رادنثمای کار برد ددل‌های تجچربی و نذاری

⚠ این متن با نرم‌افزار از روی تصویر خوانده شده و ممکن است خطا داشته باشد؛ برای استناد، اصلِ سند را ببینید. جمهوری اسلامی ابران رادنثمای کار برد ددل‌های تجچربی و نذاری آبشویی نمک‌های خاک دبای شم‌ر نشریه شماره ۱۳۵۵۹ سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور معاونت امور فنی وزارت نیرو کاهش خطر پذیری ناشی از زلزله دفتر استانداردها و معیارهای فنی و وت ۹۱/۵( ۱۱۳/0 هب له ام س 3 ۱ 7 وا خر سای ۳ سک 1 ی کی و ۴۳ 7 دود وش ۰ ۰ ۹ ۹ ۳۹6 ۳ ی ۲ ۳ و اک ت دوط اک هها اس ها ور وی نگ مه یچره ار کی مین زر نی هر هه من ری و ی 8 1 بوخ زود وف 24 ۳ 0 + تغر ایو 7 جلم + نج 4 ۳ ۳4 رگ تم وی ما یا و را ریک ری وود اد ها ری توش موه که ای ۵ 59 وا دی ایک ود 1 و ار کی ی مهن رح 7 2 ی و وم پونی دای وم رو ۷ 1 مرها ۳ / و که وم ای وا او ۵ ام ی رس را دا ما رم 0 _ ند هرهم ودک هر کون خن ید رها ار [ و را وک ای ما ایو ور وا رای یا و بر ین رد گت وه هو مد هو و زج ود رس ها مج جد کوب ویس زچرم هویم یش 5 ود روا ود وی تست ید در کت یزار رده ما من دی ۵ ود کی چوک مد ید و ان 2 خر او دوک را رگ رش ند مه هر ۷ رس مک میا خر دا رگد رس 4‏ تو کی موش کم ور کی ی 1 ی رد کرو اهر چا و 0 یو ار را دم رخ راید و بد هک وار نا هر و در رو کر ود ای ی نو او ام ارو یر ی شاوی انا اکتا جک نبا رسای اما ما ۳۰۲ -------- صفحهٔ بعد -------- جمهوری اسلامی ایران سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور راهنمای کثاربرد مدل‌های تجربی و نغلری آبشویی نمگ‌های خاک‌های شور نشریبه شماره ۳۵۹ معاونت آمور فنی وزآرت نیرو دفتر امور فنی» تدوین معیارها و شرکت مدیریت منابع آب ایران کاهش خطرپذیری ناشی از زلزله دفتر پژوهشها و استانداردها انتشارات سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور ۸۵/۰۰/۱۹۷۱ ۱۳۸۵ تیه -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ پذیرً, ابراهیم راهنمای کاربرد مدل‌های تجربی و نظری آبشویی نمک‌های خاک‌های شور / |تهیهکننده ابراهیم پذیرا] برای معاونت امور فنی, دفتر امور فنی» تدوین معیارها و کاهش خطریذیری ناشی از زلزله؛ وزارت نیروه شرکت مدیریت منابع آب ایران» دفتر پژوهشها و استانداردها.- تهران: سازمان مدیریت و ۴ ص.: جدول.- (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور. دفتر آمور فنی» تدوین معیارها و کاهش 25-902-9 978-9644 158 مربوط به بخشنامه شماره ۱۰۰/۱۶۶۵۵۶ مورخ ۱۳۸۵/۱۰/۵ کتابنامه: ص. ۱۱۳-۹ ۱ خاک - آبشویی - دستنامه‌ها. ۲. خاک - بهسازی - دستنامه‌ها. ۳. خاک - نمکها. ۴. خاک - سدیم. الف. سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور. دفتر امور فنی, تدوین معیارها و کاهش خطرپذیری ناشی از زلزله. مرکز مدارک علمی. موزه و انتشارات. د. عنوان. ه فروست. ۵ ش. ۳۵۹ ۲۴س/ ۳۶۸ 1۸ شایبک ۹۰۲-۹ - ‎٩۹۷۸-۹۶۴-۴۲۵‏ 978-964-425-902-9 15 راهنمای کاربرد مدل‌های تجربی و نظری آنشویی نمک‌های خاک‌های شور تهیه کننده: معاونت آمور فنی. دفتر آمور فنی» تدوین معیارها و کاهش خطرپذیری ناشی از زلزله علمی, موزه و انتشارات لیتوگرافی: قاسملو چاپ و صحافی: زحل چاپ همه حقوق برای ناشر محفوظ است. ن ۰ 1 ک ,و -------- صفحهٔ بعد -------- )1( رباست جمهوری سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور رییس سازمان ۴ : : , ۱ شماره: ۱۳۵۶ بخشنامه به دستگاه‌های اجرایی, مهندسان مشاور و پیمانکاران تاریخ: ۱۳/۵ موضوع: راهنمای کاربرد مدل‌های تجربی و نظری آبشویی نمک‌های خاک‌های شور به استناد آیین‌نامه استانداردهای اجرایی طرح‌های عمرانی؛ موضوع ماده (۲۳) قانون برنامه و بودجه و در چارچوب نظام فنی و اجرایی کشور مصوبه شماره ۴۲۳۳۹/ت۳۳۴۹۷هف مورخ ۱۳۸۵/۶/۲۰ هیأت محترم وزیران به پیوست نشریه شماره ۳۵۹ دفتر امور فنی» تدوین معیارها و کاهش خطرپذیری ناشی از زلزله این سازمان» با عنوان «راهنمای کاربرد مدل‌های تجربی و نظری آبشویی نمگ‌های خاک‌های شور» از نوع گروه سوم ابلاغ می‌شود. دستگاه‌های اجرایی, مهندسان مشاورء پیمانکاران و عوامل دیگر می‌توانند از این نشریه به عنوان راهنما استفاده کنند و در صورتی که روش‌هاء دستورالعمل‌ها و راهنماهای بهتری در اختیار داشته عوامل یاد شده باید نسخه‌ای از دستورالعمل‌هاء روش‌ها یا راهنماهای جایگزین را برای دفتر آمور فنی. تدوین معیارها و کاهس خطرپذیری ناشی از زلزله این سازمان» ارسال دارند. ی ۳۱۲ -------- صفحهٔ بعد -------- اصلاح مدارک فنی خواننده گر امی: دفتر امور فنی» تدوین معیارها و کاهش خطرپذیری ناشی از زلزله سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور با استفاده از نظر کارشناسان برجسته, مبادرت به تهیه این دستورالعمل نموده و آن را برای استفاده به جامعه مهندسی کشور عرضه نموده است. با وجود تلاش فراوان» این آثر مصون از ایرادهایی نظیر غلطهای مفهومی» فنی» آبهام؛ ایهام و اشکالات موضوعی نیست. از این رو از تُسما خواننده گرامی صمیمانه تفاضا دارد در صورت مشاهده هرگونه ایراد و اسکال فلی, مراتب را به صورت زیر گزارس فرمایید: ۱ شماره بند و صفحه موضوع مورد نظر را مشخص کنید. ۲ ایراد مورد نظر را به صورت خلاصه بیان دارید. ۳ در صورت امکان» متن اصلاح شده را برای جایگزینی ارسال نمایید. ۴- نشانی خود را برای تماس احتمالی ذکر فرمایید. کارشناسان این دفتر نظرهای دریافتی را به دقت مطالعه نموده و اقدام مقتضی را معمول خواهند داشت. پیشاپیش از همکاری و دقت نظر جنابعالی قدردانی می‌شود. نشانی برای مکائیه: تهران خیابان شیخ بهائی» بالاتر از ملاصدراء کوچه لادن» شماره ۲۴ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشورء دفتر آمور فنی» تدوین معیارها و کاهش خطرپذیری ناشی از زلزله صندوق پستی ۱۹۹۱۷-۴۵۴۸۱ ۳۱۳7 -------- صفحهٔ بعد -------- بسمه تعالی پیشگفتار نگهداری طرح‌های عمرانی به لحاظ توجیه فنی و اقتصادی طرح‌هاء کیفیت طراحی و اجرا (عمر مفید) و هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری از اهمیت ویژه برخوردار می‌باشد. و ضوابط فنی در مراحل تهیه و اجرای طرح و نیز توجه لازم به هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری در قیمت تمام شده طرح‌ها باتوجه به مراتب یاد شده و شرایط اقلیمی و محدودیت منابع آب در ایران؛ امور آب وزارت نیرو (طرح تهیه و تدوین ضوابط و معیارهای صنعت آب کشور) با همکاری معاونت آمور فنی سازمان: مدیریت و برنامه‌ریزی کشور (دفتر امورفنیتدوین معیارها و کاهش خطرپذیری ناشی از زلزله) براساس ماده ۲۳ قانون برنامه و بودجه اقدام به تهیه استانداردهای مهندسی آب نموده است. استانداردهای مهندسی آب با در نظر داشتن موارد زیر تهیه و تدوین شده است : - استفاده از تخصص‌ها و تجربه‌های کارشناسان و صاحبنظران شاغل در بخش عمومی و خصوصی - استفاده از منابع و ماخد معتبر و استانداردهای بین‌المللی - بهره‌گیری از تجارب دستگاه‌های اجرایی» سازمان‌هاء زهادهاء واحدهای صنعتی,» واحدهای مطالعه» طراحی و ساخت - پرهیز از دوبارهکاری‌ها و اتلاف منابع مالی و غیرمالی کشور - توجه به اصول و موازین مورد عمل موْسسه استانداردها و تحقیقات صنعتی آیران و سایر موسسات تهیه‌کننده استاندارد بخش آبء با بکارگیری استانداردهای یاد شده» برای پیشرفت و خودکفایی این بخش از فعالیت‌های کشور تلاش نموده و صاحبنظرآن و متخحصصان نیز با اظهار نظرهای سازنده در تکامل این استانداردها مشارکت کنند. حبیب امین فر- معاون امور فنی پاییز ۱۳۸۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ترکیب اعضای تهیه کننده : کمیته و ناظران تخصصی استاندارد «راهنمای کاربرد مدلهای تجربی و نظری آبشویی نمکهای خاکهای شور» توسط آقای دکتر ابراهیم پذیرا تهیه شده است. گروه نظارتی که مسئولیت نظارت تخصصی بر تدوین این راهنما را به عهده داشته‌اند به ترتیب حروف الفباء عبارتند از : مجتبی اکرم شرکت مهندسین مشاور آبساران فوق‌لیسانس آبیاری و زهکشی مهین کاظم‌زاده دفتر پژوهشها و استانداردها لیسانس مهندسی راه و ساختمان ژاله وزیری موْسسه تحقیقات خاک و آب فوق‌لیسانس آبیاری و زهکشی مهدی همایی دانشگاه تربیت مدرس دکترای خاک‌شناسی اسامی اعضای کمیته تخصصی آبیاری و زهکشی بخش استاندارد دفتر پژوهشها و استانداردها که بررسی و تأیید این راهنما را به عهده داشته‌اند به ترتیب حروف الفباء عبارتند از : ابراهیم پذیرا واحد علوم و تحقیقات, دانشگاه آزاد اسلامی تهران دکترای مهندسی منابع آب اسماعیل جباری شرکت سهامی مدیریت منابع آب ایران فوق‌لیسانس هیدرولیک محمد صادق جعفری شرکت مهندسی مشاور مهاب قدس فوق‌لیسانس آبیاری و زهکشی سید مجتبی رضوی نبوی ‏ شرکت سهامی مدیریت منابع آب ایران فوق‌لیسانس آبیاری و زهکشی سید رحیم سجادی وزارت جهاد کشاورزی لیسانس آبیاری و زهکشی محمد کاظم سیاهی شرکت مهندسین مشاور پندام فوق‌لیسانس آبیاری و زهکشی ومنابع آب محمدحسن شمشیرساز شرکت مهندسین مشاور پژوهاب فوق‌لیسانس آبیاری و زهکشی محمدحسین شیروی کارشناس آزاد لیسانس فیزیک محمدجواد منعم دانشگاه تربیت مدرس دکترای آبیاری و زهکشی انسیه محرابی دفتر پژوهشها و استانداردها فوق‌لیسانس تأسیسات آبیاری 11 -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان مقدمه ۱( هدف و دامنه کاربرد ۱-۱ هدف ۲-۱ دامنه کاربرد ۲- کلیات ۱-۲ منشاأً نمک در منابع خاک و آب ۲-۲ وضعیت کیفی خاکهای شور و سدیمی و اثرهای آن در کشاورزی ۱-۲-۲ رده‌بندی و اصلاح خاکهای شور و سدیمی ۲-۲-۲ اثر شوری و سدیمی بودن بر ویژگیهای خاک و عملکرد گیاهان ۳ مبانی حرکت نمکها در نیمرخ خاک ۱-۳ بیلان آب و نمک در خاک و ضرورت کنترل آن ۲-۳ چگونگی پویایی نمکها در نیمرخ خاکها ۱-۲-۳ مبانی پایه و نظری ۲-۲-۲ حرکت نمکها در اثر پخشیدگی ۲-۲-۳ حرکت نمک در اثر انتشار ۴-۲-۳ حرکت نمک در اثر فرایندهای انتشار - پخشیدگی ۵-۲-۳ بیان ریاضی پخشیدگی - انتشار ۶-۲-۳ راهکارهای ریاضی و کاربردی ۷-۲-۳ پدیده تأخیری یا بازدارندگی ۴ مدلهای تجربی و نظری آبشویی نمک خاکهای شور ۱-۴ کلیات ۴ فرایند شوری‌زدایی از نیمرخ خاکها ۳-۴ مدلهای تجربی آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاکها ۱-۳-۴ مدل ریو (۱۹۵۷) ۲-۳-۴ مدل دیلمان (۱۹۶۳) ۳-۳-۴ مدل لافلر و شارما (۱۹۷۷) ۴-۳-۴ مدل هافمن (۱۹۸۰) 1۷ ۱۰ ۱۱ ۱۱ ۱۳ ۱۵ ۱۷ ۳۱ ۳۳ ۳۸ ۳۸ ۳۹ ۳۳ ۳۳۴ ۳۶ ۳۷ ۳۸ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست مطالب عنوان ۵-۲-۴ مدل پذیرا و کاواجی (۱۹۸۱) ۶-۳-۴ مدل ورما و گوپتا (۱۹۸۹) ۷-۳-۴ مدل پذیرا و کشاورز (۱۹۹۸) ۸-۳-۴ بحث و نتیجه‌گیری از مبحث کاربرد مدلهای تجربی آبشویی نمکها ۴-۴ مدلهای نظری آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاکها ۱-۴-۴ مدل مخزن منفرد ( (۹ا5) ۲-۴-۴ مدل مخزن با مجرای فرعی (/51:80) ۳-۴-۴ مدل سری مخازن (/(58) ۴-۴-۴ مدل نظری ستون پیوسته خاک (1170/1) ۵-۴-۴ مدل انتقال- انتشار (پراکنش) هیدرودینامیکی (/۲18) ۶-۴-۴ مدل تابع انتقال (/7۳۱) ۷-۴-۴ مدل حل عددی (/۳8) ۸-۴-۴ بحث و نتیجه گیری از مبحث کاربردی مدلهای نظری آبشویی نمکها پیوست ۱- روش اجرای آزمایشهاء پردازش داده‌ها و شیوه نتیجه گیری از رقمها و اعداد حاصل از اجرای آزمونهای آبشویی خاکهای شور و سدیمی پیوست ۲- بعضی منحنیهای رخنه (:)31]) نظری و تجربی |۵۹ «ع ۱ع ۶۵| پیوست ۳- مثال عملی از کاربرد مدلهای تجربی آبشویی نمک در خاکهای شور پیوست ۴- ارائه مثال عملی درمورد کاربرد مدلهای نظری آبشویی نمک خاکهای شور منابع و مراجع ۷ ۳۹ ۳۱ ۳۲ ۳۳ ۴۳۴ ۳۵ ۴۶ ۴۹ ۸۵ ۵۵ ۵۶ ۸ ۸ ۷۵ ۹۱ ۱۰۹ -------- صفحهٔ بعد -------- مقدمه براساس داده‌های موجود از کل ۱۶۵ میلیون هکتار زمینهای سطح کشورء مساحتی حدود ۲۳/۵ میلیون هکتار یا ۱۴/۲ درصد کل در مقادیر متفاوت با مشکلات شوری» سدیمی بودن» زهداری و حالت ماندابی روبه‌رو بوده است. مقدار بیان‌شده مساوی ۰ درصد مساحت فلاتهای کم ارتفاع و دشتهای کشور نیز می‌باشد . اجزای مساحت ذکر شده شامل: * ۷/۷ میلیون هکتار خاکهای "آریدی‌سولز " و آنتی‌سولز " " حاوی خاکهای شور و خاکهای رسوبی شور هستندء این خاکها به‌دلیل ویژگیهای ذاتی و کیفی به‌طور نسبی به آسانی قابل اصلاح و بهسازی هستند. * ۸۲ میلیون هکتار خاکهای باتلاقی شور به‌طور عمده جزو رده "آریدی‌سولز" و گروه بزرگ "آکویی‌سالیدز" " هستند. اصلاح و بهسازی این خاکها نیاز به بررسی و اقدامهای خاص و پیچیده‌ای دارد. * ۷/۶ میلیون هکتار شامل خاکهای تکامل نیافته و یا با تکامل بسیار کم نیمرخ خاک» که بر روی سنگهای آهکی و یا مارنهای گچی و آهکی تشکیل شده است. این گونه خاکها اغلب کم‌عمق و بخش وسیعی از آنها شور و سدیمی بوده و به‌دلایل فنی و اقتصادی برای اجرای عملیات بهسازی نامناسب هستند. این خاکها به‌طور عمده جزو رده "آنتی‌سولز" بوده و سطوح کمی از آنها در رده "آریدی‌سولز " قرار دارد. لازم به دکر است که فرایند شوری و سدیمی شدن خاکهاء پدیده‌ای پویا و به‌طور دائم در حال تغییر است و به همین دلیل متخصصان کشاورزی» اقتصاددانان و جامعه‌شناسان بیشتر کشورهای جهان که منابع فیزیکی تولید آنها با مشکلات شوری و یا سدیمی بودن روبه‌روست» اعتقاد دارند که معضل گرایش به شوری منابع (آب و خاک) تولید در بخش کشاورزی» در آینده‌ای نه چندان دور ممکن است ابعاد اقتصادی و اجتماعی زندگی را در جوامع کشاورزی و روستایی با تنگناهای ویژه‌ای روبه‌رو کند و در نتیجه لزوم پیشگیری و مقابله با آن لازم است. توجه : پیشنهاد می‌شود برای آگاهی بیشتر و استفاده مطلوب‌تر از مندرجات این راهنما در ارتباط با روش اجرای آزمایشهاء پردازش داده‌ها و نتیجه‌گیری از رقمها و اطلاعات حاصل از اجرای آزمونهای آزمایشگاهی و میدانی (مزرعه‌ای)» موارد مندرج در "دستورالعمل آزمایشهای آبشویی خاکهای شور و سدیمی در ایران ", نشریه شماره ۲۵۵ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشورء ۱ مورد توجه قرار گیرد. خاکهای شور و سدیمی را می‌توان به خاکهای شور"ء خاکهای سدیمی "و خاکهای شور و سدیمی" رده‌بندی کرد. به‌طور خلاصه, خاکهای شور حاوی مقدار زیاد نمکهای محلول است. خاکهای سدیمی مقدار زیادی سدیم تبادلی دارند. در حالی که خاکهای شور و سدیمی هر دو ویژگی بیان‌شده را دارا هستند یعنی مقدار نمکهای محلول و سدیم تبادلی آنها زیاد است. [ - دستورالعمل آزمایشهای آبشویی خاکهای شور و سدیمی در ایرانء نشریه شماره ۲۵۵ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشورء ۰۱۳۸۱ ۸۳1۵1505 - 2 ۳۹۵۵۹ - 3 له اب۸0 - 4 505 5۵1106 - 5 دازه5 50010 - 6 دا م5 50010 5۵116 -7 -------- صفحهٔ بعد -------- در هر محلی از کشور که میزان تبخیر بر بارندگی فزونی دارد و نیز در حالت بالا بودن سطح ایستابی» شور شدن خاک و زمینها اجتناب‌ناپذیر بوده و توجه مجدد به این مهم که در ۹۰ درصد سطح کشور مقادیر بارندگی کمتر از ۲۵۰ تا۵۰۰ میلی‌متر در سال است به‌خوبی مشخص می‌شود که در این شرایط کشاورزی در کشور به‌ویژه در زمینهای فاریاب همواره با مشکل شوری منابع آب و خاک روبه‌رو بوده است. با توجه به موارد ذکر شده» ملاحظه می‌شود که شرایط اقلیمی خاص کشورء فرآیند تشکیل و گسترش خاکهای مسئله‌دار را به‌طور قابل ملاحظه‌ای افزایش می‌دهد. خاکهای شور و سدیمی اغلب در مناطق خشک و نیمه‌خشک کشور و به‌طور گسترده در جلگه‌ها و دشتهای رسوبی و بویژه در دشتهای آبرفتی پراکنده هستند این زمینها یا از نظر وضعیت زهکشی طبیعی» ضعیف بوده و یا در چنین شرایطی تکوین و گسترش یافته‌اند. -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۱ هدف هدف از تهیه این راهنماء ارائه رهنمودهای لازم برای شناخت. بهسازی فیزیکو - شیمیایی مناسب و بهره‌برداری مطلوب از خاکهای متأثر از مشکلات شوری و سدیمی با استفاده از مدلهای آبشویی نمکها از نیمرخ خاک است که بر اساس روابط نظری و تجربی بسط و با توجه به ویژگیهای محلی تعدیل یافته‌اند. ۲-۱ دامنه کاربرد این راهنما برای بررسی و روند شوری‌زدایی برای شرایط متفاوت کیفیت آب و خاک کاربرد دارد. ۲ کلیات ۱-۲ منشاً نمک در منابع خاک و آب با وجود شرایط اقلیمی مناسب در مناطقی با شبکه‌های آبیاری پیشرفته و مدرن» به‌طور کلی, تولید کشاورزی در زمینهای فاریاب, زیاد و مطلوب نیست. براساس مطالعات آنجام شده بر روی عوامل طبیعی و غیرطبیعی محدودکننده میزان عملکرد محصول در واحد سطح» می‌توان به پایین بودن سطح دانش و مهارت تولیدکنندگان در بخش کشاورزی» گرانی و ناکافی بودن مواد شیمیایی مورد نیاز (کودء سم» هورمون و...)» ناکافی بودن عملیات ماشینی در آمور زراعی و باغی و از همه مهم‌تر مشکل گرایش کیفیت منابع فیزیکی تولید (خاک و آب) به شوری و سدیمی شدن,» و به دنبال آن نامطلوب شدن کیفی منابع اشاره کرد. درباره مشکل آخیرء به‌استناد تجربیات بسیار که گاه قدمت زیادی دارد ولی به‌طور عمده به زمان حاضر مرتبط است. می‌توان ادعا کرد که شوری و سدیمی شدن منابع تولید (آب و خاک) در شبکه‌های آبیاری سنتی و جدید» کاهش میزان عملکرد محصول را تا حدود ۹۰ درصد و یا بیشتر به‌دنبال داشته است. اصلاح, بهسازی و استفاده دوباره» متناوب و قابل تداوم از منابع خاک و آب مسئله‌دار, مستلزم هزینه زیاده تخصص» تحقیق, پایش و بالاخره زمان و مدیریت ویژه بوده و در مقایسه با آنجه در کشاورزی با آب و خاک مناسب مطرح است. ابعاد اقتصادی» اجتماعی و فناوری بسیار متفاوتی دارد. نامطلوبی و تخریب ویژگیهای کیفی منابع فیزیکی تولید (خاک و أب) در بخش کشاورزی» فقط مربوط به اقلیمهای خشک و نیمه‌خشک نیست بلکه شواهد موجود نشان می‌دهد که گستره این مشکلات در مناطق نیمه‌مرطوب نیز وجود دارد. از نظر کاربرد و مصرف آب در کشاورزی» زمینهای شور و یا شور و سدیمی نیاز به آب آبیاری بسیار زیادی دارند. با توجه به این واقعیت که در دهه‌های اخیر» حوضه‌های آبخیز رودخانه‌های دائمی در مناطق خشک و نیمه‌خشک, به‌طور مرتب کمبود ۳ -------- صفحهٔ بعد -------- عرضه آب مفید را نشان می‌دهند و ظرفیت آبیاری رودخانه‌ها و منابع آب زیرزمینی به‌طور دائم در حال کاهش است» می‌توان نتیجه‌گیری کرد که در آینده‌ای نه چندان دور ممکن است مشکل شور شدن منابع (آب و خاک) تولید در بخش کشاورزی ابعاد اقتصادی و اجتماعی را در جوامع کشاورزی و روستایی با تنگناهای ویژه‌ای روبه‌رو کند. ۲-۲ وضعیت کیفی خاکهای شور و سدیمی و اثرهای آن در کشاورزی حاوی مقدار زیادی نمکهای بی کربنات و کربنات سدیم باشدء تأثیر این نمکها باعث افزایش ۳۲1 (واکنش) آب شده و در نتیجه سرعت فرایند قلیایی شدن! خاک افزایش می‌یابد. استفاده از چنین آبهایی (با 7ام بیشتر از ۸) در آبیاری باعث عدم انحلال و یا ترسیب نمک کلسیم در محلول خاک می‌شود و اثرهای منفی یون سدیم را تشدید می‌کند. در نتیجه ]ام محلول خاک نیز احتمال افزایش می‌یابد و منحر به قلیایی شدن خاک می‌گردد و در نتیحه آن. سدیمی شدن خاک نیز رخ می‌دهد. با توجه به آنچه گفته شدء کیفیت آب مصرفی در آبیاری محصولات کشاورزی» یکی از عوامل مهم در تغییر وضعیت کیفی خاکها و گرایش زمینها به شوری» سدیمی و قلیایی شدن است. بنابراین» در اینجا به بعضی از معیارهای لازم درباره کیفیت آبهای آبیاری» اشاره می‌شود. بررسی کیفیت شیمیایی آب آبیاری» به‌طور کلی بر مبنای موارد زیر است : * غلظت یا تراکم نمکهای محلول در آب که به‌طور مستقیم برروی میزان عملکرد محصولات زراعی و باغی اثر * تراکم یا غلظت یون» بویژه که ممکن است در گیاه نوعی مسمومیت" ایجاد کند و یا کیفیت محصولات را نامرغوب نماید. * نسبت بین اجزای شیمیایی (کاتیونهای محلول) موجود در آب» که ممکن است موجب گسیختگی خاک‌دانه شود و ساختار خاک را تخریب و نفوذپذیری آن را کاهش دهد. پژوهشهای زیادی در ارتباط با میزان شوری آب خاک" و عملکرد گیاهان مختلف انجام شده است. شوری آب خاک, در درجه اول به میزان نمک محلول موجود در آب آبیاری بستگی دارد. افزون بر این غلظت نمک در آب خاک با مقدار رطوبت خاک تغییر می‌کندء زیرا جذب آب به‌وسیله ریشه گیاه و تبخیرء موجب کاهش میزان رطوبت و افزایش نسبی میزان نمک در آب خاک می‌شود. از این نظرء میزان شوری خاک معمولاً در عصاره اشباع " اندازه‌گیری و گزارش می‌شود. نکته : میزان شوری عصاره اشباع خاک در خاکهای رسی (به‌دلیل رقت) تقریباً نصف مقدار شوری آب خاک در حد رطوبت ظرفیت زراعی )و یک چهارم میزان شوری آب خاک در حد نقطه پژمردگی دائم (/0۷)" است. رابطه میان سطوح مختلف شوری خاک و عملکرد محصولات گوناگون زراعی و باغی به صورت روابط مختلف بیان می‌شود که بر مبنای آزمایشها به‌دست آمده که در آزها با استفاده مداوم از آب شورء مقدار موردنظر شوری خاک را ثابت نگه می‌دارند. بر |۳۳ 0 2 - (۷ 3 - ٩۵۱ ۲ 4 - ۹۵۱۳۵0۱ 1 5 - ۳۱۵1۵ 20۵01 )۳۲( 6 - ۳۵۲۳1۳۵۵۱۲ ۷۷1111۵ ۳۵۱۲۲ )۳۷/۳( -------- صفحهٔ بعد -------- پایه نتایج حاصل, جداولی که ارتباط بین میزان شوری آب مصرفی و عصاره اشباع خاک را در حد کاهش‌های ۰۰ ۰۱۰ ۰۲۵ ۵۰ و ۰درصد عملکرد محصول گیاهان مختلف را نشان می‌دهد؛ ارائه شده است. این جدولها گیاهان را به چهار دسته حساس (5)؛ نسبتاً حساس(۱15)» نسبتاً مقاوم (۸47) و مقاوم (1) در برابر شوری تقسیم‌بندی می‌کند (۰۲۱ ۸۵). ضعف چنین آزمونهایی این است که نمی‌تواند بیانگر تغییرات واقعی کیفیت خاک و میزان عملکرد محصول در شرایط مزرعه باشد. زیرا برخلاف نتایج آزمایشهایی که در آن میزان شوری ثابت و یکنواخت نگه داشته می‌شود. در شرایط مزرعه» عموماً میزان شوری با عمق خاک تغییر می‌کند. و تنها پس از رسیدن به تعادل کامل شیمیایی (بین شوری خاک و آب آبیاری) آن‌هم در افقهای سطحی نیمرخ خاک می‌توان رابطه معنی‌داری بین نمک موجود در آب آبیاری و آب خاک برقرار کردء زیرا در لایه‌های زیرین خاک و در بخش زیرین محدوده توسعه ریشه‌هاء میزان شوری خاک تقریباً با مقدار شوری آب حاصل از تراوشهای عمقی آبیاری برابر است و برحسب نوع خاک و عوامل دیگرء مقدار شوری خاک در لایه‌های زیرین حدود ۳ تا ۱۰ برابر غلظت نمکها آب آبیاری است. از سوی دیگر گیاه بیشترین میزان آب مورد نیاز مصرفی خود را از لایه‌های سطحی نیمرخ خاک دریافت می‌کند. به‌همین دلیل در مقایسه با توزیع یکنواخت شوری در ستون خاک. میزان کاهش واقعی عملکرد محصول در مزرعه کمتر است. ۱-۳-۳ رده‌بندی واصلاح خاکهای سور و سدیمی خاکهای شور و یا سدیمی,» بر پایه دو ویژگی مهم زیر» تعریف» آرزیابی و رده‌بندی می‌شوند: - غلظت نمکهای محلول در حدی باشد که بر رشد و نمو گیاهان اثرهای نامطلوب بگذارد. - درصد سدیم تبادلی (۳: 9۳) به میزانی باشد که پایداری خاک‌دانه‌ها بر اثر تخریب ساختمان خاک, تضعیف شود و ویزگیهای فیزیکی خاک نیز نامطلوب گردد. ۱-۱-۳-۲ خاکهای سور در گذشته خاکهایی که میزان هدایت الکتریکی عصاره اشباع (۳)" آنها بیش از ۴ دسی زیمنس بر متر (48/70) و درصد سدیم تبادلی آن کمتر از ۱۵ بود به‌عنوان خاکهای شور شناخته می‌شدند. در سالهای اخیرء بعضی پژوهشگران پیشنهاد کرده‌اند که حد شوری عصاره اشباع خاک (هدایت الکتریکی) این‌گونه خاکهاء ۲ دسی زیمنس بر متر منظور شودء زیرا بیشتر گیاهان بویژه درختان میوه و گیاهان زینتی در محدوده شوری ۲ تا ۴ دسی زیمنس بر متر آسیب‌پذیر می‌شوند. مشکل خاکهای شور تراکم نمکهای محلول در فاز مایع خاک است که بیشتر به‌صورت کلریدء سولفاتها و گاهی نیترات هستند. هرچند نمکهای کم محلولی مانند سولفات کلسیم (4504)) و کربنات کلسیم (و۳0)) نیز در این نوع خاکها یافت می‌شود. خاکهای شور به‌دلیل وجود مقدار کم سدیم تبادلی در همتافت تبادلی خود.ء نفوذپذیری مناسبی دارند. اصلاح و بهره‌برداری از خاکهای شور با آبشویی نمکهای محلول و استفاده از آب مناسب و کافی امکان‌پذیر است. زیرا این نمکهای تراکم یافته در نیمرخ خاک. از انحلال‌پذیری مطلوبی برخوردارند که با به‌کارگیری آب آبشویی» به همراه تراوشهای عمقی» از محدوده گسترش ریشه به بخش زیرین خاک انتقال می‌یابند. در عمل بهتر است که ابتدا میزان هدایت الکتریکی | - ۳۳۳۵۳۵۵06 ‏م5‎ ۳۵۳۵۵:۱۵۵۵ )۳5۳( 2 - ۳1۵10۵ 0۵۵۷۱۷ 01۲ ٩۵۱ 1 -------- صفحهٔ بعد -------- عصاره اشباع خاک (شوری) در افقهای صفر تا ۵۰ سانتی‌متر سطحی نیمرخ خاک تا حد آستانه شوری برای کشت گیاه موردنظر کاهش داده شود و تداوم آبشویی نمکهای متراکم در لایه‌های زیرین» با تراوشهای عمقی آب آبیاری به‌کار رفته انجام شود. اصلاح خاک شور ممکن است به‌دلایل متعدد از جمله محدودیت زهکشی طبیعی (داخلی خاک) و بالا بودن سطح ایستابی» نفوذْپذیری کم خاک» پایین بودن میزان هدایت هیدرولیکی اشباع افقهای نیمرخ خاک (لایه‌ای بودن ستون خاک)» کمبود آب مورد نیاز با کیفیت مناسب و یا هزینه‌های تأمین آب مورد نیاز, می‌تواند موجب مشکلاتی در آبشویی و آبیاری زمینها شود. ۲-۱-۳-۲ خاکهای سدیمی از ویژگیهای آشکار این نوع خاکهاء دارا بودن میزان شوری عصاره اشباع خاک به‌مقدار کمتر از ۴ دسی زیمنس بر متر و درصد سدیم تبادلی بیشتر از ۱۵ است. در این نوع خاکها معمولاً مقدار نسبت جذب سدیم (5۸14)! محلول خاک بیشتر از ۱۳ استء در نتیجه ملاحظه می‌شود که اصلی‌ترین مشکل این خاکهاء میزان سدیم است. قابل توجه بودن مقدار سدیم و هدایت الکتریکی کم‌عصاره اشباع خاک موجب گسیختگی خاک‌دانه‌ها و پراکنش ذرات رس می‌شود. زیرا وفور نمکهای سدیم موجب تضعیف انعقاد خاک‌دانه‌ها و گسیختگی آنها می‌شود که به‌دنبال آن» پراکنش ذرات رس به وقوع خواهد پیوست. 7 خاکهای سدیمی در محدوده ۸/۵ تا ۱۰ متغیر است و این امر به‌دلیل هیدرولیز نمک کربنات سدیم است. کلرء» سولفات و بی کربنات همراه با مقداری کربنات از عمده‌ترین آنیونهای محلول در خاکهای سدیمی هستند. به‌دلیل اینکه در 11 بالاء آنیون کربنات وجود داردء در نتیجه کلسیم و منیزیم در خاک رسوب می‌کنند و به‌همین دلیل مقدار این کاتیونها در محلول خاک کاهش حاصل می‌یابد. کاتیونهای محلول و تبادل‌پدیر موجود در این خاکها افزون بر سدیم» حاوی پتاسیم نیز می‌باشد. اصلاح خاکهای سدیمی می‌تواند با به‌کارگیری گچ (ژیپس) و کلرید کلسیم که زمینه جایگزینی بون کلسیم را به‌جای بون سدیم تبادلی فراهم می‌آوردء امکان‌پذیر باشد. در این شرایط کلسیم جایگزین سدیم شده و نمک سولفات سدیم (504 ۲۵2) یا کلرید سدیم (۸۸21) به‌دست می‌آید که به‌دلیل انحلال‌پذیری زیاد قابل آبشویی و دفع است. نمکهای سولفات کلسیم (گچ) و کلرید کلسیم» ضمن اینکه غلظت الکترولیتی خاک را افزایش می‌دهند. موجب افزایش نفودپذیری خاک نیز می‌شوند. در خاکهای آهکی و یا خاکهای سدیمی با مقدار زیادی کربنات کلسیم (أهک)» می‌توان سدیم‌زدایی را با به‌کارگیری گوگرد عنصری و یا اسید سولفوریک غلیظ صنعتی نیز انجام دادء استفاده از مواد اصلاح کننده خاک. مستلزم عملیات ویژه‌ای است. ۳-۱-۲ خاکهای شور و سدیمی عصاره اشباع این گونه خاکها دارای هدایت الکتریکی بیش از ۴ دسی زیمنس بر متر و درصد سدیم تبادلی بیش از ۱۵ است. در (املاح‌محلول) فاز مایع خاک قابل ملاحظه است. در نتیجه ۲1م آنها از ۸/۵ کمتر بوده و خاک منعقد می‌باشد. هنگام اصلاح و بهسازی این نوع خاکهاء باید دقت کافی داشتء زیرا ممکن است در فرایند آبشویی» نمکهای محلول از نیمرخ خاکهاء موجب چیرگی یون سدیم در محلول خاک و همچنین موجب گرایش احتمالی این خاکها به‌سمت سدیمی‌شدن گردد. در نتیحه مقدار ]0 خاک از ۸/۵ فراتر رفته و گسیختگی خاک‌دانه‌ها نیز رخ می‌دهد. (5۸8) 3۵0 ۸050۲0000 م5 - 1 ۶ -------- صفحهٔ بعد -------- برای اصلاح و بهسازی خاکهای شور و سدیمی» به‌کارگیری همزمان آب مناسب برای آبشویی نمکها و افزودن مواد اصلاح کننده دارای یون کلسیم (سولفات کلسیم یا کلرید کلسیم) برای جایگزینی با یون سدیم تبادلی» ضرورت دارد. بدین ترتیب نمکهای محلولی مانند کلرید سدیم و سولفات سدیم به‌دست می‌آید که به‌دلیل انحلال‌پذیری مطلوب به همراه تراوشهای عمقی از نیمرخ خاک آبشویی‌شده و به لایه‌های زیرین انتقال می‌یابد. روش دیگری که برای اصلاح این گونه زمینها پیشنهاد شده است آبشویی مقدماتی با آبهای شور حاوی کلسیم و منیزیم زیاد است. هرگاه شوری آب موردنظر بسیار زیاد باشد. می‌توان از راه آمیختن با آب مناسب یا لب‌شور» آن را رقیق کرد. از جمله محاسن این روش» جایگزینی مقدماتی کلسیم به‌جای سدیم تبادلی است که پس از رسیدن به این مرحلهء استمرار آبشویی نمکهای محلول باید با استفاده از آب مناسب انجام گیرد. از موارد قابل تعمق در اصلاح و بهسازی خاکهای سدیمی و یا شور و سدیمی, هزینه‌های مربوط به تأمین مواد اصلاح کننده خاک حاوی کلسیم و به‌کارگیری آن است. مواد اصلاح‌کننده باید به شیوه‌ای استفاده شوند که امکان انجام واکنشهای لازم بین پخش روی سطح زمین با خاک لایه سطحی مخلوط شود. روش دیگرء می‌تواند افزودن گچ به آب آبشویی و یا آب مصرفی ۳-۳-۳ اثر ُسوری و سدیمی بودن بر ویژگیهای خاک و عملکرد گیاهان مهم‌ترین اثر نامطلوب شوری در خاک. افزایش غلظت نمکهای محلول در فاز مایع خاک است. در نتیجه این پدیده» جذب آب به وسیله گیاه که مبتنی بر خاصیت اسمز است. حتی در صورت وجود رطوبت کافی در خاک. مختل, متوقف و گاه حالت معکوس به‌خود می‌گیرد. افزون بر این» بعضی یونهای موجود در عصاره اشباع خاک, مانند سدیم» کلر و بُر مسمومیتهای خاصی را برای گیاهان به‌وجود می‌آورند. همان‌گونه که گفته شد در بیشتر حالتهاء افزایش تراکم نمکهای محلول در خاک با افزایش بون سدیم تبادلی در همتافت خاک همراه است. تأثیر منفی و جدی سدیم تبادل‌پذیر در خاک بر کاهش رشد و نمو گیاهان را می‌توان به عواملی مانند مسمومیت گیاهی, عدم توازن موادغذایی در گیاه» و بالاخره افزایش میزان آآم خاک نسبت داد. ضمن اینکه آثرهای سدیمی بودن خاک بر ویژگیهای فیزیکی نیز بسیار با اهمیت است. ۱-۳-۳-۳ ات ر نسوری و سدیمی بودن بر ویژگیهای خاک شوری و سدیمی بودن, اثر زیادی بر ساختار خاک دارد. چون ساختار خاک بستگی به شیوه آرایش ذرات آن دارد و نفوذ و تحرک آب به سطح و درون خاک نیز به بافت و ساختار خاک بستگی مستقیم دارد»ء پس هرگاه میزان سدیم در خاک زیاد و مقدار شوری خاک» کم باشد. نفوذپذیری» هدایت هیدرولیکی و تحرک آب در خاک به‌دلیل تورم و پراکنده شدن ذرات رس و از بین رفتن خاک‌دانه‌هاء کاهش می‌یابد. به‌طورکلی نفوذٌ آب در خاک در مراحل اولیه که خاک خشک است. سریع بوده» لیکن پس از گذشت زمان, آهسته می‌شود و به حالت پایدار (نفوذ پایه اراضی) می‌رسد. متورم‌شدن ذرات رس» موجب کوچک‌ترشدن منافذ خاک می‌شود و تخریب خاک‌دانه‌ها نیز موجب کاهش خلل و فرجهایی می‌شود که مسیر جریان آب و نمکهای خاک هستند. بسته‌شدن بعضی از منافذ با ذرات رس جایگزین‌شده و تورم رسهاء تأثیر قابل ملاحظه‌ای بر نفوذ و تحرک آب و هوا در خاک خواهد داشت» هرچند این عامل» تحت تأثیر نوع کانیهاء نوع یونهای جذب‌شده بر سطح ذرات رس و غلظت نمکهای ۷ -------- صفحهٔ بعد -------- محلول در فاز مایع خاک نیز قرار می‌گیرد. بیشترین میزان تورم» در رس‌های حاصل از کانیهای اسمکتیت؛" اشباع از سدیم است. تورم درات خاک با کاهش غلظت نمکهای محلول در خاک. افزایش خواهد یافت. هرگاه مقدار درصد سدیم تبادلی خاک بیش از ۱۵ باشد. بعضی رسهای تورم‌پذیر مانند مونت موریلونیت, آب بیشتری را جذب و نگهداری می‌کنند. از سوی دیگرء هرگاه غلظت نمکهای محلول در خاک کاهش, و درصد سدیم تبادلی افزایش یاید. نفوذپذیری و هدایت هیدرولیکی خاک کاهش خواهد یافت. نکته : هرگاه غلظت نمک آبی که از نیمرخ خاک خارج می‌شودء بیش از غلظتی باشد که در یک مقدار درصد سدیم تبادلی معین» و مقدار کاهش نفوذپذیری خاک در حدود ۱۰ تا ۱۵ باشد. استفاده از آبی با همان غلظت.ء موجب کاهش نفوذپذیری در نیمرخ خاک نمی‌شود. ۳-۳-۳-۲ اتر نشسوری خاک بر عملکرد گیاهان شوری و سدیمی بودن خاک. اثرهای متفاوتی بر رشد و عملکرد گیاهان دارد. برای مثال» سدیمی بودن خاک باعث مسمومیت گیاهی, اختلال در تغذیه گیاه از جمله کمبود کلسیم در گیاه می‌شود. در خاکهای با شوری زیاد نیز یونهای محلولی مانند کلر, سولفات, بی‌کربنات» سدیم» کلسیم و منیزیم و گاهی نیترات و پتاسیم با کاهش پتانسیل اسمزی» به گیاه سیب می‌رسانند. ضمن اینکه حد تحمل گیاهان مختلف و حتی رقمهای مربوط به یک نوع گیاه خاص نسبت به یک یون به‌خصوص نیز متفاوت آب مورد استفاده گیاه» تحت تأثیر دو عامل پتانسیل ماتریک و اسمزی است. هرگاه میزان آب درون گیاه توسط تبخیر و تعرق کاهش یابد. پتانسیلهای ماتریک و اسمزی نیز کاهش یافته و منفی‌تر می‌شوند. یونهای موجود در محلول خاک نیز بر با استفاده از رابطه زیر میزان عملکرد نسبی محصول را برای هر میزان هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک (ء12) برآورد کرد: (۱-۲) (2- )5 -100- ۷ که در آن : 2 * مقدار هدایت الکتریکی (شوری) اشباع خاک برحسب دسی زیمنس بر مترء در آستانه کاهش میزان محصول, 0 - درصد کاهش میزان عملکرد محصول به‌ازای افزایش هر واحد شوری افزون بر شوری آستانه» ۷ میزان نسبی عملکرد محصول برحسب درصد (در مقایسه با عملکرد محصول» هنگامی که شوری خاک مطرح نباشد) مقادیر 2 و ۳ برای تعداد زیادی از گیاهان زراعی و باغی و ... در جداول مندرج در مراجع معتبر قابل دسترسی و استفاده است (۱ و ۲۰). تأثیر شوری بر رشد و نمو گیاه» به شرایط آب و هوایی, ویژگیهای خاک. عملیات زراعی, اعمال مدیریت بر آبیاری» نوع محصول مورد نظرء نوع رقم» مرحله رشد و ترکیب نمکها و حتی نوع نمک خاص بستگی دارد. شوری آب و خاک زمانی بر 1-010 2-0 ۸ -------- صفحهٔ بعد -------- عملکرد محصول تأثیر می‌گذارد که مقدار آن از شوری آستانه‌ای که در رابطه بالا با حرف 2 نشان داده شده است» فراتر رود. این مقدار در گیاهان متفاوت است. به‌هرحال, با مراجعه دوباره به رابطه ۱-۲ ملاحظه می‌شود که در بیشتر حالتهاء میزان کاهش ۳-۳-۳-۲ ملاحظات ویژه د رکشاورزی وآبیاری در شرایط نسوری منابع خاک وآب همان گونه که گفته شد.ء همه آبهای مورد استفاده در آبیاری» دارای مقادیر و انواع مختلف نمکهای محلول هستند که میزان و نوع این نمکهاء به نوع منبع و زمان بهره‌برداری از آن بستگی دارد. با افزودن آب آبیاری به خاک مقادیر قابل ملاحظه‌ای از آب استفاده شده, صرف رفع نیاز آبی گیاه و تبخیر از سطح خاک می‌شود که این امر»ء موجب تراکم و تغلیظ نمکها در خاک و همچنین موجب افزایش شوری در عصاره اشباع خاک می‌گردد. به‌طور اصولی و در صورت امکان» باید در آبیاری» از آبهای با کیفیت مناسب استفاده کرد. درغیراین‌صورت» مسئله به‌کارگیری و مصرف آبهای با کیفیت بینابینی" و نامطلوب" مطرح خواهد شد» که در این موردء شرایط به‌کارگیری و مصرف این‌گونه آبها در مقایسه با آبهای مناسب در امر آبیاری» نیاز به اعمال | - ۱/12۳81۵[ 2 - ]1 ۹۷۱۵۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳- مبانی حرکت نمکها در نیمرخ خاک ۱-۳ بیلان آب و نمک در خاک و ضرورت کنترل آن زمینهای زیر کشت و آبیاری» به‌طور مستمر مقدار زیادی نمک محلول را از دو منبع عمده, یعنی آب آبیاری و خیز مویینگی ناشی از سطوح ایستابی کم‌عمق (با کیفیتهای گوناگون) دریافت می‌کنند. اگر نمکهای افزوده شده به نیمرخ خاک. به نحوی از محدوده توسعه ریشه گیاهان در نیمرخ خاک آبشوییء تخلیه و دفع نشود شور شدن زمینهای موردنظر را می‌توان انتظار داشت. منشاً دیگر افزایش نمک و تراکم آن در نیمرخ خاک و حتی در محدوده توسعه ریشه گیاهان» خیز مویینگی از طریق آبهای زیرزمینی کم‌عمق است. سطوح ایستابی و به‌طور عمده کم‌عمق در مناطق زیر کشت آبیاری از دو طریق فرایندهای هیدرولوژیکی منطقه و یا تلفات بیش از حد استحصال, توزیع و به‌کارگیری آب آبیاری در سطح زمین و مزارع به‌وجود آمده و یا گسترش می‌یابند. پدیده خیز مویینگی در خاکهای سنگین و میان بافت ممکن است گاهی تا سطح خاک نیز ادامه یابد و ضمن تبخیر آبء (رطوبت) نمکهای موجود را در سطح زمین و مزرعه برجای گذارد. هرگاه سطوح ایستابی کم‌عمق به‌طور پیوسته تغذیه شوند و تراکم نمک در آنها به حد زیان‌آور برای رشد و نمو در محیط رویش گیاهان نرسدء به‌شرط آنکه محدوده خیز آن به ناحیه توسعه ریشه گیاهان موردنظر نرسد» مشکلات کمی را در امور زراعی و عملکرد محصول به‌وجود می‌آورند. بنابراین در شرایطی که منبع تغذیه آبهای زیرزمینی منطقه از منشاً دیگر آن هم به‌طور پیوسته و گاهی با آبهای ورودی با کیفیت نامطلوب همراه باشدء فرایند شوری و به دنبال آن سدیمی شدن خاک می‌تواند قابل ملاحظه باشد.ء همچنین به‌دلیل تنوع منشاً تراوشهای عمقی تغذیه‌کننده سطوح ایستابی مناطق آبیاری» تأثیر نامناسب و شدید آنها بر زمینهای زراعی آیش (حتی موقت) قابل توجه خواهد بود. گاهی ممکن است منشاً تغذیه آبهای زیرزمینی کم‌عمق در زمینهای مورد آبیاری» به‌دلیل وجود حالت تحت فشار (آرتزین) آبهای زیرزمینی موضعی و یا منطقه‌ای نیز باشد. با توجه به موارد گفته‌شده, ضرورت دارد همواره مقداری آب» افزون بر نیاز آبی گیاه» از محدوده توسعه ریشه گیاهان به پایین نفوذ کند و موجب آبشویی نمکها را از ناحیه رشد ریشه گیاهان شود. هرچند ممکن است این‌گونه تراوشهای عمقی در نهایت به آبخوانهای زیرزمینی تخلیه شوند. بنابراین در شرایطی که وضعیت زهکشی طبیعی (داخلی) خاک مناسب باشد.ء این تراوشها می‌توانند بدون افزایش قابل ملاحظه سطوح ایستابی» از منطقه خارج شوند. در بیشتر موارد» وضعیت زهکشی طبیعی (داخلی) خاکها برای این کار کافی نیست. در نتیجه ضرورت احداث و یا تعبیه زهکشهای کمکی یا اصلیء توجیه‌پذیر می‌شود. در چنین شرایطی,» اعمال زهکشی در زمینهای زیر کشت و آبیاری» باعث دستیابی به دو منظور مهم اصلی و همزمان در برقراری بیلان آب و نمک در محدوده رشد و توسعه ریشه گیاهان خواهد شد. ۲-۳ چگونگی پویایی نمکها در نیمرخ خاکها اگر نمکهای محلول در آب از راه استفاده از آبهای آبیاری با کیفیت نامطلوب و یا از راه خیزمویینگی (به‌دلیل وجود سطوح ایستابی کم‌عمق و شور) به خاک افزوده شوندء می‌توانند محیط رویش گیاهان را به‌گونه‌ای بسیار نامناسب تحت تأثیر قرار دهند. این شرایط در مناطق خشک و نیمه خشک» که بیشتر خاکهای آن بافت سنگین و شرایط طبیعی زهکشی (داخلی) نامناسبی ۱۰ -------- صفحهٔ بعد -------- دارند. تسریع می‌شود. بنابراین باید نمکهای تراکم یافته تا عمق خاصی از نیمرخ خاک آبشویی شوند و با مدیریت مناسب در به کارگیری آب آبیاری» نمکهای محلول را آبشویی و خارج کرد. به‌طور کلیء فرایند جایگزینی اختلاط‌پذیر" فرایندی است که در آبشویی نمکهای غیرضروری و تراکم یافته از محدوده توسعه ریشه گیاهان, کاربرد دارد. این فرایند زمانی رخ می‌دهد که سیالی با سیال دیگر اختلاط یافته و جایگزین آن شود. این تعریف بیانگر آن است که در بیشتر شرایط آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاک مربوط به عمل ساده جایگزینی آب حاصل از نفوذ عمقی با عصاره اشباع محلول خاک نیست, بلکه مربوط به اثر دو فرایند همزمان پخشیدگی" و انتشار " نمکهای محلول در نیمرخ خاک است. در نتیجه این فرایندء آبی که به‌طور عمقی در خاک نفود می‌کند با رطوبت موجود در نیمرخ خاک آمیخته شده و سپس با ادامه نفوذ, نمکهای محلول نیز همراه با آن به اعماق خاک انتقال می‌یابند. هرچه آب مورد نیاز برای آبشویی کامل نمک. کمتر باشد بازده آبشویی " بیشتر خواهد بود. بازده آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاک تابع عواملی مانند: میزان رطوبت خاک, مقدار آب آبشویی» اندازه و آرایش خلل و فرج خاک» روش آبشویی نمک و بالاخره پراکنش قائم و تراکم نمک در نیمرخ خاک است. همان گونه که گفته شدء برای دستیابی به اهداف مدیریت مطلوب کاربرد آب؛ درک مفاهیم و عوامل مژثر بر فرایندهای ذکر شده (پویایی نمک" در خاک) اهمیت دارد. مدیریت کاربرد آب (آبیاری) باید از چنین اطلاعات و دستاوردهای علمیء به‌طور عملی بهره گیرد. تا افزون بر شوری‌زدایی و سدیم زدایی خاک. از شوری و یا سدیمی شدن دوباره خاک که موجب انباشت نمک در نیمرخ خاک می‌گردد و در نتیجه این کار از اثرهای نامطلوب بر خاک, گیاه و محیط زیست جلوگیری به‌عمل آید. ۱-۳-۳ مبانی پایه و نظری پویایی نمکهای محلول در فاز مایع خاک (محلول آب خاک) به‌طور متناوب با کاربرد یا افزودن آب به خاک به‌وجود می‌آید. در این‌باره» می‌توان خاکهایی را تصور کرد که سرعت جریان در آن زیاد است. در این خاکهاء عامل اصلی اختلاط آب و نمک و پویایی آن» انتشار است و برعکس در شرایطی که سرعت جریان در توده خاک بسیار کند باشد. عامل اختلاط و پویایی نمک در نیمرخ خاک, فرایند پخشیدگی است. بنابراین» در بیشتر حالتها انثر مشترک و همزمان عوامل انتشار و پخشیدگی در شرایط مزرعه, موجب پویایی نمک در خاک می‌شود. نظریه‌هایی که مبتنی بر شرایط ماکروسکوپی * استء برای بیان این‌گونه فرایندها بسیار سودمند است 9 در زیر به آزها اشاره شده است. ۳-۳-۲ حرکت نمکها د راثر پخشیدگی پخشیدگی یا حرکت گرمایشی مربوط به حرکت نامنظم ذرات منفردی به‌اندازه ملکول در اثر انرژی حرارتی آنهاست. این پدیده موجب می‌شود تا ذرات ریز (نمک) در فاز مایع (آب خاک) از مکانی با تراکم بیشتر به‌سمت محلی با تراکم نسبی کمتر حرکت | - ۱/۵۵۱۵ 1 01 2 - 3 - 0 1 10۵8 ۵0م] - 4 41 ماآباان5 - 5 6-0 ۱۱ -------- صفحهٔ بعد -------- نمکهای محلول در محیط متخلخل را می‌توان با رابطه زیر ارائه کرد: 1۴ 4 (۱-۳) رم 0 17 1 0 < کل حجم مواد پخشنده در واحد حجم یا توده موردنظر (13)» ۸ < سطح مقطعی که برای فرایند پخشیدگی مهیا می‌باشد (غا) ۰ ۲ < غلظت ماده در توده یا حجم» بر حسب حجم ماده در واحد حجم محلول (3]/ ا) ؛ > فاصله در جهت جریان (-] )4 ور ی ۳ گرادیان غلظت نمک. و ضریب ثابت تناسب که ضریب پخشیدگی " یا ضریب پخشیدگی مولکولی " نامیده می‌شود (2۶/7]) و می‌توان مقدار آن را برای سامانه آب خالص در شرایط گرمایی همسان "و برای یونهای مختلف, از جدول ۱ استخراج کرد. پخشیدگی موْنر یا م0 برای هر یون خاص کمتر از ضریب پخشیدگی معادل یا ,17 در سامانه آب خالص است. رابطه دو ضریب بیان‌شده را می‌توان به‌صورت زیر ارائه کرد: ] ما 0 > میزان رطوبت و عاملی برای کاهش سطح (۸) است. بر حسب درصد ححمی, > طول مسیر یا معبر ماکروسکوپی پخشیدگی با مقیاس میانگین (])4 نا < طول معبر یا مسیر واقعی در توده خاک (به‌دلیل اعوجاج حاصل در اثر آرایش ذرات خاک) که هر ذره» آن طول ر می‌پیماید (])4 2 _ضریبی برای کاهش میزان لزوجت یا گرانروی آب. به‌دلیل وجود ذرات باردار در خاک (بدون بعد)» و ۷ ضریبی برای لحاظ نمودن اثر عامل بازدارنده دفع آنیونی* که در اثر عبور جریان از کنار ذرات خاک با بار منفی (ذرات رس و مواد آلی) وجود دارد. ۳ ] ام۳1- | 1 1۲۹10۵ - 2 1 11۲0510 ۱/0107 - 3 [ 150111017۵[ - 4 0 ۸۱۵ - 5 ۱۲ -------- صفحهٔ بعد -------- با توجه به مطلب بیان‌شده» می‌توان نتیجه گرفت که یآ طولانی‌تر از آ است. بنابراین باید گزینه یا توالی مکانی جهت جریان (به موازات جهت حرکت) یعنی *ل در نسبت طول معابر یا مسیرها م.آ/.] ضرب شود تا اثر اعوجاج درات را شامل گردد. به‌دلیل اینکه بِعْد واقعی جریان با جهت ماکروسکوپی آن زاویه‌ای تشکیل می‌دهد. در نتیجه اندازه‌گیری مقدار (»-]) به‌طور عملی بسیار دشوار است و به همین دلیل نسبت دکر شده به‌صورت مربع (توان دوم) به کارگرفته می‌شود. از آنجاکه همه ضرایب بیان‌شده یعنی (ی-آ /. 1)» 0 ۵ و 7 کوچک‌تر از واحد هستند.ء مقدار ضریب پخشیدگی موْثر (م0) همواره از ضریب پخشیدگی معادل (,1)» کوچک‌تر است. کاهش رطوبت در خاکهای غیراشباع» موجب کاهش سطح موجود برای فرایند پخشیدگی و طولانی‌ترشدن نسبی مسیر حرکت جریان و در نتیجه افزایش میزان آثر جذب منفی و افزایش گرانروی خواهد شد. بنابراین می‌توان م1 را برحسب 0 و بیان کرد. نکته قابل توجه دیگر این است که پخشیدگی نمک در یک سامانه آب - رس عملاً مستقل از غلظت نمک (۲) و فقط تابع میزان آب خاک است. مطالعات دیگری برای بیان رابطه بین م1 و رطوبت حجمی خاک (0) انجام شده که نتیجه ۳-۳(۱) . 0 -(0) م0 این رابطه بیانگر آن است که ضریب پخشیدگی نمک تابع نمایی مثبتی از میزان آب خاک (0) است. در رابطه اخیر عوامل 4 و 0 دو ثابت تجربی به‌شمار می‌روند. * بررسی نتایج تحقیقات انجام شده نشان می‌دهد که مقدار ۳-۱۰ و مقدار ۵ برای خاکهای لومی شنی ۰/۰۰۵ و برای خاکهای رسی ۰/۰۰۱ است این مقدار با توجه به سطح ویژه درات خاک» تغییر می‌کند. رابطه اخیر در شرایطی نتایج مطلوبی دارد که [(0)م0] در محدوده مکش آبی ۰/۳ تا ۱۵ بار قرار داشته باشد. این حدود در واقعم محدوده‌ای است که در آن پدیده به‌هرحال, هرگاه طرفین رابطه ۱-۳ بر ۸ تقسیم شود رابطه زیر به‌دست می‌آید. کی ۵0 1 )۴-۲( ۸1 17 از سوی دیگر با در نظر گرفتن رطوبت خاک و اثر آن در میزان آب درون خاک. رابطه ۲-۳ را می‌توان به‌صورت زیر ارائه کرد: 5 | - ٩ناناع‎ 101۵۵۵ 1 ۱۳ -------- صفحهٔ بعد -------- با جایگزینی این رابطه در رابطه ۴-۳ قانون اول تعدیل‌شده فیک به‌دست می‌آید. 10 ی نا 10 ۶۳ ان یا ۳ ایا ۴-۲ ی 1 ع1 (۷-۳) --(0)م0] -> ول +17 ۲ - غلظت نمک در محلول خاک بر حسب میلی‌اکی‌والان بر لیتر یا دسی‌زیمنس بر متر استء دیگر عوامل قبلا تعریف شده‌اند. ۳-۳-۳ حرکت نمک درانراننشار و 2 ۰۱ ۲ ۰۰ ۳ ۰ : :۱ 5 ۰ - ۰ انتشار جریان گرانرو یا جریان توده‌ای نمکهای محلول (به‌صورت یون در فاز محلول آب خاک) مرتبط با انتقال یونها به‌وسیله جریان آب است. به‌همین دلیل حمل نمکهای محلول می‌تواند در اثر پدیده انتشار یا کنوکسیون مبتنی بر سرعت جریان در در خاکهای طبیعی با خلل و فرج ریز و درشت» سرعت جریان در خلل و فرج درشت‌تر به‌طور نسبی بیشتر از سرعت جریان در خلل و فرج ریز است. همچنین سرعت جریان در وسط مسیر بیشتر از کناره ذرات خاک است. این پدیده موجب انتشار نمک در محلول خاک می‌شود. از سوی دیگرء دو عامل سرعت میانگین جریان و انتشار مکانیکی (انتشار- پخشیدگی) یا انتشار هیدرودینامیکی" (فرایند انتشار و پدیده جایگزینی اختلاط‌پذیر) موجب ایجاد تغییرات موضعی در سرعت جریان می‌شود. بدین ترتیب شبکه‌ای از تحرک درات نمک از محلهایی با غلظت بیشتر به‌سمت مناطقی با غلظت کمتر ایجاد می‌شود. که در نتیحه آن می‌توان اثر انتشار مکانیکی را همانند پخشیدگی فرض کرد. با در نظر داشتن این نظریه, می‌توان رابطه‌ای را شبیه رابطه ۱-۳ برای انتقال - انتشار نمک در توده خاک در شرایط ماکروسکوپی ارائه کرد. برخی پژوهشهای آزمایشگاهی و نظری, امکان جایگزینی ضریب پخشیدگی مکانیکی (,«1) را به‌جای ضریب پخشیدگی مور (م1) فراهم آورده است. بررسیهای دیگر نشان داده است که مقدار ضریب انتشار مکانیکی در یک محیط متخلخل و ۷۷| ۳1۳۹۲ ۱0۵۱1۲1۵0 ۳1۵۹ - | 5با۷1300- 2 ۷۷ ۱/2955 - 3 4٩ - ۱۷100112121 7 150 ۲1۵۲۵۵۷۵1۵ - 5 ۱۴ -------- صفحهٔ بعد -------- شرایط جریان اشباع و پایدار به‌شرح زیر ارائه کرد: 0 )۷( 7 )۸-۳( 17 همان‌گونه که از رابطه ۸-۳ می‌توان پی برد مقدار ضریب پخشیدگی مکانیکی (,(1) با توان اول میانگین سرعت جریان» و در پایان» می‌توان کل نمکی را که به‌وسیله فرایند انتشار - پخشیدگی (پدیده انتشار- پخشیدگی) از سطح ماکروسکوپی تشکیل می‌شود و وارد محیط متخلخل می‌شود (,[)» به‌شرح زیر نوشت: [> - (+ )٩-۳( ۱ 17 در این رابطه؛ [-(0-] » بیانگر انتقال نمک به‌وسیله فرایند انتشار» و .7.0 » بیانگر حرکت نمک به‌وسیله میانگین ۴-۳-۳ حرکت نمک دراثتر فرایندهای انتشار- پخشسیدگی تأثیر همزمان و مشترک فرایندهای انتشار- پخشیدگی (پخشیدگی- انتشار) را می‌توان برای بیان حرکت نمک در خاک از + 0[ < هل ۱۰-۳ ۱ .۷.0 +گ( 0۶00 +0۷ - 1 ۸ با جایگزینی این دو عبارت : [(0) م0 + (۱۷) 0 ]- - (0)۱۷.0- 0 - ۹ ۱۵ -------- صفحهٔ بعد -------- رابطه ۱۰-۳ به‌صورت ساده شده زیر در می‌آید: (۱۱-۳) 6+ 0,0-- 1 ۸ در رابطه بالا : * شدت جریان (شار ) حجمی آب در محلول بر حسب (1.771)» نظر به اینکه مقادیر (0)» (۷) و (0) ماکروسکوپی هستند.ء بنابراین» عبارت سمت راست رابطه‌های ۱۰-۳ و ۱۱-۳ از آنجاکه تغییرات میزان رطوبت خاک تأثیر فرایندهایی مانند: نفوذ, تبخیر» تعرق و توزیع مجدد رطوبت استء این امر به‌طور متناوب موجب تغییر در میزان نمک. در فاز مایع خاک می‌شود. تدکر این نکته نیز لازم است که» جریان پایدار و همگام به ندرت در طبیعت اتفاق می‌افتد. بنابراین همان‌گونه که در رابطه‌های ۱۰-۳ و ۱۱-۳ نیز مشاهده می‌شود باید در شرایط عمومی و زودگذر این رابطه‌ها با رابطه پیوستگی جریان " و یا رابطه اصل بقای جرم" (که بیان می‌دارد میزان تغییرات نمک در توده مشخصی از خاک باید با تغییرات میزان نمک ورودی و خروجی برابر باشد) تر کیب شوند. با فرض ( 5 ) به‌عنوان میزان تغییرات نمک در یک جزء و برقراری تساوی زیر : 9 ۱ 7 0۹ (میزان نمک محلول در جریان خروجی)- (میزان نمک محلول در جریان ورودی) 7‏ د- و برای حالت جریان یک بعدی و عمودی, بیان ریاضی حالت زودگذر و عمومی پخشیدگی- انتشار فرایند انتقال نمک در خاک را می‌توان به‌صورت زیر ارائه کرد: 9 02 9۹ 90( 8 ۱۳-۳ 0 0 027 ۱ ۱ کل +۱10 17 نکته : در رابطه‌های قبلی تغییر عبارت «ل به 2 در رابطه بالاء به‌دلیل تأکید بر یک بعدی و قائم بودن جریان است. رابطه ۱۲۳-۳ در شرایطی کاربرد دارد که پدیده‌های جذب کاتیونی ", دفع آنیونی " و ترسیب نمک" مدنظر نباشد. همجنین با یادآوری اینکه 7. 0 - می‌تواند باشدء رابطه بالا را می‌توان به‌صورت زیر نشان داد. ۵)00 046۱ ۵ (۵)60 و00 ۱۳۳ (خکا4 گرم ورن +0 رهگ - (۱۳۳۲) 32 0 ۱ 1 31 - | 2 - ۳۹۵۵۵ ۵0۲ ۳10۷۷ (۷ )2 ۱12۵55 آ0 ۳۵۷۵۵۵ - 3 ۵110 - 4 5 - ۸۱۵ 0 6 - 5۵1] ۱۶ -------- صفحهٔ بعد -------- ۵-۳-۳ بیان ریاضی پخشسیدکی -اننشار ۱-۵-۳-۳ مفاهیم عمومی با توجه به مطالب گفته‌شده می‌توان استنباط کرد که رابطه‌های ۱۲-۳ و ۱۳-۳ اشکال ریاضی شرایط زودگذر پخشیدگی- انتشار نمک در خاک می‌باشند. این رابطه‌ها را می‌توان برای مشکلات شوری در شرایط یش زمینهای زراعی» همچنین در شرایطی که میزان غلظت ۲ به‌عنوان مجموع نمک محلول در فاز مایع خاک باشد و یا برای غلظت یون خاصی در آب خاک با اعمال فرض ساده‌شده‌ای (در مورد اثر متقابل شیمیایی نمک) مانند آنجه که قبلاً بیان گردیدء به‌کار برد. برای حالت پایدار (همگام) و یک بعدی جریان آب و نمک» با این فرض که دو عامل (۷) و (0) بدون تغییر (ثابت) هستند. رابطه ۱۳-۳ را می‌توان به‌صورت زیر ارائه کرد: ۳ث 06 060 ۱۳-۳ 7. 0 -(س)[م(1] ]1 ا--- -<- 0 ۱ ( 07 32 ۶۱ ۳ « 32 01 با تقسیم دو طرف این رابطه بر ۵ و تنظیم آن» رابطه زیر به‌دست می‌آید: کب 346 («مصج+ره 26 ۱۵-۳ سک اس ۱ ( 02 32 0 0 با استفاده از تساوی: [0/(م0 + (ر0)] -*] رابطه ۱۵-۳ به شکل ساده زیر در می‌آید : 2 گس کی (۱۶-۳) و۷ و70 0 ضریب پخشیدگی و یا به عبارت دیگر ضریب ترکیبی پخشیدگی- انتشار است. این ضریب نه تنها بیان کننده پخشیدگی مولکولی است بلکه انتشار نمک در خاک را نیز در برمی‌گیرد. تجربه بعضی از پژوهشگران موید آن است که می‌توان مقدار این ضریب (7آ) را از برازش رقمهای تجربی در منحنی رخنه یا (131۳) در شرایط حل تحلیلی (و نه حل عددی) رابطه ۱۶-۳ به‌دست آورد. 5 ]0۳۵1۵ - | (0ع1) عباست) ۳۵۵۲۵۲۵ - 2 ۱۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۵-۲۲ منحنی رخنه به‌دلیل اینکه مقدار ضریب 17 از منحنی رخنه به‌دست می‌آید. لازم است توضیح مختصری درباره آن بیان شودء افزون بر راهکارها و کاربردهای نسبتاً قدیمی, منحنی 5 شکل رخنه به‌صورتهای زیر تعریف شده است: الف) منحنی رخنه» نمودار رابطه بین نسبتهای (,)/)) در مقابل مقادیر آب منفذی (۳) خروجی یا زه‌آب است. به‌گونه‌ای که هرگاه نسبت (,۲/2) بر روی محور قائم (۷) و مقادیر آب منفذی ۳ برروی محور افقی ( در مختصات دوبعدی با جفتهای متناظر رسم شود نمودار به‌دست آمده را منحنی رخنه می‌نامند. ب) منحنی رخنه, نمودار رابطه بین توزیع نسبی یک عنصر ردیاب, در مقابل زمان و یا حجم زه‌آب خروجی است. به گونه‌ای که هرگاه پراکنش (توزیع) نسبی عنصر ردیاب را برروی محور قائم (۷) و زمان یا حجم آب خروجی (زه‌آب) را برروی محور افقی 2) در مختصات دوبعدی با جفتهای متناظر رسم کنند.ء نمودار به‌دست آمده را منحنی رخنه می‌نامند. به‌طورکلی منحنیهای رخنه دو شکل عمومی دارند. برحسب اینکه در مایع یا سیال جایگزین‌شونده غلظت نمکها بیشتر و یا کمتر از محلول اولیه (آب خاک) جایگزین‌شده باشد (برای مثال هرگاه خاک غیرشوری, با آب حاوی مقدار زیادی کلرید سدیم آبیاری شود) منحنی رخنه به‌دست آمده به‌سمت چپ تغییر وضعیت می‌دهد و درحالی که اگر خاک شوری با آب آبیاری با کیفیت مناسب آبشویی شود منحنی رخنه به‌سمت راست تغییر وضعیت می‌دهد. در تعاریف بیان‌شده عوامل دارای معانی زیر هستند: ۲ < غلظت نمک در آب خروجی (زه‌آب)» <- غلظت اولیه نمک در مایع با سیال جایگزین‌شونده؛ حجم منفذی (1۷» ححمی از محیط متخلخل است که به‌وسیله دم 0 )۱۷-۲( در این رابطه عوامل دارای معانی زیر هستند : ۳ < تعداد دفعاتی که حجم منفذی " به وسیله آب اشغال می‌شود. بدون بعده 0 < کمیت جریان در واحد زمان (3.۲71ا)» < زمان» از موقعی که سیال جایگزین‌شونده وارد محیط متخلخل می‌شود (آ) و < حجمی از محیط متخلخل است که توسط سیال اشغال می‌شود (شا). حجم منفذی (/۳۷) که از حاصل‌ضرب حجم نمونه خاک در تخلخل آن به‌دست می‌آید و به‌صورت 10*)2(2]-۳۷ ارائه می‌شود که در آن» *0 میانگین رطوبت حجمی خاک (1]/]) » 2 عمق خاک (1) و | طول ستون خاک (1) است. تجربه نشان داده است که هرگاه یک محیط متخلخل دارای خلل و فرج پیوسته باشد» سرعت سریع جریان و انتشار طولی" ممکن است تنها عامل اختلاط سیال جایگزین‌شونده و جایگزین‌شده باشد. بنابراین هرگاه تنها فرایند انتشار» مورد نظر باشد.ء رقمهای حاصل از آزمایشها به‌خوبی قابل برازش هستند. در حالت سرعت آهسته جریان در محیط متخلخل, ممکن است [| - ۳۵۳۵ 60 2 - 10۳۵1۵۱۲۵] 31 ۱۸ -------- صفحهٔ بعد -------- پخشیدگی مولکولی,ءتنها عامل فرایند اختلاط باشد که با رقمهای حاصل از آزمایشهاء قابل برازش است. موارد محاسبه ضرایب ۳-۵-۳-۳ حل رابطه برای شسرایط انتشار با استفاده از رابطه پیوستگی جریان و یا اصل بقای جرم» رابطه نهایی انتشار نمکهای محلول و یا آلاینده در محیط متخلخل را می‌توان به‌صورت زیر نوشت : (۱۸-۳) که کت 02 0 با برقرار کردن شرایط مرزی" (6) و شرایط اولیه "(12) به شرح زیر: (۱۹-۲) ۰ <ا ۶-۰ ل)-<)۲) (۲۰-۳) ۰ <] اک کت ۰ <0) حل ریاضی رابطه ۱۸-۳ باتوجه به شرایط مرزی و اولیه ارائه‌شده در رابطه‌های ۱۹-۳ و ۲۰-۳ منجر به رابطه زیر می‌شود: )1- 8(‏ ا ۲1 ۲۱-۳ سس ]0۲ 11 سس ۱ ( بچچر 9 در این رابطه عبارت ۵7۲ بیانگر تابع خطایی " است و با توجه به تعریف متمم تابع خطایی" با ۳ که به شرح (0۳10-1-071) است. رابطه بالا را می‌توان به شکل زیر نوشت : 2 2) 5 در این رابطه : (.13) 0۵۵۱۱۱۵۵ 8۵۵۵۲۷ - | (ع.1) ۵۵11105) [1111۵] - 2 11۳۳۵۴ - 3 4 - 1۳۳۵۲ ۳۵۵۱ )0۱۳ ۵,1 ۱۹ -------- صفحهٔ بعد -------- . ۱ 1 ۷ <میانگین سرعت جریان (از نوع جریان دارسی )» بر حسب ( ۰ ۲آ)» و < طول محیط متخلخل مورد آزمون» (]). شیب منحنی (5) مربوط را می‌توان در نقطه ۱< ۳ به‌شرح زیر نوشت. 1 ملع /0ع)4 (۲۳-۳) ی ٍ (م کال و (۵)7.0/۷۷.1 ۱ 1۳ از طریق این رابطه می‌توان ضریب انتشار (] را به‌صورت زیر محاسبه کرد: .۷ (۲۴-۳) از ی (*47. 5) در آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاکهای شور با روش غرقاب دائم» هرگاه حجم محلول خاک با آب آبشویی جایگزین شود (۱< ۳)» نسبت 0/5< ,2/۳ خواهد شد و هرگاه حجم محلول خاک با آب کاربردی دوبار جایگزین شود (۲- ۳) و مقدار نسبت به 0/2< ,ل)/-) کاهش می‌یابد» در نتیحه ملاحظه می‌شود که هرگاه دو میزان آب منفذی در محلول خاک, جایگزین شودء ۲۰ مقدار نمک اولیه موجود در محلول خاک باقی خواهد ماند. با فرض اینکه در بعضی از انواع خاکها حجم خلل و فرج نصف حجم کل خاک در عمق مشخصی است.ء می‌توان نتیجه گرفت که در ۲- ۳ که دوبار در خلل و فرج خاک آب کاربردی جایگزین شود این رقم تقریباً معادل ضخامت لایه خاک (,0) است. شایان ذکر است که موارد بیان‌شده در حالت بسیار مطلوب و عدم وجود مشکل خاص, به‌دست آمده است. ۴-۵-۳-۳ حل رابطه برای تسرایط پخسیدگی و انسقال نوده‌ای با در نظر گرفتن شرایط مرزی و اولیه ارائه‌شده در رابطه‌های ۱۹-۳ و ۲۰-۳ و استفاده از آنها برای حل رابطه ۱۶-۳ راهکار تحلیلی رابطه مورد نظر را می‌توان به شکل زیر نوشت: 1+0 , 1 1-۳ 0 ۲۵-۳ لس ی .)670 -جم سس ]0 سس ۱ 4۳/۷۲ 2 اس 2 ملع رابطه بالا را می‌توان به‌صورت زیر نیز بیان کرد: +1 , -1 1 سس را 2۲ + یا ۲۰۷/ (ری 1 )۳-۶۲( 20.7۷.1 (2)0.8/77.1 2 1(۷ 1۷06 102۵705 -| ۲۳ -------- صفحهٔ بعد -------- شیب منحنی ‎)٩(‏ مربوط را می‌توان در نقطه ۱- ۳ به صورت زیر محاسبه کرد: 1)۲)/)( 1 ۲۷-۳ 5رد 5 ۳۳۲ 20/۷5 ۱۳ 0۳ و با استفاده از رابطه ۲۷-۳ می‌توان ضریب انتشار هیدرودینامیکی یا *0] را به شرح زیر محاسبه کرد. ]۹ , (۲۸-۳) 5 - ]1 (*475) در رابطه‌های ذکر شده عوامل, دارای معانی قبلی هستند. در هر دو حالت بیان‌شده در (مباحث ۲-۵-۲-۳ و ۳-۵-۲-۳) هرگاه مقادیر 1 و یا 1 با معلوماتی مانند ۷ و با[ مشخص شوندء می‌توان رابطه نسبتهای ,۲/0 در مقابل مقادیر ۳ متناظر را رسم کرد که حاصل آن منحنی نظری رخنه" خواهد بود. هرگاه رقمهای تجربی در دسترس باشد.ء می‌توان به ترتیب نسبت به محاسبه مقادیر 10 و یا *] اقدام کرد. به عنوان یک نتیجه کلی می‌توان اظهار داشت که ضریب انتشار (0) و یا ضریب پخشیدگی به‌طور مستقیم به میانگین سرعت جریان " سیال تذکر : نتایج به‌دست آمده از تجزیه ابعادی این رابطه‌ها نشان می‌دهد که بعد ضرایب برحسب سانتی‌مترمربع بر ساعت و یا مترمربع بر روز است. که باتوجه به ابعاد به کاررفته برای بیان دیگر متغیرها برحسب مورد می‌توان از هر بعْدی استفاده کرد. ۶-۳-۳ راهکارهای ریاضی و کاربردی بعضی از پژوهشگران, در ارتباط با مسائل شوری خاک و لزوم پایش و تنظیم آن در نیمرخ خاک و در شرایط مزرعه‌ای, علاقه‌مند به بررسی چگونگی تغییرات غلظت یون ویژه‌ای در محلول خاک هستند. به‌دلیل اینکه توده خاک, محیط متخلخل و پیچیده‌ای است. براساس بررسیهای انجام شده» مشاهده می‌شود که در شرایط واقعی» ممکن است یونهای موجود در خاک از نظر شیمیایی با اجزای سازنده خاک (رسها) واکنش دهند. که چنین پدیده‌ای به‌طور عمده شامل جذب سطحی کاتیونها به‌وسیله ذرات رس و گاه نیز پدیده دفع آنیونی است. به‌طور کلی هرگاه فازهای تبادلی و یا محلول خاک به سرعت به تعادل شیمیایی برسند (در آینده این امکان فراهم می‌شود) که بتوان فرض کرد تأثیر متقابل بیان‌شده, فقط مرتبط با غلظت محلول خاک است. می‌توان از اثرهای جذب سطحی و دفع آنیونی " چشم‌پوشی کرد. با استفاده از قانون اصل بقای جرم و به‌کارگیری آن برای جزو کوچکی از خاک. رابطه زیر به‌دست می‌آید. (6_ ,گرم میم 8 - [0/)0 +(۵])0 (۲۹-۲) سه 02 0 0 01 | - 1۵0۲۵۵۵ [ 2 - ۸۷۵۳: 00 110۳ ۷۵1۵۵1 3 - ۸0701100 200 ۸:0 ۳۱ -------- صفحهٔ بعد -------- هرگاه ۷.0<- و در نظر گرفته شود رابطه ۲۹-۳ به‌صورت ساده‌تر زیر در می‌آید. )0 اس (۵,7) 9۲۵ 0 ارت منت 027 1 )۳۰-۲( در رابطه‌های بالا عوامل به‌کاررفته دارای معانی زیر است : ) < میزان دفع یا جذب یونها در واحد حجم خاک., (0.)) < میزان نمک موجود در محلول خاک. * شدت جریان (شار) حجمی آب. 0 < ضریب انتشار هیدرودینامیکی» و ابعاد این عوامل قبلاً ذکر شده است. با به کارگیری قانون زنجیره برای مقادیر جذب و یا دفع‌شده یونها در واحد حجم خاک در واحد زمان» می‌توان نتیجه گرفت: ۵ (401)0 (۳۱-۳) رم رل ۱ 1 1 با استفاده از رابطه ۳۱-۳ و بسط عبارت سمت چپ رابطه ۳۰-۳ رابطه زیر به‌دست می‌آید: (ع0)9 060 0 02 9 00 0 ۳۲۳ ۷ )+0 ۳۳۳۲ و 7( (۷ ارو بو و 2 با تنظیم رابطه بالاء نتیجه به شرح زیر خلاصه می‌شود. (۳۳-۳) (2 -ر(۷ 0 - رن 07 1 با بسط عبارت سمت راست رابطه ۳۳-۳ می‌توان آن را به شرح زیر نوشت : ور ووی 6و 2 و 32 ۳۴۳ شک کو -[ک 00 ۲ +(0)2,0 ۱ ( 2< رد۹ رد ) ارچ 7 0)0([۳+(0)2,1] | - ۳۵1 ۲۱۶۵ اه -------- صفحهٔ بعد -------- با یادآوری دوباره این مطلب که: ۳۵-۷ 4 20 02 0 می‌توان شکل نهایی حل ریاضی رابطه ۱۳-۳ را از رابطه ۳۵-۳ به‌دست آورد: 0 0۳0 - 00-0 _عس ]02,1[ (0)0,۷۷] ۲ات )+001 (۳۶-۲) 02,1 -[0)0,۷(7۳]-د- 7 [(0)۳+(0)2:1] که در آن تساوی» [۲(/4۳) 40-۳] شیب حرارتی همسان جذب و یا دفع یونها" است. بیان این نکته لازم است که تابع (۳)2 به‌صورت میزان آب حجمی است و این عبارت در حالتهای جذب کاتیونی و یا دفع آنیونی می‌تواند به‌ترتیب کمیت مثبت و یا منفی داشته باشد همچنین شایان ذکر است که رابطه‌های ۱۳-۳ و ۳۴-۳ از نظر ریاضی (به‌جز در مورد عبارت [(-)۳] در رابطه ۳۴-۲۳) یکسان بوده و تابع ذکر شده برای محاسبه مقادیر جذب و دفع یونها از واحد ححم, جزء خاک منظور شده است. ۷-۳-۳ پدیده تأخیری یا بازدارندگی به‌طور کلی می‌توان نمکهای موجود در نیمرخ خاک و یا سازندهای آبخوانی را به دو دسته بی‌اثر یا غیرفعال" و واکنش گر" تقسیم کرد. نمکهای غیرفعال در توده خاک و یا در آبهای زیرزمینی» واکنشی نشان نمی‌دهند و همچنین تحت تأثیر فشار زیست‌شناختی و یا شرایط رادیواکتیو در آنها تغییر حالتی (فیزیکی و شیمیایی) به‌وجود نمی‌آید. یکی از مناسب‌ترین نمونه‌های قابل ذکرء یون کلر است. نمکها یا عناصر واکنش گر می‌توانند تحت تأثیر روشهای شیمیایی» زیست‌شناختی و یا رادیواکتیو قرار گیرند که در نتیجه این امرء از غلظت آنها کاسته می‌شود. واکنشهای شیمیایی شامل جذب و دفعء تعویض یا تبادل کاتیونی, رسوب و انحلال‌پذیری دوباره و بالاخره واکنشهای "اکسایش و احیاء" است. بسیاری از ترکیبهای سمی شیمیایی می‌توانند از راه تجزیه زیست‌شناختی به مواد و یا ترکیبهای ساده‌تری تبدیل شوند.ء و مشتقات نهایی حاصل ممکن است سرطان‌زا باشند. بسیاری از عناصر سنگین به سرعت روی سطح درات جامد محیط متخلخل جذب می‌شوند و سپس درات رس از طریق فرایند تبادل یونی از آنها نگهداری می‌کنند. مقدار جذب و دفع یا تبادل یونی بین یک نمک خاص و نوعی خاک مشخص را می‌توان به روش آزمایشگاهی به‌دست آورد. | - ۳۳۲۵|۵۵ ۵۳ ۸0507۲0110 2-0 3 6 ۲۳۳ -------- صفحهٔ بعد -------- در تحقیقات آزمایشگاهی فرایند جذبء باید مقدار مشخصی خاک را که دارای مقدار معینی نمک محلول است, انتخاب کرد متفاوت قبلیء به نمونه‌های خاک از پیش وزن شده افزوده می‌شود. در مرحله بعد مقدار متفاوتی مواد خشک جاذب با مقداری از همان محلول تهیه‌شده مخلوط می‌شود.ء که هرکدام از این محلولهای مصرفی,ء غلظت مخصوص به خود را دارند. پس از اطمینان از برقراری غلظت تعادلی بین خاک و محلول, غلظت تعادلی هر نمونه تعیین می‌شود. مقدار نمک جذب‌شده به‌وسیله نمونه خاک» تناسب مستقیمی با فعالیت شیمیایی نمک دارد. مقدار جذب‌شده به‌وسیله نمونهٌ خاک را می‌توان از اختلاف جرم نمکهای پیش از آزمایش و در محلول تعادلی» محاسبه کرد. با آزمایش نمونه‌هاء می‌توان مقدار نمک جذب‌شده در وزن واحد نمونه خاک (*-)) را به‌عنوان تابعی از غلظت نمکهای محلول باقیمانده در محلول به‌دست آورد. جزییات بیشتر این فرایند در مباحث مربوط به شرایط همدمای لانگ‌مویر" و فروندلیخ " در کتب مرجع ارائه‌شده است. ویژگیهای جذبی معمولا بر روی کاغذهای نموداری با روشی رسم می‌شوند که نمودار حاصل, رابطه بین جرم نمک جذب‌شده و واحد جرم خاک را به‌شکل تابعی از غلظت نمک نشان دهد. با به کارگیری هر کدام از رابطه‌های همدمای لانگ‌مویر و یا فروندلیخ» می‌توان این روابط را تشریح کرد. این روابط برای بیان و بررسی پدیده تأخیری یا بازدارندگی به‌سهولت قابل استفاده است. هرگاه بتوان رابطه جذبی را به‌صورت خط مستقیم بر روی کاغذ لگاریتمی رسم کرد. رابطه همدمای فروندلیخ به‌شرح زیر از آن قابل استخراج می‌باشد. (۳۷-۳) ۶ 18 +۲عما.ا< ت6عا که آن را به‌صورت زیر نیز می‌توان نمایش داد: (۳۸-۲) ای‌ا- شش * - جرم محلول جذب‌شده در واحد جرم خاک خشک؛ ۲ - غلظت نمکهای محلولء و * ضرایب رابطه هستند. واحد *۲ و )۲ قبلاً شرح داده شده‌اند. [| - ۳ 2 - ۳۲۵۶۱۵11۵ 3 - ۳۲۵۵|۱۵ ۳۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- نسبت به ل) رابطه زیر را به‌دست می دهد: ۵ )۳۹-۳( ضمن عبور از درون خاک از طریق رابطه زیر به‌دست آورد. ۳ : 5 ۴۰-۳(۱) (۳16۵)+1< ضریب تأخیر یا بازدارندگی در این رابطه عوامل به کاررفته معانی زیر را دارند: <* جرم مخصوص ظاهری خاک خشک, بر حسب گرم بر سانتی‌متر مکعب, ۵ > رطوبت حجمی خاک» (1/ا) بر حسب حجم ماده بر واحد حجم محلول, ۵ * ضریب پراکنش (توزیع) نمک در خاک است. هرگاه نمکهاء واکنش‌گر باشند. در مقایسه با جریان آب در خاک و یا آب زیرزمینی انتقال آنها به‌دلیل فرایند جذب با سرعت کمتری صورت می‌گیردء میزان حرکت نمک را می‌توان با استفاده از رابطه تأخیر (بازدارندگی) به‌شرح زیر ارائه دارد: (۴۱-۳) [(۳(/0۵)+1]/ ۷-۷ در رابطه بالا : ۷ * میانگین سرعت خطی جریان» (سانتیمتر بر ثانیه یا دقیقه)» و پتانسیل نمکها در آبهای زیرزمینی یا آب خاک تنوع زیادی از جمله ضرایب توزیع (پراکنش) و نمکهای خاکی ویژه دارند و درات رس به‌دلیل دار بودن سطوح ویژه و مکانهای تبادل یونی بسیار زیاده حامل بیشترین مقادیر (164) برای نمکهای خاص و غیرآلی (معدنی) می‌باشند. کاتیونها در مقایسه با آنیونها به‌صورت قوی‌تری جذب می‌شوند. در حالی که کاتیونهای دو ظرفیتی در مقایسه با انواع یک ظرفیتی با سرعت بیشتری در فرایند جذب سطحی شرکت می‌کنند. عناصری مانند کلر ممکن است به‌صورت ضعیف جذب شوند و یا به‌صورت غیرجذبی در هنگام عبور از میان رسها باقی بمانند» سدیم به‌صورت ضعیف نگهداری | - ٩0ناابآامع‎ 1 ۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- می‌شود. پتاسیم» آمونیوم» منگنز» سیلیس و آهن بطور متوسط نگه‌داشته شده و سرب » کادمیم» جیوه و روی» می‌توانند تا حد زیادی نگهداری شوند. مواد شیمیایی آلی و مصنوعی در محلول می‌توانند به‌وسیله کرین آلی در خاک جذب شوند. در تعیین حرکت و بازدارندگی مواد شیمیایی آلیء هرگاه از مقدار جذب ویژه آنها در یک محل اطلاعی در دست نباشد.ء ابتدا باید مقدار انحلال آنها را در آب درنظر گرفت. تمایل نسبی هر ماده آلی برای باقیماندن به‌صورت محلول در آب. در مقایسه با حالتی که به‌وسیله کربن آلی نگهداری می‌شوند» مرتبط با ضریب توزیع آب- اکتانول آن ماده شیمیایی است که این امر بیانگر تمایل به محلول شدن آن ماده شیمیایی در آب و اکتانول) در حالتی که محلول محتوی هر دوء مورد تکان دادن قرار گیرد. می‌باشد. ضریب توزیع (تقسیم) آب (ع۳0!) را می‌توان از انحلال‌پذیری آب و یا ضریب توزیع آب- آلتانول برآورد کرد. مقدار (1۳4) هر ترکیب آلی در یک خاک خاص را می‌توان با سهولت به‌دست آورد زیرا این مقدار به‌طورکلی از حاصل‌ضرب ۵ آن ترکیب در درصد کربن آلی موجود در خاک به‌دست می‌آید. هرگاه خاک از ماسه سیلیکاتی خالص تشکیل شده باشد.ء مقدار بازدارندگی آن بسیار محدود خواهد بود. به‌عنوان نتیجه‌گیری از فرایندهای انتشار» پخشیدگی و بازدارندگی» الگویی از توزیع نمکها با توجه به فاصله آنها از منبع آلاینده وجود دارد. هرگاه منشاً آلاینده حاوی چند نوع نمک باشد هرکدام دارای حالت بازدارندگی مشخص هستند که به وسیله ضریب 6۵0 همان نمک» و درنتیجه مقداری در پیشینه نمک وجود خواهد داشت, شکل نامنظم به‌دست آمده می‌تواند بسیار ای محاسبه این ضرا ماهای دیگرء کافی است نسبت 2۶ که بیانگر نسبت لزوجت یا گرانروی آب در دما ۹ برای محاسبه این ضرایب در دماهای دیگر, فی است نسبت ‏ ] بیانگر نسبت لزوجت یا گرانروی آب در دمای * برای تعیین ضریب 1 یک نمک خاص از رابطه زیر استفاده می‌شود : (-7+ب 00-26 (۴۲-۳) 07+ ب07) چ .0 ضریب پخشیدگی نمک موردنظر است که غلظت کاتیونها و آنیونهای آن به‌ترتیب بح و -۲ و ظرفیت آنها به‌صورت قدر مطلق 7 بیان شده است. ۲۳۶ -------- صفحهٔ بعد -------- جدول ۱- ض گی (10) کاتیونها و آنیونها (سانتی‌مترمربع بر ثانیه) ۳۷ رجه سانتیگراد [ ۳۷ ] (سانتی‌مترمربع بر ثانیه) -------- صفحهٔ بعد -------- ۴- مدلهای تجربی و نظری آبشویی نمک خاکهای شور ۱-۴ کلیات تراکم و انباشت نمکها در نیمرخ خاک بر ویژگیهای فیزیکی و شیمیایی خاکها از جمله, فشار اسمزی» نفودپذیری» هدایت هیدرولیکی آن چنان اثری باقی می‌گذارد که در نتیجه آن ممکن است رشد و نمو بیشتر گیاهان زراعی و باغی دچار اختلال جدی و یا به‌طور کامل متوقف شود. پیامد انحلال‌پذیری فوق‌العاده زیاد نمکهای سدیم (08) و رسوب کربنات‌کلسیم (۲2۳0) در 11 زیاد که معمولاً و به‌طور طبیعی اتفاق می‌افتد. موجب افزایش تراکم نمکها یا شوری (فرایند شورشدن) و افزایش 1ام محلول خاک (فرایند قلیایی‌شدن) می‌شود که در نتیجه آن» سدیمی‌شدن خاک (فرایند قلیا یا سدیمی‌شدن ) سریع می‌شود. بنابراین در برنامه‌های کشاورزی زمینهای مورد آبیاری» باید به‌منظور بازده اقتصادی فرآورده‌های کشاورزی و باغی مقدار شوری و سدیمی‌بودن خاک را تا حد مطلوب کاهش داد. از نظر عملی و تجربی می‌توان آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاکهای شور و سدیمی را از راه استفاده از آب آبشویی " با روشهای غرقاب دائم یا متناوب و یا با آبیاری بارانی انجام دادء که هر روش محدودیت و مزیتهای خاص خود را دارد. به‌طور کلی» اصلاح خاکهای شور کار پیچیده‌ای به‌شمار نمی‌رودء زیرا با به‌کارگیری مقدار مورد نیاز آب آبشویی با کیفیت مناسب» می‌توان نمکهای اضافی را از نیمرخ خاکها آبشویی کرد. مگر اینکه ویژگیهای زهکشی داخلی خاک به هر دلیلی نامناسب باشد و یا بافت خاک بسیار سنگین باشد» به‌هرحال در مورد نفوذ و تحرک آب در خاکهای شور در شرایط متعارف مشکل خاصی وجود ندارد. با توجه به موارد گفته‌شده» می‌توان نتیجه گرفت که پیش نیاز موفقیت برنامه‌های آبشویی و اصلاحی خاکهای شورء به شرایط مطلوب زهکشی خاکها بستگی دارد.ء که اگر این امر به‌طور طبیعی فراهم نباشد. باید از راه مصنوعی آن را ایجاد کرد. انجام این امر با اقدامهایی مانند نصب زهکشهای زیرزمینی» احداث کانالهای باز زهکشی و یا در شرایطی» پمپاژ آب زیرزمینی آبخوانهای سطحی» امکان‌پذیر است. چون منظور از به‌کارگیری آب مورد نیاز برنامه‌های اصلاحی خاک» تخلیه (آبشویی) و دفع ترکیبهای معدنی (نمکها) نامطلوب از نیمرخ خاک است. بنابراین لازم است تراوشهای عمقی یا زه‌آب‌های حاصل,» با روش مناسبی گردآأوری و به خارج از محدودهٌ مزرعه تخلیه و دفع شود زیرا در غیر این‌صورت موجب خیز سطح ایستابی (به‌طور عمده شور) شده و بر شدت مسئله می‌افزاید. به‌هرحال» در صورت وجود شرایط زهکشی مناسب و مطلوبء دو پرسش کلیدی قبل از اقدام به شروع برنامه‌های اصلاحی خاکهای شور مطرح خواهد بود. الف ) چه میزان آب برای کاهش سطح شوری مورد نظر در نیمرخ خاک و تا عمق مشخص لازم است. و به کارگیری و نفوذ این میزان آب به سطح و درون نیمرخ خاک», چه مدت طول خواهد کشید. با توجه به اینکه در گستره وسیعی از زمینها و 10 2 - ۸1۵117211010 )5۵۵1۲10211010( 3 - 2201086 67 ۳۸ -------- صفحهٔ بعد -------- دشتهای مورد آبیاری و یا مستعد گسترش شبکه‌های آبیاری و زهکشی در کشور مشکل سدیمی بودن» نیز مربوط به زمینهای شور است. بنابراین سوّال دیگری نیز در این موردء قابل بررسی است. ب ) آیا همزمان با فرایند شوری‌زداییء پدیده سدیم زدایی" خاکها نیز مطرح است و یا اینکه شوری‌زدایی خاکها موجب تشدید پدیده سدیمی شدن خاکها می‌شود که در آن صورت باید اقدامهای ویژه دیگری اعمال شود. نکته : با توجه به منابع کلسیم موجود در بیشتر خاکهای شور و سدیمی زمینهای تحت آبیاری و دشتهای رسوبی (حاصل از رسوبهای زمینهای مرتفع و یا رودخانه‌ای) قابل کشت و آبیاری کشورء هنوز مورد شوری‌زدایی و گرایش به سدیمی‌شدن خاکها می‌توان با تقریب و دقت قابل قبولی با استفاده از فناوری مدلهای شبیه‌سازی " (همانندسازی) رایانه‌ای که به منظور مطالعه حرکت نمکها در آب خاک (محلول خاک) تدوین یافته‌اندء به پاسخ این دو پرسش (مقدار آب مورد نیاز و دوره زمانی لازم) دست یافت. استفاده از این روش در مورد بررسیهای آزمایشگاهی و در شرایط کنترل ستونهای خاک نتایج مطلوبی به‌همراه داشته جوریناک" (۱۹۸۱) اعلام کرد که برای شرایط حاکم در مزرعه, استفاده از نتایج حاصل از مدلهای شبیه‌سازی رایانه‌ای به‌طور مستقیم امکان‌پذیر نیست. زیرا طبیعت پارامترهای خاک در مزرعه تغییرات مکانی چشمگیری دارند و این آمر باعث کاهش قابلیت اطمینان در ورودیهای مورد نیاز و همچنین موجب محدودیت در ارزشمندی مدل می‌شود. بدین ترتیبء استفاده از مدلهای تجربی " به‌عنوان برآوردهای تقریبی و مقدماتی می‌تواند در دستیابی به اطلاعات مورد نیاز برنامه‌های اصلاحی خاک و زمین» به‌ویژه در شرایطی که در منطقه موردنظر بیشتر خاکها از نوع همگن و یک لایه باشند» بسیار ۲-۴ فرایند شوری‌زدایی از نیمرخ خاکها دیلمان * (۱۹۶۳) فرضهای ساده‌شده‌ای را برای اشتقاق رابطه آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاکها اعمال کرد و فرایند شوری‌زدایی (آبشویی) نمکها از نیمرخ خاکها را به شرح زیرا ارائه کرد: (۱-۴) ( بیصن ی۲)-( ولیک کل 00 که در آن» ,0 ضخامت لایه خاک یل تغییرات میزان نمک در آب خاک مرتبط با تغییرات عمق آب زهکشی, پن 41 در عمق معینی از خاک.» .0 میزان رطوبت ححمی خاک» بزح و رن به ترتیب غلظت نمکهای محلول در آب آبیاری و آب 1 - 0 د[ن0 2100 5۱۷1211010 - 2 - 3 4 - 1۵۱۳۱۵۵ ۸/000۵ 5 - ۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- زهکشی (زه‌آب) و ی میزان آب نفوذ یافته (تراوشهای عمقی) می‌باشد. با توجه به رابطه کلی ارائه شده, فرضهای اعمال شده و مورد نیاز به شرح زیر خواهد بود: الف) زه‌آب و یا آبشویی نمکها در نیمرخ خاک از ضخامت مشخصی و با رطوبت تا حدی بیشتر از حد ظرفیت مزرعه (۳۴) 1 و پیک ای ب) که در آنء ۲ ضریب بازده آبشویی! است. غلظت نمک در آب زهکشی‌شده از عمق معینی در خاک برابر و یا کمتر از میانگین غلظت نمک آب خاک قبل از آبشویی است. پ) عمق آب زهکشی (تراوشهای عمقی) متناسب با عمق آب به کار رفته (آبشویی) است به‌گونه‌ای که می‌توان نوشت : _ 1 ۲619( 1۷ :1 آل + 1 > ون که در آن» ۳ ثابت تناسب" است. با جایگزینی رابطه‌های ب و پ در رابطه ۱-۴ می‌توان نتیجه گرفت: (۲-۴) ( یکی 40)- و طل نک یل 0۵ رابطه بالا را به‌صورت زیر نیز می‌توان نوشت : (۳-۴) ۱ )| - ا) 0110 7 کل 1 ۴-۴ سک 0 0 م۵0 ی 5 ۳ با انتگرال گیری از رابطه ۴-۴ بین حدود 0 .00 و میی) < .)0 نتیجه زیر حاصل می‌شود: 1۱۷ 50 5 1 بل ی 0 9 1 1 لس 0 و 07 ۳۲۲۱۵۱۵۵۷ 200108م] - | 1 1۷[ ۳۳۵۵۲۵۵ - 2 -------- صفحهٔ بعد -------- سم ٩۷0 (۶-۴) ی که ۹0 0 125 ۴ ۹5 پچ ۳ ۴ ۰ 5 با جایگزینی )و با در نظر گرفتن 0 متا » رابطه بالا به شکل زیر ساده می‌شود: (۷-۴) وگ کت 0 0 پیت ۲ 0 توجه : در رابطه ۶-۴ مقادیر غلظت نمکهای محلول (ح) برحسب میلی‌اکی‌والان بر لیتر و یا میلی‌گرم بر لیتر است که این مقادیر در رابطه ۷-۴ بصورت هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک برحسب دسی زیمنس بر متر تغییر یافته است. درصورتی که در رابطه اخیر» بپم0< ,0۸ (عمق خالص آب آبشویی) و ,56 36 (هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک قبل از آبشویی) و ۳۴- م۳۴ (هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک پس از آبشویی) باشدء رابطه به شکل کلی زیر در می‌آید : تک ماد ۱ پر 9 وتا تا وا و یا ۳ [ص 0)/(اصم امه ۹ ٍ ۹ ۳۳-۳۴ در رابطه‌های ۸-۴ و ۹-۴ عوامل به‌کار رفته دارای معانی و ابعاد زیر است: و م۳ به ترتیب هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک, قبل و بعد از کاربرد و نفوذ عمق مشخصی از آب آبشویی بر متر ند کر: متا کمترین میزان شوری (هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک) است که در لایه سطحی (۰ تا ۵ سانتی‌متری) می‌شود. ۲ * ضریب بازده آبشویی» بدون بعد. << عمق خالص آب آبشویی و میزان آبی که پس از تأمین کسر رطوبت خاک لایه مربوطء به طریق ثقلی و به صورت تراوشهای عمقی از ستون خاک لایه مربوط خارج می‌شودء سانتی‌متر یا متر. ۳۱ -------- صفحهٔ بعد -------- 5 < عمق یا ضخامت لایه خاک (نسبت به سطح زمین) » سانتی‌متر یا مترء 5 با] > نسبت عمق آب آبشویی به واحد عمق خاک» بدون بعد. با به کارگیری هر کدام از رابطه‌های بیان‌شده» می‌توان عمق خالص آب آبشویی (,,1(1) و ضریب آبشویی (1) را به شرح زیر م لا - )تا (۱۰-۴) و ای 0۷ و1 > پا ۳۲0 - ۳ 3 - )تا 8 ۱۱۳ ان ۱ ۹ ۳ ۷ تذکر : تفریق مقدار وم ۳ت] (شوری یا هدایت الکتریکی تعادلی عصاره اشباع خاک) از صورت و مخرج کسر رابطه‌های مربوط, موجب می‌شود که نتایج حاصل, مستقل از عوامل خارجی موّئر (از جمله میزان تبخیرء شرایط زهکشی داخلی خاکها: کیفیت آب آبیاری مورد استفاده در امر آبشویی و دیگر شرایطی که می‌تواند برروی نتایج» اثرگذار باشد) باشد. با توجه به موارد بالاء می‌توان نتیجه گرفت که با وجود اعمال فرضهای ساده‌شده‌ای در اشتقاق رابطه آبشویی نمکها از نیمرخ خاکها رابطه‌های بیان‌شده در بالا در مقایسه با بعضی مدلهای تجربی و یا حتی مدلهای عددی! » که در بخشهای آتی به آن اشاره خواهد شدء از منطق فیزیکی و ریاضی مناسبی برخوردار هستند. به‌گونه‌ای که با اعمال فرضهای بیان‌شده و با به کارگیری رابطه‌ها می‌توان مقدار تخلیه و دفع (آبشویی) منطقی نمکهای کاملاً محلول را در نیمرخ خاک طی فرایند آبشویی و با تقریب مناسبی» محاسبه یا برآورد کرد زیرا ترکیبهای معدنی (نمکها) با درجه انحلال‌پذیری زیاد در شرایط متعارف» حدود ۸۰ تا ۹۰ درصد نمکهای موجود در نیمرخ خاکهای مبتلا را تشکیل می‌دهند و ترکیبهای معدنی (نمکها) کم محلول فقط حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد باقیمانده را شامل می‌شود که این ترکیب حاصل هوازدگی مواد مادری تشکیل‌دهنده خاکها است و در حقیقت در بیشتر اوقات آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاکها مورد نظر است. که مبانی‌بیان‌شده در رابطه‌های بالاء درباره آزها کاربرد دارد. نکته : هر چند قضاوت درباره ضریب بازده آبشویی (1) باید از طریق انطباق منحنیهای آبشویی" یا شوری‌زدایی حاصل از رقمهای مزرعه‌ای (مشاهده‌ای) و برآوردشده از یک مدل مناسب (محاسبه‌شده) انجام شود.ء لیکن نتایج بعضی بررسیها نشان برای خاکهای رسی تا حد ۰/۳ کاهش یابد. مقدار عددی این ضریب» منعکس کننده بازده کاربرد آب آبشویی نمکهای محلول ۱10065 [۵۲1۵۵ 31۳ - | 6۶۵ 18 20م] - 2 اه -------- صفحهٔ بعد -------- ۳-۴۳ مدلهای تجربی آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاکها مدلهای تجربیء حاصل داده‌های مشاهده‌ای و اندازه‌گیری تجربی (آزمایشگاهی و یا میدانی) می‌باشند که بر نوعی رابطه ریاضی برازش داده می‌شوند. بنابراین» در اشتقاق آنها هیچ‌گونه پیش فرض فیزیکی و ریاضی اعمال نشده است. هرچند مدلهای تجربی قلمرو محدودی دارند و در محل خاصی یا در مورد مشکل خاصی از آنها استفاده می‌شودء لیکن در ارتباط با اهداف این دستورالعمل» مزیتهایی را به شرح زیر دارا می‌باشند: خاک و زمینهای در شرایطی بسیار سودمند باشد. ب ) این نوع مدلها می‌توانند بخش مهمی از یک مدل پیچیده عددی باشند. پ) هرچند این روابط تجربی در مقایسه با نتایج مطالعات پایه حرکت همزمان آب و نمک محدودیتهایی دارد لیکن از نظر کاربردهای عملی در برنامه‌های اجرایی اصلاح خاک و زمینها نسبت به نتایج حاصل از مدلهای نظری برتری دارند. ت) و سرانجام سهولتهای محاسباتی و کاربردی این مدلها از نظر صرف زمان» هزینه و عدم نیاز به تخصص ویژه‌ای, قابل در طرحهای مطالعاتی» پیشنهاد می‌شود که بررسی آمکان اصلاح فیزیکو- شیمیایی خاکهای شور و یا شور و سدیمی» تعیین میزان آب لازم برای آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاکهای شورء از طریق آزمونهای مزرعه‌ای انجام گیرد. نتایج حاصل از اجرای آزمایشهاء این امکان را فراهم می‌آورد تا بتوان نسبت به تهیه و ارائه منحنیهای آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاکها (منحنیهای شوری و یا سدیم‌زدایی) اقدام کرد و با استفاده از آن» میزان آب لازم برای تعدیل میزان شوری و سدیمی بودن شرح تفصیلی و چگونگی اجرا در دستورالعمل آزمایشهای آبشویی خاکهای شور و سدیمی ایران در نشریه شماره ۲۵۵ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور ارائه‌شده است. بر پایه اجرای آزمونهای مزرعه‌ای» اعداد و رقمهای لازم برای برازش» به نوعی رابطه ریاضی به‌دست می‌آید. در این مبحث روابط یا مدلهای تجربی که کاربرد آن در جهان و ایران مرسوم بوده است با رعایت قدمت زمانی ارائه‌شده است. شایان ذکر است که استفاده از روابط (مدلهای) تجربی و منحنیهای آبشویی یا شوری‌زدایی (و یا سدیم‌زدایی) حاصل در محدوده نوع خاک میزان شوری و یا درصد سدیم تبادلی اولیه نیمرخ خاک محل اجرای آزمون» می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد و با استفاده از آنها می‌توان عمق آب مورد نیاز را برای کاهش عملی میزان شوری و یا درصد سدیم تبادلی خاک و برای عمق معینی از لایه خاک برآورد کرد. مقادیر به‌دست آمده و یا برآوردشده (محاسبه‌شده) نیاز خالص آب آبشویی نمکها است و به منظور برآورد کل میزان آب کاربردی لازم برای آبشویی نمکهای خاک باید به مقادیر تبخیر (از سطح آب و خاک) و میزان بارندگی نیز توجه کرد و این عوامل فراگیر را در محاسبات برنامه‌ریزی آبشویی و اصلاح خاک و زمینها در نظر گرفت. ۳۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۴ مدل ریو(۱۹۵۷) براساس مطالعات مزرعه‌ای که در منطقه کوچیلا! ایالت کالیفرنیای ایالات متحده در سالهای ۱۹۵۵ تا ۱۹۵۷ به‌وسیله ریو و همکاران (۱۹۵۵) و ریو (۱۹۵۷) انجام گردید. مشخص شد که منحنی آبشویی نمکها از نیمرخ خاک از شکل عمومی خاصی پیروی می‌کند. تحقیقهای انجام شده بر روی نوعی خاک با بافت رسی سیلتی لومی که میزان شوری اولیه آن (: ۳۲) تا عمق ۰ سانتی‌متری معادل ۴۰ دسی زیمنس بر متر (40< م1۳2) و روش آبشویی آن غرقاب دائم بوده و رابطه تجربی هذلولی‌شکل " زیر به‌دست آمد: (۱۳-۴) را (5)۳۴۶ (۲ تلو 9۳ 3 که می‌توان آن را به شرح زیر نیز ارائه داد : (۱۳-۴) 5 ( کت دورو :0/۳۲ 10 6 و 0۶ به ترتیب هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک قبل و بعد از کاربرد عمق مشخصی از آب آبشویی (,۲) برحسب دسی زیمنس بر متر ,0 و ,0 به ترتیب عمق ناخالص آب به‌کار رفته (آبشویی) و ضخامت لایه خاک (از سطح خاک)» برحسب متر, (56:/5) نسبت هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک قبل از آبشویی به هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک پس از آبشویی» بدون بعد. (,0:/0) نسبت عمق آب کاربردی (آبشویی ناخالص) به واحد عمق خاک» بدون بعد. رابطه بین حجم منفذی (۳۷) با نسبت عمق آب آبشویی به عمق خاک (,0:۰/0) به‌صورت [*10,0/ ,10 ۳۷] تعریف شده است که در آن *0 میزان رطوبت حجمی خاک است. با استفاده از تساویهای ارائه‌شده در رابطه ۱۳-۴ می‌توان عمق آب مورد نیاز آبشویی (م0) را به شرح زیر برآورد با (۱۴-۴) 5و نگل 1 - 5 :0/۳۲ 4 > 0 ٩۱ ۱5 [| - 2 2 - ۲1۷00۲۵۵ ۳۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- رابطه‌های ۱۲-۴ و ۱۳-۴ را به‌صورت زیر نیز می‌توان ارائه داد : متا 8 0 1 8 (۱۶-۴) 19 و اس ۳۲۲ 6 ما (و0/1 هلو ۴ 0 هرگاه در رابطه اخیر تساویهای [(۳۳۲/۳- ۷] و [وا1/ ۶1 2] جایگزین شوند می‌توان رابطه را به شکل کلی زیر (۱۷-۴) [(0/15-5]- ۷ (۱۸-۴) 5گ 0/15 + 2 ۷ 5۷۷ با استفاده از تساویهای جایگزین که در به‌دست آوردن رابطه‌های ۱۷-۴ و ۱۸-۴ مورد استفاده قرار می‌گیرند روابط زیر نیز امکان‌پذیر و معنی‌دار است. (۱۹-۴) ا-[(0/15-) 1005 - (شگت 100- ۷و 5 (۲۰-۴) | [[(2-0/15) 5] -10011-(90۷)-100- ۹۵۷۰ در رابطه‌های بالا: ۱۷ - درصد نمک اولیه باقیمانده - درصد نمک اولیه شسته‌شده می‌باشند. تذکر: در صورت در دسترس بودن اطلاعات لازمء بدون آنکه در روابط بیان‌شده تغییری ایجاد شود می‌توان به‌جای 1 (عمق ناخالص آب آبشویی)» از .11 (عمق خالص آب آبشویی) استفاده کرد. زیرا می‌توان میزان .101 را با کسر میزان کمبود رطوبت خاک لایه موردنظر ,1 (تا حد ظرفیت زراعی) از عمق آب کاربردی ,0 به‌دست آورد. ۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- به گونه‌ای که در مبحث ۲-۲ گفته شد. دیلمان (۱۹۶۳)» بر این باور بود که میزان شوری تعادلی (,ی ۳۴) به فرایندهای تبخیرء شرایط زهکشی داخلی خاکهای مورد آزمون» شوری آب آبشویی مورد عمل (,,۳۲) مربوط است. و هرگاه مقدار اخیر (پیتا) از مقادیر شوری اولیه (: ۴2) و نهایی (۴۲) کسر شونده روابط حاصل یعنی: [( پی 1۳ - (136)/( و13۳ - +136)] و [,0/ 10] به طور نظری از کیفیت آب آبشویی» وضعیت زهکشی داخلی خاک و میزان تبخیر مستقل می‌گردند و بدین ترتیب روابط (رابطه‌ها) و منحنیهای به‌دست آمده فقط به ویژگیهای خاک مورد آزمایش بستگی خواهد داشت. بدین ترتیب با اعمال این پیشنهاد و جایگزینی م11 - 0 در رابطه ۰۱۶-۴ شکل نهایی رابطه یا مدل تجربی ریو (۱۹۵۷) به‌صورت زیر خواهد بود : (۲۱-۴) [0/15-(,0/ 5])0 + 1ع[(وی تا - 56)/(بیظ - م5 )] استفاده از شکل ساده شده رابطه ۱۲-۴ و حالت کامل شده رابطه ۲۱-۴ رابطه یا رابطه تجربی ریو (۱۹۵۷) که به‌عنوان مدل تجربی ریو شناخته می‌شود برای سالهای متمادی در بیشتر نقاط جهان و کشور ماء کاربرد داشته است. توجه : به دلیل اینکه مدل تجربی ریو در شرایط شوری اولیه قابل ملاحظه خاک, اشتقاق یافته استء بدین دلیل استفاده از آن در شرایط شوری اولیه کم تا متوسط خاکها منجر به برآورد بیش از اندازه آب موردنیاز آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاکها می‌شود. ۳-۳۴ مدل دیلمان (۱۹۶۳) با توجه بر آنچه در مبحث ۲-۳ تحت عنوان «فرآیند شوری‌زدایی از نیمرخ خاکها» بیان گردید و نظر به اینکه در اشتقاق است که این رابطه‌ها نوعی روابط تجربی -- نظری می‌باشند و شکل کلی رابطه ۹-۴ را مدل دیلمان قلمداد می‌نمایند. به هر حال شکل نهایی رابطه موردنظر به شرح زیر است. [( و1 0,۰)/( ۰ 1) -] 0[ وی ۳ - زا )/(وی تا - +1۳ )) عوامل این رابطه,ء در قبل تعریف شده‌اند. به‌دلیل اینکه قبل از اقدام به آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاک» ضریب بازده آبشویی (1) دقیقاً مشخص نیست. می‌توان میزان تقریبی آن را که به شدت به ویژگیهای فیزیکی خاک و روش اجرای آبشویی بستگی دارد از منابع منتشر شده به‌دست آوردء این امر موجب شد پژوهشگران در این مورد دو روش ساده‌سازی را اعمال کنند. الف) مقدار ضریب (؟) را معادل واحد فرض می‌کنند. ب ) مقدار آن را که رقمی اعشاری است. معادل مقدار عددی ,0 که آن هم رقمی اعشاری استء در نظر می‌گیرند. ۳۶ -------- صفحهٔ بعد -------- با اعمال حالت ساده‌سازی مورد دوم رابطه تجربی- نظری دیلمان به شرح زیر ساده می‌شود: (۲۲-۴) [( 1 / 0)-] 2۷۵ >[(وی ۳ - ۳ )/( وی کت - 8 ۳۴)] به‌دلیل اینکه توان (*0) منفی است. اعمال فرضهای ساده بالا موجب اشتباه فاحش نمی‌شود بنابراین با در نظر گرفتن رابطه ۲۲-۴ رابطه زیر را می‌توان ارائه کرد. ۳-۴ ۱۳۲ ۱ )۲۳-۴( ا10 > |( ۲۵۵ - ۳۶ ا: ۵ عوامل رابطه‌هاء همانند رابطه‌های قبل تعریف می‌شوند. ۳-۳-۴ مدل لافلر و تسارما ۱۹۷۷(۲) بر پایه بررسیها و آزمونهای مزرعه‌ای که در سال ۱۹۷۵در منطقه هانسا- هاریانا" هندوستان به‌وسیله لافلر و شارما (۱۹۷۷) به‌انجام رسید» مشخص شد که نتایج حاصل از کاربرد مدل ریو (۱۹۵۷) عمق آب آبشویی را برای خاکهایی با بافت سبک (شنی لومی تا سیلتی لومی)» بسیار بیشتر از میزان مورد نیاز برآورد می‌کند. آنها آزمایشهای مربوط را با دو روش غرقاب دائم و متناوب در خاکی که میزان شوری اولیه آن (: ۳) تا عمق ۸۰ سانتی‌متری» حداکثر معادل ۳۰ دسی‌زیمنس بر متر(۳۲۵-۳۰) بودء انجام دادند و از رابطه تحربی مشابه برای برازش بر نتایج حاصل به‌صورت هذلولی به‌شرح زیر استفاده کردند : (۲۴-۴) 4 ( ما0 / )0/062 [( وی نا - : ۳6)/(پی 6 - متا | با استفاده از هر کدام از رابطه‌های ۲۴-۴ و ۲۵-۴ می‌توان عمق آب مورد نیاز آبشویی را به‌شرح زیر محاسبه و یا برآورد کرد: 1 6 5۶ (۲۵-۴) 4 ۹ اس اهوم 000 الا ۹ - رات ۹4 ۳۴۳ - م۳ ]1 دود 4 ل200 ۲۲۱۵27م| - | 4۵- ۲13۹۵۱ - 2 ۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- 1 ۵ - ۳۳۲ (۲۶-۴) اس اد 02 - سیف > ی 10 ۳۲۱-۵ - ۱۳6۲ ۱ 4 ۹۹ ۴۲۵۵ - :۳۲۳ مدل تجربی لافلر و شارما (۱۹۷۷) مانند دو مدل تجربی - نظری دیلمان (۱۹۶۳) و مدل تجربی ریو (۱۹۵۷) در سالهای پی‌دریی؛ مورد توجه و مقایسه پژوهشگران بوده و بارها در مراجع به آزها اشاره شده است. ۳۴ مدل هافقمن "/۱۹۸۰) این مدل که در سال (۱۹۸۰) به‌وسیله هافمن ارائه شدء نتیجه گردآوری, تجزیه و تحلیل مقادیر قابل ملاحظه‌ای آمار» رقمها و اطلاعات حاصل از اجرای آزمایشهای مزرعه‌ای در کشور ایالات متحده امریکا و دیگر نقاط جهان است. رابطه تجربی نتیجه شده در این مورد را می‌توان به شرح زیر ارائه کرد: (۲۷-۴) سس که در آن» ۴ و .0 به ترتیب معرف غلظت نمک در عصاره اشباع خاک قبل و بعد از کاربرد آب آبشویی برحسب میلی‌اکی‌والان بر لیتر و یا میلی‌گرم بر لیتر» .10 عمق آب کاربردی (آبشویی) برحسب متر یا سانتی‌متر». ,10 ضخامت لایه خاک مورد آبشویی برحسب متر یا سانتی‌متر و سرانجام ‏ به‌عنوان یک ضریب تجربی " بدون بعد معرفی‌شده است. بررسی اطلاعات موجود نشان می‌دهد که مقدار ضریب تجربی 1 برای خاکهای لومی شنی در روش آبشویی با غرقاب دائم» معادل ۰/۱ است و برای خاکهای رسی تا ۰/۳ تغییر می‌کند. همین مقدار را می‌توان برای خاکهایی با بافت لومی سیلتی» رسی در آبشویی به‌روش غرقاب متناوب با عمق آبی معادل ۵ تا ۱۵ سانتی‌متر در هر تناوب» صرف‌نظر از نوع خاک می‌توان مقدار ضریب ۴ را ۰/۱ در نظر گرفت. رابطه بیان‌شده در بالا را می‌توان به شرح زیر نیز ارائه داد : (۲۸-۴) 0/0 ۴ ی (۲۹-۴) لک - 4۸ ملع [1 - 0 2 - 1۱۳۵| ۲) 1 ۳۸ -------- صفحهٔ بعد -------- , ۳ - )۳ (۳۰-۴) للم( 4 کال - 1 4 پیت - :6 که بدین ترتیب عمق آب لازم برای آبشویی به شرح زیر قابل محاسبه یا برآورد می‌شود: (۳۱-۴) [( وی 5 - ۶ 56)/( پیت - (56)] 0 - 0 ۵-۳۴ مدل پذیرا/ ‏ وکاواچی ۱۹۸۱(۲) این مدل براساس مطالعات و آزمونهای متعددی که در سالهای متمادی در بخش مرکزی استان خوزستان انجام شد و پس از گردآوری» تجزیه و تحلیل تعداد قابل توجهی آمار و رقمهای مزرعه‌ای, استخراج گردید. بافت خاک منطقه به‌طور عمده سیلتی رسی تا رسی سیلتی است و میزان شوری اولیه آن (: ۳) تا عمق ۱/۵ متری معادل ۶۵ تا ۸۰ دسی زیمنس بر متر (80-65< م۳) و با روش آبشویی غرقاب متناوب و عمق آب کاربردی ۱۵۰ سانتی‌متر بوده که در ۱۵ تناوب ۰/۱ متثری 0/076 ۹ ۹ ۹ ۹ (۳۲-۴) 3ب یک رین - 50)/(پی نا - 0۶| |12 1 (۳۳-۴) 3( 0۱ / ,0/0760 -[(وی کت - بت (وی کت -۶)| که عوامل و ابعاد به‌کار رفته در این رابطه‌هاء در قبل تعریف شده‌اند. به گونه‌ای که ملاحظه می‌شود رابطه‌های به‌دست آمده در این بررسی» از نظر شکل کلی با مدلهای تجربی ارائه شده ریو (۱۹۵۷) و لافلر و شارما (۱۹۷۷) شباهت کلی داردء بنابراین در بررسیهای انجام شده مشخص گردید که نتایج حاصل از کاربرد رابطه‌های ۳۲-۴ و ۳۳-۴ با رقمهای مشاهده‌ای (مزرعه‌ای) در مقایسه با دو مدل اشاره شده» همخوانی بسیار مطلوب‌تری را | - ۳۵71۳۵ 200 1 ۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- نشان می‌دهد که به‌دلیل اختلاف در بافت سنگین خاک و زیادتر بودن شوری عصاره اشباع افقهای متفاوت نیمرخ خاکهای منطقه خوزستان بوده است. پژوهشگران دیگر نظریه‌های مشابهی درباره کاربرد مدلهای تجربی ریو (۱۹۵۷) و لافلر و شارما (۱۹۷۷) گزارش کرده‌اند. به‌هرحال با استفاده از هر کدام از رابطه‌های ۳۲-۴ و ۳۳-۴ می‌توان عمق آب موردنیاز آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاکهای منطقه را به شرح زیر محاسبه یا برآورد کرد : 1- م۳ - م۳۳ (۳۴-۴) 3 - ۹ ات |ا0/076- ۱۵/۵ بر [(] 5۴۸4 - :۲6 وی تا - ۳6۶۲ | وا 43 56۵8 - :۲ و یا 1- م۳ - م۳0 (۳۵-۴) 05 ۹۹ ات 0/076- 00۳/۵ > ی ا] ۳۲۲۵۵ - تا و۲۲ - م6 43 و۳۲۲۵ - :۲0 ۶-۳-۴ مدل ورما ‏ و گوپنا ۱۹۸۹(۱) این پژوهشگران چگونگی آبشویی نوعی خاک سیاه" را با دو روش آبشویی غرقاب دائم و متناوب و از طریق آزمایشهای مزرعه‌ای مطالعه کردند. خاک مورد آزمونء دارای هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک اولیه (: ۳0) معادل ۲۴ دسی زیمنس بر متر (24- (۳6) تا عمق ۰/۶ متری بوده است. کل ارتفاع آب کاربردی ۶۰ سانتی‌متر بوده که درحالت غرقاب متناوب با چهار تناوب ۰/۱۵ متری به‌کار رفته است. آزها آبشویی قابل ملاحظه نمکهای محلول در نیمرخ خاکها را پس از نفوذ ۱/۵ میزان آب منغدی گزارش کردند. رابطه‌های نجربی حاصل برای دو روسضس ابشویی ذکر سده به سرح زیر بوده است : الف) روش غرقاب دائم (۳۶-۴) ۱04 ,1) ۱-99 ۵0 ۳۲ - )/( ۵0 ۳۲ - اکتا ب ) روش غرقاب متناوب (۳۷-۴) 3و0 / ی 0) 0/09-ا( 5۲۵۶ -56)/(وی 5 - کت | - ۷۵۲1۳۵ 200 6۰ 2 - 7100 011. 3 - ۳۵۳۵ 6 -------- صفحهٔ بعد -------- عوامل رابطه‌هاء همانند رابطه‌های قبل تعریف می‌شوند. با بررسی روابط تجربی ارائه‌شده و با تعمق در مرجع مربوط ملاحظه می‌شود که حدود ۸۰ درصد نمکهای اولیه لایه ۰- ۵۰ سانتی‌متری نیمرخ خاک» پس از به‌کارگیری ۲۹ و ۳۰ سانتی‌متر آب آبشویی در روشهای آبشویی غرقاب دائم و غرقاب متناوب, از لایه مذکور آبشویی و خارج می‌شوند که مقادیر آب آبشویی ذکر شده ۱/۵ برابر مقدار آب منفذی است. این پژوهشگران اعلام کردند که در خاکهای رسی ریزدانه» مقادیر قابل ملاحظه‌ای از آب خاک در تحرک و جابه‌جایی نمکهای محلول در نیمرخ خاک کمتر موّثر است. افزون بر این» همان‌گونه که از روابط تجربی بالا نیز استنباط می‌شودء مزیت خاصی در روش آبشویی غرقاب متناوب نسبت به غرقاب دائم وجود ندارد. به‌هرحال, با به‌کار بردن رابطه‌های ۳۶-۴ و ۳۷-۴ می‌توان عمق آب مورد نیاز آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاکهای مورد مطالعه را به شرح زیر محاسبه یا برآورد کرد : الف) روش غرقاب دائم 0/787 بت - :50 ۹ (۳۸-۴) کشا 0-0162 5۵4 - ۲۳۲ ب) روش غرقاب متناوب 03 هکل ووورو ون (۳۹-۴) سم پر وا ۷ ۵4 5۲ - 1۳۶ ۷-۳-۴ مدل پذیرا ‏ وکشاور ز"(۱۹۹۸) مطالعه‌های مربوط به تهیه و تدوین این مدل تجربی» در زمینهای شور و سدیمی بخش جنوب شرقی استان خوزستان از طریق آزمایشهای مزرعه‌ای» برروی کرتهای مدل " (کرتهای کنترل شده) انجام شده است. خاک منطقه مورد آزمون» دارای بافت لومی‌رسی تا رسی‌سیلتی بوده و براساس روش رده‌بندی جامع خاک وزارت کشاورزی کشور آمریکا (1151۸) تیپیک هاپلوسالید" بوده استء» مقادیر شوری اولیه (: ۳6) تا عمق ۱ متری ۴۶/۵-۳۸/۲ دسی‌زیمنس بر متر (46/5-38/2- : ۳) و روش آبشویی غرقاب متناوب با عمق آب کاربردی ۱۰۰ سانتی‌متر که در چهار تناوب ۰/۲۵ متری به مصرف رسیده است. رابطه تجربی حاصل به‌صورت زیر است : 4 /0- 31 (۴۰-۴) اننشن ( 5 - :86 ( یط - )| 5 27 20 ۳27173۵ - | دعامام ۱۷10001 - 2 ۳1۵40 1۷۱۵ - 3 ۳۱ -------- صفحهٔ بعد -------- عوامل این رابطهء در رابطه‌های قبل تعریف شده است. با به کارگیری رابطه بالاء مقایسه‌ای بین رقمهای نظری (محاسبه‌شده) و اعداد حاصل از آزمون مزرعه‌ای به‌عمل آمد که در آن مجموع مربع خطاها (:551) برابر با ۰/۰۴۳۳ و ضریب همبستگی رقمهای مربوط به آن برابر ۰/۸۸۲ به‌دست آمد که در سطح ۱ درصد معنی‌دار است. افزون بر این» نتایج آزمایشهای مزرعه‌ای و محاسبه‌شده از طریق مدل ریو (۱۹۵۷)» لافلر و شارما (۱۹۷۷) و پذیرا و کاواچی (۱۹۸۱) و مدل رابطه ۴۰-۴ با هم مقایسه شدند که نتایج حاصل موْید همخوانی مطلوب و رضایت‌بخش مدل اخیر در مقایسه با مدلهای ذکر شده بوده است. در نتیجه می‌توان اظهار داشت که رابطه اخیرء برازش مناسب و مطلوبی را به نتایج رقمهای شوری‌زدایی خاکهای سنگین بافت منطقه مورد مطالعه, داشته است. با کمک رابطه ۴۰-۴ می‌توان عمق آب مورد نیاز آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاکهای منطقه را به‌شرح زیر محاسبه و 57 ۱ 57 ۱ (۴۱-۴) ما2 تا 51 ۲-۳۲۵ 00704 0 ۵۵ - 5۳۶ 5۵4 - 5۳۲ ۰ 57 ۱ 54 - :5 (۴۲-۴) سا روم ما0 ۵4 - 5۳۲ موسسه تحقیقات خاک و آب (۱۳۷۶) بر پایه آزمایشهای ابشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاکها و تهیه منحنیهای شوری و سدیم‌زدایی که در سالهای ۱۳۷۶-۱۳۵۱ (و به‌ویژه در سالهای ۱۳۷۵-۱۳۶۵) در مناطق مختلف کشور اجرا شده بوده ضمن گردآوری» تجزیه و تحلیل رقمهای و اطلاعات موجود.ء نتایج حاصل را برای کل کشور و به تفکیک برای ۱۴ استان مختلف در سال ۱۳۷۷ به‌صورت یک نشریه فنی منتشر کرده است. تذکر: ممکن است در دیگر نقاط جهان و کشورء مدلهای تجربی دیگری به‌دست آمده باشند که به‌دلیل عدم ارائه نتایج در مجامع علمی داخلی و خارجی و توجه کمتر پژوهشگران به آنهاء امکان دستیابی و ارجاع به متون مکتوب نبوده است. ۸-۳-۴ بحث و نتیج ه‌گیر ی از مبحث کاربرد مدلهای تجرب ی آبشویی نمکها مهمترین شکلهای ریاضی مرسوم و متداول برای بیان مدلهای تجربی آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاک به شرح زیر ۱- موْسسه تحقیقات خاک و آبء سازمان تحقیقات» آموزش و ترویج کشاورزی- وزارت کشاورزی (55[2) ۳۳۲۵۲ ع 50۵۳ یگ -1 ۳۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ۴ ۰ ۰ ۰ ۱ - مدلهای تجربی با شکل رابطه ریاضی تابع هدلولی این گروه شامل بر مدلهای تحربی ریو (۱۹۵۷)» لافلر و شارما (۱۹۷۷)» هافمن (۱۹۸۰)» پذیرا و کاواجی (۱۹۸۰) است. ۰ ۰ ۰ و ۲ - مدلمهای تجربی یا شکل رابطه ریاضی تابع توانی این دسته شامل مدلهای تجربی ورما و گوپتا (۱۹۸۹)» پذیرا و کشاورز (۱۹۸۹) است. - مدلهای تجربی با شکل رابطه ریاضی توابع نمایی " یا نیم لگاریتمی ۲ این گروه شامل مدل‌های تجربی- نظری دیلمان (۱۹۶۳) است. بررسی شکل عمومی مدلهای ارائه‌شده نشان می‌دهد که با اندک تغییری در شکل اولیه ضرایب و یا انجام بعضی تبدیلهای ساده» همه مدلهای تحربی ارائه‌شده به‌دلیل سهولت اشتقاق و کاربردء قابل تبدیل به رابطه‌ها خطی ساده‌ای هستند. بدیهی است که رسم منحنیهای مربوط و یا کاربرد نتایج» نیاز به تغییر شکل رابطه به‌صورت اصلی (اولیه) دارد. ۴-۴ مدلمهای نظری آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاکها دهه ۱۹۹۰ را می‌توان دوره تدوین و پردازش مدلهای نظری و کاربردی نامید. مدل,» مجموعه‌ای از رهنمودهاء رابطه‌ها و یا برنامه‌های رایانه‌ای است که به‌منظور کمی کردن عملکرد یک سامانه با توجه به تابع هدف به‌کار گرفته می‌شود و از دیدگاه دیگرء مدل سامانه‌ای است شامل فرضیه‌هاء داده‌ها و دستاوردهاء که چگونگی روابط درونی موجود بین اجزای سازنده را به زبان ریاضی بیان می‌دارد. زمینه مسائل مورد نظر (در این مبحث موارد آب خاک و حرکت همزمان نمکها در نیمرخ خاک) بررسی کرد. همان‌گونه که در مبحث ۳-۴ بیان شد برخلاف مدلهای تحربی, در اشتقاق مدای نظری شرایط و اهداف مورد نظر از پیش‌فرضهای فیزیکی و ریاضی ساده تا پیجیده‌ای در اشتقاق مدلها یا روابط نظری استفاده می‌شود و به‌همین دلیل, دامنه کاربرد آزها محدود نیست. آبشویی نمکهای محلول اعمال و نتایج حاصل را مقایسه و آنها را برای مطالعات بعدی و یا بررسی فرایندهایی که در ساختار مدل گنجانیده نشده‌اند.» اعمال, اصلاح و یا تعدیل کرد. این مبحث به معرفی و تشریح تعدادی از مدلهای معروف و کارآمد نظری آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاکها که استفاده از آزها عمومیت بیشتری داردء پرداخته است. | - ۲1۷06700] [02 5 2 - ۳0۵۷/۵۲ 3 - ۳۵۵11۵ 3 6[ 822711م] زه50؟ - 4 ۱1000[5 160۳0۵ - 5 ۳۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۴-۴ مدل مخزن منفرد" ( (ا5) ویرایش کامل این مدل و مخزن منفرد با مجرای فرعی " به‌وسیله وان در مولن " (۱۹۷۹) ارائه شده است. در این مدل, خاک به‌عنوان مخزنی با حجم (۷) فرض می‌شود که دارای میزان رطوبت یا محلول خاکی (فاز مایع) با غلظت اولیه ,لح است. طی فرایند آبشویی, آب آبشویی با غلظت ,۲ به تدریج جایگزین محلول خاک می‌شود. در این جایگزینی» دو حالت کلی را می‌توان در نظر گرفته شوند. - هیچ‌گونه اختلاطی بین آب آبشویی و محلول خاک صورت نگیرد و محلول خاک به‌وسیله محلول جایگزین شونده (آب آبشویی) و با سرعت جریانی معادل 0 (میزان جریان عبوری از مخزن) جایگزین شود که در این شرایط آن را جریان پیستونی " نیز می‌نامند. در این نوع جریان» در زمان 7 (7-۷/0) تمامی محلول خاک (مخزن) به‌وسیله محلول جایگزین شونده یا آب آبشویی جایگزین می‌شود و غلظت زه‌آب خروجی از انتهای مخزن .۲ به‌طور ناگهانی از )> بح در زمان با (ما*(ا) به ز6< ب6 در زمان 7+ ,1<م) تغییر خواهد کرد که در آن 7 زمان توقف" می‌باشد. از آنجا که آبشویی نمکهای محلول از محیط متخلخل" خاک. طی فرایندهای پیچیده فیزیکی و شیمیایی به‌وقوع می‌پیوندد و به‌دلیل تفاوت در اندازه خلل و فرج» سرعت جریان در خاک یکنواخت نیست. از این نظر جریان پیستونی در خاکها به‌ندرت اتفاق می‌افتد. -‏ طی فرایند جایگزینی محلول خاک با محلول جایگزین شونده (آب آبشویی)» اختلاط بین دو محلول در مخزن اتفاق توده‌ای " و پخشیدگی, حرکت همزمان یا جابه‌جایی دارند. با فرض اختلاط کامل بین محلول خاک و مایع جایگزین شونده (آب آبشویی) و ثابت بودن حجم مایع درون مخزن طی فرایند جایگزینی» رابطه بیلان نمکها را به صورت زیر می‌توان ارائه داد. (۴۳-۴) ۴ ۷ + 0.41 .بل .0.0 که در آن» ۲ میانگین غلظت نمکهای محلول و موجود در مخزن » :۲ غلظت نمکهای ورودی به مخزن (غلظت نمکهای موجود در آب آبشویی یا محلول جایگزین‌شونده)» ,۲ غلظت نمکهای خروجی از مخزن» ‏ زمان (زمان آبشویی یا فرایند جایگزینی)» ) میزان جریان عبوری از سامانه (عبوری یا ورودی)» ۷ حجم مخزن که به‌وسیله مایع اشغال می‌شود. در بیلان ارائه‌شده براساس رابطه ۴۳-۴. فرض شده که واکنشهایی مانند ته‌نشینی و یا انحلال دوباره" نمکهاء رخ نمی‌دهد. ( پر هاک) ۷/۰۵۵۱ منمدم۸ عاو نگ - | (/(58) ۱/0۵01 حدم‌ر8 از «ماوکم8 اعد - 2 06۳ 3-۷۵۵ ۷ ۳۵10 - 4 00 ۳ ۳۵ - 5 ۱/۵۵۵ ۳0۳۵۶۵ - 6 1 ]7-۱ 8-0 ۴۴ -------- صفحهٔ بعد -------- با اختلاط یا امتزاج کامل محلول خاک با آب آپشویی» شرایط ۲ج < ,0 فراهم می‌شود که با قرار دادن این تساوی در رابطه بالا نتایج زیر حاصل می‌شود: (۴۴-۴) 0 ال م0 (۴۵-۴) رک با انتگرال گیری از رابطه بالا برای حدود ,۲*2 در زمان 1۰ و ,۲ در زمان ) نتیجه می‌شود: 0 ]1 (زن)- ( (۴۵-۴) - مکرر ی به‌دلیل اینکه /۷ <-1) است بنابراین (۷/ <-1/1) خواهد بود با جایگزینی این عبارت در رابطه ۴۵-۴ و حل آن برای 1 (۴۶-۴) هم( -م))+ عم که در آن» ,۲ غلظت نمک در جریان خروجی از مخزن (خاک) در زمان ) است. چنانچه بتوان منطقه توسعه ریشه گیاه را نوعی مخزن با اختلاط کامل فرض کردء در این صورت رابطه ۴۶-۴ را می‌توان برای حالت آبشویی محدوده توسعه ریشه گیاه به‌کار بردء بنابراین ملاحظه می‌شود که به‌دلیل عدم اختلاط کامل نمکهای موجود در محلول خاک و آب آبشویی» مدل ذکر شده نمی‌تواند بیانگر شرایط واقعی فرایند آبشویی نمکهای محلول و تغییرات ۳-۳-۳ مدل مخزن با مجرای فرعی (/5130) به‌دلیل اینکه اختلاط کامل بین آب استفاده شده و محلول خاک به‌طور عملی در خاکهای مورد آبشویی و یا آبیاری» نامحتمل به‌نظر می‌رسد.ء در نتیجه بخشی از آب آبشویی بدون اختلاط با محلول خاک. از درون خلل و فرج, درز و ترکهای موجود در خاک عبور کرده و به‌دلیل عدم اختلاط و امتزاج آنها با محلول خاک در فرایند آبشویی نقش موّئری ندارند. بدین ترتیب با در نظر گرفتن بخشی از آب آبشویی (به نسبت ۴ که همان ضریب بازده آبشویی! نمکهای محلول خاک است) که با محلول خاک اختلاط یافته و از محدوده توسعه ریشه گیاه (عمق موردنظر برای اصلاح و آبشویی خاک) عبور می‌کند» مدل مخزن منفرد با | - |20 108 ۳۲۲1۵۱۵۵ 1 ۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- مجرای (معبر) فرعی برای بیان دقیق‌تر فرایند آبشویی نمکهای محلول در نیمرخ خاکها تدوین و پیشنهاد شده است. حال با معرفی ۲ به‌عنوان ضریب بازده آبشویی رابطه بیلان نمکها در این مدل را می‌توان به شرح زیر ارائه کرد: وا ه ))-)( 0 )۳۷-۴( حل رابطه ۴۷-۴ با انتگرال گیری از رابطه برای حدود ,)<-۲ در زمان ‎1-٩‏ و ,)<< در زمان 1 به‌صورت زیر است : 11 (۴۸-۴) مرن -م))+ لمع که در آن, ؟ ضریب بازده آبشویی (بدون بعد) و ,۲ غلظت نمک در جریان خروجی از مخزن (خاک) در زمان ! و دیگر عوامل قبلاً تعریف شده‌اند. در رابطه ۳۴۸-۴ هرگاه _ 6 فرض شود رابطه به شکل ساده زیر در می‌آید : 1 لازم به تذکر است که در مطالعات شوری‌زدایی خاکها (آبشویی نمکهای محلول) از مدل مخزن منفرد با مجرای فرعی به‌عنوان مبنای بررسیهای بیلان نمکهاء استفاده می‌شود. همچنین بخشی از آب آبشویی و یا ورودی به مخزن» به میزان (1-1) با غلظتی معادل آب آبشویی (:) و بدون داشتن نقش مور در آبشویی» از مجاری یا معابر فرعی سامانه خاک عبور می‌کنند. ۳-۴-۴ مدل سری مخازن " ‎)٩8۱/( مبانی نظری این مدل توسط وان در مولن (۱۹۷۳) مطرح گردید و همان‌گونه که اشاره شد ویرایش کامل این مدلها را در سال ۹ ارائه داد. بررسی دقیق فرایند آبشویی نمکهای محلول در محیط متخلخل و ناهمگن خاک بیانگر این است که اختلاط و امتزاج کامل بین محلول خاک (فاز مایع) و آب آبشویی در لایه‌های مختلف نیمرخ خاک به‌طور عملی دور از واقعیت‌های علمی است بنابراین عمق موّثر اختلاط مایع جایگزین شونده (آب) با محلول جایگزین‌شده (محلول خاک)» دارای محدودیتهایی است. برای لحاظ کردن دامنه این محدودیتها در محاسبات مربوط و تعدیل نتایج حاصل به‌گونه‌ای که با مشاهدات واقعی همخوانی مناسبی (/51۱) [ع۱/10۵ ۲۵۹۵۲۷۱۵۲ آ0 50۳۱65 - | ۴۶ -------- صفحهٔ بعد -------- در این مدل» محدوده توسعه ریشه گیاه به چهار لایه متوالی (به‌طور ترجیحی هر لایه به ضخامت ۲۵ سانتی‌متر) تقسیم‌بندی شده و هر لایه به عنوان یک مخزن در نظر گرفته می‌شود. به‌گونه‌ای که در مخزن نخست. آن بخش از آب آبشویی که به مخزن وارد می‌شود. با محلول موجود در آن اختلاط یافته و در نتیجه فرایند آبشویی نمکها صورت می‌گیرد. زه‌آب (تراوشهای عمقی) خروجی از مخزن نخست. به‌عنوان آب آبشویی ورودی به مخزن دوم به‌شمار می‌رود. بدین ترتیب هر مخزن (لایه خاک) آب آبشویی را از لایه یا مخزن بالایی دریافت می‌کند. تکرار این امر» باعث می‌شود به‌تدریج از میزان آب ابشویی کاهش و بالعکس غلظت نمکهای محلول آن افزایش یابد. در این مدل» همچنین فرض می‌شود که حرکت همزمان آب و نمک در هر مخزن از حد رطوبتی ظرفیت زراعی (۳۴) به با در نظر گرفتن ضریب بازده آبشویی (1) می‌توان رابطه بیلان نمک را برای لایه نخست به شرح زیر ارائه کرد. (۵۰-۴) 1-0)+ ۲ب تعمق در اجزای رابطه ۴۹-۴ نشان می‌دهد که بخشی از عمق آب به‌کاررفته (به نسبت ۲) با محلول خاک اختلاط یافته و از منطقه توسعه ریشه خارج می‌شود و بخش دیگری (1-1) که غلظت آن برابر غلظت آب آبیاری (:)) استء از درون خلل و فرج و درز و ترکهای سامانه خاک عبور کرده و بدون اختلاط با محلول خاک از مسیر یا مجاری فرعی می‌گذرد. با یادآوری رابطه ۴۷-۴ که به‌صورت زیر است : )۲)-6(( و حل این رابطه در شرایط انتگرال‌گیری ,ل)<) در زمان ‎1-٩‏ و رل)<)) در زمان ۰1 رابطه بیلان نمک برای لایه اول» به شرح زیر به‌دست می‌آید: نش که در آن. ۲ غلظت نمکهای خروجی از لایه یا مخزن اول (غلظت نمکهای محلول مخزن نخست پس از آبشویی) که به مخزن یا لایه دوم وارد می‌شودء 7 زمان توقف در لایه نخست و دیگر عوامل قبلاً تعریف شده‌اند. ۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- با استفاده از اصل انطباق بر روی هم (توالی لایه‌ها) و استفاده از روش مشابه‌ای می‌توان میزان غلظت جریان خروجی (زه‌آب یا تراوشهای عمقی) از لایه‌های دوم » سوم و چهارم را به‌دست آورد. بنابراین غلظت نمکهای محلول در لایه آخر (8 ام) با رابطه کلی زیر قابل محاسبه یا برآورد است : ۳ یه ابلوعب ال (۵۲-۴) با با مه( 6 م6)+ عمج ]1۱ 1-0 1 -ا0 در رابطه بالاء فرض شده که غلظت اولیه نمکها در همه لایه‌های خاک یکسان است (توزیع یا پراکنش یکنواخت شوری در لایه‌های مختلف نیمرخ خاک). بنابراین هرگاه غلظت اولیه نمکها (مل)) در لایه‌های مختلف نیمرخ خاک متفاوت باشد (توزیع یا پراکنش غیریکنواخت شوری در لایه‌های متفاوت نیمرخ خاک) باید به‌جای ,لح)» از ن) مربوط به هر لایه استفاده شود. یعنی : دم ۲ *۳) للم ۱۱ هو اا- ۵۳۴ (-ال)جبب رل الب ریا ]7 مبیعی ([ ۱ ۱‏ نج )) ی ( دی ))] ناکم 1 1 ۸ مر : 1 ۶ نیز به‌ترتیب غلظت نهایی نمکها در لایه‌های اول» دوم و... پیش از آخر است. بعضی پژوهشگران رابطه زیر را برای تعیین مقدار (1/1) در رابطه‌های بالاء پیشنهاد می کنند: ]1 ]1 (۵۴-۴) سس ۲0 که در آن ,1 عمق آب استفاده شده آبشویی» ,0 عمق خاک و یم0 رطوبت حجمی خاک در حد ظرفیت مزرعه است. عوامل به‌کار رفته به ترتیب برحسب میلی‌متر» میلی‌متر (یا متر) و میلی‌متر آب در متر عمق خاک می‌باشند. برای تعیین میزان ضریب بازده آبشویی با در نظر گرفتن خاک به‌صورت یک مخزن منفرد با مجرای فرعی, از رابطه زیر استفاده می‌شود. (۵۵-۴) نکم ۷ اما 8 - ۲ زن)-بملن) ال رن)-مل) 0 ۴۳۸ -------- صفحهٔ بعد -------- در رابطه بالا ,نج و ول) به ترتیب غلظت اولیه و نهایی نمکهای محلول خاک قبل و بعد از آبشویی,؛ غلظت نمکهای آب آبشویی ورودی به هر لایه» م0 میزان رطوبت ذخیره‌شده در خاک تا رسیدن به حد ظرفیت زراعی و ۷ حجم مخزن موردنظر توجه: غلظت نمکها را در رابطه‌های بیان‌شده» می‌توان برحسب میلی‌گرم بر لیترء یا میلی آکی‌والان بر لیتر و یا دسی‌زیمنس بر متر بیان کرد. 1 معادل عمق آب آبشویی (میلی‌متر یا سانتی‌متر حسب مورد) است. ۴-۴ مدل نظری سنون پیوسته خاک" (۲۳7۱۸) ۰ ۰ ۰۰ ۰ ۰.۰ ۲ ۰۰ تک هم و ۰ : 2 ی ۰ در این مدل, نیمرخ خاک به‌صورت ستون پیوسته‌ای در نظر گرفته می‌شود که اختلاط آب آبشویی (محلول جایگزین شونده) و محلول خاک در هر عمقی از آن می‌تواند صورت گیرد. بنابراین دامنه اختلاف موْئرء محدود است. گلوچکف" (۱۹۴۹) نظریه‌ای را ارائه داد که با استفاده از آن می‌توان رفتار چنین ستونی را رابطه‌بندی کرد. تطبیق و کاربرد این نظریه برای فرایند آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاک, منجر به رابطه زیر شده است. 2 (۵۶-۴) کم ق 20 از و00 ,ول 0 که در آن. ‎٩‏ میزان یونهای جذب‌شده به‌وسیله ذرات خاک و در حالت تعادل با محلولی به غلظت ) است؛ ,] عمق خاک (از سطح خاک), ۲ نصف طول موّنری که فرایند اختلاط در آن انجام می‌شود. حل رابطه ۷۶-۴ برای تشریح فرایند آبشویی (شوری‌زدایی) نمکهای محلول از نیمرخ خاک همگن به صورت زیر است: 1+ ۲.۳ 1 ۳.] )- (۵۷-۴) نمی هم ۸ نمی (نکیکاعیی و 2۳ 2 .یم 0/ پی 1 - ۲ ,1 > ۸ عمق خالص آب استفاده شده (آبشویی)» م۵0 میزان رطوبت حجمی خاک در حد ظرفیت مزرعه» ۵710 متمم تابع خطای " و عوامل دیگرء قبلاً تعریف شده‌اند. (1۳1721) ۸/000 دده‌حل( 1 ۳۵0 آ۵ 1۵۵0۲۵ -| آن) ۷۵۵۹ ۵11۵) - 2 باه ام مان - 3 1 ۳۵۵ 1۳۳۵۲ - 4 ۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- ۵-۴-۴ مدل انتقال-اننشا ر"[پراکش) هیدرودینامیکی (/(۲0) نیلسون و بیگار" (۱۹۶۲) راه‌حلی برای رابطه دیفرانسیلی که در ابتدا به‌وسیله لاپیدوس و اموندسون " (۱۹۵۲) مطرح شده بود. ارائه دادند که با استفاده از آن» امکان بیان فرایند اختلاط هر دو عامل موْثر در آن» یعنی سرعت جریان (انتقال) و اثر پخشیدگی فراهم می‌شود. در تحربه مشاهده شد که با سرعت میانگین ۷ و ثابت بودن ضریب مشخص بپخشیدگی 0ء امکان بیان فرایند آبشویی نمکها (شوری‌زدایی) از ستون خاک فراهم است. به‌هرحال, اقدامهای قابل توجهی برای بیان ریاضی فرایند جایگزینی اختلاط‌پذیر و حل رابطه دیفرانسیلی پیشنهادی که در آن تلفیق پدیده‌های پخشیدگی و انتشار (پراکنش) در نقل و انتقال نمکهای محلول در نیمرخ خاک به‌کار گرفته شده است. انجام شده که با توجه به آنچه در مقدمه همین مبحث به آن اشاره شد. راه‌حل تحلیلی برای رابطه یک بعدی اختلاط آب و نمک در خاک همگن را می‌توان به‌صورت زیر ارائه کرد. 2 که 9 0 ۵۸-۳ مک و ره ۱ 0 20 01 ۰۰ اد ۳۴ با رعایت شرایط مرزی زیر: - حدود سرایط مرزی ۰0 < ] ۰ <(] <0) 1۳۰ ۰ > و(] من <ل) ۳۰ مه ج ,(] 6 - با حل رابطه اصلی» و اعمال فرض همگام بودن جریان و فرایند جایگزینی اختلاط پذیر رابطه بالا را می‌توان به‌صورت زیر ارائه داد: ۵۹-۴ وه سس سس ۵۹-۲ 1 ,00۵0 320 (1۱4-)) [ع۱100 11506۹10 00۷۵۵11۵ - | 7 2040 ۲۳1161۹6 - 2 3 - ]201005 20 4 - ۵۵۵۲۶۷ ۵۵۱11۵ )۲( -------- صفحهٔ بعد -------- با جایگزینی - ,0 رابطه به‌صورت زیر در می‌آید : ۳ ۷36 م۵2 (۶۰-۴) ۰( سا 01 +00 غبرح با استفاده از تبدیل لاپلاس" رابطه ۶۰-۴ را می‌توان به شکل زیر ارائه کرد: 2 (۱-۴ع) متس ۷ _ ۳.5[ 0 0 بل 0 رل (۶۲-۴) ام - و ول 0 ۹ دب[ 0۶ 2 ۶۳-۴ 6 11 < ۱ ول ول ال _ و09 (۶۴-۴) ای پوس ۳ 17 17 با جایگزینی تساویهای مندرج در رابطه‌های ۲-۴ع ۶۲-۴ و ۶۳۴-۴ در رابطه ۶۱-۴ نتیجه به شرح زیر است: (۶۵-۴) ۵ ی 5 ی پر ۷ ی )] 8 (۶۶-۴) ۰ :۱33 دبیم ۷ ع ]1 ]1 (۶۷-۴) 1:۴م (۸-۴ع) ان ]1 ]1 7 ماما - | ۵۱ -------- صفحهٔ بعد -------- با استفاده از دستور گرامر حل رابطه درجه دوم ۶۵-۴ به‌صورت زیر است: کر ۷2| ار ۷ 00 (۶۹-۴) ۱۳۳ 2 (۷۰-۴) ی 2 یرل ی (۷۱-۴) 4 برای 7۲ <7 ریا ۴ ۳ ۵ > (0)ن] ]1 > [1 ,]با 1۵] مه جک بر مه کج بر با توجه به رابطه‌های ۷۱-۴ و ۷۳-۳ می‌توان نتیجه گرفت که : درجم و م۸ 5 و 45 ۷۷2 در ۷ (س + )دس ور- (۷۳-۴) غ0 2 2 ح مک یل 5 را ۰ ۰ ۱ ۰۰ ۰ ۷ ۷2 ۷ : 1 2 چا 2-1 ۷۴-۴ ۱۷ م+ ۳ ایح ۱ 21 2 سم 7 مد مها ۱-1۱۹۵ ۲ -------- صفحهٔ بعد -------- با جایگزینی 5] < + در رابطه قبلیء نتیجه به‌صورت زیر در می‌آید: 1 ج(] ۷ 1 سس (] 1 ۷۵-۴ ام ]ام . اعد اون +دششد ماه ارن)-<)۲ (۷۵۳۴) 40 ی ۷40.1 ۱ ۱ 2 رابطه بالا در نوشته‌های بسیاری از پژوهشگران با در نظر گرفتن واژه (:)) به‌صورت‌های زیر نیز ارائه‌شده است: (۷۶-۴) 1 شوت ان + 1 و10 شوت نت 40 ۷ 4 2 بح (۴-/) 1 + ,]1 ۲ه ان 1 ,]1 اه زا-۲ .40 3 401 2 یی با پژوهشهای انجام شده بیگار و نیلسون (۱۹۷۶)» رابطه بین ضریب ظاهری پخشیدگی ] و میانگین سرعت منفدی ۷ که در مدل انتقال- انتشارء کاربرد دارند» معین شد. نتایج این مطالعات» نشان داد که پخشیدگی ظاهری به‌طور تقریبی با میانگین میزان سرعت جریان ۷ ارتباط دارد و برای تعیین ضریب پخشیدگی, رابطه تجربی زیر سودمند و کاربردی است. (۷۸-۴) ۱ +0-0/6 ۶-۴-۴ مدل نابع انتقا ل " (۲۳۱/۸) این مدل که توسط جوری " (۱۹۸۲) توسعه داده شد برای پیش‌بینی چگونگی حرکت نمکهای محلول خاک در منطقه توسعه رح رح ۰ 8 و . - 5 5 ۵ : : 1 ریشه گیاه ارائه گردیده» در این مدل فرض می‌شود که انتقال نمکها در خاک, تابع استوکستیک (تصادفی) از زمان و یا تابع آب آبشویی کاربردی است. در این مدل حرکت نمکها در محیط غیراشباع خاک تابع چگالی احتمالی " نسبت به زمان فرض شده بود. با استفاده از اصل انطباق و برای یک مقدار فرضی نمک کاربردی در سطح خا ک (۰< ,(1)» میزان تراکم نمکها در عمق ,۰0 از طریق رابطه زیر به‌دست می‌آید. (۷۹-۴) 1 (1) چ1(. ۳-)) و۲ |< )۲ 0 200 827ع 1( - | 1 ۳۵۳۵ ۸۷۵۳:۵2۵6 - 2 (/1۳۱) [۱/1006 ۳11۵۵ 1۳۵۵۲۵۲ - 3 ال[ - 4 51001125116 - 5 16511۷۷ ۳۳۵۵11 - 6 7 ا(۸ -------- صفحهٔ بعد -------- که در آن» زج میزان غلظت نمکها در آب آبشویی است که به سطح خاک (۰- ,1۱) افزوده می‌شود. 1 زمان لازم برای رسیدن نمکها به عمق معین از نیمرخ خاک (۰* ,(] به 14< ,])» و (1) ۳۸ تابع چگالی احتمال است. با گسترش این مدلء می‌توان تابع چگالی احتمال را به صورت توزیع لوگ نرمال بیان کرد. در شرایطی که جریان آب آبشویی در نیمرخ خاک تقریباً حالت ماندگار " فرض شودء می‌توان به‌جای (1) از حجم آب کاربردی در واحد سطح ,0 استفاده کرد و با اعمال فرضهای بیان‌شده در تابع چگالی احتمال, نتیجه‌ای به شرح زیر است : ۵ (۸۰-۴) و ۲۲0 ً سا ۳ ۴۳ برای حل تحلیلی رابطه‌های ۷۹-۴ و ۸۰-۴ روشهای مختلفی ارائه‌شده است. برای شرایط مرزی زیر : ۰ پ] +0( 10) روز ۸1 > پ10 > لح >( پ1) رز ,۵1۶ < بی(ا +( 10) روز راه حل رابطه ۷۹-۴ به‌صورت زیر جمع‌بندی شده است : - 1.3 ( ۸1 - پ1۳)1 ۳( .)1 (۸۱-۴) ۸ .1۳ ( ۵0 - و1۳0 یی را ( :1۷۳۹ یی [ م۲ -(0 )۲ 20 26 2 که در آن, ۵۲۲ تابع خطای است و عوامل دیگر قبلاً تعریف شده‌اند. ۰ ۰ ۰ ۰ ۰.۰ ۰ ۵ ۰۰ ۸ ۰.۰ خ ۰ در پژوهشهای انجام شده توسط جوری و اسپوزیتو (۱۹۸۵)» روابط بین پارامترهای به کاررفته در مدل تابع لوگ نرمال, یعنی و 6 و پارامترهای به‌کاررفته در مدل انتقال - انتشار یعنی 1 و ۷ مشخص شده است. به‌گونه‌ای که او 6 تقریباً مرتبط با (] و ۷ و به شرح زیر است: (۸۲-۴) (0 ای 10)0- 0*۶ (8*.14/ی0) ۱۳ -20* - ۳ 2 )۸۳-۴( | - ]08۵۲۳۵ 2 - 51020 46 3-06 4 - 0 5 - [۳۷ 201 0 ۳ -------- صفحهٔ بعد -------- 0) )۸۴-۴( (۸۵-۴) 0-40 ۷-۴-۴ مدل حل عددی (۲۱۸) مدل حل عددی, مدل ساده‌شده‌ای از رابطه بیلان نمکها است. در این مدل, نیمرخ خاک شامل چند لایه (مخزن) جداگانه لیکن متوالی در نظر گرفته می‌شود. به‌گونه‌ای که هرگاه مقدار آب به کاررفته معادل ۵ (سانتی‌متر یا میلی‌متر) با غلظت نمک محلولی معادل ۳2۲ (۳21] برحسب دسی زیمنس بر متر)» به لایه (مخزن) اول وارد شود, که در آن قبلاً ‏ (سانتی‌متر یا میلی‌متر) محلول (۸۶-۴) 56( +2)- برط اجه و یا م۳.+ ۵.۳۲ (۸۷-۴) 20 (0 + 3) که در آَنْ. 8۴6 هدایت الکتریکی (شوری) محلول حاصل از اختلاط محلول خاک با آب به‌کاررفته در لایه (مخزن) اول است. بازده آبشویی نمکهای محلول (درصدی از آب به‌کاررفته که با آب خاک اختلاط می‌یابد) در این حالت برابر واحد فرض شده است. هرگاه افزون بر ۵ 0 سانتی‌متر یا میلی‌متر از آب (رطوبت) در لایه اول نگهداری شود. بنابراین مقدار (2-0) سانتی‌متر یا میلی‌متر به‌صورت تراوشهای عمقی به دومین لایه نفود می‌کند که میزان شوری (هدایت الکتریکی تراوشهای عمقی و نفود یافته به دومین لایه) برابر ۳۱ خواهد بود. در شرایطی که ل سانتی‌متر یا میلی‌متر محلول خاک با میزان هدایت الکتریکی معادل و۳2 قبلاً در آَن لایه وجود داشته باشد.ء رابطه زیر را می‌توان ارائه داد. (۸۸-۴) وتا (2-0+۵) - م۳۲ 0+ ۲۲ (3-0) 0۳۴۲+ ۳ (ع- ۵8 (۸۹-۴) یج (0+۵- د) که در آن 1:۳2 هدایت الکتریکی یا شوری حاصل در لایه دوم (مخزن دوم) است. این محاسبات را می‌توان برای لایه‌های دیگر نیز تعمیم داد. به‌همین ترتیب» مقادیر متفاوت ضریب بازده آبشویی ‎)٩‏ را می‌توان به لایه‌های مختلف نسبت داد. در شرایطی که (] و۲2 به ترتیب بازده آبشویی لایه‌های اول و دوم باشند رابطه‌های ۸۷-۴ و ۸۹-۴ را می‌توان به شرح زیر ارائه کرد: ۸:۸[ -------- صفحهٔ بعد -------- ۵ ‏پیت طاجنط‎ -) ۸ + ( 5 )٩۰-۴( و )٩۱-۴(‏ وا[ ۵ +(0- ه) )| < ریت 0+ بت 0 -0) دا با فرض اینکه جرم مخصوص ظاهری و میزان رطوبت همه لایه‌های نیمرخ خاک بدون تغییر باشند.ء رابطه بالا را می‌توان برای فرایند شوری‌زدایی (آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاک) که شامل ‏ لایه کاملاً مخلوطاشونده و متوالی باشند. به شرح زیر ارائه داد : ای ام لا< ۸ 1 دود ۱ ۵ < 1 )٩۲-۴( که در آن ۳ هدایت الکتریکی محلول خاک در لایه یا مخزن ام خاک.ه ,۳۴ و ,نا به ترتیب هدایت الکتریکی آب آبیاری (آبشویی) و اولیه محلول مخزن نخست بر حسب دسی‌زیمنس بر متر می‌باشند. 1 ضریب بازده آبشویی نمکهای محلول در نیمرخ خاک» : زمان و7 نسبت حجم مخزن به سرعت جریان (شدت جریان یا 0/۷ -7) که در آن محلول خاک جایگزین می‌شود (زمان توقف)» به‌گونه‌ای که ملاحظه می‌شود در این روش (مدل) دقت محاسبات به انتخاب مقدار آب آبشویی ورودی (2) بستگی خواهد داشت. در شرایطی که مقدار آن کوچک انتخاب شودء محاسبات مربوط به تعیین غلظت مخازن (لایه‌ها) با دقت مناسب و مطلوب انجام خواهد شد. نتایج حاصل از به‌کارگیری رابطه ۸۲-۴ تقریباً مشابه نتایحی است که با به‌کارگیری نظریه عملیات ستونی! کلوچکف (۱۹۴۹)» به‌دست آمده است. تذکر : ضخامت لایه‌های فرضی و تعریف شده در مدل,» مشخص کننده تعداد و ضخامت لایه‌ها (مخازن) در نیمرخ خاک (ستون) است که در این مدل, معمولاً ضخامت لایه‌ها (,0)» ۲۰ سانتی‌متر در نظر گرفته می‌شود. امروزه روشهای حل عددی که با استفاده از رایانه‌های پیشرفته آنجام می‌شود. قادر است رابطه‌های نمایی پیجیده را با واردکردن تغییرات پارامترهای مربوط با دقت زیادی حل کند. دقت محاسبات به مقدار تغییرات (گام محاسبات) بستگی دارد. ۸-۳-۴ بحث و نتیجه گیری از مبحث کاربردی مدلهای نظر ی ابشویی نمکها با استفاده از مدلهای نظری آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاکها که در تعدیل و تکامل آنهاء ضریب بازده آبشویی (1) منظور شده» می‌توان با انتخاب مقدار ضریب (۲) مورد نظر و انجام محاسبات لازمء در نهایت به‌ازای مقادیر مختلف (عمق) آب آبشویی, غلظت نمکهای محلول لایه‌های متفاوت را پس از استفاده از آب آبشویی» برآورد کرد و با استفاده از آزها منحنی آبشویی )0 ۵[۳۳۲) آ0 1۳۵0۳۶ - | 7 أه)) آن ما5٩‏ - 2 ۵۶ -------- صفحهٔ بعد -------- (شوری‌زدایی) نظری خاک را رسم کرد. به‌همان‌گونه که گفته شد.ء تهیه و رسم منحنی شوری‌زدایی (ابشویی) حقیقی خاک » از راه آزمایشهای مزرعه‌ای امکان‌پذیر است. انطباق نسبی منحنیهای آبشویی واقعی و نظری خاک می‌تواند بیانگر انتخاب مناسب مقدار ضریب بازده آبشویی ۲) به‌کار گرفته شده در مدلها و محاسبات» همچنین تناسب مدل به‌کار رفته با شرایط طبیعی خاک باشد. بدین ترتیب مقایسه همخوانی و انطباق منحنی آبشویی واقعی خاک و منحنیهای آبشویی نظری که به‌ازای مقادیر متفاوت (1) حاصل شده» می‌تواند روشی مناسب برای برآورد ضریب بازده آبشویی خاکها باشد. افزون بر این» روشهای دیگری برای برآورد تقریبی ضریب بازدههای آبشویی خاکها وجود دارد که در برنامه‌های اجرایی می‌توان از آنها استفاده کرد. برای مثال با استفاده از رابطه زیرء می‌توان ضریب بازده آبشویی را با دقت تقریبی به‌دست آورد: را )٩۳-۴(‏ 0 وت که در آن» ؟ ضریب بازده آبشویی» وی ۳۲ هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک که با آب آبشویی به تعادل شیمیایی رسیده بی 1 )٩۴-۴(‏ کل << ]۲ 1 در رابطه بالاء 1 مقدار آب آبشویی به‌کاررفته» م1 مقدار آب نفوذ یافته (زهکشی) که به‌صورت تراوشهای عمقی از لایه هرگاه مقدار شوری تعادلی وی ۲۳۲ مربوط به لایه ۰ تا ۵ سانتی‌متری اولیه نیمرخ خاک و پس از نفوذ تمامی میزان آب آبشویی ( ,1) باشدء می‌توان م1 < بپ1 را منظور کرد که در نتیجه آن رابطه ‎٩۳-۴‏ به‌صورت ساده زیر به‌دست می‌آید: (۹۵-۴) وکام ۵۵ ۲۳ همان گونه که بیان شد استفاده از رابطه‌های بالاء. ضریب بازده آبشویی را با دقت تقریبی به‌دست می‌دهد. بنابراین در صورتی که مقدار دقیق ۲ موردنظر باشد» استفاده از رابطه‌های مربوط به مدلهای نظری آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاک توصیه می‌شود. ۵ 18 ۵201] 1۵0۲۵110۵ - | 6۵ ع620318] |۵ ۳۳۵۵۲1۵۵ - 2 ۵۷ -------- صفحهٔ بعد -------- روش اجرای آزمایشسهاء پردازش داده‌ها و شیوه نتیجه‌گیری از رقمها و اعداد حاصل از اجرای آزمونهای آبشویی خاکهای شور و سدیمی کلبات همان‌گونه که در فصلهای قبل بیان شد.ء اصول اصلاح و بهسازی فیزیکو- شیمیایی خاکهای مبتلا به مشکلات شوری و سدیمی, شامل موارد زیر است : ب) انجام عملیاتی که منجر به جایگزینی یون کلسیم (**2-) با یون سدیم (*82) در همتافت تبادلی خاک شودء و پ) جلوگیری از شور و سدیمی شدن دوباره زمینهای اصلاح شده به‌منظور تهیه اطلاعات موردنیاز و دستیابی به اهداف موارد (الف) و (ب)؛ لازم است آزمایشهای اصلاح خاک و زمین یعنی آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاکها (شوری‌زدایی» سدیم‌زدایی و تهیه منحنیهای آبشویی) در منطقه مورد نظر انجام شود. نتایج آزمایشها امکان پاسخگویی به سوّالات مطرح شده در زمینه اصلاح و بهسازی خاکهای شور و سدیمی یعنی امکان اصلاح خاکها از طریق استفاده از آب آبشویی به تنهایی» گرایش یا عدم گرایش کیفیت شیمیایی آنها به سدیمی شدن» میزان آب لازم آبشویی و آب آبشویی همراه با مواد اصلاح کننده» ضرورت مصرف آب شور یا عدم توجیه مصرف آن و سرانجام زمان لازم برای تعدیل مشکل شوری و سدیمی بودن خاکها از طریق عملیات اصلاحی را فراهم می‌آورد. ۲- بررسی اسناد و مدارک موجود به‌منظور انجام دقیق‌تر آزمایشهای اصلاح خاک و زمینها در منطقه موردنظر ابتدا باید اسناد و مدارک موجود در این زمینه گردآوری» رده‌بندی و مورد توجه» قرار گیرد. از جمله اسناد و مدارک قابل توجه در این ارتباط گزارش و نقشه‌های خاکشناسی و بررسیهای آبیاری و زهکشی منطقه (چاهکهای مطالعاتی» پیزومترهای ساده و مرکب» لایه‌بندی خاکهاء استقرار لایه محدودکننده» هدایت هیدرولیکی خاک» سرعت نفوذ آب به خاک و...) می‌باشند. از آنجا که فرایندهای شوری و سدیمی بودن خاکها پویا و تابع زمان و مکان است. بنابراین درصورتی که از زمان انجام مطالعات خاکشناسی و رده‌بندی زمینها مدت زمان ۱- برای آگاهی تفصیلی از زمینه‌های عملی و کاربردی این پیوست "دستورالعمل آزمایشهای آبشویی خاکهای شور وسدیمی در ایران*» نشریه شماره ۲۵۵ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشورء ۱۳۸۱ مورد توجه قرار گیرد. ۵۸ -------- صفحهٔ بعد -------- بررسی گزارشها و نقشه‌های ذکر شده, مطالعه‌کنندگان را از نظر انجام بررسیهای مزرعه‌ای و آزمایشگاهی یاری خواهد داد تا با صرف کمترین وقت و هزینه و بدون دوباره‌کاری در برنامه‌ریزی» اجرا و نتیجه‌گیری از آزمونهای موردنظر و با دقت نسبی زیادتری» به موفقیت برسند. مطالبی که از گزارش و نقشه‌های خاکشناسی» رده‌بندی زمینهاء مطالعات تکمیلی و بررسیهای زهکشی منطقه استخراج می‌شود و در مطالعات شوری و سدیم زدایی خاک و زمینهاء از آنها استفاده می‌شودء شامل موارد کلی زیر است : - ویژگیهای ذاتی خاکها شامل نفوذپذیری» بافت خاک (به‌ویژه لایه سطحی و لایه‌های زیرسطحی تا عمق ۵ متری موردنظر است)» هدایت هیدرولیکی لایه‌های زیرسطحی» ظرفیت نگهداری آب در خاک, جرم مخصوص ظاهری و حقیقی و دیگر اطلاعاتی که به‌طور عمده در محل نیمرخ شاهد مطالعات خاکشناسی انجام و ثبت شده است. - ویژگیهای کیفی خاکها شامل حالت و شدت درجات شوری و سدیمی بودن» عمق و کیفیت آب زیرزمینی» اثر آب‌ماندگی دائم و موقت در سطح و نیمرخ خاک و غیره ... - ویژگیهای منطقه‌ای مانند فیزیوگرافی, توپوگرافی (شیب‌ها از نظر حالت و شدت) موارد مرتبط با فرسایش و افزایش (أبی و بادی)» سری و پراکنش فازها در سریهای مربوط و... . پیشنهاد می‌شود بر پایه گزارش» نقشه‌های خاکشناسی و رده‌بندی زمینهاء جدولهایی به شرح زیر تهیه و براساس مندرجات آنها درباره تعیین تعداد و تکرار آزمونهای لازم در زمینه آزمایشهای اصلاح خاک و زمینها اقدام شود. - مساحت و درصد از مساحت کل سریهای خاک (و فازهای مربوط به هر سری) در محدوده مطالعاتی؛ - وضعیت فازهای مربوط به هر سری خاک از نظر ویژگیهای بافت و نفودذپذیری لایه‌های زیرسطحی و تحت کلاسهای مربوط در محدوده مورد بررسی» - توزیع مساحت سریهای متفاوت خاک در کلاسها و تحت کلاسهای مربوطه در خاکهای منطقه موردنظر, - مساحت و درصد کلاسهای متفاوت شوری و قلیاییت خاک و زمینها در سری‌های مختلف خاکهای منطقه مورد نظر. تهیه و بررسی جدولهای بیان‌شده این امکان را فراهم می‌آورد تا ضمن مطالعه عوامل مختلف و متفاوت» مساحت و درصد زمینهای مشکل‌دار را با توجه به عوامل ذاتی» کیفی و منطقه‌ای خاکهاء از نظر تعداد آزمونهای مورد نظر ارزیابی کرد. به‌دلیل پرهزینه و وقت‌گیر بودن اجرای آزمایشهای اصلاح خاک و زمینها و تعدد عوامل مورد بررسی و اندازه‌گیری» بهتر است که حداقل آزموزهایی را که بتواند نتایج صحیح و منطقی را ارائه دهد انتخاب و اجرا کرد. بنابراین ضروری است که در مورد بررسی است انتخاب و آزمونهای لازم را انجام داد. به‌گونه‌ای که نتایج حاصل قابل گسترش و تعمیم به بخش قابل توجهی از زمینهای مبتلا باشد. در این راستا پیشنهاد می‌شود )۱( زمینهایی که مساحت بسیار کمی دارند از برنامه حذف شوند» (۲) زمینهای مبتلایی که شوری و قلیاییت آنها از کلاس 52۸۰ بالاتر است انتخاب و در برنامه گنجانده شود.ء (۳) چنانچه در ۵۹ -------- صفحهٔ بعد -------- بالاتر را آنتخاب کرد. زیر در صورتی که زمینهای با کلاسهای شوری و قلیاییت بالاتر» قابل اصلاح تشخیص داده شوند برای دیگر فازهای سری مربوط به کلاس شوری و قلیاییت پایین‌تر قابل استفاده خواهد بود. ۳ روشهای اجرای آزمایشهای آبشویی خاکهای شور و سدیمی آزمونهای اصلاح خاک و زمینها و یا بررسیهای اصلاح پذیری خاکها را می‌توان به روشهای آزمایشگاهی و صحرایی انجام داد. تعیین نوع آزمایش به درجه دقت., وسعت و دامنه کاربرد نتایج حاصل بستگی خواهد داشت. در زیر به روشهای متداول اشاره شده است: ۱-۳ آزمونهای آزمایشگاهی برای انجام آزمون تعیین درجه اصلاح پذیری خاکهای شور» سدیمی و یا شور و سدیمی» از اعماق مختلف محلی که معرف زمینهای کلاس شوری و یا قلیاییت مربوط باشد به‌وسیله مته یا هر وسیله دیگری از خاک نمونه‌برداری می‌شود. نمونه‌ها ابتدا در هوای آزاد خشک و سپس کوبیده و از الک دو میلی‌متری گذرانده می‌شوند. مقادیری از خاک غربال‌شده را در استوانه ابشویی که مجرایی برای خروج زه‌آب در کف آن تعبیه شده است قرار داده و مقداری آب برای اشباع و ایجاد تراوشهای عمقی و نقلی با روشهای غرقاب دائم و یا متناوب به ستون خاک اضافه کرده و با اندازه‌گیری شوری و نسبت جذب سدیم (5۸/4) اولیه و نهایی نمونه خاک و اندازه‌گیری حجم و شوری زه‌آبهای حاصل (تراوشهای عمقی ستون خاک) رابطه بین حجم آب خروجی با زمان و رابطه حجم آب خروجی, شوری و نسبت جذب سدیم زه‌آبها را تعیین کرده و از اعداد و رقمهای حاصل در آزمونهای آبشویی خاکهای شور و یا شور و سدیمی بهره گرفت. آزمونهای بیان‌شده را می‌توان به صورت دیگری نیز اجرا کرد. بنابراین» در همه حال کوچک بودن نمونه خاک و دست‌خورده‌بودن آنها موجب کاهش دقت این‌گونه آزمایشها می‌شود و این امر باعث می‌شود که استفاده از نتایج حاصل در برنامه‌های اصلاح خاک و زمینهای مزرعه‌ای» خالی از اشکال نباشد. ۲-۳ آزمونهای مزرعه‌ای به‌منظور رفع نقایص بیان‌شده و بهره‌مندی از مزیتهای دیگری که در روش کار مندرج است انجام آزمایشهای اصلاح خاک و زمینها به‌طریق مزرعه‌ای پیشنهاد می‌شود. برای انجام این گونه آزمونها ابتدا لازم است نقاط مورد نظرء بر روی زمین مشخص و پس از آن ضمن بازدید صحرایی, مندرجات نقشه‌ها با عوارض سطح زمینها در محل مورد نظرء تطبیق داده شود. در مرحله بعد ضروری است که قطعه زمین یکنواخت به مساحت حدود ۱۰۰ مترمربع (۱۰۱۰متر) میخکوبی و یا علامت‌گذاری شده و سپس آزموزهای موردنظر در این قطعه انتخابی, به مرحله اجرا درآید. در انجام آزمونهای مزرعه‌ای اصلاح خاک و زمینهاء به‌منظور صرفه‌جویی در وقت و هزینه» پیشنهاد می‌شود محل انتخابی تا حد امکان در حواشی و یا مجاور نیمرخ شاهد مطالعات خاکشناسی محل باشد. انجام آزمایشهایی در مزرعه معمولاً با روشهای زیر به اجرا در می‌آید که هر کدام معایب و مزایای خاص خود را دارند. ۶ -------- صفحهٔ بعد -------- الف) اجرای آزمایشها در کرتهای کوچک برای این منظور یک سری کرت به ابعاد ۱۳۱ یا ۱۱/۵۱/۵ و یا ۲۳۲ متر با پشته‌های محکم (از خاکی غیر از خاک داخل کرت) ساخته و کف کرتها تا حد امکان مسطح می‌شود. تعداد کرتهای مورد نیاز به کل عمق آب آبشویی» تناوب و عمق آب کاربردی در افزایش آب به خاک بستگی دارد. برای مثال درصورتی که کل عمق آب آبشویی ۱۵۰ سانتی‌متر و تناوب عمق آب کاربردی در هر بار ۱۰ سانتی‌متر باشد» ضروری است که ۱۶ قطعه کرت ایجاد شود و درحالی‌ که همان میزان آب در شش نوبت ۵ سانتی‌متری به‌کار رود تعداد کرتها به هفت قطعه کاهش می‌یاید. در این مورد ذکر نکات زیر ضروری است. - به‌منظور جلوگیری از جذب آب به‌وسیله پشته‌ها می‌توان اطراف کرتها را با ورقه پلاستیکی پوشش دادء - کرتها در جهت طولی و عرضی باید حداقل یک متر از کرت هم جوارء فاصله داشته باشد. - در مدت فرونشست آب در خاک و یا فاصله بین دوبار آبیاری» باید سطح کرتها به‌وسیله یک ورقه نایلونی پوشیده شود (برای جلوگیری از تبخیر آب از سطح خاک)» - کرت اضافی» برای انجام آزمون در شرایط استغراق کامل در نظر گرفته می‌شود. در این کرت آب به شیوه‌ای اضافه می‌شود که همواره لایه‌ای از آب سطح کرت را بپوشاند و خاک همواره در حالت استغراق کامل باشد. در این کرت می‌توان سرعت نفوذْ آب به خاک را در اولین و آخرین دوره استفاده از آب آبشویی» اندازه گرفت. افزون بر این می‌توان مقایسه‌ای بین دو روش آبشویی غرقاب دائم و متناوب را نیز انجام داد. در این روش ابتدا اولین تناوب آب آبشویی به همه کرتها اضافه می‌شود و پس از نفوذ آب به خاک و با گذشت زمانی که آب نقلی از عمق مورد نظر خارج شودء از اولین کرتء نمونه‌برداری به عمل می‌آید. معمولاً نمونه‌ها در سه تکرار با تناوب ۰/۲ پا ۵ متری و تا عمق دلخواه از نیمرخ خاک برداشت می‌شود. پس از نمونه‌برداری» اولین کرت از دور آزمایش حذف می‌شود. سپس تناوب بعدی آب آبشویی به کرتهای باقی مانده اضافه می‌شود. پس از نفوذ دومین تناوب آب کاربردی مجدداً از کرت شماره دو به شیوه‌ای که گفته شد نمونه‌برداری می‌شود به همین ترتیب افزودن نوبت بعدی آب آبشویی به دیگر کرتها استمرار می‌یابد. روند افزایش آب و نمونه‌برداری از دیگر کرتها تا نفوذ آخرین نوبت آب کاربردی به دو کرت باقیمانده, همانند آنجه بیان شد. ادامه می‌یاید. در این روش آزمایش, لازم است که از یک یا دو نقطه در جوار کرتهای آزمایشی تا عمق موردنظر از نیمرخ خاک نمونه‌برداری شود از این نمونه‌هاء برای اطلاع از ویژگیهای شیمیایی همچنین تعیین میزان رطوبت خاک قبل از آبشویی استفاده می‌شود. بهتر است که در نقطه نمونه‌برداری‌شده در صورت آمکان از خاک لایه‌بندی دقیق‌تری انجام و ثبت شود. تجزیه‌های شیمیایی موردنظر برروی نمونه‌های خاک قبل و بعد از اجرای آزمون آبشویی شامل هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک ]1 .کاتیونها و آنیونهای محلول, درصد کربنات کلسیم» میزان گچ. ظرفیت تبادل کاتیونی» سدیم قابل تعویض خاک و در صورت نیاز بُر است. تجزیه‌های شیمیایی موردنظر روی نمونه‌های خاک در حین آبشویی عبارتند از هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک, ام و کاتیونهای محلول (سدیم» کلسیم و منیزیم) است. ۶۱ -------- صفحهٔ بعد -------- بدیهمی است که در مورد همه نمونه‌ها می‌توان درصد سدیم تبادلی را از رابطه بین نسبت جذب سدیم و درصد سدیم تبادلی (۳5۳-5۸) محاسبه کرد و درباره نمونه‌های قبل و بعد از آبشویی افزون بر رابطه فوق می‌توان درصد سدیم تبادلی را مستقیماً از طریق آزمون (تجزیه‌ای) نیز به‌دست آورد. در صورتی که نمونه آب مورد استفاده دارای دامنه تغییر در زمان کوتاه آبشویی نباشدء برداشت یک نمونه از آب مصرفی و یک نمونه آب زیرزمینی محل اجرای آزمایش (درصورت وجود)» برای انجام تجزیه کامل کافی است. در غیر این‌صورت لازم است از آب مصرف‌شده در هر بار نمونه‌برداری شود. پیشنهاد می‌شود برای رعایت صرفه‌جویی در هزینه‌هاء نمونه‌های خاکی که در سه بار (مربوط به هر عمق) و برای هر نوبت استفاده از آب آبشویی برداشت می‌شود. در ابتدا در هوای آزاد»ه خشک» کوبیده و غربال شوند و پس از اختلاط آنهاء برای هر عمق فقط یک نمونه مرکب خاک تهیه و برای تحزیه به آزمایشگاه ارسال شود. دقت در مورد اجرای آزمایش, نمونه‌برداری» کنترل نمونه‌های خاک و آب برداشت‌شده موجب اطمینان در کاربرد و تعمیم نتایج حاصل خواهد شد. در حالتی که افزون بر آب آبشویی, استفاده از مقداری ماده اصلاحی خاک (گچ, اسید سولفوریک و غیره...) و یا مصرف آبهای لب شور و قابل دسترسی, نیز مدنظر باشد از نظر تعداد نمونه‌برداری و دیگر تمهیدات؛ مشابه حالت فوق عمل می‌شود. ب) اجرای آزمایشها با استوانه‌های مضاعف با توجه به اهداف اجرای آزمونها یعنی استفاده از آب آبشویی» روش آبشویی (غرقاب دائم یا متناوب)» مواد اصلاح کننده مصرفی و یا کاربرد آبهای لب شور و یا ترکیبی از آنهاء تعداد استوانه‌های مضاعف و مورد نیاز از سه تا شش عدد. متغیر خواهد بود. بنابراین با توجه به تعداد استوانه‌های مضاعف کاربردی» آرایش آنها می‌تواند مثلی» مربعی» دایره‌ای و یا مستطیلی باشد. نمونه‌برداری از خاک قبل از اجرای آزمونهاء در روش مثلثی از محل برخورد سه میانه, در روشهای مربعی و مستطیلی از محل برخورد قطرها و در روش دایره‌ای از مرکز دایره و به همان وضعیت و شرایطی است که در مورد کرتهای کوچک بیان شد. انجام نمونه‌برداری از خاک و آب و اعمال تجزیه‌های لازم قبل از انجام امر آبشویی» مشابه روش قبلی است. شیوه استقرار استوانه‌های مضاعف, مشابه انجام آزمون نفوذپذیری می‌باشد. به منظور تعیین سرعت نفوذ آب به خاک و اثرهای آبشویی برروی آن» معمولاً اندازه‌گیری آن در اولین و آخرین نوبت مصرف آب آبشویی انجام می‌شود. در روشهای مستطیلی و دایره‌ای که معمولاً شش جفت استوانه مضاعف به‌کار می‌رود. مشابه کرتهای کوچک پس از نفوذ اولین دور آب آبشویی و انجام نمونه‌برداری از اعماق موردنظر» یک جفت از استوانه‌ها از دور آزمون حذف می‌شود و مطابق روش قبل افزودن آب آبیاری با آبشویی تا استفاده از آخرین دور آب مصرفی ادامه می‌یابد. لیکن در حالتی که از سه یا چهار جفت استوانه مضاعف استفاده شود (روشهای مثلثی و یا مربعی) پس از استفاده هر نوبت آب آبشویی و انجام نمونه‌برداری از سطح خاک داخل استوانه‌هاء محل نمونه‌برداری‌شده با یک عدد لوله پی‌وی‌سی هم قطر مته نمونه‌برداری خاک (معمولاً ۵ سانتی‌متر) اشغال و فضای داخل آن که در واقع محل نمونه‌برداری از خاک سطح استوانه بوده با خاک پر و کوبیده می‌شود تا از فرار و نشت آب جلوگیری شود. نظر به اینکه بخشی از سطح استوانه داخلی به‌وسیله لوله اشغال می‌شود. لازم است که حجم معادل آب آنء در محاسبات افزایش آب به سطح استوانه‌های داخلی در نظر گرفته شود. شیوه نمونه‌برداری» تناوب و تکرار نمونه‌برداریهاء اعماق نمونه‌برداری و انواع تجزیه‌های شیمیایی دقیقاً مشابه روش اجرای آزمون در روش کرتهای کوچک است. اه -------- صفحهٔ بعد -------- ۴ شیوه نتیجه‌گیری از اعداد و رقمهای حاصل از اجرای آزمونهای آبشویی خاکهای شور و سدیمی در بخش کلیات این مبحث در ابتدا لازم است جداولی شامل موارد زیر ارائه شود: - شماره آزمون» سری خاک و شماره مرحله مربوطء کلاس شوری و قلیاییت زمینهای مورد آزمون (قبل از آبشویی نمکها)» محل اجرای آزمایش» عمق سطح ایستابی» هدایت هیدرولیکی خاک. عمق لایه محدوده کننده» سرعت نفوذ پایه زمینها (اولیه و نهایی) و بالاخره منبع و کلاس آب مصرف‌شده - شماره آزمایش, تاریخ نمونه‌برداری از آب مصرفی (روزء ماه و سال) هدایت الکتریکی» ]1 کاتیونها و آنیونهای محلول (سدیم» کلسیم. منیزیم» کلرء سولفات» کربنات و بی‌ کربنات)» نسبت جذب سدیم و یا نسبت جذب سدیم تعدیل‌شده برای همه آزمونهای انجام شده» ارائه شود و پس از آن برای هر مورد آزمایش انجام شده» جدولی حاوی ویژگیهای فیزیکی لایه‌های مختلف نیمرخ خاک شامل : - اعماق نمونه‌برداری» ضخامت لایه‌های خاک,درصد رطوبت وزنی (ظرفیت مزرعه, نقطه پزمردگی و رطوبت صحرایی) جرم مخصوص خاک (ظاهری و حقیقی)» تخلخل کل خاک لایه‌ها (برحسب درصد)» نفوذپذیری (پرمابلیته) و بالاخره عمق آب مورد نیاز برای تأمین کسر رطوبت خاک تا حد ظرفیت مزرعه ارائه شود. بر مبنای اطلاعات مندرج در جدولهای بالاء ویژگیهای فیزیکو- شیمیایی خاکهای محل اجرای آزمایش مانند کلاس» وضعیت شوری و سدیمی بودن خاک» بافت» هدایت هیدرولیکی» عمق استقرار لایه محدوده کننده» عمق سطح ایستابی (و کیفیت آب زیرزمینی» به‌شرط در دسترس بودن اطلاعات)» سرعت نفود پایه زمینها (اولیه و نهایی) توصیف شود. همچنین ویژگیهای فیزیکی لایه‌های خاک طبقات نمونه‌برداری‌شده و عمق آب مورد نیاز برای تأمین کسر رطوبت لایه‌های مختلف نیمرخ خاک., به‌منظور استنتاج و موارد کاربردی» تفسیر شود. پس از آن به استناد رقمها و اطلاعات موجود از تجزیه شیمیایی نمونه‌های آب مورد مصرف در هر آزمون (و تکرار مربوط) ارزیابی کیفیت شیمیایی آبهای مصرفی در امر آبشویی نمکها صورت پذیرد. همچنین لازم است. در هر آزمایش رقمهای تجزیه کامل شیمیایی خاک قبل از آبشویی نمکها و برای اعماق نمونه‌برداری شده در جدولی ارائه شود. بر مبنای اطلاعات مندرج در این جدول باید نسبت به تفسیر رقمها اقدام شود. در این تفسیر عوامل اصلی (شوری» 1 درصد سدیم تبادلی) و عوامل فرعی (کربنات کلسیم»گچ, کاتیونها و آنیونهای محلول عصاره اشباع خاک) برای هر لایه و مجموع لایه‌های نمونه‌برداری‌شده مورد توجه قرار گیرد. پیشنهاد می‌شودء اطلاعات به‌دست آمده از نتایج تجزیه‌های آزمایشگاهی نمونه‌های خاک بعد از نفوذ و در هر نوبت آب آبشویی شامل عوامل اصلی (شوری» 011 کاتیونهای محلول و درصد سدیم تبادلی) نیز در جدولی در متن گزارش ارائه شود. به همین ترتیب باید اطلاعات به‌دست آمده از نتایج آزمایشگاهی نمونه‌های خاک پس از استفاده از آخرین تناوب آب ابشویی نیز به‌صورت جدولی در متن گزارش ارائه شود. بهتر است که نتایج تجزیه شیمیایی نمونه‌های خاک لایه‌های موردنظر قبل و بعد از امر آبشویی نمکها در یک جدول و با عنوان "تغییرات کیفیت شیمیایی خاک قبل و بعد از کاربرد عمق آب آبشویی مورد نظر در آزمون مربوط" ارائه گردد. ۶۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۴ فرآوری و پردازش داده‌های شیمیایی خاکهای مورد آزمون الف) ضریب بازده یا بازده آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاکها تجربه نشان داده است که بازده آبشویی نمک در خاکهای سبک بیشتر از خاکهای سنگین و رسی است زیرا در خاکهای سنگین بافت و رسی به‌دلیل ایجاد و توسعه سله‌های (درز و ترک در سطح خاک) عریض و گاهی عمیق, میزان بازده آبشویی نمک به‌دلیل عبور جریان آب از درون این شکافها کمتر است» هر چند مستقل از بافت خاک, مقدار بازده آبشویی نمک محلول در نیمرخ خاک» بیشتر به روش آبشویی یا آبیاری بستگی دارد. برای مثال در شرایط آبیاری غرقابی» بازده آبشویی به مراتب بیشتر از دیگر روشهای آبیاری (بجز روش آبیاری بارانی) نقلی است. ضمن آنکه مقدار آن در هر حالت با افزایش عمق در نیمرخ خاک افزایش می‌یاید. کاربردهای عملی (تجربی) مقادیر بازده آبشویی مربوط به بافت خاک به‌شرح زیر ارائه‌شده است. * برای خاکهای سیلت لوم تا لومی شنی (۲-۰/۶-۰/۵) * برای خاکهای رسی سیلتی» لومی شنی و لوم (۲-۰/۵-۰/۴) * برای خاکهای سنگین بافت» رسی ۲-۰/۳-۰/۲۱) هم‌چنین روشهای دیگری برای برآورد تقریبی "ضریب بازده آبشویی* خاکها وجود دارد. که می‌توان در برنامه‌های اجرایی از آزها استفاده کرد. برای مثال با استفاده از رابطه زیر امکان دستیابی به ضرایب بازده آبشویی با دقت تقریبی فراهم می‌شود. ۳.۳۲, )۱( 2 و۳۵ که در آن» ؟ ضریب بازده آبشویی (تقریبی و بدون بعد)» وی ۲۳۲ هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک که با آب کاربردی یا دسی‌زیمنس بر متر بیان می‌شود و مقدار 13 از رابطه زیر به‌دست می‌آید: ۳۱) سلج 1 که در آن» ,1 عمق ناخالص آب آبشویی یا کاربردی (سانتی‌متر یا متر) و ,م11 عمق خالص آب آبشویی (سانتی‌متر یا متر) و یا مقدار آب نفوذ یافته (زهکشی شده) که به صورت تراوشهای عمقی از لایه مورد نظر خارج می‌شود. از طرفی رابطه ۱ را به صورت زیر نیز می‌توان ارائه داد. م ]۰ ] (۳) ید یت ۶۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- همچنین با تلفیق روابط ۱ و ۲ رابطه زیر را می‌توان به‌دست آورد. ب ۰11 .وی ۳۴ ۴۱( ایا 1 در روابط بیان‌شده» عوامل به‌کار رفته» قبلاً تعریف شده‌اند. از سوی دیگر هر گاه مقدار شوری تعادلی (ویعن]) مربوط به 1 < 0 در نظر گرفت. که در نتیجه 11-1 و رابطه ۱ به صورت ساده زیر در می‌آید : 6 : (۵) ید و50 اعمال این ساده‌سازی یعنی ,م11 ,1 و به‌کارگیری آن در رابطه‌های ۳ و ۴ نیز باعث ایجاد رابطه‌ای مشابه رابطه ۵ هرگاه کیفیت آب کاربردی (شوری سا )۳ برحسب دسی رمینس بر متر) نامشخص و یا غیرمنطقی باشد.ء با انتخاب مقدار ضریب بازده آبشویی (1) متناسب با بافت خاک و اندازه‌گیری شوری تعادلی (وی1: 2) برحسب دسی‌زیمنس بر مترء می‌توان از روابط ۳ و ۴ استفاده کرده و می‌توان میزان شوری آب کاربردی در آبشویی نمک (,۲۳۲) را نیز با تقریب قابل قبولی برآورد ب) رابطه بین عمق آب آبشویی به کاررفته و تغییرات میزان شوری و درصد سدیم تبادلی خاکهای مورد آزمایش به منظور بررسی چگونگی تغییرات مقادیر شوری و درصد سدیم تبادلی خاک در دوره آبشویی» برابر رقمهای جدولهای ذکر شده (مربوط به هر تکرار آزمایش) و برای رقمهای هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک و درصد سدیم تبادلی محاسبه‌شده (از رابطه تجربی ۳9۳-5۸1 و یا روش تجزیه‌ای "۲1-۳. 1۵) می‌توان میانگین وزنی برای لایه‌های مورد نظر (برای مثال ۰ تا ۲۵ ۰ تا ۵۰ ۰ تا ۸/۵ ۰ تا ۱۰۰ سانتی‌متری) را محاسبه کرد و به استناد آن همجنین می‌توان با رقمهای حاصل از تحزیه‌های * رابطه بین عمق آب آبشویی (کاربردی یا ,1 ناخالص) و تغییرات میزان شوری خاک * رابطه بین عمق آب آبشویی (کاربردی یا ,10 ناخالص) و تغییرات میزان درصد سدیم تبادلی خاک شایان ذکر است که براساس اعداد و رقمهای حاصل از میانگین وزنی (محاسبه‌شده) که در دو جدول ذکر شده آرائه می‌شود.ء ستون خاک تا عمق مورد محاسبه (برای مثال تا عمق ۱۰۰ سانتی‌متری) به‌عنوان یک محیط پیوسته درنظر گرفته می‌شود که به یکباره می‌توان با استفاده از جدولهای ذکر شده تغییرات هر عامل (شوری یا درصد سدیم تبادلی) خاک را برای لایه مورد نظر (از سطح خاک تا عمق مطلوب و مورد نظر) و لایه‌های پایین‌تر با انتخاب عمق آب آبشویی معینی برآورد کرد. که زمینه‌های کاربردی و عملی چنین جدولهایی (در شرایط خاکهای آزمایش شده) بیشتر است. ۶۵ -------- صفحهٔ بعد -------- پ) متحنی‌های شوری‌زدایی و سدیم‌زدایی خاکهای مورد آزمون برای تجزیه و تحلیل نتایج حاصل از آزمونهای آبشویی نمکهای محلول باید منحنیهای شوری و سدیم‌زدایی خاک محلهای مورد آزمایش و به تفکیک هر آزمون تهیه و ارائه شود. همان‌گونه که بیان شد.ء در جدولهای ذکر شده (موضوع بیان‌شده در مبحث ب) تغییرات میزان شوری و یا درصد سدیم تبادلی خاک لایه‌های مختلف را به ازاء مقادیر متفاوت آب به‌کاررفته (آب آبشویی ناخالص و یا بپ) ارائه می‌دهند. در عمل ممکن است مقادیری از آب مصرف‌شده صرف رفع یا جبران کمبود رطوبت خاک اعماق مربوط شود و در فرایند آبشویی موّثر نباشد. همچنین کاهش میزان شوری و یا درصد سدیم تبادلی خاک از راه مصرف آب آبشویی به میزان زیاد» حتی در لایه‌های سطحی نیمرخ خاک منجر به تعادل شیمیایی کامل با کیفیت آب آبیاری و یا آبشویی در کوتاه‌مدت نخواهد شد. بدین معنی که حداقل میزان شوری و یا درصد سدیم تبادلی خاک که با آب به کاررفته (با کیفیت مشخص) به تعادل شیمیایی می‌رسد.ء بجز در خاکهای سبک با شرایط زهکشی بسیار مناسبء از حداقل ۱/۵ تا ۲ برابر شوری و نسبت جذب سدیم آب آبیاری بیشتر است. اثر عامل یاد شده در جدولهای بیان‌شده» در نظر گرفته نمی‌شود. به‌منظور رفع نقایص بیان شده منحنیهای شوری‌زدایی و سدیم‌زدایی خاکهاء بر پایه رقمهای هدایت الکتریکی عصاره اشباع و درصد سدیم تبادلی خاک برای اعماق مربوط با استفاده از رقمهای مندرج در جدولهای ارائه‌شده (رقمهای نتایج تجزیه شیمیایی نمونه‌های خاک قبل» حین و پس از آبشویی) همین طور رقمهای تجزیه فیزیکی لایه‌های خاک مربوطء برای هر ازمایش به‌شرح زیر تهیه می‌شود. در یک دستگاه مختصات. برروی محور ها رقمهای مربوط به نسبتهای وی ۲نا- ۴ / ریا - متا و با م5۳ - 5۳ / 5۳ - م۳۳ نشان داده می‌شود و بر روی محور ها رقمهای مربوط به نسبتهای مختلف آب آبشویی به عمق خاک ,0/ ,پا آورده می‌شود که در آن : دسی‌ریمنس بر متر > هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک قبل از استفاده از عمق آب آبشویی مربوط (خالص یا ب|ا1) برحسب دسی‌ریمنس بر متر دسی‌زیمنس بر متر 7 << درصد سدیم تبادلی نهایی خاک پس از به‌کارگیری عمق آب آبشویی مربوط (خالص یا :,11)» ۳5۳0 * درصد سدیم تبادلی خاک که با آب آبیاری یا آبشویی به تعادل شیمیایی می‌رسد. رقمهای وی ۰۳۴ وی5۳] (شوری و درصد سدیم تبادلی) در واقع کمترین مقادیر شوری و درصد سدیم تبادلی خاکها می‌باشند که در لایه سطحی (۰ تا ۵ سانتی‌متری) نیمرخ خاک با استفاده از آب آبیاری با آبشویی با کیفیت مشخص و موجود.ء حاصل می‌شوند. ۶۶ -------- صفحهٔ بعد -------- 0 < عمق خالص آب آبشویی» میزان آبی است که پس از تأمین کسر رطوبت خاک لایه مربوط به طریق ثقلی و به‌صورت تراوشهای عمقی از ستون خاک لایه مربوط خارج می‌شود. (متر یا سانتی‌متر). 7 عمق یا ضخامت لایه خاک نسبت به سطح زمین» (متر یا سانتی‌متر). کاهش مقادیر ریت و وی 8۳ت از صورت و مخرج کسرهای دکرشده, موجب می‌شود که نتایج حاصل مستقل از عوامل خارجی موّثر از جمله میزان تبخیرء شرایط زهکشی داخلی خاکهاء کیفیت آب آبیاری مورد استفاده و دیگر شرایطی که می‌تواند برروی نتایج اثرگذار باشد» عمل کند. نظر به اینکه در رسم منحنیهای شوری‌زدایی و سدیم‌زدایی خاکها رقمهای محاسبه‌شده (میانگین وزنی)» مورد استفاده قرار می‌گیرد» بنابراین رسم منحنیهای مربوط به هر عمق به‌دلیل عدم تفاوت زیاد در چنین شرایطی معمولاً مرسوم نیست. در مورد هر آزمون (و هر تکرار)» لازم است برای رسم منحنیهای شوری و سدیم‌زدایی خاکهای مورد آزمایش و برای اعماق مربوط جدولهای مربوط به رقمهای محاسبه‌شده 6 و ۷ (که شرح آنها در بالا بیان شد) تهیه و ارائه شود. براساس رقمهای مندرج در این جدولهاء منحنیهای شوری‌زدایی و سدیم‌زدایی خاکهای محل مورد آزمایش, باید تهیه و در دو شکل جداگانه ارائه شود. منحنیهای بیان‌شده می‌توانند در محدوده نوع خاک» میزان شوری و درصد سدیم تبادلی اولیه نیمرخ خاک محل اجرای آزمون کاربرد داشته باشد» همچنین با استفاده از این منحنیها می‌توان عمق آب مورد نیاز را برای کاهش عملی میزان شوری و یا درصد سدیم تبادلی خاک و برای عمق معینی از لایه خاک برآورد کرد. مقادیر استخراجی از منحنیهای بالاء مربوط به نیاز خالص آب آبشویی نمک است و به‌منظور برآورد کل میزان آب مصرفی لازم برای آبشویی نمکهای محلول خاک ضروری است که به مقادیر تبخیر (از سطح آب و خاک) و میزان بارندگی نیز توجه کرد و این عوامل فراگیر را در محاسبات برنامه‌ریزی آبشویی و اصلاح خاک و زمین در نظر گرفت. نکته : کاربرد اعداد و رقمهای ذکر شده و کاربرد و تطبیق مدلهای تجربی و نظری آبشویی نمکهای خاکهای شور در پیوستهای آتی شرح داده شده است. ۲-۴ بررسی تغییرات نفوذپذیری خاکها در فرایند آبشویی نمکهای محلول همان گونه که گفته شد. در آزمایشهای آبشویی خاکهای شور و سدیمی مرسوم است که در اولین دوره استفاده از آب آبشویی و در آخرین تناوب مصرف آب به‌کاررفته (آبشویی)» اقدام به اندازه‌گیری سرعت نفوذ آب به خاک و محاسبه سرعت نفوذ پایه زمینها" می‌شود تا ضمن مقایسه نتایج, بتوان تأثیر آب آبشویی نمکهای محلول را بر چگونگی تغییرات میزان نفوذپذیری خاکها در اثر فرایند آبشویی (آب آبشویی به تنهایی و یا کاربرد آن به‌همراه مواد اصلاح‌کننده خاک و...) مورد بررسی و قضاوت قرار داد. روش اندازه‌گیری نفوذپذیری خاکها در این شرایطء مشابه اندازه‌گیری در شرایط متعارف و معمول مزرعه‌ای است. که شرح توصیفی و تفصیلی آن در استانداردهای مصوب ارائه‌شده است. | - ۳۵۵1۵ 13۲111۳۵110 ۵ ۶۷ -------- صفحهٔ بعد -------- به‌منظور برازش بهترین مدل (رابطه) به داده‌های تجربی و با توجه به اهداف مورد نظرء می‌توان از روابط مختلفی استفاده کرد که در مورد آزمایشهای تعیین درجه اصلاح پذیری خاکها (شوری‌زدایی» سدیم‌زدایی و تهیه منحنیهای آبشویی نمکهای محلول) استفاده از دو مدل (رابطه) زیر به‌دلیل سهولتهای محاسباتی و کاربردی پیشنهاد می‌شود. خاک برای شرایط اولیه و مرزی ساده‌شده‌ای اشتقاق یافته‌اند. پارامترهای لازم این مدلها را باید با توجه به ویژگیهای آب خاک تعیین کرد و برای آن دسته از مدلهایی که کاملا تجربی هستند. لازم است پارامترهای مورد نیاز را از طریق رقمهای آزموزهای نفوذپذیری و یا دیگر روشهای برآوردی» بسیار تقریبی مشخص کرد. به‌هرحال کوستیاکف رابطه تجربی زیر را برای تعیین یا (۶) 0-7 که در آن» 10 میزان نفوذ تجمعی (آب نفوذیافته) از شروع آزمایش (سانتی‌متر)؛ ۰1 زمان تجمعی از ابتدای آزمون (دقیقه)» و ۲ و 2» ضریبهای تحربی رابطه است. ویژگیهای خاصی از خاک محل مورد آزمون نیست» لیکن بررسیهای انجام شده نشان می‌دهد که مقادیر این ضرایب» به نوع خاک» زمان» میزان رطوبت اولیه خاک» هدایت مویینگی" و هدایت هیدرولیکی" آن بستگی دارند. مقدار ضرایب ذکر شده ,ع) ( از برازش بهترین نمودار به داده‌های اندازه گیری‌شده (جفتهای متناظر نفوذ و زمان تحمعی یعنیآ و )) به‌دست می‌آید. شایان بدیهی است که مشتق‌گیری از رابطه ۶ منجر به رابطه سرعت نفوذ لحظه‌ای به‌شرح زیر خواهد شد: ۷۱م1 8ز] هرگاه تساوی (1- (1>1) را که مقدار آن منفی و همواره از یک کوچک‌تر است در رابطه بالاا جایگزین شود نتبحجه به‌صورت زیر ارائه خواهد شد: (۸) < 11۳8 [ز50 ,1۲11۳۵110 ۵6-01031021 ۲۵۳ کاع01م 1 21اب زد آهعز سای آ۵ عمجم ۸ بصا ,(1932) ۳۵۹۱۵۵۸۵۵ - | 285-3 :|41 ,۳۳۵۵ بش۸ 50 500006 ۷( 11۵۳۷(م2) - 2 ۲-۲1 |1۵۲۵ - 3 ۶۸ -------- صفحهٔ بعد -------- همان‌گونه که در حین اجرای آزمایش مشاهده می‌شود. در شروع فرایند نفوذ (افزودن آب به خاک) میزان نفوذ آب به خاک در شرایط غیر مرطوب» زیاد است و به‌تدریج با گذشت زمان» کاهش نسبی می‌یابد تا آنکه به مقدار ثابتی برسد که به‌اصطلاح ان را سرعت نفوذ پایه زمین (خاک) می‌نامند. بنابراین زمان لازم برای رسیدن به سرعت نفود پایه زمین نیز باید معلوم باشد. این عامل را می‌توان از رابطه زیر به‌دست آورد: اه (600)1-۳- ۳۵ با جایگزینی و11 از رابطه ‎٩‏ در رابطه ۸ سرعت نفوذ پایه زمین (خاک) به‌شرح زیر محاسبه می‌شود. .> زا (۱۰) 17 [(< -۳.۵]600)1- زا در حالی که تساوی 60.0 1۳ در رابطه بالا جایگزین شود»ء رابطه به‌شکل ساده زیر در می‌آید: )۱۱( 7 << زا که در آن» چا برحسب سانتی‌متر بر ساعت است. بررسی رابطه پایه‌ای ۷ نشان می‌دهد که هرگاه ۲ به‌سمت بی‌نهایت میل کند.ء مقدار سرعت نفودء به‌جای رسیدن به مقدار ثابت به سمت صفر میل خواهد کرد که این امر واقعیت نداشته و مغایر تعریف قراردادی سرعت نفوذ پایه زمین (خاک) است. زیرا در یک خاک همگن, سرعت نفوذ نهایی (پایه زمین) حدوداً برابر با هدایت هیدرولیکی اشباع خاک می‌باشد. افزون‌براین, پارامترهای به‌کار رفته در روابط یعنی ۰1 2 را باید با رقمهای مشاهده‌ای و آزمایشی ارزیابی کرد و امکان تعبیر فیزیکی آنها برسد. ۶۹ -------- صفحهٔ بعد -------- با توجه به موارد بیان‌شده» می‌توان نتیجه گرفت که کاربرد رابطه ۷ و روابط حاصل از آن» تا زمانی اعتبار کاربردی دارند که میزان سرعت نفودذ به هدایت هیدرولیکی اشباع خاک برسد و از آن پس این روابط قادر به توصیف سرعت نفوذ در خاک نیستند بنابراین» دامنه کاربرد مدل کوستیاکف به‌صورت زیر قابل بیان است. (1/)۱-1 ۱6 (۱۲) کت > جوا بو ا ]1 در رابطه بالاء پا هدایت هیدرولیکی اشباع خاک مزرعه مورد آزمایش است. بررسی نتایج آزمایشهای متعددی نشان داده است که برای برآورد سرعت نفوذ آب به خاک در کوتاه‌مدت (حدود چندساعت)» به کار گیری رابطه کوستیاکف مناسب است. در صورتی که در درازمدت مقادیر محاسبه‌شده از این رابطه از مقادیر اندازه گیری‌شده کمتر خواهد بود. بنابراین» استفاده از این مدل به‌منظور طراحی سامانه‌های آبیاری و به‌ویژه آبیاری سطحی پیشنهاد شده است. رابطه ارائه‌شده به‌وسیله فیلیپ! (۱۹۵۷). یک مدل غیرتجربی است. به‌طور کلی مدلهایی که برمبنای ویژگیهای فیزیکی خاک به‌دست آمده‌اندء در مقایسه با روابط تجربی بسیار پیجیده‌تر می‌باشند. این گونه مدلها بر مبنای اصل بقای جرم و حرکت آب در خاک و با اعمال بعضی فرضهای ساده به‌دست آمده‌اند. فیلیپ نخستین راهکار مجرد ریاضی برای حل رابطه جریان و جمت حالت نفوذ قائم را ارائه داد. وی رابطه ریچاردز " (۱۹۳۱) را با استفاده از سری توابع نمایی برای نفوذْپذیری سطحی مستغرق که نیمرخ خاک آن همگن» عمیق و دارای توزیع رطوبت اولیه یکنواختی باشد. حل و پیشنهاد کرد که فقط دو عبارت اولیه بسطا سری,» مورد استفاده قرار گیرد. رابطه حاصل به‌شرح زیر است: ۱۳۱( ٩ج‏ 0/5و- | که در آن 5 و ۸ پارامترهای مرتبط با میزان رطوبت اولیه و هدایت هیدرولیکی خاک می‌باشند. به‌عبارت دیگرء. ضریب ۸ مقداری ثابت و تابع هدایت هیدرولیکی خاک است و 5 به‌نام ضریب جذبی " شناخته می‌شود. مقادیر این دو ضریب از برازش بهترین نمودار به داده‌های اندازه‌گیری‌شده (جفتهای متناظر نفوذ و زمان تجمعی یعنی و ]) به‌دست می‌آیند. مشتق گیری از رابطه ۱۳ منجر به رابطه سرعت نفوذ می‌شود. (۱۴) ۸ب 870/5 1-0/5 345-468 200 257-264 :83 بعموزد آزمد 1111۵110 01۲ معط ۳۵ ۰ به (1957) کل ۳۵۵۶ - | -[12:21 02016۳ ۷۵۳۰ ۲0 ,دقع م1 ۸02 .0.1962 بلعاانط مفعنذتطام آزمد ۵ 1۵۵۲0۵ با .(1931) ها ,۱۳۵۲۵5 - 2 243 3 - 5۵۳11۷۷ 1 ۷۰ -------- صفحهٔ بعد -------- با دقت در رابطه اخیرء ملاحظه می‌شود که پس از گذشت زمان طولانی» سرعت نفوذ آب به خاک, به مقدار ۸ می‌رسد که مرتبط با هدایت هیدرولیکی اشباع خاک است. یانگ" (۱۹۶۸) پیشنهاد کرد که مقدار ۸ را می توان به‌صورت 5/3 ,2۳ و 5 را به شکل ‎5٩‏ /(م5 یپ /2) تقریب نموده که در آن 3/1 مقدار تخلخل پرشونده ۲" ,۴ هدایت هیدرولیکی اشباع خاک و م5 مکش موّثر در جبهه رطوبتی خاک" است. برای محاسبه پارامترهای 5 و ۸ در رابطه ۱۳ و بر مبنای رقمهای اندازه‌گیری‌شده آزمایشی (مزرعه‌ای) یعنی آ (نفوذ تجمعی) و ] (زمان تجمعی) می‌توان به‌شرح زیر عمل کرد. ابتدا طرفین رابطه ۱۳ را به ) تقسیم کرده تا رابطه‌ای به شکل زیر به‌دست آید: (۱۵) ار هرگاه متغیرهای وابسته و مستقل موجود در رابطه آخیر به‌صورت زیر تغییر داده شوند. (۱۶) 05 چا ۷-1 رابطه ۱۵ را می‌توان به‌صورت زیر ارائه کرد. ۱۷۱( ۸+ .۷-5 این رابطه در واقع نوعی رابطه خطی است که معمولاً به شکل زیر نشان داده می‌شود. ۹۷ - + )۱۸( یعنی ۰2 0 و ضریب همبستگی رقمهای به‌کاررفته یعنی ۲ به‌سهولت قابل محاسبه است. پس از مشخص‌شدن ضرایب رابطه. باید متغیرها را تغییر داد. بنابراین» در ابتدا لازم است طرفین رابطه ۱۵ را در 1 ضرب کرد که نتیجه به شکل زیر خواهد شد: + 0۲5 و- | و5 .11111۳۵11010 ۵0-11031012 ۲۵۳ دا0 10 1۵11010 اد ۵ ۵۶ رواد م00 ۸ با (1968) نکنا ب وسا ۱-۷ 285-3 [4 ۳۲۵۵ .۸۵ 500 50000 2 - ]۲1۱1۵0[0 ۳۵۳۵۵۱۷ 1 ۷۷/۵۲۱ آزم5 - 3 ۷۱ -------- صفحهٔ بعد -------- که این رابطه در واقع همان رابطه اصلی ۱۵ است که مقادیر عددی ضرایب 5 و ۸ آن مشخص شده و برای تعیین رابطه سرعت نفود می‌توان آن را به صورت رابطه ۱۴ درآوردء با این تفاوت که اکنون مقادیر عددی ضرایب مربوط معین هستند. از جمله معایب رابطه فیلیپء اعمال فرضهای یکنواختی (همگنی) و رطوبت اولیه در نیمرخ خاک استء زیرا این شرایط ممکن است در حالت مزرعه‌ای صدق نکند که بدین دلیل, امکان دارد نتایج حاصل از رابطه با داده‌های تحربی و مزرعه‌ای تطابق نداشته باشند. بنابراین تحجربه نشان داده است که رابطه فیلیپ برای دوره‌های درازمدت (بیشتر از چند ساعت) نتایج مطلوب‌تری را به‌دست می‌دهد. به‌دلیل اینکه آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاکها با روشهای غرقاب دائم و یا متناوب و حتی با روش بارانی» اقدامهایی تذکر : روابط ۱۵ تا ‎۱٩‏ فقط در مورد خاکهای سبک و متوسط می‌تواند کاربرد داشته باشد.ء استفاده از این رابطه‌ها در مورد خاکهای سنگین بافت. به‌دلیل بروز ضرایب منفی در رابطه‌های مربوط به آنهاء پیشنهاد نمی‌شود. توجه : در بررسی چگونگی تغییرات نفودپذیری خاکها از روشها و روابط متعدد دیگری نیز استفاده می‌شود که به دلیل رعایت مختصرنویسی از بیان آن خودداری می‌شود. ۵ -------- صفحهٔ بعد -------- بعضی منحنیهای رخنه (70) نظری و تجربی واحد ۱ ۱ ی ۵ع ۵ رع / 3 ۱ ۲ ۱ ۰ ۲ ۱ ۰ الف - منحنی رخنه برای جریان پیستونی ب- منحنی رخنه برای جریان در یک لوله مر ۱ ۵ 1 ۵ 3 ۱ ۳ ۱ ۱ ۱ ۳ 2 ۱ ۱ ۲ 1 ۱ ۰ آب منفذی آب منفذی ۱/۰ و۷7 ۸ 4 و ز ی / ۹ 2 ۵ ند ب ۰/۰ ۲ ۱ ۰ آب منفذی شکل(۱)- منحنی رخنه137) یون کلرید برای خاک شنی اوکلی(به نغل از نلسون و بیگار۱۹۶۳) ۷۳ -------- صفحهٔ بعد -------- خاک شن لومی ۷-۳۱7 ۳۳ ۵0 -۰/۳۹۵۱ 2 7 .۷۷-۰/۴۳ ۳ آ/ رن ۵0-۰۳۳۷ شکل(۳)- منحنی رخنه(-)] 3 )تریتیوم برای خاک شنی لومی یولو بادو مقدار میزان رطوبت(آب) (به نقل ازنلسون و بیگار. ۱۹۶۲) ۱/۵ ۱/۰ ۵ شکل(۴) - شمای تشریحی منحنی رخنه۳7) زیگموئیدی(5شکل)در نوعی خاک شنی اشباع.طی فرایند جایگزینی محلول رقیق شده قبلی(موجود)به وسیله افزایش محلولی با میزان شوری پنج بار بیشتر(به نقل از هیلل. ۱۹۸۸) ۳ -------- صفحهٔ بعد -------- مثال عملی از کاربرد مدلهای تجربی آبشویی نمک در خاکهای شور شرح توصیفی و کامل روش اجرای آزمایشهاء پردازش داده‌ها و شیوه نتیجه‌گیری از رقمها و اعداد حاصل از اجرای آزمونهای آبشویی نمکها در خاکهای شور اقدام شده است. قطعه زمینی با کیفیت شیمیایی شور و سدیمی در بخشی از زمینهای جنوب شرقی استان خوزستان انتخاب شد. از چهار نقطه و در سه مرحلهء نمونه‌های خاک تهیه و برای انجام آزمایشهای لازم به آزمایشگاه ارسال شد. نتایج تجزیه‌های فیزیکی و شیمیایی نمونه‌های خاک قطعه انتخابی, در جدولهای ۱ و ۲ ارائه‌شده است. براساس رده‌بندی جامع وزارت کشاورزی کشور آب به کاررفته در این تحقیق, از رودخانه زهره تأمین شد.ء نتایج تحزیه شیمیایی آب مورد استفاده در جدول ۲ آرائه‌شده است و کیفیت آن برای مصارف کشاورزی بینابینی قابل رده‌بندی است. عمق آب به کاررفته (آبشویی) در این بررسی, ۱۰۰ سانتی‌متر ۰ ا. ۰.۰ ۳ ۰.۰ 1 ۰ ی . ۰ ۰ . برای آنجام این آزمون» کرتهای مدل با چهار عدد ورق آهنی پیش‌ساخته. ایجاد شد که پس از نصب و کوبیده‌شدن در خاک. قطعه (کرت) آزمایشی یک مترمربعی را به‌وجود آورد. در محموع شش کرت مدل بدین ترتیب ایحاد شد.ء شایان ذکر است که عمق کوبیده شدن اضلاع جانبی هر کرت مدل در نیمرخ خاک ۲۰ سانتی‌متر بوده است. اطراف هر کرت مدل با پشته‌های ۰ ۰ ۳ ا. ۰ ۰ .۰ 2 ۳ 1 ۹ ۰ ۰ ۰ .۰ حوضجه محافظ » در دوره اجرای آزمایش استفاده می‌شود. همان‌گونه که گفته شد روش آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاک در این مطالعه, غرقاب متناوب بوده است. طی دوره نفوذ هر تناوب آب (آبشویی) به سطح خاک کرتهای مدل,ء همجنین در فاصله زمانی بین دو تناوب آب به‌کاررفته (۳ تا ۴ روز به‌عنوان زمان توزیع مجدد رطوبت)» سطح کرتهای مدل به‌دلیل جلوگیری از تبخیر با ورقه‌های نایلونی» پوشیده می‌شد. ۱- پذیراء ابراهیم و عباس کشاورز (۱۳۷۸) : بررسی و تعیین آب مورد نیاز اصلاحی خاکهای شور و سدیمی اراضی جنوب شرقی استان خوزستان» مجله تحقیقات فنی و مهندسی کشاورزی, جلد ۴ شماره ۰۶ ص ۱۳-۱. 2 - 1۷1۵ ۲۵۵0|00 دان‌ام [۱/1000 - 3 4 - ۲۲۵۴ 40 ۷۵ -------- صفحهٔ بعد -------- جدول ۱- ویژگیهای شیمیایی نمونه‌های خاک قبل از آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاک اعماق هدایت‌الکتریکی کربنات ‏ گچ (سولفات یم تبادلی ‏ ظرفیت کاتیونهای 01 : میلی‌اکی‌والان ۱ تبادلی» میلی‌اکی ‏ ۱ درصد سدیم خاک, سانتی‌متر ‏ (دسی‌زیمنس بر مترا / 7 بر یکصد گرم | والان بر یکصد گرم ۱ تبادلی نتی‌متر | (دسی‌زیمنس بر متر ۰ ۰ خاک ۰۰ خاک ۰۰ ۳۲ -ع/00 ۳۷۰۲۵۳۰1 ۳۹۳۲ * جدول ۲- ویزگیهای فیزیکی نمونه‌های خاک مورد آزمون آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاک ی جرم مخصوص جرم مخصوص ۱ تخلخل نمونه‌برداری دامع : ۶ و . خا حقیقی خاک گرم | ظاهری خاک گرم | کل نمونه | میلی‌متر بر ی قبل از حین پس از ۱ بر سانتی‌مترمکعب ۲ بر سانتی‌مترمکمب | خاک ۱ ساعت ۳۲۱ آبشویی ۱ آبشویی | توزیع مجدد سانتی‌متر * میزان کسر رطوبت تجمعی لایه‌های خاک قبل از کاربرد اولین دور آب آبشویی به ترتیب ۵/۲۹ ۹/۶۸ ۱۳/۱۴ و ۱۴/۹۷ سانتی‌متر بوده جدول ۳- نتایج تجزیه سیمیایی آب به‌کاررفته در آزمون ابشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاک ات الکتر یکی واکنش ۱ سدیم» میلی آکی‌وآلان کلسیم+منیزیم رده‌بندی * خاک بر لیتر میلی‌اکی‌والان بر لیتر ‏ | نسبت جذب سدیم ‏ براساس دیاگرام (دسی‌زیمنس بر متر) ۹ بو ید (11م) (*۱8) (**۱/8+ **ه۲) ویلکاکس * براساس جدول راهنمای آزمایشگاه شوری خاک ایالات متحده امریکاء کتابچه شماره ۶۰ (۱۹۵۴) 1 ۷۶ -------- صفحهٔ بعد -------- پس از نفوذ هر تناوب ۲۵ سانتی‌متری آب به سطح کرتهای مدل و پس از گذشت مدت زمان لازم برای توزیع مجدد رطوبت در نیمرخ خاک که انجام نمونه‌برداری از خاک سطح کرتهای مدل را تسریع و ممکن ساخته است. از اعماق مشابه (همانند اعماق ارائه‌شده در جدولهای ۱ و۲) در سه مرحله به‌طور تصادفی از سطح شش کرت مدل, نمونه‌برداری می‌شد. پس از برداشت نمونه‌های خاک. حفره ایجادشده در سطح کرتهای مدل و تا عمق مربوط در نیمرخ خاک با لوله پی‌وی‌سی هم‌قطر مته نمونه‌برداری از خاک اشغال و بخش میانی لوله‌های تعبیه‌شده با خاک خشک و همجوار پر و به‌وسیله پیستونی کوبیده می‌شد تا از نشت و فرار آب از درون لوله‌ها جلوگیری شود. در هر دوره به‌کارگیری آب آبشویی به کرتهای محافظ نیز مقادیر لازم آب اضافه و سعی در هم سطح نگهداشتن عمق آب در کرتهای مدل (میانی) و کرتهای محافظ (بیرونی) به‌عمل می‌آمد. انجام این امر به منظور ایجاد اطمینان از نفوذ عمودی آب در کرتهای مدل بوده است. در مراحل افزایش اولین و آخرین میزان تناوب آب به کاررفته (۲۵ سانتی‌متر اول و ۲۵ سانتی‌متر نهایی)» افت سطح ایستابی از محل کرتهای مدل (میانی) اندازه‌گیری و محاسبات لازم» برای سرعت نفود پایه (اولیه و نهایی) انجام شد تا بدین ترتیب بتوان در مورد اثر آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاکها و در ارتباط با تغییرات سرعت نفوذ پایه زمینها را بررسی و قضاوت در همه نمونه‌های خاک تهیه‌شده در آزمایشگاه عواملی مانند هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک, مقدار [0]1» سدیم تبادلی (*13.81۵)» ظرفیت تبادل کاتیونی (۳2-) اندازه‌گیری شده و بر مبنای رقمهای سدیم تبادلی و ظرفیت تبادل کاتیونی نمونه‌های خاک. درصد سدیم تبادلی محاسبه شده است. تذکر: در این مثال موارد مرتبط با شوری‌زدایی خاک مورد تجزیه و تحلیل و مقایسه قرار می‌گیرد. موارد سدیم‌زدایی خاک" از نظر روش تجزیه, تحلیل و نتیجه‌گیری دقیقاً مشابه شوری‌زدایی می‌باشد که به‌دلیل مختصرنویسی به این مورد اکتفا شده جدول ۴ مقادیر شوری اولیه (:5۳2) و نهایی (۳2) عصاره اشباع خا ک را قبل از استفاده از آب آبشویی و پس از استفاده از مقادیر متفاوت آب (تناوبهای آب آبشویی) را در اعماق مختلف نمونه‌برداری‌شده» نشان می‌دهد. ابتدا ضروری است رقمهای شوری خاک (هدایت الکتریکی عصاره اشباع) مربوط به قبل» حین و پس از آبشویی که تهیه و در جدول ۴ ارائه‌شده, برای افقهای متفاوت و موردنظر در نیمرخ خاک یعنی ۰ تا ۰۲۵ ۰ تا ۰۵۰ ۰ تا ۷۵ و ۰ تا ۱۰۰ سانتی‌متری مورد توجه قرار گیرد و میانگین وزنی لایه‌های گفته‌شده» محاسبه گردد که نتایج حاصل در جدول ۵ ارائه‌شده است. توجه : در مورد رقمهای مندرج در جدول ۵ به دلیل اینکه اعماق نمونه‌برداری خاک در جدول ۴ دارای تناوب یا تواترهای یکسانی بوده است (۲۵ سانتی‌متری) بدین دلیل رقمهای محاسبه‌شده میانگین وزنی و میانگین حسابی آن برابر می‌باشد. در شرایطی که ضخامت لایه‌های نمونه‌برداری از نیمرخ خاک برابر نباشندء استفاده از رقمهای میانگین وزنی علمی و منطقی‌تر است. به‌دلیل آسانی محاسبات و کاربردی که در پی می‌آید. پیشنهاد می‌شود رقمهای مندرج در جدول ۵ از طریق تعویض سطرها و ستونها به‌صورت جدول ۶ تهیه و ارائه شود. و 20 ۷۷ -------- صفحهٔ بعد -------- الف) محاسبه ضریب بازده یا بازده آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاک مورد آزمون با توجه بر آنجه در مبحث ۸-۴-۴ متن راهنما با عنوان بحث و نتیحه‌گیری از مبحث کاربرد مدلهای نظری آبشویی نمکها بیان شدء نظر به‌اینکه در این آزمایش میزان شوری نهایی (م۳۴) مربوط به لایه ۰ تا ۱۰۰ سانتی‌متری نیمرخ خاک (مندرج در شده است و ملاحظه رقمهای مندرج در جدول ۲ که میزان کسر رطوبت لایه ۰ تا ۱۰۰ سانتی‌متری نیمرخ خاک را قبل از آبشویی برابر ۱۴/۹۷ سانتی‌متر ارائه نموده است. و توجه به مندرجات جدول ۳ که میزان شوری آب کاربردی آبشویی را ۱/۳۲ دسی‌زیمنس بر متر گزارش کرده است. ابتدا با استفاده از رابطه ‎۹٩۴-۴‏ مقدار ضریب مربوطه به‌شرح زیر محاسبه شده است. 6 1۵۷ سط ام 53 .0 لایه مربوطه به‌صورت تراوشهای عمقی از نیمرخ خاک خارج می‌گردد (مترادف با .101 یا عمق خالص آب کاربردی یا آبشویی سپس با استفاده از رابطه ‎٩۳-۴‏ مقدار ضریب بازده یا بازده آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاک. به‌صورت زیر برآورد می‌شود: 0/0 1۱/0/2 ۰ کته 1/08 ۲۳۲۵۵ ب) رابطه عمق آب آبشویی کاربردی (,0) و تغییرات میزان شوری خاک (,۲۳۲) مورد آزمون با توجه به آنجه در مبحث ۱-۳-۴ متن راهنما گفته‌شده با استفاده از رابطه‌های ۱۹-۴ و ۲۰-۴ و استفاده از رقمها و اعداد مندرج در جدول ۶ اقدام شد که نتایج در جدول ۷ ارائه شده است. بررسی رقمهای جدول ذکر شده» بیانگر آن است که استفاده از ۱۰۰ سانتی‌متر آب مصرفی موجب آبشویی ۸۳/۷۰ ۹۰/۰۵ ۸۰/۵۵ و ۶۴/۲۵ درصد میزان نمک اولیه اعماق مربوطه (به‌طور میانگین) شده است. مقدار آب استفاده شده مد کور معادل با ۹/۵ ۵/۳ ۲/۳ و ۳/۵ واحد ححم آب منفذای برای اعماق گفته شده می‌باشد. ۷۸ -------- صفحهٔ بعد -------- جدول ۴- مقادیر شوری اولیه (:۲۳2) و نهایی (۲۳۲) عصاره اشباع خاک قبل از به‌کارگیری آب آبشویی و هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک پس از به کارگیری تناویهای مختلف هدایت الکتریکی عصاره ای اعماق نمونه‌برداری از 1 ۹ ۸ ۹ ۳ مانگ. ردیف ری از اشباع خاک قبل از آبشویی 00| سح صسهح0 م۱۵ میانگین خاک (سانتی‌متر)ا | . ی ۴ (دسی‌زیمنس بر متر) ی (۲۵) 5۶ (۵۰) +۱8 (۷۵ |( بط ا(دسی‌زیمنس بر متر) * رقمهای (م-)ت]) متن جدول برحسب دسی زیمنس بر متر می‌باشند. جدول ۵- مقادیر محاسبه‌شده (میانگین وزنی) شوری اولیه (:۲۳6) و نهایی (م۲۳6) عصاره اشباع خاک. قبل از استفاده از آب آبشویی و پس از کاربرد مقادیر متفاوت آب آبشویی (ناخالص یا ,0) هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک پس از کار برد تناویهای مختلف آب هدایت الکتریکی عصاره آبیاری اعماق مختلف نیمرخ ِ خاک (سانتی‌متر) | , ۱ (دسی‌زیمنس برمتر) ۱ ۱ ۱ 1 زست (۲۵) متا | (۵۰) متا | (۷۵) اکتا (۱۰۰) ونکت | (دسی زیمنس بر متر) 33 * رقمهای (م-6ت]) متن جدول برحسب دسی زیمنس بر متر می‌باشند. ** اعماق مختلف نیمرخ خاک در واقع لایه‌های تجمعی اعماق نمونه‌برداری‌شده از سطح خاک است. ۷۹ -------- صفحهٔ بعد -------- همچنین مندرجات جدول ۷ نشان می‌دهد که آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاکهای رسوبی» سنگین بافت» شور و سدیمی منطقه مورد مطالعه با روش غرقاب متناوب در کاهش نمکهای محلول (شوری) به‌ویژه در لایه‌های سطحی نیمرخ خاک به‌دلیل تغییرات متناوب میزان رطوبت خاک موّثر بوده است. به‌گونه‌ای که کاربرد ۱۰۰ سانتی‌متر آب آبشویی (ناخالص یا 0) که معادل با ۰/۸۵ متر تراوشهای عمقی (م0 یا |10 » آب خالص آبشویی) می‌باشد» باعث کاهش ۹۰/۰۵ و ۵ درصد شوری اولیه افقهای ۰/۵ و ۱ متری نیمرخ خاک شده که میزان آب نفوذیافته به ترتیب معادل با ۴/۲۶ و ۲/۱۳ واحد حجم (آب) منفذی بوده است. به‌طور متوسط موجب آبشویی ۸۲/۱۴ درصد مقدار شوری اولیه نیمرخ خاک تا عمق ۱ متری شده است. به گونه‌ای که لایه سطح خاک تا عمق ۷۵/۰ سانتی‌متری پس از اتمام آبشویی از نظر کیفی بدون محدودیت شوری و در عمق ۰/۷۵ تا ۱ متری دارای شوری کمی بوده که در شرایط استفاده از عمق آب آبشویی بیشترء این محدودیت نیز قابل رفع می‌باشد. نتیجه اینکه. در مقایسه با دیگر مطالعات انجام‌شده در استان خوزستان» با روش غرقاب دائم و با شرایط حدوداً مشابه می‌توان اظهار کرد که چگونگی و شیوه کاهش نمکهای محلول» یکسان است لیکن از نظر دوره زمانی اجرای آزمایش» روش غرقاب متناوب در مقایسه با روش غرقاب دائم بیشتر به‌طول می‌انجامد. پ) شوری‌زدایی خاک مورد آزمایش همان‌گونه که گفته شد در جدول ۶ تغییرات میزان شوری (هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک) لایه‌های مختلف خاک به‌ازاء مقادیر متفاوت عمق آب به‌کاررفته (آب آبشویی ناخالص یا بپ0) ارائه شده است. در عمل ممکن است مقداری از آب آبشویی صرف رفع یا جبران کمبود رطوبت خاک اعماق مربوط شده و در فرایند آبشویی موْئْر نباشد. همچنین کاهش میزان شوری با به‌کارگیری آب آبشویی و به میزان زیاد حتی در لایه‌های سطحی نیمرخ خاک منجر به حصول تعادل شیمیایی کامل با آب آبیاری و یا آبشویی در کوتاه‌مدت نخواهد شد. بدین معنی که کمترین میزان شوری که به حال تعادل شیمیایی کامل با آب کاربردی (با کیفیت مشخص) در می‌آید. بجز در خاکهای سبک با شرایط زهکشی بسیار مناسبء در دیگر موارد از شوری آب آبیاری» کمی بیشتر است (در این مطالعه ۱/۳۲ برابر شوری آب آبیاری حاصل شده است) اثر این عامل نیز در جدولهای بیان‌شده (جداول ۶ و ۷) در نظر گرفته نشده است. به منظور رفع این موردء بر پایه رقمهای هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک و برای اعماق مربوط به آن» با استفاده از اعداد ارائه‌شده در جدول ۶ همین‌طور بهره‌مندی از رقمهای تجزیه فیزیکی نمونه‌های خاک لایه‌های مربوط (به زیرنویس جدول ۲ توجه شود) لازم است جدولی مربوط به رقمهای مورد نیاز به‌شرح زیر تهیه شود: ا( یا - نت)/(بی تا - )| ۷ و [و0/ ما0|< * 42 ۳ /وی تا - | ۸۰ -------- صفحهٔ بعد -------- جدول ۶- مقادیر میانگین وزنی (محاسبه‌شده) شوری اولیه (: ۳2) و نهایی (1۳۲۲) عصاره اشباع خاک, قبل از کاربرد آب آبشویی و پس از کاربرد مقادیر متفاوت آب آبشویی (ناخالص) در اعماق مختلف نیمرخ خاک اعماق مختلف نیمرخ خاک که مک ابشویی (م۳۲) * رقمهای (زن)ت],م6ت]) متن جدول برحسب دسی زیمنس بر متر می‌باشد. ** اعماق مختلف نیمرخ خاک در واقع لایه‌های تجمعی اعماق نمونه‌برداری‌شده از سطح خاک است. جدول ۷- رابطه بین مقادیر مختلف عمق آب آبشویی کاربردی و تغییرات میزان سوری عصاره اشباع خاک (,ع۲۳) رون ( مطا اد ی 620 درصد مک اویه (سانتی‌متر) ۱ سس شسته‌شده (۲) | ۹۱/۷۶ ۲ ۸۲/۵۵ ۱ ۵۷//۰۹ ۰ ۱۳۷/۵۲ ۶۷۱۲۳ باقیمانده ۲۳۰ ۹/۳۱ ۱ ۱۷/۴۵ ۴/۵۴ ۱۸/۴۱ مش وس اش کم ار باقیمانده 4۹ ما ۶/۶ ۱ ۱۰/۴۶ ۱۲۷/۹ ۱۲/۵۲ شسته شده ۴ ۰ ۹۳/۸۲ ۰ ۹۳/۵ ۱ ۱۹۷/۱ ‎٩۲/۲۶ شسته شده ۱۲۹۰ ۹۵/۵ ۶۴/۲۵۱/۵۵۱ ۸۲/۱۴ (۱) نمکهای اولیه باقیمانده (۲) نمکهای اولیه شسته شده ۸ -------- صفحهٔ بعد -------- که در آن : :۳6 و م۳۳ به ترتیب هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک قبل و بعد از استفاده از عمق آب آبشویی مربوط (خالص یا ,1ا10) برحسب دسی زیمنس بر متر و م۲ هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک که به حال تعادل شیمیایی با آب آبیاری و یا آبشویی در می‌آید» برحسب دسی زیمنس بر متر و [,01,,/10] نسبت عمق آب آبشویی به واحد عمق خاک» که در آن ,101 عمق خالص آب آبشویی و آن میزان آبی است که پس از تأمین کسر رطوبت خاک طبقه مربوط به صورت ثقلی و تراوشهای عمقی از ستون خاک لایه مربوط خارج می‌شود و برحسب متر یا سانتی‌متر» ,1 عمق یا ضخامت لایه خاک (نسبت به سطح زمین) برحسب متر یا سانتی‌متر می‌باشد. همان گونه که در متن راهنما و پیوست ۱ نیز بیان شدء کاهش مقدار وی ۲:۲ (شوری تعادلی) از صورت و مخرج کسر گفته‌شده (۷) و مربوط موجب خواهد شد تا نتایج حاصل از عوامل خارجی موّثر از جمله میزان تبخیرء شرایط زهکشی داخلی خاک کیفیت آب آبیاری مورد استفاده در امر آبشویی و دیگر شرایطی که بر روی نتایج تأثیرگذار است. مستقل باشد. بر مبنای موارد گفته‌شده» به منظور تهیه رقمهای آبشویی (شوری‌زدایی) برای لایه‌های متفاوت نیمرخ خاک محاسبات مربوط به آن انجام شد که نتایج در جدول ۸ ارائه‌شده است. براساس رقمهای مندرج در این جدول می‌توان به تهیه منحنی شوری‌زدایی خاک مورد آزمایش اقدام کرد. به‌دلیل اینکه در رسم منحنی شوری‌زدایی خاک. از رقمهای محاسبه‌شده (میانگین وزنی) استفاده می‌شود و بنابراین رسم منحنیهای مربوط به هر عمق, به‌دلیل عدم تفاوت زیاد در چنین شرایطی معمولاً مرسوم نیست. باید یادآور شد که این منحنی در محدوده نوع خاک میزان شوری اولیه نیمرخ خاک محل اجرای آزمون می‌تواند کاربرد داشته باشد. با استفاده از این منحنیء می‌توان عمق آب مورد نیاز برای کاهش عملی میزان شوری خاک و برای عمق معینی از لایه خاک را برآورد (محاسبه) کرد. مقادیر استخراجی از منحنی گفته‌شده, براساس نیاز خالص آب آبشویی نمک است و به‌منظور برآورد کل میزان آب لازم برای آبشویی خاک, باید به مقادیر کسر رطوبت خاک لایه مورد نظر (تا حد ظرفیت مزرعه)» تبخیر (از سطح آب و خاک) و میزان بارندگی نیز توجه کرد و این عوامل فراگیر را در محاسبات برنامه‌ریزی آبشویی و اصلاح خاک و زمین لحاظ داشت. شایان ذکر است که در این آزمون مقدار شوری تعادلی (ی۲۲) برابر با ۱/۷۴ دسی‌زیمنس بر متر در لایه ۰ تا ۵ سانتی‌متری نیمرخ خاک پس از عملیات آبشویی در نظر گرفته شده است. ت) تحلیل آماری و ارائه مدل مناسب رقمهای مندرج در جدول ۸ با استفاده از نرم‌افزار 5۳55 ویرایش ۰۱۳/۵ مورد تجزیه و تحلیل آماری قرار گرفت و ۱۱ مدل به رقمهای حاصل از اجرای آزمون برازش داده شد که خلاصه نتایج حاصل در جدول ‎٩‏ ارائه شده است. به‌گونه‌ای که از این جدول می‌توان پی برد, مدل توانی! با داشتن بزرگ‌ترین ضریب همبستگی (3۶) و انحراف معیار با استاندارد (50 با 5۳) برابر ۰/۴۱۳ در سطح ۱ درصد معنی‌دار است و پس از آن رابطه درجه سوم معکوس, لگاریتمیء درجه دوم و چهار مدل یا رابطه (مرکب. لجستیک» رشد و نمایی) نیز هم مرتبه می‌باشند و در نهایت مدلهای اس و خطی قرار دارند. بدین ترتیب رابطه برتر زیر را می‌توان ارائه داد: ۱۱ 4 ار 0/053- ۷ ۱ ۲ -------- صفحهٔ بعد -------- با جا که جدول ۸- اعدا سانتی‌متر سورت‌های زیر نیز می‌توان ارائه دا ۹6 ۳ ۳ ۳ 1 -------- صفحهٔ بعد -------- )۴( ۹ کاس 4 0۱ ۵4 ۲ - 1۳۳ که تقریباً مشابه رابطه‌های ۴۰-۴ و ۴۳-۴ است. تذکر : خلاصه نتایج ارائه‌شده در جدول ۸/۰ به دلیل توانمندی‌های نرم‌افزار 5۳55 بوده استء به‌گونه‌ای که قبلاً در مبحث ۸-۳-۴ بیان شده» روابط ریاضی مطلوب در مورد آزمونهای آبشویی نمک خاکهای شور به‌طور عمده شامل توابع هذلولی (معکوس)» توانی, لگاریتمی (یا نیمه لگاریتمی) و نمایی است که به‌دلیل سهولتهای کاربردی قابلیت تبدیل به رابطه‌های خطی را دار هستند. بدیهی است پیش‌نیاز رسم منحنیهای مربوط و یا کاربرد نتایج» مستلزم تغییر شکل رابطه به‌صورت اصلی (اولیه) است. ضمن آنکه آماره‌های مدلهای مرکب, لجستیک» رشد و نمایی در شرایطی یکسان هستند. کاربرد رابطه‌های درجه دوم و سوم در این مورد پیشنهاد نمی‌شوند. ث) مقایسه نتایج با دیگر مدلهای تجربی آبشویی نمک خاکهای شور مدلهای تجربی معرفی‌شده از نظر ریاضی به‌شرح زیر قابل رده‌بندی هستند. - مدلهای تجربی با شکل رابطه ریاضی تابع هذلولی (هیپربولیک یا 10۷۵۲۹۵) این گروه شامل مدلهای تجربی ریو (۱۹۵۷)» لافلر و شارما (۱۹۷۷)» هافمن (۱۹۸۰)» پذیرا و کاواچی (۱۹۸۰)» است. - مدلهای تجربی با شکل رابطه ریاضی تابع توانی این دسته شامل مدلهای تجربی ورما و گوپتا (۱۹۸۹)» پدیرا و کشاورز (۱۹۸۹) است. - مدلهای تجربی با شکل رابطه ریاضی تابع نمایی" این گروه شامل مدل تجربی- نظری دیلمان (۱۹۶۳) است. - مدلهای تجربی با شکل رابطه ریاضی تابع نیمه‌لگاریتمی و لگاریتمی" این دسته شامل مدل تجربی حاصل از این تحقیق (مدل مندرج در ردیف دوء جدول ‎٩‏ است). با توجه به اینکه در این بررسی بهترین مدل برازش‌شده از نظر شکل ریاضی» تابع توانی است. بنابراین براساس رقمها و اعداد ارائه‌شده مندرج در جدول ۸ مقایسه‌ای بین کاربرد آن (رابطه ۱) و مدل تجربی- نظری دیلمان (۱۹۶۳) و مدلهای لافلر و شارما (۱۹۷۷)» ورما و گوپتا (۱۹۸۹) و مدل نیمه لگاریتمی جدید به‌عمل آمد. رقمهای محاسبه‌شده از رابطه‌های ۲۲-۴ ۳۲۴-۴ ۳۷-۴ مدل نیمه لگاریتمی جدید و مدل تابع توانی (رابطه ۱) که شکل ریاضی آنها به‌صورت زیر قابل ارائه است: - مدل توانی جدید (رابطه ۱) 4 0/0530 ,۷ - مدل هذلولی (لافلر و شارماء ۱۹۷۷) 4 (/0/002)- ۷ - مدل توانی (ورما و گوپتاء ۱۹۸۹) 0 ار 0/090 و۷ - مدل نمایی (دیلمان» ۱۹۶۳) (2-)070< ۷۱ - مدل نیمه لگاریتمی جدید 99-07155104 /0< ۷8 1۵۵1۵1 - |[ زورما اه نموم از - 2 ۸۴ -------- صفحهٔ بعد -------- .۱ * برای مد نتایج تجزیه و تحلیل آمار ای مدل به مباحث ۱-۴ و ۲-۴ (ی ران (حد) بالا و عدد مثبتی است که مدل -------- صفحهٔ بعد -------- با رقمهای مشاهده‌شده و مندرج در جدول 4 با محاسبه مجموع مربعات انحرافات و با داشتن درجه آزادی یکسان (0۳۴) ضمن محاسبه واریانس یا پراش و انحراف معیارء مشخص شد که به ترتیب مدلهای لافلرو شارما ۳۴-۴ مدل توانی جدید. مدل نیمه‌لگاریتمی جدید و مدل نمایی دیلمان ۲۲-۴ به رقمهای مشاهده‌شده (,۷) نزدیک‌تر می‌باشند. نتایج برازش‌شده در مدل توانی ورما و گوپتا ۳۷-۴ با رقمهای مورد نظر همخوانی نداشته است. مقادیر آماره‌های (شاخصهای آماری) مربوط به مدلهای مورد آزمون» به‌شرح جدول ۱۰ است: جدول ۱۰- مقادیر آماره‌های محاسبه‌شده برای مدلهای مورد مقایسه اما ۵ مد مدل مدل هذلولی ‏ مدل توانی ورما ۱ مدل نمایی ره مورد بررسی 1 : , ع ع توانی جدید ‏ | لافلر و شارما و گوپتا دیلمان پ) برآورد آب مورد نیاز برای اصلاح خاکها با استفاده از مدلهای تجربی آبشویی نمک ۹ هرگاه هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک, قبل از آبشویی به‌طور میانگین» تا عمق ۱ متری نیمرخ خاک برابر با ۴۰ دسی زیمنس بر متر اندازه‌گیری شود و در نظر باشد که این مقدار به ۸ دسی‌زیمنس بر متر کاهش داده شود.ء در شرایطی که شوری تعادلی عصاره اشباع خاک حاصل از اجرای آزمون آبشویی نمک, برابر با ۱/۷۴ دسی‌زیمنس بر متر خاک) منظور شود مقدار آب مورد نیاز اصلاحی چنین خاکی با کاربرد مدلهای تجربی (ابشویی نمک) معرفی‌شده برای اعماق (لایه‌های خاک) مربوط چقدر خواهد بود و کاربرد کدام مدل یا مدلها در این مورد پیشنهاد می‌شود. ۹ با استفاده از هشت مدل تحربی معرفی‌شده در این خصوص که خلاصه نتایج در جدول زیر آرائه‌شده است. با دقت در رقمهای مندرج در جدول ۱۱ ملاحظه می‌شود به‌گونه‌ای که در مبحث (پ) بیان گردید. مدل توانی جدید با ویژگیهای آماری مندرج در جدول ۱۰ در رتبه اول تناسب مدل انتخابی کاربردی قرار دارد و پس از آن به ترتیب مدلهای پذیرا و برابر بیشتر (در مقایسه با کاربرد مدل توانی جدید) نشان نمی‌دهند. | - ۵۵1۵1110 1۳60۷1۳۵۵1 ) (۰ -------- صفحهٔ بعد -------- شایان ذکر است که این چهار مدل, به‌عنوان مدلهای با تناسب کاربردی زیادتر» مقادیر آب لازم اصلاحی خاکها را به‌طور مقایسه‌ای (با مدل توانی جدید) به ترتیب ۱/۲۱ ۱/۳۴ و ۱/۶۹ برابر بیشتر برآورد می‌کنند که به‌هرحال به‌دلیل تجربی بودن این گونه مدلهاء نتایج حاصل از کاربرد آنها به‌طور تقریبی منطقی‌تر به‌نظر می‌رسد. تذکر دوباره این نکته لازم است که رقمهای مورد نیاز اصلاحی خاک محاسبه‌شده» نیاز خالص آب آبشویی نمک محلول می‌باشد و برای برآورد کل مقدار آب آبشویی لازم ضروری است که به مقدار تبخیر (از سطح آب و خاک)» میزان بارندگی و مقدار کسر رطوبت لایه‌های مورد نظر (تا حد ظرفیت مزرعه) نیز توجه شود و این عوامل را در محاسبات برنامه‌ریزی آبشویی و اصلاح خاک و زمین نیز در نظر گرفت. ت) منحنی آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاک مورد آزمون با استفاده از مدل تجربی انتخابی به‌گونه‌ای که در مبحث تجزیه و تحلیل آماری و ارائه مدل مناسب بیان شد.ء مدل انتخابی در مورد این آزمون از نظر ریاضی به‌صورت تابع توانی است که در مقایسه با دیگر مدلهای تجربی معرفی‌شده» رابطه برتر به‌شمار می‌آید. برای آسانی برآورد آب مورد نیاز آبشویی» به تهیه منحنی آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاک منطقه مورد مطالعه نیزء اقدام کرد. بدین ترتیب که عمق آب آبشویی (خالص) به عنوان تابعی از شوری خاک قبل از آبشویی نمک (: ۳۲) و برای سطوح شوری ۳۲ ۱۶ ۸ و ۴ دسی‌زیمنس بر متر بعد از انجام آبشویی منظور می‌شود. بدین ترتیب با تعیین میزان هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک و تصمیم‌گیری در مورد سطوح شوری مورد نظر و با انتخاب لایه‌ای از خاک که اصلاح آن مورد نظر است. می‌توان مقدار عمق آب آبشویی مورد نیاز را برآورد کرد. نتایج حاصل که براساس رقمهای شوری‌زدایی خاکها (مندرج در جدول ۸ و رابطه‌های قبلی یعنی ۱ تا ۴) حاصل شدء در شکل ۱ نشان داده شده است. ۰ ۱۰ ۲۰ ۳۰ ۴۰۵ ۷۰ ۸۰ ۹۰ ۱۰۰ (156 هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک قبل از آپشوبا و ) 17 زشکل ۱- منحنی آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاک مورد آزمون در زمینهای جنوب‌شرقی استان خوزستان ۸۷ -------- صفحهٔ بعد -------- جدول ۱۱- خا ردیف اک * در مورد کاربرد رابطه هافمن (۱۹۹۸۰ * به‌دلیل آنکه رقمهای میانگین وزنی شرقی استان خوزستان آب مورد نیاز اصلاح خاک (متر) بطه ۲۲-۴ ۰/۱ < ۴ به‌کار رد اقدام شده است. کاربردی -------- صفحهٔ بعد -------- افزون بر شکل بالاء استفاده مستقیم از رابطه‌های بیان‌شده نیز منظور را عملی می‌کند. با این حال برای آسانی برآورد و قضاوت درمورد مقادیر آب آبشویی لازم و برای کاهش مقادیر شوری کلاسهای مختلف خاک و زمین در لایه‌های مختلف نیمرخ خاک محدوده مورد بررسی» جدول ۱۳ نیز تهیه و به‌عنوان راهنما ارائه‌شده است. شایان ذکر است که رقمهای محاسبه و ارائه‌شده در این جدول براساس رابطه ۴ این پیوست می‌باشد» که مدل مربوط به آن در این تحقیق به‌عنوان رابطه برتر در نظر جدول ۱۳۲- مقادیر آب لازم (خالص) برای کاهش عملی مقادیر شوری کلاسهای مختلف نیمرخ خاک در اعماق مربوط (واحد. هزارمترمکعب در هکتار) وی ۱ خاکاپس از ی تا تا اتم اس اس ی اب که هه ات تا تا اک تا تا ات ۹ ۱۵ تذکر : در محاسبات جدول بالاء مقدار 54 معادل ۳۵/۰ دسی‌زیمنس بر متر و مقدار ی -ج1] برابر با ۱/۷۴ دسی‌زیمنس بر متر منظور شده شرح علائم به این قرار است: 4> ,۰8 8-4 ,5 10-8۰- و5 32-16 و8 و 32< 8۸ دسی‌زیمنس‌برمتر. ثْ) بررسی چگونگی تغییرات سرعت نفوذ پایه زمینها در فرایند آبشویی نمکهای محلول خاک همان گونه که در مباحث قبل گفته شدء در مراحل افزایش اولین و آخرین میزان تناوب آب کاربردی یعنی ۲۵ سانتی‌متر اول و ۵ سانتی‌متر نهایی (که در این حالت عمق آب کاربردی به حدود ۱۰۰ سانتی‌متر می‌رسید)» افت سطح ایستابی از محل کرتهای مدل (میانی) اندازه‌گیری و محاسبات لازم در مورد سرعت نفوذ پایه (اولیه و نهایی) خاک مورد آزمون انجام شد که (۵) سانتی‌متر بر ساعت ‏ 0/80 زج | (۶) سانتی‌متر بر ساعت 0/78-< مج | ۸۹ -------- صفحهٔ بعد -------- بدین ترتیب ملاحظه می‌شود که در هر دو حالت. سرعت نفود پایه خاک (زمین) از نظر توصیفی متوسط 12 بوده و فرایند آبشویی نمکهاء تغییر چشمگیری در آن ایجاد نکرده است. با توجه به این موضوع و همچنین بررسی اطلاعات مندرج در مقاله اصلی که نشان می‌دهد که فرایند شوری‌زدایی در اثر آبشویی» روند سدیم‌زدایی خاک را نیز به‌دنبال داشته است و می‌توان نتیجه گرفت که در چنین شرایطی, نیازی به استفاده از مواد اصلاح‌کننده خاک در برنامه‌های اصلاح خاک و زمین منطقه مورد -------- صفحهٔ بعد -------- ارائه مثال عملی درمورد کاربرد مدلهای نظری آبشویی نمک خاکهای شور شرح توصیفی و کامل روش اجرای آزمایشهاء پردازش داده‌ها و شیوه نتیجه‌گیری از رقمها و اعداد حاصل از اجرای آزمونهای خاکهای شور نیز ارائه شده است. قطعه زمینی با کیفیت شیمیایی شور و سدیمی در بخش دیگری از زمینهای جنوب شرقی استان خوزستان انتخاب شد.ء از سه نقطه و در سه مرحله نمونه‌های خاک تهیه و برای انجام آزمایشهای لازم به آزمایشگاه ارسال شد. نتایج تجزیه‌های فیزیکی و شیمیایی نمونه‌های خاک قطعه انتخابی در جدولهای ۱ و ۲ نشان داده شده است. خاک منطقه براساس رده‌بندی جامع وزارت کشاورزی ایالات متحده امریکا (1151۸) لومی تا رسی و از نظر رده‌بندی تیپیک سالورتیدز " بوده است. آب به کاررفته در این تحقیق از رودخانه جراحی تأمین شد. نتایج تحزیه شیمیایی آب مورد استفاده در جدول ۳ آارائه‌شده است و کیفیت آن برای مصارف کشاورزی بینابینی قابل رده‌بندی است. عمق آب کاربردی (آبشویی) در این بررسی» ۱۰۰ روش اجرای این آزمایش با استوانه‌های مضاعف بوده است که شرح تفصیلی چگونگی انجام آن در دستورالعمل آزمایشهای ابشویی خاکهای شور و سدیمی در ایران نشریه شماره ۲۵۵ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشورء ۱۳۸۱ و شرح کلی آن در پیوست ۱ ارائه شده است. (۲ تا ۳ روز به‌عنوان زمان توزیع مجدد رطوبت) سطح استوانه‌های مضاعف به‌دلیل جلوگیری از تبخیر به‌وسیله ورقه نایلونی پوشیده می‌شد. پس از نفوذ هر تناوب ۲۵ سانتی‌متری آب به سطح استوانه‌های مضاعف و پس از گذشت مدت زمان لازم برای توزیع مجدد رطوبت در نیمرخ خاک که انجام نمونه‌برداری از خاک سطح استوانه‌های درونی (میانی) را امکان‌پذیر و تسریع می‌کند از اعماق مشابه (همانند اعماق ارائه‌شده در جدولهای ۱ و ۲) در سه مرحله به‌طور تصادفی از سطح استوانه‌های مضاعف (درونی) آب در استوانه‌های درونی (میانی) و استوانه‌های بیرونی هم‌سطح نگه داشته شوند. انجام این اقدام به منظور ایجاد اطمینان از نفوذ عمودی (قائم) آب در استوانه‌های درونی بوده است. 1- گزارش مطالعات اصلاح و بهسازی خاک و زمین با تأکید بر موارد اصلاح فیزیکو- شیمیایی خاکهای شور و سدیمی دشت خلف‌آباد- استان خوزستان» شرکت مهندسی مشاور مهاب قدس (۱۳۶۷) 5۵10715 1۷۵1۵ - 2 ۹۱ -------- صفحهٔ بعد -------- جدول ۱- ویژگیهای شیمیایی نمونه‌های خاک قبل از آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاک دی با میلی‌اکی‌والان بر لیتر ‏ اگچ (سولفات ۱ کربنات »5 هدایت‌الکتریکی اعماق ر دسبت ۱ ۱ 1 . کلسیم+ منیزیم سدیم ! کلسیم ابدار) ۱ کلسیم خاک عصاره اشباع خاک ۱ نمونه‌برداری (*۱/۵ + )| (*0۵) ۸ / دسی‌زیمنس بر متر ؛ خاک.سانتی‌متر (0/0126+0/014/755۸1-)100 تن تیا نمونه‌های خاک از رابطه ز شش سس ]۳5 مجحا شده است(ر بحار دز» ۱۹۵۴). درصد سدیم تبادلی نمونه‌های خاک از رابطه تجری ‏ رچ0/0126+0/014759۸) +۱ سبه شده است(ریچاردز, ۱۹۵۴) جدول ۲- ویژگیهای فیزیکی نمونه‌های خاک مورد آزمون آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاک میزان رطوبت خاک (درصدوزنی) ۱ نفوذپذیری (هدایت آبی) ۱ تخلخل | جرم مخصوص | جرم مخصوص ی پس از حین ۱ قبل از نام | مقدار‌میلی‌متر | نمونه‌خاک | گرم برسانتی‌متر | گرم‌برسانتی‌متر خاک. توزیع‌مجدد | آبشویی | آبشویی | توصیفی ۱ برساعت / مکعب مکعب سانتی‌متر * میزان کسر رطوبت تجمعی لایه‌های خاک قبل از کاربرد اولین دوره آب آبشویی به ترتیب ۳/۷۷ ۸۷/۶۱ ۱۲/۳۵ و ۱۷/۴۵ سانتی‌متر بوده است. جدول ۳- نتایج تجزیه سیمیایی آب کاربردی در آزمون اآبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاک براساس دیاگرام س میلی‌اکی‌والان بر لیتر | میلی اکی‌والان بر لیتر | 011 دمی‌زیمنس بر متر ویلکاکس (**ع+ کمی) (*12«) * براساس جدول راهنمای آزمایشگاه شوری کشور ایالات متحده امریکاء کتابجه شماره ۶۰ (۱۹۵۴) ای -------- صفحهٔ بعد -------- در همه نمونه‌های خاک تهیه‌شده در آزمایشگاه عواملی مانند هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک, ۲1 کاتیونهای محلول و درصد سدیم تبادلی نمونه‌های خاک با رابطه تجربی (۳:5۳-5۸/۹) محاسبه شده است. تذکر: در این مثال موارد مرتبط با شوری‌زدایی خاک به‌دلیل ضرورت اختصار و اهداف راهنماء مورد تجزیهء تحلیل و مقایسه (تناویهای آب آپشویی) در اعماق نمونه‌برداری‌شده» نشان می‌دهد. جدول ۴- مقادیر شوری اولیه و نهایی عصاره اشباع خاک, قبل از کاربرد آب آبشویی و پس از کاربرد مقادبر متفاوت آب آبشویی (ناخالص) در اعماق مختلف نمونه‌برداری‌شده هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک پس از کاربرد تناویهای مختلف آب آبشویی ۱ هدایت الکتریکی ی ی یف میانگین ونکت 0-۱۰۰ مس۷۵-بم0 سهع 0 هب0 عصاره اشباع خاک | ر. . [ را نمونه‌برداری از | ردیف (۱۰۰) بت (۷۵) معط ۱ (۵۰) بط ۱ (۲۵) متا خاک (سانتی‌متر) برمتر دسی‌ریمس برمتر * رقمهای (م-6ت]) متن جدول برحسب دسی زیمنس بر متر می‌باشند. ابتدا باید رقمهای شوری خاک (هدایت الکتریکی عصاره اشباع) مربوط به قبل» حین و پس از آبشویی که تهیه و در جدول ۴ ارائه شده و افقهای متفاوت و موردنظر در نیمرخ خاک یعنی ۰ تا ۰۰۲۵ تا ۰۵۰ ۰ تا ۷۵ و ۰ تا ۱۰۰ سانتی‌متری در نظر گرفته شده و میانگین وزنی لایه‌های ذکر شده» محاسبه شده است که نتایج حاصل در جدول ۵ آمده است. توجه : در مورد رقمهای مندرج در جدول ۵ به‌دلیل اینکه اعماق نمونه‌برداری خاک در جدول ۴ دارای تناوب یا تواترهای یکسانی است (۲۵ سانتی‌متری) رقمهای محاسبه‌شده میانگین وزنی با میانگین حسابی آن برابر است. در شرایطی که ضخامت ۹1۳ -------- صفحهٔ بعد -------- به‌دلیل آسانی محاسباتی و کاربردی که به‌دنبال می‌آید» پیشنهاد می‌شود رقمهای مندرج در جدول ۵ از طریق تعویض سطرها و ستونها به‌صورت جدول ۶ تهیه و ارائه شود. الف) محاسبه ضریب بازده یا بازده آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاک مورد آزمون به‌طریق تجربی با توجه به آنچه در مبحث ۸-۴-۴ بیان شد. نظر به‌اینکه در این آزمایش میزان شوری نهایی مربوط به لایه ۰ تا ۱۰۰ سانتی‌متری نیمرخ خاک (در جدول ۵) به ازای کاربرد ۱۰۰ سانتی‌متر عمق آب آبشویی (سانتی‌متر) برابر ۸/۱۲ دسی‌زیمنس بر متر مشخص شده است و ملاحظه رقمهای جدول ۲ که میزان کسر رطوبت لایه ۰ تا ۱۰۰ سانتی‌متری نیمرخ خاک را قبل از آبشویی برابر ۱۷/۴۵ سانتی‌متر ارائه کرده است» و توجه به مندرجات جدول ۳ که میزان شوری آب کاربردی آبشویی را ۱/۸۶ 2 لوط 55 و0 به‌صورت تراوشهای عمقی از نیمرخ خاک خارج می‌شود (معادل ,101 یا عمق خالص آب کاربردی یا آبشویی نمکها است). سپس با استفاده از رابطه ‎٩۳-۴‏ مقدار ضریب بازده یا بازده آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاک, به‌صورت زیر برآورد می‌شود: 4 ۲ رم 8 - 2 وی ب ) مورد شوری‌زدایی خاک مورد آزمایش همان گونه که گفته شد در جدول ۶ تغییرات میزان شوری (هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک) لایه‌های مختلف خاک به‌ازای رفع یا جبران کمبود رطوبت خاک اعماق مربوط شود و در فرایند آبشویی موّثر نباشد. همچنین کاهش میزان شوری با مصرف آب آبشویی و به میزان زیاد حتی در لایه‌های سطحی نیمرخ خاک منجر به حصول تعادل شیمیایی کامل با کیفیت آب آبیاری و یا آبشویی در کوتاه‌مدت نمی‌شود. بدین معنی که کمترین میزان شوری که به حالت تعادل شیمیایی کامل با آب کاربردی (با کیفیت مشخص) در می‌آید. بجز در خاکهای سبک با شرایط زهکشی بسیار مناسبء در دیگر موارد از شوری آب آبیاری کمی زیادتر است (در این مطالعه ۱/۴۵ برابر شوری آب آبیاری حاصل شده است) اثر این عامل نیز در جدول ۶ لحاظ نشده است. ۱ - ۲/۲ - 5 ۹ ۹۴ -------- صفحهٔ بعد -------- جدول ۵- مقادیر محاسبه‌شده (میانگین وزنی) شوری اولیه (:,۲۴) و نهایی عصاره اشباع خاک (م۳۴)» قبل از کاربرد آب آبشویی و پس از کاربرد مقادیر متفاوت آب آبشسویی در اعماق مختلف نیمرخ خاک ۳۲۲ )۷۵( ب۸ ۱ ۱۳/۹۰ ۹/۱۵ ۵/۶۵ ۳/۸۵ ۸/۳۹ ۲۷/۱۷ ۱۵/۷ ۱۰/۳۳ ۷/۳۳ ۵/۱۷ ۹/۶۷ * رقمهای (م-)۳) متن جدول برحسب دسی زیمنس بر متر می‌باشند. ** اعماق مختلف نیمرخ خاک در همان لایه‌های تجمعی اعماق نمونه‌برداری‌شده از سطح خاک است. جدول ۶- مقادیر میانگین وزنی (محاسبه‌شده) شوری اولیه (: ۲2) و نهایی عصاره اشباع خاک (ع۳) قبل از کاربرد آب آبشویی و پس از کاربرد مقادیر متفاوت آب آبشویی در اعماق مختلف نیمرخ خاک عمق آب آبشویی کاربردی (: 10) (سانتی‌متر) (قبل از آبشویی) میانگین رقمهای شوری خاک. پس از آبشویی (۳۴) * رقمهای ((نت,«م)ت) متن جدول برحسب دسی زیمنس بر متر است. ** اعماق مختلف نیمرخ خاک در همان لایه‌های تجمعی اعماق نمونه‌برداری‌شده از سطح خاک است. ۹۵ -------- صفحهٔ بعد -------- به منظور رفع این موردء بر پایه رقمهای هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک و برای اعماق مربوط به آن, با استفاده از اعداد ارائه‌شده در جدول ۶ همین‌طور با بهره‌مندی از رقمهای تجزیه فیزیکی نمونه‌های خاک لایه‌های مربوط (به زیرنویس جدول ۲ توجه شود) لازم است جدولی مربوط به رقمهای مورد نیاز به‌شرح زیر : ا( پیت - (856)/(پیتا - م5)| < ۷ و [ی0/ ا0]< ۷ اقدام شود. که در آن : :۳۴ وم ۳۳ به ترتیب هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک قبل و بعد از استفاده عمق آب آبشویی مربوط (خالص) برحسب دسی زیمنس بر متر و و۳۴ هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک که با آب آبیاری و یا آبشویی به حال تعادل شیمیایی می‌رسد برحسب دسی زیمنس بر متر و [,1/م101] نسبت عمق آب آبشویی به واحد عمق خاک. که در آن عمق خالص آب آبشویی و آن میزان آبی است که پس از تأمین کسر رطوبت خاک لایه مربوط به طریق ثقلی و به‌صورت تراوشهای عمقی از ستون خاک لایه مربوط خارج می‌شود برحسب متر یا سانتی‌متر» 15 عمق یا ضخامت لایه خاک (نسبت به سطح زمین) برحسب متر یا سانتی‌متر است. همان گونه که در متن راهنما و پیوست ۱ نیز بیان شد.ء کاهش مقدار یت (شوری تعادلی) از صورت و مخرج کسر ذکر شده (۷) و مربوط موجب خواهد شد تا نتایج حاصل مستقل از عوامل خارجی موّثر از جمله میزان تبخیرء شرایط زهکشی داخلی خاک» کیفیت آب آبیاری مورد استفاده در آبشویی باشد و نیز دیگر شرایطی که می‌تواند برروی نتایج تأثیرگذار باشد. بر مبنای موارد گفته‌شده» به منظور تهیه رقمهای آبشویی (شوری‌زدایی)» برای لایه‌های متفاوت نیمرخ خاک محاسبات مربوط انجام شد که نتایج در جدول ۷ آرائه‌شده است. براساس رقمهای جدول می‌توان منحنی شوری‌زدایی خاک محل مورد آزمایش را تهیه کرد. به‌دلیل اینکه در رسم منحنی شوری‌زدایی خاک رقمهای محاسبه‌شده (میانگین وزنی) مورد استفاده قرار می‌گیرد. بنابراین به‌دلیل عدم تفاوت زیاد در چنین شرایطی رسم منحنیهای مربوط به هر عمق معمولاً مرسوم نمی‌باشد. باید یادآور شد که این منحنی در محدوده نوع خاک. میزان شوری اولیه نیمرخ خاک محل اجرای آزمون می‌تواند کاربرد داشته باشد. با استفاده از این منحنی می‌توان عمق آب مورد نیاز برای کاهش عملی میزان شوری خاک و برای عمق معینی از لایه خاک را برآورد (محاسبه) کرد. مقادیر استخراجی از منحنی گفته‌شده » نیاز خالص آب آبشویی نمک است و به‌منظور برآورد کل میزان آب مورد استفاده لازم برای آبشویی خاک باید به مقادیر کسر رطوبت خاک لایه مورد نظر (تا حد ظرفیت مزرعه)» تبخیر (از سطح آب و خاک) و میزان بارندگی نیز توجه کرد و این عوامل فراگیر را در محاسبات برنامه‌ریزی آبشویی و اصلاح خاک و زمینها لحاظ داشت. شایان ذکر است که در این آزمون» مقدار شوری تعادلی (پیعتا) برابر با ۱/۸۶ دسی‌زیمنس بر متر در لایه ۵ سانتی‌متری سطح خاک پس از آبشویی حاصل شده است. پ) تجزیه و تحلیلهای آماری و ارائه مدل مناسب رقمهای مندرج در جدول ۷ از طریق کاربرد نرم‌افزار 5۳55 ویرایش ۱۳/۵ مورد تحلیل آماری قرار گرفت و سه مدل به رقمهای حاصل از اجرای آزمون برازش داده شد که خلاصه نتایج در جدول ۸ ارائه شده است. ۹۶ -------- صفحهٔ بعد -------- ردیف ۱ ۲ ۳ * برای اعماق مختلف نیمرخ خاک. سانتی‌متر جدول ۸- خلاصه نتایج تحا به رقمهای - نام مد رابطه سکوس|هناوی) 7 0 آگاهی بیشتر از چگونگی محاسبه آماره‌های : ۰ ۷ا) ۲۳/ع* ۹۳/۳۹ در مدل سطح ی‌داربودن ۲ ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- به گونه‌ای که از جدول اخیر قابل ملاحظه است مدل نمایی با داشتن بزرگ‌ترین ضریب همبستگی (۶) و انحراف معیار یا استاندارد (50 یا 5۳) برابر ۰/۴۶۵ در سطح ۱ درصد معنی‌دار است و پس از آن رابطه توانی و معکوس با هذلولی " قرار دارند.ء بدین ترتیب مدل (رابطه) برتر را می‌توان به‌شرح زیر ارائه داد : ۱( ام وو0/6- ۷ با جایگزینی متغیرهای مربوط به جای ۷ و )1 رابطه به‌صورت زیر در می‌آید: 21 ۲۱( 5 0 کش وت - :۲60 که آن را به‌صورتهای زیر نیز می‌توان ارائه داد : م لت - )۳ .11 (۳) کات 0/695 و .0/833 لت هکت - ۲۲۶ 3 ۵۵ - :۲0 ۴۱( 10/0/0695 833.0 /0- با طور عمده توابع هذلولی (معکوس) توانیء لگاریتمی (یا نیمه‌لگاریتمی) و نمایی می‌باشند که نتایج ارائه‌شده در جدول ۸ نیز موّید آن است. بدیهی است پیش‌نیاز رسم منحنیهای مربوطه و یا کاربرد نتایج» مستلزم مقایسه نتایج حاصل از کاربرد مدل (ءلاء محاسبه‌شده) و رقمهای مشاهده‌شده (, می‌باشد که نتایج مشاهده‌شده در این آزمون» قبلاً در جدول ۷ ارائه‌شده است. ت) تعیین ضریب بازده آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاک مورد آزمون» با روش حل عددی با توجه به آنجه در مبحث ۸-۴-۴ متن راهنما بیان شد. با به‌کارگیری مدلهای نظری آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاکها که در تعدیل و9 تکامل آزهاء ضریب بازده آبشویی )1( منظور شده» می‌توان با انتخاب مقدار ضریب (69 مورد نظر و انجام محاسبات لازم» در نهایت به‌ازای مقادیر مختلف (عمق) آب آبشویی مصرفیء می‌توان غلظت نمکهای محلول لایه‌های متفاوت را پس از استفاده از آب آبشویی, برآورد و پیش‌بینی کرد و با استفاده از آنهاء منحنی آبشویی (شوری‌زدایی) نظری خاک را رسم [۳۳۳۵۵۲۵ - | 06 - 2 ۹۸ -------- صفحهٔ بعد -------- کرد. همان گونه که گفته شد.ء می‌توان منحنی شوری‌زدایی (آبشویی) واقعی خاک را با آزمونهای مزرعه» تهیه و رسم کرد. انطباق نسبی رقمهای شوری‌زدایی واقعی و نظری خاک مورد آزمون» می‌تواند بیانگر انتخاب مناسب مقدار ضریب بازده آبشویی ) باشد که در مدلها و محاسبات به کاررفته» همجچنین مدل به‌کار رفته با شرایط طبیعی خاک متناسب باشد. بدین ترتیب مقایسه همخوانی و انطباق منحنی آبشویی واقعی خاک و منحنی آبشویی نظری که با انتخاب مقادیر متفاوت (1) حاصل شده» می‌تواند روشی مناسب برای برآورد یا محاسبه ضریب بازده یا بازده آبشویی نمک خاکهای شور مورد آزمون باشد. همان‌گونه که در بخش ۷-۴-۴ به تفصیل گفته شد. با فرض اینکه جرم مخصوص ظاهری و میزان رطوبت همه لایه‌های نیمرخ خاک بدون تغییر باشند» می‌توان رابطه‌های ۹۰-۴ و ۹۱-۳ را برای فرایند شوری‌زدایی نیمرخ خاک که شامل ‏ لایه کاملاً مخلوط شونده و متوالی است به‌شرح رابطه ‎٩۳۲-۴‏ نوشت. رقمهای ارائه‌شده در جدول ۴ حاصل اجرای آزمون مزرعه‌ای آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاک در شرایط آبشویی غرقاب متناوب است. به انضمام رقمهای تجزیه فیزیکی خاک مندرج در جدول ۲ همچنین میزان شوری آب کاربردی گزارش‌شده در جدول ۳ که برابر ۱/۸۶ دسی‌زیمنس بر متر است. با یک نرم‌افزار رایانه‌ای"؛ که مخصوص مدل حل عددی (/۱۱) تدوین یافته بودء برای دو حالت زیر مورد استفاده قرار گرفت که نتایج به‌شرح زیر است : * تعیین ضریب بازده آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاک مورد آزمون» با فرض چهار لایه بودن خاک در جدول ‎٩‏ نتایج حاصل از به‌کارگیری نرم‌افزار رایانه‌ای با روش حل عددی, برای داده‌های ورودی گفته‌شده» ارائه‌شده است. همان‌گونه که از جدول ‎٩‏ ملاحظه می‌شود. مقدار ضریب بازده آپشویی محاسبه‌شده با افزایش عمق, کاهش می‌یاید به‌گونه‌ای که بیشترین مقدار آن در لایه سطحی برابر ۰/۲۵ و کمترین آن در آخرین لایه معادل ۰/۰۵ است مقدار میانگین آن ۷ می‌باشد (هرچند این رقم در این حالت کاربردی ندارد). بر مبنای رقمهای (1) محاسبه شده» برای هر لایه مجزا (اعماق مختلف نمونه‌برداری در نیمرخ خاک)» مقدار شوری نهایی (۳2]) هر لایه به‌ازای مقادیر متناوب آب آبشویی (یلز)» محاسبه می‌شود» سپس مقایسه‌ای بین رقمهای مشاهده‌شده (شوری نهایی) یعنی (,ل«) و رقمهای محاسبه‌شده (یلز) به‌عمل آمد و افزون بر محاسبه مجموع مربعات انحرافات که در جدول مربوط مندرج است.ء با استفاده از نرم‌افزار 5۳55 ویرایش ۰۱۳/۵ مدل خطی به رقمهای مشاهده‌شده (,ل و محاسبه‌شده (از روش حل عددی یعنی» مل برازش داده شده است. که ضریب همبستگی مربوطه (1۶) برابر ۰/۹۳۰۵ و انحراف معیار یا استاندارد 50 یا 55 برابر ۱/۴۳۷ و در سطح ۱ درصد معنی‌دار بوده است بدین ترتیب رابطه زیر را می‌توان ارائه داد: )۵) 3 0/8380 ۷۰ 1- حیدری» نادر (۱۳۷۳) بررسی نظریه‌های آبشویی و تعیین ضریب راندمان آبشویی خاکهای شور و سدیمی توسط روش حل عددی, پایان‌نامه درجه کارشناسی ارشد در رشته آبیاری و زهکشی, دانشکده کشاورزی, دانشگاه تهران. ۹ -------- صفحهٔ بعد -------- * تعیین ضریب بازده آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاک مورد آزمون» با فرض تک لایه بودن خاک در جدول ۱۰ نتایج حاصل از به‌کارگیری نرم‌افزار رایانه‌ای با روش حل عددی برای داده‌های بیان‌شده» ارائه شده است. به گونه‌ای که از جدول یاد شده استنباط می‌شود.ء مقدار ضریب بازده آبشویی محاسبه‌شده برای محموع لایه‌ها (با فرض پیوسته بودن ستون خاک تا عمق ۱۰۰ سانتی‌متری از سطح خاک) ۰/۳۵ برآورد شده است. بر مبنای این مقدار میانگین )4 برای هر لایه مجزا (اعماق مختلف نمونه‌برداری در نیمرخ خاک)» مقادیر شوری نهایی (م۳۳) هر لایه به‌ازای مقادیر متفاوت آب آبشویی (یا) محاسبه شده است» سپس مقایسه‌ای بین رقمهای مشاهده‌شده (شوری نهایی) یعنی (.ل«) و رقمهای محاسبه‌شده (مر) به‌عمل آمد و افزون بر محاسبه محموع مربعات انحرافات که در جدول مربوط ارائه‌شده است. با استفاده از نرم‌افزار گفته‌شده (5۳55 ویرایش ۱۳/۵)» مدل خطی به رقمهای مشاهده‌شده (,لز) و محاسبه‌شده (از روش حل عددی یعنی ) برازش داده شده است, که ضریب همبستگی مربوط (1*۶) برابر ۰/۸۳۶ و انحراف معیار یا استاندارد 50 یا ت5۳ برابر ۲/۲ و در سطح ۱ درصد معنی‌دار بوده است و بدین صورت رابطه زیر را می‌توان ارائه داد. (ع) 91 0/0270 ۷۰ ۰ با توجه به موارد گفته‌شده, مدل حل عددی (/۱8) برای برآورد بازده آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاک مورد آزمون و در دو حالت بیان‌شده» همچنین در برآورد یا محاسبه مقادیر شوری نهایی لایه‌های مختلف نیمرخ خاک (+۳۳) به‌ازای مقادیر متفاوت آب آبشویی, مدل مناسبی به‌شمار می‌رود و روابط خطی بااطمینانی برای برآورد مقادیر شوری نهایی (م۲۳۲) محاسبه یا برآورد شده از مقادیر مشاهده‌شده به‌دست داده است. به‌دلیل سهولت کاربرد در آمور اجرایی و برنامه‌های اصلاح خاک و زمین» با فرض تک لایه بودن نیمرخ خاک, محاسبه یا برآورد ضریب بازده آبشویی مبحث الف) همخوانی بیشتری دارد» هر چند مقدار محاسبه‌شده (1) از طریق مدل علمی‌تر می‌باشد. تذکر : از نظر مقدار ضریب همبستگی و رقم مجموع مربعات انحرافات و | زنظر آماری» رابطه ۵ بر رابطه ۶ برتری دارد. ث) کاربرد مدلهای نظری آبشویی نمک خاکهای شور با توجه به آنچه در مبحث ۴-۴ بیان شد. برخلاف مدلهای تجربی» در اشتقاق مدلهای نظری حسب موردء شرایط و اهداف مورد نظر از پیش‌فرض‌های فیزیکی و ریاضی ساده تا پیچیده‌ای در اشتقاق مدلها و یا روابط نظری استفاده می‌شود که به‌همین دلیل, دامنه کاربردی آنها محدود نیست, به‌گونه‌ای که در طرحهای مطالعاتی بررسی امکانات شوری و یا سدیم‌زدایی خاکهای شور و سدیمی» تعیین میزان آب لازم برای آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاکهای مسئله‌دار» با اهمیت است. در بررسیهای جاری و متداول با کاربرد مقادیر متفاوت آب آبشویی و تهیه نمونه‌های متعدد آب» خاک و زه‌آب» تغییرات میزان نمک طی فرایند آبشویی» مورد مطالعه و بررسی قرار می‌گیرد. اجرای این روشها که مرسوم‌ترین شیوه در اصلاح و بهسازی این خاکهاست. مستلزم صرف وقت و هزینه زیاد و آزمونهای مزرعه‌ای (میدانی) است. در دهه‌های اخیرء پژوهشگران متعددی با بررسی و شناخت فرایندهای فیزیکی و شیمیایی که در آبشویی و انتقال همزمان آب و نمکهای محلول مور می‌باشند. مدلهایی مبتنی بر روابط بین متغیرهای مربوط را به‌صورت رابطه‌های ریاضی, روابط نظری و تجربی (به‌شرح پیوست ۳) ارائه دادند. ۱۰ -------- صفحهٔ بعد -------- جدول ‎-٩‏ مقادیر هدایت الکتریکی عصاره اشباع نیمرخ خاک (مشاهده و محاسبه‌شده) پس از به‌کارگیری تناوبهای مختلف آب آبشویی در اعماق مربوطه, با روش حل عددی و فرض چهار لایه بودن خاک ۱ هدایت الکتریکی ضریب بازده هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک (م۳۲) پس از کاربرد تناویهای مختلف آب آبشویی اعماق ۱ ِ مجموع مربعات ردیف | نمونه‌برداری از ۱ انحرافات قبل از آبشویی | محاسبه‌شده از ۱ خاک. سانتی‌متر مشاهده‌شده | محاسبه‌شده | مشاهده‌شده | محاسبه‌شده | مشاهده‌شده | محاسبه‌شده | مشاهده‌شده | محاسبه‌شده | مشاهده‌شده | محاسبه‌شده پس از ابشویی* دسی‌زیمنس برمتر | مدل (بدون بعد) * جمع رقمهای تفاوت شوری مشاهده شده و محاسبه شده خاک پس از آبشویی در چهار عمق مورد بررسی قرار می‌گیرد. ۱۰۱ -------- صفحهٔ بعد -------- جدول ۱۰- مقادیر هدایت الکتریکی عصاره اشباع نیمرخ خاک (مشاهده و محاسبه‌شده) پس از به‌ کار گیری تناوبیهای مختلف آب آبشویی در اعماق مربوطه, با روش حل عددی و فرض تک‌لایه بودن خاک اع هدایت الکتریکی ۱ ضریب بازده هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک (م)]) پس از کاربرد تناویهای مختلف آب آبشویی ق نمونه‌برداری از قبل : ا 0 محاسه‌شده |: خاک سانتی‌متر دسی‌زیمنس برمتر | مدل (بدون بعد سک تک هک مهس اس سس سوه تفه هس هس * جمع رقمهای تفاوت شوری مشاهده شده و محاسبه شده خاک پس از آبشویی در چهار عمق مورد بررسی قرار می‌گیرد. اه -------- صفحهٔ بعد -------- در روابط یا مدلهای نظری» تغییرات میزان عامل موردنظر (شوری خاک) به‌ازای مقادیر مشخص آب آبشویی (کاربردی) با کیفیت مشخص, قابل محاسبه و پیش‌بینی می‌باشد و بدین ترتیب در یک مدل مناسب می‌توان عملیات مدیریتی مختلفی را در آبشویی نمکهای محلول اعمال و نتایج حاصل را مقایسه و آنها را برای مطالعات بعدی و یا بررسی فرایندهایی که در ساختار مدل لحاظ نشدهء اعمال, اصلاح و یا تعدیل کرد. رقمهای ارائه‌شده در جدول ۴ که حاصل اجرای آزمون مزرعه‌ای آبشویی نمک از نیمرخ خاک در شرایط آبشویی غرقاب متناوب است. افزون بر رقمهای تجزیه فیزیکی خاک ارائه‌شده در جدول ۲ میزان شوری آب آبشویی گزارش شده در جدول ۳ به میزان ۱/۸۶ دسی‌زیمنس بر سانتی‌مترء با یک نرم‌افزار رایانه‌ای" که جهت کاربرد چهار مدل معروف و مرسوم در مطالعات شوری‌زدایی یعنی: مدل سری مخازن (/(58) مدل نظری ستون پیوسته (/7۳7۱) مدل انتقال- انتشار هیدرودینامیکی (/0۱) و مدل حل عددی (/۱18) که شرح جزییات نظری مبانی آنها به ترتیب در مباحث ۳-۴-۴., ۴-۴-۴ ۵-۴-۴ و به‌همین صورت در مبحث ۷-۴-۴ متن راهنما ارائه گردیده» مورد استفاده قرار گرفت که نتایج در جدولهای ۱۱ تا ۱۴ به ترتیب آرائه‌شده شایان ذکر است که رابطه‌های نهایی, مربوط به مدلهای گفته‌شده روابط ۵۳-۴ ۵۷-۴ ۷۵-۴ ۹۲-۴ و روابط تکمیلی آزهاست. در مورد مدلهای مورد استفاده, ذکر نکات زیر ضروری است : * در مدل سری مخازن (/51۸) میزان ضریب بازده آبشویی از طریق مدل برای هر لایه جداگانه (به‌ترتیب ۰/۲۴ ۰/۲۳. ۳ ۳ محاسبه و به‌کار رفته است و رقم ۰/۲۳۲ مندرج در جدول ۱۱ به‌صورت میانگین نوشته شده است. * در مدل نظری ستون پیوسته (/1۳1۱) مقدار ضریب بازده آبشویی از طریق مدل» برای هر لایه جداگانه (به ترتیب ۵ ۰/۱۸ ۰/۱۷ و ۰/۱۳) محاسبه و مورد استفاده قرار گرفته است و رقم ۰/۱۸۲ مندرج در جدول (۱۳) به‌صورت میانگین ارائه شده است. * در مدل انتقال- انتشار هیدرودینامیکی (/۸-)) نیازی به محاسبه و در نظر گرفتن ضریب بازده آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاک نیست. در مدل حل عددی (/۲1۸) که امکان کاربرد آن برای دو حالت فرض» چهار لایه و تک لایه خاک وجود دارد (که موارد قبلاً در مبحث (ت) به آن اشاره شد. در شرایط کاربرد حالت نخست. مقدار ضریب بازده آبشویی از طریق مدل برای هر لایه جداگانه (به ترتیب ۰/۲ ۰/۳۱ ۰/۳۳ و ۰/۲۸) محاسبه گردید. لیکن به‌دلیل بهره‌مندی از آنجه در مبحث (الف) مورد توجه بوده و به‌دلیل مقایسه نتایجی که در جدول ۱۰ ارائه گردید. رقم ۰/۲۸ به‌عنوان ضریب بازده آبشویی نمک به کار گرفته شده است. 1- وزیری» ژاله (۱۳۷۴) ارزیابی مدلهای شوری‌زدایی خاک با آزمایش مزرعه‌ای» پایان‌نامه درجه کارشناسی ارشد در رشته آبیاری و زهکشی, دانشکده کشاورزی, دانشگاه صنعتی اصفهان. ۱. ۳ -------- صفحهٔ بعد -------- جدول ۱۱- مقادیر هدایت الکتریکی عصاره اشباع نیمرخ خاک (مشاهده و محاسبه‌شده) پس از به‌کارگیری تناویهای مختلف آب آبشویی در اعماق مربوطه. با استفاده از مدل سری مخازن هدایت الکتریکی ۱ ضریب بازده هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک (م:]) پس از کاربرد تناویهای مختلف آب آبشویی : بعات ردیف ۱ انحرافات از خاک سانتی‌متر ۱ قبل از ابشویی ۱ محاسبه‌شده از آری * مشاهده‌شده | محاسبه‌شده | مشاهده‌شده | محاسبه‌شده | مشاهده‌شده | محاسبه‌شده | مشاهده‌شده | محاسبه‌شده | مشاهده‌شده | محاسبه‌شده ۷ پس ار ابسویی دسی‌زیمنس برمتر ۱ مدل (بدون بعد) * جمع رقمهای تفاوت شوری مشاهده شده و محاسبه شده خاک پس از آبشویی در چهار عمق مورد بررسی قرار می‌گیرد. ۱۰۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- جدول ۱۲- مقادیر هدایت الکتریکی عصاره اشباع نیمرخ خاک (مشاهده و محاسبه‌شده) پس از به‌ کار گیری تناوبیهای مختلف آب آبشویی در اعماق مربوطه» با استفاده از مدل نظری ستون ببوسته هدایت الکتریکی هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک (مع:]) پس از کاربرد تناویهای مختلف آب آبشویی اعماق ضریب بازده آبشویی نمونه‌برداری از محاسبه‌شده از مدل پ ا: وه 1 قبل از آبشویی خاک سانتی‌متر (بدون بعد) دسی‌زریمنس برمتر ۹ جمع رقمهای تفاوت شوری مشاهده شده و محاسبه شده خاک پس از آبشویی در چهار عمق مورد بررسی قرار می‌گیرد. ۱۰۵ -------- صفحهٔ بعد -------- جدول ۱۳- مقادیر هدایت الکتریکی عصاره اشباع نیمرخ خاک (مشاهده و محاسبه‌شده) پس از به‌کارگیری تناویهای مختلف آب آبشویی در اعماق مربوطه, با استفاده از مدل انتقال - انتشار هیدرودینامیکی اعماق ضریب بازده آبشویی مجموع مربعات ردیف ‏ نمونه‌برداری از قبل از آب: محاسبه‌شده از مدل انحرافات خاک سانتی‌متر (بدون بعد) مشاهده‌شده | محاسبه‌شده | مشاهده‌شده | محاسبه‌شده | مشاهده‌شده | محاسبه‌شده | مشاهده‌شده | محاسبه‌شده | مشاهده‌شده | محاسبه‌شده پس از ابشویی* ]۳۵۹۳۳۳۳/۳ * جمع رقمهای تفاوت شوری مشاهده شده و محاسبه شده خاک پس از آبشویی در چهار عمق مورد بررسی قرار می‌گیرد. ام -------- صفحهٔ بعد -------- جدول ۱۴- مقادیر هدایت الکتریکی عصاره اشباع نیمرخ خاک (مشاهده و محاسبه‌شده) پس از به‌ کار گیری تناوبیهای مختلف آب آبشویی در اعماق مربوطه, با استفاده از روش (مدل) حل عددی هدایت الکتریکی ضریب باز هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک (م0:]) پس از کاربرد تناویهای مختلف آب آبشویی دسی‌زیمنس برمتر | تجربی (بدون بعد هک ۳ 0 0 اس اه اه یه اه سم هه ها اس اس اس سس هس هت نت اک اک ی اس سک اس هت تس مس هه * جمع رقمهای تفاوت شوری مشاهده شده و محاسبه شده خاک پس از آبشویی در چهار عمق مورد بررسی قرار می‌گیرد. ۱۰۷ -------- صفحهٔ بعد -------- رقمهای شوری خاک مشاهده‌شده (م۳۲) پس از کاربرد تناوبهای متفاوت آب آبشویی در اعماق مربوط با استفاده از مدلهای سری مخازن» نظری ستون پیوسته, انتقال - انتشار هیدرودینامیکی و روش حل عددی و آنچه از طریق آزمون مزرعه‌ای حاصل شده بود (رقمهای مشاهده‌شده) از طریق محاسبه مجموع مربعات انحرافات رقمهای پس از آبشویی نمک مورد بررسی و مقایسه قرار گرفت. در نتیجه مشخص گردید که از نظر تناسب کاربردی با شرایط خاکهای منطقه مورد آزمون» نتایج مشاهده‌شده و شرایط اجرای آزمایش به ترتیب مدلهای سری مخازن» حل عددی, انتقال- انتشار هیدرودینامیکی و مدل ستون پیوسته قرار دارند که رقمهای مرتبط با واریانس آماری محاسبه‌شده مربوط ۰/۸۰۴۷ ۶/۹۸۰ ۱۹/۹۱۷ و ۲۰/۸۸۸ بوده است. بدین ترتیب برتری تناسب مدل سری مخازن به دیگر مدلهای به‌کار رفته, بار دیگر تأیید می‌گردد. انحراف معیار نتایج حاصل از کاربرد مدلهای گفته‌شده نیز معادل ۰/۸۹۷۰ ۲/۶۴۲ ۴/۴۶۲و ۴/۵۷۰ محاسبه شده است. تذکر: از آنجاکه رقمهای حاصل از اجرای آزمون آبشویی نمک محلول از نیمرخ خاک به روش غرقاب متناوب که در مزرعه اجرا شده بود. از طریق مدلهای گفته‌شده منجر به حصول درجه تناسب کاربردی و انتخاب مدل برتر گردیده در ابتدا به‌منظور در یک منطقه مورد مطالعه) منحر به حصول نتیجه دیگری گردد. بدین دلیل, پیشنهاد می‌شود برای استفاده از مدلهای نظری آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاک» برنامه‌ریزی» تدارک. انجام اندازه‌گیریهای لازم» گردآوری داده‌های مورد نیاز براساس نیاز ورودی مدلها و توجه کامل به شرایط اولیه و مرزی مندرج در مبانی نظری آنها انجام شودء که در صورت اعمال این تمهیدات. دامنه کاربرد مدل انتخابی برتر با محدودیت همراه نبود و اطمینان بیشتری از تعمیم نتایج حاصل متصور خواهد بود. توجه : علاوه بر محاسبه مجموع مربعات انحرافات در جدول ۱۱ با استفاده از نرم‌افزار گفته‌شده مدل خطی به رقمهای مشاهده‌شده (,از) و محاسبه‌شده (از روش سری مخازن یعنی»م۷ا) برازش داده شده که ضریب همبستگی مربوطه (۶) برابر با ۰/۷۹۱ و انحراف معیار یا استاندارد 51 یا ت5۲ برابر با ۲/۴۹۰ و در سطح ۱ معنی‌دار بوده استء» بدین ترتیب رابطه زیر ر می‌توان در این خصوص ارائه داد : ۷۰ 0/840 8 )۷( که در آن .۷ و .لا معانی پیشین را دارند. توجه : بررسی رقم مجموع مربعات انحرافات (۱۶۸/۱۱) مندرج در جدول ۱۰ که به ازای مقدار ضریب بازده آبشویی برابر با ۵ حاصل شده و مندرجات جدول ۱۴ که رقم محموع مربعات انحرافات را برابر با (۱۰۴/۷۰) با کاربرد مقدار ضریب بازده ابشویی معادل ۰/۲۸ برآورد نموده, نمایانگر آن است که مقادیر شوری نهایی برآورد شده به طور مستقیم (در شرایط تساوی دیگر عوامل) تحت تأثیر ضریب بازده آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاک و گامهای محاسباتی مورد استفاده در برنامه ۱۸ -------- صفحهٔ بعد -------- منابع و مراجع تذکر: منابعی که در متن به‌صورت پاورقی مورد آشاره قرار گرفته در فهرست منابع و مراجع تکرار نگردیده است. 505 ,۳۸ ,۳۵۵2000 113۵1۳ 30 داام5 ۹31-31100100 ۷۵5۵01988 ]۳۰ 300 ,۷۵۵۵.5.۳۰ ۳[ ,|۸0۳۵ 8 [زم5 .5011 53116-۹0010 راطع 2 1۵ 12026 الآهه 00 کعزلو بای ۳1۵۵ 1۱972 قاس ۳ظ .10 200 1.۳۰,ا0۳۵ط۸ 11۱5:429۰ ,500000 .1۳3۹۵01105 کص م0 امک 1۵ 1۵۵۹ 10111267 ۵1 1208 ۴۵۳1968 ۱۰ 200 ناکشا ما۸ ۰ -1:143 ,5۵0006 آزمگ5 0۵ کک 02 [۵ 110 1۵| 40 3۵۱۳۵86۵۲۶ 1 ۵11506510 ۷۵۳۵۵۵۵ ۵ ک هب00 [۵ 20 0۵7۱9641۵ .ل ۵۵.. 8۲۵0۵۱۷ 6۰ 6069:2561 ۳۵۹6۵0 [هعک ام مع0 اه آهم ول کص و 00۳۵۹ 1301۳0016 60000۹12 اه اه سول 03 فبام موم رز ماک زنل ۵1 ۲۳۵۵۵ مک ۵ 00 ۱96۱۵ لجعهظ ۰ ]85-1 66:1۱ 455۰ 66:2 ۸۵۵۲ آهزد م00 اه اموسول. من کال رز منت مسمک 1961 لحه ۲ 5 206 270 1۳6 آ۵ کم0ا 0700 1۳6 کامصدام 200 کازمک ۹531-2110100 1962 امصلهاحکم۲ ۰ 5۷00511 7006 ۸۶۱۵ 17۳۱۳۹۲۵ 000۳۳1۵ 61 2001امعنل عا طاقن رز کته ما10 .1960 ال بطا10 300 ب/۷.ل بر جقععاظ 667-۰ 65:2 ۵۹۵۲ آهز وم م00 اه آهم ال +کا ها کبام تم هکس 200 0عا 5302 ازم5 01۲ |10۳۵ ,3۵1125 کباو 00۳ رز 23061 زنل 6ا ۰۱0 [196 الا 10 200 1.۷ بر مدععظ ۰ -12:1686 501000 06 50 1۳۵00۹۰ ۵۳ ۵۳۵۷۵۲ ان 001 30| کال 19622۱06 ما0 10.۸ 200 ۷/۰ .لب تهععظ 25-۰ 26:1 ۳۳۵۵۵۵۵۵۵5 ۸۵۳62 اه جاعنمه5 0 00 011۲۹10 ۵10137 ۵۵ 60۵5 ۱962050۵ ما0 .1 300 ۷۰ .لب تقععظ 636-6۰ 67:3 ددع0 اه آه سمل بقاوع ٩۹بسا0‏ 0۲ 1۵ 01506510 م۳با ما۸ 0۵اه ام 28| 1962010۳0۵۵ با 0 10.۸ 200 ۷[ ب تقععظ 10 06 ازم5 بک0۲00 ۳۳۵۵۵۵ ۷ نام مها کل 6ا0 ۱۹ 1963 کال بجا.10 200 /۷.ل بر معط 27623-67۰ ۳۳۵۵۵۵۵۱۲۵۵ ۸۳۵۳1۵ اه 500 آو 1۳۳1231100 1 0۳36:06۵۰ 12018 200 61 امکنل ۷۹۵06 ۱967۰ ماع .10 200 ۷۷ .ل 2 م8۲ آ 5۵۵۵۷ ۸۳۵۳1۵۵ ,(۳۵10۳5). 1۰۷۷ ,۳۵۳۵۵۲ 800 طلاا ۲1۵۹ ۲1۵22۵0۹۵ خ09صه] داب ۸ ۳۳.254 ,۷/۵ ۱۷13۵0180 ۸۲0۵۲۰ ٩501| 7‏ 11۵10 اه خاک 0۳۵۳ 12018 ا۵ ۷۵۳1۵1 آهنادم5 ۱976۰ ما۷۱ 10.۹۰ 300 ۷۷/۰ .ل83ع1ظ 76-4۰ :42 ,۵۵۵۳۵ کمر0 ۹۵۵ ۰ ۳۱۵۵۹۰ عزقدط8 بش۸ اقا امک 1976 .(۳۵0۲۹) ۵۳۵۵00 ۷.0۵۰ هه بلاسمااهظ ۰ |28 ,۸۳۹۵۲۵۵1 1 200 ۷۵1۵۲ 01 110۷۳۷ کبا0 1126 51 05112118 1۵۳ ۵100 آهعز 19691 +صاصم۲ .ل.ظ ۳.۵۵۵ ما۲۳ ۹27-۰ 33 ۳۳۵۵۵۵۵۰ هعا م۸ اه امک م50 امک کازمک ۹۵۳۵۵۵ 1 ۱۰۹ 1 2 32 4 5 6 7 8 9 10- 11 ۱2 13- 14 15 16- 1۱7 -------- صفحهٔ بعد -------- ۱12286171610 ۷۷/316۳ آهبااآبه‌زمیی۸ اه هل بکازمک-طاباک 200 کازم5 جرز کااهد او 1۳۵۹0 .1981 |۵۳ 5-۰ 4:3 61 ۵۷۵۲ 03۷1۳۵1۵1 [2ع۷51 0۳ آزم5 1۵ ۵012108 1 5211011 آزم5 او 0۵۱ .1972 .۵ متعای ۵۳ 5۰ ۸02061316 ,ما -۷۵۲ ۱10 .۳۳۰101-132 ,(۳۵110۴) .[ع[ ۲11 .10 خلاعز۶ م00 8۰ ,۷۳31165 ,۳۲/۵۵۵6 ,بکازمگ 5000 200 عدزاهک .1982 اجه با 300 ۵.۱ ,۳,۱۲۵ ,۲۳6516 ۰ .8 50۳186۲-۷۵۲1 1 ]0۳۳۵1[ ,امک امک ع۵] 200 آزمد ۵۲ 61 ال ۷/۵6 ,1923 بل 200 مک ملظ 1۱3:265-۰ 500066 اهسابز ۸ [1۵ ۲00 ۵۲ ۵ 0[ 0605 معاعقهم 1۵ 2 ۵ 12۵ 1960۰ 2 اک۵ ۳۳ 1.3۰ 200 بل ,0۵5 12:20 500066 ۳۵10۳1۵ 600۵0۳2110 ۳۵۹18 ۵۱۵۵1۵ +۵125 کبام م0 حاعبا۵ ۳۳ ک1110 ۵1 ۳1۵۳ .1961 با ,ام ۰ 270 ۷۵۳۰ ۹0 200 532160 1 126061 نگل ۱10016 .1963 مجمععظ ۷۷۰[ 200 0.۴ ما۷ معملمو ۲0۳ 6-۰ 27:25 ۳۳۵۵۵۵۵۵5 ۸6۳1۵ ۵1 جانمم5 منک آزمک 500510 ۰ 347 ,ما ,۲1056 ۸۳۵۵ ,۳۳۹۹ بزد ۷ 1] 10۳۵ 0. زنل اه ۵65 ۵ 16 .1965 ملولههن0 [۵ع1 01161 0۲ |0۳۳۵ ,1165 ۳۵10666 ۵1 اکن یک کرک 110۳ کبام 011 .1953 ۳۰۷۷۰ ,کا 12 1-۰ :2 501066 ۳۵1601۵ ۷۷۵۵۴ ۵۲ 069010110 200 کاص ۱۷/۵ 82271963 ۷/۰[ 200 انار ع۹ا ۷۵ .1231050 ۰ [34:6001-5 ۲1111237010 10۵۰ 5200 ۲106۵ 200 ۵ اک هزمطصسام) 1۳۳۵۵ 1015۳۳6 [زم5 1۳6 رز نامک او زنل عنه 11۵00 .1957 ۵ ۳۵۳۹۷ ۷۷.۵۰ 200 ۹ا.۳,ه2] 77-0 21:4 ,کع ۳۳۵۵۵۵ ۸62 اه جامنمم5 م50 آزوک 40 ۹۵۳۳۵160 1۳۳۵۵ 20200102 0۵۹۵۳۶۷ ۷۵۵۳ ااهد ۵۵۵ 2 ۵۲ 10150510 .1956 .12,۳ ۰ [7:595-1 3 00 نا آهعزد دامع مععز مش ۵ اه 1۳3۵0005 5 06005115 2۳20027 1 01۹100 1۳3۹۹۵ 200 هام1 .1956 کمعممزعل کول ۱۵ .39:67 110 6060051۵ ۸۵۳1۵ ۳۵ 0۳۲ ۰ 175 ,۷۷/۵8611860 ۷۵۵۳۵۰ 1۳80۰ 1۵ کازم5 0160ع211- 521 آ۵ ۵۵1۵۵110 1963 ۳۰ مه ۱1 2 13۳۵۵ 6۳۵12160 ۷۷۵۵۲ 10 کعانام5 ۵1 00۵1۳۵0۵5 ۳۳۵۵1۵ 1962 121 کلگا 200 اماب( 7-۰ 67343 ۵۵۳۵ آهزد م0600 اه اممسول. .امک ام سای 68 0۱۷ 108102160 که 1۵۵ جقاه 52300 ۳۵06 رز هم ام 11۵۳ ۹عادس دنا .1965 سلطا ,۷6و ۰--29:121 ,5ع ۳۳۵۵۵۵۵ ۸۵۳1۵۵ اه با م5 500006 امک اه‌مان 0ص 16 ما اه 20-۰ ,44:4 1۳۵۵2۲۵۵ 0۵1110۳1۵ .دازم5 200 ۳۵165 1۳۳122000 1۵ کااهک ۱9۹۵۰ ۳۵۵۵۰۳۰۵۰ 10065۰ 06۹21117211010 ۵۲ 0۵1۵1100 ۳۵10 ,۱1۸-13161993 200 .5 بش۲ م۸ ,۳۱۵۵۵۷ ۰[- 24:1 , ]۱۷/12280161 ۷/۵16۲ آهباا نیم۸۸ اه 02[ ۹3۳2160 13۳۵2 ۵۷۱۵۵ ۵۵۵۳۷ 5311-2167 که منک کل زره عامد ۸ .1958 ۳ ۳۹۹۵۵ 7-۰ 39:93 .100 ن] آهعزد دامع مععز م۸ ۳۵ ۵ 1۳3۹۵0۵5 369-5۰ ۳۳ .60 200, ۷/۱11۵ 0ل , جعوا0ع۵ ۲1۷۵۳۵ ۱9۵۵۰۸۵11۵۵ ۳[ ۳۵۲.۷۷۰ 5-4 63:29 5000066 ازمک. ع ۵[ اه معط نا مرول ۸ 1957 ما۵۵ ۰۲۲ 200 ۷/۰۹۰ ,0806 ۱۱۰ ۱8 ۱9- 20- 21 22 23 24 25- 260- 27- 28 29- 30- 31[- 32 33- 34 35 36- 37 38- -------- صفحهٔ بعد -------- [[م50 .5011 1 ۷۵1۵۲ 01 3۵۷۵۵۵۲ 1۳3۵ 1۵۳ کادع) 20 کدمناباهک .1956 ما۱۵ ۱.5۰ 2۵0 ۰۹۰ /۷ ,03۳06 7-1۰ 22:19 ۳۳۵۵۵۵۵۵5 ۸۳1۵ اه رامنممگ ععصنه5 ۰[ .70168 5601-2۳10 200 2710 1۵ کامقام اه 1120005 ۵6 0۵ ۳260 ۵۲ 1۵ 1960 ,6081066 1 ۳۵1211005 ۷/3167 ,121100 اطابام 0۳۹۲۵ ۱۵ 600111005 1-2۳10 56 20 2710 1۵ ۳1۵0005 ۷۵۵۳ ون |[زم5 37-1۰ ۳۳ .7065 5001-2310 200 2۳10 1 01205 40 ,۷۷۵11655 [[50 [131112 بعاق۲ 2001121100 01 ما۳ .1975 ۳۳۳۵۳۰ کیک 200 5.۰ ۷۵۳۳۵۰ یگ .8 ,2 ی 85 ۸۵۲18 ۵۲ بواعنم5 500006 زموگ ۷۵0 بط معا مکنل امد ۵۵ عصز نا ۲۳015 ۰ -39:7 ۰ 50۵1 0۵10108 کدنا امک 0۵160 1۵ امن انعم بصازانام۸ 1949 ما ما60 4-4۰ 163:41 ,۱26 [[[11-/۱۷00۳۵ ,567165 ع 1 آکباه که اعک ,کط دابا 0۵2160108 ۵ 1۵۵0۵ 1979 ,0011160 ۰ 800.600.233 ,111111101 631131108 10۳ 61300 مزب ۸ 19609 ص8۳ بسا هه ولیک۲1 1064-0۰ ,ک ها کمسسمدا ۷۷/۵۵0 نوک 1۳۵۵ ۵۵۳ ۵1 02002110 200 6 0۳1 ۲۵1511 5۰ 00۲۳۹10 1۵ کام مه 200 5د0ن1عل آها ۵۵ 194950۵۵ مهد بل 200 ,۲181605 1-۰[ 45:60 1۳۵۹۵011005 50۵۵ ۲۳۳۵۵۷ 7 ۳۳۵۵۵۵۵۵۵۶ رز 49-64 :۳۳ ,دازمد 5311-2110160 اه ۲۵1۵۵110 1۵۳ کعوزاعلوسی 1980 بلس ,۲10۵۵۶ 330۰ ش0016 ام عمط 1 ماصع ۱/۵ ۷/۵۵۳ 200 زاهک هش [۵ 1۵10 ۲00 | معاهام ۵۵۲ 1۵۵۲ ۵۲ 20اب نک 2002 ۳۵۵0۵65 شا 200 ما ,۵6,۵ ۲1۵ 67 ]1 ۵ ]۸20 که ۵ ال ,10۹5 1۵1100 ۵00506 کخص ال عصلکد هناهد ۹۱6۲ 1۳3 0 [-7:69 61.5 ۱۷1۵1128017 ۰ 00۳0 1۵ 2001160 135 100 ال 00 .1963 ش۱1۵2 ۳۹۰ 200 , 10.۴ ,ع۹اع31 .۹10 3050[ 41-6۰ 50106 2۳60 ادساوز م۸ معسغاه ۸ آ0 102 کعاهاک معانصن] 1-۰[ ۳۳ ۷۷ 6۳ام 0۳۵ بهال] مصقعما .۹1 ان 5۱۵16 حهان] ,دازمک ۹5۵1-2110160 1981۰ .ل.لی ۳۱۵( |50 .122013108 0۷ص کانمک 52116-006 اه ۵00 3۵1۵ 1979 00 10 200 ۷۷۵۰ ,الع 13 ,۷۷.۸۵ ال ۰ 1100-11 :۵1.43 0۳[ ۸۵۲16۵ آ0 هام5 م50 6 10۳ 1۵۵65 ۳35001 عابامک ۵1 ۷۵11121100 وه 1۳اه ۳1۵1۵ .1985 بماندومک.0 هه ۷/۵۰ ,10 1-۰ 409:133 ,هل ۸616۵ ۵۲ بجانمم5 5006006 آزمگ5 ۰ع200 ۳۹۵۳۵۵۵ 65 ۷۷/۵۵6 |1۵۵۵ ۲110۵ 6ا 30۹ 2 عداه ۳30500 عابامک ۵۲ 300 ا ورگ 1982 30/۷۷/۵۰ ۰ -16:2,3603 معا 6۰ [[50 120108 ۵۵ ۲۵6 1۵1100 م20 ۷۵۵۲ ۵۲ ۳۵۵ 19606 بمجهال۸ مطل هه ملاافگا -۱02:107 ,0136116۵ 1۵۳ ۵۵61 11010-026 ۸ :01۳۸۵۷۹ رز کاک امه ب111ح 5 .1990 ب۵ ۳۳ ۷۸,۳ 200 ۷/۰ .لع 1۵ ۰ |۷۵ ۱13-158 ,(۳۵]0۲) آعکنصکا .0 ۰.۷/۰ کید امعم هد هساو هه ۳۵۵۵ 0مزک00 200 ام ۰ ۲۵۵۵۲ .1۹0۳۵5 00۵6۳/۵10 .11۹۸ , [ع1۵۵6 |۳۷۹۵ ۵۲ هل 6و0عط رز م30 ۵۶ که ۱/10 .1952 بصمکلومهش کال 200 ,1۵1۵ 56:964-۰ .0۳151 ۱۱۱ 39- 40- 41 42 43 44 45 46- 47 48 49 50 51 52 53 54 55 -------- صفحهٔ بعد -------- 1 0 |10۳۵ امک 16-0016 هک راطع و8 ۲اه 0 ما ‎٩5۳۵۳۳۵1977‏ ۳۵۱ ۵0۵.. 2۵,۳۸ اما 7 -32:203 10۵70 برقداه ۳۵۵۵ 1۵ 001 300امکنل 1965010۳100 ما۱ با 10 300 بل مقععظط بل ,۱111۳ 1:63-۰ ۲۵02۳0 کمع ۹۵۵0 ۷۷۵۵۲ . 1100 ال 300 ۵۷۵۵۵۵۲ ۷۷3۵7 ۵ ۲۵1۵1100 ٩۵[]-‏ 01 1۵12820101 0۳ ۳:02 0 ۷۵۵۳۵ ۰25 ۱998 .(۳۵10۲۹) ,5.0.۳۵۵ 200 0.۳۰ 5۵۳۳۵ ۳.۹۰ ,۱۱1۵5 ۰ 220 13012[ ,|۴۵۳۵ ,۹ ا۹5کن) بغ بان 227 1 ۵۵7 531106 اه عکس 200 کا رمک 311060 ۰ ]۳۷۵۵۲1۵۱۵ با نامک 10 1300001 مکنل ۱۸۵006 1961 مممعع8۵ ۷۷[ 200 0.۴ ما۱1 5:1۰ 21 ۳۳۵۵۵۵۵۵5 ۸۵۳1۵۵ آ را م5 500060 آزم5 40 1 20515 0111510 آ۵ 0۹10106۳21100 ها 01 ۱962۵ رهم8۸ 1.۷۷۰ 200 10.۴ ,۱۷11۹0 ۰ -26:107 ۳۳۵۵۵۵۳۵5 ۸۳۳۵۲1۵ اه واه م5 م5000 آزمک بخص |00 110 |50 .00۹106۳311009 1360۵110۵1 با نا ها مکنل عاما ۱9620 جععع 8۸ 1.۷۷ 2800 ,1۱۷1۵150 26:216-۰ ۳۳۵۵۵۵۵۵۵ ۸۵۳1۵۵ اه امک معمنن5 0 |5۵۱. 0005 ککواع ۱۵ ۱۸:۵۵ 1۷۰ 13001 تنل عاطا 1963 معط 1.۷/۰ 200 ,1۱1۹0۵ 10-۰ :27 ۳۳۵۵۵۵۵5 ۸۳۵۲1۵ اه 5000 ۳ ]۱۷13282016 ۷/۵07 ,20 کعالبای عازامنم ازم5 1964 لا بلط ۷۷.۵0[ بمقعع8 ,1۷11۹0 16:4۰ ۳۵ اب۸2۳0 0۵1110۳12 00۳۵۰ 53۱1 60 13۳۵۵۱ 10۷۵۵۲ ۷/3107 ,1964 ۱0۳ ,۸۵ 300 ۷/۰ .لر 227عظ ,1310850/3 ,11۵150 ۰ -35:491 ۰۲11102701۵ آزم5 ۵ جقاه ۰ 10111214 30۳ 110 ]۳۷ ,۲105۵ ۳۵۱۹۵۵ ۷:۵5 بکمتعوطام امک 1983 05۵,36 40 عکنا ۷/۵167 [هباابن م۸ ۵0| اه اه سمل ,لامک ۵ 1 کااهد ۵ ۱981۰۲۷۵۳۵۰۵۵۵ ۳۰ ,۳۵2۳8 6-۰ 6:2, 120۵ 101۷۵۲511 مامنطگا , ۵۹۵۳۷۵۱۲۵ ۳۳۵۹۳۵1۵ ۰ 0256 ۸. ۱۳۵۵ ,۷۵6۳ عدا | اه ال عاه ام م20 ۵0 کعنو نک [۱98 ۳۵۳۵ با 200 سابه ۳۵27۳ ۳۱۷۵۲۹۷ یط ,۵۵۳۷۵۱۳۵ ۳۳۹۵۵۵۵ 300 عکلا ۷/۵07 اسان امیش ادا اه اقسل( 6:39-۰ 1 12201۳868 ان ال 2000۵6 ۵0 565 19986 ۴10۵۳ 200 بیش ۳۵۹۳۵۷۵۳۶ با بق۳۵71 ۰ 1۳۳1821101 1۵۳ ۷/۵1۵۲- ۳۳۵۹ 200 5۵116 ام ععنا ۵ ۵۵ ۷/۵۳۵۵ [۵ 11110۳1۵110 0 ه) ۵۵۶5 211172110 کعل ‎٩۵([|‏ آ۵ م0۷31 آه ۳۳ 1998 387 کل بش۸ 200 .لم ۷/۵21۳ با ۳۵2178 1 ,0010۳۵۵ ۳۳۵۱۵۵۲1۳۵ آهساابن ۸ 1310۳۵110۵ ,(1۳30 5۱00 103031۳8 ااه52 ۷ 110۳۵۷۵۳۵۳ [۵ع1 0 510-0 ام امک ۵۵ لک ۲۵1۵۵1100 وم ]۱999 اب۳2 21٩1 ۷‏ 1۳۵ 1۵۳ کعزع |1000 ۳۵۱۵۵۲1۵۵ اه ااه‌ م۸ اه 13۳۵۷۵۵۵ 1۳۵۵۰ اه احهم اک 501-۷ ۰ ۳,۳۸ ۷( 1۵۵12 00۲۵۲۹ 1 011505100 200 ال آ0 م۲ ۸ 1963 بومکص ال 0.6 200 کا] ,ف ۳۵ 70-84 ,۵[.3 0۳[ ۳۳۵1۵۵۲1۵ ۳۵۳۵|۵۵ 01 85 کازم5 رز 011151010 010۲100 .1960 دنک شظ ۵00 با ما12 ,۱۷۷۰1 ۴۵۵۵۲ مکاسا ,۳۵۳۵ 24:460-3۰ ۳۳۵۵۵۵5 معز م۸ اه مانمگ منک امک امعامم گام بط ۱100 ابا اآبن م۸ ۵۲ |10۳۵ بکق276 1۳۳122160 1۵ معافعل 26 0۳2 ۵۱۷۵۳۵ ۳۵۲۹ ,1953 کطا ۹۵۷ 34:66-90 ۳۵1۵۵۲۱۵ ۱۱۲ 56- 57 58- 59- 60- 61| - 62 63- 64 65- 66- 67 68-ِ 69- 70- 71- 72 73- -------- صفحهٔ بعد -------- ]5011 00۳۵۵ (ع1 200 521106 2 آ۵ 101۵۵1100 1955 ۷۷:10 ما 800 ۸ ما۳ طظ ,۵۷۵عا 24:69-1 ۰۲111037010 ۵1110۳12۵ اه بوعا/۷2 1۵اع 0020 1۳۵ او 5ع۳ع 00 11۳۵ ۳۵۳۵۵۵۰ 0۳21286 200 1۳۳1221100 ۵ ناهد ام مدای 1۳۸۵ 1957 کگا 0۷ ۰ 5:10.175-10 113۹2611005 ,1۳۵1286 20 1۳۳221100 ۵۵ 100 کک 1 00 [۵ 11۵110 [1۵ ۸210 بدازوک 1[ها[۸ 200 ع0زاه5 ۵۲ 1۵۳۵۷۵۵ 200 ددع11 1954 ۳۵۵(۰) شا ,۹1۳۵۳۹ .]1 ,۱۷/25182100 ب51۸ن] ,60 ۳0۰ ۲1206000 113۳۵8 110۷۷ 131۵7 113 016101612 1015065100 .1965 1000 بکا.10 200 ,۷۷/۰( ۲۵اه ,۵/۰۲۳ ,۹1181 ۰ 23 ,(93)2 .50165 ,1:20 ۳۵۱۵۵۵ اه 16 ناه اه کی نا ۵۵۰ 00۳۵۶۹ 200 ,16 0 ,۳۳۱1۵۵110 ماهلا ,1211005 1 م۸ 200 ,۳۳۵۵۵ ,6عه 1۳۵1 1994 ۲1.۳۰)۳۵۲(۰ ۹۱21۵۰ ۰ ۷۷/28011186 1-۰ 6:32 2065 ۱۷10 ۳۱۶۱۵ اه آهمساول. بقاوع ‎00۵٩‏ 2 1۵ رل آ0۵ معط ۸ 1959 .۳ 5۵11۵0 2 113۳۵۲823 110۷۷ 1۵ 1118 13160560016 200 زنل مقاب۵10 ۳ ۱۵ عیل 101065100 1960۰ ۳.6۰ ما5 194-۰ :7 ۱۷00۵065 ۳۵ 01 هم سول بکعز مها نمی ۵۲ 11۵۲ 5 ۸001100 ۵۲ اه 0ل. ۵۵۵ و00۲ ۵۶۲ ۷۵۳۵۵۵۵5 اهعناکاهاک 1954 باعل ما5 .01۰ -25:994 113۳۵۵ 1۳360165 5131151162 ام 000211005 011160۵1 ام کصمنانامک هام1 .19586 بش یی 0101 50 9-9۰ 9:92 ,0نن] 516۵و 60600 مععز ۸ ۳۵ اه ۰1۳۵۵11005 ۵۵1۵ 00۵۶۹ ۷۷ ,۲001۳۵ ۱120111۵0 1۵6 بقع با وم 1۳۳۵۵۵ 11۵۳ 01 تکام 1960.16 بط خ یل ما5 ۰ ۷۵۳.313 [۹10۵ 60600۳ ۵۲ هل 1۵1۵ کبا0۳۵م ۱۵ 0506۹100 ۵۲ ۳۵۹ اد 196.0 بط هم معی 50 73-۰ 66:32 ۹:۵۲ 0 ,۳۴۷76۹18 1 کازمک 53116-006 ۵1۲ 200 1977۵013 ۱۰۴۲0۵۳۵۵ مه کل .۸ ماه اکده5 ۰ 16962۳6 ها بازی۸ 0۲ 10۳۵ ۷۷۵۲6۴ ۵۲ 20۵5 01116۳61 ۷1۲ 12018 او ععم ام 1996۰ ۱۵۵09 ,۲۹ 20 کل .5۳۵۳۵5 7 ادا اباه ۸ دانمک 12160 0ل1-لع امک وه 16+ ماحل آه 6۵0۳ نامع عم وه (110172200هع01 5-۰ 1:22 ۱۷1۵28011613 ,۳۳۵۹5 11۷6۳511۷ 010۳0 ,00211005 [112 07110 02۳021 ۵۲ جمنابامد موس 1965 ما1 5 ۰ ۱79 ,1۵1۵0۵۰ 219-۰ ۳۳ ,۳۳۵۹ ۸0201616 اکتا امک |۵۵ ۳۵۷۱۳۵۵ .1995 با .10 بکا 523 -۱۷1060012۷۷ ,56165 16 باه که اعک بکعاط2) 200 کقها 1۵۳ ام ۵۵000 م0۵ ۱1۵ ,1984 ۱.۰ بایعام5 ۰ 273 .00 .800 [111] 5۰ نکوا, ۳1۵۳1۵۵ ,۳۵۵۵ 06۵ بکذازمد 10160 1989.5211-21 | بکا0 572 -4[0 ۳۳ بشکلا بنان)۸5. 1۵282061 200 289685161 ناهد هام۸ .1990 ۳۵۵(۰) کلکا ,121 431 ٩2[1 10۷۵۱۵ 1۳3۳۵۲۵‏ 0۳۵0121108 1۵۳ ۵100 عامورزی ۸ 1971 8۵000 سلطا 200 ۰۷۷۰ ,127100 62-۰ 11:1۱ ,5010006 |5011 .]501 ۱۱۳ 74 75 76 77 78 792 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90- 91 92 -------- صفحهٔ بعد -------- 6۵ 0۲ ۳۳۵۵۵۵۳25 بع ابا 3 1۳۳۵2 11۵۳۹۵ 50101 1۵ اه عامانامک ۵ 6۹100( .1953 این ,10و18 66-۰ |[ :219۸ م1[ 01 و500 ۰۶۷۵۱ 9-7 8[:1۱ 50066 آ[م5 0۳0۵55 یام 2 که امک ۹01106 ۵۳ 180110172100 1956۰ ۷/۰11۰ ۱۷۵۱۵۰ چعل ۷۵۵ ,1210 ترش 200 65|م ۳۳۱۵۱ 1۳۵1۵26 با ۳0۳ 8 21| مه مها ۹2۱ ۱97/9 ]۱۷۵۱|۵۷ جعل ۷۵۵ 1 باطاا|, |[]۷/۵[۰ ۵ اب۸۵۲0 ۳۵۵1۳۵۵۵ 123011086 200 ب ال 120026 ماص من الدک ۱981 ۷۷۰( ,۲1۵۵۳۵۰ ۷۵۶۵ 4:409-۰ ,۱۷1۵۵20 ۷۷/۵۱۵۳ 0 66 012061کال ما1 256 5126 غاهاد- 51:0 اه ند 0 6 00 1956 10.۷ ,۹۵۹۵۵۳۵۳۵ ۷۹۵۵ 255-۰ ۳۵16671۵ [۵ ۲30 اه 18516 مهعز ۸ ۵۵۵۰ 00۵۹ 6 ۵۵۳۵0107151106 ۷۵۵۲ ]امد ۲۵12110۵ موم عاممری ۸ 2002 000 ع3ل مسا 200 ۸۰ ,۲10۳۵۵۰ .0 ,۷۸/۵۳۵۰ 6-3۰ ۱67-743 5000006 ازم؟ اه آهم سمل عبت ناه ۳۵ عنام آزمک 300 0 10۳ 1۳3816۳ ۷۵1۵۲ 200 عاباامک دامع 113 رک 1971 10.110 300 ۷۷۰ .ل بمقعهظ8 ۸.۷/۰ ,۷۷/۵۳۳ 6-۰ 7)5(:121 ب ۲۵۵۳ بکممباوکم ها ۷/۵۱۵7 بازمک ۵۵۵ ۳:۵۳ 0 .1305 1۳۳1۵2۵160 ۱۵ ۳۵۵1۳۵۱۵۵۲ 1030128 200 313006 5311 .۱963 فیط ۷۷/۳۰ 300 ۷۰ ,۷۷/11۵۶ 7۰ ,8۷11011 [ 1001110۵ بخماابان ات۸ آ0 10201 ک6اها5 ۱۱۳ 93- 94- 95- 96- 97 98 99- | 00(- -------- صفحهٔ بعد -------- 7 ۸80/70017071 07 116 7۷16) ا7مک ]1۸۵۵۲120 07:0 ]7007711720 15 70017717201707 ۱۱۵ -------- صفحهٔ بعد -------- یس این نشریه در طرحهای مطالعاتی بررسی اصلاح فیزیکو- شیمیایی خاکگهای شور و یا شور و سدیمی, تمیین میزان آب لازم برای آبشویی نمکهای معئول از نیمرخ خاکها با استفاده از آزمونهای مزرعه‌ای با اهمیت توصیه شده است. در بررسیهای جاری و متداول با استفاده از مقادیر آب. خاک و زه‌آب. تغفییرات نمک در فرایند آبشویی, مطالمه و بررسی می‌شود. اجرای این روشها که مرسوم‌ترین شیوه در اصلاح و بهسآازی خاکهای ذکر شده است. مستلزم صرف وقت و هزینه زیاد آزمونهای مزرعه‌ای است. در سالهای اخیر با بررسی ‎٩‏ شناخت فرایندهای فیزیکی و شیمیایی خاک مدلهایی بر پایه متفیرهای مصربوظ به‌صورت روابط ریاضی ممادله‌های نقمری و تجربی ارانه شده است. در این رآهنما به مهعرفی و تشریح تعدادی از مدلهای معروف و کارآمد نقری و تجربی آبشویی نمکهای محلول از نیمرخ خاکها که استفاده از آنها عمومیت بیشتری داری پرداخته معاونت آمور اداری . مالی و منابع انسانی مرکز مدارک علمی . موزه و انتشار ات 25-902-9 978-9644 ۱۳,9 ۲ یو یک هنر سس یاس که سا هک که اه ۳ زد 1 ۳ 7 > 5 ۳ ۰ ۱ 1۱ اب :۸ ما ۹ ۴ لو ۹ سورع ۱ و او .۱ ۱ ۱ ۰ 1 ی عم : 1 ! ۰ ّ ۱ ۱ ۱ ۱ أ ۹ ۱ ۹ ۱ 8 ۳ ۱ ! ۱ ۳ ۷ ۱ ۱ نک ۱ 1 ۰ ۱ ۱ یک ِ 1 ِ ۱ 1 ۱ ِ َ ۱ ۱ ۱ ٍ 1 ِ 1 1 ا ۱ ِ ۸ ۱ ۱ 1 ۱ ۱ ۱ | ۱ ۷ ۱ ۴ 1 ۱ | ۱ ۱ ۱ مک که ما ور 2 و و و ی مان وان اه موی ور کی مر رو ورد اد ی کپ کات و یه ای و و ی ی ون گرا ی ون ان ایا کی اد مه سا رو ایا ۳ 1 سس زد دی هه ی سود نوی 29 زود هیا رم وس ویر مه و هید مس وچ ای ک وحم ی کوخ وگ وق و وک و اک و 1 مک و مه ای و و ۹ ی 0 ۰ ارت من رم ۸ اه ۵ 2 و بسک وا و کی و یرک و ری وه هیا کی ای ری موش با وی وه ی و یه مارا یت و یی رش هرن کی ماو هپس مه 0 ۹ اس رک توا رچک هضا و خی وریپ کش ی :۹ 1 :ده ۱۸ ۳ ها : ۰ سر و و که ۹ امه و 6 ۶ ۴ ۰ ؛ هو ومع هی خرعی 14 + ژ "۳ ۰ ۱ 2 ی ۶۰ مرو اه ۲ ز 1 7سا سار وشوو نقاقف بو پوت سس تم و یی