سازمان برنامه و بودجه کشور

⚠ این متن با نرم‌افزار از روی تصویر خوانده شده و ممکن است خطا داشته باشد؛ برای استناد، اصلِ سند را ببینید. جمهوری اسلامی ابران سازمان برنامه و بودجه کشور دستو رالعمل اکتشاف مواد معدفی به روش فابطه شماره ۷۷۴ سازمان برنامه و بودجه کشور وزارت صنعت. معدن و تجارت معاونت فنی. امور زیربنایی و تولیدی معاونت آمور معادن و صنایع معدنی امور نظام فنی اجرایی. مشاورین و پیمانکاران دفتر نظارت آمور معدنی 1۱1 ادا ۱۱۱۱۱۱۱ ناو او و۱ ۱۳۹۸ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲ ون -------- صفحهٔ بعد -------- راست ور ۰ ۰ ناربان / یام و لووجم سور ربیس سازمان شماره: ۱ بخشنامه به د تگاه‌های اجرایی. مهندسان مشاور و پیمانکاران بخشنا تاریخ: ۱۳۹/۲ موضوع: دستورالعمل اکتشاف مواد معدنی به روش هیدروزژئوشیمیایی در چارچوب ماده (۳۴) قانون احکام دائمی برنامه‌های توسعه کشور, نظام فنی و اجرایی بکپارچه و ماده (۲۳) قانون برنامه و بودجه و آیین‌نامه استانداردهای اجرایی طرح‌های عمرانی, به پیوست ضابطه شماره ۷۷۴ امور نظام فنی اجرایی» مشاورین و پیمانکاران؛ با عنوان « دستورالعمل اکتشاف مواد معدنی به روش هیدروزئوشیمیایی » از نوع گروه سوم ابلاغ می‌شود. رعایت مفاد این ضابطه در صورت نداشتن ضوابط بهتر, از تاریخ ۱۳۹۹/۰۱/۰۱ الزامی است. ضوابط و معیارها در حدود مشخص شده در این ضابطه., با توجه به شرایط خاص کار مورد نظر تعیین و مبنای عمل می‌باشد. در مورد پروژه‌هایی که از محل سرمایه‌گذاری بخش غیر دولتی تامین اعتبار می‌شوند. لازم است حدود انتخابی معیارهای بادشده در مرحله ارجاع کار تعیین و به تایید سرمایه پذ بر برسد. امور نظام فنی اجرایی. مشاورین و پیمانکاران این سازمان دربافت‌کننده نظرات و پیشنهادهای اصلاحی در مورد مفاد این ضابطه بوده و اصلاحات لازم را اعلام خواهد کرد. ۳۶۴۱۹۴۳: -------- صفحهٔ بعد -------- ۲ ون -------- صفحهٔ بعد -------- اصالح مذارک فىی :خ ًاوىذ ٌ گرامی ام ًر وظام فىی ،اجرایی مطایریه ی پیماوکاران معایوت ،فىی ام ًر زیربىایی ی ت ًلیدی سازمان ٍبروام ی ٍب ًدج ،کط ًر با ٌاستفاد از وظر کارضىاسان ٍبرجست مبادرت ٍب ٍت ُی ٍایه ضابط ٌکرد ی آن را برای ٌاستفاد ٍب ٍجامع ی م ُىدسی کط ًر ٍ عرض ٌوم ًد است. با یج ًد تالش ،فرایان ایه اثر مص ًن از ایراد َایی وظیر غلط َای ،مف ًُمی ،فىی ی ماُ یا ماُ با، اضکاالت م ًض ًعی ویست. از ایه ری، از ضما خ ًاوىد ٌ گرامی صمیماو ٍ تقاضا دارد در ص ًرت مطا َد ٌ َرگ ًو ٍ ایراد ی اضکال فىی مراتب را ب ٍ ص ًرت زیر :گسارش فرمایید 1 - در ٍساماو مذیریت داوش اسىاد فىی ی )اجرایی (سما ثبت وام :فرماییذsama. 2 - پس از یرید ٍب ٍساماو سما ی برای تماس ،احتمالی وشاوی خ ًد را در بخش پریفایل کاربری تکمیل فرماییذ. 3 - ٍب بخش وظرخ ًا َی ٍایه ضابط ٍمراجع فرماییذ. 4 - ٌشمار بىذ ی ٍصفح م ًض ًع م ًرد وظر را مشخص کىیذ. 5 - ایراد م ًرد وظر را بص ًرت ٍخالص بیان داریذ. 6 - در ص ًرت امکان مته اصالح ٌشذ را برای جایگسیىی ارسال کىیذ. کارضىاسان ایه ام ًر وظر َای دریافتی را ب ٍ دقت.مطالع ٍ وم ًد ٌ ی اقدام مقتضی را معم ًل خ ًا َىد داضت پیطاپیص از َمکاری ی دقت وظر جىابعالی قدرداوی می .ض ًد وشاوی برای ٍمکاتب : ،ت ُران میدان ،ب ُارستان خیابان صفی علی ٌضا – مرکس تلفه33271 سازمان ٍبروام ی ٍب ًدج ،کط ًر ام ًر وظام فىی ،اجرایی مطایریه ی پیماوکاران.. . web: Email: -------- صفحهٔ بعد -------- ۲ 5۳۱۵9۳۱۵۵۲ -------- صفحهٔ بعد -------- نظام فنی و اجرایی کشور (مصوبه شماره ۹ نت ۲۲۳۴۹۷ی مورحخ ۱۳۰ هبات وزیران) به کارگیری معیارهاء استانداردها و ضوابط فنی در مراحل تهیه و اجرای طرح و نیز توجه لازم به هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری در قیمت تمام شده طرح‌ها را مورد تاکید جدی قرار داده است و این امور براساس نظام فنی اجرایی یکپارچه. موضوع ماده ۳۴ قانون احکام دائمی برنامه‌های توسعه کشور ماده ۲۳ قانون برنامه و بودجه و آیین‌نامه استانداردهای اجرایی مصوب هیات محترم وزیران» تهیه و تدوین ضوابط و معیارهای فنی طرح‌های توسعه‌ای کشور را به عهده دارد. با در نظر گرفتن اهمیت و کاربرد روش‌های اکتشاف ژئوشیمیایی در کشف منابع و ذخایر معدنی جدید و واگذاری انجام پروژه‌های اکتشافات ژئوشیمیایی به شرکت‌های خصوصی و مهندسان مشاورء استفاده از الگوها و دستورالعمل‌های فنی در مراحل مطالعه. طراحی و اجرای پروژه‌های اکتشافی ژئوشیمیایی ضرورت دارد که این نشریه به همین منظور تهیه شده است. مهم‌ترین آهداف مرحله اکتشاف بزرگ‌مقیاس به روش هیدروژئوشیمیایی به شرح زیر است: الف- تشخیص و تعیین زون‌های آنومالی مرتبط با فرآیند کانی‌سازی ب- شناسایی و تعیین رابطه آنومالی‌های واقعی با زون‌های احتمالی کانی‌سازی بِ- تعیین 9 شناسایی توده‌های احتمالی کانی‌سازی مانند کانسارهای پورفیری 9 نظایر آن‌ها ت- شناسایی و تعیین ارتباط زون‌های آنومالی با اندیس‌هاء رگه‌هاء. زون‌های دگرسانی و دیگر پدیده‌های کانی سازی و زمین‌شناسی ث- مشخص کردن زون‌های پتانسیل‌دار برای مراحل بعدی اکتشاف ضابطه حاضر با عنوان "دستورالعلمل اکتشاف مواد معدنی به روش هیدروژئوشیمیایی" در قالب برنامه با همه تلاش‌های انجام شده قطعا هنوز کاستی‌هایی در متن موجود است که امید است. کاربرد عملی و در سطح وسیع این ضابطه توسط مهندسان موجبات شناسایی و برطرف نمودن آن‌ها را فراهم آورد. حمیدرضا عدل معاون فنی, امور زیربنایی و تولیدی زمستان ۱۳۹۸ ا -------- صفحهٔ بعد -------- ۲ ون -------- صفحهٔ بعد -------- تهیه و کنترل «دستورالعمل اکتشاف مواد معدنی به روش هیدروژئوشیمیایی» [ نشریبه شماره ۷۷۴] مجری طرح جعفر سرقینی معاون امور معادن و صنایع معدنی- وزارت صنعت. معدن و تجارت اعضای شورای عالی به ترتیب حروف الفبا فرزانه آقارمضانعلی کارشناس ارشد مهندسی صنایع- سازمان برنامه و بودجه کشور عباسعلی ایروانی کارشناس ارشد مدیریت کارآفرینی (کسب و کار) - وزارت صنعت. معدن و تجارت بهروز برنا کارشناس مهندسی معدن- سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور محمد پریزادی کارشناس آرشد مهندسی معدن- سازمان برنامه و بودجه کشور عبدالعلی حقیقی کارشناس آرشد زمین‌شناسی جعفر سرقینی دکترای مهندسی فرآوری مواد معدنی- وزارت صنعت. معدن و تجارت حسن مدنی کارشناس ارشد مهندسی معدن - دانشگاه صنعتی امیرکبیر هرمز ناصرنیا کارشناس آرشد مهندسی معدن علی اصغرزاده کارشناس ارشد مهندسی معدن- سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران بهروز برنا کارشناس مهندسی معدن- شرکت تهیه و تولید مواد معدنی ایران نعمتا... رشیدنژادعمران دکترای پترولوژی- دانشگاه تربیت مدرس بهزاد مهرابی دکترای زمین‌شناسی اقتصادی - دانشگاه خوارزمی اعضای کارگروه تنظیم و تدوین به ترتیب حروف الفبا بهرام رضایی دکترای مهندسی فرآوری مواد معدنی- دانشگاه صنعتی امیرکبیر حسن مدنی کارشناس ارشد مهندسی معدن- دانشگاه صنعتی امیرکبیر بهزاد مهرابی دکترای زمین‌شناسی اقتصادی- دانشگاه خوارزمی اعضای گروه هدایت و راهبری پروژه علیرضا توتونچی معاون آمور نظام فنی و اجرایی فرزانه آقارمضانعلی رییس گروه آمور نظام فنی و اجرایی مهدیه اسکندری کارشناس گروه ضوابط و معیارهای معاونت آمور معادن و صنایع معدنی پیش‌نویس این نشریه توسط آقای دکتر محسن رضایی تهیه شده و پس از بررسی و تایید توسط کارگروه -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان فصل اول- کلیات ۱-۱- تعاریف و مفاهیم ۲-۱- اصول روش هیدروژئوشیمیایی ۳-۱- محدودیت‌های روش فصل دوم- مبانی اکتشافات هیدروژئوشیمیایی ۱-۲- آشنایی ۳-۲ زئوشیمی یون‌های اصلی ۳-۲- اهداف اکتشافی ۳-۲- معرفی شاخص‌های کانه‌زایی (عناصر معروف) در اکتشافات هیدروژئوشیمیایی ۱-۴-۲- کانسارهای سولفید توده‌ای آتشفشانی ۳-۳-۲ کانسارهای تیپ مس- مولیبدن پورفیری ۳-۳-۲- کانسارهای تیپ رسوبی- بیرون‌دمی ۴-۴-۲- کانسارهای طلا ۵-۴-۲- کانسارهای تیپ نیکل- مس و عناصر گروه پلاتین (۳)0[6--)-۷1] ۶-۳-۲- کیمبرلیت‌های الماس‌دار ۷-۳-۲ اورانیم ۸-۴-۲- کانسارهای تیپ اپی‌ترمال ۹-۳-۲ کانسارهای تیپ دره می‌سی‌سی‌پی ۱۰-۴-۲- کانسارهای تیپ اسکارن ۵-۲- درجه اشباع (حلالیت)» گونه‌زایی و تحرک فلزات ۶-۲- فرآیند انحلال و تشکیل هاله‌های هیدروژئوشیمیایی فصل سوم - نمونه‌برداری ۱-۳- آشنایی ۲-۳- محیط نمونه‌برداری ۱-۲-۳- آب‌های سطحی ۲-۲-۳ آب‌های زیرزمینی ۳-۳- زمان نمونه‌برداری ۴-۳- شیوه نمونه‌برداری ۱-۴-۳- تجهیزات اندازه گیری صحرایی ۳-۳-۳ مواد شیمیایی مورد نیاز در عملیات صحرایی ۳-۴-۳- تعداد و حجم نمونه ۱۱ ۱۱ ۱۱ ۱۱ ۱۲ ۱۲ ۱۲ ۱۲ ۱۳ ۱۳ ۱۳ ۱۴ ۱۴ ۱۵ ۱۷ ۱۷ ۱۷ ۱۸ ۱۹ ۱۹ ۳۱ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم- آماده‌سازی و تجزیه نمونه‌ها ۱-۴- آشنایی ۲-۴- آماده‌سازی ۱-۳-۴ فیلتر کردن نمونه‌ها ۳-۲-۴ نمونه‌های فیلتر نشده ۳-۲-۴- کنترل و تضمین کیفیت (ل)/۸ ۳-۴۳ تجزیه شیمیایی ۱-۳-۴- آنیون‌ها ۲-۳-۴- تجزیه کاتیون‌ها ۳-۳-۴ اندازه‌گیری قلیاییت ۴-۳-۴ تجزیه طلا و گروه پلاتین فصل پنجم- تجزیه و تحلیل داده‌ها و نحوه ارایه نتایج ۱-۵- آشنایی ۲-۵ نمودارهای تخصصی هیدروژئوشیمی ۳-۵- بررسی آماری داده‌ها ۴-۵ نقشه‌های هیدروژئوشیمیایی (آنومالی ۵-۵- بررسی نسبت یون‌ها ۶-۵- بررسی شاخص‌های اشباع فصل ششم- مراحل مختلف اکتشاف ۱-۶- آشنایی ۳-۶- شناسایی اولیه ۳-۶- گردآوری داده‌هاء گزارش‌ها و انتخاب محدوده مطالعاتی ۰ ۴-۶- پردازش و تلفیق لایه‌های اطلاعاتی ۵-۶- مطالعات آب‌زمین‌شناسی ۶-۶- تحلیل هیدروژئوشیمیایی اطلاعات موجود ۷-۶- طراحی شبکه نمونه‌برداری ۸-۶- نمونه‌برداری, آماده‌سازی و تجزیه شیمیایی ۹-۶- پردازش داده‌ها ۱- ۷- چکیده ۲-۷- مقدمه ۳-۷- فهرست ۳-۷- فصل اول: مبانی نظری و مرور تحقیقات پیشین ناسب ۲۳ ۳۵ ۳۵ ۳۵ ۳۵ ۳۶ ۳۶ ۳۶ ۳۷ ۳۷ ۳۸ ۳۹ ۳۱ ۳۱ ۳۱ ۳۱ ۳۱ ۳۳ ۳۵ ۳۷ ۳۷ ۳۷ ۳۷ ۳۷ ۳۸ ۳۸ ۳۹ ۳۹ ۳۱ ۳۳ ۳۳ ۳۳ ۳۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۵-۷- فصل دوم: مواد و روش‌ها ۷ 8 5۳۱۵9۳۱۵۵۰۱ ۴۳ ۴۴ ۴۴ ۴۴ ۴۵ ۴۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲ ون -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۱ کلیات -------- صفحهٔ بعد -------- ۲ ون -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- کلیات ۹/۳ ۳ ۱-۱- تعاریف و مفاهیم ژئوشیمی اکتشافی: بخشی از زئوشیمی کاربردی که هدف آن یافتن نهشته‌های جدید فلزی, غیرفلزی, ذخایر نفت خام و گاز طبیعی است. اکتشافات هیدروژئوشیمیایی: یکی از روش‌های ژئوشیمی اکتشافی که در آن از ویژگی‌های ژئوشیمیایی آب‌های زیرزمینی و سطحی برای شناسایی هاله‌های ژئوشیمیایی مرتبط با نهشته‌های کانساری استفاده می‌شود. هاله هیدروژئوشیمیابی: پراکنش ژئوشیمیایی که در اطراف کانسارها در اثر واکنش با آب‌های زیرزمینی و سطحی رخ می‌دهد. زمینه: غلظت اولیه یک عنصر در یک محدوده آنومالی: آنومالی تمرکز غیرعادی یک عنصر در پوسته زمین با غلظتی بیش از حد مقدار زمینه. در اکتشافات ژئوشیمیایی» آنومالی زمانی اهمیت دارد که مرتبط با کانی‌سازی باشد و از نظر زمین‌شناسی الگوی پراکنش معنی‌داری را حد استانه: حداقل مقدار آنومالی در یک محدوده اکتشافی عنصر ردیاب: عنصر نسبتا محرکی که در ارتباط نزدیک با عنصر یا عناصر مورد اکتشاف و به آسانی قابل تشخیص است. سهولت تشخیص آن ممکن است هم به علت تشکیل هاله وسیع‌تر و هم به علت روش‌های تجزیه مناسب‌تر باشد. به عنوان مثال از عنصر آرسنیک به عنوان عنصر ردیاب برای اکتشاف طلا استفاده می‌شود. ۳-۱- اصول روش هیدروژئوشیمیابی آب‌های سطحی و زیرزمینی. محیطی مناسب برای اکتشاف بسیاری از انواع کانی‌زایی است. فلزاتی که بیشتر در محیط آبی حمل می‌شوند. در آب آنومالی ایجاد می‌کنند. با مطالعه فاز محلول یا فاز جذب/ رسوب داده شده در بار معلق و بار بستری می‌توان کانی‌سازی‌های پنهان را آشکارسازی کرد. در این روش اکتشافی, از اندرکنش بین سامانه آبی و محیط کانی‌سازی استفاده می‌شود. پیشرفت در شناخت فرآیندهای کانه‌ساز. واکنش‌های آب- سنگ. انتقال و رقیق‌شدگی فلزات در محیط ثانویه باعث افزایش کارآمدی روش اکتشافی هیدروژئوشیمیایی شده است. موفقیت در هیدروژئوشیمیایی جزو هاله‌های ثانویه انتقال‌یافته و رقیق شده به حساب می‌آیند. عواملی مانند خواص فیزیکی و شیمیایی عناصر مهاجرء ترکیب شیمیایی و میزان نفوذپذیری سازند در برگیرنده ماده معدنی. ساختار زمین‌شناسی, آب و هواء توپوگرافی و جهت جریان آب زیرزمینی در تشکیل هاله هیدروژئوشیمیایی موثراند. -------- صفحهٔ بعد -------- 3 ۹/۳ دستورالعمل اکتشاف مواد معدنی به روش هیدروزنوشیمیایی در اکتشاف کانسارهاء مطالعات جهت‌دار با دیدگاه تعیین عناصر همراه با هر نوع کانی‌سازی اهمیت بالایی دارد. در روش اکتشاف هیدروژئوشیمیایی» باید به ویژگی‌های آب‌های زیرزمینی و آب‌های سطحی توجه شود. روش اکتشاف هیدروژئوشیمیایی زمانی استفاده می‌شود که با روش‌های متداول اکتشافات ژئوشیمیایی نتوان کانسارهای پنهان را پیدا کرد و به آب‌های سطحی و زیرزمینی دسترسی کافی وجود داشته باشد. نفوذ آب‌های زیرزمینی به اعماق و واکنش با نهشته‌های معدنی عمیق و پنهان. منجر به افزایش عمق کاوش در مقایسه با سایر روش‌های ژئوشیمیایی می‌شود. از روش اکتشاف هیدروژئوشیمیایی برای اکتشاف مستقیم عناصری مانند ۱10 ,0 ,الا ,با ,۳۳ و 70 و اکتشاف غیرمستقیم عناصری مانند ۷۷ ,5 ,لا ,ان و ۸ استفاده می‌شود. عنصر آورانیم همراه با عناصر ۱[ و ۲10 نیز برای اکتشاف کانسارهای عناصر پرتوزا به کار می‌رود. امروزه برای اکتشاف کانسارهایی مانند کانسارهای سولفیدی چند فلزی, مس پورفیری, بورات و کانسارهای دارای کانی‌های سولفاته و کلریدی از روش هیدروژئوشیمیایی به صورت موثر استفاده می‌شود. استفاده از روش هیدروژئوشیمیایی در اکتشاف منابع معدنی در جهان در حال افزایش است و موارد زیادی از کاربرد موفق این روش اکتشافی در دنیا گزارش شده است. فرض اساسی در کاربرد این روش این است که با تجزیه شیمیایی نمونه آب (به ویژه آب‌های زیرزمینی) که از منطقه کانی‌سازی عبور کرده است. غلظت عناصر ردیاب افزایش می‌یاید. ۳-۱- محدودیت‌های روش سه محدودیت مهم این روش شامل میزان کم بارش در بسیاری از مناطق اکتشافی, شوری بالای آب به ویژه آب‌های زیرزمینی و تحرک‌پذیری کم برخی از عناصر مورد اکتشاف است. پراکنش نامناسب بارش در برخی مناطق به گونه‌ای است که در زون‌های رسوبی ساختاری حاوی کانسارهای مهم. بارندگی بسیار کم است و این موضوع تشکیل هاله هیدروژئوشیمیایی مناسب را با محدودیت مواجه می‌کند. در بسیاری از مناطق, آب‌های زیرزمینیء شوری بالایی دارند. در این شرایط بسیاری از نمونه‌ها به رقیق‌سازی قبل از تجزیه نیاز دارند (معمولا در اندازه‌گیری عناصر با روش معمول چنانچه کل مواد جامد محلول بیشتر از ۰:۲ درصد باشد. نیاز به رقیق‌سازی است.). این رقیق‌سازی ممکن است. غلظت عناصر نشانگر را تا زیر حد تشخیص دستگاهی کاهش دهد. نمونه‌برداری از آب زیرزمینی از چاه‌های موجود انجام می‌گیرد که توزیع آن‌ها در اختیار اکتشاف‌ گر نیست و این امر یکی از دیگر محدودیت‌های این روش است. عناصر فلزی تحرک‌پذیری و قابلیت مهاجرت متفاوتی دارند. معمولا عناصری مانند ۲۵ ,۳ ,۸1 .1/0 .20 .۳0 و 20۵ به صورت سولفیدی برای اکتشاف در این روش مناسب‌اند. عناصری مانند ۲۶ .۷۷ .8 و ۸ به دلیل قابلیت انحلال و تحرک کمترء مناسب نیستند. به عنوان مثال عنصر طلا کم‌تحرک است و فاصله زیادی را از کانسار طی نمی‌کند. برعکس عناصری مانند 70 و ۲4 عناصری متحرک‌اند و قابلیت مهاجرت از محل کانسار را دارند و از آن دور می‌شوند. در محیط اکسیدی, تحرک عنصر کادمیم مانند عنصر سرب است ولی از عنصر روی کمتر است. گو اینکه عنصر کادمیم سریع‌تر از عنصر روی آکسیده می‌شود و سولفات کادمیم قابلیت انحلال بیشتری نسبت به سولفات روی دارد. کانی‌سازی‌های آورانیم -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- کلیات ۹/۳ ۵ با توجه به همراهی رادیم. رادون و هلیم نیز با این روش قابل اکتشاف‌اند. از این روش می‌توان برای پی‌جوبی عناصری مانند 02 و 00 نیز استفاده کرد. البته امروزه به دلیل وجود دستگاه‌های دقیق در تجزیه شیمیایی آب‌هاء حتی مقادیر بسیار کم محلول عناصری مانند طلا (در حد نانوگرم در لیتر) در آب‌های چشمه‌ها و آب‌های رودخانه‌ها نیز ردیابی می‌شوند که می‌توان برای راهنمای اکتشافی آن را بررسی کرد. هر چند که استفاده از این روش‌ها هنوز متداول نیست. یکی از مهم‌ترین محدودیت‌هاء بالا بودن غلظت برخی فلزات ناشی از آلودگی‌های زیست‌محیطی است که ارتباطی با کانی‌سازی ندارند. -------- صفحهٔ بعد -------- ۲ ون -------- صفحهٔ بعد -------- مبانی | کی پمال - -------- صفحهٔ بعد -------- ۲ ون -------- صفحهٔ بعد -------- فقصا دوم- میانی/ کنتشساقات هید روزئونسیمیا یی ۹۸/۳/۱ ۹ رمم مه ۱-۲- آشنایی برای اینکه یک هاله ژئوشیمیایی آنومال در آب زیرزمینی شکل گیرد. باید آب از درون توده کانسار جریان یابد. از این رو تفسیر مناسب ژئوشیمی آب‌های زیرزمینی برای اکتشاف مواد معدنی به تفسیر صحیح از آب‌زمین‌شناسی محلی و منطقه‌ای بستگی دارد. تفسیر آب‌زمین‌شناسی در سیستم‌های با جریان آزاد در محیط متخلخل معمولا ساده است. در حالی که در سیستم‌های محبوس یا سیستم‌هایی که جریان غالب در درزه و شکستگی‌ها اتفاق می‌افتد. پیچیدگی قابل توجهی دارد. در برخی موارد. گسل یا شکستگی که منجر به تمرکز جریان آب زیرزمینی می‌شود. همانند معبری عمل می‌کند که آب را به توده کانه‌دار وارد و از آن خارج می‌کند در حالی که کمترین واکنش بین آب و سنگ رخ می‌دهد. این محدودیت در کانی‌سازی رگچه‌ای را به طور خاص می‌توان برای برخی از انواع کانسارهای مس. نیکل, عناصر گروه کانسار نیز مورد توجه قرار گیرد. در مقایسه با جریان عمومی آب زیرزمینی. جهت رگه معدنی تعیین‌کننده حد واکنش‌های بین آب- سنگ و گسترش هاله آنومالی هیدروژئوشیمیایی است. اکتشافات هیدروژئوشیمیایی به دلایل زیرء یک روش اکتشافی موثر برای کشف کانسارهای پنهان است: الف- پیشرفت در روش‌های تجزیه شیمیایی آب و کاهش حد سنجش ب- واکنش‌پذیر بودن بسیاری از انواع کانی‌سازی‌ها با آب به ویژه کانی‌سازی‌های سولفیدی پ- امکان جریان آب به قسمت‌های دورتر کانی‌سازی و گسترش هاله ت- مقدار زمینه کم و امکان تطابق آنومالی ساده‌تر ث- هاله اکتشافی وسیع‌تر نسبت به سایر روش‌های زئوشیمیایی ج- آماده‌سازی ساده‌تر نمونه‌ها ۳-۲ ژئوشیمی بون‌های اصلی درک کامل از ژئوشیمی آب‌های زیرزمینی نیاز به تجزیه و تحلیل و تفسیر ترکیب یونی عمده یا غلظت و پراکندگی کربنات است که بیشتر از ۹۰ درصد کل مواد جامد حل شده را تشکیل می‌دهند. تحلیل این پارامترهای شیمیایی, منجر واکنش آب 9 سنک. نوع تغذیه و9 جریان می‌شود. با این حال. برخی از مطالعات نیزر نشان داده‌اند که تر کیب بونی عمده آب‌های زیرزمینی ممکن است راهنمای مستقیمی در اکتشاف کانی‌سازی به شمار آید. به ویژه اینکه در اثر هوازدگی. هاله آنومالی هیدروژئوشیمیایی بزرگتری در مقایسه با اندازه اولیه کانی‌سازی تشکیل می‌شود. در بررسی هیدروژئوشیمیایی, تفسیر یون‌های اصلی باید در ارتباط با داده‌های غلظت فلزات هدف و ردیاب انجام گیرد. با این حال. -------- صفحهٔ بعد -------- ۰ ۹/۳ دستورالعمل اکتشاف مواد معدنی به روش هیدروژئوشیمیایی با توجه به پیچیدگی‌های اندرکنش آب- سنگ. واکنش‌های تبادل کاتیونی و تشکیل کانی‌های ثانویه. شیمی عناصر اصلی آب باید با احتیاط به عنوان یک راهنمای اکتشاف استفاده شود. در مواردی که تغییرات در غلظت عناصر اصلی دیده شود.ء ممکن است به نوع سنگ خاص و یا نوع خاصی از دگرسانی دلالت داشته باشد اما این لزوما نشان‌دهنده وجود کانی‌سازی نیست. علاوه بر این, | و لام تا حد زیادی مبزان و نوع اندرکنش آب- ماده معدنی و تحرک و پراکندگی فلزات و شبه‌فلزات مرتبط با کانی‌سازی را تحت تاثیر قرار می‌دهند. بنابراین اگر 13 و 011 برای انحلال و یا تبادل عناصر معدنی و انتقال عنصر مورد نظر مساعد نباشد. آنومالی هیدرژئوشیمیایی تشکیل نمی‌شود. ۳-۲- اهداف اکتشافی آب قابلیت حل بخشی از مواد مسیر خود را دارد و در صورت حرکت در اطراف کانسارهاء هاله‌های هیدروژئوشیمیایی تشکیل می‌دهد. کانی‌ها با آب به روش‌های متفاوتی واکنش می‌دهند و این باعث می‌شود تا در نمونه آب. عناصر زیادی قابل تشخیص باشد. هر نوع کانسار را می‌توان با عناصر مرتبط با آن مشخص کرد (جدول ۱-۲). در طراحی, اجرا و تجزیه و تحلیل در روش اکتشافات هیدروژئوشیمیایی باید به عناصر اصلی و جزیی مرتبط با هر کانی‌سازی توجه کرد. جدول ۱-۲- ویژگی‌های هیدروژئوشیمیایی اصلی برخی از انواع کانسارها کیمبرلیت‌های ی ۱ پا دا ۱ ,0 ‎٩0,‏ ,11۳95 ب8۵ ۸ تحت شرایط اکسیدی و نزدیک خنثی 18: تحت شرایط معمولی د61ع61 ع[( 1100 1۵۵ ع۵۳26] -|۱ 61616۵ 2110 ع1۳د ۲1102-11610 -2 1۵ 62710 1۵۲6 -3 (۱۷1) ۷۵11۷-۷06 ام نرزدد ۱۷۱۵۵۱ -4 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم- میان ی اکنشافات هید روژئوسیمیابی رو ۵ ۱۱ موم مس بر اساس خصوصیات سامانه آبی. ممکن است همواره این عناصر نا حد تشخیص در آب تغلیظ نشوند. در این صورت ۱-۴-۲- کانسارهای سولفید توده‌ای آتشفشانی! این تیپ کانسارها از نظر نوع سنگ میزبان و ترکیبات سولفیدی متنوع‌اند اما ویژگی بارز آن‌ها غالب بودن سولفیدهای فلزی به ویژه پیریت. پیروتیت. اسفالریت. گالن و کالکوپیریت است. در این کانسارها عناصر ۳0 .7 .۳۵ و 0 غالب‌اند و به صورت فرعی عناصر 81 ,8۵ .5۳ ,۸۵ ۸۰ .۳18 .۲0 و 10 را به همراه دارند (جدول ۱-۲). کانسارهای تیپ ۷۸15 به روش‌های هیدروژئوشیمیایی آب‌های سطحی و زیرزمینی در موارد متعددی اکتشاف شده‌اند. بر اساس این مطالعات. بهترین و مناسب‌ترین عنصر معرف برای این نوع کانه‌زایی هم در آب‌های سطحی و هم در آب‌های زیرزمینی, عنصر روی است. در بسیاری موارد. آنومالی دیگر گونه‌های مرتبط با این تیپ از ذخایر مانند 5۳ ,۸10 ,۸۵ ,۳ ,۳۳ و سولفات نیز دیده شده است اما برخی از این گونه‌ها تحت شرایط معمول غیرمتحرک‌اند و همواره در آب دیده نمی‌شوند. سولفات اگر چه در آب پایین‌دست این کانسارها به صورت آنومال است ولی با توجه به اینکه یک یون اصلی در غالب آب‌ها است. به عنوان یک شاخص قابل اعتماد کانه‌زایی به شمار نمی‌آید. عنصر روی بهترین شاخص کانه‌زایی سولفید توده‌ای با حد آستانه ۲۰ میکروگرم در لیتر است. در این تیپ از کانسارها غنی‌شدگی نسبت به آهن و منیزیم و تهی‌شدگی : یی به سدیم و کا سیم مشاهده شده است. ۳-۴-۲ کانسارهای تیپ مس - مولیبدن پورفیری کانسارهای مس - مولیبدن پورفیری به طور معمول همراه با سنگ‌های آذرین درونی متوسط تا فلسیک‌اند. ویژگی‌های ژئوشیمیایی کلیدی این کانسارها وجود عناصر ۹5 :۷1 ۸ و ع به همراه با( و در بعضی کانسارهای ۸ و ۸2 است (جدول ۱-۲). استفاده از روش هیدروژئوشیمیایی در کانسارهای مس- مولیبدن پورفیری بسیار کارآمد است. این نزهشته‌ها به صورت معمول حاوی غلظت آنومال از گونه‌های بع5 ۰ و 0 هستند که در محیط‌های آلکالن 9 نیمه‌اکسیدی نسبتا متحرک‌اند. نسبت 8/50 در بسیاری از این موارد به عنوان شاخص این کانه‌زایی معرفی شده است. ۰ ۰.۰ ۲ ۳-۴-۲۳ کانسارهای تیپ رسوبی- بیرون‌دمی این تیپ کانسارها با آزاد شدن سیالات گرمابی حاوی ماده معدنی به درون یک حوزه (معمولا اقیانوس) ایجاد و به ۰ ۰ ۹ ۳ . . ۰ . 1 : : ۰ صورت چینه‌سان رسوب می‌کنند. این کانسارها مهم‌ترین منبع سرب. روی و باریت و یکی از منابع مهم نقره. مس, طلاء (۷۱/5) ع6ل11آناه ۵۹۹1۷6 ۷۵۱۵02610 -۱ (514112) کازدوعل 021211۷6 ها 5001 -2 3-0 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ ۹/۳ دستورالعمل اکتشاف مواد معدنی به روش هیدروژنوشیمیایی بیسموت و تنگستن‌اند. آب‌هایی که در معرض این نهشته‌ها قرار می‌گیرند و از آن عبور می‌کنند. معمولا نزدیک به خنثی تا قلیایی‌اند و غلظت فلزات غیر از روی در آن‌ها پایین است. غلظت کادمیم در حد ده‌ها میکروگرم و در موارد بسیاری غلظت سولفات در حد صدها میلی‌گرم است. ۴-۴-۲- کانسارهای طلا طلا تیپ‌های مختلف کانساری دارد و در هر یک از آن‌ها عناصر مختلفی به عنوان شاخص هیدروژئوشیمیایی به کار می‌روند. کانسارهای طلای همراه با تیپ‌های پورفیری, آپی‌ترمال, اسکارن و ماسیوسولفیدها به صورت جداگانه بررسی شده‌اند. در این قسمت بیشتر ویژگی‌های هیدروژئوشیمیایی برای کانسارهای طلای تیپ کارلین مورد توجه است. مانع اصلی برای اکتشاف طلا با استفاده از روش هیدروژئوشیمیایی, حلالیت کم طلا در آب با دمای پایین است. مطالعات نشان می‌دهد که مقدار طلا در آب. مناسب‌ترین شاخص برای کانه‌سازی طلا است و همراهی این آنومالی با آنومالی ‎۸۵٩‏ و یا 58۳ باعث اعتماد بیشتر به نتایج می‌شود. ۵-۴-۲- کانسارهای تیپ نیکل - مس و عناصر گروه پلاتین (:۳61-:۸1-0) در مورد اکتشافات هیدروژئوشیمیایی کانه‌زایی ماگمایی نیکل. مس و عناصر گروه پلاتین پتانسیل خوبی وجود دارد. به دلیل فقر سولفید به ویژه پیروتیت. امکان استفاده از روش‌های ژئوفیزیکی در این تیپ کانسارها کاهش می‌یاید. تحرک‌پذیری عناصر گروه پلاتین در آب متفاوت است و پالادیم تحرک‌پذیری بیشتری دارد. در مواردی که سولفیدهای آهن به مقدار قابل توجهی در این کانسارها وجود داشته باشد. 11م آب به صورت غیرعادی کاهش می‌پابد و این کاهش, موجب انحلال مس و نیکل در کنار عناصر گروه پلاتین می‌شود و آنومالی چند عنصری را به عنوان شاخص این نوع کانه‌زایی ایجاد می‌کند (جدول ۲-۲). ۶-۴-۲- کیمبرلیت‌های الماس‌دار تماس آب با کیمبرلیت (حتی در موارد حاوی الماس)» هیدراته شدن الیوین و کلینوپیروکسن موجب افزایش 1اط تا حد بالاتر از ۱۲ می‌شود و منیزیم کاهش و پتاسیم در آب افزایش می‌یاید. ۷-۴-۲ اورانیم علیرغم اینکه اورانیم تحت شرایط احیایی غیرمتحرک است اما این عنصرء بهترین ردیاب معرف کانه‌زایی اورانیم نوع دگرشیبی است. زمانی می‌توان به نتیجه چنین اکتشافی اعتماد کرد که دیگر گونه‌های همراه با این نوع کانه‌زایی همانند 0 ,۷۰۱1۵ ,50 نیز آنومالی نشان دهند. وجود مولیبدن و سلنیم به ویژه در آب‌های احیایی فقیر از سولفید نیز مفید واقع می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم- میان ی اکنشضافات هید روژئونسیمیا یی ۸۹/۳/۱ ۱۳ ۸-۴-۲ کانسارهای تیپ اپی ترمال آرسنیک و آنتیموان از مهم ترین عناصر همراه طلا در کانسارهای اپی‌ترمال‌اند که مطالعه نحوه توزیع آن‌ها در مقایسه با طلا به عنوان عناصر فوق کانساری. از کلیدهای مهم اکتشاف طلا است. بیشترین تغییرپذیری در عمق به کانی‌سازی ۸۵8 و ۸ و پس از آن به 50 و ‎۸٩‏ اختصاص دارد و کانی‌سازی اپی‌ترمال با تهی‌شدگی آرسنیک و گاه آنتیموان همراه است. در کانسارهای جندفلزی اپی‌ترمال, سرب. روی و مس و در ادامه کادمیم. نقره و جیوه از ردیاب‌های هیدروژئوشیمیایی محسوب می‌شوند. ۹-۴-۲- کانسارهای تیپ ذره می‌سی سی .ی ذخایر سرب و روی با سنگ درونگیر کربناتی از مهم‌ترین منابع تولید این فلزات در جهان‌اند. ردیاب‌های کانسارهای تیپ اسکارن طیف گسترده‌ای از عناصر را در برمی‌گیرند. در اکتشافات هیدروژئوشیمیایی این تیپ کانسارها آنومالی عناصر ۳۳ ,7۳ .۳ ,۷1۳ ,۸10 ,5 ,۸۵ .50 ,8 ,5 و ع۸ قابل ثبت است. زون‌بندی عرضی از داخل به خارج کانسار شامل,) ۳۳ و 710 است. در ذخایر اسکارن مس آنومالی مس و گاه طلا و آرسنیک مشاهده شده است. در کانسارهای اسکارن قلع آنومالی عناصر 80 ,270 .۳۳ ,لاح بع۸ بنا .8 و 05 در اکتشافات هیدروژئوشیمیایی اهمیت بالایی دارد. جدول ۳-۲- ردیاب‌های هیدروژئوشیمیایی مورد استفاده در شناسایی برخی از کانسارها ۲-۳1-۳۶ ۵ با و ۲۷1 ب5 ب0) جعو ۸ 3 برابر ۰۱۰ ۳/8/18 بالاه منیزیم پایین ۵ ۲0/۷۵ بالا ۲۳ .۲0۵ و زا 0 بع2-5 16001 ۳۵000 ,]00171082-1 ۳ با .۷ ,۸۵ 3/10 و56 0 ,72۳ ,8۳ و ۸۵ ۵ ۸۵ .۸ ,5 و۸8 ۳ا۸ 8 ‎۸٩‏ ببا و 70 6۵ ۲۵و ۸1 -------- صفحهٔ بعد -------- ۱ ۹/۳ دستورالعمل اکنشاف مواد معدنی به روئس هیدروژئوشسیمیایی ۵-۲- درجه اشباع (حلالیت). گونه‌زایی و تحرک فلزات شدت آنومالی هاله‌های هیدروژئوشیمیایی با توجه به کانه‌زایی نزدیک به منشا (پروکسیمال) یا دور از منشا (دیستال) اساسا به میزان حلالیت گونه ردیاب یا معرف. تحت شرایط ات 11 و شوری حاکم بستگی دارد. در شرایطی که آنومالی همه عناصر هم‌پاراژنز در آب ثبت نشود. لازم است دلایل بررسی و از استفاده از عناصر غیرشاخص کانه‌زایی اجتناب شود (جدول‌های ۱-۲ و ۲-۲). علاوه بر این» باید دقت کافی به کار رود تا تفسیر داده‌های هیدروژئوشیمیایی با در نظر گرفتن مبانی تئوری ژئوشیمیایی و محدودیت‌های آزمایشگاهی انجام گیرد. به عنوان مثال, اگر چه میزان تیتانیم در سنگ‌های آذرین مافیک و اولترامافیک نسبت به سنگ‌های آذرین اسیدی و رسوبی بیشتر است اما استفاده از آن در اکتشافات هیدروژئوشیمیایی به راحتی انجام نمی‌گیرد. زیرا تیتانیم یک آنومالی مشخص در سنگ‌های مافیک و الترامافیک بارور و عقیم نشان نمی‌دهد. تیتانیم به جز در موارد بسیار نادر در آب بی‌تحرک است و در تجزیه شیمیایی» تیتانیم تحت تاثیر چند همپوشانی طیفی در روش 1۳۳-055 است. ۶-۲- فرآ ند انحلال و تشکیل هاله‌های هیدروژئوشیمیایی عواملی مانند 011 شدت جریان و مقدار یون *1] تاثیر مهمی در واکنش‌های شیمیایی آب- سنگ دارند. به ویژه اگر کانسار از نوع سولفیدی باشد. بر اثر این واکنش‌ها کانی‌ها شروع به تجزیه می‌کنند و برخی از عناصر همراه آن‌ها به ترکیباتی تبدیل می‌شوند که به آسانی حل و وارد محیط آب می‌شوند. برای مثال وقتی آب با بخش سولفیدی یک کانسار در تماس قرار می‌گیرد. عناصر فلزی موجود در سولفیدها را حل می‌کند و هاله ژئوشیمیایی در اطراف کانسار تشکیل می‌دهد. حلالیت کانی‌های سولفیدی حاوی عناصر ۴4 ,7:0 ,۳۳ ,۳ و نظایر آن‌هاء در هنگام کاهش 017 محیط افزایش می‌یابد. با دور شدن از محل کانسارء میزان 11 آب افزایش می‌یابد و بنابراین میزان حلالیت آن کم می‌شود. به ویژه وقتی که آب‌ها با محیط‌های سنگی کربناته در تماس قرار می‌گیرد. ]01 به حالت خنثی نزدیک می‌شود. در محیط‌های آبی ممکن است برخی از عناصر مانند هیدروکسیدهای 20 ,۸71 ,۷10 ,۸1 ,۳۵ و ۷10 به مقدار کمتری به صورت کلوییدی حمل شوند. میزان انحلال و سپس تمرکز عناصر به فرآیندهایی مانند اکسایش, آبگیری» تجزیه. جذب یونی»ء رقیق شدن, تبادل‌های بونی در محیط و ته‌نشست‌های هیدرولیکی بستگی دارد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۳ نمونه‌برداری -------- صفحهٔ بعد -------- ۲ ون -------- صفحهٔ بعد -------- فقصل سوم - نمونه‌برداری ۹۸/۳/۱ ۱۷ ۱-۳- آشنایی قبل از نمونه‌برداری از آب‌های زیرزمینی و سطحی در منطقه اکتشافی و انتخاب روش مناسب تجزیه. توجه به موارد زیر ضروری است: - شناسایی واحدهای زمین‌شناسی منطقه و تاثیر واحدهای زمین‌شناسی بر روی آب‌های زیرزمینی و سطحی - نوع محیط مورد استفاده (آب زیرزمینی یا سطحی) - بهترین عمق نمونه‌برداری از آب‌های زیرزمینی - میزان آستانه غلظت عناصر در آب‌های منطقه - توجه به وجود آلودگی‌های صنعتی احتمالی در منطقه - توجه به اثر توپوگرافی و شرایط آب‌شناسی, آب‌زمین‌شناسی, اقلیمی و زمان بارندگی‌های منطقه - شرایط آب و هوایی به هنگام نمونه‌برداری و شش ماه قبل از آن - توجه به مقدار مواد معلق, میزان آشفتگی و رنگ آب - بود و یا نبود هیدروکسیدهای آهن و منگنز به دلیل نقش مهم آن‌ها در جذب سطحی عناصر ۳۲-۳- محیط نمونه‌برداری با توجه به نوع پروژه ممکن است نمونه‌برداری از منابع آب سطحی (رودخانه و دریاچه) یا منابع آب زیرزمینی ۱-۲-۳- آب‌های سطحی آب‌های سطحی معمولا در تماس مستقیم با خاک و گیاه قرار می‌گیرند. مقدار تماس آن‌ها کم و سطحی است و معمولا [1م خنثی دارند. بنابراین قدرت انحلال کمتری نسبت به آب‌های زیرزمینی دارند. معمولا مواد به سه شکل بار بستری» معلق و محلول در آب‌های سطحی حمل می‌شوند. الف- بارهای بستری موادی‌اند که در کف نهر یا رودخانه حرکت می‌کنند و شامل اجزای سنگین مانند ماسه‌هاء ذرات تب مواد معلق در آب شامل اجزای رسی. ذرات کلوییدی 0 مواد آلی‌اند. کاه میزان جذب کلوییدی عناصر در مواد معلق به قدری زیاد است که قابلیت ایجاد هاله ژئوشیمیایی وسیعی را دارد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ ۹/۳ دستورالعمل اکتشاف مواد معدنی به روئس هیدروژئوشسیمیایی پ- مواد محلول شامل مواد کاملا حل شده در آب مانند برخی نمک‌های فلزات در آب‌اند. در واقع این مواد اجزای شیمیایی تجزیه شده‌اند که به صورت محلول در آب حرکت می‌کنند و معمولا در محیط آب به صورت‌های زیر یافت می‌شوند: - کاتیون‌هایی مانند "۸1۵ ,**70 ,۳0*۳ و 0 - آنیون‌هایی مانند ‏ [ح و *,50 - کمپلکس‌های یونی مانند *,۷100 و *103] - کمپلکس‌های آلی - فلزی مانند ترکیبات آلی اورانیم - مواد معلق تفکیک نشده مانند ژل‌های سیلیسی با تر کیب ,1,510] در مورد آب‌های سطحی, نمونه‌برداری از محل تقاطع آبراهه‌های سرشاخه‌هاء آبراهه‌های اصلی و بخش‌های انتهایی آبراهه‌های اصلی و از چشمه‌ها و جویبارهایی که شدت جریانی کمتر از ۲۰ لیتر در ثانیه دارند. توصیه می‌شود. در حالی که نمونه‌برداری از جویبارها نتایج مفیدی را به دنبال دارد. نمونه‌برداری از آب‌های خروشان نتایج ضعیفی به دست می‌دهد زیرا حجم زیاد آب ممکن است منجر به رقیق‌سازی عناصر معرف شود. در صورتی که آب رودخانه یا آبراهه از چشمه تغذیه شود. به هنگام نمونه‌برداری علاوه بر رودخانه و آبراهه باید از محل چشمه نیز نمونه‌برداری شود. دریاچه‌ها به عنوان خروجی سامانه هیدرولوژیکی, به ویژه در حوضه‌های بسته. محل مناسبی برای تغلیظ عناصر ردیاب‌اند. بنابراین نمونه‌برداری از دریاچه‌ها به صورت تکمیلی باید انجام گیرد. با توجه به اینکه معمولا آب دریاچه‌ها شوری بیشتری دارد. تجزیه شیمیایی آن‌ها باید با دقت بیشتری انجام شود. ۲-۲-۳ آب‌های زبرزمینی آب‌های زیرزمینی در تماس کامل با سنگ‌ها قرار می‌گیرند و باعث تجزیه کانی‌ها و انحلال عناصر می‌شوند. به ویژه انکه نسبت حرکت این آب‌ها در مقایسه با آب‌های سطحی آهسته‌تر و یکنواخت‌تر است. چشمه‌ها به عنوان محل تخلیه طبیعی و سرشاخه خروجی جریان آب زیرزمینی» مطلوب‌ترین نقاط برای نمونه‌برداری از آب‌های زیرزمینی‌اند. با نمونه‌برداری از چشمه‌های بزرگ در زمان شدت جریان پایه چشمه. می‌توان محدوده وسیع‌تری از منطقه مورد مطالعه را چرخش بیشتر و []0 کمتر نتایج مطلوب‌تری به دنبال دارد. البته توجه به ترکیب شیمیایی اصلی چشمه‌های معدنی ضروری است. نمونه‌برداری از چاه‌ها این مزیت را دارد که ضمن نمونه‌برداری در طول مسیر جریان آب زیرزمینی» می‌توان چاه‌ها یا گمانه‌ها برای طراحی یک شبکه نمونه‌برداری ایده‌آل, همیشه امکان‌پذیر نیست. محدودیت دیگری که در نمونه‌برداری از چاه وجود دارد. افزایش احتمال آلودگی متقابل نمونه و چاه است. به عنوان مثال عنصری مانند روی در چاه‌ها یا گمانه‌ها افزایش غلظت ثانویه نشان می‌دهد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - نمونه‌برداری ۹۹/۳ ۹ عموما فاصله‌های نمونه‌برداری در اکتشافات هیدروژئوشیمیایی به طور متوسط حدود ۳۰۰ تا ۵۰۰ متر است و حداقل ۴ نمونه در هر کیلومتر مربع برای اکتشافات توصیه می‌شود. از مسایل قابل توجه دیگر در نمونه‌برداری, در نظر گرفتن انتشار هیدرومورفیک عناصر در مناطق شیب‌دار است. برای مثال در محل‌هایی که گیاهان ریشه کوتاه‌تری دارند. انتشار هیدرومورفیک باعث رسیدن عناصر به این ریشه‌ها حتی از اعماق می‌شود. نمونه‌برداری از چنین محل‌هایی به اکتشاف کانسارهای عمیق‌تر کمک می‌کند. ضمن آنکه نمونه‌برداری صحیح از چنین محیط‌هایی به شناسایی آنومالی‌های پخش شده در سطح نیز می‌انجامد. ۳-۳- زمان نمونه‌برداری قبل از نمونه‌برداری, تهیه نقشه‌های زمین‌شناسی با مقیاس متناسب با مرحله اکتشاف ضروری است. مرحله بعدی, مطالعات آب‌شناسی و آب‌زمین‌شناسی محل است. در این مطالعات باید به ویژگی‌های آبخوان. محل چشمه‌ها و مسیر حرکت آب‌های زیرزمینی» رودخانه‌ها و یا آبراهه‌ها از سنگ بستر محل توجه شود. زمان نمونه‌برداری از آن جهت مهم است که معمولا مقدار فلزات در داخل آب‌ها از محلی به محل دیگر فرق می‌کند و میزان انحلال و ته‌نشست آن‌ها در فصل‌های چهارگانه مختلف است. برای مثال نسبت یون‌های ‏ 507 به [ح در نواحی گرم و خشک زیاد است و به ۳ برابر حد معمول نیز می‌رسد. در حالی که مقدار آن در نواحی سرد و مرطوب کاهش می‌یابد. معمولا پس از اولین باران و فاصله آن با باران‌های بعدی, هاله‌های زئوشیمیایی رقیق‌تر می‌شوند. املاحی که در دوره خشکی در بخش‌های بالایی جمع شده بود. بر اثر باران حل می‌شود. حتی بر اثر این فرآیند. غلظت فلزات غیرآهنی در آب‌های زیرزمینی اطراف کانسارهای سولفیدی افزایش می‌یابد. با افزایش بارندگی از مقدار غلظت فلزات در این آب‌ها کاسته می‌شود. زمان مناسب نمونه‌برداری هنگامی است که ترکیب شیمیایی آب‌های زیرزمینی کمترین تغییر را داشته باشد. در چنین زمانی (توقف بارندگی) معمولا آبراهه‌ها از آب‌های زیرزمینی تغذیه می‌کنند و در نتیجه داده‌های حاصل از تجزیه چشمه‌ها و آبراهه‌ها قابل مقایسه‌اند اما در یک مطالعه اکتشافی دقیق آب چشمه‌ها و آبراهه‌ها باید به طور جداگانه نمونه‌برداری و بررسی ۴-۳- شیوه نمونه‌برداری به هنگام برداشت نمونه از آب‌های زیرزمینی یا سطحی رعایت نکات زیر توصیه می‌شود: - ظروف نمونه‌برداری با کلریدریک اسید رقیق آزمایشگاهی و با آب مقطر شستشو داده شود. - در محل نمونه‌برداری قبل از نمونه‌برداری ظرف نمونه‌برداری سه بار از آب پر و خالی شود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ ۹/۳ دستورالعمل اکتشاف مواد معدنی به روس هیدروژنوشسیمیایی - نمونه‌برداری زمانی انجام شود که آب کمترین تغییر را داشته باشد. مانند مواقعی که بارندگی نیست و یا سرعت آب - محل نمونه‌برداری باید دورتر از مکان‌های آلوده کننده مانند پل‌هاء لوله‌های عبوری و فاضلاب‌های صنعتی باشد. ۱-۴-۳- تجهیزات اندازه گیری صحرایی در موقع نمونه‌برداری 11 و 8 دما و هدایت الکتریکی (62) و بسته به نیاز میزان اکسیژن محلول, مقدار غلظت بون 27 میزان قلیاییت. مقدار سولفات. کربنات و بی‌کربنات را در صحرا (محل نمونه‌برداری) اندازه گیری می‌کنند. اگر هدف مطالعات اکتشافی پیدا کردن یک کانسار حاوی عناصر پرتوزا مانند اورانیم باشد. میزان گاز رادون را نیز باید در محل اندازه‌گیری کرد. همچنین دمای آب و میزان رسوب نیز اندازه‌گیری می‌شود. برای این کارء تجهیزات زیر مورد نیاز است: - دماسنج (اغلب همراه با الکترودهای 1ام و هدایت الکتریکی) - 1ا0متر - هدایت‌سنج - پتانسیل اکسیداسیون/ احیا 14۳(متر در هنگام انتخاب تجهیزات. مهم است که حساسیت مورد نیاز و واحد اندازه‌گیری در نظر گرفته شود. به عنوان مثال, برای اندازه‌گیری هدایت الکتریکی در آب‌های زیرزمینی بسیار شور لازم است که از هدایت الکتریکی‌سنج تا ۲۰۰۰ میکروموس بر سانتی‌متر استفاده شود. در حالی که مناطق دیگر ممکن است تنها نیاز به یک هدایت الکتریکی‌سنج با حداکتر آندازه‌گیری ۲۰۰ میکروموس بر سانتی‌متر باشد. ۲-۴-۳ مواد شیمیایی مورد نیاز در عملیات صحرایی از استانداردها برای واسنجی تجهیزات اندازه‌گیری و از مواد شیمیایی آزمایشگاهی برای آماده‌سازی نمونه‌ها در محل نمونه‌برداری استفاده می‌شود. محلول‌های واسنجی دستگاه‌های اندازه‌گیری ]0۲ و نت مورد نیاز است و باید روزانه تامین شود. «اتأمتر هر دو هفته یکبار و یا پس از یک مرحله عملیات نمونه‌برداری باید واسنجی شود. بسته به نوع الکترود مورد استفاده در هر دستگاه. محلول اشباع ۳۴۴1 باید همراه نمونه‌بردار باشد. آب دیونیزه شده نیز برای شستشوی الکترود و سایر تجهیزات مورد نیاز است. در اغلب نمونه‌برداری‌هاء فاصله زمانی تا انتقال به آزمایشگاه و تجزیه شیمیایی وجود دارد. در حالی که در موارد بسیاری آماده‌سازی را می‌توان در آزمایشگاه انجام داد. آماده‌سازی نمونه‌های فلزات گرانبها مانند طلا و عناصر گروه پلاتین باید در محل نمونه‌برداری انجام گیرد. بدین منظورء حدود ۱۰ گرم ۱۷۵-1 (1851) و کربن فعال لازم است. کربن فعال برای جذب عناصری مانند ۸. ع۸ و ۳0 که غلظت پایین (در حد نانوگرم در لیتر) دارند مناسب است و با -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - نمونه‌برداری ۹/۳ ۳۱ استفاده از آن می‌توان غلظت آن‌ها را به حد تشخیص رساند. در مورد اکتشاف عناصر فلزی توصیه می‌شود که پس از نمونه‌برداری, با اضافه کردن چند قطره نیتریک اسید آزمایشگاهی خالص 01 نمونه را به حدود ۲ رساند که تا زمان تجزیه چیزی از آن در ظرف نمونه‌برداری رسوب نکند. ۳-۴-۳ تعداد و حجم نمونه اگر چه ظروف نمونه‌برداری از آب معمولا از نوع پلی‌اتیلنی با حجم ۲۵۰ تا ۵۰۰ میلی‌لیتر است اما بسته به هدف اکتشافی و در یک برنامه اکتشاف عمومی پیشنهاد می‌شود. ۴ بطری از نمونه کاملا پر و برچسب حاوی اطلاعات شماره شناسایی محل و نوع تجزیه شیمیایی مورد نیاز روی درب شانه و بدنه بطری نمونه چسبانده شود. بطری‌های مورد نیاز عبارتند از: - بطری شماره ۱: تجزیه آنیون‌ها (حدود ۱۲۵ میلی‌لیتر) - بطری شماره ۲: تجزیه قلیاییت (حدود ۱۲۵ میلی‌لیتر) - بطری شماره ۳: تجزیه کاتیون‌ها (حدود ۱۳۵ میلی‌لیتر) - بطری شماره ۴: تجزیه طلا و فلزات گرانبها (حدود ۱۰۰۰ میلی‌لیتر) -------- صفحهٔ بعد -------- ۲ ون -------- صفحهٔ بعد -------- آماد فصل ۴ به نمونه‌ها -------- صفحهٔ بعد -------- ۲ ون -------- صفحهٔ بعد -------- فصل جهارم- آماده‌سازی و تجز یه نمونه‌ها او فا ۳۵ ۱-۴- آشنایی در این فصل روش‌های آماده‌سازی و تجزیه شیمیایی نمونه‌ها تشریح می‌شود. ۲-۴- آماده‌سازی بخش زیادی از مراحل آماده‌سازی نمونه‌ها در روش اکتشافات هیدروژئوشیمیایی در هنگام نمونه‌برداری و در صحرا باید انجام گیرد. بر همین اساس چهار بطری آب برداشت شده در مرحله نمونه‌برداری در دو گروه زیر آماده‌سازی می‌شوند. ۱-۲-۴- فیلتر کردن نمونه‌ها قبل از تجزیه هیدروشیمیایی, بخش مواد معلق نمونه‌ها را با صاف کردن, فیلتر کردن و یا تهنشست آرام از آب جدا می‌کنند. در چنین حالتی بخش بزرگی از ناهنجاری مرتبط با ذرات معلق از دست می‌رود. از چهار بطری نمونه‌برداری در مرحله قبل, بطری شماره یک (ویژه تجزیه آنیون‌ها) باید با استفاده از صافی ۴۵ میکرومتر فیلتر و بدون افزودنی دیگری برای اندازه گیری آنیون‌ها در کوتاه‌ترین زمان ممکن به آزمایشگاه منتقل شود. ظرف نمونه قبل از پر کردن باید با نمونه فیلتر شده (حدود ۵ میلی‌لیتر) شسته شود. در زمان نمونه‌برداری به هنگام پر کردن ظروف مقداری از فلزات به رس» سیلت و مواد آلی موجود در آن و یا به دیواره این ظروف پلی‌اتیلنی می‌چسید. بنایراین باید به گونه‌ای عمل کرد که این شود. افزودن چند قطره نیتریک اسید به ظرف حاوی نمونه باعث می‌شود که ام داخل ظرف به ۲ تا ۴ (شرایط اسیدی) برسد و در این صورت فلزات جذب شده به صورت یون آزاد وارد محلول می‌شوند اما عناصر فلزی چسبیده به مواد آلی معمولا با نیتریک اسید به راحتی آزاد نمی‌شوند. بنابراین از یک ماده شیمیایی دیگری با نام تجاری ۸1181 (با فرمول 1,0 امل)) استفاده می‌کنند که باعث جدا شدن فلزات از مواد آلی می‌شود. گاه در آزمایشگاه برای جدا کردن دقیق برخی از عناصرء از اسیدهای دیگری نیز استفاده می‌شود. مثلا برای اندازه گیری ۲[ .50 و د510 از آن6ا] (یک‌دهم درصد) و برای اندازه گیری ۲6 از ,۲1:50 (یک‌دهم درصد) استفاده می‌شود. ۲-۲-۴ نمونه‌های فیلتر نشده بطری شماره ۲ (برای اندازه گیری قلیاییت) باید به صورت کامل پر شود. به گونه‌ای که هیچ گونه تماسی با هوا وجود نداشته باشد برای جلوگیری از هر گونه واکنش با هوا باید سعی شود که هیچ گونه حباب هوایی در نمونه وجود نداشته باشد. برای تجزیه فلزات گرانبهاء بطری شماره ۴ باید تا حدود ۲ سانتی‌متری مانده به دهانه ظرف از آب پر شده و -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ ۹۸/۳/۱ دسنورالعمل اکنشساف مواد معدنی به روئس هید روژئوسیمیایی محتوای کیسه حاوی کربن فعال همراه با ۱۰ گرم از ۸1۵۳1 (,185) به نمونه اضافه شود. برای سادگی و کاهش آلودگی در حین عملیات صحرایی, کربن و نمک را می‌توان از قبل به بطری اضافه کرد. ۳-۲-۴- کنترل و تضمین کیفیت (0۸/02) پیش‌نیازهای نتایج قابل اطمینان از مطالعه اکتشافی, کنترل کیفیت عملیات نمونه‌برداری, آماده‌سازی, نگهداری, حما ل و نقل, عملیات صحرایی و آزمایشگاهی است. در کنار انجام کنترل کیفیت. انتخاب روش درست. تامین منابع مالی کافی. تجهیزات و نیروی انسانی ماهر منجر به تضمین کیفیت داده‌ها خواهد شد. قبل از هرگونه پردازش داده‌ها لازم است صحت و دقت نتایج آزمایشگاهی ارزیابی شود. محاسبات خطای تجزیه نمونه‌ها (دقت) با استفاده از نتایج نمونه‌های تکراری و محاسبات صحت داده‌ها با استفاده از نمونه‌های مرجع انجام می‌شود. تجزیه شیمیایی نمونه‌ها در روش اکتشافات هیدروژئوشیمیایی به طور عمومی مشابه سایر روش‌ها است. روش تجزیه شیمیایی نمونه‌های برداشت شده در ادامه به اختصار بیان می‌شود. ۱-۳-۴- آنیون‌ها از استانداردهای متداول برای تجزیه آنیون‌ها می‌توان به ۸۹7/432 و ۳۳۸300.1 اشاره کرد. از نمونه بطری شماره یک برای تجزیه آنیون‌های اصلی. کربن آلی محلول (006) و ,۳0 استفاده می‌شود. روش کروماتوگرافی یونی (16) معمولا برای اندازهگیری آنیون‌های مهم مانند ۳7 |( ۲۳ 0 9 507 بهه کار می‌رود. همجچجنین برای اندازه گیری ترکیبات 7۲ 05 ۲۳ 0۰ 9 حنّی عناصری مانند ۸2 ۳ 9 01 از روش الکترود بون گزین" آبی استفاده می‌کنند. روش الکترود بون گزین آبی بیشتر در صحرا کاربرد داردء ولی دقت بالایی ندارد. در جدول ۱-۴ روش‌های تجزیه شیمیایی آنیون‌ها به صورت خلاصه آرایه شده است. جدول ۱-۴- روش‌های تجزیه و حد تشخیص آنیون‌های اصلی (میلی‌گرم در لیتر) کرومانوک نی : بونی ( 1 کروماتوگرافی یونی (-)1) ۷6 مه 100 -| -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۳-۴- تجزیه کات از استانداردهای م بطری شماره ۳۲ برای روش‌های 1۳-۷۸5 با ۳-۳-۴- اندازه گیر از استانداردهای م و بی‌کربنات آب‌ها با د دزریه کاتیون‌ها می‌توان به 5 اصلی, فرعی و کمیاب از آد عزیه می‌شوند. ول ۲-۴- روش تجزیه و حد تش ازه‌گیری قلیاییت می‌توان به ابطه مستقیم دارد. از این رو ۳۷ ۸٩7۳۸/ 1۱‏ اشاره کرد. ره کرد. میزان کربنات نات باید از رقیق‌سازی -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ ۹۸/۳/۱ دسنورالعمل اکنشساف مواد معدنی به روئس هید روژئوسیمیایی یا حرارت دهی و یا صاف کردن نمونه آب خودداری کرد. از آنجا که آب ممکن است گاز ,۳0 را جذب کند باید درب ظرف نمونه آب را محکم بست و اندازه‌گیری‌ها در کمترین زمان ممکن پس از برداشت انجام گیرد. معمولا آب‌هایی که ۱ قرمز رنگ می‌شود و در کمتر از آن بی‌رنگ است و متیل‌اورانژ نیز در 11 بیش از ۴:۵ زرد رنگ و در کمتر از آن نارنجی رنگ است. از این خاصیت می‌توان برای اندازه‌گیری کربنات و بی‌کربنات استفاده کرد. بدین منظور چند قطره فنیل‌فتالئین به ۲۵ میلی‌لیتر از نمونه آب اضافه می‌شود و چنانچه رنگ محلول صورتی پوست پیازی شد. محلول با کربنات (میلی‌|کی‌والان در لیتر) است. پس از اندازه‌گیری میزان کربنات برای اندازه گیری میزان بی کربنات به محلول بی‌رنگ شده و یا محلول اولی که اصلا صورتی نشده است. یک 5 دو قطره متیل[ ل‌اورانژ اضافه می‌شود 9 تیتراسیون ادامه می‌یابد تاار نگ محلول از زرد به قرمز نارنجی تبدیل شود. میزان اسیدی که برای تیتراسیون دوم مصرف شده یادداشت می‌شود. حجم اسید مصرفی در این باشد و در اثر اضافه کردن فنل‌فتالئین رنگ صورتی خفیفی در محلول ظاهر می‌شود که پس از اضافه کردن اسید. بی‌رنگ شده و مجددا صورتی می‌شود. این رنگ صورتی در اثر وجود گاز :(۳0 محلول در آب و مقداری هم به علت وجود سیلیکات‌ها و فسفات‌ها است. بنابراین باید سعی کرد که درب ظرف نمونه همیشه بسته باشد و نیز اندازه‌گیری کربنات جنانجه 7 کمتر از ۸۲ باشد. حدف ۲ فقط بی کربنات‌ها اندازه گیری شود. حد تشخیص این روش ۲ میلی گرم در لیتر ۴-۳-۴ تجزیه طلا و گروه پلاتین بطری شماره ۴ برای شناسایی طلا و عناصر گروه پلاتین» بیسموت و نقره به کار می‌رود. کربن فعالی که در نمونه قرار داده شده پاید حداقل به مدت چهار روز درون نمونه یک لیتری قرار گیرد و در این مدت نمونه روی دستگاه لرزاننده یا جدول ۳-۴- روش تجزیه و حد تشخیص طلاء نقره. بیسموت و گروه پلاتین در کربن فعال 1۳-۷5 انوم درل لیتر -------- صفحهٔ بعد -------- تحلیل فصل ۵ تایح -------- صفحهٔ بعد -------- ۲ ون -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم- نجزبه و تحلیل داده‌ها و نحوه ارایه ننایج ۹۸/۳/۱ ۳۱ ۱-۵- آشنایی روش‌های گرافیکی (نرم‌افزارهای تخصصی هیدروژئوشیمی) و روش دوم شامل روش‌های آماری اعم از آمار توصیفی, آنالیز ۲-۵- نمودارهای تخصصی هیدروزژئوشیمی از نظر وضوح و اهمیت بیشتر از نمودارهای 170۷ ۳۵۳۵00 ۳1۵۵۲ 5111 200 50100110 5۸6 و 120۳0۷ استفاده می‌شود. در این نمودارها به طور هم‌زمان هشت متغیر در نظر گرفته می‌شود که مزایای آن‌ها به شرح زیر است: الف- ارایه نتایج نمونه‌های متعدد در یک نمودار ب- طبقه‌بندی آب با توجه به ویژگی شیمیایی ۳-۵- بررسی آماری داده‌ها پس از تجزیه شیمیایی نمونه‌ها غلظت عناصر موجود در آب‌های مورد تجزیه به عنوان داده اولیه به دست می‌آید. ابتدا تحلیل آماری کلاسیک بر روی داده‌ها انجام می‌شود. پس از پردازش آماری داده‌هل نتایج به صورت نقشه‌های رقومی یا توصیفی رسم و به کمک آن‌ها گزارش تحلیلی داده‌ها ارایه می‌شود. نتایج حاصل از تجزیه‌های آب را می‌توان مانند سایر روش‌ها به صورت نقشه‌های خطوط تراز هیدروژئوشیمیایی نشان داد. ۴-۵- نقشه‌های هیدروژئوشیمیایی (آنومالی) در مطالعات هیدرولوژیکی گسترده که بر روی نواحی وسیع با داده‌های نمونه‌های آب قابل دسترسی انجام می‌گیرد. مشکلاتی برای نمایش و پردازش داده‌ها وجود دارد. یک راه حل اساسی برای برطرف کردن این مشکلات. تهیه منحنی‌های تراز داده‌های مختلف است. نقشه‌های تراز پارامترهای شیمیایی و فیزیکی اطلاعات با آرزشی در ارتباط با روند تغییرات کمی و علت این تغییرات آرایه می‌دهند. در این نقشه‌ها با فرض یکپارچه بودن آبخوان. ارتباط هیدروژئولوژیکی بین منابع آب و توزیع مناسب و کافی نقاط نمونه‌برداری در محدوده مورد مطالعه رسم و تفسیر می‌شود. از ویژگی‌های آنومالی‌های هیدروژئوشیمیایی آن است که طیف گسترده‌ای از فلزات محلول به صورت بخش‌هایی در اطراف کانسار تشکیل می‌شود. گاه ممکن است مقدار غلظت غیرعادی عناصر مربوط به عواملی مانند آلودگی‌ها و یا عوامل خاص زمین‌ساختی باشد که ارتباطی با منشا کانسار ندارند. در مطالعات هیدروژئوشیمیایی عناصر را مشابه به -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۳ ۹۸/۳/۱ دستورالعمل اکنشساف مواد معدنی به روئس هید روژئوسیمیایی الف- بخش داخلی شامل عناصر با تحرک کم مانند 5۳ ,131 ,۲4 و ۲۵ ب- بخش میانی شامل عناصر نسبتا متحرک مانند 00 ,50 ,۸۶ ,۳ و :0 پ- بخش حاشیه‌ای شامل عناصر با تحرک زیاد مانند ۳ ,340 و 7:0 آب‌ها به صورت‌های مختلف تحت تاثیر آلودگی‌های طبیعی و یا مصنوعی قرار می‌گیرند. اصولا عناصر با عمل شستشوی کانسارها و سنگ‌ها وارد آب می‌شوند و اگر این آب‌ها در آبخوان‌های عمیق که خود حاوی عناصر فلزی‌اند چرخش یابند» میزان غلظت این عناصر در آب به صورت غیرواقعی افزایش می‌یابد. همچنین ممکن است آب‌ها از حوضچه‌های تبخیری بگذرند که میزان غلظت عناصر محلول در آن‌ها زیاد است. بر اثر تهاجم آب‌های معدنی. افزایش غیرطبیعی در غلظت اولیه آب ایجاد می‌شود. از عوامل اصلی دیگر ایجاد آنومالی کاذب آلوده‌کننده‌های صنعتی, مانند اضافه شدن فاضلاب‌های صنعتی کارخانه‌هاء زباله‌ها و مواد حاصل از فرآوری صنایع معدنی است. شکل آنومالی هیدروژئوشیمیایی نیز از مسایل مهم قابل توجه دیگر در تفسیر داده‌ها است. اگر آبخوان‌ها به شکل بادبزنی باشندء در این صورت می‌توان از سیستم منحنی تراز برای نمایش داده‌ها استفاده کرد اما اگر سنگ‌های آذرین و متبلور در محیط باشند و در صورت وجود ساختارهای زیرزمینی مانند درزه و شکستگی, هاله‌های هیدروژئوشیمیایی از نمودارهای ترکیبی به عنوان ابزاری مناسب برای شناخت منشا عناصر در آب استفاده می‌شود. غلظت یون‌های حل شده درآب‌های زیرزمینی به ترکیب سنگ مسیرء سرعت و مقدار جریان آب زیرزمینی» واکنش‌های ژئوشیمیایی طبیعی, به عنوان مثال با توجه به همبستگی مثبت بین کلسیم و منیزیم و همبستگی مثبت کلسیم با بی‌کربنات و سولفات و با توجه به نتایج ظرفیت اشباع, می‌توان منشا زیپس و کربنات را برای کلسیم در نظر گرفت. منشا منیزیم به علت یونی و همچنین غلظت هر یک از عناصر می‌توان منشا آن عنصر را شناسایی کرد و با توجه به عناصر ردیاب یا معرف برای هر یک از تیپ کانسارهای مورد اکتشاف. به اکتشاف هیدروژئوشیمیایی کانسارها پرداخت. نمودارهای ترکیبی نه تنها به عنوان ابزاری مناسب برای شناخت منشا عناصر در آب‌اند. بلکه در تشخیص فرآیندهای هیدروژئوشیمیایی موثر بر -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم- نجزیه و تحلیل داده‌ها و نحوه ارایه ننایج ۸/۳ ۶-۵- بررسی شاخص‌های اشباع بررسی مقادیر شاخص‌های اشباع ترکیبات مختلف و ارتباط آن‌ها نیز ابزار مفید دیگری است که برای شناسایی عوامل موثر بر هیدروشیمی آب‌های زیرزمینی استفاده می‌شود. شاخص اشباع بر اساس مقایسه ثابت تعادل برای قابلیت انحلال کانی‌ها با ضریب فعالیت یون‌ها در محلول تعیین (۱-۵) (ریی7۸/[6) 08]-71ک که در آن: 5 شاخص اشباع ثابت تعادل برای انحلال یک جامد که معمولا ضریب انحلال پذیری نامیده می‌شود. ۳ فضرییب فعالیت یون‌ها در محلول برای محاسبه شاخص اشباع کانی‌هایی مانند کلسیت. دولومیت و زیپس از نرم‌افزار ۳1106 استفاده می‌شود. اگر کانی در آب زیرزمینی و در صورتی که منفی (محلول تحت اشباع) باشد. بیانگر انحلال کانی در آب زیرزمینی است. به عنوان مثال منفی بودن شاخص اشباع کانی‌های هالیت. ژیپس و آنیدریت بیانگر آن است که این کانی‌ها قابلیت انحلال در آب را دارند. مثبت بودن شاخص اشباع کانی‌های کلسیت. دولومیت و آراگونیت نشان می‌دهد که قابلیت رسوب این کانی‌ها در آب وجود دارد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۲ ون -------- صفحهٔ بعد -------- هرا فصل ۶ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲ ون -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ستشسم- مراحل مختلف |اکنشساف ۵ ۵ ۳۷ ۱-۶- آشنایی ۲-۶- شناسایی اولیه در این مرحله زون‌های ساختاری- متالوژنیکی مستعد کانی‌سازی با استفاده از نقشه‌های پایه موجود زمین‌شناسی. شناسایی 9 اولویت‌بندی می‌شوند. برای این کار از داده‌های زمین‌شناسی, زمین‌شناسی اقتصادی, دورسنجی. ژئوفیزیک هوابردی و ژئوشیمیایی موجود استفاده می‌شود. ۳-۶- گردآوری داده‌هاء گزارش‌ها و انتخاب محدوده مطالعاتی مناسب اطلاعات زیر باید در این مرحله گردآوری و استفاده شوند: الف- نقشه‌های زمین‌شناسی با مقیاس ۱:۱۰۰,۰۰۰ و یا بزرگتر ب- اطلاعات مربوط به آخرین آمار منابع آب از قبیل چاه, چشمه و قنات پ- اطلاعات مربوط به چاه‌ها و گمانه‌های اکتشافی ت- اطلاعات مربوط به چاه‌ها و گمانه‌های مشاهده‌ای و پیزومتری ثٌ- اطلاعات مربوط به شبکه‌های اندازه گیری کیفی منابع آب ج- اطلاعات هیدروگرافی و کیفیت چشمه‌ها چ- اطلاعات و گزارش بررسی‌های آب‌زمین‌شناسی ۳-۶- پردازش و تلفیق لایه‌های اطلاعاتی در این مرحله بانک اطلاعاتی در سامانه اطلاعات جغرافیایی (015) تشکیل می‌شود. لایه‌های اطلاعاتی شامل زمین‌شناسی, ژئوفیزیکی» ژئوشیمیایی». دورسنجی,» آب‌زمین‌شناسی و زمین‌شناسی اقتصادی است. نقشه پایه شامل ب- پیشنهاد تکمیل شبکه چاه‌ها و گمانه‌های مشاهده‌ای منطقه -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ ۹9/۳ دستورالعمل اکتشاف مواد معدتی به روش هیدروزنوشیمیایی پ- بررسی‌های ژئوفیزیکی, مقاطع زمین‌شناسی و آبدهی ویژه چاه‌ها و گمانه‌های عمیق منطقه و سایر اطلاعات موجود برای شناخت ویژگی‌های هیدرودینامیکی آبخوان ث- تعیین ارتباط هیدرولیکی آبخوان با سازندهای مجاور ج- تعیین ارتباط هیدرولیکی ابخوان با منابع آب سطحی موجود چ- تعیین وضعیت آبخوان تحت فشار و چگونگی ارتباط آن با آبخوان آزاد ح- بررسی هیدرولیکی منابع آب زیرزمینی خ- تعیین منابع تغذیه آبخوان و برآورد میزان آن د- تعیین نقشه تراز سطح ایستابی آبخوان آزاد و هم‌فشار آبخوان‌های تحت فشار برای زمان‌های حداقل و حداکثر ذ- بررسی ارتباط هیدرولیکی بین لایه‌های مختلف آبدار و همچنین منابع آب زیرزمینی متفاوت ر- بررسی شرایط مرزی منبع آب زیرزمینی ز- تهیه نقشه تراز آب زیرزمینی منطقه برای دوره‌های حداقل و حداکثر ژ- تهیه نقشه تراز آب زیرزمینی و تعیین شیب سطح ایستابی, مناطق تغذیه و تخلیه آبخوان, ارتباط بین نوسانات سطح ایستابی و تخلیه طبیعی آبخوان با بارش‌های جوی منطقه ۶-۶- تحلیل هیدروژئوشیمیابی اطلاعات موجود این تحلیل مطابق مراحل زیر انجام می‌گیرد: الف- تهیه نقشه‌های تراز یون‌های کلرء هدایت الکتریکی, 7105 و نقشه تیپ آب آبخوان ب- تهیه نمودار و مقاطع مختلف کیفیت آب زیرزمینی پ- بررسی تغییرات کیفیت آب زیرزمینی در فصل‌های مختلف سال و نمایش آن به صورت نمودار ت- بررسی عوامل تغییرات کیفیت آب زیرزمینی ۷-۶- طراحی شبکه نمونه‌برداری برای طراحی شبکه نمونه‌برداری موارد زیر باید در نظر گرفته شود: الف- تعیین مقیاس و اهداف اکتشافی (محلی یا منطقه‌ای) ب- انتخاب تعداد ایستگاه‌های نمونه‌برداری پ- مکان‌یابی ایستگاه‌های نمونه‌برداری ت- تعیین عمق نمونه‌برداری -------- صفحهٔ بعد -------- فصل تسسم- مراحل مختلف اکنشاف ۹/۳ ۳۹ ث- تعیین برنامه زمان‌بندی نمونه‌برداری ۸-۶- نمونه‌برداری» آماده‌سازی و تجزیه شیمیایی رعایت الزامات روش استاندارد نمونه‌برداری» نگهداری, حمل و نقل و تجزیه شیمیایی به روش مناسب ضروری است. ۹-۶- پردازش داده‌ها الف- پردازش‌های آماری (تک‌متغیره و چندمتغیره) ب- مطالعات زمین‌آماری -------- صفحهٔ بعد -------- 5۰ ی جمع‌آوری داده‌ها 0 ایحاد برنامه‌ریزی برای اکتشاف هیدروژئوشیمیایی آماده‌سازی و تجزیه نمونه‌ها تعیین آنومالی‌ها و ارایه هرن دستورالعمل اکتشاف مواد معدنی به روئس هیدروژئوسیمیایی و 000 جدول ۱-۶- چک‌لیست فهرست خدمات اکتشاف به روش هیدروزژئوشیمیایی تهیه نقشه‌های زمین‌شناسی, توبوگرافی و کارهای انجام شده ی 0 سک که اک که که سای ارو مرت ای وی وی مس تک که ات که اراس اس ی رح ی ری تس و رورس تهیه طرح نمونه‌برداری و تعیین نوع منبع آب برای نمونه‌برداری (سطحی- 5 ور ی سس سس و معمر سور را جک کی برداشت نمونه به میزان لازم از محل نمونه‌برداری الف- نمونه‌برداری برای آنیون‌ها ب- نمونه‌برداری برای کاتیون‌ها پ- نمونه‌برداری برای ایزوتوپ‌ها ت- نمونه‌برداری برای مواد آلی. غیرألی و میکروبیولوژی برچسب زدن بر روی بطری نمونه (زمان نمونه‌برداری, شماره‌گذاری و نظایر آن) سس 1 << سس سس تا ی یا سیر اس ّْ با -------- صفحهٔ بعد -------- نهیه گزارش پایانی -------- صفحهٔ بعد -------- ۲ ون -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هفتم- تهیه گزارش پایانی ۳ ۱-۷- چکیده چکیده باید شامل هدف اصلی و خلاصه‌ای از موقعیت جغرافیایی. زمین‌شناسی,» هیدروژئوشیمی, روش‌های اکتشافی و نتایج حاصل, دستاوردها و پیشنهادهای اکتشافی تکمیلی باشد. ۲-۷ مقدمه ۳-۷- فهرست الف- فهرست مطالب ب- فهرست شکل‌ها ۳-۷- فصل اول: مبانی نظری و مرور تحقیقات پیشین الف- آشنایی ب- اهداف اکتشافی ت- مطالعات پیشین در موضوع و روش ث- مطالعات پیشین در منطقه مورد مطالعه ۵-۷- فصل دوم: مواد و روش‌ها الف- آشنایی ب- تحلیل اطلاعات موجود پ- طراحی شبکه نمونه‌برداری ت- روش نمونه‌برداری ث- روش آماده‌سازی ج- روش تجزیه شیمیایی -------- صفحهٔ بعد -------- ۶-۷- فصل سوم: پردازش داده‌ها ب- پردازش آماری (آمار کلاسیک و زمین‌آمار) پ- پردازش داده‌ها الف- آشنایی ب- بررسی ژنتیکی زون‌های کانه‌دار (تفسیر همبستگی‌های خوشه‌ای, فاکتوری و نظایر آن) پ- بررسی ارتباط آنومالی‌ها با ساختارهای زمین‌شناسی (گسل‌هاء درزه‌ها و چین‌خوردگی‌ها) ت- بررسی ارتباط آنومالی‌ها با زون‌های کانه‌دار در محدوده مورد مطالعه ث- بررسی ارتباط آنومالی‌ها با زون‌های دگرسانی در محدوده مورد مطالعه ج- بررسی آنومالی‌ها با کانسارهاء اندیس‌هاء معادن فعال و متروکه منطقه مورد مطالعه چ- ارزیابی و تفکیک زون‌های آنومالی واقعی از آنومالی‌های کاذب ح- تعیین شبکه حفاری در صورت امکان خ- تعیین ویژگی‌های زون‌های کانی‌ساز الف- نتیجه‌گیری پ نتایج حاصل از کلیه اطلاعات و اکتشاف‌های انجام شده - ارایه نتیجه‌گیری‌های هیدروژئوشیمیایی - آرایه نتیجه‌گیری اکتشافی - پیشنهاد در مورد ادامه مطالعات اکتشافی - آرایه فهرست خدمات مطالعات اکتشافی بعدی -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هفتم- تهیه گزارش پایانی 0 الف- فارسی ب غیرفارسی الف- نتایج تجزیه‌های هیدروشیمیایی (با سربرگ آزمایشگاه معتبر) ب- نمودارها و جدول‌های آماری -------- صفحهٔ بعد -------- ۲ ون -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۱ ۱۳۲ ۱۳ ۱۴ ۱۵ ۱۶ ۱۷ ۱۸ ۹۱۹ ۲۳۱ ۲۲ ۲۳۳ ۲۳۴ ۳۵ ۲۶ ۲۷ ۳۸ ۳۹ ۳۱ ۳۲ عناوین پروژه‌های اکتشاف برنامه تهیه ضوابط و معبارهای ۱ عنوان پروژه تعاریف و مفاهیم در فعالیت‌های معدنی, واژه‌ها و اصطلاحات پایه اکتشاف معدنی مراحل مختلف اکتشاف زغال‌سنگ دستورالعمل رده‌بندی ذخایر معدنی راهنمای ملاحظات زیست‌محیطی در فعالیت‌های اکتشافی دستورالعمل تهیه نقشه‌های زمین‌شناسی- اکتشافی بزرگ‌مقیاس (مقیاس‌های ۱:۲۵,۰۰۰ و ۱:۲۰,۰۰۰ و رقومی کردن آن‌ها) فهرست خدمات مراحل چهارگانه اکتشاف سنگ آهن علایم استاندارد نقشه‌های زمین‌شناسی دستورالعمل اکتشاف ژئوشیمیایی بزرگ‌مقیاس رسوبات آبراهه‌ای (۱:۳۵,۰۰۰) فهرست خدمات مراحل چهارگانه اکتشاف مس فهرست خدمات اکتشافی سنگ‌ها و کانی‌های صنعتی (باریت» بنتونیت. زئولیت. سلستین, سیلیس, فلدسپارء فلوئورین) واژه‌ها و اصطلا حات پایه اکتشاف, استخراج و فرآوری مواد معدنی فهرست خدمات مراحل چهارگانه اکتشاف سرب و روی راهنمای مطالعات ژئوفیزیکی اکتشافی به روش‌های مغناطیس‌سنجی, گرانی‌سنجی و لرزه‌نگاری در اکتشافات معدنی فهرست خدمات مراحل چهارگانه اکتشاف آنتیموان فهرست خدمات و راهنمای مطالعات دورسنجی در اکتشاف مواد معدنی فهرست خدمات و دستورالعمل بررسی‌های چاه‌پیمایی فهرست خدمات مراحل مختلف اکتشاف عناصر نادر خاکی دستورالعمل آماده‌سازی و اندازه‌گیری عناصر در کانسنگ آهن دستورالعمل آماده‌سازی» تهیه نمونه و مطالعات میکروسکوپی و سیالات درگیر در نمونه‌های اکتشافی دستورالعمل یکسان‌سازی اسامی مواد معدنی راهنمای مطالعات ژئوفیزیکی به روش‌های مقاومت ویژه» پلاریزاسیون القایی» الکترومغناطیسی و پتانسیل خودزا در اکتشافات معدنی دستورالعمل تهیه گزارش پایان عملیات اکتشافی دستورالعمل آماده‌سازی و اندازه‌گیری غلظت فلزات گرانبها (طلاء نقره و گروه پلاتین) دستورالعمل تهیه طرح اکتشاف مواد معدنی دستورالعمل آماده‌سازی و اندازه‌گیری غلظت فلزات پایه (مس, روی و سرب) دستورالعمل اکتشافات ژئوشیمیایی خاک در مقیاس ۱:۲۵,۰۰۰ هدن شماره نشریه در سازمان شماره نشریه در سازمان ی ی ی -------- صفحهٔ بعد -------- عناوین پروژه‌های اکتشاف برنامه تهیه ضوابط و معیارهای معدن عنوان پروژه شماره نشریه در سازمان | شماره نشریه در سازمان ن پروژ ۱ ۰ و برنامه و بودجه کشور | نظام مهندسی معدن ابران راهنمای مطالعات 5آت) در مقیاس ناحیه‌ای و تعیین نواحی امیدبخش س اکتشاف ناحیه‌ای طلا به روش بلگ دستورالعمل اکتشاف مواد معدنی به روش هیدروژئوشیمیایی دستورالعمل اکتشافات ژئوشیمیایی به روش‌های بیوزئوشیمیایی و ژئوبوتانی فهرست خدمات مراحل مختلف اکتشاف شورابه‌ها -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۱ ۱۲ ۱۳ ۱۴ ۱۵ ۱۶ ۱۷ ۱۸ ۱۹ ۳۱ ۲۳۲ ۲۳۳ ۲۳۴ ۳۵ ۲۶ ۳۷ ۳۸ ۳۹ ۳۱ ۳۲ ۳۴ ۳۵ ۳۶ ۳۸ ۳۹ عناوین پروژه‌های کمیته استخراج برنامه تهیه ضوابط و معیار عنوان پروژه تعاریف و مفاهیم در فعالیت‌های معدنی» واژه‌ها و اصطلاحات پایه استخراج معدنی مقررات تهویه در معادن مقررات فنی مواد منفجره و آتشباری در معادن دستورالعمل تهیه نقشه‌های استخراجی معدن راهنمای ارزشیابی دارایی‌های معدنی دستورالعمل فنی روشنایی در معادن دستورالعمل امداد و نجات در معادن راهنمای تهیه گزارش‌های طراحی معدن دستورالعمل ترابری در معادن دستورالعمل توزیع هوای فشرده در معادن دستورالعمل طراحی و اجرای سیستم‌های نگهداری تونل‌های معدنی دستورالعمل تحلیل پایداری و پایدارسازی شیب‌ها در معادن روباز راهنمای محاسبه قیمت تمام شده در فعالیت‌های استخراج مواد معدنی دستورالعمل نگهداری و کنترل سقف در کارگاه‌های استخراج واژه‌ها و اصطلاحات پایه اکتشاف. استخراج و فرأوری مواد معدنی راهنمای آبکشی در معادن دستورالعمل طراحی هندسی باز کننده‌ها و حفریات زیرزمینی راهنمای ملاحظات زیست‌محیطی در فعالیت‌های استخراجی راهنمای ارزیابی و کنترل پیامدهای ناشی از انفجار در معادن سطحی راهنمای انتخاب روش استخراج ذخایر معدنی دستورالعمل تعیین مرز تغییر روش استخراج از روباز به زیرزمینی راهنمای کاربرد روش‌های عددی در طراحی زئومکانیکی معادن راهنمای ارزیابی ایمنیء بهداشت و محیط زیست (:]۳15) در معادن راهنمای امکان‌سنجی پروژه‌های معدنی دستورالعمل پر کردن کارگاه‌های استخراج معادن زیرزمینی راهنمای برآورد بار و توزیع برق در معادن راهنمای گاززدایی در معادن زغال‌سنگ راهنمای ابزاربندی و رفتارنگاری در معادن روباز دستورالعمل بازرسی و تعمیر سیستم‌های نگهداری در حفریات معدنی راهنمای طراحی و احداث شبکه‌های زیرزمینی معادن دستورالعمل مطالعات زمین‌شناسی مهندسی ساختگاه تونل‌ها راهنمای مکان‌یابی و جانمایی تاسیسات و تجهیزات در معادن روباز راهنمای تخمین و کنترل نشست در معادن راهنمای مطالعه مخاطرات طبیعی در ساختگاه تونل‌ها دستورالعمل ایمنی در معادن زیرزمینی زغال‌سنگ دستورالعمل طراحی استخراج معادن سنگ‌های تزیینی و نما دستورالعمل کنترل رقیق‌شدگی در معادن دستورالعمل تهیه طرح بهره‌برداری علایم استاندارد نقشه‌های استخراجی معدن های معدن شماره نشریه در سازمان در دست در دست در دست شماره نشریه در سازمان ی ی ی ی تدوین تدوین تدوین -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ عناوین پروژه‌های فر آوری برنامه تهیه ضوابط و معیارهای عنوان پروژه راهنمای اکتشاف, استخراج و فرآوری سنگ‌های تزیینی و نما تعاریف و مفاهیم در فعالیت‌های معدنی» واژه‌ها و اصطلاحات پایه فرآوری مواد معدنی فهرست خدمات مرحله طراحی پایه واحدهای کانه‌آرایی و فرآوری مواد معدنی علایم استاندارد نقشه‌های کانه‌آرایی مواد معدنی راهنمای نرم‌افزاری علایم استاندارد نقشه‌های کانه‌آرایی مواد معدنی ضوابط مکان‌یابی واحدهای کانه‌آرایی و فرآوری ضوابط انجام آزمایش‌های کانه‌آرایی در مقیاس آزمایشگاهی» پایه و پیشاهنگ راهنمای انتخاب و محاسبه ظرفیت ماشین‌آلات و تجهیزات کارخانه کانه‌آرایی راهنمای انباشت مواد باطله در واحدهای کانه‌آرایی و فرآوری راهنمای سنگ‌جوری مواد معدنی به روش‌های دستی یا خودکار راهنمای حمل و نقل مواد معدنی در مدارهای کانه‌آرایی شناسایی مواد معدنی و آزادسازی آن‌ها در کانه‌آرایی واژه‌ها و اصطلاحات پایه اکتشاف, استخراج و فرآوری مواد معدنی معیارهای فنی انتخاب آسیای خودشکن و نیمه‌خودشکن دستورالعمل کنترل و ختفی‌سازی آرسنیک, سولفید و سیانید در آزمایشگاه‌های فرآوری دستورالعمل نمونه‌برداری در کانه‌آرایی راهنمای آزمایش‌های جدایش ثقلی در مقیاس آزمایشگاهی راهنمای انتخاب مدار خردایش مواد معدنی راهنمای افزایش مقیاس در واحدهای کانه‌آرایی راهنمای آزمایش‌های خشک‌کردن, تشویه و تکلیس در مقیاس آزمایشگاهی راهنمای پذیرش و نگهداری نمونه‌های معدنی در آزمایشگاه کانه‌آرایی راهنمای پوشش و تجهیزات حفاظتی کارکنان در واحدهای کانه‌آرایی راهنمای مخلوط‌سازی بار ورودی در کارخانه‌های فرآوری مواد معدنی فهرست کنترل کیفی بار ورودی» مواد در گردش و محصولات واحدهای کانه‌آرایی دستورالعمل دانه‌بندی مواد معدنی راهنمای نرمه‌زدایی در واحدهای کانه‌آرایی راهنمای آماده‌سازی نمونه در آزمایشگاه کانه‌آرایی راهنمای ملاحظات زیست‌محیطی در فعالیت‌های کانه‌آرایی راهنمای آزمایش‌های هیدرومتالورژی در مقیاس آزمایشگاهی راهنمای فرآوری کانسنگ‌های پلاسری آهن فهرست خدمات مهندسی تفصیلی واحدهای کانه‌آرایی راهنمای محاسبات در آزمایش‌های کانه‌آرایی شماره نشریه در سازمان نظام مهندسی معدن ابران ی تدوین تدوین -------- صفحهٔ بعد -------- ۲ ون -------- صفحهٔ بعد -------- خواننده گرامی امور نظام فنی و آجرایی سازمان برنامه و بودجه کشورء با گذشت بیش از چهل سال فعالیت تحقیقاتی و دستورالعمل. مشخصات فنی عمومی و مقاله. به‌صورت تالیف و ترجمه. تهیه و ابلاغ کرده است. ضابطه حاضر در راستای موارد یاد شده تهیه شده, تا در راه نیل به توسعه و گسترش علوم در کشور و بهبود فعالیت های عمرانی به کار برده شود. فهرست نشریات منتشر شده در سال‌های آخیر در سایت اینترنتی 11072111211731,1۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲ ون -------- صفحهٔ بعد -------- 53 ۲۴( 3۳۵۱۱1۲ 15126 53 )۶0 فدد ۲۵۶۵ ب ب 21 م1 71ع ]11۲8۳02۶۵0 1۵۶ م10۹۳ ب ۲۲07 ۳74 6 200 ۷116 100۹۰ ۵1 ۱111۹۷ 40 101۳۵91۳1۳6 ,603016۵ 1 آ۵ م12 [۸1161۵ 200 ۸11۵1۲5 116 0۲ م12 ۳۳۵۵۵105 ۱۱۱۹۱۱۵۱ 6 مع200 [۵ع0101ع1 01 1027160 5 5067۷15100 11۵1۵۵ 1۵۲ 011166 ۸۲۳۹ 5 0 کامقال 0۹ انا مرمهره۸/ ۱۹۱۳ 370233[ 2019 -------- صفحهٔ بعد -------- در این نشریه روش اکتشاا هیدروژئوشاایای ب ااااات اکتشاا من اع و ذخ ا معدنب پنه ن ارا ه و روش تعیین غلظا فلزات گاانبه و عن صا هم پا راژنز نن هااااب اا ماا ا ناونه اادارت، نم دب س زت و تجز ه و تحلی نت ج، شاا . دادب شدب اس