های عمومی مصرف‌کنندگان میزان نیاز آبی: بالا مدت زمان مصرف: اغلب نامحدود. بخش عمده ای از مصارف استفاده فاضلاب تصفیه شده در شهرها مانند آبیاری فضای سبز و نماسازی کارکرد دایمی دارند ولی ممکن است میزان نیاز در طول زمان تغییر کند. اما در برخی موارد مانند مصارف اقتصادی امکان مصرف دایمی وجود ندارد. کیفیت فاضلاب تصفیه شده: با توجه به تنوع مصارف وابسته به نوع مصرف می‌باشد و در اغلب موارد محدودیت کم تا متوسط است. در مصارف آبیاری یا در مکان‌های با دسترسی عمومی محدودیت پارامترهای میکروبی باید مورد توجه قرار گیرد. نهادهای مرتبط: متناسب با نوع مصرف در اغلب موارد نهادهای مرتبط محدود می‌باشند. معمولا مصرف کننده و تامین‌کننده فاضلاب ظرفیت سازی: نیاز به آموزش مصرف‌کنندگان و ایجاد ظرفیت فنی در نهادهای مرتبط پیامدهای بهداشتی: در صورت عدم رعایت الزامات دارای پیامدهای بهداشتی قابل توجه مانند شیوع بیماری‌ها به ویژه در صورت استفاده در مکان‌های با دسترسی عمومی می‌باشد. پیامدهای زیست محیطی: در صورت عدم رعایت الزامات دارای پیامدهای زیست محیطی قابل توجه به ویژه در بخش محیط زیست انسانی می‌باشد. پیامدهای اقتصادی: قابل توجه. به ویژه در مناطق با کمبود آب و از طریق جایگزینی با سایر منابع آب موجود و تخصیص آن‌ها برای سایر کاربری‌ها می‌باشد. پیامدهای اجتماعی: در صورت رعایت الزامات مربوط پیامدهای دارای تاثیر مثبت به ویژه به صورت غیر مستقیم از طریق جایگزینی با سایر منابع آب و تخصیص آن‌ها به سایر مصارف اقتصادی محدودیت‌های فنی: اغلب متوسط تا زیاد و وابسته به الزامات مصرف‌کنندگان به ویژه نیاز به کنترل و پایش کیفیت آب در بخش مصارف با دسترسی عمومی نیاز به تاسیسات پایین دستی: در برخی موارد آب با استفاده از تانکر انتقال می‌یاید. میزان نیاز آبی: بالا مدت زمان مصرف: تقریبا بدون محدودیت زمانی کیفیت فاضلاب تصفیه شده: وابسته به نوع روش تغذیه مصنوعی و محل آن متفاوت می‌باشد. نهادهای مرتبط: محدود از جمله وزارت نیرو و محیط زیست ظرفیت سازی: متوسط و اغلب نیاز به ایجاد ظرفیت فنی در نهادهای مرتبط به ویژه مجریان و پیمانکاران می‌باشد. پیامدهای بهداشتی: در صورت عدم رعایت الزامات دارای پیامدهای بهداشتی قابل توجه به ویژه در روش‌های پخش سطحی از طریق گسترش آلودگی‌ها در سطح و تماس مردم با آن‌ها و در سایر روش‌ها امکان آلودگی آب زیر زمینی و انتقال آلودگی به انسان از طریق مصرف آب آلوده می‌باشد. پیامدهای زیست محیطی: در صورت عدم رعایت الزامات دارای پیامدهای زیست محیطی قابل توجه به ویژه از طریق آلودگی منبع آب پیامدهای اقتصادی: قابل توجه به ویژه در مناطق با کمبود آب از طریق افزایش منابع آب زیر زمینی و فراهم‌ساختن زمینه فعالیت‌های اقتصادی پیامدهای اجتماعی: در صورت رعایت الزامات مربوط پیامدهای دارای تاثیر مثبت به ویژه از طریق ایجاد غیرمستقیم اشتغال و هم‌چنین کاهش تنش‌های اجتماعی ناشی از کمبود آب در منطقه محدودیت‌های فنی: اغلب در روش پخش سطحی کم و در سایر روش‌ها کم تا متوسط نیاز به تاسیسات پایین دستی: در روش پخش سطحی نیاز به تاسیسات کم و در سایر روش‌ها کم تا متوسط -------- صفحهٔ بعد -------- فصل جهارم - ویژگی‌ها وال ۳-۶- استانداردها و مهم‌ترین عوامل تاثیر گذار امات مصر فکنندگان فاضلاب تصفیه‌سده ۳۷ ادامه جدول ۱- ویژگی‌های عمومی مصرف‌کنندگان ویژگی‌های عمومی میزان نیاز آبی: کم تا متوسط با توجه به نوع و بزرگی صنعت مدت زمان مصرف: اغلب محدودیت کم با توجه به برنامه‌کاری صنعت کیفیت فاضلاب تصفیه شده: وابسته به نوع صنعتء اغلب پیش از مصرف نیاز به تصفیه تکمیلی می‌باشد. نهادهای مرتبط: محدود و اغلب تامین کننده و مصرف‌کننده درگیر می‌باشند. ظرفیت‌سازی: اغلب نیاز به ایجاد ظرفیت فنی در مصرف‌کننده به منظور انطباق فرایند صنعتی با کیفیت فاضلاب تصفیه‌شده می‌باشد. پیامدهای بهداشتی: در اغلب موارد به دلیل تماس محدود کارگران با فاضلاب تصفیه شده پیامدهای محدودی دارد ولی به ویژه در صورتی که فاضلاب تصفیه شده بدون تصفیه تکمیلی در فرایندهای با تماس با انسان به‌کار گرفته شود و در محصولانی که توسط انسان به کار می‌رود. استفاده شود.ء می‌تواند پیامدهای بهداشتی گسترده‌ای داشته باشد. پیامدهای زیست محیطی: به دلیل محدود بودن سامانه شامل مسبر انتقال و چرخه مصرف اغلب پیامدهای زیست محیطی محدود پیامدهای اقتصادی: به ویژه در مناطق با کمبود آب از طریق کمک به گسترش یا افزایش تولید قابل توجه می‌باشد. پیامدهای اجتماعی: در صورت رعایت الزامات مربوط پیامدهای دارای تاثیر مثبت به ویژه از طریق افزایش اشتغال محدودیت‌های فنی: اغلب متوسط تا زیاد و وابسته به الزامات مصرف‌کنندگان به ویژه در صورت نیاز به تصفیه تکمیلی نیاز به تاسیسات پایین دستی: نیاز به تاسیسات انتقال و در برخی موارد نیاز به تصفیه تکمیلی در محل مصرف میزان نیاز آبی: متوسط تا بالا و در اغلب موارد مصرف به صورت غیر مستقیم می‌باشد. مدت زمان مصرف: در اغلب موارد بدون محدودیت زمانی می‌باشد. کیفیت فاضلاب تصفیه شده: از آن‌جا که اغلب مصارف غیر مستقیم می‌باشد کیفیت فاضلاب تصفیه شده با توجه به ویژگی‌های محیط نهادهای مرتبط: اغلب محدود از جمله وزارت نیروه محیط زیست و در برخی موارد وزارت بهداشت می‌باشد. ظرفیت سازی: کم و اغلب نیاز به ایجاد ظرفیت فنی جهت کنترل و پایش کیفیت فاضلاب تصفیه شده و منبع پذیرنده می‌باشد پیامدهای بهداشتی: در صورت عدم رعایت الزامات دارای پیامدهای بهداشتی قابل توجه به ویژه در صورت تماس آنسان با فاضلاب تصفیه شده, آب آلوده در مصارف تفرجی و گسترش بیماری‌های مرتبط با آب پیامدهای زیست محیطی: در صورت عدم رعایت الزامات دارای پیامدهای زیست محیطی قابل توجه به ویژه از طریق آلودگی محیط‌های پیامدهای اقتصادی: قابل توجه به ویژه در مناطق با کمبود آب از طریق تامین بخشی از نیاز آبی محیط زیست و امکان تخصیص منابع آب به سایر فعالیت‌ها و فراهم کردن زمینه گسترش فعالیت‌های تفرجی پیامدهای اجتماعی: در صورت رعایت الزامات مربوط پیامدهای دارای تاثیر مثبت به ویژه از طریق ایجاد اشتغال محدودیت‌های فنی: از آن‌جا که اغلب فاضلاب تصفیه‌شده به طور غیر مستقیم برای این نوع مصارف استفاده می‌شود اغلب نیاز به تاسیسات پایین دستی: نیاز به تاسیسات انتقال فاضلاب تصفیه‌شده به منبع پذیرنده وجود دارد. معیارهای استفاده از فاضلاب تصفیه شده و جنبه‌های زیست‌محیطی و بهداشتی آن‌ها را نشان می‌دهد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ می‌باشد ولی اعما سازمان حفاظت ۰ جدول ۲- مهم‌ترین نام ترکیبات ذرات معلق (58) شامل ذرات فرار و غیر فرار ۳۲)0(1( 0 102 فسفر ترکیبات خاص مانند سموم و هیدرو کرین‌های کلردار 01 کادمیم. جیوه نیکل ( ها جامدات محلول کل پتاسیم» منیزیم» کلر و بُر کلر آزاد و کلر ترکیبی شاخص‌هایی مانند کلیفرم مدفوعی و کلیفرم کل های فوق راهنمای مناسبو کاربردی جنبه‌های کیفیت حیط زیست تنها مرجع آرایه راهنمای مطالعات طرح‌های استفاده از فاضلاب‌های تصفیه تسده تسهری و روستایی ۷۹۷۳و پارامترهای تاثیر گذار و جنبه‌های زیست محیطی و بهداشتی آن‌ها آلاینده‌های آلی, فلزات سنگین و ترکیبات مشابه به صورت ذرات جذب می‌شوند. مواد معلق می‌توانند لایه‌ای حفاظتی برای میکرو ارگانیسم‌ها در مقابل مواد گندردا ایجاد کنند. این مواد می‌توانند موجب گرفتگی سامانه‌های آبیاری شوند. موجب تجمع لجن و تجزیه بی‌هوازی آن می‌شوند. مواد آلی منبع غذایی برای میکرو ارگانیسم‌ها هستند و بر فرایندهای گندزدایی فاضلاب تصفیه‌شده اثر منفی دارند. باعث نامناسب شدن آب برای مصارف صنعتی و برخی از دیگر مصارف می‌شوند. اکسیژن محلول را مصرف کرده و احتمال اثر منفی مزمن یا حاد بر کیفیت فاضلاب تصفیه‌شده وجود دارد. نیتروژن» فسفر و پتاسیم, مواد غذایی ضروری برای گیاهان می‌باشند و وجود آن‌ها در فاضلاب تصفیه‌شده معمولا ارزش آن را برای مصارف کشاورزی افزایش می‌دهد. در صورت تخلیه این مواد به اکوسیستم‌های آبی نیتروژن و فسفر ممکن است باعث رشد بیش از حد و نامناسب گونه‌های مختلف گیاهی شود. در صورت تخلیه در سطح اراضی یا تغذیه مصنوعی ممکن است باعث آلودگی آب‌های زیرزمینی شود. برخی از این ترکیبات در محیطزیست سمی هستند و وجود آن‌ها در فاضلاب تصفیه‌شده موجب محدودیت استفاده برای مصارف کشاورزی با سایر مصارف می‌شود. برخی از این مواد در مقابل روش‌های تصفیه فاضلاب متعارف مقاومت می‌کنند. 71 فاضلاب بر فرایندهای گندزدایی» انعقاد و حلالیت فلزات موثر است. 11 معمول فاضلاب‌های شهری بین ۶/۵ تا ۸/۵ است ولی ورود فاضلاب‌های صنعتی می‌تواند این مقادیر را به میزان قابل توجهی تغییر دهد. برخی از فلزات سنگین در محیطزیست حالت تجمعی دارند و برای گیاهان و جانوران سمی هستند. وجود این مواد در فاضلاب تصفیه شده باعث کاهش قابلیت استفاده می‌شود. شوری بیش از حد ممکن است به برخی محصولات کشاورزی لطمه بزند. بون‌های برخی مواد معدنی محلول مانند کلر» سدیم و بُر برای برخی از محصولات سمی هستند (برای مقال برای برخی از محصولات کشاورزی» یون سدیم ممکن است باعث بروز مشکلات پایداری کلسیم» سدیم منیزیم, کلر و بر در خاک شود) مقادیر زیاد کلر آزاد باقیمانده (بیش از ۰/۰۵ میلی‌گرم بر لیتره ممکن است باعث سوختگی حاشیه برگ و آسیب برخی از گیاهان حساس شود. با این حال بخش عمده‌ای از کلر باقیمانده در فاضلاب تصفیه شده از نوع ترکیبی است و موجب اثر سو بر محصولات نمی‌شود. در مورد احتمال آلودگی آب‌های زیرزمینی در نتیجه آثار سمی مواد آلی کلردار نگرانی‌هایی وجود دارد. احتمال انتقال بیماری‌های همه‌گیر از طریق فاضلاب تصفیه شده وجود دارد. در فرایند استفاده نیازمند مقادیر عددی و لازم الاجرا می‌باشد. در حال حاضر در آیران دهنده استانداردهای کیفیت فاضلاب تصفیه شده برای تخلیه به سه منبع (۱) آب‌های -------- صفحهٔ بعد -------- فصل جچهارم - وی زگی‌ها و الزامات مصرفکنندگان فاضلاب تصفیه‌سده ۳۹ سطحی, (۲) چاه جاذب. (۳) مصارف کشاورزی و آبیاری می‌باشد که استانداردهای سازمان حفاظت محیط زیست مربوط برای استفاده با این وجود طبقه‌بندی منابع پذیرنده یا استفاده فاضلاب تصفیه‌شده در ایران با مصارف متنوع آن که پیش از این بیان شد.ء انطباق مناسبی ندارد. بدیهی است از نظر قانونی مشاورین و طراحان تصفیه‌خانه‌ها ملزم به رعایت استانداردهای سازمان حفاظت محیط زیست می‌باشند با این وجود توصیه می‌شود در غیاب استانداردهای مذکور معیارها و استانداردهای بین المللی استفاده شوند. از این‌رو در این راهنما ابتدا استانداردهای سازمان حفاظت محیط زیست ایران ارایه و پس از آن با توجه به معیارها و استانداردهای بین المللی توصیه‌هایی برای رعایت الزامات مصرف‌کنندگان در برنامه‌ریزی استفاده فاضلاب تصفیه‌شده آرایه شده ۱ -- بر اساس ماده ۶۸۸ قانون مجازات اسلامی مواردی که احتمال تهدید بهداشت عمومی تلقی شود از جمله استفاده غیر مجاز از فاضلاب ممنوع اعلام شده و برای افرادی که مبادرت به این امر کنند محازات درنظر گرفته شده است. بر اساس این ماده قانونی مرجع تشخیص موارد و صدور مجوز از این نظرء سازمان حفاظت محیطزیست و وزارت بهداشت اعلام گردیده‌اند. لازم به ذکر است در حال حاضر طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی تدوین سه استاندارد برای منابع آب خام برای مصارف ۱- شربء ۲- صنعت و تفرج‌ها (در این مورد راهنمای طبقه‌بندی کیفیت آب خام, پسآب‌ها و آب‌های برگشتی برای مصارف صنعتی و تفرجی» ۲۹۱-الف تهیه شده است) و ۳- کشاورزی را در دست انجام دارد که با نهایی شدن آن‌ها مرجع مناسبی برای تکمیل استانداردهای سازمان حفاظت محیط زیست فراهم خواهد شد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۰ یی 3 جدول ۲- استاندارد سازمان حفاظت مواد آلوده کننده نقره» ۸8 آلومینیوم. ۸ آرسنیک.» ‎۸٩ را 8 باریمء 3۲ بریلیوم. 30] کلسیم., ۲-۵ کادمیوم, ۲-4 کلر آزاد ۲۱ کلراید. -[-) فرمالدئید. ۲-1120 فنل, ۲6115011 سیانورء ۲۷ کبالت. ۲۵ کرم +۳6) کرم, +۲۲3 مس بال) فلوراید. ۲ آهن, ۳۵ جیوه 1۵] منیزیمء ۸18 منگنز, (۸/11 مولیبدن, ۸10 آمونیم برحسب, +۸114 نیترات برحسب, - ۷)(3] سرب, ۳] سولفید.ء 5112 سولفات؛ -5)(42 راهنمای مطالعات طرح۸ 33333333333 محیط زیست برای تخلیه فاض تخلیه به آب‌های سطحی ی ی ی ای استفاده از فاضلاب‌هاء و لاب تصفیه شده به منابع . تخلیه به چاه جاذب ی ی نتصفیه تسده تسهری و روستایی بذیرنده مختلف میلی گرم بر لیتر ۱ ۵ [هر ۵ 1.۵ ر [هر 1.۵ ۳/۵ -------- صفحهٔ بعد -------- از اس ویژگی‌ها و الزامات مصر فکنندگان فا دامه جدول ۳- استاندارد سازمان حفا مواد محلول منبع پذیرنده را در شعاع ۰ نصفیه‌شده خروجی نسبت به آب مصرفی رجه حرارت باید به میزانی باشد که بیش کاهش ندهد. تعداد تخم انگل (نماتد) در فاضلاب تص نرار می‌گیرد نباید بیش از یک عدد بر لیتر تانداردهای سازمان حفاظت محیط ب با نوع مصرف, معیارها و توصیه ای آبیاری کشاورزی اسهم عمده مصارف کشاورزی از سالاب تصفیه‌نُسده خلت محیط زیست برای تخلی میلی گرم بر لیتر نده در جدول در صورتی مجاز ۰ ۰ متری بیش از ۱۰ درصد افزای شده در جدول در صورتی مجا از ۳ درجه سیلسیوس در شعاع فیه شده شهری در صورت استف های زیر را نیز مورد توجه 5 نظار می‌رود این بخش م» آبیاری به‌صورت مجزا به » فاضلاب تصفیه‌شده به م تخلیه به چاه جاذب میلی گرم بر لیتر ش ندهد. ز خواهد بود که افزایش کلر ۰ متری محل ورود آن» د ده از آن جهت آبیاری محص ه هنگام انجام مطالعات | رار دهند. م‌ترین متقاضی استفاده عنوان یکی از منابع پذی )۳ را مصارف کشاورزی و آبیاری میلی گرم بر لیتر اید». سولفات و مواد محلول فاضلاب جه حرارت منبع پذیرنده را افزایش یا لاتی که به صورت خام مورد مصرف ستفاده از فاضلاب تصفیه شده» فاضلاب تصفیه‌شده باشد و در -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۳ با این و باکتریولوژیک می‌دهد ۰ الف علاوه بر ۱ حفاظت محیط سازمان حفاظ در سامانه‌های ۱- در موارد خاص ۲- کرم‌های قلا ۳- مقادیر در زما ۴- برای مراکر . هر ۱۰۰ میلی ۵- برای مراکز . هر ۱۰۰ میلی ۶- برای آبیاری ی به کشاورزان و مصر سیم و معیارهایی برای هر باکتریولوز یک فاضلاب تصه نماتدهای روده‌ای ۲ تخم در هر لیتر)" کم‌تر از یک کم‌تر از یک مونیوم» نیتریت و نیترات و که از یک طرف به دلیل . » محلی و جنبه‌های فرهنگی و ردم بیش‌تر باشد استانداردهای برداشت محصول حداقل دو هذ ای استفاده از فاضلاب‌های تن اطبقه ارایه شده است. جد به شده برای آبیاری کشاورزی هندسی تعداد در هر صد میلی لیتر)" حد استانداردی ارایه نشده ه شدهء آبیاری کشاورزی با جود ندارد. همچنین پارامتر ذ وقوع پدیده نیتریفیکاسیون ا+ این پدیده شده و عملا مو اجتماعی نیز مورد توجه قرار گیرا دقیق‌تری باید به‌ کار برده شود (5 دقیق‌تری باید به کار برده شود )5 ته فاصله باشد و هیچ محصولی ! سفیه تسده تُسهری و روستایی جججججججججججججججججتتت ول ۳ این معیارها را نشان ۱ نوع تصفیه فاضلاب مورد نیازهای کیفیت باکتریولوژیک زمان ماند در برکه‌های تصفیه هشت تا ۱۰ روز یا به میزان مورد نیاز برای حذف کلیفرم‌های مدفوعی و تخم انگل نیاز به تصفیه اولیه فاضلاب ولی این تصفیه نباید کم‌تر از ته‌نشینی اولیه باشد. سد. مطابق استاندارد سازمان بتروژن آلی نیز در استاندارد باری در طی فرایند هوادهی م‌تر از ۲۰۰ کلیفرم مدفوعی در م‌تر از ۲۰۰ کلیفرم مدفوعی در روی زمین جمع آوری نشود. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - ویژگی‌ها و الزامات مصرفکنندگان فاضلاب تصفیه‌شسده ۳۳ برای نیتروژن (انواع ترکیبات نیتروژن) بین ۵ تا ۳۵ میلی‌گرم بر لیتر می‌باشد. از این رو مشاوران باید حتی در مواردی که کاربرد فاضلاب تصفیه شده» آبیاری کشاورزی می‌باشد محاسبات نیتریفیکاسیون اجباری» دنیتریفیکاسیون و برآورد میزان نیتروژن فاضلاب تصفیه شده خروجی را انجام دهند. هم‌چنین برای مقادیر مجاز تخم انگل و کلیفرم‌های مدفوعی و کل, در مواردی که مقادیر ارایه شده در جدول ۴ کم‌تر از ب- کاربردهای تغذیه مصنوعی در تغذیه مصنوعی به دلیل ویژگی‌های خاص منابع آب زیرزمینی فرایندهای کاهش و حذف آلاینده‌ها با سایر منابع متفاوت است. بنابراین هر چند تخلیه فاضلاب تصفیه شده به چاه جاذب به عنوان یکی از منابع پذیرنده در استانداردهای سازمان حفاظت محیط زیست ذکر شده است ولی به هنگام کاربرد فاضلاب تصفیه شده در تغذیه مصنوعی باید نکات ویژه‌ای را متناسب با روش تغذیه مدنظر قرار داد. به هنگام استفاده از فاضلاب تصفیه‌شده برای تغدیه مصنوعی به روش پخش سطحی موارد زیر باید مدنظر قرار گیرند: - به طور معمول این روش در زمین‌هایی انجام می‌شود که با توجه به دانه‌بندی و بافت خاک» نفودپذیری خاک مناسب باشد و از تحمع فاضلاب تصفیه شده در سطح گسترده‌ای از زمین برای مدت طولانی جلوگیری شود. - لایه محدود کننده حرکت آب به اعماق بیش‌تر وجود نداشته باشد. - خاک و سازندهای زمین‌شناسی منطقه به گونه‌ای نباشد که باعث حرکت مستقیم آب‌های سطحی (بدون فیلتراسیون در لایه‌های خاک) به لایه‌های آبدار شود. - خاک رس یا رسوبات باید دارای مواد آلی به میزان کافی باشند تا امکان جذب فلزات سنگین یا عناصر کمیاب توسط خاک فراهم شود. - بالا بودن کرین خاک به تسریع فرایند نیتریفیکاسیون در خاک و کاهش مواد آلی فاضلاب تصفیه شده در تغذیه مصنوعی کمک می‌کند. علاوه بر موارد فوق پارامترهای زیر باید در مطالعات استفاده از فاضلاب تصفیه‌شده برای تغذیه مصنوعی به روش پخش سطحی مد نظر قرار گیرند: - ویژگی‌های فیزیکی رسوبات سطح خاک؛ - میزان برداشت آب» عمق رسوبات و میزان نوسان‌های مجاز سطح آب؛ - الگوی نفوذ, گرادیان هیدرولیک و وضعیت پمپاز آب در منطقه؛ ((۳۸) 0۳22017310 [0۵ م۸ 20 ۳۵۵۵ -1 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ راهنمای مطالعات طرح‌های استفاده از فاضلاب‌های نصفیه تسده تسهری و روستایی - موانع سازندی و خاک افقی و عمودی موجود در آبخوان و نحوه حرکت افقی آب‌های زیرزمینی؛ - وضعیت اکسیداسیون آب زیرزمینی آبخوان مورد نظر؛ - نوع مصارف موجود و نقاط برداشت آب زیرزمینی؛ - وضعیت آکوسیستم‌های طبیعی مجاور به ویژه تالاب‌ها و احتمال تماس مستقیم جانوران وحشی با گستره‌های فاضلاب تصفیه‌شده تخلیه شده برای تغذیه مصنوعی و اثرهای مربوط آن. به طور معمول با توجه به نکات پیش‌گفته و همچنین حساسیت‌های کیفیت آب» فاضلاب تصفیه شده مورد استفاده برای تغدیه‌مصنوعی در این روش باید تصفیه ثانویه شامل فیلتراسیون و گندزدایی را سپری کند و در مواردی نیز با توجه به حساسیت‌های موجود ممکن است تصفیه تکمیلی نیز نیاز باشد. ۰ تغذیه مصنوعی به روش چاه تزریق فاضلاب تصفیه شده به ناحیه غیر اشباع یکی از موارد مهم که به ویژه از نظر فنی در این روش باید مدنظر قرار گیرد عدم امکان شستشوی معکوس چاه‌های تغدیه در این روش می‌باشد. بدین ترتیب در این روش تغذیه مصنوعی درصورت بالا بودن درات معلق در فاضلاب تصفیه شده احتمال گرفتگی خلل و فرج چاه‌های تزریق وجود دارد که در این صورت چاه‌های تزریق به طور کامل کارایی خود را از دست می‌دهند. سایر جنبه‌های استفاده در این روش مشابه روش پخش سطحی می‌باشند. ۰ تغذیه مصنوعی به روش چاه‌های تزریق مستقیم فاضلاب تصفیه شده به ناحیه اشباع در این روش فیلتراسیون فاضلاب تصفیه شده توسط ناحیه‌های خاک ناچیز است و فاضلاب تصفیه شده با همان مشخصات کیفی به طور مستقیم به منبع آب زیرزمینی منتقل می‌شود. بنابراین به دلیل حذف عامل تصفیه آلاینده‌ها توسط خاک و جهت حفظ قابلیت‌های هیدرولیکی چاه‌های تزریق» فاضلاب تصفیه شده مورد استفاده در این روش باید کیفیت به مراتب بهتری نسبت به سایر روش‌های تغذیه مصنوعی داشته باشد. به همین دلیل معمولا فاضلاب تصفیه شده مورد استفاده در این روش تغذیه مصنوعی باید پس از تصفیه ثانویه مراحل تصفیه پیشرفته را مانند گندزدایی» فیلتراسیون» هوادهی» تبادل یونی» کربن فعال و اسمز معکوس یا سایر روش‌های مورد نیاز را طی کنند. در این روش فقط از طریق انجام روش‌های تصفیه تکمیلی می‌توان از کیفیت مناسب فاضلاب تصفیه شده برای استفاده و حفظ به آبخوان توصیه شده است. در حال حاضر استانداردهای سازمان حفاظت محیط زیست برای تخلیه فاضلاب تصفیه شده به چاه با هدف تغذیه مصنوعی برای پارامترهای کدورت. مواد قابل ته‌نشینی و مجموع مواد جامد معلق محدودیتی ندارد. در این موارد ضروری است مشاوران توضیحات ارایه شده در این بخش را مورد توجه قرار دهند چرا که اغلب بالا بودن مقادیر این پارامترها به خصوص در روش‌های تزریق به ناحیه غیر اشباع و تخلیه مستقیم به آبخوان» موجب گرفتگی خلل و فرج چاه‌های تزریق فاضلاب تصفیه شده و تغییر مشخصات هیدرولیکی آن‌ها می‌شود که در نتیجه از نظر جنبه‌های فنی عملا کارایی تغذیه مصنوعی و هزینه‌های مربوط آن را تحت تاثیر قرار خواهد داد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - وی ژگی‌ها و الزامات مصرفکنندگان فاضلاب نتصفیه‌شسده ۳ ج- کاربردهای صنعت و معدن نیاز صنایع مختلف از نظر کمی و کیفی بسیار متنوع می‌باشد. در نتیجه استاندارد واحدی برای آن‌ها ارایه نشده است. بنابراین جهت تعیین مقادیر قابل قبول پارامترهای کیفیت فاضلاب تصفیه شده برای صنعت» مشاوران باید ابتدا مصارف صنعتی فاضلاب تصفیه شده در منطقه را شناسایی و بر اساس الزامات آن‌ها و توافق‌های دو جانبه با صاحبان صنایع» برنامه‌ریزی استفاده و تخصیص فاضلاب تصفیه شده را انجام دهند. د- کاربردهای محیط زیست و تفرج مصارف محیط‌زیست می‌تواند جنبه‌های متنوعی داشته باشد و در استانداردهای سازمان حفاظت محیط زیست حدود مجاز برای برخی جنبه‌ها به منظور حفاظت محیط زیست آارایه شده است. با این وجود برخی مقادیر ارایه شده در این استاندارد از حدود واقعی حفاظت کننده محیط بسیار فراتر می‌باشد. از جمله مهم‌ترین این پارامترها حد مجاز فسفات برای تخلیه به آب‌های سطحی می‌باشد که معادل شش میلی گرم بر لیتر فسفر ذکر شده است در حالی که حد محدود کنندگی فسفر برای جلوگیری از پدیده اوتریفیکاسیون بسیار کم‌تر از این مقدار می‌باشد. بنابراین هر چند در حال حاضر رعایت استانداردهای سازمان کفایت می‌کند ولی توصیه می‌شود در کاربردهای محیط زیست غلظت فسفر خروجی در فاضلاب تصفیه شده حداکثر یک میلی‌گرم بر لیتر بر حسب فسفر در نظر گرفته شود. -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۵ ار زیابی» تحلیل و اصلاح فرایند نصضه فاصلاب -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۵- کلیات ارزیابی» تحلیل و اصلاح فرایند تصفیه فاضلاب به منظور حصول اطمینان از دستیابی به الزامات مصرف‌کنندگان انجام می‌شود. با توجه به وضعیت تصفیه‌خانه ارزیابی و اصلاح می‌تواند در سه سطح زیر انجام شود: - تصفیه‌خانه‌های در دست طراحی؛ - تصفیه‌خانه‌های در دست ساخت؛ - تصفیه‌خانه‌های در حال بهره‌برداری. تحلیل فرایند میزان تاثیرگذاری فرایندهای مختلف تصفیه بر کیفیت. کمیت و تغییرات زمانی آن‌ها بر فاضلاب تصفیه‌شده باید بررسی شود. ۲-۵ کیفیت فاضلاب تصفیه شده فاضلاب خام شهری عمدتا حاوی فسفرء نیتروژن» مواد آلی اکسیژن خواه» عوامل پاتوژن» دترجینت‌هاء چربی و روغن و مواد معلق است. هم‌چنین در صورت تخلیه فاضلاب صنعتی به شبکه با توجه به نوع صنعت. علاوه بر مواد فوق احتمال وجود فلزات سنگین و سایر مواد سمی نیز در فاضلاب خواهد بود. به طور معمول به هنگام طراحی یا ارزیابی فرایندهای تصفیه فاضلاب» کیفیت فاضلاب خام و کیفیت مجاز برای تخلیه یا استفاده از فاضلاب تصفیه شده برای تعیین درجه تصفیه مورد نیازء برآورد و به عنوان مبانی طراحی درنظر گرفته می‌شود و فرایندهای مورد نیاز برای دستیابی به کیفیت مورد نظر بر اساس این اطلاعات تعیین شوند. در مطالعات استفاده از فاضلاب تصفیه شده مشاور باید اقدام به ارزیابی مجدد سامانه تصفیه به منظور حصول اطمینان از قابلیت دستیابی به محدوده کیفیت مورد نظر و در صورت لزوم اصلاح آن نماید. ارزیابی فرایندهای تصفیه در بخش کیفیت فاضلاب تصفیه شده باید به گونه‌ای انجام شود که حداقل سوالات زیر را پاسخ دهد: ۱- آیا کیفیت فاضلاب خام ورودی مطابق مبانی طراحی مفروض در طرح اولیه می‌باشد؟ (برای تصفیه‌خانه‌های در حال بهره‌برداری بر اساس آنالیز فاضلاب تصفیه شده ورودی و برای تصفیه‌خانه‌های در دست‌ساخت یا طراحی از طریق کنترل محاسبات و داده‌های مورد استفاده)؛ ۲- آیا کیفیت فاضلاب تصفیه‌شده خروجی مطابق مبانی طراحی مفروض در طرح اولیه می‌باشد؟ (برای تصفیه‌خانه‌های در حال بهره‌برداری بر اساس آنالیز فاضلاب تصفیه شده خروجی و برای تصفیه‌خانه‌های در دست ساخت یا طراحی از طریق کنترل محاسبات و داده‌های مورد استفاده)؛ تصفیه شده خروجی- بند ۲- با الزامات کیفیت مصرف‌کنندگان تعیین‌شده)؛ ۴ چه عواملی می‌توانند موجب تغییر کیفیت فاضلاب تصفیه شده و خروج آن از محدوده قابل قبول برای استفاده شوند؟ میزان اثر گذاری آن‌ها چقدر می‌باشد و چگونه می‌توان با آن‌ها مقابله کرد؟ -------- صفحهٔ بعد -------- 5۰ راهنمای مطالعات طرح‌ها ی استفاده از فاضلاب‌های تصفیه شده شهری و روستایی ۵- آیا نیاز به اصلاح فرایند می‌باشد؟ (با توجه به نتایج سوالات چهارگانه فوق)» چه نوع اصلاحاتی باید انجام داد؟ (با تاکید بر روش‌های غیر سازه‌ای). مشاور باید به هنگام ارایه پیشنهاد اصلاحی قابل انجام بودن آن را از نظر جنبه‌های فنی و مالی نیز ارزیابی کند. برای مثال مشاور باید بررسی کند که آیا برای انجام اصلاحات پیشنهادی زمین کافی در دسترس است؟ آیا تجهیزات مورد نیاز با هزینه مناسب قابل تهیه هستند و آیا امکان از مدار خارج کردن برخی واحدها برای انجام اصلاحات وجود دارد؟ توجه به این نکته ضروری است که به دلیل تقاضای فصلی یا مقطعی برخی مصرف‌کنندگان» مشاوران باید علاوه بر رعایت الزامات مصرف‌کنندگان اصلی» الزامات مصرف‌کنندگان جایگزین یا منابع پذیرنده را نیز مد نظر قرار دهند. به علاوه امکان استفاده از فاضلاب تصفیه‌شده هر تصفیه‌خانه برای مصارف مختلف وجود خواهد داشت که بالطبع هر یک نیازها و الزامات کیفی خاص خود را خواهند داشت. در این شرایط در آرزیابی فرایند تصفیه باید الزامات مصرف‌کننده‌ای که بهترین کیفیت را نیاز دارد به عنوان مبنای مطالعات و ارزیابی فرایند در نظر گرفته شود. هم‌چنین باید توجه داشت که به طور معمول به منظور جلوگیری از بروز اخلال در عملکرد تصفیه‌خانه, برنامه کنترل و بازرسی منابع صنعتی توسط نهادهای مسوول به اجرا در آید. ولی لازم است در مطالعات استفاده از فاضلاب تصفیه شده پایش‌ها و کنترل‌های مورد نیاز و ساختار سازمانی اجرای آن‌ها پیش‌بینی شود. ۳-۵ کمیت فاضلاب تصفیه شده کمیت فاضلاب تصفیه شده و تغییرات آن در طول زمان از جمله مواردی است که می‌تواند بر برخی از مصرف‌کنندگان به ویژه در برخی مواقع که نیاز آبی مصرف‌کنندگان به حداکثر می‌رسد تاثیر نامطلوب داشته باشد. از آن‌جا که به طور معمول احداث و توسعه شبکه‌های جمع‌آوری فاضلاب به تدریج و در طی سالیان متمادی انجام می‌شود. میزان بده فاضلاب ورودی به تصفیه‌خانه و در نتیجه فاضلاب تصفیه شده خروجی متناسب با آن افزایش خواهد یافت. هم‌چنین بده فاضلاب خام و فاضلاب تصفیه شده تابعی از نوسان‌های روزانه» فصلیء روش تصفیه فاضلاب (روش‌های با حجم ذخیره بالا مانند برکه تثبیت یا حجم ذخیره پایین مانند لحن فعال متعارف بر روی بده فاضلاب تصفیه شده خروجی تاثیر می‌گذارند) می‌باشد. مشاوران باید این مساله را به ویژه در تابع تقاضای مصرف‌کنندگان مورد توجه قرار دهند. به عبارت دیگر تناسب بین رشد بده فاضلاب تصفیه‌شده با رشد تقاضای مصرف‌کنندگان و تطابق نوسان‌های مربوط به آن باید در مطالعات استفاده از فاضلاب تصفیه‌شده باید توجه داشت که تابع تقاضای برخی مصرف‌کنندگان فصلی یا مقطعی می‌باشد.» بنابراین مشاوران باید نیازها و الزامات مصرف‌کنندگان یا منابع پذیرنده جایگزین را نیز مورد توجه قرار دهند (به جدول ۱ ویژگی‌های عمومی مصرف‌کنندگان رجوع شود). در برخی موارد امکان ذخیره‌سازی فاضلاب تصفیه شده در آب بندها یا سدها (به ویژه سدهای کوچک) به همراه سایر آب‌ها یا به تنهایی وجود دارد. این گونه موارد می‌تواند در ذخیره‌سازی فاضلاب تصفیه‌شده (با توجه به پیوستگی تولید آن) و استفاده به هنگام نیاز -------- صفحهٔ بعد -------- مورد توجه قرار گیرندء ولی باید مساله تغییر کیفیت فاضلاب تصفیه شده به ویژه پدیده اوتریفیکاسیون و حجم ذخیره‌سازی و تابع تقاضای مصرف فاضلاب تصفیه شده در مطالعات مورد توجه قرار گیرند. هم‌چنین در فرایندهای تصفیه که نیاز به زمین زیاد دارند (مانند برکه‌های تثبیت و لاگون‌های هوادهی) یا ذخیره‌سازی فاضلاب تصفیه شده اغلب به دلیل بالا بودن نرخ تبخیر و یا نفوذء مشاور باید محاسبات کمیت و کیفیت فاضلاب تصفیه شده به ویژه مواد محلول» آنیون‌ها و کاتیون‌ها را با توجه به میزان تبخیر و نفوذ انجام دهد. ۱- علاوه بر امکان ذخیره‌سازی فاضلاب در محل تصفیه‌خانه یا سدها و آب بندها امکان ذخیره‌سازی فاضلاب تصفیه شده در محل زمین‌های کشاورزی در فصول غیرکشت نیز می تواند به عنوان یک راهکار مدنظر قرار گیرد. -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۶ مد بردت استفاده از فاضلاب تصضه شده -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سضسم- مدیریت استفاده از فاضلاب تصفیه‌شسده 2 ۱-۹- کلیات کنترل‌ها و پایش‌های مورد نیازء بخشی از برنامه مدیریت استفاده فاضلاب تصفیه شده هستند. از آن‌جا که مصرف‌کنندگان به تغییرات احتمالی فاضلاب تصفیه شده به ویژه کیفیت آن حساس و آسیب‌پذیر هستند. باید با اجرای برنامه پایش و کنترل احتمال وقوع شرایط نامطلوب را به حداقل رساند. شرایط نامطلوب می‌تواند ناشی از عوامل مختلف مانند بروز شوک هیدرولیکی, شوک بار آلی/ مواد سمی, از کار افتادن برخی واحدهاء حوادث خطوط انتقال و حوادث طبیعی باشد. این بخش باید شامل انواع شرایط اضطراری» آثار و نحوه پایش و روش کنترل آن‌ها باشد. این تمهیدات در شرایط خاص می‌تواند حتی شامل قطع جریان مصرف‌کننده با پیش آگاهی باشد. هم‌چنین مسوولیت حقوقی و قانونی طرفین (تامین کننده و مصرف‌کننده) در انجام پایش و کنترل‌های مورد نیاز و عواقب احتمالی اقدامات انجام شده از جمله مواردی هستند که باید در مطالعات بررسی و نکات و شروط لازم در قراردادهای فروش علاوه بر موارد بالا لازم است تا مشاور تمهیدات و اصلاحات مورد نیاز در تاسیسات موجود یا در دست ساخت برای مقابله با شرایط اضطراری و هزینه اجرای آن‌ها را بررسی کند. تمهیدات مورد نیاز می‌تواند شامل اقدامات سازه‌ای مانند ساخت لاگون‌های نگهداری فاضلاب تصفیه شده یا خام (در صورت لزوم) و غیر سازه‌ای مانند آموزش بهره‌برداران» تهیه برنامه‌های اجرایی مقابله با شرایط اضطراری به ویژه مانورهای قابل انجام روی واحدهای فرایندی» کنترل‌ها و بازرسی‌های دوره‌ای به منظور جلوگیری از بروز شوک (مانند جلوگیری از تخلیه مواد سمی) و پایش کمیت و کیفیت فاضلاب خام/ تصفیه شده ورودی و خروجی باشد. باید توجه داشت که انجام اقدامات مدیریتی و غیر سازه‌ای به منظور مقابله با شرایط اضطراری ارجح می‌باشد. ۳-۹- نحوه استفاده از فاضلاب تصفیه‌شده نحوه استفاده از فاضلاب تصفیه شده برای تامین نیاز مصارف مختلف می‌تواند به دو صورت مستقیم یا غیر مستقیم باشد. - تامین مستقیم: در این حالت فاضلاب تصفیه شده به طور مستقل به محل مصرف منتقل می‌شود و پس از انتقال به محل مصرفء مستقیما مورد استفاده قرار می‌گیرد. - تامین غیر مستقیم: در این حالت فاضلاب تصفیه شده پس از تخلیه به منبع پذیرنده (منابع آب سطحی یا زیر زمینی) و پس از اختلاط با آب‌های سطحی یا زیر زمینی» به مصرف پیش بینی شده می‌رسد. هم‌چنین مصارف فاضلاب تصفیه شده را می‌توان به دو گروه بالفعل و بالقوه به شرح زیر تقسیم‌بندی کرد: - مصارف بالفعل آن دسته از مصارف را در بر می‌گیرد که در زمان اجرای طرح امکان استفاده از فاضلاب تصفیه‌شده توسط آن‌ها با استفاده از امکانات و تاسیسات موجود یا در حال احداث وجود دارد. این گروه از مصارف شامل مصرف‌کنندگان فعلی منابع آب که امکان جایگزینی مصارف آن‌ها با فاضلاب تصفیه شده وجود دارد» نیز می‌شود. برای نمونه می‌توان به استفاده از فاضلاب تصفیه شده برای آبیاری زمین‌های کشاورزی موجود از طریق شبکه‌های آبیاری موجود اشاره کرد. - مصارف بالقوه آن دسته از مصارفی را در بر می‌گیرد که از نظر فنی امکان استفاده از فاضلاب تصفیه شده در آن‌ها وجود دارد ولی در زمان اجرای طرح به دلیل عدم شناسایی یا ظرفیت سازی‌های لازم امکان استفاده از فاضلاب تصفیه شده -------- صفحهٔ بعد -------- اه راهنمای مطالعات طرح‌های استفاده از فاضلاب‌های نصفیه تسده تسهری و روسنایی مصرف‌کنندگان بالفعل تبدیل کرد. ۳-۹- سایر ملاحظات به هنگام تخصیص فاضلاب تصفیه شده برای مصارف آبیاری یا برآورد سطح زمین قابل آبیاری باید برنامه آیش زمین به دلیل محدودیت مصرف ممتد فاضلاب تصفیه‌شده» پایش کیفیت آبء خاک و محصولات تولیدی و بهداشت و سلامتی کشاورزان در برنامه الزامی است. نمی‌باشد و مشاور باید با توجه به قوانین و مقررات و وظایف قانونی نهادهای مرتبط وظایف هر یک از نهادها را در اجرای این برنامه مشخص کند. 2-3 ساختار سازمانی هماز که در ند ۳-۶ اشاره شد احدا| نامه مد بت استفاده از فاضلات تصفه‌شده زد ۵ تامب" کننده با ف‌کننده ر رب ر جرای بر بر ر 7 ۳ بر عهده نامین با مصر نبوده و سایر نهادها نیز بر اساس وظایف قانونی خود مسوول اجرای بخشی از آن می‌باشند. جدول ۵ مهم‌ترین نهادهای مرتبط و برنامه‌ریزی و مدیریت دم مجری برنامه‌های پایش ۱ مسوول کنترل و تضمین کیفیت تخصیص و بهره‌برداری و کنترل برنامه پایش " وزارت نیرو را شرکت آب منطقه‌ای وزارت جهاد کشاورزی ‏ ! وزارت بهداشت. درمان و آموزش پزشکی شرکت آب و فاضلاب ۱ شرکت آب و فاضلاب شهرداری سازمان حفاظت محیط‌زیست بهداشت» درمان و آموزش پزشکی مسوول کنترل و تضمین کیفیت پایش بیماری‌های مرتبط با استفاده از فاضلاب تصفیه‌شده می‌باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل تسنسم- مدیریت استفاده از فاضلاب تصفیه‌سده 1۷ ۵-۹- هزینه به هنگام برآورد هزینه‌های اجرای برنامه استفاده از فاضلاب تصفیه شده ابتدا باید فهرستی از کلیه اقدامات مورد نیاز برای اجرای برنامه و در صورت وجود گزینه‌های مختلف, برای هر یک به صورت مجزا تهیه و پس از آن هزینه انجام اقدامات برآورد شود. هزینه‌ها باید شامل هزینه‌های سرمایه‌گذاری و هزینه‌های جاری به تفکیک بوده و شامل هزینه‌های اضافی که احتمالا سایر نهادها فهرست اقدامات باید شامل هزینه انجام اصلاحات یا تغییرات احتمالی در تاسیسات. پایش‌ها و کنترل‌های مورد نیازء آموزش و آگاهی رسانی و خدمات مشاوره مورد نیاز باشد. هم‌چنین در صورت لزوم مشاور می‌تواند راهکارهایی برای تامین هزینه‌ها ارایه دهد. علاوه بر موارد بالاا لازم است تا مشاور برای هر گزینه بررسی اقتصادی و تحلیل هزینه/ منفعت نیز به ویژه در صورت استفاده از فاضلاب تصفیه شده به عنوان منبع جایگزین برای منابع آب خام انجام دهد. 1-3- بررسی‌های اقتصادی و اجتماعی کمبود آبء افزایش سطح اشتغال و درآمد را به دنبال دارد. بنابراین علاوه بر تحلیل هزینه/ منفعت که در بند ۵-۶ به آن اشاره شد.ء کند. -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- چ+ه+ نیس چه ++ توصیه‌های سازمان‌های بهداشت جهانی ((۱۷110) و خواربار و کشلورزی جهانی ((۲۸0) رای استفاده از فاضلاب تصضه شده در کشلورزی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست )2 جدول ۱- فرایندهای تصفیه پیشنهادی سازمان بهداشت جهانی برای استفاده از فاضلاب تصفیه شده (1973 ,۱۷110) مصرف مستقیم انسان ۱ بخته شده مصرف می‌شوند. را با تماس ۱ : مصرف می‌سوند تماس نیستند پرورش ماهی که فیلتراسیون شنی یا یت سمش ات مه # برای نمادها توضیحات زیر را ببینید. معیارهای بهداستی: ۱(- حذف موثر تخم‌های انگل ۲- مشابه ۱ء به علاوه حذف موثر باکتری‌ها ۳- تعداد کلیفرم‌ها در ۱۰۰ میلی‌لیتر در ۸۰ درصد از نمونه‌ها نباید بیش از ۱۰۰ عدد باشد. ۴- فاقد مواد شیمیایی که منجر به باقیمانده‌های ناخواسته در گیاه یا ماهی می‌شود. ۵- فاقد مواد شیمیایی که منجر به آبدار شدن غشا موکوسی شود. به منظور رعایت معیارهای بهداشتی داده شده» وجود فرایندهایی که با علامت ۷*۳ مشخص شده‌اند». ضروری است. علاوه براین خواهند بود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۰.۳ یی سس جدول ۲- حدا حداکثر غلظت توصیه شده میلی گرم بر لیتر راهنمای مطالعات طرح‌های استفاده از فاضلاب‌های نصفیه تسده تسهری و روسنایی کثر غلظت توصیه شده برای عناصر کمیاب در آبیاری (1985 ,۲۸0) می تواند موجب عدم تولید در خاک‌های اسیدی (011>۵,۵) شود.ء اما در خاک‌های قلیایی با 0۳1<۷/ می‌تواند بون را رسوب داده و هر نوع سمیت را حذف کند. سمیت برای گیاهان مختلف بسیار متفاوت است. از 11318/111 ۱۲ برای علف سودانی تا کم‌تر از ]1118/11 ۸۵/ برای سمیت برای گیاهان مختلف بسیار متفاوت است. از 11718/111 ۵ برای 1۵16 تا کم‌تر از 118/111 ۰/۵ برای 0۵1 خرایت ها در غلظت‌های تا 118/111 ۰/۱ برای ‎1110٩5‏ ,۳۵615 ,062115 در محلول‌های غذایی سمی است. محدوده‌های محافظه کارانه توصیه شده ناشی از پتانسیل تجمع در گیاه و خاک تا حدی که برای انسان خطرناک باشد. تعیین شده اند. در غلظت 1118/111 ۰/۱ در محلول‌های غذایی برای گوجه‌فرنگی سمی است. در خاک‌های خنثی و قلیایی تمایل به به طور معمول به عنوان یک عنصر ضروری شناخته نشده است. به دلیل فقدان معلومات در مورد سمیت آن برای گیاهان محدوده محافظه کارآن‌های توصیه شده است. در غلظت‌های ]1118/11 ۰/۱ تا ۱1118/111 برای برخی گیاهان در محلول‌های غذایی سمی است. توسط خاک‌های خنثی و قلیایی بی اثر می‌شود. در خاک‌های هوازی سمیتی برای گیاهان ندارد. اما در اسیدی کردن خاک و از دست دادن قابلیت دسترسی عناصر مورد نیاز فسفر و مولیبدن نقش دارد. آبیاری بارانی بیش از حد ممکن است منجر به نشست آن بر روی گیاهان» تجهیزات و سازه‌ها شود. تا غلظت ]1318/11 ۵ توسط اکثر گیاهان تحمل می‌شود. برای مرکبات در غلظت‌های کم (کم‌تر از ۰,۰۷۵ میلی گرم برای برخی گیاهان در غلظت‌های چند دهم تا چند میلی‌گرم بر لیتر سمی است. اما اغلب در خاک‌های اسیدی. در غلظت‌های معمول در خاک و آب برای گیاهان سمی نیست. در صورت وجود غلظت‌های بالای مولیبدن در خاک در غلظت‌های 11182/111 ۰/۵ تا ۱/۰13۱8۵/111 بر تعدادی از گیاهان تاثیر دارد. در خاک‌های خنثی و قلیایی سمیت کاهش می‌یاید. در غلظت‌های خیلی بالا می‌تواند از رشد سلول گیاهی جلوگیری کند. در غلظت‌های کم تا حد 11318/111 ۰/۰۲۵ برای گیاهان سمی است و در صورت وجود غلظت‌های بالای سلنیم در خاک می‌تواند برای دام‌ها در سنین رشد سمی باشد. در غلظت‌های بسیار کم یک عنصر ضروری برای دام‌ها است. به طور موثری توسط گیاهان دفع می‌شود. میزان قابل تحمل نامعلوم است. در غلظت‌های نسبتا پایین برای بسیاری از گیاهان سمی است. در غلظت‌های بسیار متفاوت برای بسیاری از گیاهان سمی است. در خاک‌های با 0۳1<۶] و در خاک‌های با بافت ریز -------- صفحهٔ بعد -------- ست ۰.۳ توجه: حداکثر غلظت‌ها بر اساس نرخ آبیاری مناسب (۱۰۰۰۰ متر مکعب بر هکتار بر سال) می‌باشد. اگر نرخ آبیاری با این مقدار خیلی فاصله داشته باشد.ء غلظت‌ها باید متناسب با آن کاهش یابند. برای نرخ‌های آبیاری کم‌تر از این مقدار نباید غلظت‌ها تعدیل شوند. مقادیر بر اساس آبیاری پیوسته در یک محل جدول ۳- راهنمای تفسیر کیفیت آب برای مصارف آبیاری (کمیته مشاوران دانشگاه کالیفرنیاء ۱۹۷۶) درجه محدودیت مصرف شوری (بر آب در دسترس گیاه اثر دارد) یا نفوذ (بر میزان نرخ نفوذ آب در داخل خاک اثر دارد. با استفاده همزمان از دو شاخص ۳2 و 5۸14 ارزیابی می‌شود.) مشکل احتمالی آبیاری واحد <۰/۳ ۰۰/۳۱/۲ ۱/۲ - <۰/۵ ۰/۵-۱/۹ ۱/۹ - <۱/۳۱/۳-۲/۹ ۲/۹ - <۲/۹۳۲/۹-۵/۰ ۵/۰ < سمیت ویژه یونی (بر محصولات حساس اثر دارد) 3333333333 3333333333333333 فلزات کمیاب (به جدول ۲ مراجعه شود) -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- منابع و مراجع دد منابع و مراجع ۲- ضوابط و استانداردهای زیست محیطی, سازمان حفاظت محیط زیست., ۰.۱۳۸۲ 4 ۹50۱۲۳۵۲ ,04/108 ۲۳۸/۵25/۹ مدا ۵۱۵۳ 1۵۳ مالس ,۳۳۸۰ کنا ]نک ۰۸۳۳ ۳۵۱/۷۷ می مانمع هما حعت ۵۳ ۵۵۳1۷00 از اخ, ۸۳۳ 0(0-89-7-909[ , 84 40 ۷۵۹1۷/۵1۲ 1۳۳۸160 0 راهان ۳1۳۵101021۵ ۵ 1۵۳ مالس ماه باه اهاط .ل داهنا ۷/۵۳۱۵ 1۳۵ آ۵ ملظ بذع و1 اعلا بای ۷۷۲۵0 ع ما۲۷ 1۵۲ دک ۳۵0۳۵0 ما22 ۱۵ ۰( 00۲821172110 ,۷۵۱ ۲۵۱۵۱۲۵۵ ۵18 1۵۳۵۲۵6 ماود 1۵ ادزم طاا۲۵ کل دنملدامیمش .۸ مبذاممما۸ ۴ ۰ ,122 ۳1/03/5041 0- ۲10۳۳ ,0۱۵06۲۹ 1۵۳ علزباه ۸ 0۳6 اعد 1۵ ۷۵۵1216 ان عکهطا باه باه نساوطاط ۷۵۵۵ 4 ,0۳۵87۵1 5211121100 210 ۷/۵10۲ -۵۷8161 1۳۳۵11611 ۷۷۵۵1۵16۲ عازد ۵۵ 001۵ ۷۷/۵۱6۳ مطااه ۱ ان امصع ال عاهاد ماع ۷/۹۱ ۶ 000۵110 ۵00 معاصعل 2001121100 0010۵۲۵۵۵6 1۵۳ عم لاه ۵00 کل مداد ۲۳۵0۲۵6۵ ,]|۱۵ آ0 2711601 0عل ‎٩1216‏ ۷۷/۵۵۵10210 111۵1110۵06۰ [10۵ :101 ۷۷110 ,عبات 2و2 200 22710010۳6 1۵ ۷۷۵1۳۷۵۱۵۲ ان مک ۳۵۶ 1۵۳ حعصااعلاسع ۲۳۵۱۳۵ ,۷/۲1۵ ٩۵۳6۵ 778, 90‏ 1۳001 ۵ 0 00۲۲ع نحل 20اه |1۵ ۵00 1۳۸1۵۵۲ ۷۵۵10۵16۳ ان 100۹5 نداصعاااه ۵ ۵۶ ,۷/۲10 ۰ ,0066۷۵ ,7 |5 .۸10 دع 56 ۵0۲1 1001۵ ۷۷110 مخامط اوعد ۷۷۲1۵0 -92-5 1538 ,55 رزاع|اباظ دازمگ ۳۸۵0 - ع امیش م1 1۵۳ ۳۹۵۱۵۱0۵ مها حالس ,۲۸۵ ۰ ,110۵1۱6 .۱02243-7| 7 ۸00۳020 ماگ ۳۷1۳۵۵۳۵۱۷ ۵0 با ۷۷۵۵1۵6 ۵00 ۷۷۵۱۵۳ ۵۵7۵ ۱۷۵۵۳۵۵ 1۱۷1۹0 ۳۲۵۵۲۵۵ ۳۷۱۳۵۵۵۲ ۲10101008 لمعاندن] ماد ۱۷۵۵ ۷۷۵۱۵۳ صحط۷ا عا 2 هاهن5 6 1 10۵۱1۵6 ۷/۵16۳ 00 ما0 رگ [۵ م۲۵۱0 ,۳۵00۵ ۵00 ما1 م1010 2 16810 ۱۷10110۳۵6۵۵ 6 2 1۳۳18201100 ۳۸0 ۷۷۵۵۱۵۵۲۰ 12.۷۷۰ 200 دیش کطا اوعد 1۵۳ نان ۷۷/۵۲۵۵ ۲۸۵۰ 5 ,[-92-5-102263 1550[ ,۷1-56 106 ,۱۰۳۸0 .10۷ ,29 ۲۳۵060 6 ۵01 1۳۳1221100 ۳۸۵0 ۳۵00 .3.۵ بع۳ 0 نا 2271 1۵ عکس ۵۵ 1۳۵۵ ۷۷۵۱۵۵۳ ۲۸۵۰ ۰ ,1016 ,۲۳۸0 ,47 ۲۳۵۵۵۲ ۳۳۵۵۵85 1۳۳1۵8۵1100۰ 1۵۲ ۲1اه ع۳:2عد ان عک 200 1۳۵11 .(کلم) .۸ مدش 300 ۷.۵5۰ ,نی ۲ ۰ ۲0۳۳ ]۳۲۲۲1 50:86 ان عدل] ۵00 1۵1۵ ۳۵ ۵۵ مه نگ امممنمج۳ ۳۸۵ ۳۵ ان 5۰ 001006۴ 7-9 020۳۹ ,۲1۵0۶1۵ 3 4 5 6 7 ۹ 9 |0- 1۱1 ۱2 ۱3- 14 ۱5 -------- صفحهٔ بعد -------- 7 راهنمای مطالعات طرح‌های استفاده از فاضلاب‌های تصفیه شده سهری و روستایی فهرست منابع برای مطالعه بیش تر ۱- مصارف مجدد فاضلاب‌های تصفیه شده در کشاورزی- پرورش ماهی- صنایع تغذیه مصنوعی آب‌های زیرزمینی» حسینیان, مرتضی» نشر علوم روزء ۰۱۳۸۱ ۰ ما05 [0ع6 آ0 ۳11 0عل عاهاد ۷۷۵۵12100 ممعحعل کا0 ۷ هداد ۱۵۳ داعم ل ماما -2 0 ملاع 600][0 آ0 27101 0عل عاهاد 210 ۷۷/۵۵1 عک دناد ان اما درل عاماد ماع هد ۷۷ 3-۳ ۰( ۷1۵۳ ,دام اعد همع ۷۱1۱۵ ۷۵۱۵۲ 1۳۱۵۱۳۵۵ 01 ۵ ,000۵ ۳۵۶۳ 60 ند ۳۵ ۷۷۵۵1۱۵ او دنا مادک ۳۵ 1۵۳ مالس ,۷۷110 -4 6۰ ,97892415460843 ,9789241546836 ,9789241546830 :158 02۵1701100 ۲۳۵۳ 2006 ۷/۵۲1۵ بعاا نیش 1۵ عدن] ۲۵۳ 1۳ ۷۷/۵۵1۵ ا۵ دندرادم۸ 1 ,۱۷۵۳۵۶ ۳۵ بخع و۸ -5 ۰ ,97852250360003 :]5۳| ,08220172110 سایت‌های با منابع اطلاعاتی معتبر 01 ]۰.۷۷ ۳۳10://۷. ۷ -| ۰۲۸01 /۳0://۷۷.۷۷۰۷ ۳ -2 0 یمن3 0 ما4 یی سع5 -------- صفحهٔ بعد -------- دفتر نظام فنی اجرایی معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهورء با گذشت بیش از سی سال فعالیت تحقیقاتی و مطالعاتی خودء افزون بر چهارصد عنوان نشریه تخصصی- فنیء در قالب آیین‌نامه» ضابطه» معیارء دستورالعمل» مشخصات فنی عمومی و مقاله» به صورت تالیف و ترجمه, تهیه و ابلاغ کرده است. نشریه حاضر در راستای موارد یاد شده تهیه شده تا در راه نیل به توسعه و گسترش علوم در کشور و بهبود فعالیت‌های ۳ ققابل دستیابی می‌باشد. دفتر نظام فنی اجرایی -------- صفحهٔ بعد -------- 0۲ ع۲۷[۱1ع۲ 1۹1216 0 200 ۳1300108 51۳۵16216 1۵۲ ۳۳۹1۵00 ۷۵۵ ۲1101 :3 17۳۵2۵0 07] عورزاه آمزبی) |۳۵با 1 20 1۴۳2 04 ععنا 5 1۳۳2177767116 ۲0. 4 ۷( 0 ۹/۵۹۷ 15100 06۷اگ 51۳۵16216 1۵۲ م1 اه 016 40 ۸1121۲5 ۳۵۵۱۳۵۲۱۵۵۶ اه ب۳ا۵ع۳ظ 0 ۳۷۵۲۷۲۱۵۲ [01۵ 160 اه با2ع ۵ 40 ۷۷۵1۲ 1۵۳۲ 51300270 60101۵ ]" ا نمی هه ۳۳۳۳ ۳۳۳۳/۳ 20 -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- با عنوان "راهنمای مطالعات طرح‌های استفاده از فاضلاب‌های تصفیه شده شهری و روستایی" به منظور ارایه روش کارء معیارها و استانداردها و اطلاعات پایه مورد نیاز برای همسان نمودن مطالعات استفاده از فاضلاب تصفیه شده و راهبری مناسب و یکپارچه این فرایند در کلیه واحدهای اجرایی در سطح کشور تهیه شده است. این مجموعه برای شرکت‌های آب و فاضلاب و مشاوران و سایر مراکز مرتبط با مطالعات استفاده از فاضلاب شهری و روستایی قابل استفاده می‌باشد.