اجتماعی» ارزش گذاری و توجیه

⚠ این متن با نرم‌افزار از روی تصویر خوانده شده و ممکن است خطا داشته باشد؛ برای استناد، اصلِ سند را ببینید. جمهوری اسلامی ایران رامثمای تشخیمی اذرهای اقتصادی. اجتماعی» ارزش گذاری و توجیه اقنتصادی دارح دای دوسحه مثاین آب سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور وزارت نیرو معاونت امور فنی سازمان مدیریت منابع آب ایران دفتر امور فنیء تدوین معیارها و کاهش خطرپذیری ناشی از زلزله / ۳۱9۳ دفتر استانداردها و معیارهای فنی ات ۵ و اما نز و وراه اا را رازه ۱۱1و -------- صفحهٔ بعد -------- جمهوری اسلامی ایران سازمان مدیریت و برئنامه‌ریزی کشور ۰ ۰ * یی 2 واهنه‌ای تنعیص آذرهای اقتصاذی» اجتمامی» آرزش‌گذاری و توجیه اقتصادی طرح‌های توسحه منایج آب نشریه شماره ۲۳۱ معاونت آمور فنی دفتر آمور فنی, تدوین معیارها و کاهش خطرپذیری ناشی از زلزله انتشارات سازمان مدیریت و برنامه‌رپزی کشور ۸۴/۰۰/۱۱۹ ۱۳۸۴ -------- صفحهٔ بعد -------- سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور. دفتر آمور فنی» تدوین معیارها و کاهش خطرپذیری ناشی از زلزله راهنمای تشخیص اثترهای اقتصادی, اجتماعی, ارزش گذاری و توجیه اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب/ معاونت امور فنی» دفتر امور فنی» تدوین معیارها و کاهش خطرپذیری ناشی از زلزله.- تهران: سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشورء معاونت آمور اداری» مالی و منابع انسانی؛ مرکز مدارک علمی؛ موزه و انتشارات» ۳۸۳۴ معیارها و کاهش خطرپذیری ناشی از زلزله؛ نشریه شماره ۳۳۱) (انتشارات سازمان مدیریت و 964-425-098-0 15۳۸۲۲ مربوط به بخشنامه شماره ۱۰۱/۱۵۰۸۸۸ مورخ ۸۴/۸/۲۹ ۱ آب- افزایش منابع - امکان‌سنجی. ۲. آب» منابع- جنبه‌های اقتصادی. ۳. آب- افزایش منابع- تأثیر بر محیط‌زیست. ۴. آب- افزایش منابع - تأثیر هزینه. الف. سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور. دفتر امور فنی» تدوین معیارها و کاهش خطرپذیری ناشی از زلزله. ب. عنوان. ج. فروست. ۴ شش. ۳۳۱ ۲۴س/ ۳۶۸ 1۸ شایک ۶۹۸-۰ - ۹۶۴-۴۲۵ 0964-425-6098-0 1580 راهنمای تشخیص انرهای اقتصادی, اجتماعی, اآرزش گذاری و توجیه اقتصادی طرح‌های تاریخ انتشار: سال ۱۳۸۴ لیتوگرافی: قاسملو همه حقوق برای ناشر محفوظ است. -------- صفحهٔ بعد -------- )1( رباست جمهوری سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور رئیس سازمان بسمه تعالی شماره : ۸۳ ,۹۱۸۱۵ بخشنامه به دستگاه‌های اجرایی . مهندسان مشاور و پیمانکاران موضوع : راهنمای تشسخیص اثرهای اقتصادی, اجتماعی, آرزش گذاری و توجیه اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب به استناد آیین‌نامه استانداردهای اجرایی طرح‌های عمرانی » موضوع ماده ۲۳ قانون برنامه و بودجه و در چهارچوب نظام فنی و اجرایی طرح‌های عمرانی کشور (مصوبه شماره ۲۴۵۲۵/ت ۱۴۸۹۸ه ۰ مورخ ۱۳۷۵/۴/۴ هیأت محترم وزیران) به پیوست نشریه شماره ۳۳۱ دفتر امور فنی» تدوین معیارها و کاهش خطرپذیری ناشی از زلزله این سازمان » با عنوان «راهنمای تشخیص اترهای اقتصادی» اجتماعی» ارز سگذاری و توجیه اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب» از نوع گروه سوم » ابلاغ می‌گردد . دستگاه‌های اجرایی » مهندسان مشاور » پیمانکاران و عوأمل دیگر می‌توانند از این نشریه به عنوان راهنما استفاده نمایند و در صورتی که روش‌ها » دستورالعمل‌ها و راهنماهای بهتری در اختیار داشته باشند » رعایت مفاد این نشریه الزامی عوامل یاد شده باید نسخه‌ای از دستورالعمل‌ها » روش‌ها و یا راهنماهای جایگزین را برای دفتر امور فنیء تدوین معیارها و کاهش خطرپذیری ناشی از زلزله این سازمان » ارسال دارند . -------- صفحهٔ بعد -------- اصلاح مدارک فنی خواننده گرامی: دفتر آمور فنی» تدوین معیارها و کاهش خطرپذیری ناشی از زلزله سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور با استفاده از نظر کارشناسان برجسته» مبادرت به تهیه این دستورالعمل نموده و آن را برای استفاده به جامعه مهندسی کشور عرضه نموده است. با وجود تلاش فراوان, این اثر مصون از ایرادهایی نظیر غلطهای مفهومی, فنی» ابهام» ایهام و اشکالات موضوعی نیست. از این روء از نسما خواننده گرامی صمیمانه تقاضا دارد در صورت مشاهده هرگونه ایراد و اسکال فنی, مراتب را به صورت زیر گزارس قرمایید: ۱ شماره بند و صفحه موضوع مورد نظر را مشخص کنید. ۲- ایراد مورد نظر را به صورت خلاصه بیان دارید. ۳ در صورت آمکانء متن اصلاح شده را برای جایگزینی ارسال نمایید. ۴ نشانی خود را برای تماس احتمالی ذکر فرمایید. کارشناسان این دفتر نظرهای دریافتی را به دقت مطالعه نموده و اقدام مقتضی را معمول خواهند داشت. پیشاپیش از همکاری و دقت نظر جنابعالی قدردانی می‌شود. نشمانی برای مکاقیه: تهران. خیابان شیخ بهائی, بالاتر از ملاصدراء کوچه لادن, شماره ۲۴ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشورء دفتر آمور فنیء تدوین معیارها و کاهش خطرپذیری ناشی از زلزله صندوق پسی ۱۹۹۱۷-۶۵۶۸۱ ۳ -------- صفحهٔ بعد -------- بسمه تعالی پیشگفتار استفاده از ضوابطء معیارها و استانداردها در مراحل تهیه (مطالعات امکان‌سنجی)» مطالعه و طراحی» اجرء پهره‌برداری و نگهداری طرح‌های عمرانی به لحاظ توجیه فنی و اقتصادی طرح‌هاء کیفیتطراحی و اجرا (عمر مفید) و هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری از اهمیت ویژه برخوردار می‌باشد. نظام فنی و اجرایی طرح‌های عمرانی کشور (مصوبه مورخ ۱۳۷۵/۴/۴ هیأت محترم وزیران) بکارگیری معیارهاء استانداردها و ضوابط فنی در مراحل تهیه و اجرای طرح و نیز توجه لازم به هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری در قیمت تمام شده طرح‌ها باتوجه به مراتب یاد شده و شرایط اقلیمی و محدودیت منابع آب در ایران» امور آب وزارت نیرو (طرح تهیه و تدوین ضوابط و معیارهای صنعت آب کشور) با همکاری معاونت امور فنی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور (دفتر امورفنی»تدوین معیارها و کاهش خطرپذیری ناشی از زلزله) براساس ماده ۲۳ قانون برنامه و بودجه اقدام به تهیه استانداردهای مهندسی آب نموده است. استانداردهای مهندسی آب با در نظر داشتن موارد زیر تهیه و تدوین شده است : - استفاده از تخصص‌ها و تجربه‌های کارشناسان و صاحبنظران شاغل در بخش عمومی و خصوصی - استفاده از منابع و مخذ معتبر و استانداردهای بین‌المللی - بهره‌گیری از تحارب دستگاه‌های اجرایی؛ سازمان‌هاء زهادهاء وأحدهای صنعتی» واحدهای مطالعه» طراحی 9 ساخت - پرهیز از دوباره‌کاری‌ها و اتلاف منابع مألی و غیرمالی کشور - توجه به اصول و موازین مورد عمل موّسسه استانداردها و تحقیقات صنعتقی ایران و سایر موْسسات تهیه کننده استاندارد بخش آب» با بکارگیری استانداردهای یاد شده برای پیشرفت و خودکفایی این بخش از فعالیت‌های کشور تلاش نموده و صاحبنظران و متخصصان نیز با اظهار نظرهای سازنده در تکامل این استانداردها مشارکت کنند. معاون آمور فنی تابستان ۱۳۸۴ -------- صفحهٔ بعد -------- تر کیب اعضا تمهیه کننده, کمیته و ناظران تخصصی این استاندارد از طریق مرکز تحقیقات آب توسط افراد زیر به ترتیب حروف الفبا تهیه شده است: خانم طیبه آریان شرکت مهندسی مشاور مهاب قدس لیسانس مهندسی اقتصاد کشاورزی آقای محمدابراهیم رئیسی مهندسین مشاور قدس نیرو فوق‌لیسانس اقتصادی کشاورزی آقای عزیزالّه عربی شرکت مهندسی مشاور مهاب دس لیسانس جامعه‌شناسی آقای انوش نوری اسفندیاری شر کت سهامی مدیریت منابع آب ایران فوق‌لیسانس اقتصاد کشاورزی آقای امین میرشاهی شرکت سهامی مدیریت منابع آب ایران لیسانس اقتصاد کشاورزی گروه نظارت که مسئولیت نظارت تخصصی بر تدوین این استاندارد را به عهده داشته‌اند به ترتیب حروف الفبا عبارتند از : آقای غلامعلی شرزه‌ای دانشگاه تهران دکترای اقتصاد خانم فاطمه ظفرنژاد شر کت سهامی مدیریت منابع آب ایران لیسانس مهندسی اقتصاد کشاورزی هماهنگی‌های لازم در زمینه نظارت توسط خانم کیاندخت کباری از دفتر استانداردها و معیارهای فنی (کارشناس آب) صورت گرفته است. اسامی کمیته‌های تخصصی مدیریت منابع آب دفتر استانداردها و معیارهای فنی که بررسی و تأیید استاندارد حاضر را به عهده داشته‌اند به ترتیب حروف الفبا عبارتند از: آقای عیسی هنرمند ابراهیمی مهندسین مشاور کاوآب فوق‌لیسانس آبهای زیرزمینی آقای عبدالوحید آغاسی دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین‌طوسی دکترای منابع آب خانم صدیقه ترابی دفتر برنامه‌ریزی آب دکترای مهندسی منابع آب آقای فضلعلی جعفریان دفتر مطالعات پایه منابع آب کارشناس زمین‌شناسی آقای عباسقلی جهانی کارشناس آزاد فوق‌لیسانس هیدرولوژی آقای محمدهاشم عبایی شر کت مهندسی مشاور مهاب قدس فوق‌لیسانس هیدرولوژی آقای عبدالعلی قبادی مهندسین مشاور رگاب فوق‌لیسانس هیدرولوژی مسئولیت دبیری این کمیته تخصصی به عهده آقای احمد رجایی از دفتر استانداردها و معیارهای فنی ( کارشناس ارشد هیدروژئولوژی) بوده است. 11 -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان مدمه ۱ هدف و دامنه کاربرد ۱-۱ هدف ۲-۱ دامنه کاربرد ۳-۱ پیشینه و نگرش اصلی ۴-۱ پیامدهای اصلی احتمالی ۱-۴-۱ انتخاب هدفها و معیارها ۲-۳-۱ انتخاب دوره بررسی ۳-۴-۱ پیش‌بینی شرایط با طرح و بدون طرح ۶-۶-۱ پیش‌بینی تدابیر و اقدامات در قالب طرح 0-۶-۱ اندازه‌گیری پیامدهای تدابیر و اقدامات طرح 1-۶-۱ نااطمینانی و عدم قطعیت ۵-۱ رده‌بندی آثار و پیامدها ۱-۵-۱ رده‌بندی آثار و پیامدها از دیدگاه اقتصادی ۱-۱-۵-۱ از دیدگاه افزایش با کاهش مطلوبیت ۲-۱-۵-۱ از دیدگاه آثار خرد و کلان اقتصادی ۳-۱-۵-۱ از دیدگاه نحوه ارزش گذاری ۲-۵-۱ رده‌بندی آثار و پیامدهای اجتماعی ۳-۵-۱ رده‌بندی آثار و پیامدهای زیست‌محیطی ۶-۱ سنجش پیامدها و تهیه سنحه‌ها ۱-۶-۱ اصول و مبانی کار ۱-۱-۶-۱ همسان‌سازی جنس یا نوع ۲-۱-۶-۱ همسان‌سازی زمان ۳-۱-۶-۱ همسان‌سازی دیدگاه ۴-۱-۶-۱ پارامترهای ملی ۲-۶-۱ رده‌بندی سنجه‌ها ۱-۲-۶-۱ سنجه‌های پولی - زمانی ۲-۲-۶-۱ سنجه‌های پولی و غیرتنزیلی ۳-۲-۶-۱ سنجه‌های نامر تبط با نگرش تحلیل فایده - هزینه ۱۱ ۱۱ ۱۱ ۱۲ ۱۲ ۱۳۲ ۱۳ ۱ ۱ ۱ ۱ ۱ ۱۵ ۱۵ ۱۵ ۱۹ ۱۹ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳-۶-۱ تحلیل سنحه‌ها ۶-۶-۱ نگاهی کلی به محموعه اقدامات ۷-۱ هدفها و ارزیابی پیامدها ۱-۷-۱ هدفها و اهمیت ساماندهی آنها ۲-۷-۱ سلسله مراتب هدفها ۳-۷-۱ کاربرد سلسله مراتب هدفها ۱-۳-۷-۱ کاربرد در برنامه‌ریزی طرح ۲-۳-۷-۱ کاربرد در برنامه‌ریزی بخشی ۳-۳-۷-۱ کاربرد در برنامه‌ریزی بین‌بخشی یا میان‌بخشی ۴-۷-۱ انواع ارزیابی‌ها از دیدگاه هدفها ۱-۶-۷-۱ ارزیابی فایده - هزینه ۳-۶-۷-۱ ارزیابی چند معیاری ۳-۶-۷-۱ دیگر ارزیاییها ۸-۱ تفاوتهای آزمون مالی و آزمون اقتصادی ۱-۸-۱ دیدگاه و نگرش ۲-۸-۱ دامنه بررسی ۳-۸-۱ محاسبات ۲ تشخیص آثار و پیامدهای اقتصادی. اجتماعی ۱-۲ مبانی پیش‌بینی و تشخیص پیامدها ۱-۱-۲ شناسایی محیط پیرامونی طرح ۲-۱-۲ مشخصات و برنامه‌ریزی طرح و پیامدهای تعیین‌شده در دوره احرا و بهره‌برداری ۳-۱-۲ تناسب برنامه‌ریزی طرح با شرایط پیرامونی ۲-۲ تحلیل نقش آب در رشد و توسعه اقتصادی - احتماعی ۱-۲-۲ آب و توسعه ۲-۲-۲ تحلیل نقش آب و توسعه ۱-۲-۲-۲ آب و دیگر عوامل توسعه ۲-۲-۲-۲ مفهوم توسعه ۳-۲-۲-۲ تحلیل ارتباطات ۶-۲-۲-۲ اثار آب بر توسعه اقتصادی - اجتماعی -------- صفحهٔ بعد -------- ۵-۲-۲-۲ پیامدهای طرحها و دیگر اقدامات توسعه منابع آب 1-۲-۲-۲ مدیریت پیامدهای طرحهای توسعه منابع ۳-۲ جچارچوب تشخیص و تحلیل آثار و پیامدها ۱-۳-۲ جنبه‌های مختلف تحلیلی آثار و پیامدها ۱-۱-۳-۲ منظورهای طرح ۲-۱-۳-۲ هدفهای کلی طرح ۳-۱-۳-۲ رده‌بندی آثار و پیامدها ۶-۱-۳-۲ دیگر جنبه‌ها و پررسیها ۲-۳-۲ منظورهاء اجزای تشکیل‌دهنده و هدفهای کمی ۱-۲-۳-۲ تأمین آب کشاورزی ۲-۲-۳-۲ تأمین آب مراکز جمعیتی ۳-۲-۳-۲ تأمین آب مراکز صنعتی ۶-۲-۳-۲ تولید انرژی برقابی ۵-۲-۳-۲ کنترل سیلاب ۳-۳-۲ آثار مستقیم طرح ۶-۳-۲ رده‌بندی پیامدهای طرح ۱-۶-۳-۲ پیامدهای زیست محیطی ۲-۶-۳-۲ پیامدهای اجتماعی ۳-۶-۳-۲ پیامدهای اقتصادی ۶-۶-۳-۲ پیامدهای توزیعی ۵-۳-۲ شیوه تشخیص و اندازه‌گیری آثار و پیامدهای طرح ۱-۵-۳-۲ آثار و پیامدهای مستقیم ۲-۵-۳-۲ پیامدهای زیست محیطی ۳-۵-۳-۲ پیامدهای اجتماعی ۶-۵-۳-۲ پیامدهای اقتصادی ۵-۵-۳-۲ پیامدهای توزیعی 7-۳-۲ رده‌بندی آثار و پیامدها از نظر سنحش ۳ روش ارزش گذاری فایده‌ها و هزینه‌ها ۱-۳ مفاهیم پایه ۱-۱-۳ فایده‌ها و هزینه‌ها را ۶۰ ۴ ۴۱ : : ۲ ۲ ۴۳۳ ۳ ند ند ند ند ۴۶ ۴۳۷ 1۷ ۸ ۸ ۹ ۴۳۹ ۹ ۹ :0 :0 :0 ۵۱ ۳ ۳ ۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۱-۳ ارزش گذاری فایده‌ها و هزینه‌ها ۳-۱-۳ تعدیلهای برآورد فایده‌ها ۶-۱-۳ تعدیل پرداختهای انتقالی مستقیم ۵-۱-۳ تعدیل مربوط به قیمتها ۲-۳ برآورد فایده آب کشاورزی ۱-۲-۳ فرایند عمومی برآورد ارزش یا فایده آب کشاورزی ۲-۲-۳ تحلیل بودجه واحد بهره‌برداری (مزرعه) ۱-۲-۲-۳ مبانی تهیه بودحه مزرعه ۲-۲-۲-۳ موارد استفاده از بودجه مزرعه ۳-۲-۲-۳ تهیه بودجه مزرعه با طرح و بدون طرح ۶-۲-۲-۳ تهیه بودجه پویا ۵-۲-۲-۳ فرایند نمونه‌گیری و تعمیم نتایج ۳-۳ برآورد فایده دیگر منظورهای طرح ۱-۳-۳ آب شهری ۱-۱-۳-۳ استفاده از تابع تقاضای آب شهری ۲-۱-۳-۳ استفاده از هزینه بدیل (راه حل جایگزین) ۳-۱-۳-۳ دیگر روشها ۲-۳-۳ آب صنعتی ۳-۳-۳ تولید انرژی برقابی ۱-۳-۳-۳ دریافت اطلاعات پایه ۲-۳-۳-۳ تعیین نوع نیروگاه جایگزین ۳-۳-۳-۳ تعیین ظرفیت نیروگاه جایگزین ۴-۳-۳-۳ تعیین هزینه‌های نیروگاه جایگزینی ۴-۳-۳ مدیریت و کنترل سیلاب ۱-۳-۳-۳ تهیه منحنیهای پایه ۲-۴-۳-۳ برآورد خسارت در شرایط اجرای طرح ۳-۴-۳-۳ برآورد فایده اجرای طرح ۴-۳ هزینه‌های مستفیم و تخصیص هزینه‌های مشترک ۱-۶-۳ هزینه‌های مستفیم ۱-۱-۶-۳ هزینه‌های ساخت سازه‌ها ۲-۱-۶-۳ هزینه‌های مرتبط با کاهش آثار اجتماعی و زیست‌محیطی ۵ ۵ ۵۵ ۹۷ ۵۷ ۹۷ ۵۹ ۹۰ ۹1۲ ۹1۲ ۹۵ ۱ ۷۲ ۷۲ ۷۲ ۷۵ ۷۹ ۷۷ ۷۷ ۷۸ ۷۹ ۷۹ ۸۰ ۸۰ ۸۱ ۸۱ ۸۱ ۸۲ ۸۲ ۸ ۸ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳-۱-۶-۳ هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری ۶-۱-۶-۳ هزینه‌های ریخته شده ۵-۱-۶-۳ هزینه‌های برچیدن طرح ۲-۶-۳ تخصیص هزینه‌های مشترک ۱-۲-۶-۳ اصول کلی در تخصیص هزینه‌های مشترک ۳-۲-۶-۳ روشهای تخصیصی هزینه مشترک ۳-۲-۶-۳ روشهای تخصیصی هزینه برابر ۶-۲-۶-۳ روشهای تخصیص متناسب هزینه‌ها ۹-۲-۶-۳ تشریح روش هزینه‌های قابل توجیه 1-۲-۶-۳ تشریح روش هزینه‌های تفکیکی - فایده باقیمانده ۵-۳ تعدیل پرداختهای انتقالی مستقیم و غیرمستقیم ۱-۵-۳ تعدیل پرداختهای انتقالی مستقیم ۲-۵-۳ تعدیل پرداختهای غیرمستفیم ۱-۲-۵-۳ بررسی قیمتهای مالی بر پایه قیمتهای ثابت ۲-۲-۵-۳ تفکیک اقلام مبادلاتی و غیرمبادلاتی ۳-۲-۵-۳ رده‌بندی اقلام مبادلاتی و غیرمبادلاتی ۶-۳ مراحل تعدیل پرداختهای غیرمستقیم ۱-۶-۳ مراحل اصلی کار ۲-۶-۳ تعدیلهای مرتبط با ارز خارجی ۱-۲-۶-۳ روش تعدیل اقلام مبادلاتی ۱-۲-۶-۳ روش تعدیل اقلام غیرمبادلاتی ۳-۶-۳ بررسی نمونه‌های اعمال تعدیلات ۱-۳-۶-۳ بررسی شیوه کار بانک جهانی در ایران ۲-۳-۶-۳ بررسی شیوه کار تیم دانشگاه هاروارد در برزیل ۳-۳-۶-۳ فرایند کلی محاسبه و اعمال ضرایب تبدیل ۳-۶-۳-: محاسبه ضریب تبدیل اقلام مبادلاتی ۵-۳-۶-۳ محاسبه ضریب تبدیل اقلام غیرمبادلاتی ۴ روش ارزش‌گذاری آثار خارجی و تحلیل پیامدها ۱-۶ مروری بر نکات مهم فصلهای پیشین ۲ آثار خارحی اجتماعی ورد پست محیطی ۸۵ ۸۵ ۸۵ ۸۹ ۸۷ ۸۷ ۸۷ ۸۷ ۸۸ ۸۹ ۹ ۹ ۹۲ ۹۲ ۹۲ ۳ ۹۷ ۹۷ ۹۸ ۹۸ ۹۸ ۱۰۰ ۱.۰ ۱۰۲ ۱.۰۳ ۱. ۱. ۱۰۸ ۱۸ ۱۹ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۲-۶ آثار خارجی ۱۹ ۲-۲-۶ ضرورت شناخت پایه‌ای آثار و پیامدها ۱۱۲ ۳-۲-۶ ارزش گذاری آثار خارجی ۱۱ ۳-۶ روشهای ارزش گذاری اقتصادی ۱۱۵ ۱-۳-۶ روشهای مبتنی بر بازار ۱۱۹ ۲-۳-۶ روشهای مبتنی بر ترجیحات آشکارشده ۱۱۹ ۱-۲-۳-۶ رویکرد مبتنی بر بهره‌وری ۱۳۰ ۲-۲-۳-۶ رویکرد مبتنی بر صورت مخارج ۱۳۱ ۳-۲-۳-۶ رویکرد هزینه سفر ۱۲۲ ۶-۲-۳-۶ روش ارزش گذاری ضمنی (ارزش گذاری آب به عنوان جزئی از مجموعه مشخصات دارای بازار) ۱۳ ۵-۲-۳-۶ دیگر روشها و ملاحظات ۱۳۵ ۳-۳-۶ روشهای مبتنی بر ترجیحات اظهارشده (ارزش گذاری بر مبنای نظرخواهی) ۱۳۵ ۶-۳-۶ مدلسازی مبتنی بر انتخاب ۱۳۹ ۵-۳-۶ روشهای ثانوی برای ارزش‌گذاری آثار خارجی ۱۳۰ ۱-۵-۳-۶ رویکردهای هزینه جایگزین (یا مخارج بالقوه) ۱۳ ۲-۵-۳-۶ رویکردهای انتقّال فایده‌ها (داده‌ها) ۱۳۰ 7-۳-۶ امکانات و محدودیتهای روشها ۱۳۱ ۶-۶ تحلیل و سنجش پیامدهای منطقه‌ای و اقتصاد کلان ۱۳۳ ۱-۶-۶ دلایل و شرایط انجام این نوع مطالعات ۱۳۳ ۲-۶-۶ رده‌بندی پیامدها و جارجوب تحلیل ۱۳۶ ۱-۲-۴-۴ تغییر در رشد و بهره‌وری اقتصادی ۱۳ ۲-۲-۴-۴ پیامدهای مرتبط با قیمت :۱۳ ۳-۲-۴-۴ پیامد بر تولید و اشتغال ۱۳ ۴-۲-۴-۴ تغییر در درآمد و مخارج دولت ۱۳ ۵-۲-۴-۴ پیامدهای مبتنی بر تجارت و رقابت بین‌المللی ۱۳۵ ۶-۲-۴-۴ توازن منطقه‌ای ۱۳۵ ۳-۶-۶ سابقه بررسی ۱۳۷ ۶-۶-۶ رویکردها و نمونه‌های مناسب انجام کار ۱۳۸ ۱-۶-۶-۶ مدلهای داده - ستانده :۱ ۲-۶-۶-۶ ماتریس حسابداری اجتماعی ۱:۵ 8 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳-۶-۶-۶ مدل قابل محاسبه تعادل عمومی ۶-۶-۶-۶ دیگر مدلها ۵-4-4 گامهایی برای برنامه‌ریزی کامل 1-2-4 ملاحظات مهم در انتخاب رویکرد مناسب ۵-۶ تحلیل آثار توزیعی ۱-۵-۶ گستره بررسی ۲-۵-۶ تحلیل آثار توزیعی اقتصادی ۵ محاسبه و تحلیل سنجه‌های اقتصادی ۱-۵ انواع سنجه‌ها ۱-۱-۵ سنجه‌های تنزیلی ۲-۱-۵ سنجه‌های غیرتنزیلی ۳-۱-۵ دیگر سنجه‌ها ۲-۵ مراحل تهیه برنامه زمانی و محاسبه سنجه‌های تنزیلی ۳-۵ تنظیم برنامه زمانی طرح ۱-۳-۵ تعیین دوره بررسی ۲-۳-۵ تهیه حربان هزینه‌ها ۳-۳-۵ تهیه جریان فایده‌ها ۶-۳-۵ تهیه حریان نقدی اقتصادی ۶-۵ محاسبه سنجه‌های تنزیلی ۱-۶-۵ سنجش آثار زمانی پول ۲-۶-۵ انتخاب سال مبنا ۳-۶-۵ انتخاب نرخ تنزیل ۱-۳-۶-۵ برپایه مفاهیم و نظریه‌های اقتصادی ۲-۳-۶-۵ برپایه ملاحظات توسعه پایدار ۳-۳-۶-۵ بر پایه تجربیات موجود 2-۳-۶-۵ جمع‌بندی و پیشنهادها ۶-4-۵ محاسبه سنجه‌های تنزیلی برپایه ارزش کنونی ۱-۶-۶-۵ ارزش کنونی خالص ۲-۶-4-۵ نرخ بازده داخلی ۳-۶-۶-۵ نسبت فایده به هزینه ح ۱:۷ ۱۶۸ ۱:۸ ۱:۶۹ ۱۵۰ ۱۵۰ ۱۹۵۱ ۱۹۵۵ ۱۹۵ ۱۹۵۵ ۱۵۹ ۱۵۹ ۱۵۹ ۱۹۷ ۱۵۸ ۱۵۸ ۱۹۰ ۱۹۱ ۱۸۳۲ ۱۹۲ ۱۹۳ ۱۹ ۱۹ ۱۹۵ ۱۹۹ ۱۹۹ ۱۹۷ ۱۹۷ ۱۹۷ ۱۹۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۶-۶-۶-۵ نسبت فایده خالص - سرمایه ۵-۶-۶-۵ ارائه یک نمونه محاسبه 0-۵ تحلیل و تفسیر سنجه‌های تنزیلی ۱-۵-۵ رده بندی طرحها ۲-۵-۵ بررسی سنجه‌های تنزیلی ۱-۲-۵-۵ ارزش خالص کنونی ۲-۲-۵-۵ نرخ بازده داخلی ۳-۲-۵-۵ نسبت فایده خالص به سرمایه ۶-۲-۵-۵ نسبت فایده به هزینه ۳-۵-۵ نتیجه گیری ۱-۳-۵-۵ شرایط توجیه‌پذیری طرحها ۲-۳-۵-۵ شرایط رتبه‌بندی طرحها ۳-۳-۵-۵ حد دقت لازم در محاسبات 1-۵ آزمون حساسیت و ریسک ۱-۹-۵ تعاریف ۲-۹-۵ هدف ۳-۹-۵ مراحل کار آزمون حساسیت ۱-۳-۱-۵ انتخاب متغیرهای کلیدی ۲-۳-1-۵ بررسی تردیدها و نااطمینانی سناریوی پایه ۳-۳-۱-۵ تعیین دامنه تغییرات ۶-۳-۹-۵ تفسیر و نتیجه‌گیری ۷-۵ سنجه‌های غیرتنزیلی و دیگر سنجه‌ها ۱-۷-۵ سنجه‌های غیرتنزیلی ۲-۷-۵ دیگر سنحه‌ها ۱-۲-۷-۵ سنحه‌های کارآًیی موردی ۲-۲-۷-۵ سنجه‌های مرتبط با دیگر هدفهای توسعه ۸-۵ تحلیلهای تکمیلی مهم ۱-۸-۵ تحلیل قیمتهای آینده ۲-۸-۵ مقایسه نتایج مطالعات اقتصادی و مالی ۱-۲-۸-۵ آثار خارجی ۲-۲-۸-۵ بررسی دلایل تفاوت سنجه‌های تنزیلی د ۱۹۸ ۱۹۸ ۱۸۳۹ ۱۷۰ ۱۷۱ ۱۷۱ ۱۱۷۲ ۱۷۳ ۱۷۶ ۱۷۵ ۱۱۷۵ ۱۷۵ ۱۷۵ ۱۷۶ ۱۱۷۹ ۱۱۷۷ ۱۷۸ ۱۷۸ ۱۷۹ ۱۷۹ ۱۱۷۹ ۱۸۱ ۱۸۱ ۱۸۳ ۱/۸۹۳ ۱۸۹۶ ۱۸۳۴ ۱۸۶ ۱۸۹ ۱۸۷ ۱۸۹۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳-۲-۸-۵ اندازه‌گیری میزان کمک ۳-۸-۵ بررسی و تحلیل سیاستها (مدیریت پیامدها) ۹-۵ تلفیق یافته‌ها و نتیجه گیری ۱-۹-۵ مروری بر هدفهای مطالعات توجیهی ۱-۱-۹-۵ شایستگی مطلق ۲-۱-۹-۵ شایستگی نسبی ۳-۱-۹-۵ مدیریت ریسک و تردید ۴-۱-۹-۵ مدیریت پیامدها ۲-۹-۵ جارجوب تحلیلی مورد استفاده ۳-۹-۵ سامانه تلفیق سنحه‌ها و تعیین امتیازات ۱۰-۵ پیشنهادها مأخذ د ۱۸۹۷ ۱۸۹۸ ۱۸۹ ۱۸۹ ۱۸۹ ۱۸۹ ۱۸۹ ۱۸۹ ۱۸۹ ۱۹۱ ۱۹۳ ۱۹۹ -------- صفحهٔ بعد -------- مقدمه استفاده از اصول و مفاهیم اقتصادی در زمینه تصمیم‌گیری و طراحی برنامه‌های عمرانی و مهندسی. سابقه‌ای بیش از یکصد سال دارد. با گذشت زمان. این مفاهیم و چارچوبهای مرتبط. توسعه یافته و نگرش جامع‌تری بر مجموع بررسیها و ارزیابیها حاکم شده است. آنچه که در حال حاضر به‌عنوان ارزیابی یا آزمون اقتصادی طرح شناخته می‌شود. یکی از اساسی‌ترین ارزیاییها" در مطالعات. پیش از تصمیم‌گیری و انجام سرمایه‌گذاری. اعم از سرمایه‌گذاری تولیدی و یا زیربنایی. به‌شمار می‌رود. ارزیابی یا آزمون اقتصادی طرح. بر پایه سنجش و مقایسه جنبه‌های مثبت و منفی آثار قابل پیش‌بینی و یا محتمل اقداماتی است که هدفهای معین اقتصادی را محقّق می‌سازند. در این ارزیابی. آثار مثبت نسبت به هدف یا هدفهای موردنظر, به‌عنوان فایده‌های طرح " و آثار منفی نسبت به هدفها به‌عنوان هزینه‌های " طرح, در نظر گرفته می‌شود. سنجش و تحلیل هزینه‌ها و فایده‌های طرحها در ایک چارچوب جامع‌نگر و سامان‌مند می‌تواند اطلاعات تصمیم‌ساز مهمی را برای نظام تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی بخش عمومی فراهم کند. بررسیهای اقتصادی در طرحهای آب حوزه‌کاری روبه‌گسترش دارد که باید بر حسب نیازهای کاربردی مورد توجه قرار گیرد و با ترتیب و توالی منطقی. راهنماها و دستورالعملهای مورد نیاز آنها تهیه و تدارک دیده شود. امید است با توجه به دامنه کار این نشریه با پیش‌بینی و تدارک نشریات تخصصی‌تر در زمینه‌های فوفق در آینده نزدیک. جزئیات رویه‌ها و نحوه کاربرد فنون به‌صورت راهنماهای مناسب به شکل مدون و کاربردی تنظیم و ارائه شوند. از اینرو در بازبینی و تنظیم مجدد نشریه شماره ۲۵۸ نیز لازم است این موضوع در تنظیم فهرست داده‌های ویژه مورد توجه قرار گیرد و برای برنامه چهارم توسعه به تدارک چارچوبهای تحلیلی در حوزه‌های کاری جدید نیز توجه شود. این نشریه در ادامه نشریات قبلی استاندارد(به ویژه نشریه شماره ۲۵۸) تهیه و تدوین شده است. بدین معنی که استفاده کنندگان از آن باید با توجه به مفاهیم ارائه شده در نشریات قبلی در جستجوی یافتن رویه عمل * برای تحمّق فرایندهای ارزش‌گذاری باشند. در واقع ویژگی این راهنما نسبت به نشریه شماره ۰۲۵۸ مشخص کردن رویه‌ها و فرایندهایی است که داده‌های پایه را به سطح سنجه‌ها و اطلاعات نهایی‌تر می‌رساند. در این نشریه برای حصول به هدف فوق نکات زیر مدنظر قرار گرفته است: 5 11000۳۵ -] ۲ انواع دیگری از ارزیابی. در سیر مطالعات و تکوین طرحهای سرمایه‌گذاری. شناخته و تفکیک شده است مانند ارزیابی فنی. ارزیابی سازمانی.ارزیابی احتماعی.ارزیابی مالی و همانند آن. ۳۵۳۵۹ ۳۲۵۵01 3۳ خاد0ه0 ۳۲۵(۵01 -4 5-8 ٩‏ برای روشن شدن جایگاه این نشریه و نسبت آن با سایر نشریات در زمینه بررسیهای اقتصادی طرح از دیدگاه ارائه مباحث تخصصی تر. بحث جامعی در ادامه بند(۳-۱) ارائه شده است. ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- - تعیین رویکردها. روشها و فرایندهای عمومی که در هر زمینه منجر به تشخیص پیامدها و با ارزش گذاری آنها می‌شود. - توضیح مفاهیم مرتبط با رویکردها. روشها و فرایندهای عمومی تعیین شده مرتبط با بند بالا. در جریان برنامه‌ریزی و مطالعات طرحهای آب. فرایند ارزشیابی " به دو بخش برآورد" و ارزش گذاری " قابل تفکیک است. بخش اول یک فرایند جند تخصصی و پیجیده‌ای است که فراتر از دامنه کار این نشریه قرار دارد. توجه و تمرکز مباحث این نشریه بر تبیین رویه‌ها و تعیین گامهای اصلی در بخش دوم(ارزش گذاری) است. در فصول اول و دوم این نشریه. مفاهیم و چارچوبهای تحلیلی و تشخیص آثار و پیامدهای طرحها به‌طور جامع مورد توجه قرار می‌گیرد تا در فصول بعدی جایگاه پیامدهای اقتصادی و چارچوب تحلیلی فایده - هزینه اجتماعی که محور مباحث توجیه اقتصادی طرح است در میان سایر پیامدها و چارچوبهای ارزیابی مشخص شود. بنابراین در فصول بعدی محور بحث چارچوب تحلیلی فایده - هزینه اجتماعی خواهد بود. ویژگیهای دیگر این نشریه نسبت به دیگر نشریات بررسیهای اقتصادی منتشر شده قبلی عبارتند از: - توجه به آثار و پیامدهای زیست محیطی و معرفی روشهای برآورد ریالی(پولی) این آثار و پیامدها. براساس رویکرد متداول در این زمینه. - توجه به آثار و پیامدهای دامنه دار طرحهای بزرگ در قالب معرفی مدلهای مناسب محاسباتی(مدلهای تعادل عمومی) در این زمینه. ۱-۱ هدف هدف از تهیه این نشریه. توجیه اقتصادی طرح در چارچوب تحلیل فایده 7 هزینه اجتماعی با توجه به تفاوتهای اساسی میان آزمون مالی و آزمون اقتصادی در ادامه خطوط اساسی تعیین شده. به منظور عملیاتی کردن روش انجام مطالعات در دستورالعمل بررسیهای اقتصادی منابع آب (نشریه شماره ۲۵۸ دفتر امور فنی و تدوین معیارهای سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور) است. ۲-۱ دامنه کاربرد در جهت تحقق هدف فوق این نشریه به تشخیص و طبقه‌بندی آثار اقتصادی, اجتماعی و زیست محیطی طرحهای آب و ارزش گذاری آثار و پیامدها و اهمیت آن در مطالعات توجیه اقتصادی می‌پردازد. 0 ۱ 2 اَهدنده+مم۸ -3 ۲ -------- صفحهٔ بعد -------- پس از جنگ جهانی اول. سه جریان در تفکر اقتصادی شکل گرفت که بر کاربرد تکنیکهایی که پیش از آن به‌عنوان اقتصاد مهندسی!" شناخته می‌شد. تأثیر قابل توجهی داشت [۱۴]. این سه جریان در تفکر اقتصادی عبارت بودند از : - پیدایش نگرش اقتصادی کلان که مفاهیمی چون درآمد ملی. کارایی سرمایه در سطح ملی. اشتغال در سطح ملی و غیره را مطرح می‌کند و لزوم توجه به‌سنجش تاثیرفعالیتهای اقتصادی بر این متغیرها را آشکار می‌سازد. - اقتصاد رفاه که نتیجه کوشش فلاسفه و اقتصاددانانی بوده که تقریباً همزمان با نگرش اقتصادی کلان ریشه گرفته است و بحث مفاهیمی چون عدالت اجتماعی. توزیع درامد و سطح زندگی را به میان می‌آورد و ارزیابی سیاست اقتصادی را نسبت به برآورد. و تشریح آثار و پیامدهای اجرایی مبتنی بر این مفاهیم و سنجه‌های حاصل از آنها منوط کرده است. - اگرجه توسعه اقتصادی برانگیخته. برای توسعه کشورهای عقب افتاده. بعد از جنگ جهانی اول آغاز شد. اما در عمل پس از جنگ جهانی دوم همراه با استقلال کشورهای مستعمره سابق. گسترش یافت. در این تفکر دولت نقش رهبری توسعه را به خود اختصاص داد. تا به کمک برنامه‌ریزی اقتصادی - احتماعی به آنجه خود به خود انجام نشده بود. جامه عمل بپوشاند. براساس این تحول نگرش تحلیل فایده - هزینه ". که مفهوم آن از پیش یعنی حدود سال ۱۸۶۶ وضع و برای تحلیل طرحهای دولتی در فرانسه مطرح شده بود[۳۳] گسترش یافت. زیرا دیگر اصول اقتصاد مهندسی نمی‌توانست پاسخگو باشد. در چارچوب تحلیلی جدید که به‌نام آزمون یا تحلیل یا ارزیابی اقتصادی طرحها شناخته می‌شود. استفاده از تحلیل فایده 7 هزینه همراه با روشهای پژوهش عملیات. اقتصاد رفاه و اقتصاد سنجی به کار گرفته شد. استفاده از نگرش تحلیلی فایده - هزینه برای نخستین بار در مورد احداث تأسیسات آبی و براساس تصویب قانون کنترل سیلاب در سال ۱۹۳۹ در ایالات متحده. کاربرد گسترده‌ای یافت. پیش ازآن در تحلیل سرمایه‌گذاری‌های دولتی. استفاده از روشهای تحلیلی کارایی هزینه ". معمول بود[۳۷]. براساس اظهارات گودمن. در سال ۱۹۵۰ دولت آمریکا برای سامان‌بخشیدن مطالعات تحلیل اقتصادی, اقدام به انتشار یک جزوه راهنما کرد که در سال ۱۹۵۸ مورد تجدید نظر قرار گرفت و نفوذ زیادی در یکدست کردن مطالعات و پیشرفت کاربردی چارچوب تحلیلی مورد نظر داشت. کتابهای اصلی در این زمینه که مطالب و مفاهیم پایه را در ارتباط با اقتصاد کشورهای در حال توسعه گسترش داده‌اند. توسط داسگوپتا" - مارگلین* ولتیل و مرلیس! تألیف و برای نخستین بار. به ترتیب در سال ۱۹۷۲ و ۱۹۷۶ منتشر شدند. کتاب اول توسط سازمان توسعه صنعتی سازمان ۱- اصول موضوعه و تکنیکهای اقتصاد مهندسی در محیط و جامعه مهندسین سده ۱۹ و با انتشار کتاب ولینگتون پا گرفت [۴] و اصطلاح اقتصاد مهندسی در دهه‌های اولیه سده بیستم وضع شد. 200502 2021515 051 85006111 -2 0 6116011۷۵655 05۱ -3 12582۵ -4 0 - 5 ۱11۲|55 300 علااز] -6 ۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ملل(70100])" منتشر شد. بعدها این سازمان. بانک جهانی و سازمان همکاری توسعه اقتصادی سهم بسزایی را در گسترش ادبیات مربوط به این رشته بر عهده داشتند. نگرش اصلی در آزمون یا ارزیابی طرحهای توسعه منابع آب. تحلیل فایده - هزینه است. در فرایند ارزیابی براساس این تحلیل چنانکه بعداً توضیح داده می‌شود. پیش‌بینی پیامدهای اصلی. سنجش پیامدها براساس آحاد تناسب پذیر". تهیه سنجه‌ها" و تحلیل آنها حایز اهمیت زیادی است. اساس کار در این زمینه. فراهم کردن امکان مقایسه منطقی است. این مقایسه منطقی برای توجیه اقتصادی طرحها از دو دیدگاه مطرح است: - مقایسه منطقی مجموعه طرحهای همگن مورد بررسی در ایک بخش اقتصادی با یکدیگر - مفایسه منطفی فایده‌ها با هزینه‌های طرح در دوره بررسی. به‌منظور اطمینان از برابر یا بیشتر بودن فایده‌ها نسبت به هزینه‌ها در جریان تهیه و تدوین طرحهای توسعه منابع آب (پیش از تصمیم به‌اجرا) ارزیابی اقتصادی با دو هدف اصلی انجام می‌شود : - مقایسه گزینه‌های مختلف در جریان شکل‌گیری و برنامه‌ریزی طرح در مرحله شناسایی و یا پیش از پایان مطالعات توجیهی -‏ تهیه اطلاعات لازم به‌منظور تصمیم‌گیری درباره توجیه‌پذیری طرح و ورود آن به مرحله اجرا در انتخاب گزینه‌های رقیب در یک طرح. موضوع اصلی مقایسه نسبی آنهاست. در این مقایسه نسبی. می‌توان از لحاظ کردن پیامدهای مشترک چشم‌پوشی کرد و بر تقویم و مقایسه پیامدهای مثبت و منفی متفاوت. تکیه داشت. این اقدام در مطالعات مرحله شناسایی و میانکار مرحله توجیه. مناسبت دارد. در انتخاب نهایی طرحها برای اجرا. مقایسه کل فایده‌ها (پیامدهای مثبت) با کل هزینه‌ها (پیامدهای منفی) مطرح است و به‌عنوان یک اصل باید طرحی را انتخاب کرد که دست کم فایده‌های در درازمدت از هزینه‌های آن بیشتر باشد. تأأکید می‌شود در این مقایسه. باید همه هزینه‌ها و یا فایده‌هایی که می‌توانند تأثیری معنی‌دار در نتیجه گیری داشته باشند. در نظر گرفته شوند. این اقدام در انتهای مطالعات توجیهی مناسب دارد. پس از موفقیت طرح در آزمون مطالعات توجیهی و مستندسازی آن از نظر بیشتر یا دست‌کم مساوی بودن فایده‌ها از هزینه‌های مرتبط با طرح در درازمدت. طرح برای کسب مجوز اجرا و ورود به مرحله طراحی تفصیلی به دستگاه تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی معرفی می‌شود. در این مرحله. با توجه به محدودیت امکانات. نیاز به اولویت‌بندی طرحها وجود دارد. در این شرایط. اطلاعات لازم برای مقایسه طرحها با یکدیگر باید فراهم باشد. تأمین چنین اطلاعاتی (درحدی که معیارها و هدفهای برنامه تبیین و روشن شوند) نیز از وظایف آخرین مرحله مطالعات اقتصادی پیش از تصمیم‌گیری اجرایی به‌شمار می‌آید. بنابراین. جامعیت بررسیها به‌منظور اجرا یا عدم اجرای طرح و اولویت‌بندی طرحها. اهمیت ویژه‌ای دارد. از این رو. دقت و روش تشخیص پیامدها. برآورد مقادیر و ارزش‌گذاری و سنجش پیامدها نسبت به هدفهای 130۵100 همادا صونه تعنسنا -۱ از 016 0 -3 3/5 3 -------- صفحهٔ بعد -------- مختلف مورد نظر. برای این مطالعات اهمیت زیادی دارد. این اهمیت برای هر یک از موارد سه‌گانه زیر عبارت‌است از : - تشخیص پیامدها در ارزیابی اقتصادی یابد پیامدهای عمده طرح. موردتوجه قرار گیرد. این پیامدها باید به‌درستی تشخیص داده شوند. برای تشخیص درست پیامدها باید روش و چارچوب بررسی فنی- اقتصادی مناسب در کل فرایند مطالعات طرح. پیش‌بینی شده باشد. پیامدها عبارتند از پیامدهای مستقیم و پیامدهای غیرمستقیم یا جنبی (پیامدهای اجتماعی. پیامدهای زیست ‌محیطی, پیامدهای غیرمستفیم اقتصادی و پیامدهای توزیعی). - برآورد مقادیر برآورد مقادیر. یکی از عوامل اصلی موثر در برآورد هزینه و فایده یا سنجش و تقویم پیامدهای اجرای طرحهاست. دقت برآورد این مقادیر برای مطالعات توجیه اقتصادی. باید در حدی باشد که با کار اجراشده و با در دست بهره‌برداری اختلاف قابل ملاحظه‌ای نداشته باشد. بدین منظور برای برآورد مقادیر سازه‌های آبی. تأسیسات مکمل و فعالیتهای تولیدی پایین دستی لازم است طرحهای مقدماتی تهیه شود و یا برای طرحهای مکمل و جنبی از نتایج طرحهای سنجیده قبلی استفاده شود. - ارزش گذاری ارزش داده‌ها (تأسیسات) و ستانده‌های (فرآورده‌ها و محصولات) طرحها. از حاصل ضرب مقادیر و بهای واحد مقّادیر. به‌دست می‌آید. ارزش گذاری ممادیر (هزینه‌ها و فایده‌ها) به‌منظور تبدیل آنها به واحد سنحش همگانی و افرایش قابلیت مفایسه و انتخاب. انجام می‌شود. در این عرصه از کار. ممکن است مقادیری با قیمت بازاری وجود داشته باشند. اما قیمت بازار. به خوبی ارزشهای اقتصادی را بازتاب نکند و ممکن است مقادیری اساساً دارای قیمت بازار نباشند. در مورد اول. قیمتهای سایه" و در مورد دوم از فنون تفویم پولی " (مانند هزینه‌های جایگزینی. هزینه‌های تغییر" و قیمت‌گذاری بازار فرضی") استفاده می‌شود. استفاده از تحلیل فایده - هزینه اجتماعی " در دو حالت معمول و یا توسعه یافته می‌تواند مطرح باشد. در روش معمول موضوعات مربوط به برآورد مقادیر و ارزش‌گذاری با توجه به عامل زمان یا ارزش زمانی پول نسبت به هدف افزایش درآمد ملی سنجیده می‌شود. در روش توسعه یافته موضوعات مربوط به پیامدها نسبت به هدفهای دیگر توسعه مانند حفاظت محیط زیست. توزیع درآمدها و حمایت از گروههای آسیب‌پذیر و کم‌درآمد در عین حال. براساس بعضی از ارزیابی‌ها. استفاده از تحلیل فایده - هزینه اجتماعی توسعه‌یافته" به علت ۱- 5۳۵۵0 ۵۲۵۹ دبان 033 10۵۵117۵1100 -2 3- ۷۵۳1۵۳۱ 041 4- ۳۹۵00 - 1۵۲۵۱ 8 2215 0051 ۳۵۳۵/۱ آدزمنگ -5 ددر |22 اک00 - ۵۵111 له 00لا -6 -------- صفحهٔ بعد -------- پیشنهاد شده. جایگزین. تحلیل ترکیبی یا دو گانه" است. در این حالت پیامدهای طرح پیشنهادی, نسبت به تولید ناخالص داخلی به‌طور جداگانه مورد سنجش قرار می‌گیرد. پس از آن پیامدهای مربوط به توزیع درآمد و آثار محیط زیست نیز به‌طور مستند به نتایج بررسی اضافه می‌شود. سنجش پیامدها نسبت به هدفهای مختلف تولید ناخالص داخلی. توزیع درآمد میان اقشار و مناطق مختلف و پیامدهای زیست محیطی, زمینه را برای استفاده از تحلیل چند معیاری " آماده می‌سازد. در پیشنهادهای اعمال فنون. باید میانگین سطح کار موجود در مهندسین مشاور کشور. داده‌ها و مطالعات پایه مورد نیاز و دیگر ارزیابیهای مرتبط با طرحهای توسعه منابع آب را در نظر داشت. اعتلای شرایط کار ارزیابی اقتصادی برای توجیه اقتصادی باید به‌گونه‌ای در نظر گرفته شود که روشهای جدید با نقد مشخص نسبت به روشهای موجود. به‌سهولت قابل اعمال باشد. در طرح تهیه استاندارد مهندسی آب کشور از اوایل دهه ۱۳۹۰ تاکنون. راهنماها و دستورالعملهایی در زمینه ارزیابی اقتصادی طرح., تهیه شده که لازم است در اینجا جایگاه راهنمای مورد نظر در این مجموعه مشخص شود. اساسی‌ترین و جامع ترین دستورالعمل تهیه‌شده در این زمینه. نشریه شماره ۰۲۵۸ با عنوان «دستورالعمل بررسیهای اقتصادی منابع آب» است. در این نشریه مفاهیم اصلی. روش تهیه داده‌های پایه. روش برنامه‌ریزی. سنجه‌های اقتصادی مورد نظر. هدفهای مشخص برای سنجش پیامدهای طرح. آزمون حساسیت و مطالعات مالی و اقتصادی. ارایه شده است. بدیهی است که پرداختن به همه این موارد در یک نشریه نمی توانست جنبه تفصیلی و عملیاتی داشته باشد. از این رو تفکیک موضوعات از یکدیگر و پرداختن به جزئیات بیشتر در فرایند شاخه‌بندی شده موضوعات و تخصصی‌تر شدن آنها. امری اجتناب‌ناپذیر به‌شمار می‌رفت. اولین اقدام» تفکیک راهنماها و دستورالعملهای مرتبط با مطالعات اقتصادی. از مطالعات مالی طرحها بود. براین‌اساس. مطالعات اقتصادی به سه شاخه زیر تفکیک و در هر شاخه نشریاتی تدارک دیده شد : - بهینه سازی اقتصادی (اختصاصی) - توجیه اقتصادی (اختصاصی) - مشترک (موارد قابل استفاده برای مطالعات بهینه سازی و توجیه اقتصادی) بیشترین نشریات آماده‌شده تاکنون مربوط به شاخه مشترک و کمترین آن مربوط به شاخه‌های اختصاصی است. در شاخه‌های اختصاصی نیز موارد تخصصی‌تری پیش‌بینی شده که تعدادی از آنها تهیه شده و عمدتاً در دست تهیه می‌باشد. نمودار ۱-۱ جایگاه راهنمای مورد نظر را براساس توضیحات فوق و شاخه‌بندیهای انجام‌شده. نشان می‌دهد. 2۳2155 [20۵] -۱ 0 01۱6۲12 - ا[1 -2 ۹ -------- صفحهٔ بعد -------- اد و۱ یو 2 وا ۱1 اه چا ُ ۱ ی (ف رس ۹ پچ ریخ ۱ 1 : : ۱ ۱ ۱ ۱ ۱ بر 3 وه 7 3 ۹ ح با ( ‎٩ 1 3 ان 2 ی 7۹ 32 9 س ری تیا 3 ۱ ۱ 34 دا 1. ۵۵ 3 + 5 دا زد 8 ۰۹ ی 0 درجه تحلیل و عملیاتی شدن کار ۷ ۱ ۱ د 7 ۹ 1 1 3 7 ۸ 9 -------- صفحهٔ بعد -------- ۴-۱ پیامدهای اصلی احتمالی پیش از ارزش‌گذاری آثار وپیامدهای طرحهای توسعه منابع آب از دیدگاه کل جامعه. باید درمورد تشخیص و پیش‌بینی ابعاد آنها اقدامات ویژه‌ای در نظر گرفت. در اینجا فهرست مهم‌ترین اقدامها و توضیح مختصری از هر یک ارائه می‌شود تا زمینه لازم برای توضیحات بعدی این فصل و فصلها بعدی راهنما. فراهم‌شود. ۱-۴-۱ انتخاب هدفها و معیارها درتشخیص آثار و پیامدها. هدفها و معیارهایی که طرح باید براساس آنها ارزیابی شود. باید مشخص باشد تا از میان آثار و پیامدها. آنهایی که درارتباط با هدفها و معیارها اهمیت دارند. از پیش مورد توجه قرار گیرند. هدفها. خواستها و نقاط عزیمت مورد نظر دستگاه برنامه‌ریزی کشور هستند که معمولاً شکل کلی دارند. مانند توسعه اقتصادی. توسعه منطقه‌ای. توزیع درامد و همانند آن. که به این صورت کلی قابل سنجش نیستند. معیارها. شکلی از بیان هدفها هستند که به‌نوعی قابل سنجش می‌باشند. مانند میزان اآرزش اقتصادی تولیدشده و افزایش درآمد خانوارها در اثر اجرای طرح. در مورد هدفها و معیارها. توضیحات مفصل‌تری ارائه خواهد شد. -۴-۱‏ انتخاب دوره بررسی در تشخیص آثار و پیامدها. دوره بررسی مورد نظر. دارای اهمیت است. اگر دوره بررسی کوتاه باشد. ممکن است بخشی از پیامدها که با تأخیر. امکان بروز و ظهور پیدا می‌کنند. مطرح نشوند و اگر بسیار طولانی باشد. ممکن است پیش‌بینی با دشواری و ابهام زیاد همراه باشد. در طرحهای توسعه منابع آب که معمولاً به‌عنوان طرحهای ملی بررسی و تدوین می‌شود. عمر طولانی تأسیسات. دوره طولانی سرمایه‌گذاری و دوره تطبیق با شرایط جدید. از انتخاب دوره کوتاه‌مدت بررسی (کمتر از ۲۰ الی ۳۰ سال) باید اجتناب کرد. ۳-۴-۱ پیش‌بینی شرایط با طرح و بدون طرح در تشخیص آثار و پیامدها. مقایسه وضع موجود با شرایط طرح. ممکن است نتایج مقایسه را غیرواقعی جلوه دهد و مانع از تشخیص آثار و پیامدهایی شود که بدون اجرای طرح نیز امکان ظهور داشته و ناخواسته به حساب آثار و پیامدهای طرح. در نظر گرفته شده‌اند. به‌عنوان نمونه. معمولاً بدون اجرای طرحهای بزرگ تأمین آب. امکان توسعه کشاورزی وجود دارد (در اثر رشد عمومی فناوری کشاورزی و استفاده از نهاده‌های جدید) و در نظر نگرفتن این رشد اضافی. ممکن است پیش‌بینی آثار و پیامدهای طرح را بیش از واقعیت. جلوه دهد. عکس این حالت هم ممکن است وجود داشته باشد. برای مثال بدون اجرای طرح. سطح تولید ممکن است با افزایش شوری و زهدارشدن خاک زراعی. نسبت به وضع موجود با وجود رشد محدود فناوری کشاورزی. به‌تدریج کاهش یابد. ۸ -------- صفحهٔ بعد -------- 2-2-۱ پیش‌بینی تدابیر و اقدامات در قالب طرح یک طرح توسعه منابع آب معمولاً مجموعه‌ای از تدابیر و اقدامات سازه‌ای " و غیرسازه‌ای " است. تعیین و تعریف اجزای این تدابیر و اقدامات (اعم از فیزیکی و غیرفیزیکی) نقش تعیین‌کننده‌ای در تشخیص آثار و پیامدهای مرتبط با طرح دارد. ازاین‌رو. بررسیهای فنی. سازمانی. اجتماعی. مالی و مانند آن. توسط کارشناسان مختلف در مجموعه‌ای از گروههای تخصصی در یک تشکیلات ویژه (مهندسین مشاور) و با ترتیب و توالی معین در فرایند برنامه‌ریزی طرح, دارای اهمیت زیادی است. در فرایند برنامه‌ریزی طرح؛ اجزای متشکله طرح. ترتیب آنها. اندازه و ابعاد تأسیسات. سطح تحت پوشش و تدابیر مدیریتی. سازمانی. حقوقی. اجتماعی و مالی مورد توجه قرار گرفته و در مراحل تکوین طرح (مرحله شناسایی و توجیهی) تعریف می‌شوند. نقشه‌ها و طرحهای مقّدماتی تهیه. و امکان برآورد احجام و مقادیر کار (به‌ویژه در بخش هزینه‌ها) فراهم می‌شود. ۵-2-۱ اندازه‌گیری پیامدهای تدابیر و اقدامات طرح دربرنامه‌ریزی طرح, پیامدهای محتمل براساس منظورها و هدفهای طرح باید پیش‌بینی شود. در پیش‌بینی و انتخاب پیامدهای اصلی. اندازه‌گیری پیامدها حایز اهمیت است. در پیش‌بینی اندازه و ابعاد پیامدها ازمدلهای علت و معلولی مختلفی استفاده می‌شود. همچنین استفاده از مدلهای شبیه‌سازی در برنامه‌ریزی طرحهای توسعه منابع آب. رایج است. استفاده از این مدلها امکان پیش‌بینی پیامدها را براساس مفروضات مختلف. فراهم می‌کند. براساس پیش‌بینی پیامدهای فیزیکی. بررسی اندازه و ابعاد پیامدهای اقتصادی. اجتماعی و زیست محیطی امکان‌پذیر می‌شود. برای پیش‌بینی پیامدهای مختلف. باید از جارجوبها و مدلهای مربوط به آن رشته. استفاده کرد. برای ارزش‌گذاری پیامدهای طرح به‌منظور توجیه اقتصادی, باید مطالعات مربوط انجام و نتایج این مدلها به‌دست آمده باشد. نمودار ۲-۱ فرایند کلی پیش‌بینی ابعاد پیامدهای احتمالی و ارزش‌گذاری آنها را نشان می‌دهد. 1-2-۱ نااطمینانی و عدم قطعیت عوامل مختلف بیرونی و نااطمینانیهای ذاتی. مانع از امکان پیش‌بینی مطمئن پیامدهای طرح می‌شود که باید به آن توجه شود. براساس رده‌بندی ارایهشده توسط مک‌کین. این نااطمینانیها به‌صورت زیر تعیین شده‌اند [۶۱]. - تردید در زمینه هدفها حتی اگر هدفهای برنامه‌ریزی در شرایط فعلی روشن و به‌طور کامل مورد تصدیق باشند. ممکن است پیش آمدهای آینده. آنها را به‌طور آشکار تغییر دهد. 51۳۲۵1 -| [ ۱10-51۳۲۵ -2 ۹ -------- صفحهٔ بعد -------- برنامه‌ریزی و تعریف طرح اندازه گیری پیامدهای فیزیکی احتمالی در نتیجه اجرا و بهره‌برداری طرح پیش بینی آثار و پیامدهای اقتصادی سنحش و ارزش‌گذاری اقتصادی (پولی) نمودار شماره ۲-۱- فرایند کلی اندازه‌گیری و سنجش پیامدهای اجرای طرح - تردید در قیود و شرایط محدودکننده نظام مشخصه‌های اقتصادی موْثر در محاسبات به‌طور همزمان امکان‌پذیر نیست. تحلیل ویژه‌ای باید در قالب تعریف قیود و شرایط محدودکننده. انجام پذیرد. برای مثل ممکن است قیمت مصالح به کارگرفته‌شده در سازه‌ها بدون تلاش در تعیین قیمت بهینه به کمک آنالیز رشته‌ای. رقمی در نظر گرفته شود اما پیشامدهای آتی موجب تغییر آن - تردید در زمینه عکس‌العمل مردم هر چند ممکن است نیاز به خدمات و تولیدات طرح. براساس بررسیها مشخص شده باشد. اما حرکتهای اجتماعی. راههای جدید آموزش یا تغییر در گرایشها ممکن است موجب بروز عکس العملهای متفاوتی شود. - تردید در زمینه تغییرات فناوری تردید در زمینه اتفاق رویدادها و بروز رویدادهای تصادفی (به و یژه در زمینه مشخصات آبشناختی و منایع آب -------- صفحهٔ بعد -------- ۵-۱ رده‌بندی آثار و پیامدها ۱-۵-۱ رده‌بندی آثار و پیامدها از دیدگاه اقتصادی [۱۰] ۱-۱-۵-۱ از دیدگاه افزایش یا کاهش مطلوبیت در یک تقسیم‌بندی کلی و ازدیدگاه اقتصادی. می‌توان آثار حاصل از طرحهای توسعه منابع آب را به دو دسته الف- آثاری که موجب افزایش مطلوبیت می‌شوند. ب- آثاری که موجب کاهش مطلوبیت می‌شوند. آثار نوع اول. تحت عنوان فایده‌ها و آثار نوع دوم تحت عنوان هزینه‌ها دسته‌بندی می‌شوند. - رده‌بندی فایده‌ها ۰ فایده‌های مستقفیم یا اولیه ۰ فایده‌های غیرمستفیم دسته اول. شامل نتایج فوری و بلافصل ناشی از اجرای طرح. مانند تولید برق آبی. افزایش تولید محصولات کشاورزی و جلوگیری یا کاهش خسارات سیل است. دسته دوم. شامل فایده‌های پیشین و پسین ناشی از اجرای طرح مانند رشد صنایع, افزایش فایده بنگاههای تولید کنندهٌ نهاده‌های لازم برای اجرای طرح. افزایش سطح عمومی مالیاتها و ایجاد اشتغال است. - رده‌بندی هزینه‌ها هزینه طرحها در دو گروه اصلی قابل بررسی هستند : ۹ هزینه‌های مستفیم * هزینه‌های وابسته" هزینه‌های مستقیم شامل هزینه‌های سازه‌ای یا هزینه‌های سرمایه‌گذاری اولیه و هزینه‌های سالانه یا مستمر یعنی هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری و جایگزینی است. هزینه‌های وابسته شامل تمامی هزینه‌هایی است که باید برای استفاده از محصول طرح. انجام شود برای مثال هزینه‌های تولید کشاورزی در طرحهای تأمین آب کشاورزی. ۵۵15 100060 200 5168 -| کاد0» 2160 ۸۹:00 -2 ۱۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۱-۵-۱ از دیدگاه آثار خرد و کلان اقتصادی در چارچوب تحلیل فایده - هزینه. آثار طرح بر دیگر بازارها و بخشهای اقتصادی چندان مورد توجه قرار نمی‌گیرد. در صورت قابل ملاحظه بودن این آثار. پیامدهای غیرمستقیم اقتصادی طرح. در چارچوب مدلهای تعادل عمومی قابل بررسی و سنجش خواهد بود. ۳-۱-۵-۱ از دیدگاه نحوه ارزش گذاری به‌طور کلی آثار یا پیامدهای حاصل از اجرا و بهره‌برداری طرح. از دیدگاه شیوهٌ ارزش گذاری ( اعم از آثار مثبت و منفی) به دو دسته تفسیم می‌شوند : الف - آثاری که از طریق مکانیسم بازار قابل اندازه‌گیری هستند. ب- آثاری که از طریق مکانیسم بازار قابل اندازه‌گیری نیستند. در مورد آثاری که از طریق مکانیسم بازار قابل اندازه‌گیری هستند و در بازار مبادله می‌شوند و دارای قیمت هستند. ملاک پایه ارزش‌گذاری. قیمت تعیین‌شده در بازار است. اگر قیمت دریافتی. نشانه‌های درستی از ارزش اقتصادی را نشان ندهد و اختلاف زیادی بین قیمت بازار و قیمت اقتصادی وجود داشته باشد. از قیمتهای سایه استفاده می‌شود. ارزش گذاری آثار نامملوس یا آثاری که دارای بازار نیستند. دشوارتر است. روشهای موجود برای سنجش این آثار. به دو گروه مستقیم و غیرمستقیم تقسیم می‌شوند. در روش مستقیم. آثار ناملموس مانند کیفیت آب آشامیدنی. منظره زیبا و ... مستقیماً در نظر گرفته شده و برای تعیین ارزش آن. با در نظر گرفتن بازار فرضی یا روشهای آزمایشی تلاش می‌شود. در روش غیرمستقیم. ابتدا رابطه بین اثر و پیامدها"! مشخص شده (مثلاً اثر آب ناسالم و غیربهداشتی بر سلامت افراد) و سپس با استفاده از روش تمایل به پرداخت. اثر ناملموس. ارزش گذاری می‌شود. ۲-۵-۱ رده‌بندی آثار و پیامدهای اجتماعی [۳۷]| پیامدهای اجتماعی معمولاً در چهار سطح یا رده گروه بندی می‌شوند : - پیامدها پر افراد و خانوارها - پیامدها بر طرحها و جوامع محلی " پیامدها بر منطقه و سهم آن در هدفهای اصلی. - پیامدهای تجمعی اجتماعی بررسی پیامدها در سطح خانوارها. به‌طور عمده براساس نیازهای بشر و سلسله مراتب ویژه. مانند سلسله مراتب تعبین‌شده توسط مزلو" انجام می‌شود. 1096-۳650056 -] ۲0۳۳۳۵۳۷ -2 ۷ -3 ۱۲ -------- صفحهٔ بعد -------- بررسی پییامدها در سطح جامعه محلی. با توجه خاص به تشخیص نهادها و ارزشهای مشترک مردم و تلاشهای آنها در همکاریهای جمعی و همکاری در امور اجتماعی انجام می گیرد. در بررسی پیامدهای منطقه‌ای. به‌طور عمده به ساختار اقتصادی منطقه و ارتباط آن با اشتغال. زیر ساختهای ارتباطی و ترابری و تأثیر آن بر فرایند برنامه‌ریزی و اجرای طرح در منطقه توجه می‌شود. در بررسی پیامدهای تجمعی اجتماعی تاثیر طرح بر زندگی عموم. موقعیت اجتماعی نسبی گروهها و اقشار مختلف. کیفیت در رفاه اجتماعی مراکز جمعیتی نهادهای اجتماعی مورد توجه قرار می‌ گیرد. آن بخش از پیامدهای اجتماعی که در روابط مالی و بازار انعکاس پیدا نمی‌کند. به‌عنوان آثار خارجی ۳-۵-۱ رده‌بندی آثار و پیامدهای زیست‌محیطی ‎]٩[ پیامدهای زیست‌محیطی معمولاً به شکل زیر رده‌بندی می‌شوند : - پیامدهای موْثر بر اقلیم و کیفیت هوا از جمله جهت و سرعت باد. بارشها. رطوبت. دما و کیفیت و آلودگی هوا. - پیامدهای موثر بر منابع آب. شامل تجزیه و تحلیل جامع مسائل آبشناختی. - پیامدهای موثر بر ویژگیهای زمین‌شناسی. شامل تأثیر انواع بارش و تغییر لایه‌های سطحی زمین. فرونشست سطحی و عمقی زمین. فعالیتهای لرزه‌ای و زمین‌ساختی. حرکتهای توده‌ای خاک و زمین لغزش و همانند آن. - پیامدهای موْثر بر ویژگی‌های خاکشناختی. شامل فرسایش‌پذیری» پایداری شیب. روانگرایی. ترا کم پذیری. بافت و ساختار خاک. تغییرکاربری اراضی, شوری و تخریب خاکدانه‌ها و ساختار خاک. - پیامدهای موثر بر ویژگیهای بوم شناختی. شامل ترکیب گونه‌های گیاهی و جانوری. جوامع گیاهی خشکی و آبی. تنوع گونه‌ها و زیستگاهها. مناطق جهارگانه تحت حفاظت سازمان حفاظت محیط زیست. چرخه غذایی و بیوژئوشیمیایی. تولیدمثل و ظرفیتهای زیستی جوامع گیاهی و جانوری. - تغییرات کاربری و قابلیت زمین - پیامدهای موثر بر ارزشهای زیباشناختی - پیامدهای موْثر بر عوامل فرهنگی. اجتماعی, تاریخی و باستان‌شناختی - پیامدهای موْثر بر نواحی حساس بوم‌شناختی ۱۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۶-۱ سنجش پیامدها و تهیه سنجه‌ها ۱-۶-۱ اصول و مبانی کار [۲۶| همواره سنجش. یگانه راه برای درک بهتر تعادلهای کمّی بوده و مقایسه‌ها. گسترش روشها و ابزارهای سنجش را ضروری ساخته است. در مقایسه‌ها هرگاه اختلاف بین کمیتها کم باشد. بررسی تعادلهای کمی اهمیت دارد و به سنجش و ابزار اندازه‌گیری دقیق‌تری نیاز است. درصورتیکه کمَّیتها از جنسهای مختلف. در زمانهای متفاوت و از جنبه‌ها و دیدگاه‌های مختلف باشد. به نظام سنجش و مقایسه‌ای پیچیده‌تر و کامل‌تری نیاز است. ۱-۱-۶-۱ همسان‌سازی جنس یا نوع هنگامی که جنسهای مختلف با مقیاسهای اندازه‌گیری متفاوت. باهم مقایسه می‌شوند. باید سنجشهای انجام‌شده با مقیاسهای مختلف به آحاد تناسب پذیر تبدیل شوند تا قابل مقایسه باشند. یعنی اجناس مختلف (مانند نیروی انسانی. سنگ. آهن. چوب. گندم. سیب و غیره) باید از یک جنس شوند (ایجاد تجانس). در گذشته. در جامعه. یک کالا (مانند نمک یا طلا) به‌طور قراردادی برای ایجاد تجانس انتخاب می‌شد. در حال حاضر. پول این نقش را به‌عهده دارد ومفیاس سنجش اقلام مختلف. برحسب پول است. نقش پول را می‌توان ایجاد تجانس اعتباری یا قراردادی (از نوع قراردادهای اجتماعی) دانست. این اقدام که توانسته است دامنه مقایسه‌های منطقی میان افراد یک جامعه و بین جوامع را گسترش دهد و آسان کند. همسان‌سازی جنس یا نوع " نام گرفته است. ۲-۱-۶-۱ همسان‌سازی زمان با مطرح شدن اهمیت زمان و انجام سرمایه‌گذاری‌های درازمدت. همسان‌سازی زمان " میان اقلام پولی که در سالهای مختلف واقع شده‌اند. مطرح شد. در نتیجه. نوع دیگری از تجانس براساس قرارداد احتماعی شکل گرفت. با گسترش بررسی منطقی آثار تورم. ریسک سرمایه‌گذاری و موقعیت اقتصادی متفاوت. توجه به امر همسان‌سازی زمانی آثار و پیامدها افزون‌تر شد. ۳-۱-۶-۱ همسان‌سازی دیدگاه سنجش پیامدها تحت‌تأثیر دیدگاههای مختلف قرار دارد. این سنجش از نظر کل جامعه (دستگاه برنامه‌ریزی مرکزی) جامعه محلی و منطقه‌ای. مجریان و کارگزاران طرح و بهره‌برداران متفاوت است. این تفاوت هم از نظر دامنه و پوشش پیامدها و هم به‌لحاظ آحاد تناسب‌پذیر برای همسان‌سازی جنس و زمان مطرح است. در این قازست ۲۵۳۵۳۹۵۳۵۳۵ -] 0 اناوت -2 0 ۵ ۷۵10006 زو -3 ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- صورت. تعیین هزینه و فایده طرح و مقایسه آنها با یکدیگر باید از یک دیدگاه باشد. یعنی برای مثال نمی‌توان سنحش هزینه‌ها را از دید گاه محریان و کار گزاران طرح. و سنجحش فایده‌ها را از دید گاه اقتصاد ملی و منطقه‌ای نام دارد و در بخش بعدی به تفاوتهای آن با ارزیابی اقتصادی خواهیم پرداخت. ۴-۱-۶-۱ پارامترهای ملی دیدگاه کل جامعه. ضرورتهای دیگری را نیز در سنجش و اندازه‌گیری از نظر همسان‌سازی نوع و زمان مطرح کرده و آن پذیرش یا تعدیل قیمت اجناس و نرخ همسان‌سازی زمان است. در اینجا این پرسش مطرح می‌شود که آیا قیمت بازارء نشانه‌های درستی از قیمت اقتصادی هر جنس هست؟ در پاسخ به این پرسش, موضوع «(تحریف قیمت » در اثر دخالت بیش از حد دولت در بازارء مطرح می‌شود. در اغلب مواقع. شرایط اقتصادی و اجتماعی کشورها. به‌ویژه در کشورهای درحال توسعه. به‌گونه‌ای است که «تحریف قیمت» در بیشتر موارد وجود دارد. موارد بسیار اساسی و تعیین کننده. با مطرح کردن تحلیل فایده - هزینه اجتماعی, قرارداد دیگری برای ایجاد «تجانس» در مقایسه‌ها شکل می‌گیرد. به عبارتی از قیمت محاسباتی " یا قیمت سایه " استفاده می‌شود. قیمت سایه نوعی ارزش‌گذاری پولی و قراردادی در دستگاه برنامه‌ریزی کشور است که برای ارزش‌گذاری برخی اقلام (مانند ارز خارجی. کارگر ساده و نرخ بهره یا تنزیل) به‌کار می‌رود. برخی از این اقلام, با عنوان « پارامترهای ملی"» در متون مربوط به ارزیابی اقتصادی طرحها در کشورهای درحال توسعه منعکس شده است. ۲-۶-۱ رده‌بندی سنجه‌ها نتایج مقایسه و سنجش پیامدهای یک طرح. به شکل اطلاعات فشرده‌ای به‌عنوان سنحه " برای تصمیم‌گیری ارائه می‌شود. سنجه‌ها با توجه به اصول و مبانی کار به سه گروه تفکیک می‌شوند. ۱-۳-۶-۱ سنجه‌های پولی - زمانی سنجه‌های پولی - زمانی. سنجه‌هایی هستند که در محاسبه آنها. در مورد ارزیابی آثار و پیامدهای طرح از دیدگاه واحدی همسان‌سازی پولی - زمانی انجام شده است. به این سنحه‌ها. سنحه‌های تنزیلی " می گویند. مانند نرخ [- ۳۲۱۵ 0 2- ۸0۵۳۵ 4۵ 3- 5۳۵00 ۵ 4- <1۵000۵[ 02۳267 5- ۵۶ 6- 1216011۳۵۶ ۵۶۵ ۱ ۵ -------- صفحهٔ بعد -------- بازده داخلی ". نسبت فایده به هزینه و ارزش کنونی فایده خالص. این سنجه‌ها کامل‌ترین سنجه‌ها در نگرش تحلیل فایده هزینه به شمار می‌آیند[۲۴] . ۲-۲-۶-۱ سنجه‌های پولی و غیرتنزیلی سنجه‌های پولی. سنجه‌هایی هستند که برای محاسبه آنها. در مورد ارزیابی آثار و پیامدهای طرح از دیدگاه واحدی فقط همسان‌سازی نوع انجام‌شده است. به این سنجه‌ها. سنجه‌های غیرتنزیلی نیز می‌ گویند. مانند دوره ۳ ۰ ۰ ۳-۲-۶-۱ سنجه‌های نامرتبط با نگرش تحلیل فایده - هزینه ارزیابی برپایه تحلیل فایده - هزینه. یکی از ارزیابیهای مرتبط با آثار و پیامدهای طرح است. ارزیابی آثار و پیامدهای زیست محیطی یا ارزیابی چند معیاری و همانند آن. از دیگر انواع ارزیابیهای طرح به‌شمار می‌روند که سنجه‌های متفاوتی را نیز ارائه می‌کنند و اینها در گروه‌بندی سنجه‌های تنزیلی و غیرتنزیلی قرار نمی‌گیرند بلکه در کنار آن. می‌توانند در تصمیم گیری و رده‌بندی طرحها نفقش‌آفرینی کنند. ۳-۶-۱ تحلیل سنجه‌ها [۲۶] مقایسه یا نتیجه گیری برپایه سنجه‌های تنزیلی. بدون تحلیل مناسب اعداد و ارقام. امری نارس و کم‌اعتبار است. در واقع خود ارقام در این یافته‌ها. اهمیت اصلی ندارند. اهمیت اصلی کار. بررسی جنبه‌های مختلف و نقاط ضعف و قوت طرح از نظر اقتصادی است و این شناخت باید در جریان ارزیابی حاصل شود|[۳۹]. از جمله آزمونهایی که می‌تواند موجب شناخت و درک تفصیلی شود. انجام آزمون حساسیت است که باید آن را سنجش باهدف تحلیل نتایج به‌شمارآورد [۶۱]. افزون براین. تحلیل دلایل اختلاف سنجه‌ها. توجه به معنی‌دار بودن یا نبودن اختلاف آنها و بررسی نتایج با قضاوتهای تجربی کارشناسانه. از دیگر ابزارهاست. در مجموع باید توجه داشت که در مقاطع مختلف. امکان خطا در سنجش و ورود قضاوتهای ارزشی" یا ذهنی تحلیل‌گر در بررسی مسائل وجود دارد. در واقع. سنجش اقتصادی طرحهاء اعتبار خود در مقابل دیگر روشهای مقایسه‌ای را به‌خاطر داشتن معیارها و روشهای نظام‌یافته و نسبتاً عینی و متعادل‌تر. به‌دست آورده است. این برتری به دلیل مطلق بودن اعتبار سنجش نیست. این نکته مهمی است که در تحلیل نتایج. باید به آن توجه داشت و براساس آن. احتیاطهای لازم را در نتیجه‌گیری به کاربست. 0 ]0۲ 6اخ۲ [۵ 116۳۳ -|[ ۹از] ۵۵ آ۵ ۵۲۳۵ ۳۳۵۹۵۱ ۲۵1 -2 0 ۵6 ۳۵۵ -3 4- ۷۵۷۵ 1 تس -------- صفحهٔ بعد -------- براین اساس. کار ارزیابی اقتصادی به تهیه سنجه‌ها ختم نمی‌شود. آنچه سنجش و تهیه سنجه‌ها را قابل فهم و ملموس می‌سازد. چگونگی تفسیر و با تحلیل سنجه‌ها است. 2-۶-۱ نگاهی کلی به مجموعه اقدامات نمودار شماره ۳-۱ نگگرش و چارچوب کلی کار را در ارزیابی اقتصادی طرح. ارائه می‌کند. براین اساس. در گام اول. بررسی آثار و پیامدها (تشخیص و اندازه‌گیری آنها) انجام می‌شود. این امر مستلزم توجه به انجام بررسیهای گوناگونی است که پیش از این. از آنها یاد شد. سپس موضوع ارزش‌گذاری و سنجش پولی- زمانی. پولی و غیرپولی و تهیه سنجه‌های گوناگون و تهیه اطلاعات مدون از پیامدهای ارزش‌گذاری نشده و سنجه‌های نوع سوم (خارج از چارچوب نگرش فایده- هزینه) مطرح می‌شود. ۷-۱ هدشها و ارزیابی پیامدها ۱-۷-۱ هدفها و اهمیت ساماندهی آنها اعتبار ارزیابی طرح بستگی به اعتبار هدف یا هدفهایی دارد که در ارزیابی به آنها توجه شده است. ارزیابی آثار و پیامدها. در مقایسه با هدفها ممکن می‌شود. آثاری که در جهت هدف مورد نظر یا تأمین کننده آن باشند. مثبت. و آثاری که در خلاف جهت هدف مورد نظر باشند. منفی ارزیابی می‌شوند. از دیدگاه کل جامعه. هدفهای مختلفی مطرح است و آثار و پیامد طرحها نسبت به هدفهای مختلف می‌توانند متفاوت و گاه مغایر با یکدیگر باشند. چگونگی رفع این مغایرت و با انتخاب هدف اصلی و یا دادن وزن به هدفهای مختلف به‌منظور به‌دست آوردن یک میانگین وزنی از موضوعات مهم در استفاده از نتایج ارزیابی طرحها از جمله طرحهای توسعه منابع آب به‌شمار می‌آید. معمولاً فرض می‌شود که دولت به نمایندگی از مردم هدفها را تنظیم و اولویت‌بندی و اهمیت هر ایک را نسبت به دیگری مشخص می‌کند. اما بیشتر موارد. هدفها در نظام تصمیم‌گیری شکل روشن و مشخصی ندارند. برای مثال در سند برنامه‌های ملی و یا دیگر مصوبات قانونی و رسمی. هدفهای ملی به صراحت و روشنی بیان نمی‌شود و ایجاد ارتباط کمّی و کیفی دقیق بین پیامدهای یک طرح و هدفهای ملی مورد نظر. بسیار دشوار است. اغلب بیان هدفها به‌شیوه کلی و غیردقفیق است و ممکن است تفسیرهای متفاوتی را موحب شود ۷1 ۱۷ -------- صفحهٔ بعد -------- پیش بینی و رده‌بندی پیامدها تبدیل پیامدهای مهم به آحاد تناسب‌پذیر اس ما تحلیل و بررسی پیامدها نمودار ۳-۱- نگرشی کلی به مراحل سنجش و ارزیابی اقتصادی طرح [۲۶] مهم‌ترین مشکل در سنجش پیامدها نسبت به هدفهای ملی در بالاترین سطح خود. عدم امکان سنجش است. چرا که در ارزیابی پیامدها. صرف مثبت یا منفی بودن کفایت نمی‌کند. بلکه باید درجه مثبت یا منفی بودن هر اثر سنجیده‌شده و با تجمیع یا تفاضل آن با دیگر آثار. نتیجه گیری شود. اندازه‌گیری اهدافی مانند رفاه اجتماعی بسیار دور از دسترس است و سنجش اهداف فرهنگی. اجتماعی. زیست‌محیطی و سیاسی نیز با دشواریهای زیادی روبه‌روست. برای یک تحلیل‌گر. تشخیص هدفهای جامعه و به‌کارگیری آن در ارزیابی. با تمام دشواریهایش. اهمیت زیادی دارد. زیرا در ارزیابی طرح از دیدگاه جامعه. هدفهای شخصی یا گروهی اهمیت جندانی ندارند و ملاک. باید هدفهای کل حامعه باشد. از این رو. در ساماندهی چارجچوب ارزیابی. ساماندهی هدفها بالاترین درجه ۱۸ -------- صفحهٔ بعد -------- اهمیت را دارد. ساماندهی هدفها از طریق تعیین سلسله‌مراتب هدفها و تعیین هدف با هدفهای اصلی مرتبط با یک طرح امکان‌پذیر می‌شود. ۲-۷-۱ سلسله مراتب هدفها در بررسی مجموعه هدفهای مطرح‌شده در نظام برنامه‌ریزی و تصیم‌گیری کشور. هدفها در یک سطح قرار ندارند. بلکه به‌طور معمول برای تامین یک هدف. تحقّق هدفهای دیگری ضرورت دارد که هر یک از آنها. خود از طریق مراتب مشخص تنظیم شوند. به گونه‌ای که هدف رده‌های بالاتر. عمومیت بیشتری داشته باشند. هدفهای آرمانی در رده بالای سلسله مراتب و هدفهای عینی در رده پایین‌تر و هدف کمی در رده پایین‌تر از هدفهای عینی قرار با تعیین سلسله مراتب هدفها.ء در نظام برنامه‌ریزی می‌توان گام مهمی به‌سوی ساماندهی هدفها برداشت. یکی از روشها. رده‌بندی هدفها را به شرح زیر تقسیم‌بندی می‌کند |۴۸] : - هدفهای آرمانی " هدفهای آرمانی. ویژگیهای مثبتی هستند که افراد یا گروهها برای رسیدن به آنها تلاش می‌کنند. این هدفها شکلی کلی دارند که فراتر از تعریف دقیق و مشخص است. برای مثال اعتلای رفاه اجتماعی. تأمین امنیت. بهبود محیط زیست که همگی بیان‌کننده آرزوهای انسانی هستند. در جگونگی ارائه تعریفی مشخص از آنها. ابهامات زیادی مطرح می‌شود. 8 ۲ - هدشهای عینی هدف عینی برخلاف هدف آرمانی. متضمن رابطه مشخص‌تر با سیاست. برنامه یا طرح معینی است. مانند ساختن یک سد. استفاده مناسب از آب و غیره. ۳ ۰ - هدفهای کمی این هدفهاء هدفهایی عینی هستند که با کمیت بیان شده‌اند. تعیین هدف کمّی مانند حجم آب قابل تأمین یا سطح احداث شبکه آبیاری یا حجم افزایش تولیدات زراعی. مستلزم تعهد رسمی برای رسیدن به هدف عینی مشخص و واضح است. در صورت امکان. هدف کمی به هدف عینی ترجیح داده می‌شود. 00۵5 -| 05 -2 کاع2۳8 1 -3 ۱۹ -------- صفحهٔ بعد -------- نوع دیگرتسیم‌بندی هدفها. تقسیم‌بندی آنها به صورت هدف کلی. هدف مشخص وهدف جانشین است [۳۸] : - هدفهای کلی " این هدفهاء هدفهایی هستند که برای رسیدن به آنهاء اقدامهای شبه مستقل " زیادی باید انجام شود. - هدفهپای مشخص این هدفها تلفیقی از هدفهای مشخص و منتخب به خود را دارد و اجزای اصلی یک با چند هدف کلی به‌شمار می‌آیند. هدفهای مشخص را می‌توان مدلی از هدفهای عمومی به‌شمارآورد. - هدفهای جانشین این هدفها تلفیقی از هدفهای مشخص منتخب هستند که می‌توان از آنها به‌عنوان جایگزین هدفهای کلی اولیه. استفاده کرد تا مجموعه‌ای مشخص از تصمیمات بالقوه از این طریق در فرایند تصمیم گیری لحاظ شوند. ۱-۳-۷-۱ کاربرد در برنامه‌ریزی طرح |[۳۸| در ارزیابی طرحهای توسعه منابع آب. در جریان تصمیم‌گیریهای مدیریتی. گزینه‌های مختلف با تکیه بر هدفهای موردنظر, ایجاد شده و سپس سنجش و داوری می‌شوند. تحلیل سامان‌مند " نگرش جامعی به‌این گونه موضوعات مدیریتی دارد که می‌توان از آن طریق. کار را به شکل منطقی و سامان‌یافته‌تر انجام داد. با این نگرش. برنامه‌ریزی منابع آب در یک طرح. فرایندی مستمر و رو به تکامل است که از مجموعه چرخه‌های سامان‌مند" و گامهای متعددی تشکیل شده است. در این نگرش. برای اجزای مختلف کار برنامه‌ریزی منابع آب. مدل‌سازی می‌شود. مانند مدل‌سازی هدفها. مدل سازی وضعیت یک سامانه یا زیرسامانه موردبررسی. مدل‌سازی یک سامانه بازبینی و هشدار فوری و مانند آن. در مدل‌سازی هدفها یا رده‌بندی و رتبه‌بندی هدفها به شکلی که پیش از این به آن اشاره شد. می‌توان ازهدفهای کلی به‌هدفهای مشخص وازهدفهای مشخص به‌هدفهای جانشین رسید. هدفهای جانشین. هدفهایی هستند که افزون برقابلیت شمارش و اندازه گیری. با مشخصه‌های سامانه فیزیکی مورد بررسی. در دوع 0606۲۵1 - | 0۵5-1 -2 دوع 116 ‎5٩‏ -3 دهع 5۳۳۵۶۵16 -4 2۳۵5 مدرگ -5 5 - 6 -------- صفحهٔ بعد -------- مدلهای دیگر همخوان بوده و می‌توانند معیار طراحی " باشد. مانند حجم تأمین آب. نمودار ۶-۱ مثالی از کاربرد سلسله مراتب هدفها در تعیین یا انتخاب معیار طراحی ارائه می‌دهد. در این مثال. هدف عمومی. رفاه اجتماعی است که از راه هدفهای مشخصی چون تأمین مواد غذایی. تولید غذا و تقویت تولید کشاورزی. حاصل می‌شود و تقویت تولید کشاورزی از راه تعیین هدف جانشین یعنی تأمین آب. در مدل‌سازی وضعیت یک سامانه سازه آبی. موردتوجه. برنامه‌ریزی وارزیاپی قرارمی گیرد. درواقع. از راه تعیین هدف جانشین یا ضابطه طراحی. مدل هدف با مدلهای دیگردربرنامه‌ریزی طرح ارتباط برقرارمی کند. نکته مهم آن است که باهدف جانشین نمی‌توان درباره اجرا یا عدم اجرای طرح و اولویت‌بندی طرحها تصمیم گرفت ویا داوری کرد. به‌عبارت دیگر. درحالی که بسیاری از تصمیم گیریهای مدیریت منابع آب. در چارچوب هدفهای جانشین است. اما در نظام برنامه‌ریزی و تخصیص منابع باید به هدفهای واقعی و نه جایگزین. توجه کرد. ارزیابی اقتصادی طرحها این امکان را فراهم می‌کند. ۲-۳-۷-۱ کاربرد در برنامه‌ریزی بخشی [۱۱]| در برنامه‌ریزی بخشی. مانند بخش کشاورزی. هدفهای برنامه بخشی مانند ارتقای تَغذیه عمومی یا امنیت غذایی از راه افزایش در تولید کشاورزی دنبال می‌شود. افزایش در تولید کشاورزی نیز خود از راه مجموعه‌ای از اقدامها و طرحها انجام می‌شود. از مهم‌ترین طرحهایی که هدف افزایش در تولید کشاورزی را می‌توانند تأمین نمایند. طرحهای افزایش تأمین آب و طرحهای انتقال و توزیع آب کشاورزی است. تُویت تولید کشاورزی تا مین آب نمودار ۴-۱- مثالی از رده‌بندی هدفهای مختلف در برنامه‌ریزی و ارزیابی طرح [۳۸] 0ع ۱-104 ۲۱ -------- صفحهٔ بعد -------- به این ترتیب از راه رده‌بندی هدفها. می‌توان هدفهای کلی بخش مورد نظر (در این مورد بخش کشاورزی) را به هدفهای طرح یعنی اجزای یک برنامه بخشی (در این مورد طرحهای تأمین و توزیع آب) مرتبط ساخت. نمودار ۵-۱ سلسله مراتب هدفها را در برنامه‌ریزی بخش کشاورزی نشان می‌دهد. در برنامه‌ریزی بخشی نیز با استفاده ازهدفهای طرحها (هدفهای فیزیکی) نمی‌توان درمورد اجرا یا عدم‌اجرا و اولویت‌بندی آنها تصمیم‌گیری و داوری کرد. برای تصمیم‌گیری و داوری به ارزیابی طرح براساس هدفهای رده بالاتر (یعنی میزان افزایش تولید کشاورزی) نیاز است. ارزیابی اقتصادی طرحها این امکان را فراهم می‌کند. ۳-۳-۷-۱ کاربرد در برنامه‌ریزی بین‌بخشی با میان‌بخشی تحقق هدفهای رده‌های بالایی در سلسله مراتب هدفها. معمولاً بدون همکاری و هماهنگی میان‌بخشی میسر نیست. برای دستیابی به مدیریت یکپارچه . توجه به آثار جانبی و معطوف به غیر" طرحها در برنامه‌ریزی بخشی و همچنین برهم کنش " طرحهای بخشهای مختلف با یکدیگر برای دستیابی به هدفهای ملی. اهمیت زیادی دارد. در نقد و ارزیابی طرحهای آب معمولاً این حلقه مفقوده. مورد توجه دست اندرکاران است [۲۴] . تهیه سلسله مراتب هدفها. ابزار مناسبی برای تحلیل و بررسی و برنامه‌ریزی برای رفع کمبود ذکرشده. به‌شمار می‌آید. نمودار 1-۱ نمونه‌ای از این نوع اقدام را ارائه کرده است. در این نمودار. ساختار و سلسله مراتب یک طرح آبیاری نمایش داده شده است. براساس این نمودار. شش هدف اصلی. از مجموعه هدفهای مشخص‌شده از دیدگاه برنامه‌ریزی آب به ترتیب رده‌بندی عبارتند از : - بهبود رفاه کشاورزان (هدف آرمانی) - درآمد بیشتر کشاورزان (هدف عینی) - تولید بیشتر توسط کشاورزان (هدف عینی) - تأمین بیشتر نهاده‌ها (هدف کمَّی) - احداث سازه‌های آبی (هدف کمّی) اما برای دستیابی به هدف آرمانی در این نمودار. باید به هدفهای کمّی و عینی دیگر مانند تأمین بهتر دیگر نهاده‌ها. استفاده مناسب از نهاده‌ها. فروش سودآور فرآوردهای کشاورزی و بهبود تسهیلات احتماعی (مانند راه و ارتباطات. خدمات آموزشی و مانند آن) نیز توجه کافی شود. از این رو صرفاً براساس برنامه‌ریزی بخشی نمی‌توان به هدفهای رده‌های بالاتر دست یافت. بلکه به همکاری و هماهنگی میان بخشی ‏ نیز نیاز است. 1‏ 01ا۵ ۱-1۱۵ خاعااه اما -2 0 3 0 1۱۵۲:۵010 -4 ۲ -------- صفحهٔ بعد -------- افزایش تولید کشاورزی انتقال و توزیع آب کشاورزی انتقال و توزیع آب کشاورزی طرحهای بهره‌برداری از طرحهای مهار آبهای سطحی طرحهای ایجاد سامانه‌های طرحهای احداث شبکه‌های منابع آب زیرزمینی انحراف آب مدیریت و آبیاری و زهکشی چم ۹ -------- صفحهٔ بعد -------- : مه 0 ٩ ای ۳ پنسا 3 ۱: ی 3 3 2-۷-۱ انواع ارزیابیها از دیدگاه هدفها اقدام مهم دیگر در ساماندهی مجموعه هدفهای موردنظر دستگاه ارزیابی. انتخاب هدف یاهدفهای اصلی برای سنجش و تحلیل پیامدهای طرح است. براین اساس. می‌توان ارزیابی‌ها را درسه گروه. به‌شرح زیررده‌بندی کرد. ۱-۶-۷-۱ ارزیابی فایده - هزینه هدف اصلی مورد توجه در این ارزیابی. کارآیی اقتصادی " است [۶۱]. استفاده از این نگرش در ارزیابی اقتصادی طرحها. سابقه نسبتاً بیشتری دارد که پیش تر به آن اشاره شد و می‌توان نظرها و اندیشه‌های بیان‌شده در مورد با اه 1ات 10۵۵۵ -| 2 -------- صفحهٔ بعد -------- دیگر انواع ارزیابی را حاصل توسعه این نگرش دانست که هنوز هم با ارائه تحلیلهای برجسته سعی دارد چارچوبی برای ارزیابی و تشخیص پولی امتیازات بالفوه طرحها به‌دست دهد. به‌طورکلی. کاربرد تحلیل فایده - هزینه به‌صورت ارفام پولی. می‌تواند اطلاعات تصمیم‌ساز منسجم‌تری ارائه کند. اما کاربرد این نوع ارزیابی برای تحلیل مسائل پیچیده که بر معیارهای اجتماعی بیان شده به‌صورت پولی. استوار است (تحلیل فایده- هزینه توسعه‌یافته ") انتمادهای شدیدی را برانگیخته است. این انتقادها بیشتر پیرامون حذف یا پوشاندن داوریهای ارزشی و مطرح کردن دقت غیرواقعی و مصنوعی در ارزیابیهاست. در هر صورت. هدفهای دیگر به‌جز کارایی اقتصادی را (مانند بهبود شرایط زیست‌محیطی و آثار بهتر از نظر توزیع در آمدها) می‌توان به دو صورت ادغام‌شده و یا مستفل. همراه یا در کنار این نوع ارزیابی به کار گرفت. در این نشریه از ارزیابی مستقل جانبداری می‌شود. ۲-2-۷-۱ ارزیابی چند معیاری " (۱۹۱| دراین ارزیابی. امکان توجه به هدفها و معیارهای متعدد وجود دارد. گزینه‌های انتخابی موردارزیابی می‌تواند چند طرح. یا جنبه‌های مختلف برنامه‌ای یا راهبردهای مختلف باشد. هسته مرکزی این نگرش را یک ماتریس دست کم دوبعدی تشکیل می‌دهد. در یک بعد آن. گزینه‌های مختلف و در بعد دیگر. معیار ارزیابی گزینه‌ها ارائه می‌شود. برای ماتریس بیان شده. نامهای مختلفی مانند ماتریس اثر طرح " یا ماتریس کارایی " پیشنهاد شده است. درصورتی که معیارهای سنجش برحسب واحدهای اندازه‌گیری مختلف ارائه شده باشد. آن را ماتریس ارزیابی و اگر برحسب واحدهای یکسان عرضه شده باشد. آن را ماتریس کارایی می‌نامند. فنون مختلفی برای گردآوری اطلاعات مورد استفاده در ماتریس ابداع شده که شرح آن خارج از دامنه بررسی این راهنما است. این روش نیز همانند دیگر انواع ارزیابی. دارای جنبه‌های مثبت و منفی است. از جمله جنبه‌های مثبت آن می‌توان به تهیه یک رده‌بندی قابل ممیزی برای اطلاعات واقعی؛ برای بدست آوردن بینشی بهتر در داوریهای ارزشی و همچنین لحاظ کردن تفاوتهای موجود در منافع و دیدگاههای سیاسی اشاره کرد. از جنبه‌های منفی آن. وابستگی به اطلاعات اولیه گسترده‌تر و پیجیده است که گاه می‌تواند اطلاعات نامناسب و غیرقابل اتکا را به‌طور ضمنی به «رنگی علمی» به‌کار گیرد. ۳-۶-۷-۱ دیگر ارزیاییها [۱۹]| در دیگر نگرشها و ارزیابیها نیز ممکن است از روشهای پولی استفاده شود. برای مثال تحلیل کارایی هزینه" با 5 کیک م2 و ۰ ۰ ۹ : 2 ۰ ۰ .۰ تحلیل استانه . نگرش میانی در مرز. روشهای پولی و روش معیار چندگانه. به ابداع انواع ارزیابی دیگر مانند د 22 0051 - ۵۵111 ۳۸۱۵۳۵ -۱ 2218 / 0۷۵1021100 ۵-6۳۵ -2 00ات ۳۲۵۵0 -3 4- ۱۱۵۵۳۵۷ داد اه کحه ۷۵0 ناه ا٩د۵)‏ -5 |۵۵ 0ات۳ -6 ی ۲ -------- صفحهٔ بعد -------- روش ترازنامه‌ای - برنامه‌ریزی و روشهای مشارکت ! منجر شده است. روش ترازنامه‌ای- برنامه‌ریزی یک نگرش رده‌بندی و توصیفی است که هدف آن. توصیف و تشریح آثار طرحها. از دیدگاه بخشهای مختلف اجتماعی است که در صورت امکان. برحسب پول بیان می‌شوند. روش مشارکت براساس بحث دائمی میان طرفهای ذی‌نفع. بنا شده است تا تمام فرصتهای اساسی انتخاب. به بحث گذاشته شود. نوع دیگر ارزیابی. ارزیابی دوگانه یا دوهدفی" است. این ارزیابی برای به دست آوردن تغییرات زیست‌محیطی در ارزیابی طرح. پیش‌بینی شده است. در این ارزیابی. سنجه‌های ارزش کنونی خالص و ارزیابی پیامدهای زیست محیطی * برای هر طرح. به صورت تفکیکی ارائه می‌شوند. البته نباید این اقدام. به مفهوم استفاده از رویه‌های شناخته‌شده کمی برای تبدیل سنجه‌های دو نوع ارزیابی فوق به آحاد و تناسب‌پذیر تلقی شود و نتایج هر ایک از دو ارزیابی (سنجه‌های تحلیل فایده - هزینه و ارزیابی پیامدهای زیست محیطی) به‌طور مستقّل به‌شیوه خاصی در اختیار تصمیم گیرندگان قرار می‌گیرد |۴۶ |. ۸-۱ تفاوتهای آزمون مالی " و آزمون اقتصادی [۳۲۷] برای پیگیری ماهیت آزمونها و مطالعات طرحها. تفاوتهای تحلیل مالی و تحلیل اقتصادی. بسیار مهم است. در مطالعات اقتصاد مهندسی که ادبیات آن بیشتر براساس مطالعات مهندسی است. اغلب واژه «مالی» و «اقتصادی» به جای هم به کار می‌روند. در برخی حوزه‌های دیگر نیز تمایزی بین این دو واژه وجود ندارد". اما تحلیل گر باید همیشه به‌روشنی بیان کند که آیا منظور وی مطالعه «مالی» است با مطالعه «اقتصادی». بررسی تفاوتها. به درک بهتر ماهیت و مضامین تحلیل مالی کمک می‌کند. در یک جمع بندی کلی. تفاوتها را در چهار سطح می‌توان بررسی کرد جدول ۱-۱: - دیدگاه و نگرش - دامنه بررسی - محاسبات - کاربرد ۵1000-060 ۱-۳1۵۵ 0 ۳۵۳۵۱۵10۵ -2 0۵0۵5 [1۵ -3 (۳1۸) 20۹01001 ۱۱۵01 ۳۳۵۷۱۳۵۵۵۵۵۱ -4 ۸۳۳۵|۵۵ ۲۱۳۵۳۵۵۵ -5 (1۸) 2۹0101 10201 ها ۵0۱۳۵۵ کلکر اه ۵ ۳۵۵۵۵ -6 ۷ شاید این اختلاط به خاطر اشتراک در سنجه‌های تنزیلی باشد. یعنی همان معیارهای جریان نقدی تنزیلی برای هر دو تحلیل محاسبه می‌شود. ۲۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۸-۱ دیدگاه و نگرش بررسی و ارزیابی طرح. از دیدگاه اقتصاد ملی یا منطقه‌ای به‌عنوان تحلیل اقتصادی. و از دیدگاه مجریان و بهره برداران تحلیل مالی نام گرفته است. به‌عبارت دیگر. تحلیل اقتصادی از دیدگاه جامعه و تحلیل مالی از دیدگاه یک شرکت یا بنگاه انجام می‌شود. این دو شیوه برخورد با تحلیل و برنامه‌ریزی طرح. مکمل یکدیگر است. این تفاوت در دیدگاه و نگرش. تبعاتی از نظر دامنه بررسی آثار اجرا و بهره‌برداری طرح. محاسبات و کاربرد تحلیلها دارد که به در زیر به آنها اشاره می‌شود. ۲-۸-۱ دامنه بررسی در تحلیل اقتصادی همه آثار مهم و مثبت و منفی طرح. صرفنظر از تفکیک افراد و گروههای بهره‌مند یا متضرر. مطرح است. در نتیجه چگونگی و کیفیت تأمین و بازپرداخت نیازهای مالی طرح. مورد بررسی قرار نمی‌گیرد. در تحلیل مالی. بررسی منابع تأمین مالی و برنامه‌ریزی استفاده از آنها براساس پیش‌بینی و تنظیم تراز مالی طرح و باتوجه به شرایط مختلف تأمین مالی. اهمیت اصلی دارد. در این میان. نه به همه هزینه‌ها و فایده‌ها. بلکه به هزینه‌ها و درآمدهایی توجه می‌شود که برای مجریان و بهره‌برداران طرح اهمیت دارد. یعنی درآمدهایی که در چگونگی تأمین یا بازپرداخت هزینه به‌کار می‌آید و هزینه‌هایی که باید بابت آن به اشخاص حقیقی و حقوقی. وجه پرداخت کرد. جدول ۱-۱- تفاوتهای تحلیل مالی و تحلیل اقتصادی موارد اختلاف ِ تحلیل مالی تحلیل اقتصادی دیدگاه و نگرش | مجریان و بهره‌پرداران | اقتصاد ملی یا اقتصاد منطقه‌ای جریانهای مالی ورودی و خروجی از همه آثار و پیامدهای مثبت و منف طرح نسبت به رشد دامنه بر رسی دید گاه محریان و بهره‌برداران اقتصادی. توزیع درامد. محیط زیست و غیره قیمت بازار قیمت سایه و فنون تفویم پولی محاسبات دوره بررسی براساس شرایط مالی طرح | دوره بررسی تابع شرایط عینی طرح تحلیل فایده - ارزیابی فایده‌اوری تجاری هزینه اجتماعی تصمیم گیری در مورد شکل و ابعاد طرح اب ارزیابی مصرف موْثر منابع ِ ی تصمیم گیری در مورد اجرا یا عدم اجرا ارزیابی انگیزه‌ها کاربرد تصمیم گیری در مورد مدیریت ریسک و تردید پیش بینی برنامه مالی ۳ برنامه‌ریزی طرحهای مکمل تهیه اطلاعات برای بررسیهای اقتصاد میانی و کلان " ارزشیابی کفایت مدیریت مالی ]- ۵۵۵ 2۳۵ ۵0۳۵ 0000 8 ۲۱۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۸-۱ محاسبات در تحلیل اقتصادی, از قیمت سایه" و فنون تقویم پولی" برای ارزش‌گذاری آثار و پیامدهای طرح استفاده می‌شود. دوره بررسی. تابع شرایط عینی طرح (مانند عمر مفید و دوره اجرا) است و چارچوب تقّویم و تحلیل طرح فایده - هزینه اجتماعی " یا فایده - هزینه اجتماعی توسعه‌یافته " است. بدین منظور ممکن است برای حذف آثار پرداختهای انتقالی " در هزینه‌ها و درآمدها و دخالتهای دولت و انحصارات در تحریف قیمتها. اصلاحات و تعدیلاتی در قیمتها. هزینه‌ها و درآمدها وارد شود. بدین ترتیب ارزشهای اجتماعی و اقتصادی در جمع‌بندی و تحلیل, بهتر بازتاب می‌شود و آثار و پیامدهای بدون قیمت و ارزش بازار. تاحدامکان به نوعی ارزش‌گذاری خواهند شد. شایان توجه است که در تحلیل اقتصادی بهره سرمایه از درآمد ناخالص جدا نمی‌شود. زیرا بخشی از بازده کل سرمایه موجود در جامعه است. در تحلیل مالی به‌طور معمول از قیمت بازار استفاده می‌شود. دوره بررسی. تابع شرایط مالی طرح است و ارزیابی فایده‌آوری تجاری برای شرکت‌کنندگان در تأمین مالی طرح. مطرح است. در این تحلیل. بهره پرداخت‌شده به منابع وام خارج از طرح. از فایده صاحبان سرمایه کسر می‌شود. در محاسبات تحلیل مالی پیش‌بینی آثار تورم. اهمیت بیشتری دارد. 2-۸-۱ کاربردها کاربردهای تحلیل اقتصادی عبارتند از : - تصمیم‌گیری در مورد ابعاد. ترتیب و اجزای سازنده طرح در فرایند مطالعات بهینه‌سازی" براساس معیارها و شاخصهای تحلیل اقتصادی و از دیدگاه جامعه (و نه شخص یا تشکیلات خاص) - تصمیم‌گیری در مورد امکان سنجی " طرح (اجرا و یا عدم اجرا یا شایستگی مطلق طرح) - تحلیل اقتصادی باید مشخص کند که با توجه به شرایط اقتصاد ملی و منطقه‌ای. برای رسیدن به هدفهای طرح. چه طرحهای تکمیلی (به‌منظور مدیریت پیامدها و تحقق هدفهای پیش‌بینی شده مانند راندمان آبیاری و تولید محصولات در شرایط اجرای طرح) لازم است. ۱- قیمتهای غیربازاری (2ع011 5]200۷) که به‌منظور انعکاس هزینه فرصت یک منبع» از آن استفاده می‌شود. ۲- فنونی برای تقویم پولی ( 1661310065 ۵1172110 ۱/10) آثار و پیامدهایی که دارای بازار یا قیمت نیستند (مانند آثار و پیامدهای ۳- چارچوب تحلیلی و تقویم آثار و پیامدهای اقتصادی یک طرح از دیدگاه جامعه (2۳2۵[۷515 ‎2۵٩1‏ - ]۵۲۵ [۹۵۵(۵! ۶- چارچوب تحلیلی توسعه یافته (202[(515 ‎20٩1‏ - ]۳۵۵ |5۵۵۵ ۳۸1۵۵۵0) برای منظور کردن آثار و پیامدهای اقتصادی و زیست‌محیطی یک طرح. به طور توأمان در یک سنجه واحد. ۵- پرداختهای انتقالی (02۷161 ۳۵۹]۵۲]! مانند مالیاتها و یارانه‌ها -6 )از زک۳۵ -7 ۳۸ -------- صفحهٔ بعد -------- - تحلیل اقتصادی در مرحله مطالعات توجیهی وضعیت آثار و پیامدهای طرح را نسبت به اقتصاد ملی سنجیده تا درصورت همسان بودن روشها بتوان مجموع آثار طرحهارا با یکدیگر ممایسه و آنها را در نظام برنامه‌ریزی بخشی اولویت‌بندی کرد (اولویت‌بندی اجرایی طرح یا تعیین شایستگی نسبی آن) - مدیریت ریسک و تردید با توجه به نتایج آزمون ریسک یا حساسیت این نشریه به مباحث تخصصی تحلیل اقتصادی می‌پردازد و شیوه کاربرد تحلیل اقتصادی در مطالعات توجیهی در فصل پنجم در مبحث تلفیق یافته‌ها و نتیجه‌گیری شرح داده خواهد شد. کاربردهای مختلف تحلیل مالی عبارتند از |۲۴| : - ارزیابی آثار مالی طرح - مصرف موْئر منابع - انگیزه‌ها - پیش‌بینی برنامه مالی - هماهنگی اعتبارات - ارزشیابی کفایت مدیریت مالی ۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲ تشخیص آثار و پیامدهای اقتصادی, اجتماعی ۱-۲ مبانی پیش‌بینی و تشخیص پیامدها پیش‌بینی آثار و پیامدهای اجرایی طرحهای آب بسیار متنوع و پردامنه است و به‌طورمعمول بخشی از آن در جریان برنامه‌ریزی و تدوین طرح در فرایند تکوین و تکرار بررسیها به تدریج مشخص می‌شود و اطلاعات آن. در بعضی موارد تولید و در دسترس تحلیل‌ گر اقتصادی قرار می‌گیرد. اما آثار و پیامدهای مهمی مشاهده شده که از نگاه تحلیل‌گر پنهان مانده و در ارزیابی و قضاوتهای بعدی. آشکار شده است. بنابراین. بررسی و تأمل در آثار و پیامدهای اقتصادی. اجتماعی و زیست‌محیطی طرح. به شیوه‌ای روشمند و جامع. گامی اساسی در بهبود و اعتلای چارچوب ارزشیابی اقتصادی طرح به شمار می‌رود. روشهای شناخته‌شده برای پیش‌بینی آثار و پیامدهای طرح محدودیتهای زیادی دارند. تمامی این محدودیتها مربوط به مشکلات ابزاری و محاسباتی نیست. بلکه درواقع توانایی درک و تشخیص متخصصان از ارتباط متقابل فرایندهای فیزیکی. زیست‌شناختی. بوم‌شناختی. اجتماعی. حقوقی و سیاسی حاکم بر سامانه‌های منابع آب محدود است [۶:] . اما باوجود این محدودیتها. انجه امروزه اهمیت دارد. استفاده مطلوب از ظرفیتها و توانائیهای موجود و رو به رشد در درک و تشخیص فرایندها. بهره‌گیری از اطلاعات قابل دسترس و تقاضا برای گسترش و تولید اطلاعات بیشتر در این زمینه است. در فصل پیش به برخی از عوامل مهم دربارهٌ روش‌شناسی پیش‌بینی و تشخیص پیامدها مانند انتخاب هدفها و معیارها. دوره بررسی. مفایسه شرایط باطرح و بدون طرح. پیش بینی تدابیر و اقدمها در قالب طرح و اندازه‌گیری پیامدها. اشاره شد. در تکمیل این مباحث. در این فصل ابتدا مبانی با چارچوب تحلیل پیامدها ارائه می‌شود و سپس روش‌شناسی عمومی کار با تفصیل بیشتر و به تفکیک هر منظور و هر پیامد. بررسی خواهد شد. ۱-۱-۲ شناسایی محیط پیرامونی طرح این شناسایی شامل شرایط طبیعی و اجتماعی و روند تحولات عمومی در آینده و در منطقه طرح! است. شرایط طبیعی شامل ویژگی‌های جغرافیایی. اقلیمی. فیزیوگرافی. توپوگرافی و منابع اطبیعی در دسترس و شرایط اجتماعی شامل ویژگیهای جمعیتی. وضعیت اسکان جمعیت. زیرساختها. خدمات اجتماعی. اولویتها و سیاستها. ۱- منطقه طرح به‌طور معمولن به محدوده جغرافیایی اجرا [ع بهره‌برداری گفته می‌سود. ده در برنامه‌ر یزی صن مورد توججه ثر سس / دار د. این محدذوده. افزون بر محل استقرار و حریم سازه‌های طرح شامل محذوده قابل توسعه منابع ات و خحاک. محدوده عر ضه ص سا اس ۰ م ۰ ۰ : ۰ 8 1 ۱ ۰ ۱ ام 1 س ‏ ۳ ۰ آ ۰ بیروی انسانی و محدذدوده بازار اف اورده‌های طرح است. در بررسی محیط پیرامو طرحهای ات به‌دلیل ارتباطّات جر حه آب در ۰ ۰ 5 : ,۶ ۰ ا ۹ ۰ 9 ۰ م ی ۰ ی ۰ 1 ۰ 1 . ی ی ِ محدوده حوضه ابریز. شکل مطلوب ارزیابی بررسی اثار و پیامدهای طرح در سطح حوضه ابریز است. از این‌رو. در تکمیل ر ۲ ۰ ۱ رام ۸ ۹ اما« ا ام م ۰ ست ی 1 تس دام برنامه‌ریزی طرحهای منفرد. باید از نتایج مطالئعات طرحهای جامع حوصه ابریز استفاده کرد و 59 در صورت نیاز مطائعات ویژه‌ای در این زمینه تدارک دید. -------- صفحهٔ بعد -------- رویه‌های اداری و سازمانی. قوانین و مقررات. طرحها و برنامه‌های مرتبط است. افزون براین موارد. شناسایی ویژگیهای کلی منطقّه طرح. از نظر وزن و اهمیت. کیفیت و روابط منابع و عوامل اقتصادی با یکدیگر. ظرفیت و امکان استفاده از منابع و ظرفیتها و مغایرت احتمالی در بهره‌گیری از امکانات اقتصادی. شرایط سرمایه‌گذاری. اشتغال و بهره‌وری اقتصادی. نیازهای منطقّه‌ای و درخواستهای ساکنان و افراد ذینفع نیز باید مهم تلقی شوند. ۲-۱-۲ مشسخصات و برنامه‌ریزی طرح و پیامدهای تعیین‌شده در دوره اجرا و بهره‌برداری قالب یا چارچوب طرح. محدوده نظری تحلیل طرح را فراهم می‌کند. به عبارت دیگر. چارچوب طرح امکان شناسایی. برآورد کمی و ارزش‌گذاری هدفها و منظورهای طرح را از دیدگاه منابع مورد نیاز. محصول. آثار و پیامدها و تأثیر اجرای طرح بر بخش یا بخشهای اقتصادی مربوط. فراهم می‌سازد[۱۹]. اجزای طرح. ابعاد هر یک از اجزا. سازمان و روش اجرا و احجام کار. برنامه و سازمان بهره‌برداری به‌طور معمول براساس بررسیهای تخصصی مربوط و درحد مطالعات توجیهی تعیین می‌شوند. اطلاعات تولیدات مستفیم طرح به صورت حجم آب یا انرژی الکتریکی تولیدی یا دیگر خدمات نیز براساس بررسیهای تخصصی در دسترس است. در طرحهای آب به عنوان طرحهای زیر بنایی تولیدی. ممکن است به جای درنظرگرفتن تولید مستقیم طرح (برای مثال آب کشاورزی). تولیدات غیرمستفیم (افزایش ارزش خالص محصولات کشاورزی) مورد توجه و سنجش قرارگیرد. دراین‌صورت. باید ابعاد و ویژگیهای فنی و اقتصادی طرح مکمل (در این مورد توسعه کشاورزی). مشخص باشد. اطلاعات ذکرشده. برای مطالعه پیامدها لازم است اما کافی نیست. برای برآورد واقع‌بینانه پیامدهای اقتصادی. لازم است بررسیهای نیز انجام پذیرد |۲۴]. - بررسیهای نهادی طرح. شامل ساختار مدیریت و سازمان اداری در دوره اجرا و بهره‌برداری. - بررسیهای اجتماعی طرح. شامل آثار طرح بر گروهها و اقشار اجتماعی ساکن منطقه. بهبود کیفیت زندگی و هنجارهای اجتماعی و فرهنگی منطقه. - بررسیهای تجاری شامل تضمین وجود مجاری تأمین نهاده‌ها و فقدان تأخیرهای غیرضروری. وجود تفاضای کافی برای جذب تولیدات جدید. تسهیلات لازم برای فروش و بازاریابی و بازاررسانی تولیدات جدید. - بررسیهای مالی شامل برآورد حجم نیازها. توزیع زمانی و منابع تأمین اعتبار. کارایی انگیزه‌های مالی. ظرفیت جلب اعتبار و نقدینگی طرح. تحلیل بودجه مزرعه و خانوار و همانند آن. - بررسیهای زیست‌محیطی شامل آثار طرح بر منابع آب. خاک. جنگل و مرتع. اقلیم و کیفیت هوا. ویژگیهای بوم‌شناسی. تغییر کاربری زمینها و همانند آن. ۳۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳-۱-۲ تناسب برنامه‌ریزی طرح با شرایط پیرامونی ممکن است برنامه‌ریزی طرح از جنبه‌های مختلف ناقص بوده و این نقصها بر پیامدهای قابل پیش‌بینی تأثیر تعیین کننده‌ای داشته باشد. از این‌رو. بررسی دیدگاههای مراجع و دستگاههای نظارتی در مورد شرایط و ویژگیهای فنی طرح اهمیت دارد. همچنین ممکن است بررسیهای مدیریتی» تجاری. اجتماعی. مالی و زیست محیطی برای طرح. انجام نشده باشد و یا در صورت انجام نواقص عمده‌ای (براساس جک‌لیستها و ماخذ موجود بین‌المللی) درآنها مشاهده شود. تجربیات گذشته بیانگر بروز پیامدهای ناخواسته منفی یا نرسیدن به هدفهای پیش‌بینی‌شده در اثر نبود بررسیهای ذکرشده در بند قبلی است |[۲۴|. این امر به‌ویژه برای کشورهای در حال توسعه اهمیت دارد. کوییپر (۱۹۷۱). ضمن بر شمردن ۱۲ مورد که باید در بررسی پیامدهای اقتصادی طرحهای تأمین آب کشاورزی مورد توجه قرار گیرند. یادآوری می‌کند که در این کشورها. امکان فراهم بودن شرایط فوق را نمی‌توان مسلم فرض کرد. بررسی نارساییهای طرح از دیدگاه تناسب با محیط پیرامونی. به‌ویژه سنجش تأثیر آن بر برآوردهای کمی ارائه شده. بسیار دشوار است و نمی‌تواند براساس چند معیار یا قاعده مشخص مین انجام پذیرد. اما در هر صورت. باید به تفاوت طرحهای مختلف از این دیدگاه توجه داشت و بر نارساییهای جدی و اساسی. انگشت گذاشت و در مرحله ارزش گذاری و تهیه سنجه‌ها. به نوعی پیامدهای آنها را آزمود و سنجید. ۲-۲ تحلیل نقش آب در رشد و توسعه اقتصادی - اجتماعی ۱-۲-۲ آب و توسعه آب و خدمات مرتبط با آن در طول تاریخ. اهمیت زیادی در توسعه جوامع داشته است. اهمیت این خدمات از تمدنهای باستانی تاکنون مشهود و قابل ارزیابی است. انسانهایی که در تمدنهای نخستین در نواحی خشک و نیمه خشک می‌زیستند. مجبور بودند از آب و شیوه تسلط بر آن آگاهی یابند تا بتوانند از کوچ دائم رها شده و به ثبات و امنیت در سکونتگاههای دائمی دست یابند. انقلاب صنعتی اروپا نمی‌توانست بدون تأمین آب برای واحدها و فرایندهای صنعتی. تأمین آب آشامیدنی و دفع فاضلابها و زهکشی شهرها تحقق پذیرد و پیش رود |۲۹]. تحولات دهه ۱۹۹۰ و ۱۹۷۰ میلادی در تولید کشاورزی که به «انقلاب سبز» شهرت یافت. نیز مشمول همین امر است. نقش آب و خدمات مدیریت آب در طی زمان در جوامع بشری. متفاوت بوده است. در دوره های نخستین. دخالت بشر در حوضه‌های آبریز محدود بوده و از منابع آبی در تطبیق و سازگاری با شرایط طبیعی. بهره‌برداری می‌شد. در این دوران. مدیریت جامعه خود را با شرایط طبیعی و رژیم طبیعی منابع آب. منطبق می‌کرد (مرحله بوم‌گرایی). عقب‌نشینی در برابر سیلاب در سیلاب‌دشتها و دسترسی به آب و نزدیکی به رودخانه‌ها. عامل مهمی برای اسکان و تعیین محل فعالیتهای اقتصادی و تمرکز جمعیت به‌شمار می‌آمد. به تدریج دخالت در حوضه‌های ۳۲ -------- صفحهٔ بعد -------- آبریز رودخانه‌ها با توسعه فناوری گسترش یافت و مدیریت منابع آب به طور عمده به احداث سازه‌های آبی. گرایش پیدا کرد. الگوهای استقرار و گسترش مراکز جمعیتی و فعالیتها کمتر تابع موقعیت مکانی منابع آب در دسترس شد و طرحهای بزرگ انتقال آب به مناطق دوردست. شکل گرفت و به اجرا رسید. در حال حاضر. با بهره‌برداری بیشتر از ظرفیتهای منابع آب. و نزدیک‌شدن به حد نهایی (منابع آب تجدیدشونده) و گسترش آلودگی منابع آب. هزینه‌های استحصال منابع آب اضافی با کیفیت مناسب. به‌سرعت افزایش یافته است. آثار و پیامدهای اقتصادی. اجتماعی و زیست‌محیطی اقدامات و طرحهای جدید به حدی رسیده که لزوم بازبینی در معیارهای موجود و اتخاذ چارچوبهای جامع‌تر و ضوابط جدید را ناگزیر کرده است. در این مرحله. دامنه خدمات مرتبط با آب و مدیریت آب بسیار گسترده‌تر از مر حله بوم‌گرایی و مرحله نخستین استفاده از فناوری نوین در احداث سازه‌های فیزیکی بزرگ آبی است. به این ترتیب در حال حاضر استفاده ۵۴]. ۲-۲-۲ تحلیل نقش آب و توسعه سازمان یونسکو در دهه ۰۱۹۸۰ بررسیهایی را پیرامون ارتباط آب و توسعه آغاز کرد که در اواخر دهه ۱۹۸۰ به جمع‌بندی رسید [۵۵]. نتایج یافته‌های این بررسی براساس عناوین زیر برای تحلیل نقش آب در توسعه اقتصادی - احتماعی. می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد: آب و دیگر عوامل توسعه مفهوم توسعه تحلیل ارتباطات ۱-۲-۲-۲ آب و دیگر عوامل توسعه رشد و توسعه اقتصادی به عنوان رکن اصلی و مهم توسعه جوامع درنظر گرفته می‌شود و در تأمین رشد و توسعه اقتصادی. عوامل بسیاری دخالت دارند. این عوامل را در یک دسته‌بندی کلی می‌توان به سه گروه تقسیم کرد |۵۵ : الف- عوامل و منابع طبیعی. شامل زمین برای کشاورزی. مواد اولیه صنعتی. منابع تامین انرژی. منابع تامین آب. شرایط آب و هوایی و زمینه طبیعی برای فعالیت. ۳۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ب- عوامل و منابع سرمایه‌ای. شامل تسهیلات و ابزار فعالیتهای مشخص تولیدی و تسهیلات زیربنایی عمومی (یعنی شبکه ارتباطات و حمل و نقل. نظام تولید انرژی! و خدمات عمومی برنامه‌های بهداشتی و آموزشی و طرحهای توسعه منابع آب). ج- عوامل و منابع انسانی. شامل ویژگیهای فردی شهروندان و چارچوب فرهنگی - اجتماعی یا دیگر زیرساختهای نهادی . باوجود نقش بالقوه منابع طبیعی در رشد و توسعه. تأثیر این عوامل تحت‌تأثیر عوامل تعبین کننده دیگری مانند فراهمی سرمایه و منابع انسانی است. افزون براین. امروزه اثبات شده است که باوجود جریان سرمایه بین‌المللی به کشورهای در حال توسعه و استفاده از سرمایه‌های داخلی در این کشورها در دهه ۱۹۶۰ و ۰۱۹۵۰ پیامدهای ایجادشده ناامید کننده بوده است. این رویداد. به‌طور عمده ناشی از توجه ناکافی به عوامل و منابع انسانی. است. زیرا اثرگذاری دیگر عوامل تولید در رشد و توسعه اقتصادی به واسطه عامل انسانی و محیط اجتماعی - فرهنگی تعیین می‌شود. یعنی کارایی عوامل تولید (منابع بالقوه و سرمایه) به طور مستقیم به منابع انسانی بستگی دارد. به‌دلیل پیچیدگی فرایند توسعه. نمی‌توان بر یک عامل به تنهایی تکیه کرد. تأأکید زیاد بر یک عامل و حذف و یا کمرنگ کردن دیگر عوامل. نوعی ساده‌سازی است که موجب غفلت از ارتباطات علت و معلولی می‌شود. آب. به عنوان عامل یا منبع طبیعی. در فرایند رشد و توسعه اقتصادی دخالت دارد. اما این اثرگذاری (یا به عنوان یک عامل بازدارنده و شکل‌آفرین و یا عامل مثبت و موثر) به چگونگی امکانات و محدودیتهای حاکم بر دیگر منابع و شرایط طبیعی و دو مجموعه دیگر. یعنی عوامل سرمایه‌ای و انسانی. و نحوه ترکیب آنها با منابع و امکانات آبی کشور یا منطقه. بستگی دارد. تبیین رابطه آب و توسعه در شرایط بهره‌برداری از رژیم طبیعی. اسان است. زیرا میزان سرمایه‌گذاری. محدود و نظام اجتماعی بهره‌بردار منابع آب. ساده است. در این شرایط. سهم و وزن عوامل و منابع طبیعی در نتایج کار (رشد و توسعه اقتصادی) تعیین‌کننده است. اما با گسترش دخالتها در رژیم آبشناختی و تغییر مشخصه‌های زمانی. مکانی و کیفی منابع آب. سهم سرمایه و عامل انسانی در ستانده‌ها و تأمین اهداف جامعه. فزونی می‌یاید. در چنین شرایطی توجه به چگونگی سرمایه‌گذاریها و فعالیتهای اجتماعی مرتبط با آب (به‌ویژه مدیریت منابع آب) برای نتیجه گیری بهتر و تقویت نقش آب در رشد و توسعه اقتصادی اهمیت اساسی پیدا می‌ کند. تفاوتها در شرایط کشورهای توسعه‌یافته و در حال توسعه. موجب می‌شود که مجموعه اقدامات برای هرحر کت توسعه‌ای در کشورهای در حال توسعه. دامنه گسترده‌تری داشته باشند. برای مثال. احتمال شکست در تلاشهای توسعه‌ای محدود به سازه‌های فیزیکی. درکشورهای در حال توسعه زیاد است. این شکست در افزایش تولید موردنظر. به دلیل شکست در ایجاد نهادهای اقتصادی - اجتماعی لازم در تأمین نهاده‌ها و اقدمات مکملی 0 8007۵110 ۳0۷۵۲ -| 5 10۷ -2 ۳ منظور از نهاد یا نهادهای اجتماعی قوانین, ضوابط و مقررات. سیاستها و سازمانها و تشکلهای اداری و اجتماعی است که در یک جامعه چارچوبی برای انجام فعالیتها ایجاد می کنند |[۲۰]. ۳ -------- صفحهٔ بعد -------- است که برای دستیابی به اهداف لازم به آنها نیاز است. وجود جنین نقطه‌ضعف‌هایی در فرایندهای اقتصادی - اجتماعی. بدین‌معنا است که برنامه‌های توسعه نمی‌تواند محدود به سرمایه‌گذاری فیزیکی باشد. در چنین موقعیتی. به برخورد جامع‌تری نیاز است که برای رسیدن به اهداف مورد نظر همه نهادهای مورد نیاز را دربرگیرد. یعنی در برنامه توسعه باید به عوامل نهادی و فرهنگی نیز توجه بسیار شود. ۲-۲-۲-۲ مفهوم توسعه یونسکو در بررسی خود. توسعه اقتصادی - اجتماعی را به معنی افزایش سطح رفاه یا بهزیستی" تعریف کرده و براساس آن تعریف جامعی از توسعه ارائه داده است. با این نگرش. اجزای اصلی توسعه (به مفهوم جامع آن) در دو زیر مجموعه رده‌بندی شده است : رفاه مادی رفاه فرهنگی - اجتماعی رفاه مادی. در ارتباط با جنیه اقتصادی توسعه است. این جنبه. تأمین نیازهای اولیه و اساسی جوامع (مانند غذا و دیگر شرایط زندگی سالم و بهداشتی) و ابزار و امکانات مادی برای رشد و شکوفایی استعدادهای انسانی را مد نظر قرار می‌دهد. امکانات رفاه مادی فقط از راه رشد اقتصادی به‌دست می‌آید. رفاه فرهنگی - اجتماعی مرتبط با جنبه اجتماعی توسعه است. این جنبه نیازهای غیرمادی مانند آزادی شخصی. هویت ملی و فردی. وحدت ملی. امنیت ملی و فردی. فرصت آموزشی و رهایی از وابستگی و تبعیض را مد نظر قرار می‌دهد. یونسکو براساس این تفکیک. نتیجه می‌گیرد که توسعه اقتصادی 7 اجتماعی. امری فراتر از رشد اقتصادی است. یعنی رشد اقتصادی لزوماً به توسعه اجتماعی منجر نمی‌شود. اما به هر ترتیبی که به مسائل توسعه نگاه کنیم. رشد اقتصادی عامل محوری توسعه اقتصادی - اجتماعی به‌شمار می‌آید. در اعین حال لازم است که جوانب دیگر توسعه نیز مهم تلقی شده و این توجه و اهمیت به ترتیبی باشد که رشد اقتصادی بتواند در خدمت تأمین رفاه مادی و فرهنگی - اجتماعی فرد فرد جامعه باشد. براساس این نگرش جامع از توسعه. کاملاً مشخص می‌شود که آب با توسعه اقتصادی -- اجتماعی به شکلهای مختلف. ارتباط متقابل دارد. یعنی در شرایط طبیعی. فعالیتهای جوامع در موارد زیادی کاملاً متکی به آن است و در عین حال در مواردی, آب مانع از توسعه جوامع است. طرحهای توسعه منابع آب. ضمن آنکه موجب تقویت نقش مثبت آب و تقلیل نقش منفی آن در شرایط طبیعی می‌شوند. خود موجد تأثیرات منفی بر توسعه اقتصادی - اجتماعی دارد. افزون براین. باید توجه داشت که توسعه نیز بر منابع آب تأثیرات ژرف و مهمی گذاشته و خواهد ۳۵11-۳۵8 0۳ خعدا ۵۱ ۵۲ ۶۵| حطونط ۸ -1 ۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- رابطه آب با توسعه را به پنج جزء اصلی تقسیم کرده و سپس هرایک را جداگانه توضیح داده است که در اینجا خلاصه‌ای از آن ارائه می‌شود : - نقش مثبت آب : در این بخش, به جنبه‌های گوناگون بهره‌برداری از منابع آب. عمدتاً برای تأمین امکانات مادی اشاره شده است. - نقش منفی آب : در این بخش محدودیتهای توسعه ناشی از نوسانات در فراهمی آب. سیلابها. آب مازاد و شیوع بیماریهای مرتبط با آب. اشاره شده است. - پیامدهای مثبت توسعه منابع آب: دراین بخش. باتوجه به نقش مثبت آب در شرایط طبیعی. اهمیت فعالیتهای سازمان‌یافته و مهندسی برای تقویت این نقش (توسعه منابع آب) تشریح شده و ازاین اقدامات به عنوان «سازوکار اصلی توسعه اقتصادی - اجتماعی در مناطق و کشورهای کم رشد» طرحهای توسعه منابع آب در اثر جابه‌جایی و اسکان ساکنان قبلی محدوده دریاچه سدها (شامل از بین رفتن منابع طبیعی و سرمایه‌های غیرمنقول) و گسترش بیماریهای انگلی مربوط به آب و پیامدهای زیست محیطی. به تفصیل بیان شده است. - پیامدهای توسعه اقتصادی - اجتماعی بر منابع آب : در این بخش نیز کانونهای مختلف ناشی از توسعه که بر تغییرات کمی و کیفی آب موْثر هستند. معرفی شده‌اند. این بحث نیز به علت تنوع و گستردگی آن. خارج از محدوده این بررسی است. در مجموع. براساس بررسی و تحلیلهای فوق و با استفاده از شواهد و اطلاعات دیگر مراجع. مباحتث مربوط تأثیر آب بر توسعه 2-۲-۲-۲ آثار آب بر توسعه اقتصادی - اجتماعی جنانکه گفته شد تأثیر آب بر توسعه را می‌توان در دو گروه آثار مثبت و آثار منفی. تقسیم‌بندی کرد. تأثیر مثبت آب با اجرای طرحهای توسعه منابع آب تقویت می‌شود. طرحهای توسعه منابع آب. ضمن اینکه تأثیر منفی آب بر توسعه را کاهش می‌دهند. می‌توانند تأثیرات منفی جدیدی را نیز به‌وجود آورند. پیامدهای مستقیم و غیرمستقیم مثبت بهره‌برداری از منابع آب را می‌توان در سه دسته کلی خلاصه کرد ۳ -------- صفحهٔ بعد -------- - استفاده از آب به عنوان یک محصول نهایی (مصارف خانگی) - استفاده از آب به عنوان نهاده در فرایند تولید (مصارف تولید کشاورزی. صنعتی و تجاری. تولید انرژی. حمل و نقل آبی. دفع مواد زاید و فرایندهای مولد طبیعی ") - استفاده از آب برای ارائه خدمات تفریحی و فرحبخش مانند خلق مناظر زیبا با گسترش فضای سبز و فراهم کردن امکانات برای ورزشهای آبی -‏ سرانجام بهره‌برداریهای گوناگون از آب. یا در خدمت رشد اقتصادی (افزایش ارزش کالا و خدمات) با در خدمت رفاه فرهنگی - اجتماعی قرار می گیرد. استفاده‌های مختلف و گوناگون آب. ارزشهای گوناگون و متفاوت اقتصادی - اجتماعی دارد. یعنی تا حد معینی. آب عامل بی‌نظیر و بی‌همتای توسعه است. این به دلیل عملکرد زیست‌شناختی و ضرورت تأمین میزان معینی از آن برای هر گونه فعالیت توسعه‌ای است. از این رو. تأمین آب به میزان معینی برای هر جامعه انسانی و هر گونه فعالیتی. تعیین کننده. و نبود آن به معنی توقف کامل توسعه است. اما بسیاری از بهره‌گیریها بر پایه نیاز مطلق و بی‌بدیل به آب. پی‌ریزی نشده است. به‌جز شمار اندکی از مصارف. مانند شرب و چند مورد ضروری دیگر. آب در فعالیتهای تولیدی به کار گرفته می‌شود. زمانی که از آب در فعالیتهای تولیدی مختلف استفاده می‌شود. مصرف آب بسته به تشخیص و صلاحدید و تحت درجات مختلفی از اختیار و گزینش است .در این مواقع. تصمیم‌گیریهای مدیریتی می‌تواند به طور گسترده تحت تأثیر گزینش عقلایی (یعنی منطق. قواعد و قوانین اقتصادی) قرارگیرد. ۵-۲-۲-۲ پیامدهای طرحها و دیگر اقدامات توسعه منابع آب برای بهره‌گیری از امکانات و منابع آب یک کشور و چیرگی بر مشکلات و مسائل مربوط به آن. فعالیتهای مختلف و متنوعی در جوامع شکل گرفته است. منسجم‌ترین شکل این اقدامات. در قالب طرحهای توسعه منابع آب تجلی یافته است. این طرحها. و بویژه انواع بزرگ آن. به‌طورمعمول نه فقط برای حل مسائل و نارساییهای موجود. بلکه برای توسعه اقتصادی. اجتماعی طرح‌ریزی و اجرا می‌شوند. اما اقدامات توسعه منابع آب. همراه با دستاوردهایی که برای توسعه جوامع داشته. مشکلات و پیامدهای بسیاری نیز ایجاد کرده است. این پیامدها و مشکلات. جنبه‌های مختلف بوم‌شناختی. مالی. اجتماعی. اقتصادی و فنی را در بر می‌گیرد. این رویدادها نیز یکی از جلوه‌های مشخص توسعه است که با منابع آب و مدیریت آن. در ارتباط هستند. این ارتباط دوسویه است. از یک سو در این طرحها از دانش. فناوری و تمهیدات ناشی از توسعه استفاده می‌شود و ازسوی‌دیگر. برنامه‌ریزی و اجرای آنها برای پاسخگویی به نیازهای روزافزون جوامع بشری تحت تأثیر پیامدهای توسعه و ارتقّای فناوری قرار دارد. پیامدهای عمده در این رده را می‌توان به قرار زیر دسته بنلدی کرد : 00 0۳00011۷0 ۱۵۵۳۵ -۱ /۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- رفاه احتماعی / توسعه اقتصادی - احتماعی رفاه فرهنگی - اجتماعی ما رفداقضادی ۱ کالای مصرفی 0 3 5 به ۱۱2 : > بم نس به 9 توضیحات مصارف آب کشاورزی -۸0.۷۷.]75۳ فرایند تولید طبیعی - ۲7.۳.۳ تولید نیروی الکتریکی - 13.۳.۳ مصارف آب صنعتی - []./۷..] خدمات دفع زباله - ۷/.0.5 الف - پیامدهای مهار انتقال و افزایش بهره‌برداری از منابع آب سطحی, به‌قرار زیر است : در ایران). هزینه‌های بالای اجتماعی (سه تنگه در چین) و خسارات بوم‌شناختی. ۳۸ -------- صفحهٔ بعد -------- - افزایش سطح آب سفره‌های زیرزمینی و شور و زهدارشدن زمینهای آبی: استفاده بی‌رویه از منابع آب سطحی و زیرزمینی در زمینهای آبی که باعث تغذیه بیش از حد سفره آبهای زیرزمینی و بالاآمدن سطح آب می‌شود. این پدیده در شکل بحرانی خود موجب ماندابی و زهدارشدن زمینها می‌شود. تبخیر آب از سطح زمین. باعث تجمع نمک در لایه‌های بالایی زمینها شده و باعث شوری و کاهش حاصلخیزی می‌گردد. در حال حاضر, حدود ۱۰ درصد از زمینهای آبی دنیا در اثر شورشدن. با کاهش محصول روبه‌رو شده‌اند. - شیوع بیماریهای ناشی از آب : پروژههای بزرگ آبیاری موجب شیوع بیماریهای مختلفی شده‌اند که عامل آنها در آب زندگی می‌کنند. بیماری «شیستو زومیا» از این دسته است. این بیماری موجب کم‌خونی. اختلالات کبدی, مثانه. ریه و دستگاه عصبی می‌شود و شیوع آن در قسمت وسیعی از آفریقا. خاورمیانه. آمریکای جنوبی. چین و جنوب شرقی آسیا مشاهده شده است. - پیامدهای زیست‌محیطی احداث طرحهای آبی به طور بالقوه با پیامدهای منفی بر بوم‌سامانه‌های طبیعی همراه است. تفاوت این پیامدها نسبت به پیامدهای اقتصادی. فرهنگی - احتماعی فقط در میزان و درجه اهمیت ارزیابی شده است. یعنی یک پیامد زیست محیطی. وقتی به درجه معینی از اهمیت برسد. به آسانی به پیامد اقتصادی یا فرهنگی -- اجتماعی تبدیل می‌شود. از میان پیامدهای منفی مشهور زیست‌محیطی طرحهای آب می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: - زوال تدریجی دریاجه رال در اثر انحراف آب رودهای آمودریا و سیردریا برای مقاصد آبیاری. - زوال باتلاقهای ساد در سودان به‌دلیل کاهش تبخیر آب از این تالابها. - نابودی خلیج فلوریداء به دنبال اجرای طرحهای مهار سیلاب و تأمین آب کشاورزی و مراکز جمعیتی نواحی ساحلی و گردشگری. ب - پیامدهای بهره‌برداری از منابع آب زیرزمینی. شامل : استخراج بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی تجدیدشونده یا برداشت بیش از تغذیه از سفره‌ها. این پدیده در سراسر دنیا قابل مشاهده است. افزون بر تأمین آب شهرهای بزرگ. این گونه استفاده بی‌رویه از منابع برای کشاورزی در خاورمیانه. غرب آمریکا و مکزیک نیز خسارات عمده‌ای به‌بارآورده است. این پیامدها ضمن افت شدید سطح آب زیرزمینی. موجب تباهی و افت کیفیت آب نیز شده است. حدود یک سوم دشتهای کشور ایران با این پدیده روبه‌رو است و در ۶۰ دشت. این وضعیت به حد بحرانی رسیده است. استخراج بی‌رویه ازمنابع آب زیرزمینی غیرقابل تجدید یا برداشت از منابع آب فسیلی که در بسیاری از مناطق جزو ذخایر استراتژیک حیات اجتماعی آینده به شمار می‌روند. برداشت مقادیر هنگفت از این آبها در کشورهای عربی. موجب نگرانیهای شدید (به‌ویژه در عربستان و لیبی) شده است. امروزه اثبات شده که بهره‌برداری و مصرف آبهای فسیلی. تنها یک راه‌حل کوتاه‌مدت برای مقابله با کم‌آبی و کمبود آب است. ۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- 1-۳-۳-۲ مدیریت پیامدهای طرحهای توسعه منابع در سطح مدیریت منابع آب. اجرای پروژه‌های چندمنظوره توسعه منابع آب. تقویت نقش مثبت آب (برای مثال تأمین آب کشاورزی) و یا کاهش پیامدهای منفی آب (برای مثال کنترل سیلاب) و تلفیق آب سطحی و زیرزمینی در شبکه‌های آبیاری. از اقدامات و ضوابط شناخته‌شده در این قلمرو است. درسطح مدیریت کلان. با تخصیص امکانات مالی لازم و فراهم کردن تسهیلات از نظر دسترسی به دانش و مدیریت فنی و نوین. انجام پژوهشهای پایه و کاربردی. تربیت و آموزش نیروی انسانی لازم. می‌توان مدیریت منابع آب را از پیامدهای عمومی توسعه. بیشتر بهره‌مند ساخت. افزون براین با بررسی آثار بیرونی" طرحهای منابع آب و سنجش و تحلیل پیامدهای طرحها و اقدامهای مدیریت آب در ایک مجموعه. در این سطح از مدیریت. می‌توان با انضمام طرحهای تکمیلی. پیامدهای مثبت را تقویت و پیامدهای منفی طرحها را به میزان زیادی کاهش داد. نمونه آشکار در این زمینه. جابه‌جایی و اسکان دوباره ساکنان محدوده سدهای مخزنی است. با کمک مدیریت کلان برای حل این مشکل با استفاده از امکانات ایجادشده توسط طرح اصلی (احداث سد مخزنی). به‌ گونه بهتری می‌توان برخی از مشکلات اصلی را حل و فصل کرد. برای مثال می‌توان با در نظر گرفتن فعالیتهای پرورش ماهی در مخزن سد و یا اختصاص زمینهای نو آباد در پایین‌دست سد به خانواده‌هایی که مجبور به کوچ از سکونتگاههای خود شده‌اند. با کمترین جابه‌جایی مکانی و مالی. برای آنها شغل و درآمد ایجاد کرد. مثالهای دیگر پشتیبانی از برنامه‌ریزی منطقه‌ای در کنار برنامه‌ریزیهای بخشی و سیاستهای نرخ‌گذاری آب و تعیین سازوکارهای اعتباری و بودجه‌ای است که باید هماهنگ با دیگر سیاستهای مشابه باشد و با استفاده از سازوکارهای عمومی‌تر. هدایت. پشتیبانی با تفویت شود. تجربه نشان داده است که بسیاری از نارساییهای اقتصادی. اجتماعی. زیست‌محیطی در اجرای طرحهای توسعه منابع آب. بویژه طرحهای بزرگ. در این سطح به طور موْثر و کارآتری قابل حل است. در اینجا باید به مشکل دیگری در این زمینه اشاره کرد. این مشکل. تأمین هماهنگی و یکپارچگی درونی مدیریت منابع آب برای انجام وظایف مشترک خود در قالب سازمانها و تشکیلات مختلف است (برای مثال برنامه‌ریزی و اجرای صحیح طرحهای چندمنظوره. انجام به موقع پروژههای مختلف یک طرح. استفاده مشترک از زیرساختهای مادی و فرهنگی مدیریت و برنامه‌ریزی منابع آب و غیره). نتیجه کم‌توجهی و یا بی توجهی به این مشکل بزرگ. کاهش پیامدهای مثبت و ناتوانی در کاهش پیامدهای منفی آب و طرحهای توسعه منابع آب بر توسعه خواهد بود. در بسیاری از کشورها. توجه مدیریت کلان جامعه به حل مسائل و نارساییها از راه اعمال مدیریت یکپارچه منابع آب معطوف شده است. ۳-۲ چارچوب تشخیص و تحلیل آثار و پیامدها در پیش‌بینی آثار و پیامدهای یک طرح توسعه منابع آب. رده‌بندی آثار و پیامدها. فهرست کنترلهای مطرح‌شده توسط محافل و مراجع معتبر ملی. فراملی و بین‌المللی در این زمینه و نظام تأمین و تولید اطلاعات. اهمیت داههااه ۳۵۳۳۵۵ -| 5 -------- صفحهٔ بعد -------- ۰ ۱ رو ۰ ۰ ۰ ی ۰ ۰ یو ۰ 1 زیادی دارد . در این بخش. ضمن معرفی حنبه‌های مختلف کار و انواع رده‌بندیهای بسط یافته. مهم‌ترین انها شرح داده می‌شوند. ۱-۳-۲ جنبه‌های مختلف تحلیلی آثار و پیامدها ۱-۱-۳-۲ منظورهای طرح۲ یکی از جنبه‌های مهم در تشخیص و تحلیل پیامدها. توجه به منظورهای طرح یا هدفهای بخشی و رشته‌ای است. طرحهای آب ممکن است یک یا چندمورداز منظورهای زیر را مدنظر قرارداده باشد : تأمین آب برای مراکز جمعیتی (شهرها و روستاها) تأمین آب کشاورزی تأمین آب مراکز صنعتی تولید انرژی برقابی کنترل و مهار سیل دیگر منظورها هدفهای کمی طرح" براساس این رده‌بندی مشخص می‌شود. تأمین هر یک از هدفهای کمی می‌تواند آثار و پیامدهای اقتصادی - اجتماعی متفاوتی داشته باشد که توضیحات آن برحسب سنجش آنها نسبت به هدفهای کلی طرح در فصل بعدی خواهد آمد. ۲-۱-۳-۲ هدفهای کلی طرح توجه دستگاه برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری به هدفهای مختلف. سهم عمده‌ای در تشخیص و تحلیل پیامدها دارد. براساس نشریه شماره ۲۵۸ دفتر امور فنی و تدوین معیارهای سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور. هدفهای اقتصادی موردنظر برای طرحهای آب در کشور ما عبارتند از : ماش اج ۱ ۲ 1 ۱ با 9 ‌ : ۱ 1 سل ٩دک‏ ار که اص‌اکترا ره 5 به ائا ی اس اار . سمام پا ا رد که به اخختهیا. دی ما5 سایال دثر است ث۵ه اصارقات مرنوص به ثار و بیامدهای یک صرح از بررسیهای محشی حاصا می‌ سود ثشه به احتصا دروه زیر هت اه هد ی قابل رده‌بندی است. رن .ها بر ز مها ۰ بر وراه ادوس هم بررسیهای اقنصادی رد .شیاه ی ۰ نرر سیهاق ریست محیصضی بر ز مها رات ی احتماعی 6۵ آ۳۲۵[۵0 -2 ۵1 ۳۲۵[۵01 -3 ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- رشد اقتصادی ثبات و امنیت اقتصادی توازن اقتصادی تراز پرداختها معیارها و سنجه‌های انتخاب‌شده برای هر یک از این هدفها. و نیازهای اطلاعاتی مربوط به آنها می‌تواند بررسیها و تشخیص و تحلیل پیامدهای خاصی را به‌دنبال داشته باشد. آثار و پیامدهایی که در جهت تأمین هر هدف است. آثار مثبت و آثار و پیامدهایی که در خلاف جهت هدف موردنظر است. آثار منفی شمرده می‌شود. سنجه‌های تنزیلی " آثار طرح را نسبت به رشد اقتصادی می‌سنجد و دیگر سنجه‌ها که آثار طرح را نسبت به هدفهای دیگر مورد سنجش قرار می‌دهد. به عنوان اطلاعات پشتیبانی کننده منظور می‌شود. توضیحات در این مورد. در فصل چهارم و پنجم خواهد آمد. ۳-۱-۳-۲ رده‌بندی آثار و پیامدها در طرحهای آب آثار و پیامدها بر پایه مبانی مختلفی به شرح زیر رده‌بندی می‌شود : آثار مثبت و منفی آثار مستفیم و غیر مستفیم اقتصادی پیامدهای. اجتماعی و زیست محیطی پیامدهای منطقه‌ای و اقتصاد کلان پیامدهای توزیعی " هر یک از این رده‌بندیها. نگرش ویژه‌ای را به آثار و پیامدهای گسترده طرحهای آب و بررسیهای مربوط به آن دارد. در بخش بعد توضیحات مربوط به هر رده‌بندی ارائه می‌شود. 4-۱-۳-7 دیگر جنبه‌ها و بررسیها توجهات دیگری که می‌تواند در تشخیص و تحلیل پیامدها مطرح باشد. عبارتند از : - تفکیک مراحل مختلف در دوره بررسی به طور کلی. دورهٌ بررسی آثار و پیامدهای طرحها به سه مرحله مطالعات. اجرا و بهره‌برداری قابل تقسیم است. هزینه‌ها و آثار منفی. به‌طورعمده در دوره مطالعه و اجرا و آثار مثبت و فایده‌ها به‌طورعمده در دوره بهره‌برداری مورد توجه قرار می‌گیرد. دوره بهره‌برداری. به‌طورمعمول به دو مرحله دوره تطبیق و دوره عادی تقسیم می‌شود. به‌طورمعمول در دوره تطبیق. پیامدهای مثبت پیش‌بینی‌شده هنوز نمی‌تواند در حد کمال ظاهر شود و نیاز به گذشت زمان دارد. د 130 1011۳۵ -۱ 1۵۹00۵1 -2 ۲ -------- صفحهٔ بعد -------- - اهمیت و وزن راه‌حلهای سازه‌ای " و غیرسازه‌ای " هر طرح از مجموعه‌ای از راه‌حلهای سازه‌ای (فیزیکی) و غیرسازه‌ای (تدابیر سازمانی.حقوقی و نهادی) تشکیل شده است. تکیه بیشتر بر راه‌حلهای سازه‌ای (به‌ویژه سدهای مخزنی) آثار و پیامدهای ویژه‌ای نسبت به راه‌حلهای غیرسازه‌ای دارد. حل مشکلات و مسائل مرتبط با تأمین نیازها و تمّاضاها از طریق راه‌حلهای غیرسازه‌ای. به زیرساختها و نهادهای قوی اجتماعی نیاز دارد. اما نتایج آن از نظر اقتصادی کاراتر. و به لحاظ زیست محیطی دارای پیامدهای منفی محدود تر است. ۲-۳-۲ منظورها, اجزای تشکیل‌دهنده و هدفهای کمی شکل‌گیری هر طرح آبی براساس فرایند پاسخگویی به نیاز یا نیازهای مشخص اجتماعی آغاز می‌شود. این فرایند. برنامه‌ریزی طرح نام دارد که در جریان آن هدفهای مهندسی یا کمی تعیین می‌شود. نیازهای موردنظر برای پاسخگویی منظور طرح" و هدف کمی * تعیین‌شده. نقطه شروع بررسی و تشخیص بخش مهمی از آثار و پیامدهای طرح به‌شمار می‌رود.افزون براین . منظورهای طرح. بر شیوه و راه‌حلهای سازه‌ای و غیرسازه‌ای نیز تا حدودی تأثیر می‌گذارد. بدیهی است که نوع سازه‌ها و به تبع آن اجزای طرحهای تأمین آب شهری نسبت به تأمین آب کشاورزی یا کنترل سیل متفاوت است و این تفاوت. خود موجب تفاوت در آثار و پیامدها می‌گردد. نمودار ۲-۲ ارتباط منظورهای طرحهای آبی با سلسله مراتب هدفها در نظام مدیریت منابع آب را مشخص کرده است. پیامدهای مثبت هر یک از منظورهای طرح عبارتند از : ۱-۲-۳-۲ تأمین آب کشاورزی این منظور به‌طورمعمول با احداث سد مخزنی. سد انحرافی و یا ایستگاه پمپاژ و کانالهای آبیاری و زهکشی تأمین می‌شود. آثار و پیامدهای مستفیم قابل پیش‌بینی و مثبت این منظور. افزایش ارزش خالص فرآورده‌های کشاورزی در اثر اجرای طرح مورد نظر است. این افزایش ارزش. ممکن است در اثر افزایش ارزش تولید در زمینهای آبی موجود. تبدیل زمینهای دیم به آبی و یا تبدیل زمینهای موات و بایر به زمینهای آبی باشد. افزایش تولید موادغذایی. به‌طور ذاتی یکی از هدفهای اصلی توسعه اقتصادی - اجتماعی است. زیرا تغذیه کافی. عنصری اساسی در رفاه جامعه به شمار می‌آید. البته افزایش ارزش فرآورده‌های کشاورزی در توسعه با روشهای مختلفی نقش آفرینی می‌کند که بسیار فراتر از مقابله با گرسنگی و سوءتغذیه است. این امر به‌دلیل نقش حساس بخش کشاورزی در اقتصاد اغلب کشورهای در حال توسعه. باید به طور جدی مورد توجه قرار گیرد. 51۳010۲۵1 -| [۵۱۲۵ ۳۵-۹۱۳۵ -2 ۵ 0۳۵[۵0۲ 1۳6 -3 1 -4 ۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۲-۳-۲ تأمین آب مراکز جمعیتی این منظور به‌طورمعمول با احداث سد مخزنی یا حفر چاههای عمیق. خطوط آبرسانی و ایستگاههای پمپاژ تصفیه‌خانه و شبکه توزیع آب در مراکز جمعیتی تأمین می‌شود. آثار و پیامدهای قابل پیش‌بینی و مثبت این منظور. عبارت‌است از تأمین رفاه و سلامت برای مراکز جمعیتی مورد نظر و تسهیل توسعه اقتصادی. اجتماعی در این مراکز. اساسی‌ترین نقش آب در توسعه اقتصادی. اجتماعی استفاده از آن به عنوان کالای نهایی در مصارف خانگی است. استفاده از آب برای مصارف شرب و بهداشت شخصی در منازل. عنصر بنیانی رفاه به‌شمار می‌رود. بهبود وضعیت تأمین آب. عامل مهمی در کاهش بیماریها است. تأمین آب مراکز جمعیتی قسمتی. از زیرساختهای اقتصادی نیز به شمار می‌آید. ظرفیتهای مناطق شهری و روستایی برای ارائه خدمات به ساکنان آنها و فعالیتهای اقتصادی واقع در این مراکز به این عامل (تأمین آب) وابستگی زیادی دارد. ۳-۲-۳-۲ تأمین آب مراکز صنعتی این منظور به‌طورمعمول با سازه‌های مشابه تأمین آب مراکز جمعیتی تأمین می‌شود. آثار او پیامدهای قابل پیش‌بینی و مثبت این منظور تأمین یکی از نهاده‌های مهم برای تولیدات صنعتی است که به صورتهای مختلف به عنوان مواد اولیه. حمل مواد. استفاده در فرایند تولید و خنک‌سازی. مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرد. آب به عنوان کالای نهایی. برای تأمین نیازهای شاغلین صنعتی به مصرف می‌رسد. فرایند صنعتی‌شدن. سازوکار اصلی افزایش کالا و خدمات در اقتصاد جوامع به‌شمار می‌رود. در نتیجه عوامل مور بر توسعه فرایند. از جمله تأمین آب صنعتی نیز اهمیت بسیاری دارد. 2-۲-۳-۲ تولید انرزی برقابی این منظور به‌طورمعمول با احداث سد مخزنی. سد تنظیمی و نیروگاه برقابی تأمین می‌شود. آثار و پیامدهای قابل پیش‌بینی و مثبت این منظور ارزش اقتصادی برق تولیدشده در اثر اجرای طرح است. انرژی الکتریکی. نهاده مهمی در فعالیتهای تولیدی به‌شمار می‌آید و افزون بر مصرف مستقیم برق (مصارف خانگی). به‌طور مستقیم در رفاه و افزایش سطح زندگی تأثیر می‌دارد. ۵-۲-۳-۲ کنترل سیلاب این منظور به‌طورمعمول با احداث سد مخزنی و دیواره‌های ساحلی تأمین می‌شود. آثار و پیامدهای قابل پیش‌بینی و مثبت این منظور شامل کاهش خسارات سیلاب و افزایش ظرفیتهای توسعه اقتصادی. اجتماعی در این مراکز است. خسارتهای ناشی از سیلاب یکی از مهم‌ترین رویدادهای طبیعی موثر بر جوامع بشری است. تأثیر منفی سیلاب بر رفاه انسان به شکلهای گوناگون از جمله خسارتهای جانی. فشارهای روانی و احساس عدم امنیت. : -------- صفحهٔ بعد -------- هدفهای عمومی هدفهای ویژه مواد غذایی و فرآورده‌های محصولات صنعتی کشاورزی هدفهای ویزه نمودار ۲-۲ سلسله مراتب هدفهای مر تبط با خدمات اب -------- صفحهٔ بعد -------- خسارتهای مالی بر اموال. زیرساختها و عوامل تولید. بروز می‌کند. راه‌حلهای مختلف سازه‌ای" و غیرسازه‌ای " (مانند استفاده از زمینها در سیلابدشتها) برای تخفیف و کنترل این خسارتها و مدیریت ریسک (مانند بیمه خسارت) می‌تواند در رفاه اقتصادی, اجتماعی تأثیر بسزایی داشته باشد. ۳-۳-۲ آثار مستقیم طرح آثار مستقیم و اولیه طرح از دیدگاه توجیه اقتصادی, شامل آثار اقتصادی است که به طور معمول در چارچوب تحلیل فایده - هزینه به عنوان فایده یا هزینه مورد توجه و ارزش گذاری قرار می‌گیرد. ممکن است در بعضی از منظورها. این آثار همان اهداف مهندسی یا کمی تعیین‌شده در طرح باشد. مانند میانگین حجم آب شهری و صنعتی تأمین‌شده و یا انرژی تولیدشده در طول یک‌سال. ممکن است در بعضی از منظورها. آثار مستقیم اقتصادی طرح فراتر از هدفهای کمی باشد. مانند. تغییرات تولیدات زراعی یا دامی بر مبنای حجم آب تأمین‌شده برای کشاورزی و یا تغییر در خسارت و ظرفیتهای توسعه در طرحهای کنترل و مهار سیلاب. بنابراین. آثار مستقیم و مثبت طرحهای آب برحسب منظورهای مختلف عبارتند از : حجم آب تأمین‌شده مراکز جمعیتی حجم آب تأمین‌شده مراکز صنعتی میزان انرژی برقابی تولیدشده افزایش ارزش خالص اقتصادی فرآورده‌های کشاورزی کاهش خسارت ریالی سیلاب و افزایش امکانات توسعه در اثر حفاظت سیلاب احجام مربوط به منابع اقتصادی مورد نیاز برای احداث و بهره‌برداری از طرح نیز تا جائی که آثار مستقیم و اولیه مورد توجه است. باید مشخص و در حسابها به عنوان هزینه لحاظ شوند. آثار مستقیم و اولیه اجتماعی و زیست‌محیطی نیز به طور معمول در چارچوب تحلیل فایده - هزینه مورد توجه و ارزش‌گذاری قرار نمی‌گیرند. اگر برخی از این آثار. ارزش‌گذاری شده و به نوعی در سنجه‌ها لحاظ شوند. نتیجه کار به عنوان « تحلیل فایده - هزینه توسعه یافته»" تلقی می‌شود. آثار و پیامدهای مستقیم و غیرمستقیم اجتماعی و زیست‌محیطی و پیامدهای غیرمستقیم اقتصادی در بخش رده‌بندی پیامدهای طرح. بررسی می‌شوند. [51۳0۳۵ -| [۵۲۵ ۳10-۹1۳ -2 کنمام 00۵[ -3 کاواس اکمماتا ۵0 لمات 2۳ : -------- صفحهٔ بعد -------- 2-۳-۲۳ رده‌بندی پیامدهای طرح به طور کلی آثار و پیامدهای طرح در چهار رده به شکل زیر قابل بررسی است : پیامدهای زیست محیطی " پیامدهای اجتماعی " پیامدهای اقتصادی " 6 پیامدهای توزیعی ۱-۶-۲-۲ پیامدهای زیست‌محیطی پیامدهای زیست‌محیطی طرحهای توسعه منابع آب. به‌طورمعمول براثر مجموعه‌ای از رویدادهای زیر بروز می‌کند [۵0۵]: تغییر در جریان یا سطح آب در اثر اجرای طرح تغییر در کیفیت آب در اثر اجرای طرح تغییر در نوع زیست‌بومها و پیدایش زیست‌بومهای جدید این تغییرات به‌طورمعمول پیامدهای دامنه‌داری در محیطهای آبی. خاکی و جوی ایجاد می‌کنند و این نتایج. خود دارای پیامدهای اجتماعی و اقتصادی خواهند بود. تغییر در جریان آب ممکن است به صورت قطع جریان آب در آبراهه‌های موجود و یا کاهش جریان نسبت به وضع موجود در اثر برداشت بیشتر آب برای بهره‌برداری مصرفی باشد که بر زیست‌بومهای مرتبط تأثیر قطعی دارد. تغییر در کیفیت آب نیز بر محیط آبی و در نتیجه بر تنوع زیستی (مانند ماهیان و مرغان آبی) موْثر است. با بالا آمدن سطح آب در مخزن سدها. ممکن است زمینهای زیادی به زیر آب برود که همراه با آن منابع اقتصادی و امکانات طبیعی و یا گونه‌های گیاهی و جانوری مستقر در این زمینها نابود می‌شوند. با به زیر آب رفتن زیست توده‌ها" ممکن است تولید گاز کربن‌دیو کسید و متان. افزایش نسبی پیدا کند[۶۱]. با بالا آمدن سطح آب زیرزمینی در زمینهای پایاب به دلیل افزایش نفوذ عمقی در اثر برداشت بیشتر از منابع آب سطحی و کاهش برداشت از منابع آب زیرزمینی. ممکن است زمینهای وسیعی باتلاقی و زهدار شده و روند شوری و قلیایی‌شدن منابع خاک تشدید شود. طرحهای آبی ممکن است باعث پیامدهای مثبت زیست‌محیطی نیز شوند. برای مثال تولید انرژی برقابی در مقایسه با نیروگاههای حرارتی از نظر تولید گازهای آلوده‌کننده جو زمین پیامدهای مناسب‌تری دارند. ]- ۳۷۱۳۵۵۵, 1۵5 2- 500۵ 1۵05 3- 3000۵ 10268 1۳۵5 [0۵اطزاکز1 -4 0۵55 -5 ۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۶-۲-۲ پیامدهای اجتماعی پیامدهای طرح بر زندگی افراد یا گروههایی از مردم یا نوعی از سازمانهای اجتماعی. همچنین پیامدهای طرح بر سازمان جوامع محلی. ارتباطات انسانی و فرهنگ یا ارتباطات میان جوامع محلی. در قلمرو پیامدهای اجتماعی قرار می‌گیرند و از پیامدهای زیست محیطی و اقتصادی متمایز می‌شوند. طرحهای آب. به طور بالقوه ممکن است مجموعه‌ای از پیامدها را در محیط اجتماعی به دنبال داشته باشند. این پیامدها ممکن است بطور مستقیم در اثر پیامدهای زیست‌محیطی ایجاد شوند و یا به‌طور مستقیم در اثر تغییرات اقتصادی, اجتماعی و فرهنگی در جریان برنامه‌ریزی. اجرا و بهره‌برداری طرحهای بزرگ بروز کنند. این پیامدها به عوامل دیگر اجتماعی مانند قومیت. جنسیت. رده‌بندی و گروههای اجتماعی مستقر در محدوده طرح. بستگی دارند. پیامدهای اجتماعی به صورتهای مستقیم یا غیرمستفیم. مثبت یا منفی. مادی یا معنوی قابل تفکیک ورده‌بندی هستند|[ ۳۰ ۳-۶-۳-۲ پیامدهای اقتصادی |۶۱ | آثار مستقیم اقتصادی طرح در چارچوب تحلیل فایده - هزینه. مورد توجه قرار می‌گیرد. اما یک طرح بزرگ از نظر اقتصادی. آثار غیر مستقیم یا جنبی مهمی بر محیط پیرامون دارد که از آن به عنوان پیامدهای اقتصادی یاد می‌شود. اهمیت این آثار در سطح منطقّه طرح یا حتی در سطح ملی. ممکن است چشمگیر باشد. اهمیت این آنها به عواملی مانند ویژگیهای جامعه‌ای که طرح در آن اجرا می‌شود. شیوه تأمین مالی طرح (منابع خصوصی با عمومی یا ترکیبی از آنها) و ابعاد عمومی آن بستگی دارد. رده‌بندی اصلی پیامدهای اقتصادی طرحها عبارتند از : - تغییر در رشد و بهره‌وری اقتصادی. شامل تأثیر منفی ازدحام انواع سرمایه‌گذاری و یا تأثیر مثبت بر کارایی عمومی سرمایه. - پیامدهای مربوط به تغییر قیمتها. شامل تأثیر بر قیمت آب و نهاده‌های جایگزین آب در کشاورزی (تجهیزات آب اندوز) و نهاده‌های مکمل آب(بذر اصلاح شده و کود شیمیایی). - پیامدهای تولید و اشتغال. شامل تأثیر بر اشتغال و بازار سرمایه در دوره اجرا. - تغییر در درآمدها و مخارج دولت. شامل تأثیر برکسری بودجه دولت. تورم و بدهیها و ایجاد درآمدهای مالیاتی. - پیامدهای تجارت خارجی و تواناییهای رقابتی. شامل تغییر در هزینه‌های تولید و تأثیر بر نرخ برابری ارز خارجی. موازنه پرداختها و چشم‌انداز صادرات. - توازن منطقه‌ای. شامل تغییر در امکانات تجاری و رقابت یک منطقه نسبت به منطقه دیگر. ۸ -------- صفحهٔ بعد -------- 2-2-۳-۲ پیامدهای توزیعی [۶۱| احداث طرحهای آبی به سرمایه‌گذاریهای سنگینی نیاز دارد و مجموعه‌ای از آثار مثبت و منفی و فایده و هزینه‌های مالی. اقتصادی. اجتماعی و زیست محیطی ایجاد می‌کند. این آثار و پیامدها یا از طریق نظام سیاسی. اداری و یا از طریق بازار. میان افراد جامعه توزیع می‌شود. شیوه بهره‌مندی گروههای مختلف اجتماعی از آثار و پیامدهای مثبت و منفی طرح در پیامدهای توزیعی مورد توجه قرار می‌گیرد. در این دیدگاه. راههای مختلفی برای گروه‌بندی جامعه و سنجش آثار و پیامدهای اجرای طرح نسبت به آنها وجود دارد. این گروه‌بندی می‌تواند براساس درآمد. موقعیت مکانی. جنسیت. نژاد. تنوع فعالیت اقتصادی و غیره باشد. موضوعهایی که به‌طورمعمول در گروه‌بندیهای اجتماعی آثار طرح مورد توجه تصمیم‌گیرندگان و جامعه است عبارتند از : گروههای درآمدی و طبقات اقتصادی. اجتماعی گروههای زمانی (توزیع آثار طرح میان نسل موجود و آینده) مناطق جغرافیایی ۵-۳-۲ شیوه تشخیص و اندازه‌گیری آثار و پیامدهای طرح ۱-۵-۳-۲ آثار و پیامدهای مستقیم تشخیص و اندازه‌گیری کمی آثار و پیامدهای مستقیم طرح در چارچوب برنامه‌ریزی و مطالعات طرح با بررسیهای فنی و اقتصادی (به لحاظ انتخاب گزینه مطلوب). حاصل می‌شود. براین‌اساس. اجزای طرح و هدفهای کمی مرتبط با هریک از منظورهای طرح. تعیین شده است و به عنوان داده‌های پایه برای ارزش گذاری اقتصادی در اختیار تحلیل‌گر اقتصادی قرار دارد. نتیجه تحلیل اقتصادی این پیامدها. تحلیل پیامد اقتصادی در چارچوب فایده 7 هزینه است که موضوع اصلی این نشریه است و در فصل بعدی تشریح می‌شود. ۲-۵-۳-۲ پیامدهای زیست‌محیطی برای تشخیص و اندازه‌گیری پیامدهای زیست‌محیطی روشهای مختلفی وجود دارد. ارزیابی پیامدهای زیست محیطی " این امکان را فراهم می‌کند. این آثار به‌ندرت قابل ارزش‌گذاری اقتصادی هستند. این ارزیابی ممکن است دامنه آن گسترده نباشد. جنین ارزیابی به‌طورمعمول آثار اجرای طرح را بر زمینه‌هایی مانند مصرف منابع تجدیدناپذیر. مصرف آب. تنوع زیستی و ظرفیت زیست‌محیطی " و همچنین پیامدهای زیست‌محیطی. (1۸) اعد ۸ 1001 1۵۷1۳۵۵۵۵ -| ای [0ا ۳۵۳ 22 ۹ -------- صفحهٔ بعد -------- گزینه‌های مختلف تأمین آب. مورد توجه قرار می‌دهد [۶۱] انجام چنین بررسیهایی به‌تازگی در مطالعات طرحهای کشور آغاز شده و هنوز نوپا به‌شمار می‌رود. ۳-۵-۳-۲ پیامدهای اجتماعی برای تشخیص و اندازه گیری پیامدهای احتماعی. از ارزیابیهای مختلف اجتماعی " استفاده می‌شود. ارزیابی آثار 2 ۹ 8 با ۳ ۰ ۲ - درونی و متقابل سازمانهای اجتماعی و عرف و سئن و باورهای فرهنگی از جمله ارزیابیهای اجتماعی طرحهای انجام چنین بررسیهایی هنوز در کشور ما به‌طور جدی آغاز نشده است. راهنماهای مربوط به انجام چنین بررسیهایی توسط نهادهای مختلفی مانند بانک توسعه آسیایی و شورای جهانی سدها تهیه و تدوین شده است. 2-۵-۳-۲ پیامدهای اقتصادی در تشخیص و اندازه‌گیری پیامدهای اقتصادی از مدلهای مختلف تحلیلی استفاده می‌شود که همه آنها به عنوان ان ی« با سحت 1 ان ۰ ی مدلهای تعادل عمومی شناخته می‌شود. این مدلها برای تشخیص و اندازه‌گیری اثار مستفیم و غیرمستفیم طرح در محیط اقتصادی طرح تهیه شده‌اند و شامل انواع زیر هستند |[۶۱] : مدلهای داده - ستانده " ماتریسهای حسابداری اجتماعی " مدلهای محاسباتی تعادل عمومی" تهیه و استفاده از این مدلها به اطلاعات و آمارگیری گسترده‌ای نیاز دارد. برای استفاده از این مدلها نیاز به پیش‌بینی تدابیر و اقدامات ویژه پژوهشی دارد که در صورت امکان. انجام آن برای طرحهای بزرگ قابل تو صیه است. تا کنون. در کشورهای در حال توسعه. به‌ندرت از جچنین امکان تحلیلی استفاده شده است. ۱-۵-۳-۲ پیامدهای توزیعی تاکنون پنج رویکرد در تشخیص و تحلیل این نوع پیامدها شناخته شده است |۶۱] : 108 دکه‌ککن نگ -| ان ۲۲۵۵۵ -2 (0۵)) ۵۵ رازه 0 -3 (/103) ۵05 ۵10۲ - 1000۱ -4 (5۸/4) دا عانعن آهاشه‌گک -5 6- 06ام یا هو از 0 5 :5. -------- صفحهٔ بعد -------- تحلیل توزیع اقتصادی تحلیل پیامد اقتصادی " ارزیابی پیامدهای زیست‌محیطی و اجتماعی " ارزیابی برابری (یافقر)" تحلیل توزیعی " شایان ذکر است که بند سوم. رویکردی مستقل به‌شمار نمی‌رود و صرفاً براساس اطلاعات مربوط به ارزیابیهای زیست‌محیطی و اجتماعی تدوین می‌شود. اما آخرین رویکرد. جامع‌ترین نوع تحلیل به‌شمار می‌آید که نتیجه همه بررسیها رابه صورت کامل و نظام‌مند ارائه می‌کند. درحال‌حاضر. چنین رویکردی در سطح بین‌المللی نیز بسیار کم‌سابقه است. 1-۳-۲ رده‌بندی آثار و پیامدها از نظر سنجش آثار و پیامدهای مختلف طرح که در این فصل شرح‌داده‌شد. از نظر اندازه‌گیری در چهار گروه زیر قابل رده‌بندی هستند [۶۱۱]: - آثاری که می‌توانند قیمت‌گذاری شوند و مورد ارزیابی پولی قرار گیرند و به صورت فایده و هزینه برآاورد شوند. - آثاری که در مواردی می‌توانند ارزش گذاری شوند مانند پیامدهای زیست محیطی - آثاری که قابل ارزش‌گذاری نیستند اما قابل ارزیابی به صورت بهبود! یا خسارت" هستند مانند تغییر توانمندیهای اجتماعی - آثاری که حتی جهت آنها مورد تردید و مناقشه‌انگیز است مانند نوسازی جوامع سنتی در فصل‌های بعد به شیوه اندازه‌گیری و سنجش آثار و پیامدهای بند اول و دوم پرداخته می‌شود. با توجه به مباحثی که در این فصل ارائه شد و شیوه رده‌بندی آثار و پیامدها. نمودار ۳-۲ جچگونگی ارتباط آنها با چارجوب تحلیل فایده 7 هزینه و تحلیل دو یا جندمعیاری (در صورت تأمین اطلاعات لازم) را مشخص می‌کند. (۸ا) دزدوام ده آهدن‌ناسطساکنل و۵ ۱ (۲1۸) دازدوادسه ۱۳۵۵۱ ۳۵۵۵۲ -2 1 ۱۳۵6 خزود له ۳۵۳۵۵۳۵۵۱۵ 3۳ 1 00 0۲) بناضا 4۲ وله ما۵ -5 6-0 دما -7 ۱. -------- صفحهٔ بعد -------- آثار و پیامدهای طرح ارزیابی پیامدهای نظام پشتیبانی اطلاعاتی طرح نمودار ۳-۲- رده‌بندی آثار و پیامدهای طرح و ارتباط آن با تحلیل‌های اقتصادی 5۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ روش ارزش‌گذاری فایده‌ها و هزینه‌ها ۱-۳ مفاهیم پایه ۱-۱-۳ فایده‌ها و هزینه‌ها براساس رده‌بندی انجام‌شده در فصل پیش. منظور از فایده‌ها و هزینه‌ها همان آثار مستقیم و اولیه اقتصادی طرح است که تشخیص و اندازه‌گیری کمی آن در چارچوب برنامه‌ریزی و مطالعات چند تخصصی به‌دست می‌آید. بنابراین. در طرحهای توسعه منابع آب فایده‌ها عبارتند از: - افزایش یا تغییرات در فرآورده‌های کشاورزی در اثر اجرای طرح. - حجم آب تأمین‌شده توسط طرح برای مصرف در مراکز جمعیتی (شهرها). - حجم آب تأمین‌شده توسط طرح برای مصرف در صنایع. - میزان انرژی برقابی تولیدشده. - محدوده تحت کنترل و حفاظت از سیلاب. - فایده‌های دیگر هدفهای طرح (مانند استفاده‌های تفریحی و بهبود کیفیت آب). همان‌گونه که در فصل پیش گفته شد. مبنای ارزش‌گذاری فایده‌های ردیفهای دوم. سوم و چهارم. همان هدفهای کمی" طرح است و برای ارزش‌گذاری فایده‌های ردیفهای اول و پنجم. باید از هدفهای کمی فراتر رفت و ابتدا پیامدهای اقتصادی تأمین آب کشاورزی بر تولید کشاورزی و کاهش خسارت یا افزایش ظرفیتهای اقتصادی محدوده حفاظت‌شده از سیلاب را مشخص. و سپس نتیجه را ارزش‌گذاری کرد. هزینه‌ها بر مبنای رده‌بندی ذکرشده عبارتند از: - هزینه اجرای طرح برای تحقق هدفهای کمی طرح (شامل هزینه‌های سرمایه‌گذاری. نگهداری و بهره‌برداری و جایگزینی و ...) - هزینه‌های وابسته " برای تحقق پیامدهای مرتبط با ردیفهای اول و پنجم در مجموع و با توجه به چارچوب فایده - هزینه اجتماعی. هر اقدامی که به‌طورمستقیم با طرح مرتبط باشد و درآمد ملی را کاهش دهد. جزو هزینه‌ها به‌شمار می‌آید و آنجه که درآامد ملی را افزایش دهد. مفید منظور خواهد شد. این افزایش و کاهش با بررسی وضعیت هزینه‌ها و فایده‌ها در شرایط آینده با اجرای طرح و شرایط آینده و بدون اجرای طرح. به‌دست می‌آید که با مقایسه شرایط قبل و بعد از طرح تفاوت دارد [۲۴]. ۷( 1[ رن‌دزل - ۸۸۵۱ -| کا0ع10۳] -2 دادن ما۸0 -3 ۸۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۱-۳ ارزش گذاری فایده‌ها و هزینه‌ها به طور کلی. ارزیابی آثار و پیامدهای طرح! به صورت آثار مثبت و منفی (فایده‌ها و هزینه‌ها) از دو فرایند مستقل تشکیل شده است [۵۲]: سنجش و برآورد شامل سنجش یا برآورد آثار و پیامد رده‌بندی شده بر مبنای مقایسه شرایط باطرح و بدون طرح. نتیجه این مرحله از کار تعیین نهاده‌ها و محصولات مرتبط با طرح است. ارزش گذاری " شامل انتساب ارزش اجتماعی به اطلاعات فنی جمع‌آوری‌شده و به‌دست آمده از فرایند اول. ارزش گذاری یا فرایند دوم موضوع اصلی این فصل است. در انتساب ارزش به نتایج حاصل از فرایند سنجش و برآورد. قیمتهای مالی نقطهٌ آغازین هستند. آنها برحسب نیاز. تعدیل می‌شوند تا ارزشهای نهاده ها و محصولات را از دیدگاه اجتماعی بازتاب کنند. این تعدیلها و تحلیلهای مرتبط با آنها. براساس برآوردهای مبتنی بر قیمتهای مالی (قیمت موْثُر بر دریافتها و هزینه‌های بهره‌برداران و کارگزاران دولتی) انجام می‌شوند. تعدیلهای لازم در سه گروه زیر رده‌بندی می‌شوند [۲۴]: - تعدیلهای مربوط به برآورد فایده - تعدیلهای مربوط به پرداختهای انتقالی مستقیم - تعدیلهای مربوط به قیمتهای به کار گرفته‌شده در برآورد فایده و هزینه از انجام مجموعه تعدیلات بر روی حسابهای مالی. مجموعه حسابهای اقتصادی به دست می‌آید. از این حسابها آثار مستقیم و غیرمستقیم انتقالات زدوده شده است و نتایج اجرای طرح را براساس تغییر واقعی و ۳-۱-۳ تعدیلهای برآورد فایده‌ها فایده‌ها به‌دلیل عمومی تلمی‌شدن محصولات طرح و با دخالت وسبع شرکتها وکارگزاران دولتی. در بازار غیررقابتی ارائه و قیمت‌گذاری می‌شوند. از این‌رو ارزش‌گذاری آنها نباید کار ساده‌ای تلقی شود و شایسته بررسی و تأمل بیشتری است. روشهای ارزش‌گذاری فایده‌ها. غیراز ارزش یا قیمتهای بازار است. زیرا نرخهای خدمات مرتبط با فایده‌های طرحها به‌طورمعمول تحت کنترل و نظارت مراجع مسئول قرار دارند. این نرخها نمی‌توانند بیانگر قیمتهای اقتصادی (واقعی) باشند. بنابراین در ارزش‌گذاری فایده‌ها از روشهای غیربازاری " استفاده می‌شود [۵۹]. در جدول ۱-۳ انواع روشهای به کار گرفته‌شده در این زمینه ارائه شده است که تا حدودی براساس تفاوت در مشخصات اقتصادی کالاها و خدمات تولیدشده به کار گرفته می‌شوند. دامع !اه ا0۳0[60 آ۵ ۳۷۵۱۵0۵ -] 2 دنهمم۸ -3 4- 30۳ - 36 5 1۳ -------- صفحهٔ بعد -------- خصوصی‌سازی و واگذاری تدریجی بخشهایی از مدیریت طرحهای آب به شرکتهای خصوصی می‌تواند نقاط ضعف قیمت‌گذاری رسمی را جبران کرده و زمینه‌های شکل‌گیری بازار رقابتی را آشکار کند. این تجربه. در برخی از کشورها در عرصه تولید انرژی و تأمین آب شهری آغاز شده است. با گسترش این تجربه‌ها. استفاده از فنون استنتاج از خریدوفروش. می‌تواند کاربرد گسترده‌تری پیدا کند. در دهه‌های اخیر. اقتصاددانان فنونی را برای منتسب کردن ارزش اقتصادی به محصولات طرحهای مرتبط با محیط زیست و منابع طبیعی بسط داده و تصحیح و تکمیل کرده‌اند. در این تلاش فنون ارزش‌گذاری کالاهای واسطه‌ای یا تولیدی" از کالاهای مصرفی " متمایز است. اهمیت این تمایز در آن است که نظریه اقتصادی مربوط به یک تولید کننده با هدف بیشینه کردن فایده. چارچوب مفهومی ارزش‌گذاری نهاده یا کالای واسطه‌ای را فراهم می‌کند و نظریه مصرف‌کننده منفرد. مبنای ارزش‌گذاری کالای مصرفی است. تفکیک و تمایز مفیدتر از آن. مربوط به تفاوت کالاهای عمومی و خصوصی است. کالاهای خصوصی براساس این واقعیت که در مصرف آنها رقابت وجود دارد. از کالاهای عمومی متمایز می‌شوند. یعنی مصرف یک واحد آب توسط یک نفر. الزاماً به معنی کسرشدن این واحد از مصرف دیگری است. نقطه مقابل این زنجیره. کالاهای عمومی است. کالایی که مصرفشان رقابتی نیست. یعنی مصرف یک نفر. مانع بهره‌گیری فرد دیگر نمی‌شود. بیشترین بهره‌برداری مصرفی از آب توسط انسان. استفاده از آب به صورت کالای واسطه‌ای است (به‌طورعمده آبیاری محصول زراعی و مصارف صنعتی). مصارف خانگی آب مثالی از کالای مصرفی نهایی است که در رده کالای خصوصی (رقابتی) قرار می‌گیرد. خدمات تفریحی و فرح‌بخش (شامل بهبود کیفیت آب) فراهم‌کننده فایده‌های کالای عمومی است [۵۹]. توضیحات مربوط به فنون مختلف ارزش گذاری در بخش بعدی ارائه شده است. 2-۱-۳ تعدیل برداختهای انتقالی مستقیم در برآورد فایده‌ها و هزینه‌ها. پرداختهای انتقالی " مستفیم از راه سیاستهای یارانه‌ای. مبادلات تسهیلات اعتباری. یا اخذ مالیات نباید موجب اختلال و ایجاد خطا شود. از این‌رو. هر نوع پرداخت یا دریافت وجه از این بابت نباید در برآورد فایده و هزینه طرح تأثیر گذارد و اقلام مشمول این گروه. باید در ارزیابی اقتصادی از حسابهای مالی مورد استفاده. حذف شوند. |- 110۲۵۵6 / 0۳1001 0 2- ۲۵۳۹۵۳۱۱۷۵ 0000 3- 1۳۵۹۱۵۲ 1 ۵۵ -------- صفحهٔ بعد -------- جدول شماره ۱-۳- روشهای توسعه‌یافته در برآورد فایده طرحهای توسعه منابع آب [۵۹] ۳ ی > ۰ تسش یچیه یه أ ۴ أ ۰ ۰ شه أ رت ۰ : ۰ روشهای توسعه یافته جه‌بندی هرینه جایگزین کاهش استنتاج از خرید و نظر خو هی درباره آررض هرد ررض رمین اه پچ ۰ 8 اک ۹ 1 قمت گذا ننک مصرفی ۱ آب روستایی یا ۱ ٍ آب کشاورزی ٍ ی ۱ محصول ا ۱ ۱5 ی واسطه ببس سس با ٍ ٍ انرژی برفابی ۹ ۹ 1 محصول ٍ استفاده تفریحی ٍ دگر ٍ ٍ ۵۶ -------- صفحهٔ بعد -------- 0-۱-۳ تعدیل مربوط به قیمتها در کشورهای درحال توسعه و در مواردی که دخالت یا سیاستهای دولت در تعیین قیمت بازار موجب تحریف یا خطا در ارزش‌گذاری کالاها و خدمات مربوط به هزینه‌ها و فایده‌های طرحهای آب می‌شود. استفاده از قیمتهای سایه یا محاسباتی " پیشنهاد شده است. این قیمتهاء ارزش واقعی منابع را براساس هزینه فرصت ازدست‌رفته یا تمایل به پرداخت برای کشور نشان می‌دهند. قیمتهای سایه ممکن است در «سطح ملی» مطرح (مانند قیمت سایه ارزخارجی) ویا اینکه مختص به یک بخش یا ناحیه ویا طرح خاصی باشند (مانند دستمزد سایه‌ای کارگر ساده). ۲-۳ برآورد فایده آب کشاورزی فایده آب کشاورزی در طرحهای آب. با محاسبه افزایش ارزش خالص محصولات کشاورزی در اثر اجرای طرح برآورد می‌شود. این فایده ممکن است در اثر افزایش تولید. بالابردن کیفیت محصول. افزایش ارزش محصول. کاهش هزینه‌های تولید و مانند آن حاصل شود. فایده‌های حاصل‌شده ممکن است در اثر کاهش خسارت سیلاب. زهدارشدن زمینها. کم‌آبیاری. فرسایش و رسوبگذاری یا توسعه زمینهای زیرکشت آبی و تولید متراکم و پربازده باشد. این فایده‌ها در هر طرح بهتر است حتی الامکان براساس علل و اقدامات و هزینه‌های مربوطه از یکدیگر تفکیک شوند [۵۲] ۱-۳-۳ فرایند عمومی برآورد ارزش یا فایده آب کشاورزی در فرایند برآورد ارزش یا فایده‌های آب کشاورزی, باید دو پیش‌بینی برای آینده (دوره بهره‌برداری از طرح) ارایه شود : - فرآورده‌های کشاورزی در شرایط آینده بدون طرح در محدوده موردنظر. - فرآورده‌های کشاورزی در شرایط آینده با اجرای طرح در محدوده موردنظر. مبنای این دو پیش‌بینی بررسی وضعیت تولید کشاورزی در محدوده موردنظر در وضع موجود است. نمودار شماره ۱-۳ مراحل عمومی برآورد فایده آب کشاورزی را نشان می‌دهد. در سمت راست نمودار. وضعیت تولید کشاورزی درشرایط بدون اجرای طرح موردسنجش وارزش گذاری قرارمی گیرد. براین‌اساس. ابتدا ارزش ناخالص تولید کشاورزی و سپس با کسر هزینه‌های وابسته (هزینه‌های تولید کشاورزی) ارزش خالص فرآورده‌های کشاورزی برآورد می‌شود. در سمت چپ نمودار وضعیت. تولید کشاورزی در شرایط با اجرای طرح. مورد سنجش و ارزش گذاری قرار می‌گیرد. ارزش ناخالص و خالص نیز در محدوده طرح برآورد و تعیین می‌شود. 1- ۸00008 / ٩۳۵00۳۷ 0 ۵۷ -------- صفحهٔ بعد -------- حجم آب تأمین شده برای تولید کشاورزی در محدوده طرح 7 اطلاعات و بررسیهای مربوط به برنامه‌ها فرآورده‌های اطلاعات و بررسیهای مربوط به برنامه‌ها و توان توسعه کشاورزی محدوده طرح کشاورزی در و توان توسعه کشاورزی محدوده طرح در شرایط آینده بدون اجرای طرح وضع موجود در شرایط آینده با اجرای طرح فرآورده‌های کشاورزی در شرابط آینده فرآورده‌های کشاورزی در شرابط آینده با بدون اجرای طرح اجرای طرح ارزش ناخالص فرآورده‌های کشاورزی ارزش ناخالص فرآورده‌های کشاورزی ارزش خالص فرآورده‌های کشاورزی-] ارزش خالص فرآورده‌های کشاورزی-۸ افزایش ارزش خالص فرآورده‌های کشاورزی: - ۸-۷ نمودار ۱-۳- فرآینده عمومی برآورد افزایش ارزش خالص فرآورده‌های کشاورزی ۵۸ -------- صفحهٔ بعد -------- با مقایسه و کسر ارزش خالص تولید بدون اجرای طرح از ارزش خالص تولید با اجرای طرح؛ افزایش ارزش خالص تولید کشاورزی به دست می‌آید. این ارزش به قیمتهای بازار یا مالی برآورد و سپس برای ارزیابی اقتصادی. تعدیلات لازم روی برآوردهای اولیه انجام می‌شود. برای مثال. در «پروژه بهبود سامانه آبیاری بهبهان» که با استفاده از وام بانک جهانی در سال ۱۳۷۱ انجام شده. در محدوده طرح حدود ۱۱۵۰۰ هکتار زمینهای خالص برای آبیاری دیده شده است که در حال حاضر حدود ۰ هکتار آن با تراکم کشت ۸۸ درصد بهره‌برداری می‌شود. زمینهای زیر کشت در شرایط طرح. به ۱۲۹۲۰ هکتار با تراکم کشت ۱۱۲ درصد خواهد رسید. براین‌اساس میزان فرآورده‌های کشاورزی محدوده پروژه در آینده بدون طرح حدود ۲۷۶۰۰ تن و در آینده با طرح حدود ۵۹۳۳۵ تن. پیش‌بینی شده است. ارزش ناخالص فرآورده‌ها به قیمتهای ثابت سال ۰۱۳۷۱ برای آینده بدون طرح. ۹۰۸۹ میلیون ریال و هزینه‌های وابسته تولید کشاورزی ۱۱۶۲ میلیون ریال. و ارزش خالص تولید (۸) حدود ۶۹۶۶ میلیون ریال برآورد شده است. در شرایط طرح ارزش ناخالص فرآورده‌ها حدود ۰۱۸۵۵۱۳ هزینه‌های تولید حدود ۱۸۹ میلیون ریال و ارزش خالص تولید (13) حدود ۱۲۳۹۷ میلیون ریال برآورد شده است. تفاوت شرایط با طرح و بدون طرح یا افزایش ارزش خالص فرآورده‌های کشاورزی (13-۸)» حدود ۷۶۲۳ میلیون ریال در سال برآورد می‌شود که ‎۸٩‏ درصد آن (۹۹3۱۹ میلیون ریال) مربوط به افزایش درآمد نسبت به وضع موجود. و باقیمانده. در رابطه با کاهش خسارت مربوط به زهدارشدن و شورشدن تدریجی خاک در صورت عدم اجرای طرح است که به صورت تفکیکی آمده است. در این برآورد. از روش تهیه مدل بهره‌برداری و تحلیل بودجه واحد بهره‌برداری " استفاده شده است [۵۸]. ۲-۲-۳ تحلیل بودجه واحد بهره‌برداری (مزرعه) روشهای‌شناخته شده درزمینه برآورد ارزش یا فایده آب کشاورزی در دو گروه کلی زیرقابل تفکیک است[۵۹]: - روشهای پژوهشی مانند برآورد تابع تولید و یا تهیه مدلهای ریاضی - روشهای مطالعات مهندسی مشاور مانند بودجه‌بندی در این بخش فرایند کار با روش بودجه‌بندی توضیح داده می‌شود. در روش بودجه‌بندی. از اطلاعات مالی واحدهای بهره‌برداری استفاده می‌شود. در صورتی‌که واحدهای بهره‌برداری دارای حسابهای مستند باشند. رویدادهای مالی و اطلاعات مرتبط مورد نیاز در وضع موجود. در صورتهای مالی آنها ثبت شده و مبنای اصلی برای فرافکنی به آینده بدون طرح و با طرح براساس ضوابط و مبانی فنی و حسابداری در حوزه تولید کشاورزی فراهم است. درصورتی که واحدهای بهره‌برداری فاقد صورتهای مالی مستند باشند 7 (حالتی که به‌طورمعمول در عمل پیش می‌آید)- باید براساس نمونه‌گیری نسبت به تکمیل پرسشنامه مناسب و تهیه صورتهای بودجه مزرعه اقدام کرد. |- ۳۵۳۵ ۵۵2۵1 2021۷55 ۵۹ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۲-۲-۳ مبانی تهیه بودجه مزرعه واحدهایی مانند مزارع کشاورزی که در کشورهای در حال توسعه در چارجوب نظام دهقانی یا خانواده‌ای بهره‌برداری می‌شوند. فاقد مستندات و گزارشهای مالی هستند. برای سنجش آثار طرح آب بر این واحدهاء باید از الگوی تحلیلی ویژه‌ای به‌نام «بودجه مزرعه» استفاده کرد. در این کار با تحلیل هزینه و درآمد مزرعه. و از راه تهیه خلاصه بودجه مزرعه. پیامدهای مالی سرمایه‌گذاری مشخص (طرح) بر درامد زارع پیش‌بینی می‌شود. شایان توجه است که تحلیل سرمایه‌گذاری واحد نمونه موردنظر از طریق اطلاعات خلاصه‌شده‌ای که به این شیوه تهیه می‌شود. قابل انجام خواهد بود. یک قالب الگویی شامل همه جزئیات نیست و فقط شامل جنبه‌هایی است که به‌طورمعمول در تحلیل طرحهای کشاورزی اهمیت دارند. در این قالب از اصطلاحاتی استفاده می‌شود که مورد پذیرش متخصصان مدیریت مزرعه و نیز حسابداران باشد. قابل ذکر است که در تهیه بودجه مزرعه در محدوده بررسی. ممکن است مدلهای مختلف بهره‌برداری از مزرعه با امکانات مدیریتی و برنامه زراعی - دامداری متفاوتی وجود داشته باشد. لازم است برای هر مدل بودجه مزرعه جداگانه تهیه شود. بودجه مزرعه الگو. اطلاعات مالی را ارائه می‌کند که مبتنی بر بررسیهای گسترده فنی. اقتصادی و مالی است و براساس محل مصرف منابع. فرآورده‌های مزرعه و نهاده‌های مزرعه. جمع‌بندی و ارائه می‌شود. هر برآوردی از بودجه مزرعه باید بتواند با جزئیات مختلف و به طور ایستا (برای یک مقطع زمانی) و پویا (برای یک دوره بررسی) تهیه شود. جدول ۲-۳ نمونه‌ای از بودجه مزرعه ایستا و نمونه‌ای از بودجه پویا را در دو طرح مختلف نشان می‌دهد. در بودجه ایستای مزرعه الگو در طرح ریوبراوو در قسمت بالا مشخصات مزرعه الگی نوع زراعت. رده‌بندی خاک. سطح ناخالص و خالص و در بخش میانی خلاصه وضعیت مالی از نظر درآمد (درآمد ناشی از فروش و ارزش خودمصرفی) و مخارج تولید. آمده است. بخش پایین بودجه. تفاوت خالص و نسبت سودآوری واحد را نشان می‌دهد. در بودجه پویا. خلاصه وضعیت جریان ورودی و خروجی مزرعه زراعی 7 دامپروری در پاراگوئه در یک دوره ۲۰ ساله نشان داده شده است. تنها با تهیه بودجه پویا (برای شرایط اجرای طرح) می‌توان روند تغییر داراییهای جاری. دریافتها و نیازهای مالی را در چارچوب سازمانی مفروض تصویر کرد. این روش امکان 8 ۰ ۱ ی م ۰ م هی ۱ ۳ ء م ۳ - - بودجه مزرعه. عناصر اصلی اقتصادی واحد را به نحو ساده‌ای مرنب می‌کند و وسیله مفیدی برای بررسی افتصاد تولید کشاورزی است. ۱ ۰ 1۱ ۰ مارم ۱ سا 5 یم ی : : ۰ 9 ۰ ۰ - سم َ - ۰ .۱ ۱ ۱ این اقدام ساده‌تر بر شکل استفاده از روص پسماند برای منتسب کر دلد آرزس بافیمانده به آبس است. در روصس پسماند از مدلهای بنگاه‌داری با ری ای ر سس ه .. ‌ ۰ ه ۰ م ۰ ام َ. 1 ۰ ا م ۰ ظ 1 * ۱ هذف لیسبنه درادن فایده. استفاده می‌سود ۹ هزینه‌های پیس بینی شده منهای نهاده ات از درامدهای پیس بینی شده کسر و بافیمانده به عمو ا( ر ر ر اب فایده یا ارزش آب تلقی می‌شود. در این انتساب. باید نهایت دقت در تعیین آرزش ناخالص و هزینه‌های عوامل, به عمل اید. ر ب -------- صفحهٔ بعد -------- جدول ۲-۳- دو نمونه از خلاصه بودجه (خلاصه وضعیت مالی مزرعه) [۲۴ و ۳۷] بودجه ایستا۱ مزرعه الگو در طرح ریوابرو. خلاصه تولیدات و مخارج بودجه پویا۲ مزرعه بدون اجرای طرح. مزرعه زراعی دامپروری ۲۰ هکتاری در طرح پاراگوثه (ارقام به هزار گوارنیز) نوع زراعت: کشت سبزیجات ارقام به پزوتا ال سالهای طرح رده‌بندی خاک: ۱۱۹۸ ُ ۱ ۲ ۳۵ ۹1۳۰ سطح ناخالص: ۵ هکتار جریان ورودی سطح مفید: ۳ هکتار - ارزش ناخالص تولید ۳۱۷/۷ ۳۱:۹۹ ۲۳/۳ ۲۱۹۹/۲ خلاصه وضعیت مالی: ۱۷:۷۹ جمع ۲۱۷/۷ ۲۱۹/۹ ۳/۳ ۲۱۹۹/۲ درآمد ناشی ازفروش ۱۹۵۹ ارزش خود مصرفی خانواده ۲ جریان خروجی مخارج تولید ۹۳۹۳ - مخارج عملیات ۳۹/۵ ۳۹/۵ ۳۹/۹ ۲۹/۱ تفاوت ۱۳۹۹۹۹ دیگر مخارج هزینه یک خانوار .۹ مالیات بر فروش دام ۲/۳ ۲/۳ ۲۱/۳ ۱/۳ توان پرداخت برای آبیاری ۹1۹۹۹۹ جمع ۷/۸ ۷/۸ ۱/۲ ۳/4 هزینه اخذشده برای آبیاری ۱۳۹۹۳ تفاوت یا بازده خالص ۹ فایده خالص ۳۱۹/۹ ۳۱/۸ ۲۱۳۹/۱ ۱۷/۸ نسبت (توان پرداخت به هزینه اخذ شده برای آبیاری ۳ 60 - | 1۷۵۵ -2 ۶ -------- صفحهٔ بعد -------- ارزیابی نسبتاً دقیق آثار و پیامدهای مربوط به تغییرات ویژه الگوی زراعی. فنون تولید. محصولات و غیره را که بر دریافتهای مزرعه موْثر است (و مستندات آن باید در تهیه بودجه مزرعه دیده شود). فراهم می‌کند. همچنین می‌تواند اطلاعات بسیاری درباره ابزار و لوازم تولید. مانند نیروی کار موردنیاز به تفکیک تمام وقت و فصلی. ماشین آلات و تجهیزات. ساختمان. دام و غیره را نیز فراهم کند. آزاین‌رو. تهیه اطلاعات مختلف مبنا (نیروی انسانی. ماشین آلات. دام) در فرایند تهیه بودجه مزرعه به صورت پویا در دوره بررسی. می‌تواند نظام اطلاعاتی منسجم و به‌هم‌پیوسته‌ای را تشکیل دهد که به‌صورت لایه‌های مختلف به روال منطقی قرار گرفته و تغییر در هرلایه. به شکل متناسب. در لایه‌های بعدی بازتاب شود. در مأخذ پایه در این زمینه (گی‌تینگر و براون ۱۹۸۲ و ۹) روال تنظیم این اطلاعات ارائه شده است. ۲-۲-۲-۳ موارد استفاده از بودجه مزرعه از بودجه مزرعه می‌توان برای ارزیابی وضع موجود. بررسی وضعیت نقدینگی و یا سنجش آثار اجرای یک طرح سرمایه‌گذاری بر مزرعه استفاده کرد. بررسی نوع اول. با عنوان تحلیل امور مزرعه. نوع دوم با نام تحلیل جریان وجوه. و نوع سوم تحلیل سرمایه‌گذاری زارع شناخته می‌شوند. در بررسی نوع اول از اطلاعات بودجه مزرعه ایستا. در بررسی نوع دوم از بودجه پویا برای دوره بازپرداخت وام. و در بررسی نوع سوم از اطلاعات بودجه پویا برای عمر مفید طرح استفاده می‌شود. ارزیابی اقتصادی, استفاده نوع سوم از بودجه مزرعه با تعدیلاتی در آن است تا بتوان سودآوری آب کشاورزی را برآورد کرد. کادر چهارگوش ۱-۳ تفاوت تحلیلهای مختلف با یکدیگر را از جنبه‌های گوناگون نشان می‌دهد. ۳-۲-۲-۳ تهیه بودجه مزرعه با طرح و بدون طرح برای برآورد فایده خالص اضافی مزرعه. تحلیل گر باید بودجه مزرعه را در دو حالت در نظر بگیرد. با طرح و بدون طرح. ابتدا باید بودجه مزرعه بدون طرح تهیه شود. پیش‌آزاین. نمونه‌ای از بودجه مزرعه بدون طرح (بودجه پویا) ارائه شد. قالب کلی بودجه با طرح. در جدول ۳-۳ آورده شده است. اگر جریان ورودی دریافت‌شده مزرعه سال به سال حساب شده و از آن جریان خروجی (شامل مشارکت مالی زارع در طرح) کم گردد. فایده خالص اضافی مزرعه در نتیجه اجرای طرح به‌دست می‌آید. چون فایده خالص اضافی مزرعه در طول طرح تغییر می‌کند. بهتر است بودجه مزرعه با طرح و بدون طرح (مانند جدول ارائه شده) به صورت پویا تهیه شود. ۶۲ -------- صفحهٔ بعد -------- چارگوش ۱-۳ مقایسه تحلیل درآمد مزرعه. تحلیل جریان وجوه و تحلیل سرمایه‌گذاری زارع[۲۴] اقلام تحلیل درآمد مزرعه تحلیل جریان وجوه تحلیل سرمایه‌گذاری زارع هدف کلی بررسی طرز کار فعلی مزرعه ‏ بررسی وضعیت نقدینگی زارع بررسی جذابیت سرمایه‌گذاری اضافی دوره زمانی منظور شده سال به سال دوره بازپرداخت وام عمر مفید طرح قیمتهای مورداستفاده قیمتهای جاری قیمتهای جاری قیمتهای ثابت شیوه منظور کردن سرمایه هزینه استهلاک سالانه خرید و فروشهای نقدی سرمایه گذاری اولیه. ارزش مانده درآمد خارج از مزرعه منظور نمی‌شود قیمت نقدی منظور می‌شود ‏ قیمت نقدی و غیرنقدی هر دو منظور می‌شود خودمصرفی محصولات تولیدی منظور می‌شود منظور نمی‌شود منظور می‌شود ِ درآمد سرمایه ونیروی کار | پول نقد موجود برای خانوار ۱ معیار کارایی ۱ درامد منابع اضافی به کاربرده شده شاغل در مزرعه زارع ارزش زمانی بدون تنزیل بدون تنزیل با تنزیل ۱ ارزش حال خالص, نرخ بازدهی. نسبت فاید سود به‌صورت درصدی از شاخصهای کارآیی ِ مازاد و یا کمبود پول نقد - هزینه. نسبت فایده خالص به سرمایه ارزش خالص و درامد خانوار 9 ۶۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱ ارزش تولیدات ناخالص محصولات زراعی دامپروری ۲ کل جریان ورودی سرمایه گذاری " سرمایه درگردش افزایشی دیگر مالیات بر فروش دام کل جریان خروجی یهت ۹ ۰ بدون طرح افزایشی وامهای دریافتی باز پرداخت وام تأمین مالی خالص جع ۶ ۰ بدون طرح افزایشی فایده خالص بعد از تأمین مالی کسرمی‌شود ارزش موادخودمصرفی اختلاف قیمت درآمد نقدی - از حاصل ضرب تو ۳۲ ارزش اسقاطٌ سا 2 سرمایه در گردش [ه ی مخارج عملبات ه ٩‏ بدون اجرای طر- ۰ ۰ ۰ تا اه ام اپ ۰ جه‌بندی پویای مزرعه زراعی -دامپروری ۰ ۲هکتاری درطرح پاراگوئه[ ۲۴] ارقام:هزار گوارانیز ٍ سالهای طرح ۱ ۲ ۳ 2 ِ [ه) ِ ۹ ۷ ۱۱-۸ ۱۲ ۱۳ ۱۹-۱۶ ۳۰ ۱۸۸ /۳۲۳۷ ۳۸۹ ۳۶:۱ ۳۸۷ ۸۵ واه واه واه واه اوه واه ۵۱ ۹ ۷۳ ۸۹ ۱۱۵ ۱۳۵ ۱۳۳ ۱۳۳ ۱۳۳ ۱۳۳ ۱۳۳ ۱۳۳ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۳۱ ۲۳۹ ۳۰۱ ۳۹۲ ۳۷ ۰۳ ۹۳۱ 1۳۵ ۹1۳۵ 1۳۵ ۹1۳۵ ۹1۳۵ ۱۰۹۹ 2 ۵ ۱۱۱ ۱۳۷ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ 5 ۸ ۳۹ ۱۳ ۳۹ ۲ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۳۹ ۷۱ ۸۱ ۱۱۳ ۱۳۸ ۱۹۵۹ ۱۵۹ ۱۵۹ ۱۹۵۹ ۱۵۹ ۱۵۹ ۱۵۹ ۱.۹ ۳ ۳.۹ .۳ ۲ ۷ ۹ ۶.3 ۹ ۶۹ ۶۹ ۶۹ ۹۲ ۱۹۳ ۲۳۹ ۱۳۹ ۱۹۵۸ ۱۹۳ ۱۹۳ ۱۹۳ ۱۹۳ ۱۹۳ ۱۹۳ ۱۹۳ ۳۵۳۳ ۱۰۸ ۱۳۶ ۲۹۷ ۳۵ ۹۷ ۷۱ ۷۱ ۷۱ ۷۲ ۷۱ ۹۰:۲ ۳۲۳۰ ۲۳۲ ۲۳۹ ۲۳۹ ۲۳۹ ۲۳۸ ۲۳۸ ۲۳۸ ۲۳۸ ۲۳۸ ۲۳۸ ۲۳۸ -۵۱۷۳ -۱۱۶ ۱۰۳۳ ۷۱ ۱۱۹ ۳۲۳۰ ۲:۳ ۲:۳ ۲:۳ 2 ۲:۳ ۹1۷۶ ٍ ۵+۸ اه ۱۶:۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۹1۹ ۸۰ ۹۸ ۹۸ ۱۵۹ ۱۱۷۲ ۱۸۹ ۹۲ ۳۵ ۰ ۰ ٍ ۸ : 1 ۸ م۹۸ وم ال ور موم : ۰ ۱۵۵ ۱:۹ ۱۸ ۱۹۹ ۲:۷ ۲۹۸ ۲۹۹ ۲۸۲ ۹ ۳۷ ۷۱ ۹۰:۲ ۳۲۳۰ ۲۳۲ ۲۳۹ ۲۳۹ ۲۳۹ ۲۳۸ ۲۳۸ ۲۳۸ ۲۳۸ ۲۳۸ ۲۳۸ ۲۳۸ :۷٩‎ |۳۲ ۹ ۲۸۱ ۵ ۱۷ ۷ ۳ ۷۳ در را ٍ ۱۵۵ ۱:۹ ۱۸ ۱۹۹ ۲:۷ ۲۹۸ ۲۹۹ ۲۸۲ ۹ ۳۷ ۷۱ ۹۰:۲ ٍ 0۰ 0۰ 0۰ :0 0۰ ۰ 4 1 1 1 ٍ ۱.۵ ۹۹ وج هیا ۹۷ ما مهم رابجا ۸۵۸ ید در واحد محصول محاسبه می‌شود. ختمان. وسایل خریداری شده .آرزش مانده دامی و نیز سر مایه در گردش تفاضلی را شامل می‌شود. ی در اصلاح زمین. مرتی دام وخرید وسایل و ماشین آلات (پس از کسر موجودیها) می‌شود. تفاضا , «وت یخن و افاتش و با کاه: خا.< عملات سال , نی شمه 1 تفاضلی به‌صورت بخشٌی از افزایش وبا کاهش مخارج عملبات سال بعد منظور می‌شود. ۱ ربوط است به مخارج عملیات مربوط به تولید محصولات زراعی. دامپروری و عملیات نگهداری وسایل و ماشین‌الاات 1 تامین مالی نمی‌شود و در جریان خروجی آن سرمایه‌گذاری و سرمایه در گردش تفاضلی وارد نمی‌شود. ۶۴ -------- صفحهٔ بعد -------- 2-۳-۲-۳ ترهیه بودجه بویا در بودجه پویا. وضعیت هرایک از اقلام اطلاعاتی باید به صورت سال به سال مشخص شود. دراین‌صورت. می‌توان جریان نقدی را با دقت بیشتر نشان داد. تحلیل سرمایه‌گذاری در مزرعه. از اصول تنزیلی جریان نقدی پیروی می‌ کند و بهتر است در تنظیم بودجه مزرعه پویا. از روش حسابداری استفاده کرد که با این اصول متناسب باشد. در فرایند تنزیلی که در تحلیل جریان نقدی تنزیلی استفاده می‌شود. به‌طور ضمنی فرض می‌شود که تمام داد و ستدها در آخر دوره حسابداری انجام می‌شود و مطلوب است که تحلیل سرمایه‌گذاری مزرعه از این فرض تبعیت کند. هرچند که این فرض با واقعیت انطباق نداشته باشد. این امر یک روش حسابداری است. اگر فرض شود که همه دادوستدها در آخر دوره حسابداری اتفاق می‌افتد. باید هزینه‌های عملیاتی لازم در اول سال در نظر گرفته‌شود. نسبت سرمایه در گردش. به هزینه عملیاتی برنامه و نظام زراعی بستگی دارد. تغییر سرمایه در گردش. به تغییر در منابع فیزیکی وابسته است. ازاین‌رو. باید به برآورد سرمایه در گردش تفاضلی سال به سال توجه شود. در آخر طرح. سرمایه در گردش تفاضلی سالهای مختلف. با هم جمع جبری می‌شوند و نتیجه به عنوان ارزش مانده (ارزش باقیمانده تفاضلی) منظور می‌شود. بنابراین. منظور کردن سرمایه در گردش در حسابهای طرح.سبب دوباره کاری نیست. در تنظیم بودجه پویا با طرح. هزینه‌های عملیاتی و فایده‌های سال اول. همان ارقام مربوط به عدم اجرای طرح است. در بعضی حالات با انجام سرمایه‌گذاری. ممکن است نیاز به افزایش هزینه عملیاتی در سال اول باشد. هر چند که اثری بر تولید تا سال دوم نخواهد داشت. در موارد دیگر. هزینه‌های عملیاتی و هزینه‌های تولید ممکن است کاهش یابد (برای مثال. احداث کانالهای آبیاری جدید. سبب اختلال در عملیات زراعی می‌شود). در تنظیم بودجه مزرعه بدون طرح. به‌طورمعمول. بهبود تدریجی وضعیت به طور سالانه درنظرگرفته می‌شود. اما ارائه تحولات پس از دوره تطبیق با شرایط جدید به صورت سال به سال در کل دوره طرح لزومی ندارد. در تنظیم بودجه مزرعه با اجرای طرح. لازم است به انعکاس دقیق‌تر و سال به سال تحولات در دوره تطبیق با شرایط . توجه کافی شود. ازاین‌رو. تفکیک و بررسی تغییرات تدریجی موْلفه‌های مختلف موْئر بر شیوه افزایش فایده خالص اضافی با مشار کت متخصصان فنی. اقتصادی و مالی می‌تواند بسیار سودمند باشد. پس از گذراندن دوره تطبیق. دوره نرمال " آغاز می‌شود. در این دوره شرایط متعادل بهره‌پرداری با استفاده از امکانات ناشی از سرمایه‌گذاری طرح آغاز شده و تا خاتمه دوره طرح. ادامه می‌باید. در این دوره باید مشخصات بودجه مزرعه از نتایج بررسیها در ایستگاههای تحقفیقات کشاورزی در منطقه یا مناطق مشابه و در صورت نبود آن. از مزارع نمونه‌ای پیشگام با شرایط مشابه. اخذ شود. 0 1 ۱-۳ دوره تطبیق به‌طورمعمول در دو مرحله انجام می‌شود. اول آماده‌سازی و تجهیز مزارع برای آبیاری و دوم اصلاح ساختار مزرعه برای توسعه براساس آب تأمین‌شده 0 ۲۵۳۳۵۱ -2 ۶۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۵-۳-۲-۳ فرایند نمونه‌گیری و تعمیم نتایج جمع‌آوری داده‌ها برای تهیه او تنظیم بودجه مزرعه و برآورد فایده آب کشاورزی براساس یک برنامه‌ریزی قبلی است. این برنامه‌ریزی براساس مشخصات منطقه. رده‌بندی و گروه‌بندی انواع مهم مزارع زیر پوشش طرح. انجام می‌شود. پس از تهیه برنامه آماری از هر یک از انواع نمونه‌گیری‌شده و براساس جمع‌آوری اطلاعات صحرایی و محلی. بودحه مزرعه معرف تهیه می‌شود. بنابراین هدف. احرای یک طرح نمونه‌گیری مزارع در محدوده طرح نیست. بلکه انتخاب انواع مهم مزارع شر کت کننده و بررسی اثر احرای طرح بر آنهاست. تعداد رده‌ها یا گروهها. به پیجیدگی منطقه طرح بستگی دارد. در بعضی از پیشنهادها (گی تینگر ۷۲ آمده است که برای تهیه هر بودحه مزرعه یا معرف. دست کم ‎٩‏ تا ۲۳ مصاحبه و حداکثر ۵ الی ۰ مصاحبه (نفر) لازم است. اما مهم کیفیت کار است و تعداد مصاحبه نباید بر کیفیت کار تأثیر منفی بگذارد. نتایج بررسیهای مربوط به هر بودجه مزرعه معرف می‌تواند به صورتهای مختلف تنظیم و ارائه شود. جدول براساس سطح کشت مربوط به هر رده. قابلیت تعمیم نتایج به کل سطح زیرکشت مربوط را دارد و از این راه می‌توان تصویر کل محدوده زیر پوشش را به دست آورد. نمودار ۲۳ فرایند عمومی برآورد فایده آب کشاورزی را با استفاده از روش بودحه‌بندی نشان می‌دهد. حدولهای ۵-۳ ۹-۳ و ۷-۳ نمونه‌ای از کارانجام شده تو سط تیم ار زیابی کننده طرح بانک حهانی در مرحله رده‌بندی پروژهها و انتخاب الگوهای بودجه‌بندی مزرعه را ارائه می‌کند. حدول ۸-۳ شیوه تعمیم اطلاعات حاصل از بودجه مزرعه از راه تلفیق اطلاعات مزرعه الگو در دشت بهبهان. و همچنین نتایج حاصل از مطالعه تحولات الگوی کشت در اثر احرای طرح را ارائه می‌دهد. حدول ۹-۳ نتایج برآورد فایده حاصل از کاهمش خسارت در اثر اجرای طرح بهبود سامانه آبیاری را ارائه کرده است. ۶۶ -------- صفحهٔ بعد -------- جدول ۴-۳- بودجه های مالی محصول برای مدلهای مختلف مزرعه [۳۷] شماره قیمت بذر کود شیمیایی سایر ارزش خالص شرح محصول )۲۲( ناخالص شیمیایی موردنیاز )۱( (تن در هکتار) (تن در هکتار) (هزار واحد) (هزار واحد) (روز نفر) مدل ۴ ِ برنج ۱/۸ ۱/۸ ۳۵ ۳ ۱ ۰ ۰ ۰ ِ ۲ ۳ وضع موجود اس را مدل ۵ ِ برنج ۱/۸ ۱/۸ ۳۵ ۳ ۱ ۰ ۰ ۰ ِ له ۳۰ مدل ۱ ِ برنج ۷ ۷ ۳۵ ۳۵ ۲ 5 ۳ ۵۵ ِ ۷۵ ۳۰ ِ برنج ۷ ۷ ۳۵ ۴۵ ۲ ۱ ۳ ۵۵ ِ ۷۵ :۳ ۲ 10 0 با خی یکت ی ِ پنبه ۳/۸ ۱/۴ ۸۵ ۱۹ ۰ ۸ ۳۷ ۱" ِ ۳ ۱۰ آینده با طرح ِ برنج ۷ ۳/۵ ۳۵ ۱۳۳ ۱ ۵ ۱ ۳۷ ِ ۸۸ .۳ ۲ 0 8 ار خر سا ی یا یا با با با با با ی ِ پنبه ۳/۸ ۳/۸ ۸۵ ۳۸ ۱ ۵ ۷۵ ۲۲ ِ ۱۳۶ .۳ مدل ۴ ِ برنج ۳/۶ ۳/۶ ۳۵ ۹۱ ۱ ۰ ۰ ۱ ِ ۸ ۳ مدل ۵ ِ برنج وم وم ۳۵ ۱۴ ۲ 5 ۳ ۵۵ ِ ند :۳ مدل ۱ و ۳ نمایانگر مزارع در مناطق ترویجی هستند. در نتیجه ارقامی برای وضع موجود وآینده بدون طرح برای این مدلها ارایه نشده است. مدلهای ۴ و۵ نمایانگر مزارع منطفّه منگولو هستند. برای آنها آینده بدون طرح برابر وضع موجود فرض شده است. ۲- بازده محصول شرایط آینده با طرح درشرایط توسعه کامل است (۱۲ سال پس از شروع بهره‌برداری) در این منطقه برنج دوبار در سال برداشت می‌شود. ۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- رده‌بندی مدل‌های مزرعه در محدوده زیر پوشش طرح نمونه‌گیری از مزارع و جمع‌آوری پردازش و تحلیل اطلاعات و تنظیم بودجه مزرعه درهر مدل در وضع موجود فرافکنی و تنظیم بودجه مزرعه در فرافکنی و تنظیم بودجه مزرعه در هر مدل برای آینده بدون طرح هر مدل برای آینده با اجرای طرح تعمیم نتایج به محدوده تعمیم نتایج به محدوده زیر زیر پوشش طرح پوشش طرح تنظیم جریان فایده‌های مرتبط با آب کشاورزی در طرح نمودار ۲-۳- فرایند عمومی برآورد فایده آب کشاورزی با استفاده از روش بو دحه‌بند ی ۶۸ -------- صفحهٔ بعد -------- جدول ۵-۳ توزیع اندازه مزارع در طرح بهبود آبیاری بانک جهانی [۵۸] نام پروژه / اقلام اطلاعاتی بهبهان مغان زرینه‌رود تجن دامنه تغییرات اندازه مزرعه ( هکتار) 0۱ ۱۹۷۱ ۱۲۷۱ ۱تا۱ ۱۰ اندازه مزرعه نمونه یا الگو (هکتار) 7۲ ۷/۰ ۳/۷ ۲/۷ جدول شماره 7-۳ فرافکنی افزایش درآمد خالص مزارع در طرح بهبود آبیاری بانک جهانی (ارقام به میلیون ریال) [۵۸] اندازه مزارع ۱ درآمد پیش‌بینی ‏ درآمد پیش‌بینی ‏ افزایش نام پروژه و مدل مزرعه (هکتار) شده در سال اول شده در سال ۸۱ (درصد) بهبهان مدل ] ۵7 ۲۱/۲ ۵7 ۱۹۳ مدل آ (با محدودیت) ۷/۰ ۹/۸ ۱۱/۹ ۹۸ مغان مدل آ] (بدون محدودیت) ۷/۰ ۳/۰ ۷/۵ ۳۷ متو سط ۱۹۳ مدل آ (با محدودیت) ۳/۷ ۱/۹ 07 ۱۸۹ مدل آ] (بدون محدودیت) ۳/۷ ۰/۹ ۳/۵ ۶:۵۹ زرینه‌رود مدل آآآ زمینهای‌شور و بایر ۳/۷ ۳ ۱/۲ ۳۸۶ میانگین ۳:۹ تحن ۲۱/۷ ۱/۸ ۹/: ۱۹۵ ۶۹ -------- صفحهٔ بعد -------- جدول ۷-۳ مدل درآمد مزرعه پروژه بهبهان در سالهای اول و هشتم بهره‌برداری از طرح (هزار ریال) [۵۸] سال اول اقلام اصلی ِ کندم جو بزرک ‏ سبزیجات باقلا برنج کل درآمد ناخالص در هکتار ۷۳/۲ ۹/۰ ۷۳۷/۰ ۳۱۹۹/۰ ۱/۵ ۷۹۹/۷ هزینه در هکتار ۳۰/۹۹ ۰ ۲۰۳/۲۵ ۵/۹ ۳۹۹/۰ ۳/۹ درامد خالص در هکتار ۵ ۳/۰ ۳۳/۵ ۳۳/۶ ۱۱/۹۱/۷۵ ۲۳۹۹/۸ سطح کشت هر محصول (هکتار) ۲/۵ ۱/4 ۰/۲ ۰/۱ ۰/۲ ۰/۲ ۷ کل درآمد ناخالص ۷۲ ۸۲۹/۰ ۱۶۷/۶ ۳۱۹۹/۰ ۳۱۹/۵۵ 4۶ ۳۷۷۵/۲۱ کل هزینه‌های وابسته ۸/۷ ۹ ۰۹/۵: ۵/0۹ ۷۹/۲ ۹ ۱۵۱۰/۸۱ کل درآمد خالص ۵ ۳۹۲/۰ ۱۰۹/۷۵ .۲۱ ۱۳۹/۳۵ ۹ ۲۲۹۶/۳۵ ادامه حدول ۷-۳ اقلام اصلی سال هشتم درآمد ناخالص در هکتار 4۵ ۱۲۲۸/۳۳۳۲ ۳۹۶۵۹/۹۹۷ ۲۶۳۸/۳۵۶۱ ۱۵۱۵۳/۱۷۹ هزینه در هکتار ۷ ۶۱۱/۰۵ ۳۳۷/۹۵ 1۳۹/۹ 0/4 0۳۰ درامد خالص در هکتار ۸ ۱۶۵۷۹/۹۵۲ ۸۹۰/۳۸۳ ۳۳۱۷/۹۷ ۱۹۲۷/۹۵۶۱ ۹۷۶/۸۷۹ سطح کشت هر محصول (هکتار) ۲/۷ ۱/۲ 1 2 ۰/۹ ۲ ۵/۵ کل درآمد ناخالص ۵ ۱۹/۵۱ ۶۹۱/۳۳۳ ۰۱۵۷۸/۹۹۷ ۱۶۹۳/۵ ۳۱۰/۹۳۵ ۸۲۸۲/۸۹ کل هزینه‌های وابسته ۹ ۱۶۹۳/۲۹۱۲ ۱۳۵/۱۸ ۲۵۱۶/۸۶ ۳۰۹/۲ ۱۱۹/۹۹ ۲۱۳/۷ کل درآمد خالص ۹ ۱۵۷۲/۳۶۵۶ ۳۵۹/۱۵۳ ۰۱۳۲۹/۸۲۷ ۱۱۵۵/۲۷۹۵ ۱۹۶/۹۷۵ ۵۸۷۶/۵۲ ۷۰ -------- صفحهٔ بعد -------- جدول ۸-۳ تعمیم درآمد خالص در هکتار مدل ] پروژه بهبهان درطرح اصلاح سامانه آبیاری بانک جهانی [۵۸] سال اول ْ سال هشتم (آینده با خریداران طرح) محصولات (هکتار) ‏ (هزار ریال/ ‏ (میلیون ریال) ۱ (هکتار) ‏ (هزار ریال/ (میلیون ریال) هکتار) ِ هکتار) ‏ بدون طرح ‏ با طرح نباتات زمستانی ِ گندم دیم 1۹ ۹ ۹ ِ ۰ ۰ ِ ۰ گندم آبی ۳۰ ی ندرده ِ ش ۸۰ ۳۱ ۹ یونجه ۳ ۳۷۱ ۸۲ ِ :۱۳ ۸ ۸۲ ۱۹ جو ۹ ۱۹۲ ۷:۸ ِ :۱۳ ۷ ۷۲ ۱۱ بزرک آبی ۳۳۰ 0۳ ۱۷۹ ِ ۷:۰ ۸۹۰ ۱۷۹ ۸۵۹ باقلا ۳۰ ۱۱۸۲ ۳۹۵ ِ ۱۹ ۱۹۳۸ ۹۵ نو سبزیجات ۳ نی ۸ ِ :۳ ۳۳۱۷ ۸ ۱۷۵۸ زیرجمع ۸/۸ ۷ ِ 4 ۳۹/۳ ۹۸۳ آیش ۲۱۹۰ ِ ۱:۹ تسه نباتات تابستانی ِ بونحه :۱ ۳۷۱ ۸۲ ِ :۱ ۸ ۸۲ ۱۹ برنج ۳ ۳۳ ۱۱ ِ :۳۳ ۹۵ ۱.۵ ۳۲ ارزن ۱۰ ۳ ۸۹ ِ :۳۳۰ ۸۹۰ ۸۹ ۹ سبزیجات : تیه ۹۹ ِ ۱۰ ۳۳۷ ۹۹ ۳۳۲ ذرت ۳۸۹ ِ ۸۰ ۳۹۷ ۰ ۳ زیرجمع ۷۹ ۳۹۱ ِ ۱۰ ۳:۲ ۱۳۷ آیش ۱۱۱۰ ِ ۹.۰ جمع ۱۹۰ ۳:۱ ِ ۱۹۰ باغات ۰ ِ 1 جمع کل ۱۳۱ ۱ ِ ۱۳۱ ۳ ۱۹۳۰ فایده طرح ِ 1۹ ۷۱ -------- صفحهٔ بعد -------- جدول ۹-۳ کاهش محصول بدون اجرای طرح سال اول ِ سال هشتم (آینده با طرح و بدون طرح) محصولات سطح کشت درآمد خالص کل درآمد خالص ۱ سطح کشت درآمد خالص کل درآمد خالص (هکتار) (هزار ریال/ (میلیون ریال) (هکتار) (هزار ریال (میلیون ریال) هکتار) ِ اهکتار) ‏ بدون طرح ‏ با طرح گندم ۳ ۳ ۱۱۳۸ ِ ۳۳ ۱۳۷ 0 ۱۹4 جو ۱۱۰۰ ۳۳۳ ۳:۵ ِ ۱۱۰۰ ۱۱۹ ۱۳۱ :۳ کل ۳۳ ۱:۸ ِ ۳۳ 1۳ ۱۳۸ فایده طرح ِ ۸۷ ۳-۳ برآورد فایده دیگر منظورهای طرح ۱-۳-۳ آب شهمری - فایده‌های آب شهری تأمین‌شده توسط طرح. از دو بخش تشکیل شده است [۶۱ و ‎:]۵٩ - فایده‌های جایگزینی تأمین آب در شرایط موجود - فایده‌های تأمین آب اضافی بخش اول مربوط به آب تأمین‌شده طرح است که جایگزین آبی می‌شود که در شرایط بدون طرح به نوعی از منابع محلی (غیراز طرح) توسط شرکتهای کارگزار آب شهری. خود ساکنان شهرکها یا محلات یا آب‌فروشان دوره‌گرد تأمین می‌شد. شیوه ارزش‌گذاری فایده این بخش. بر مبنای صرفه‌جویی در هزینه منابع اقتصادی است که در شرایط اجرای طرح به مصرف نمی‌رسد. فایده بخش دوم که مربوط به تأمین آب اضافی است. به روشهای گوناگون زیرقابل ارزش گذاری و برآورد است: ۱-۱-۳-۳ استفاده از تابع تقاضای آب شهمری سنجش تمایل به پرداخت مصرف‌کنندگان آب شهری. مبنای برآورد فایده‌ها در ارزیابی اقتصادی فایده مستقیم تأمین آب شهری است. اندازه‌گیری مستقیم این فایده. بستگی به در دسترس‌بودن منحنیهای تقاضای آب برای طبقات مختلف مصارف در حدود مقادیر آب تأمین‌شده اضافی توسط طرح است. نتیجه این اندازه‌گیری. بیانگر تمایل واقعی به پرداخت است. مصارف شهری. گروههای مختلفی دارد که مهم‌ترین آنها مصارف خانگی است. تابع تقاضای آب خانگی. بیانگر رابطه مقادیر موردتقاضا در قیمتهای معین است که بیان نموداری آن به صورت منحنی و بیان جبری آن رابطه زیر است [۵۹]: ۷۲ -------- صفحهٔ بعد -------- 0 0) ۳۷ 2( که در آن: <سطح مصرف آب در یک دوره زمانی مشخص. <قیمت آب از منبع جایگزین. ۳ - شاخص میانگین قیمت دیگر کالاها و خدمات. ۷ - درآمد مصرف‌کننده. 7 - بردار بیان کننده دیگر عوامل مانند آب و هوا و ترجیحات مصرف‌کننده مصرف آب خانگی با تغییرات قیمت رابطه معکوس دارد. در صورت وجود مشاهده‌های واقعی درباره مقادیر مصرف و قیمتهای متغیرآب. و نیز با داده‌های مرتبط درباره دیگر متغیرهای توضیحی. انتخاب یک رویکرد اقتصادی برای تهیه تابع تقاضاء ممکن خواهد بود. البته این یک نمونه بازار واقعی آب نیست. زیرا آب شهری به‌نوعی توسط تأمین‌کننده انحصاری با جدول تعرفه‌ای مشخص. به فروش می‌رسد. اگرچه. قیمتهای واقعی آب در یک شهر, به‌ندرت به اندازه کافی تغییر می‌کند تا بتوان براساس آن یک تابع تقاضا را پی‌جویی کرد. اما تهیه دادههای تأمین آب از یک مقطع زمانی. تغییرهای لازم را فراهم می‌کند. در این رویکرد. پارامترهای معادله تقاضا از طریق استنتاج آماری برآورد می‌شود (به‌طورمعمول از فنون چند رگرسیونی استفاده می‌شود). همان‌گونه که اشاره شد. آب شهری انواع مختلفی دارد که مهم‌ترین آن مصارف خانگی است. دیگر اقلام مصارف آب شهری شامل مصارف عمومی توسط اداره‌های دولتی. مدرسه‌ها. دیگر خدمات عمومی شامل آبیاری فضای سبز و مراقبت از تسهیلات تفریحی. استفاده‌های تجاری و مصارف صنعتی مستقر در بافت و محدوده شهری است. به‌طورمعمول جمع آوری داده‌های تفکیکی مصارف خانگی و غیرخانگی دشوار است و تحلیل گران بر مصارف‌خانگی متمرکز می‌شوند و یا کل مصارف شهری را در نظر می‌گیرند. قابل ذکر است که تهیه منحنیهای تقاضای آب شهری, نیاز به گردآوری دقیق اطلاعات دارد. براساس برآورد تابع تقاضاء فایده آب اضافی تأمین‌شده عبارت‌است از سطح زیر منحنی تقاضا در فاصله میان مصرف آب بدون اجرای طرح (,2)) و مصرف آب با اجرای طرح (,). به بیان ساده. ارزش اقتصادی مصرف افزایش‌یافته برابر است با ارزش میانگین به‌دست‌آمده از منحنی. ضربدر میزان افزایش عرضه آب توسط طرح. روابط استفاده شده. همراه با مثال در جارگوش ۲-۳ ارائه شده است. در استفاده از این روش توجه به چند نکته اهمیت زیادی دارد: - فایده برآوردشده مربوط به تأمین آب. در محل استقرار مصرف‌کننده است. اگر طرح شامل هزینه‌های انتقال. تصفیه و توزیع آب شهری نباشد. باید این هزینه‌ها از فایده کسرشده و قیمت آب در پای سد یا هر منبع تأمین دیگر محاسبه و در چارچوب ارزیابی اقتصادی, با هزینه‌های مربوط مقایسه شود. ۷۳ -------- صفحهٔ بعد -------- - فایده برآوردشده. مربوط به تلفات فیزیکی آب با تلفات ناشی از نشت آب نمی‌شود. نمودار ۳-۳ اجزای این روش را در مطالعات ارزش‌گذاری آب شهری برزیل نشان می‌دهد. براساس این نمودار. مقادیر مربوط به اقلام ۱و ۲و ۳ باید ارزش‌گذاری شوند. - با پیشرفت سیاستهای خصوصی‌سازی در زمینه مدیریت آب شهری و در نتیجه موفقیت بیشتر در بازیافت هزینه (اگر نگوییم سود کنترل‌شده) داده‌های مربوط به بازار آب. بیش از پیش. برای بررسیهای اقتصادسنجی و برآورد تابع تقاضای مناسب و واقعی‌تر. قابل اتکا خواهند شد. جارگوش ۲-۳- نمونه شیوه برآورد فایده آب شهری براساس برآورد تابع تقاضا [۴۱] مثال: اگر در شهری حجم آب مصرفی موجود ۱۰۰ میلیون متر مکعب باشد و در شرایط اجرای طرح به ۶۰۰ میلیون متر مکعب برسد و قیمت هر متر مکعب آب ۱۰۰ ریال در نظر گرفته شود. فایده تأمین آب اضافی با فرض ثابت بودن کشش تقاضا (۰/۴- 77) و استفاده از روابط زیر محاسبه می‌شود. +۸9 8 0 و ۱ ۳ ۳ ریال در متر مکعب ۱۰۰- 7 میلیون متر مکعب ۱۰۰ , میلیون متر مکعب ۴۰۰ , ۴۳۰ ۱ :۴ تسس ۱ میلیون ریال در سال ۱۳۱۸۷۰۰ ری ور ای د.. ۱-۵ -------- صفحهٔ بعد -------- آب تأمین شده توسط شرکت سران نمودار ۳-۳- اجزای ارزش گذاری آب در مطالعات آب شهری برزیل (شرکت سزان) [۴۲] ۲-۱-۳-۳ استفاده از هزینه بدیل (راه حل جایگزین) روش دیگر برآورد فایده‌های مرتبط با آب شهری. رویکرد هزینه بدیل است. در این روش. با این فرض که اگر هزینه‌های محصول مشخص یک طرح کمتر از هزینه‌های بهترین طرح بعدی با همان میزان تولید باشد. فایده‌های مستمیم برابر است با هزینه‌های بهترین طرح بعدی. البته این فرض در موارد محدود و مشخصی معتبر است و در شرایطی که به دلیل نبود داده و با به‌دلایل دیگر برآورد تابع تقاضای مستفیم آب دشوار باشد. می‌توان از این روش استفاده کرد [۶۱ و ‎.]۵٩ - راه‌حل‌جایگزین که هزینه‌های آن (شامل خدمات مهندسی. سرمایه‌گذاری و نگهداری و بهره‌برداری) مبنای برآورد فایده مستفیم قرار می‌گیرد. باید راه حل واقعی و احرای آن در شرابط عدم احرای طرح از نظر اقتصادی. ممکن و بسیار محتمل باشد. - هزینه‌های مالی برآوردشده راه‌حل جایگزین نیز باید مشمول تعدیلات لازم مربوط به تبدیل برآوردهای مالی به اقتصادی شود. - در جریان تطبیق و تعدیل لازم مربوط به راه‌حل جایگزین باید به نقطه تحویل آب. قابلیت اتکا. کیفیت آب. آثار زیست‌محیطی و دیگر عوامل سیاست‌گذاری توجه شود. ۷۵ -------- صفحهٔ بعد -------- - در شرایطی که قابلیت اتکا به آب کمتر است. مصرف‌کننده ممکن است برای بیشتر کردن قابلیت اتکای خود اقدامهایی تدارک ببیند و هزینه‌هایی را متحمل شودکه به‌هرحال از دیدگاه ارزیابی اقتصادی. باید درمحاسبات توزیع است که المته موحب اآفت فشار برای دیگران شده و خطر محدودیت در سامانه اصلی را افرایش می‌دهد. در شرایطی نیز مصرف‌کنندگان. حاضر به سرمایه‌گذاری برای حفر چاههای کم‌عمق هستند. نمودار ۶-۳ مراحل‌اصلی فرایند برآورد فایده مستقیم طرح تأمین آب شهری را به روش هرزینه بدیل. نشان می‌دهد. ۳-۱-۳-۳ دیگر روشها در گذشته در بعضی از کشورها در برخی طرحها. از میانگین تعرفه آب شهری برای برآورد فایده مستقیم استفاده شده است. بدیهی است که استفاده از این روش. فایده اقتصادی مستقیم را کم برآورد می‌کند. در دهه گذشته. گاهی از روش نظرخواهی درباره ارزش آب " (/0۷8) نیز برای سنجش مستقیم تمایل به پرداخت. استفاده شده است [۶۱]. جون از این روش. به‌طورعمده برای ارزش‌گذاری زیست‌محیطی و احتماعی استفاده می‌شود. توضیحات مربوط. در فصل بعدی ارائه خواهد شد. مشخص کردن محدوده مطالعه برآورد آب شهری تأمین شده در آینده برآورد آب شهری مورد نیاز در آینده تعیین راه حلهای جایگزینی بدون طرح رده‌بندی و ارائه برنامه‌های جایگزین تعیین متحمل‌ترین راه حل جایگزین محاسبه فایده آب شهری نمودار شماره ۴-۳ فرایند برآورد فایده طرح تأمین آب شهری به روش هزینه بدیل [0۵۲] |- ۲0۵۵۱۱۳۵۵۳۱ ۷۵۱۵۱۵ ۵ ۷۶ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۳-۳ آب صنعتی مصارف آب صنعتی. مصارف واسطه به‌شمار می‌آیند و روش مطلوب برای آن. روش پسماند است. یعنی مبلغی که هر تولیدکننده صنعتی مایل به پرداخت آن است و حداکثر برابر است با ارزش اضافی به‌دست آمده از افزایش تولید ناشی از مصرف آب منهای هزینه‌های اضافی که باید برای تولید بیشتر بپردازد. در این مورد. استفاده از رویکرد یا روش پسماند براساس تشکیل بودجه با استفاده از صفحات گسترده و یا برنامه‌ریزی ریاضی پیشنهاد نمی‌شود. مشکل اصلی در این زمینه. ناچیز بودن سهم هزینه آب - (باوجود اهمیت آن برای بسیاری از فرایندهای صنعتی) در کل هزینه‌ها و میزان افزایش تولید است. این شرایط عکس شرایط تأمین آب کشاورزی است که به‌طورمعمول آب. نهاده بسیار مهمی در تولید کشاورزی به‌شمار می‌آید. به این لحاظ. استفاده از روش پسماند و خطاهای نهفته در آن. نمی‌تواند روش مناسبی برای برآورد فایده آب صنعتی باشد [۵۹]. روش پیشنهادی در این مورد. تعیین هزینه فرایندهای بدیل است که تولید صنعتی بیشتر را با مصرف کمتر آب امکان‌پذیر می‌سازد. براین‌اساس. مناسب‌ترین روش برآورد فایده آب صنعتی. هزینه‌های بازچرخانی آب در مصارف صنعتی است. از آنجاکه مصارف آب صنعتی با تولید فاضلاب زیادی همراه است. اضافه کردن هزینه‌های پالایش فاضلاب صنعتی نیز به برآورد بهتر فایده کمک می‌کند و می‌تواند موجه باشد [۵۳]. حدول ۱۰-۳ اطلاعات مربوط به اقلام هزینه تصفیه‌خانه شهر صنعتی کاوه را ارائه می‌دهد. ۳-۳-۳ تولید انرژزی برقابی انرژی برقابی تولیدی بیشترکشورها. دریک سامانه به‌هم پیوسته توزیع می‌شود. نرخ‌گذاری در بیشتر موارد. رسمی است و به شیوه‌ای انجام می‌شود که به‌منظور تأمین و بازیافت هزینه‌ها. شرکتهای کارگزار تا حد زیادی دارای خودگردانی مالی می‌باشند. در کشور ما. پیرو سیاست خصوصی‌سازی در برنامه سوم توسعه. سرمایه‌گذاری بخش خصوصی برای تولید برق خارج از مدیریت و بهره‌برداری وزارت نیرو مورد حمایت و تشویق قرار گرفته است و شرکتهای تابعه وزارت نیرو در امور برق موظف به خرید تضمینی تولید آنها شده اند. بنابراین. همچنان بازار انحصاری است و روش عملی برای برآورد فایده تولید انرژی برقابی. روش هزینه بدیل(راه‌حل جایگزین) است [۶۱ و ‎]۵٩‏ که با توجه به شرایط برنامه‌ریزی تولید و توزیع درایک نظام یکپارچه و شرایط دریافت اطلاعات و پارامترهای موْثر دراعمال این روش. مراحل کار به‌قرار زیر تعیین می‌شود نمودار ۵-۳: ۷۷ -------- صفحهٔ بعد -------- حدول ۱۰-۳- فهرست افلام هزینه مربوط به تصفیه خانه شهر صنعتی کاوه در سال ۱۳۹۷/۵ [۳] اقلام سال سال هزینه ۱۳۹۷۲ ۱۳۷۵ ارزش سرمایه ثابت اولیه (میلیون ریال در سال) ۸۳ ۱۳۸۸ هزینه‌های پرسنلی (هزار ریال در سال) ۳۹ ۱۹۵ هزینه برق (هزار ریال در سال) ۱۹۹۰۰ ۳۹۰ هزینه سرویس خدمات غیرنقدی (هزار ریال در سال) ۹:۹۱ ۱۳:۹ هزینه مواد مصرفی و آزمایشگاه (هزار ریال در سال) ۳:۲ ۳۳۰ هزینه‌های تعمیرات و نگهداری (هزار ریال در سال) ۹ ۲ هزینه‌های اداری و عمومی (هزار ریال در سال) نوی ۹*۳۹ ظرفیت بیشینه تصفیه خانه (هزار متر مکعب در ماه) ۸۱۰ ۸۰ مخزن سد برای تولید انرژی برقابی دریافت اطلاعات از سازمان برق ایران تعیین ظرفیت نصب نیروگاه معادل نمودار۵-۳- مراحل اصلی در برآورد فایده تولید انرژی برقابی براساس روش هزینه بدیل ۱-۳-۳-۳ دریافت اطلاعات پایه دریافت نتایج مطالعات شبیه‌سازی تولید انرژی برقابی. شامل ظرفیت نصب. ظرفیت مطمئن. ضریب کارکرد. میزان انرژی اولیه (مطمشن) و انرژی ثانویه است. ۷۸ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۳-۳-۳ تعیین نوع نیروگاه جایگزین این اقدام با توجه به ضریب کارکرد نیروگاه به‌صورت زیر انجام می‌شود: - اگر ضریب کارکرد نیروگاه برقابی کوچک‌تر و مساوی ۰/۲۵ باشد. نشان می‌دهد که نیروگاه آبی برای تولید در ساعات اوج مصرف (پیک) طراحی شده و نیروگاه حرارتی جایگزین آن. نیروگاه گازی است. - اگر ضریب کارکرد نیروگاه برقابی بین ۰/۲۵ تا ۰/۹۵ باشد". نشان می‌دهد که نیروگاه آبی برای تولید بار پیک و بار میانی طراحی شده و نیروگاه جایگزین آن. نیروگاه سیکل ترکیبی است. - اگر ضریب کارکرد نیروگاه برقابی بزرگ‌تر از ۰/۹۵ باشد. نشان می‌دهد که نیروگاه برقابی به‌طورعمده برای تولید در ساعات عادی و کم‌بار طراحی شده و نیروگاه حرارتی جایگزین آن. نیروگاه بخار است. ۳-۳-۳-۳ تعیین ظرفیت نیروگاه جایگزین برای برآورد هزینه‌های سرمایه‌گذاری نیروگاه جایگزین. باید. ظرفیت نیروگاه مشخص شود. در این‌حالت مبنای محاسبه. ظرفیت مطمئن نیروگاه برقابی تفَسیم بر ضریب تعیین قدرت مطمئن مربوط به نیروگاه حرارتی است. علت انتخاب ظرفیت مطمئن نیروگاه برقابی. عدم تأثیر تفاوت ظرفیت اسمی و ظرفیت مطمئن در تصمیم گیریهای مربوط به سرمایه‌گذاری مجموعه نیروگاههای برقابی است. علت در نظر گرفتن ضریب تعدیل مصرف داخلی. تأثیر شرایط محیطی و ضریب دسترسی بر میزان مشابه تولید انرژی مطمئن در نیروگاه حرارتی است. به عبارت دیگر. این ضریب خود از حاصل تقسیم ایک برحاصل‌ضرب ضرایب قابلیت دسترسی, افت قدرت و مصرف داخلی به‌دست می‌آید. به عبارت دیگر قدرت اسمی نیروگاه حرارتی برابر است با : قدرت مطمئن نیروگاه برقابی شش شش -قدرت اسمی نیروگاه حرارتی معادل ضریب تعیین قدرت مطمئن نیروگاه حرارتی (مصرف داخلی ./-۱) *(افت قدرت/-۱)*« ضریب قابلیت دسترسی < ضریب تعیین قدرت مطمئن نیروگاه حرارتی های : ات سالانه (نرخ خروج اضطراری/ - ۱) ۱۸ ۱-4 | ضریب قابلیت دسترسی ۳۹۵ |- ۳۲1۵۵ 07 - اقام فوه با : بخکها ۷ 7 ثیح: تقاضام ی ده دج شش اعط دک ای < باید د قاطو :ماز پیوه ا ۲ ارقام فوق با توجه به ویزگیها و خصوصیات منحنی تقاضای برفق در شرایط موجود کشور است و باید در مفاطع زمانی مشخص از اب له و 5 سازمان مسئول ان استعلام شود ی : ما ۱۲ پ ۰ ه و 5 : ۸ | وت ه ۱ ۳ در حال حاضرشش ساعت از نولید درشنانه‌ر ۰ برای اج مصر ف درنضر گرفته می‌ سود که ضریب ۲۵ ,۰ حاصل تفسیم رشم ۹ بر ۳۶ است. 8 رام ۷۹ -------- صفحهٔ بعد -------- 2-۳-۳-۳ تعیین هزینه‌های نیروگاه جایگزینی در این مورد. هزینه‌های سرمایه‌گذاری و نگهداری. و بهره‌برداری نیروگاه معادل برای انرژی مطمئن تولیدشده توسط نیروگاه برقابی و هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری نیروگاه معادل برای انرژی ثانویه تولیدشده توسط نیروگاه برقابی. مبنای عمل خواهد بود [۶۱ و۵۹]. اطلاعات لازم برای جنبه‌های فنی و اقتصادی در بررسیها در مراحل فوق. همه ساله توسط سازمان برق ایران تدوین می‌شود و می‌تواند از راه استعلام اخدذ شود. 2-۳-۳ مدیریت و کنترل سیلاب برآورد فایده حاصل از مدیریت و کنترل سیل به‌طورعمده با استفاده از روش برآورد کاهش خسارت انجام می‌شود. در این روش, براساس تلفیق منحنی‌های مربوط به احتمال وقوع سیلاب " و منحنیهای خسارت سیلاب . منحنی لازم برای برآورد میزان کاهش خسارت تهیه می‌شود. فرافکنی فایده. براساس نتیجه‌گیری از تفاوت میان سناریوهای آیندهٌ باطرح و بدون طرح به‌دست می‌آید. اعمال اصول با طرح و بدون طرح در این‌مورد. نیازمند دقت ویژه در بررسی پیامدها و ضوابط کنترل سیلاب در استفاده از زمینهای سیلابدشت است. براین‌اساس. فایده شامل دو جزء اصلی است به شرح زیر است [۳۷ و ۴۱ و ۵۲ و ۵۹] : الف- جلوگیری از خسارت کلیه داراییها و فعالیتهای اقتصادی موجود و آینده در منطقه سیل‌گیر و آسیب پذیر ب- افزایش بهره‌وری و کارایی در منطقه سیل‌گیر به صورت افزایش درآمد خالص فعالیتهایی که جایگزین فعالیتها در شرایط بدون طرح می‌شوند. یا به‌صورت مشاغل جدیدی که در اثر اجرای طرح در منطقه سیل‌گیر گامهای اصلی در برآورد فایده‌های این منظور عبارتند از : - برآورد خسارت وقوع سیلاب با دوره برگشتهای مختلف در شرایط آینده بدون اجرای طرح. نقطه شروع این برآورد. خسارتهای وضع موجود است. خسارتهای موجود براساس میزان خسارت وارده در گذشته در منطقّه و شدت و دوره برگشت سیلاب انجام می‌شود. در صورتی که اطلاعات ثبت‌شده از کیفیت و میزان این خسارتها در زمان وقوع سیلاب موجود باشد. می‌توان از آن استفاده کرده و تعدیلات لازم را از نظر گذشت زمان و واردکردن تحولات بر روی آن انجام داد. در غیراین‌صورت. می‌توان با استفاده از پرسشنامه و بازدید از منطقه و اطلاعات ثبت‌شده در اسناد و روزنامه‌ها. اقدام لازم را برای برآورد میزان خسارت. انجام داد. خسارتها در شرایط آینده بدون اجرای طرح نیز با توجه به تحولات و توسعه قابل انتظار در منطقه براساس خسارتهای موجود. فرافکنی می‌شود. جدول ۱۱-۳ برآورد خسارتها را در وضع موجود و در شرایط آینده بدون اجرای طرح در پائین‌دست سد مخزنی ۶5 ۲۳۵۵۵۷ ۳1000 -| ۵ 42286 - معهاد ۲۳۵ -2 -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۴-۳-۳ تهیه منحنیهای پایه پس از مشخص کردن خسارت سیلابهای مختلف در شرایط موجود و آینده. می‌توان به کمک رابطه حداکثر بده لحظه‌ای هر سیلاب و خسارت وارده. منحنیهای ارتفاع آب و خسارت و احتمال وقوع سیلاب و خسارت" را ترسیم کرد. در شرایط اجرای طرح و کنترل خسارت سیلاب با ضوابط مختلف و با دردست داشتن رابطه بده بیشینه لحظه‌ای رهاشده و ارتفاع آب نسبت به اشل ایستگاه اندازه‌گیری در محل ورود آب به سیلابدشت. خسارتهای وارده با استفاده از منحنی ارتفاع اب و خسارت. براورد می‌شود. ۳-۴-۳-۳ برآورد فایده اجرای طرح با ترسیم منحنیهای «احتمال وقوع و خسارت» در دو حالت باطرح و بدون طرح. و اندازه‌گیری اختلاف سطح زیرمنحنیها. میانگین سالانه فایده طرح کنترل سیلاب برآورد می‌شود. نمودار ۳-۹ فرایند کامل‌تر انجام کار را ارائه می‌کند. این فرایند از مراحل بیشتری تشکیل شده که به استفاده و بررسی اطلاعات گسترده‌تری نیاز دارد [۵۲]. حدول ۱۱-۳ اطلاعات به کار گرفته‌شده برای رسم منحنی احتمال وفوع و خسارت سیل در وضع موحود و شرایط طرح سد مخزنی کرخه (ارقام به میلیون ریال قیمتهای سال ۱۳۹۶) [۱۲] شرایط آینده و توسعه اقتصادی منطقه ی ۳ بدون کنترل سیل 9 شرح ۱ ۱ : کشاورزی شبکه کشاورزی دامپروری ‏ سایر | جمع ِ جمع و سایر ابیاری ۵۱ 0۷ ۱۸۸ ۷۵۹ ۱۳۵۹۹ ۵۳ ۱/۹۰۰۲ بهمن ۱۳:۷ ۷۹۷۷ ۱۲ ۱۹۹ ۹.۹۸ ۱۱۷۹۱۸ ۸۵۹۳ ۳۸۱ فروردین ۱۳۵۱ ۱۱۹۰ ۹۳ ۱۸۹ ۱۳۹۹ ۲۵۱۳۹ ۱۱۷۹۳۳ ۹ اسفند ۱۳۵۲ 60 1۳۵010۷ ععم سح ل ۲۵۵۵0 -| ۸ -------- صفحهٔ بعد -------- تعیین محدوده تحت تأثیر سیلاب (سیلابدشت و مناطق مرتبط) پیش بینی فعالیتها در آینده تعیین ویژگی‌های سیلابدست (سیلابها. در محدوده بررسی راههای خروج سیل. ارزشهای منطقه و ...) تعس. استعداد استفاده ار . 8 سس 2 مشخص کردن خسارتهای موجود زمینهای محدوده بررسی برآورد خسارتهای برآورد دیگرهزینه‌های مرتبط با سیلابها سیلایها در آینده (هزینه‌های مقابله محلی با سیل, ... و ... تعیین وعیت استفاده از زمینها جمع آوری اطلاعات مربوط به ارزش زمین در بازار نمودار ۶-۳- فرایند عمومی برآورد فایده مدیریت و کنترل سیلاب [۵۲] اجرا و بهره‌برداری از طرحهای آب. نیاز به استفاده مستقیم از سرمایه‌های مالی. فیزیکی. فناوری و منابع انسانی دارد. در شرایطی که سازه‌های آبی مانند سدهای بزرگ مخزنی. علاوه بر استفاده مستفیم از منایع کمیاب موحب ۸۲ -------- صفحهٔ بعد -------- تغییر. در منابع اجتماعی و طبیعی می‌شوند. اگر این تغییر آثار و پیامدهای منفی داشته باشد. این امر به نوبه خود هزینه‌های اجتماعی تلفی می‌شود. یکی از موارد در این زمینه. اسکان دوبارهٌ ساکنان مناطقی است که در اثر احداث سدهای مخزنی ناگزیر به تغییر در محل زندگی خود هستند. در گذشته. موضوع جابه‌جایی ساکنان بالادست سدهای مخزنی در مرحله اجرای طرح چاره‌جویی می‌شد. اما در طول زمان. این موضوع از یک مقوله تبعی و حاشیه‌ای به ایک مقوله درونی درامتن جریان برنامه‌ریزی و بودجه‌ریزی طرح. تبدیل شده است و هزینه‌های مرتبط با آن. پیش از پیش درونی شده و در بودجه مالی طرح هزینه‌های مستقیم. بازتاب می‌یابد. مشابه این امر. تلاشها و اقدامهای مربوط به تخفیف خسارتهای زیست‌محیطی ناشی از طرحهای آب است که به طور فزاینده در چرخه برنامه‌ریزی طرحهای جدید مطرح می‌شوند و یا در شرایطی که طرحهای در دست بهره‌برداری نیاز به بازبینی و تجدیدنظر دارند. موضوع. مربوط و مورد توجه است. تا آنجائیکه اسکان دوباره و اقدامهای مربوط به کاهش خسارات زیست‌محیطی به طور روزافزونی در هزینه‌های مستقیم بانیان مالی طرح. وارد می‌شوند. بحث فوق نیز مشمول آنها می‌باشد. هزینه‌های اجتماعی و زیست‌محیطی دیگر نیز به طرحهای آب مربوط است اما تا زمانی که در هزینه‌های مستقیم انعکاس ندارند. نسبت به دیدگاه بانیان طرح. به‌عنوان هزینه‌های بیرونی باقی می‌مانند. این هزینه‌ها در برآوردهای مالی آورده نمی‌شوند و از آنها به عنوان هزینه‌های بیرونی" (یا معطوف به غیر) یاد می‌شود که موضوع فصل بعدی این راهنما است. گفتنی است که داشتن اقلام هزینه‌ای در برآورد هزینه‌های مستقیم به منظور جابه‌جایی و اسکان یا هر نوع پیامد اجتماعی و زیست‌محیطی دیگر. نباید به مفهوم انعکاس دقیق تغییر در رفاه اجتماعی (یا هزینه نهایی فرصت از دست‌رفته جامعه) ناشی از چنین آثار و پیامدهایی انگاشته شود. بنابراین هزینه‌های اجتماعی و زیست‌محیطی در برآورد اقلام هزینه‌های مستقیم. در تعدیل اقلام هزینه مالی به هزینه اقتصادی و سرانجام در ارزش‌گذاری هزینه‌های منعکس‌نشده در اقلام هزینه‌های مالی. باید به‌آن توجه شود. براین اساس اقلام اصلی هزینه‌های مستقیم یک طرح آبی. عبارتند از [۶۱]: - هزینه‌های احداث سازه‌ها برای تأمین منظورهای طرح - هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری و جایگزینی در طول دوره بهره‌برداری از طرح - هزینه‌های مرتبط با کاهش آثار اجتماعی و زیست‌محیطی در جریان اجرا و بهره‌برداری از طرح (اگر درونی شده باشند) - هزینه‌های ریخته‌شده" - هزینه‌های برچیدن " سازههای طرح این هزینه‌ها براساس ارزیابیهای چندتخصصی در جریان برنامه‌ریزی و یا تجدیدنظر در برنامه‌ریزی طرحهای حدید با موحود برآورد می‌شوند. در اینحا ملاحظات مهم از دیدگاه توحیه اقتصادی اقدامات ارائه می‌شود. ۵1 ۳۵۲۵۵۱ -| خاده» بلساگ -2 8 3-6 ۸۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۱-2-۳ هزینه‌های ساخت سازه‌ها سهم بزرگی از ارزش کنونی! هزینه‌های مستقیم طرحهاء هزینه ساخت یا احداث و نصب سازه‌های آبی است. بسیاری از اقلام این هزینه‌ها به ویژگیهای فیزیکی محل احداث. پیکربندی و شکل طرح (به‌ویژه سدهای مخزنی) بستگی دارند و در برآورد هزینه‌های ساخت سازه‌های آبی امکان تعمیم و برآوردهای کلی براساس کارهای انجام شده محدود است. یعنی برای هر سازه‌ای در مرحله توجیهی. براساس طرح مقدماتی و نقشه‌های تهیه‌شده و با درنظر گرفتن سازمان و فناوری انتخاب‌شده ویژه طرح. اقلام کار تعیین. حجم کار برآورد و قیمت واحد اقلام کار براساس آنالیز بهاء تعیین می‌شود. این برآوردها که قیمتهای بازاری و مالی است برای اجرای کار توسط بانیان طرح مورد استفاده قرار می‌گیرند. براساس مبانی ارائه‌شده در قسمت بعدی این فصل ممکن است برخی از اقلام یا اجزای آن. نیاز به تعدیل در جهت افزایش یا کاهش داشته باشد. از این‌رو. برآورد اقلام هزینه‌ها باید به صورتی قابل تغییر باشد که بتواند با نیازهای تبدیل هزینه‌های مالی به هزینه‌های اقتصادی سازگار شود. تفکیک هزینه‌های نیروی انسانی (تفکیک کارگر ماهر و ساده) تفکیک هزینه‌های ارزی (مستقیم و غیرمستقیم) از هزینه‌های داخلی. (ریالی) از مهم‌ترین اقدامات در این زمینه است. هزینه‌های مطالعاتی. پژوهشی و اکتشافی مرتبط با سازه‌ها پس از مرحله توجیهی (مرحله مطالعات تفصیلی و دوره اجرا) نیز در این بخش آورده می‌شود. ۲-۱-2-۳ هزینه‌های مرتبط با کاهش آثار اجتماعی و زیست‌محیطی یکی از مهم‌ترین این گروه هزینه‌ها. هزینه‌های مربوط به جابه‌جایی و اسکان اجباری ساکنان محدوده طرح است. همان‌گونه که اشاره شد. این اقدام فقط به هزینه‌های جابه‌جایی فیزیکی این افراد منحصر نمی‌شود بلکه موضوع ایجاد اشتغال و درآمد برای آنان نیز دارای اهمیت است و از این‌رو. این موضوع. بیش از آنکه باری بردوش منابع اقتصادی و مالی طرح یا دولت باشد. در بعضی طرحها چالش مهم توسعه به شمار می‌رود. افزون بر هزینه فوق. ابزارهای بسیاری برای کاهش خسارتهای زیست‌محیطی نیاز است که از یک منطقه به یک منطقه دیگر و براساس نوع پیامد موردنظر تفاوت دارند. یک نمونه آن هزینه‌های تسهیل عبور ماهیان از روی سازههای تقاطعی با آبراهه‌ها است. نمونه دیگر آن. تأمین کمترین جریان در مسیر آبراهه‌ها و نهرها و یا احیای محیط زیست جانوران و گیاهان موجود در منطقه است. اقدامات مربوط به کاهش خسارتهای اجتماعی و زیست‌محیطی می‌تواند در مقاطع زمانی مختلفی (حسب نیاز) در طول عمر طرح انجام پذیرد. هزینه‌های مربوط به آن نیز می‌تواند براین‌اساس در طول عمر طرح و براساس زمان وقوع آن. تأمین شود. چنین هزینه‌هایی می‌توانند به شکل هزینه‌های مطالعاتی. سرمایه‌گذاری. نگهداری و بهره‌برداری یا جبران فرصت از دست‌رفته برآورد شوند. برای نمونه. ارزیابی پیامدهای زیست محیطی " (۳1]۸) یک نوع از هزینه‌های مطالعاتی مربوط به کاهش خسارات زیست محیطی است. قابل ذکر است که انجام این گونه از مطالعات. می‌تواند پرهزینه باشد. ۱۵۲۵ ۳۳۵۹۵۲۱ -| 1 1۳366 ۳۷۱۳۵۵۵۵ -2 ۸۴ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳-۱-۶-۳ هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری این هزینه‌ها. سهم کوچکی از ارزش کنونی هزینه‌های مستقیم سازههای آبی را دارند و به‌طورمعمول. موضوع مناقشه و بحث نیستند. در یک جمع‌بندی جدید. سهم این هزینه‌ها نسبت به هزینه‌های ساخت در طرحهای برقابی حدود ۱-۳ درصد در سال گزارش شده است. البته این سهم از هزینه‌ها برای سامانه‌های آبیاری (دارای ایستگاههای پمپاژ و یا جاه) بیشتر است [۵۲]. براساس بررسی صدها سد مخزنی دارای نیروگاه برقابی در آمریکای شمالی از ۲۵-۳۵ سال پس از شروع بهره‌برداری. این هزینه‌ها به خاطر افزایش مخارج تعمیرات به سرعت زیاد می‌شوند. برآورد صحیح این گروه از هزینه‌ها به‌ویژه در مورد سامانه‌های آبیاری از نظر پایداری در بهره‌برداری و کسب فایده‌های مورد انتظار اهمیت دارد. زیرا به علت بازیافت ناکافی این هزینه‌ها. به‌طورمعمول بودجه لازم برای نگهداری و بهره‌برداری صحیح و مطلوب از تسهیلات طرح فراهم نمی‌شود. دریافت تعرفه‌ای که بتواند هزینه‌های لازم را پوشش دهد موجب می‌شود استفاده‌کنندگان از طرح از مسئولین بهره‌بردار طرح. انتظار ارائه خدمات خوبی داشته باشند. ترتیبات نهادی مرتبط با مسئولان بهره‌برداری و حسابدهی این هزینه‌ها و نوع ار تباط آنها با مشترکین دارای اهمیت است. از این‌رو با توجه به افزایش این هزینه‌ها در طول زمان. اهمیت آن در کیفیت ارائه خدمات و طولانی شدن دوره بهره‌برداری و پایداری طرح و ضرورت شفافیت اقلام این هزینه‌ها و تأمین مالی آنها در نظام مالی طرح. به اقدامات بیشتری در زمینه جمع‌آوری اطلاعات و برآورد دقیق‌تر آنها نیاز است. این هزینه‌هاء به‌طورمعمول از اقلامی مانند هزینه‌های کارگری و نیروی انسانی. مواد و مصالح. انرژی و سوخت. تعمیر و نگهداری. جایگزینی و دیگر اقلام چون بالاسری, بیمه و متفرقه تشکیل شده‌اند. ممکن است قسمتی از این هزینه‌ها به صورت ارز خارجی (مستقیم یا غیرمستقیم) باشد. بهای واحد در برآورد هزینه انرژی و سوخت به‌طورمعمول. محل مناقشه است و از این‌رو لازم است در مواردی که سهم آن اهمیت دارد (نظیر بهره‌برداری از ایستگاههای پمپاژ و چاهها. به صورت قلم جداگانه‌ای آورده شود. این نکته در مورد هزینه‌های کارگری نیز صادق است. 2-۱-2-۳ هزینه‌های ریخته شده سرمایه گذاری انجام‌شده یا تعهدات مالی ایجادشده برای آینده. نباید موجب تداوم کارهای یک طرح در آینده در فرصت بازبینی در تصمیم‌گیریها شود. تصمیمات باید براساس ارزیابی و مقایسه هزینه‌ها و فایده‌های مربوط به آینده گرفته شود. از این رو تأکید می‌شود. تعهدات مالی ایجادشده در هر صورت. به تصمیم‌گیری دربارهٌ تداوم و توقف فرایند یک طرح مربوط نیست و نباید در تصمیم‌گیری دخالت داشته باشد. ۵-۱-2-۳ هزینه‌های برچیدن طرح هزینه‌های برچیدن طرح. در انتهای عمر طرح مطرح می‌شود. این هزینه‌ها با تدابیر لازم در زمان توقف ارائه خدمات. جمع آوری سازه‌ها و با ز گرداندن موقعیت استقرار به‌صورت اولیه مربوط است. بر جیدن سازه‌ها ممکن ۸۵ -------- صفحهٔ بعد -------- است به دلیل نکات ایمنی باشد یا آنکه صاحبان آنها دیگر بهره‌برداری از طرح را سودمند ندانند. هرچند تاکنون درمناطقی ازجهان (مانند ایالات متحده‌آمریکا) تعدادی سد مخزنی کوجچک را برجیده‌اند. اما اطلاعات اند کی درمورد امکان‌سنجی وهزینه‌های مربوط به‌طرحهای بزرگ وجود دارد. ازدیدگاه امکان‌سنجی. چالش‌اصلی. بهترین روش برچیدن و شیوه اقدام در مورد حجم رسوبی است که جمع شده است. به‌ویژه اگر این رسوب حاوی آلودگی سمی یا فلزی باشد. البته تقبل این هزینه‌ها. فایده‌هایی به صورت احیای محیط زیست به‌دنبال دارد. بررسیهای انجام‌شده در ایالات متحده نشان داده که توفانهای سالهای اخیر بر تعدادی از سدهای مخزنی کوجک رهاشده اثر گذاشته و خسارت زیست‌محیطی جدی را به‌همراه داشته است [۶۱]. تا زمانی که قوانین و مقررات ویژه‌ای در این زمینه وجود نداشته باشد. هزینه‌های برچیدن طرح. از جمله هزینه‌های بیرونی خواهد بود. با پذیرفته‌شدن این هزینه‌ها توسط بانیان طرحها و پیش‌بینی آنها در انتهای طرح. می‌توان این هزینه‌ها را در اقلام هزینه‌های مستقیم قرارداد. در غیراین صورت. این هزینه‌ها در ارزیابی اقتصادی در گروه هزینه‌های بیرونی (معطوف به غیر) قرار می‌گیرند. در حال حاضر. با توجه به مشخص نبودن عوامل مختلف موثر در این زمینه و شیوه پرداختن به این موضوع. دامنه تغییرات در برآورد این هزینه‌ها می‌تواند بسیار وسیع باشد. اما با جمع‌آوری اطلاعات مربوط و کسب تجربه بیشتر به‌تدریج امکان ارائه برآوردهای مطمئن‌تر. فراهم خواهد شد. بررسی و نظارت بر داده‌های اقتصادی در این زمینه مانند هزینه‌های بهره‌برداری و نگهداری. قابل پیشنهاد و تأکید است. به طور کلی. هزینه‌های مستقیم از دو بخش تشکیل شده است : الف - هزینه‌های اختصاصی مربوط به هر یک از منظورهای طرح. ب - هزینه‌های مشترک مربوط به دو یا چند منظور . هزینه‌های ساختمان نیروگاه. سامانه آبیاری و زهکشی. سامانه انتقال و توزیع آب شهری با صنعتی و دیواره‌های ساحلی رودخانه‌ها برای حفاظت محلی از طغیان رودخانه‌ها. نمونه‌های مشخص هرزینه‌های اختصاصی؛ و سد مخزنی چند منظوره. نمونه مشخص هزینه‌های مشترک است. در صورتی‌که وضعیت توجیه پذیری هر منظور در طرح. مورد توجه باشد. تخصیص هزینه‌های مشترک از دیدگاه توجیه اقتصادی ضرورت پیدا می‌کند . ممکن است بخشی از ظرفیت تأسیسات طرح برای ارائه خدمات به خارج محدوده طرح پیش‌بینی شده باشد و یا در پاره‌ای از موارد. برآورد فایده مستفیم یک منظور به صورت ریالی ممکن نباشد و تحلیل‌گر ناچار به تفکیک و حذف هزینه‌های مربوط به آن نوع خدمات یا منظور از تأسیسات مشترک برای ارزیابی اقتصادی دیگر منظورها باشد. ۸۶ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۲-2-۳ اصول کلی در تخصیص هزینه‌های مشترک [۴۰] هر چند تخصیص هزینه‌های مشترک قاعده واحد و علمی و متقنی ندارد. چند اصل کلی برای تخصیص هزینه‌های مشترک مطرح‌شده است. بیان آنها منطق روشهای مطرح شده. برای تخصیص هزینه‌های مشترک را روشن می‌کند. - هزینه تخصیص داده‌شده به هر منظور. حداکثر برابر است با فایده‌های منتسب به آن منظور. زیرا در غیراین صورت. لحاظ کردن آن منظور در طرح. توجیه ندارد. - هزینه‌های تخصیص داده‌شده به‌هرمنظور. دست کم باید برابر هزینه نهایی طرح دراثر واردکردن این منظور باشد. - هزینه هیچ‌یک از منظورهای طرح. نباید به وسیله فایده‌های حاصل از منظور دیگر پوشش داده شود. - هزینه تخصیص داده‌شده به هر منظور. حداکثر باید برابر هزینه تأمین آن منظور از طریق اجرای راه‌حل جایگزین دیگر باشد. در غیراین‌صورت مشترکان یا استفاده کنندگان از این منظور. انگیزه لازم برای پیوستن به طرح را ندارند. ۲-۲-5-۳ روشهای تخصیصی هزینه مشترک به‌طور کلی. همه روشهای مطرح در تخصیص هزینه مشترک را می‌توان در دو گروه زیر می‌توان رده‌بندی کرد: ۳-۲-2-۳ روشهای تخصیصی هزینه برابر این روشها به صورت بسیار ابتدایی و سرانگشتی محاسبه می‌شود و هزینه‌های مشترک به طور مساوی میان منظورهای مختلف تقسیم می‌شود. اگر فایده‌های منتسب به هرایک از منظورهای طرح متفاوت باشد. که به‌طورمعمول این همین گونه است. استفاده از این روش موضوعیت ندارد. اما در صورت تساوی تقریبی فایده‌ها استفاده از آن می‌تواند موجه باشد. 2-۳-2-۳ روشهای تخصیص متناسب هزینه‌ها استفاده از این روشها براساس معیارهای متفاوتی. متداول است. معیارهایی که به‌طورمعمول در طرحهای آب برای استفاده از این روشها مطرح می‌شوند. عبارتند از : - میزان استفاده از تسهیلات طرح - تعداد استفاده کنندگان - میزان دریافت فایده یا برآورد هزینه قابل توجیه در کاربرد معیار «میزان استفاده» اگر استفاده بیانگر فایده دریافتی باشد. منطقی به نظر می‌رسد. برای مثال میزان آبی که در هر منظور استفاده می‌شود. ممکن است مبنای خوبی برای تخصیص هزینه باشد. اما استفاده از این معیار نیز دارای مشکلات زیر است : ۸۷ -------- صفحهٔ بعد -------- - مهم‌ترین مشکل در نظر نگرفتن موقعیت مکانی مصرف‌کنندگان مختلف است. برابر دانستن سهم استفاده کنندگانی که با اختلاف فاصله زیاد از منبع آب واحدی قرار گرفته‌اند و حجم آب برابری. مصرف می‌کنند منطقی به نظر نمی‌رسد. - ممکن است برخی از مصرف‌کنندگان. امکان دسترسی با تأمین آب. از منبع ارزان‌تر داشته باشند. - ممکن است معیار میزان استفاده برای منظورهای مختلف. متفاوت باشد. برای‌مثل اگر میزان آب مصرفی, مبنای میزان استفاده باشد. چگونگی تعیین سهم هدفهای کنترل سیلاب و تفریحات آبی (که آبی برای مصرف برای آنها منظور نمی‌شود). نمی‌تواند مشخص شود. استفاده از نسبت تعداد مصرف‌کنندگان در هر منظور نیز نمی‌تواند بیانگر میزان استفاده از آب. میزان هزینه‌های تأمین خدمات به هر مشترک یا هزینه‌های تأمین از راه‌حل جایگزین باشد. میزان دریافت فایده ممکن است معیار مناسبی برای اختصاص هزینه‌های مشترک به منظورهای مختلف باشد. اما این شیوه نیز مشکلاتی دارد. از جمله دشواری اندازه‌گیری فایده‌ها در منظورهای مختلف. گاه می‌توان از هزینه گزینه جایگزین. برای تأمین همین خدمات در برآورد فایده در ارزیابی طرح استفاده کرد. استفاده از این معیار, که به مفهوم هزینه قابل‌توجیه برای یک طرح است. در مواردی می‌تواند معادل تقریبی فایده در نظر گرفته شود. 0-۲-4-۳ تشریح روش هزینه‌های قابل توجیه در این بخش. این روش و محدودیت آن با مثالی ساده تشریح می‌شود. اگر هزینه‌های قابل تو حیه مربوط به منظورهای سه‌گانه یک طرح (-ع,,۸). به تنهایی و یا به صورت مجموعه‌ای. از نظر راه‌حل جایگزین به شرح زیر باشد: ۸,8,۹ ۴ ۸,8 ۳ ۸ ٩‏ ل) ,۸ ده 5 ۷) ,0 0۶ در توضیح باید گفت که درصورتی که مجموعه منظورهای هم 17 تأمین شود هزینه مشترک قابل توجیه ۶ واحد پولی است. درصورتی که هزینه قابل توجیه هر منظور ۸ , ثا به تنهایی مدنظر باشد ارقام. به ترتیب ۳ و ۲ واحد پولی است و به همین روال ارقام مشخص شده است. تخصیص هزینه مشترک ۸ . تأیعنی ۶ واحد پولی بین دو منظور ۸ و 17 به این روش به قرار زیر به‌دست می‌آید : ۳ 2۸ << -۴ ۳۲ 2 << ۳-7۶ ۲ج ۳ یعنی سهم منظور ۸ از هزینه مشترک برابر ۲/۶ واحد پولی و سهم منظور دا از هزینه مشترک برابر ۱/۹ می‌باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- اگر منظور ۲ نیز به طرح اضافه شود. هزینه مشترک به ‎٩‏ واحد پولی افزایش می‌یابد. و شیوهٌ تخصیص آن به این روش به قرار زیر محاسبه می‌شود : ۳ ۱ ۵ سم( 2۸۵ ۳+۲+۶ ۲ ۱ ۴ح و 20 ۶+ ۳+۲ ۶ ۱ ادج ۱ ۶+ ۳+۲ بدیهی است که در این شرایط. سهم هزینه‌های دو منظور ۸ و 7 بیش از حالت قبلی است و آنها به منظور ۲ طرح کمک می‌کنند. این مثال. توجه را به مفهوم مهمی در تخصیص هزینه جلب می‌کند که آن مفهوم. هزینه نهایی است. یکی از اصول تعیین سهم هزینه. اختصاص کمترین هزینه نهایی به منظور -) است (یعنی ۵ واحد پولی) که در این مثال اندکی کمتر است. در چنین شرایطی منطق به کارگرفته‌شده در روش دیگر تخصیص هزینه. یعنی هزینه‌های تفکیکی - فایده باقیمانده آشکار می‌شود. 1-۳-2-۳ تشریح روش هزینه‌های تفکیکی - فایده باقیمانده این روش. شکل گسترش ‌یافته‌تری دارد و متداول‌ترین روش به شمار می‌رود. در اینجا. این روش با ادامه دادن مثال پیش تو ضیح داده می‌شود. در این روش هزینه تفکیکی هر منظور عبارت‌است از هزینه نهایی برای لحاظ کردن آن منظور در طرح. براین‌اساس. هزینه‌های تفکیکی منظورهای ۸ تا و لح به شکل زیر حساب می‌شوند : ۲- ۹-۷ - 5۸ 5۵-۹-۹٩ - ۰ 50-۹٩-۶۵ بخش غیرقابل تفکیک باقیمانده که باید تخصیص یابد به شکل زیر محاسبه می‌شود : ٩۹٩- )۲+ ۰+ ۵(- ۲ فایده باقیمانده هر منظور عبارت‌است از فایده خالص منظور مربوط به آن. منهای هزینه‌های تفکیکی آن منظور. در صورت معادل فرض کردن فایده خالص با مخارج قابل توجیه و براساس مفروضات قبلی. فایده باقیمانده به شکل زیر حساب می‌شود : ۸-۳-۲-۱ 0 - ۲-۰-۲ ۳600-۹-۵۱ ۸٩۹ -------- صفحهٔ بعد -------- براساس این روش. بخش غیرقابل تفکیک مانده به صورت زیر تخصیص داده می‌شود : ۱ ۱+۲۱ ۲ م۲۷ > را ۱+۲۱ ۱ ۵ م۲ + علل ۱+ ۱+۳۲ و ارقام به‌دست آمده مربوط به هر منظور. باید با هزینه تفکیکی آن جمع شود. به این ترتیب. برای هر منظور ۵-۳ تعدیل پرداختهای انتقالی مستقیم و غیرمستقیم در بحث برآورد فایده‌های مستقیم. روشهای حل بخشی از مشکلات ارزش‌گذاری کالاها و خدماتی مانند آب کشاورزی. شهری و صنعتی. تولید انرژی و کنترل سیلاب که در بازارهای رقابتی خرید و فروش نمی‌شوند. (تعرفه‌های آنها بازتاب صحیح ارزش آنها نمی‌باشد) ارائه شد. به‌این ترتیب برای برآورد فایده‌ها و هزینه‌های مستقیم هر طرح. با فهرستی از اقلام کالاها و خدماتی روبه‌رو هستیم که قیمتهای به کارگرفته‌شده مربوط به فایده (اعم از محصول یا نهاده مصرفی در برآورد هزینه وابسته) و هزینه ممکن است منطبق با هزینه فرصت از دست‌رفته " و یا تمایل به پرداخت مصرف‌کننده" نباشد. نتیجه این عدم انطباق یا تفاوت. به عنوان پرداختهای انتقالی " شناخته می‌شود. پرداختهای انتقالی تأثیری در میزان درآمد ملی ندارند و باید از محاسبات اقتصادی حذف شوند. بخشی از پرداختهای انتقالی. مستقیم است و براساس مقررات رسمی کشور (در امور مالیاتی. گمرکی و یارانه‌ای و ...) از تولیدکننده. مصرف‌کننده یا عوامل واسطه دریافت و یا به او پرداخت می‌شوند. بخشی از پرداختهای انتقالی به صورت غیرمستقیم و براساس دخالت در تعیین نرخ و قیمت کالا یا خدمات در یک بازار غیررقابتی به تولید کننده. مصرف کننده یا عوامل واسطه پرداخت یا از او دریافت می‌شوند. روش تعدیل یا اصلاح برآوردهای مالی مربوط به اقلام هزینه و درآمد به منظور تبدیل آنها به برآوردهای اقتصادی. موضوع ۱-۵-۳ تعدیل پبرداختهای انتقالی مستقیم اگر تعریفی را که در مورد سنحش فایده‌ها و هزینه نسبت به درآمد ملی در نظر داشته باشیم. در برآوردهای مالی طرح (که نقطه شروع کار برای رسیدن به برآوردهای اقتصادی است) اقلامی وجود دارد که جنبه جابه‌جایی مالی 51 0000۳۳۷ -| ااق ۱۵ ۱111۵655 ۲0۳۹۳۵۲ -2 41 ]1305 -3 -------- صفحهٔ بعد -------- دارد و نباید در محاسبات اقتصادی وارد شوند. این اقلام که به آن پرداختهای انتقالی مستقیم می‌گویند. به‌شرح زیر است [۲۴] : مالیاتها به هر شکل (شامل مالیات مستقیم بر درآمد. مالیات غیرمستقیم. مالیات فروش و حقوق گمرکی) باید از فهرست پرداختهای هزینه‌های مرتبط با طرح حذف شوند. باید توجه داشت که هر پرداختی به دولت نباید مالیات انگاشته شود. زیرا پرداخت به دولت در برابر دریافت کالا و خدماتی که مصرف آن برای اجرای طرح لازم است. پرداخت انتقالی به‌شمار نمی‌رود. در موردی که منبع مورد استفاده دارای تقاضای غیرفزاینده است (تأمین منبع یا نهاده مورد نیاز از راه جانشینی و نه از محل افزایش تولید) مالیاتها و یارانه‌ها باید در قیمت اقتصادی آن لحاظ شوند. همچنین هرگاه دولت برای تصحیح آثار خارجی (معطوف به غیر) برحسب مورد. مالیات وضع کند. نباید آنها را از برآوردهای اقتصادی حذف کرد[۱۶]. یارانه‌ها (سوبسیدها). در جهت مخالف مالیاتها بر هزینه‌ها و فایده‌های مرتبط با طرح اثر می‌گذارند که باید حذف با اضافه شوند. پارانه‌ها به شکلهای مختلف پرداخت می‌شوند. ممکن است از راه کاهش قیمت مالی نهاده به پایین‌تر از قیمت بازاری یا به صورت افزایش دریافتی مزارع نسبت به فروش محصول در بازار باشد. در صورت استفاده از قیمتهای بازار جهانی (قیمتهای سرمرز) به عنوان قیمتهای سایه برای نهاده یا محصول طرح. خود به خود این تعدیلها انجام می‌شود (مبحث بعد). عملیات اعتباری به صورت دریافت وام و بازپرداخت بهره و اصل وام پرداخت انتقالی مستقیم است و باید از فهرست پرداختهای هزینه‌های مرتبط با طرح حذف شود چراکه نفس این عمل درآمد ملی را کم نمی کند. بلکه کنترل منابع را از وام دهنده به وام گیرنده منتقل می‌کند (فراموش نشود که یک‌بار هزینه استفاده از منابع فیزیکی در هزینه‌ها منعکس شده است). این امر تنها در یک حالت تقریباً نادر صادق نیست و آن هنگامی است که استفاده از منابع مالی خارجی فقط به یک نوع طرح ویژه وابسته باشد که درصورت عدم اجرای آن. منابع مالی مزبور قطع می‌شود. درهرصورت. به‌عنوان قاعده پیامدهای عمل وام‌گیری که مربوط به شیوه تأمین مالی است باید از حسابهای اقتصادی حذف شود تا موضوع توجیه اقتصادی طرح از شیوه تأمین مالی آن مستقل شود. ذخیره احتیاطی پیش‌بینی‌شده برای افزایش قیمتها در اقلام هزینه‌های مالی. باید از تحلیل اقتصادی حذف شود. اما ذخیره احتیاطی مرتبط با افزایش کمیتهای فیریکی طرح. باید به عنوان جزئی از هزینه‌های اقتصادی در محاسبات حفظ شود. در تحلیل اقتصادی فقط اقلامی که مبین کاربرد منابع واقعی است در سرمایه در گردش حفظ می‌شود. در نظر اول. پرداختهای مربوط به بیمه ممکن است شبیه یک پرداخت انتقالی باشد. اما در واقع. بیمه نوعی شرکت در ریسک خسارتهای واقعی است. بعنی در صورت وقوع حادئه. یک خسارت واقعی اقتصادی وارد خواهد شد و درآمد ملی کاهش می‌یابد. بنابراین. تا میزانی که هزینه بیمه. شراکت در ریسک را منعکس می‌سازد. نشان‌دهنده شراکت نسبی حقیقی اقتصادی است و باید در حسابهای اقتصادی حفظ شود و یکی از اقلام غیرمبادلاتی به‌شمار می‌آید. ۹۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۵-۳ تعدیل پرداختهای غیرمستقیم فرایند بررسیهای مربوط به تعدیل پرداختهای غیرمستقیم از پرداختهای مستقیم پیچیده‌تر است و از گامهای اصلی زیر نس شده است : ۱-۲-۵-۳ بررسی قیمتهای مالی بر پایه قیمتهای ثابت [۲۴] در مطالعات توجیه اقتصادی. مبنای ارزش‌گذاری قیمتهای مالی ثابت است که به‌درستی انتخاب شده و تعدیلات لازم در آن انجام شده باشد. قیمت مالی انتخاب‌شده باید مربوط به اولین نقطه فروش در بازار باشد. در طرحهای کشاورزی که هدف. افزایش تولید یک محصول است. بهترین محل اولین فروش به‌طورمعمول «سرمزرعه» است. البته نحوه ارزش گذاری محصولی که به عنوان کالای واسطه در تولید محصول دیگر به کارگرفته می‌شود. بستگی به شالوده بازاریابی در واحد مزرعه معرف دارد. افزایش تولید علوفه در یک مزرعه. ممکن است براساس قیمت اولین نقطه فروش. ارزش‌گذاری شود و ممکن است قیمت شیر تولیدشده یا گوساله نر فروخته شده در اولین نقطه فروش. مبنای ارزش‌گذاری باشد. استفاده از روش بودجه‌بندی مزرعه (و نه بودجه فعالیتها و محصولات مختلف) این امکان را برای آزمون مالی و اقتصادی طرح فراهم می‌کند. اگر قیمت مالی محصولات یا نهاده‌های طرح دستخوش نوسانات فصلی باشد. زمان پایین‌ترین قیمت باید انتخاب شود. در مورد محصولات کشاورزی. این زمان در اوج فصل خرمن است. درصورتی که قیمت در زمان فوق به دلیل ساختار نامناسب بازار پائین باشد. می‌تواند با ذکر دلیل در جهت افزایش تعدیل شود. همه نکاتی که در این قسمت و در قسمتهای بعد گفته می‌شود. در مورد همه اقلام و همه طرحها مورد پیدا نمی کند. این تعدیلات تاجایی مورد نظر است که منجر به بهبود تصمیم گیریهای مربوط به سرمایه‌گذاری شود. در اینجا پاید از یک اصل حسابداری به‌نام «اصل موْثر بودن نسبی » تبعیت شود و توجه باید با ذکر دلایل, به تعدیلاتی معطوف باشد که تغییر عمده‌ای در نتیجه آزمون اقتصادی می‌دهند. ۲-۲-۵-۳ تفکیک اقلام مبادلاتی " و غیرمبادلاتی " [۲۴] استفاده از هر شیوه و یا سبک تعدیل قیمت. متکی به تفکیک اقلام نهاده یا محصول طرح (از نظر مبادلاتی و غیرمبادلاتی). از دیدگاه تجارت جهانی است. اقلام مبادلاتی. اقلامی هستند که عملا از کشور صادر و یا به قیمت فوب * است) و یا به لحاظ مداخله دولت و تشویق‌های تعیین‌شده. صادر می‌شوند. کالاهای وارداتی. به لحاظ عدم برتری تولید (بیشتر بودن هزینه تولید داخلی از قیمت سیف ) وارد می‌شوند. ۸1۵۲۵1 ۵ 100106 ۱-۲ 1۳:00([0] -2 0[ 1۳۸0 - 80۵۵ -3 (۲.۰) ۵۵۳۵ 0 ااع ۳۲۵۱ -4 (1.۳.)) 11۵۵131 2۵0 1۳۹۵۲۵۳۵۵ باد0۵) -5 ۹۲۳ -------- صفحهٔ بعد -------- اقلام غیرمبادلاتی. اقلامی هستند که هزینه تولید داخلی آنها از قیمت فوب بیشتر و از قیمت سیف کمتر است. به این مجموعه باید اقلامی را افزود که به‌دلیل مداخله دولت یا اجرای سیاستهای ممنوعیت ورود و سهمیه‌بندی و سیاستهای مشابه دیگر به صورت غیرمبادلاتی در می‌آیند [۲۴]. در بیشتر موارد. اقلام غیرمبادلاتی مواد حجیم. مانند آجر. شن و ماسه و کاه هستند که به علت این وضعیت. تولید داخلی آنها ارزان‌تر از وارد کردن آنهاست ولی در ضمن. قیمت صادراتی آنها نیز پایین‌تر از هزینه تولید داخلی آنها است. دیگر کالاهای غیرمبادلاتی. اقلامی هستند که خیلی زود فاسد می‌شوند مانند سبزیجات یا شیر مایع به منظور مصرف مستفیم. این اقلام به‌طورمعمول تحت شرایط رقابتی تولید می‌شوند. گفتنی است که طرح باید در چارچوبی از سیاستهای اقتصادی اجرا شود که به وسیله قوای حاکمه و دولت مقرر شده‌اند. تحلیل‌گر طرح باید درباره تشخیص چگونگی آنها درحال‌حاضر و آینده جستجو و کاوش کند. وظیفه او در این موضع. تعیین بهترین سیاست نیست. با دریافت سیاستهای واقعی و براساس آن. نسبت به توجیه اقتصادی طرح اقدام می‌شود. این امر در تشخیص اقلام مبادلاتی و غیرمبادلاتی نیز صادق است و ممکن است اقلامی قابلیت مبادلاتی‌بودن را داشته باشند. اما بدلیل مقررات حکومتی در عرصه تجارت بین‌المللی وارد نمی‌شوند و لذا باید جزو اقلام غیرمبادلاتی رده‌بندی شوند. برخی از صاحب‌نظران معتدند که با منظور کردن اقلام مبادلاتی (که از عرصه تجارت بین‌المللی جدا نگهداشته شده‌اند) به عنوان اقلام غیرمبادلاتی. نظام اقتصادی کمتر از تحریف حاصل از تجارت آزاد جهانی. صدمه می‌بیند تا زمانی که فرض شود تمام اقلام قابل مبادله می‌توانند و باید وارد عرصه تجارت بین‌الملل شوند. در عین حال. وجود مقرراتی که سبب منع صدور یا ورود کالای قابل تجارت می‌شوند. دست‌کم در کوتاه مدت. سبب تخصیص نامطلوب منابع در اقتصاد و در نتیجه منجر به عدم کارآیی اقتصادی می‌گردند [۲۴]. ۳-۲-۵-۳ رده‌بندی اقلام مبادلاتی و غیرمبادلاتی الف - رده‌بندی اقلام مبادلاتی [۲۴] پس از تشخیص اقلام مبادلاتی. نهاده‌ها یا منابع مورد استفاده از طرح را به سه گروه واردات مستقیم. واردات غیرمستقیم و صادرات (در صورت نبودن طرح) و محصول طرح. را به دو گروه جایگزین واردات و صادرات رده‌بندی می‌کنند. براساس این رده‌بندی. برآورد قیمت سایه اقلام مبادلاتی براساس قیمت سرمرز" شروع می‌شود. قیمت سرمرز برای صادرات. به‌طورمعمول قیمت فوب (تحویل در عرشه کشتی یا محل صدور) و برای واردات قیمت سیف است (واردات از عرشه کشتی با محل ورود به کشور شامل هزینه حمل و نقل بین‌المللی و اغلب شامل هزینه تخلیه در بندر است. اما شامل تعرفه و حقوق گمرکی و مالیاتهای ورود نیست). در مرحله بعدی قیمت سرمرز تعدیل می‌شود (حسب مورد کاهش یا افزایش می‌یابد) تا هزینه‌های بازاریابی و حمل و نقل داخلی تا به سرمرز |- 302۳00۳ ۵ ۹1۳ -------- صفحهٔ بعد -------- (نقطه ورود و یا صدور) مورد توجه قرار گیرد. چارگوش ۳-۳ تعدیلهای لازم در قیمتهای فوب و سیف به منظور تعیین ارزش معادل (براپری) سرمرز" را ارائه می‌کند. چارگوش ۳-۳- تعدیلهای لازم بر قیمتهای فوب یا سیف به منظور و تعیین قیمت معادل مرز [۱۶] محصولات طرح : تعدیلهای لازم صادراتی قیمت فوب منهای هزینه آماده سازی, تخلیه و بارگیری. حمل از محل طرح تا مبداً تحویل در سر مرز برحسب قیمتهای اقتصادی جانشین واردات قیمت سیف به اضافه هزینه حمل و تخلیه در بازار بر حسب فیمتهای اقتصادی. منهای هزینه حمل و نقل. تخلیه و بارگیری از بازار به محل طرح برحسب قیمتهای اقتصادی منابع و نهاده‌های مصرف‌شده در طرح: وارداتی قیمت سیف به اضافه هزینه تخلیه و بارگیری, حمل (مبداً ورود تا محل طرح برحسب قیمتهای اقتصادی) جانشین واردات قیمت فوب منهای هزینه آماده سازی.حمل.تخلیه و بارگیری از محل تولید به مبدا تحویل برحسب قیمتهای اقتصادی. به اضافه هزینه آماده‌سازی. حمل, تخلیه و بارگیری از محل تولید تا محل طرح شایان ذکر است که استفاده از قیمتهای فوب و سیف در زمان بررسی نیاز به تامل بیشتری دارد. برای مثال قیمتهای جهانی ثابت نیستند و باید با استفاده از نشریات حاوی این قیمتها. نوسانات آن‌را بررسی کرد و اطلاعات مربوط به سالهای گذشته یاپیش‌بینی آینده را نیز مورد توجه قرار داد. بانک جهانی نسبت به پیش‌بینی بعضی از اقلام قیمتها در سالهای آینده نیز پیش‌بینی می‌کند که می‌توان از آنها استفاده کرد. درصورت لزوم. قیمت یادشده را می‌توان با توجه به تفاوت کیفی احتمالی با محصول یا منبع مورد استفاده طرح. از این دیدگاه نیز تعدیل کرد [۲۴ و ۵۸]. باید توجه داشت که بسیاری از کالاهای تولید داخل. دارای بخش جشمگیری از مواد وارداتی هستند و می‌توان آنها را اقلام وارداتی غیرمستقیم در نظر گرفت و برای تعیین ارزش اقتصادی کالاهای مزبور باید هم مواد وارداتی و هم مواد غیروارداتی (تولید داخل) آنها را ارزشیابی کرد. به پیشنهاد صاحبنظران. بهتر است یک 6 ۵۵۳۵6۲ آ0 ۷۵6 باسد۳ -|۱ قیمتی است که در آن قیمت سرمزرعه و یا حدود طرح براساس قیمت سرمرز و تعدیل آن به‌دست می‌آید. ۹۴ -------- صفحهٔ بعد -------- سازمان وابسته به دولت و مرتبط با امور برنامه‌ریزی (مانند سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی) عهده‌دار این امر باشد و کاربه تحلیل گران اقتصادی واگذار نشود. گاهی ممکن است نهاده‌ای در طرح مصرف شود که در صورت نبودن طرح. قابلیت صادرات داشته باشد. در این حالت نیز باید بررسیها همانند اقلام صادراتی از مبنای قیمت فوب آغاز شود. در مواردی که نهاده مورد نیاز طرح. وارداتی است. اما واردات آن محدودیت دارد و مشابه آن در داخل تولید می‌شود و انتظار می‌رود محدودیتها تا انتهای عمر طرح پا برجا باشد. می‌توان از قیمت بازار داخلی مورد استفاده کرد. البته در صورت بروز کمبودهای مقطعی و افزایش قیمت. باید به تعدیل آن توجه داشت. ب - رده‌بندی اقلام غیرمبادلاتی [۲۴] در زمینه اقلام غیرمبادلاتی رده‌بندی و بررسیها پیچیده‌تر است. در این زمینه اقلام هزینه‌ای به دو گروه یعنی منبع یا عامل تولید (زمین. نیروی انسانی و آب) و نهاده. و کالاهای واسطه‌ای (کود. سم. ماشین‌آلات و تجهیزات) تقسیم می‌شوند. اقلام فایده‌ای در این مورد به دو گروه یعنی جانشین دیگر کالاهای تولید داخل (غیرافزاینده) و تقاضای جدید (افزاینده) تفکیک می‌شوند. احکام منطقی براساس دیدگاه ارزش اقتصادی در هر مورد به قرار زیر است: - زمین در صورتی که قرار باشد در جریان اجرا و بهره‌برداری از طرح. برای استقرار سازه‌ها و حریم آنها و یا توسعه زمینهای محدوده طرح زمین خریداری شود. قیمت خریداری آن جزو اقلام حسابهای مالی است و در تبدیل افلام مالی به اقتصادی. ملاک هزینه فرصت از دست‌رفته زمین در شرایط بدون اجرای طرح است. قیمت زمین در بازار منطقه‌ای به‌طورمعمول نمی‌تواند برای کارهای تولیدی برآورد خوبی از هزینه فرصت آن باشد. در صورتی که بازار اجاره رایج باشد. مبلغ اجاره بها. مبنای خوبی است. در غیراین‌صورت باید برآورد مستقیمی از ظرفیت تولیدی زمین در شرایط بدون اجرای طرح. انجام شود. برای این منظور باید برآورد مستقیم از ارزش خالص محصولاتی که در صورت اجرای طرح. تولید نخواهند شد. انجام پذیرد. یعنی برآورد مالی باید ابتدا به قیمت مالی و با منظور کردن ارزش ناخالص زمین و کسر تمام هزینه‌های تولید (بانضمام مخارج نیروی کار استخدامی و خانوادگی و بهره وامها) انجام شود و سپس مجموعه محاسبات را با استفاده از ارزشهای اقتصادی هر یک از نهاده‌ها و محصولات مورد بازبینی کرده و به برآوردهای اقتصادی تبدیل کرد. در صورتی که زمین مسکونی باشد. قیمت خرید زمین مسکونی. ملاک ارزش‌گذاری خواهدبود[ ۲۴]. در مواردی که فقط نوع استفاده از زمینهای (برای مثال تبدیل زمین دیم به آبی) در اثر اجرای طرح (در مقایسه با بدون اجرای طرح) تغییر می‌کند. نیازی به درنظرگرفتن رقم جداگانه‌ای برای هزینه اقتصادی زمین نیست (درنظرگرفتن هزینه فرصت زمین). هنگام استفاده از روش بودجه‌بندی استفاده در مقایسه و برآورد اختلاف دو حالت باطرح و بدون طرح. این امر خودبه‌خود لحاظ می‌شود و باید از آن صرفنظر کرد. ۹۵ -------- صفحهٔ بعد -------- - آب حکم منطقی در مورد آب نیز مشابه زمین است. یعنی مبنای ارزش گذاری. «هزینه فرصت از دست‌رفته» است. در صورتی که فقط نوع استفاده از آب موجود تغییر کند. نیازی به درنظرگرفتن رقم جداگانه نیست. برای آب مازاد مورداستفاده در اثر اجرای طرح. باید هزینه مصرف محاسبه شود. به‌طورمعمول باید برای آب تخصیص یافته به مصارف صنعتی و شهری. هزینه فرصت آن را در مصارف کشاورزی تعیین و آن را به عنوان هزینه اقتصادی درنظرگرفت. لذا با توجه به محدودیت امکان استفاده عملی از تمامی حجم آب تأمین‌شده برای مصارف کشاورزی در مصارف دیگر در هر منطقه. لازم است هزینه فرصت از دست‌رفته فقط برای بخش منطقی آن. - نیروی انسانی تعدپلهای نرخ دستمزد نیروی انسانی. به‌ویژه برای کارگران زراعی. در کشورهای در حال توسعه لازم است. زیرا نرخ دستمزد در بازار کار محلی. نمی‌تواند هزینه فرصت از دست‌رفته را دست کم برای نیروی کار ساده نشان دهد. هزینه فرصت نیروی کار براساس میزان و نوع مهارتها و فصول مختلف سال. متفاوت است. دستمزد پرداختی به نیروی کار نیز تا حدی بستگی به هزینه فرصت دارد. از این‌رو ملاحظات زیر در برآورد هزینه فرصت نیروی کار. لازم است [۲۴ و ۳۲ و ۴۶]. دربیشتر موارد. نیروی کارماهر درکشورهای درحال توسعه باکمبود مواجه است وحتی درصورت عدم اجرای طرح. این نیرو در حال اشتغال کامل خواهد بود. بنابراین دستمزدهای پرداختی به مکانیک. سرکارگر ومدیر به‌طورمعمول برابر با ارزش تولید نهایی آنان خواهد بود و می‌توان از آن در حسابهای اقتصادی نیز استفاده کرد. با قبول این اصل که در فصل پرکاری. بازار کار در روستا نسبتاً رقابتی است. دستمزد روزانه در این زمان. شاخص خوبی از ارزش تولید نهایی نیروی کار خواهد بود. دستمزد در شرایط خوب کار. به‌طورمعمول بالاتر و در مواقع کم کاری پایین تر می‌اآید. در شرایط «جوش)» کار به دلیل وجود عرف رایج محل و یا فشار احتمالی در توزیع عادلانه‌تر درآمد. ممکن است دستمزدها بیش از اندازه بالا رود. درهرصورت. یکی از ساده‌ترین راههای برآورد هزینه فرصت نیروی کار روستایی در یک‌سال عبارت است از در نظر گرفتن دستمزد روزانه متعادل ضرب‌در تعداد روزهای سال که کارگر به‌طورمعمول می‌تواند کار پیدا کند. البته نتیجه را می‌توان قضاوت و تا برای مثال. اگر در شرایط اجرای طرح. تقاضا برای نیروی کار مشابه فصل جوش کار باشد. لازم است دستمزدها به رقم دستمرد بازار در شرایط جوش کار نزدیک‌تر باشد. بهتر است برای فصول کم‌کاری یا بیکاری نیز دستمزدی را در نظر گرفت تا کارگر به کارکردن پیش از بیکاری راغب باشد. البته به احتمال زیاد. کارگر راغب خواهد بود در مواقع کم‌کاری با دستمزد کمتری نسبت به زمان اوج کار و در مواقع بیکاری با دستمزد کمتری نسبت به زمان کم‌کاری. کار کند. از این‌رو با شناخت انگیزه‌ها و ساختار بازار کار باید تعدیلهای لازم را انجام داد. به پیشنهاد صاحبنظران. نباید از یک نرخ یکسان دستمزد کارگر برای کل کشور و تمام طرحها استفاده کرد. این امر موجب می‌شود که در بعضی طرحها. هزینه‌ها دست پایین و در برخی دیگر دست بالاا در نظر گرفته ۶ -------- صفحهٔ بعد -------- شود. از این‌رو. تمامی ملاحظات ذکرشده را باید با شرایط هر طرح مطابقت داده و ارزش اقتصادی نیروی کار را محاسبه و برآورد کرد. در تعیین ارزش اقتصادی نیروی کار خانوادگی براساس هزینه‌های فرصت از دست‌رفته باید به شیوه درج و مقایسه هزینه‌های نیروی کار در بودجه مزرعه توجه شود. لازم است در بودجه خانوار. درآمد کار در خارج از مزرعه در شرایط بدون طرح و در شرایط طرح درج شود. در این‌صورت هزینه کار خانوار برابر است با تغییر در درآمد از دست‌رفته در کار خارج از مزرعه در مفایسه شرایط با طرح و بدون طرح که به خودی خود. مشخص می‌شود [۲۴]. - دیگر نهاده‌های تولید داخلی [۲۴] اگر نهاده مورد مصرف طرح. در داخل کشور تولید شده و صنایع مربوط با ظرفیت کامل کار کنند. قیمت بازار را می‌توان معادل ارزش اقتصادی در نظر گرفت. اما اگر صنایع مربوط با ظرفیت کامل کار نکنند. در این صورت هزینه فرصت ازدست‌رفته این نهاده در یک طرح جدید فقط برابر هزینه نهایی تولید (نگهداری و بهره‌برداری و ...) خواهد بود و لازم نیست هزینه ثابت سرمایه کارخانه. در آن برخی از اقلام هزینه غیرمبادلاتی مانند برق و سوخت. نرخهایی دارند که در بازار رقابتی عرضه نمی‌شود و توسط مقامات مسئول تعیین می‌شود که با هزینه فرصت و ارزش تولید نهایی مطابقت ندارد. پیشنهاد می‌شود دفاتر مسئول برنامه‌ریزی سرمایه‌گذاریها در دولت. برآورد قیمت سایه‌ای برای این نهاده‌ها را ارائه کنند. در غیراین‌صورت باید اقلام هزینه‌های داخلی و مبادلاتی تولید آنها تفکیک. مشخص و میانگین‌گیری شده و با استفاده از تعدیل مربوط به قیمت ارز. برآورد شوند. - محصولات طرح [۲۴] مبنای تعیین قیمت اقتصادی در این‌مورد. قیمت بازار است. اگر فرآورده‌های در مقایسه با ظرفیت بازار چشمگیر باشد. ممکن است افزایش تولید سبب سقوط قیمت کالا شود. در این شرایط ارزش اقتصادی برابر با میانگین وزنی در قیمت قدیم و جدید برآورد می‌شود. * مبنای تعیین قیمت اقتصادی قابل صادرات. که ممنوعیت صادرات دارد (و انتظار می‌رود تا انتهای عمر طرح این ممنوعیت ادامه داشته باشد). می‌تواند قیمت محصول در بازار داخلی باشد. ۶-۳ مراحل تعدیل برداختهای غیرمستقیم در مجموع و با توجه به آنچه گفته شد و با توجه به نکات باقیمانده. مراحل اصلی مربوط به تعدیل پرداختهای ۹۷ -------- صفحهٔ بعد -------- -‏ گروه‌بندی و رده‌بندی اقلام هزینه و فایده - تصمیم‌گیری در مورد شیوه تعدیل برآوردهای مالی مربوط به هر قلم - اعمال تعدیل مرتبط با ارز خارجی نمودار ۷-۳ فرایند عمومی تبدیل قیمتهای مالی به قیمتهای اقتصادی را در ارزش‌گذاری فایده‌ها وهزینه را نشان می‌دهد. براساس این نمودار. تعدیلهای مرحله اول پس از گروه‌بندی اقلام. بررسی قیمتهای مالی و تصمیم گیری در مورد ارزش اقتصادی و ضریب تبدیل آنها انجام می‌شود. در این مرحله. قیمتهای فوب و سیف براساس نرخ رسمی ارز خارجی به پول داخل تبدیل می‌شود. تعدیلهای مربوط به استفاده از قیمت ارز خارجی. در مرحله دوم انجام می‌گیرد. در این‌مورد باید نکات مهمی مشخص شود. ۲-۶-۳ تعدیلهای مر تبط با ارز خارجی [۲۴] درصورتی که بررسیهای جامع اقتصادی. بیانگر اضافه ارزش پول داخلی نسبت به ارز خارجی باشد. باید دستگاه برنامه‌ریزی ملی به عنوان پارامتر ملی در ارزیابی طرحها میزان آن را (میزان اضافه ارزش) مشخص کند و در اختیار تحلیل‌گر دهید. تحلیل‌گر باید در محاسبات قیمت اقتصادی انجام‌شده در مرحله اول تعدیل لازم را وارد کند. زیرا در غیراین ‌صورت اقلام وارداتی. ارزان و اقلام داخلی. گران به نظر خواهند رسید.این امر در سطح ملی موجب سرمایه‌گذاری اضافه در طرحهایی می‌شود که از کالاهای وارداتی بیشتر استفاده می‌کنند. برای مثال اگر قیمت ماشین‌آلات مورد نیاز در طرح به‌دلیل منظور نکردن اضافه ارزش کالای تجارتی. خیلی ارزان باشد. ممکن است ماشین‌آلات وارداتی جای نیروی انسانی داخلی را بگیرند. هرچند کارگران بیکار امکان پیداکردن شغل در جای دیگر را نداشته باشند. با در دست داشتن برآورد قیمت سای ارز خارجی می‌توان برای اعمال تعدیلهای مرحله دوم از یکی از دو روش زیر استفاده کرد: ۱-۲-۶-۳ روش تعدیل اقلام مبادلاتی در این روش. برای تبدیل قیمت سر مرز به پول داخلی. از قیمت سایه ارز خارجی به جای نرخ رسمی ارز استفاده می‌شود. از این روش در گذشته در بیشتر طرحهای بانک جهانی و در کتاب راهنمای ارزیابی طرحهای یونیدو استفاده شده است. ۲-۲-۶-۳ روش تعدیل اقلام غیرمبادلاتی در این روش برای تعدیل اقلام غیرمبادلاتی از عامل تبدیل استفاده می‌شود. برای محاسبه عامل تبدیل می‌توان از حاصل تقسیم نرخ مبادله رسمی بر نرخ سایه ارز خارجی و یا عکس یک به علاوه اضافه ارزش ارز خارجی. به صورت اعشاری استفاده کرد. قیمتهای بازاری یا سایه‌ای اقلام غیرمبادلاتی تعیین‌شده در مرحله اول در این عامل تبدیل. ضرب می‌شوند و به این ترتیب به قیمتهای اقتصادی نهایی تبدیل می‌شوند. ۹۸ -------- صفحهٔ بعد -------- تعیین اآرزش مالی مرتبط با هزینه‌ها و درآمدهای مستقیم طرح ارزش مالی اقلام و کالاامای ارزش مالی اقلام و کالاهای مبادلاتی غیرمبادلاتی ارزش مالی هزینه‌های طرح ارزش مالی هزینه‌های طرح ارزش مالی‌هزینه‌های طرح ارزش مالی هزینه‌های طرح - واردات مستقیم - جانشین دیگر کالاها - حانشین دیگر کالاها - واردات غیرمستفیم - تفاضای حدید - تقاضای جدید - صادرات در صورت نبودن طرح ارزش اقتصادی‌هزینه‌های طرح - صادرات در صورت نبودن طرح اقلام کالاامای مبادلاتی اقلام کالامای غیرمبادلاتی اعمال تعدیلهای مرحله دوم درارتباط با ارز خارجی تعیین ارزش اقتصادی مرتبط با هزینه‌ها و درآمدهای مستقیم نمودار ۷-۳- فرایند عمومی تبدیل قیمتهای اقتصادی در ارزش گذاری فایده‌ها و هزینه‌ها ۹۹ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳-۶-۳ بررسی نمونه‌های اعمال تعدیلات ۱-۳-۶-۳ بررسی شیوه کار بانک جهانی در ایران [۵۸] بانک جهانی در قالب طرح بهبود سامانه آبیاری شامل زیرپروژه‌های مغان. بهبهان. زرینه‌رود و تجن مازندران. موضوع توجیه اقتصادی طرح را به لحاظ نظارت بر مطالعات و ارزیابی کار مورد توجه ویژه قرار داد. بخش مهمی از گزارش ارزیابی هیئت نظارت کننده " به تشرح مبانی. شیوه محاسبات و ارائه نتایج کار در این زمینه. اختصاص دارد. پیوستهای ۷ و ۸ گزارش بانک جهانی. نتایج کار در مورد تعدیل اقلام هزینه و درآامد طرح ارائه شده است. روش کار در این زمینه به قرار زیر گزارش شده است: الف- تعدیل هزینه سازه‌های مورد نیاز برای بهبود سامانه‌های آبیاری دراین‌مورد. هزینه‌های اقتصادی سیویل معادل فیمتهای مناقصه (با کسر مالیات و هزینه‌های پیش‌بینی‌نشده) در نظر گرفته شد و براساس قیمتهای سیف. اقلام هزینه تجهیزات وارداتی ارزش‌گذاری اقتصادی شد. هزینه‌های خدمات ماشین‌آلات کشاورزی و پرسنل اضافی. معادل قیمتهای مالی آن ارزش‌گذاری شد. درضمن. به علت آینده‌نگری آزادسازی قیمتها و نرخ ارز خارجی. از ضریب تبدیل ارز استفاده نشد و نرخ ارز برابر با نرخ رسمی (نرخ ارز شناور در سال ۱۹۹۲) پعنی برابر با هر دلار آمریکا معادل ۱۶۵۰ ریال. در نظر گرفته شد. تعدیل حریان فایده‌ها در این بررسی. محصولات طرح به دو گروه مبادلاتی و دیگر تقسیم شد. محصولات مبادلاتی (گندم. سویا. برنج و...) به‌عنوان جانشین واردات. و براساس ارزش و نرخ معادل واردات" در اولین محل فروش یعنی سر مزرعه ارزش گذاری شدند. قیمتهای جهانی براساس سال پایه ۱۹۹۲ و با استفاده از فرافکنی قیمت کالاهای بانک جهانی در نظر گرفته شد. در مورد قیمت برنج. با توجه به بالاتر بودن قیمت برنج تولیدشده در داخل (واریته‌های طارم سنتی و امل) نسبت به قیمت معادل واردات. تعدیلهایی در جهت افزایش صورت گرفت. یعنی برای واریته طارم سنتی که تقریباً معادل واریته باسماتی " در بازار جهانی است و ۵۰ درصد نسبت به برنج تایلندی با ۵ درصد دانه شکسته افزایش قیمت دارد. ۱۵۰ درصد افزایش نسبت به نرخ معادل وارداتی و برای واریته آمل. ۲۵ درصد افزایش در نظر گرفته شد. جدول ۱۲-۳ نمونه‌ای از شیوه محاسبه قیمت اقتصادی محصولات طرح را نشان می‌دهد. این برآورد مربوط به سویا است که قیمت پایه جهانی آن براساس روغن سویا تعیین می‌شود و لذا برای محاسبه قیمت معادل واردات آن باید با انجام محاسباتی. ارزش روغن سویا را به ارزش محصول سویا در سر مزرعه تبدیل کرد. از این‌رو. ابتدا ارزش سیف روغن در بندرعباس برآورد شده و ارزش معادل مواد خام در تهران به‌دست می‌آید. 1 ۵0۳۵۹۵ الهاگ -| ۵ ۷۵[6 0211۷ 1۳۵۲۱ -2 3051۵۱ -3 ۱۰۰ -------- صفحهٔ بعد -------- سپس این ارزش. براساس ضریب فنی به دانه وکنجاله تبدیل می‌شود و با تعدیل هزینه حمل. قیمت اقتصادی در سر مزرعه مشخص می‌شود. در این محاسبات توجه به چند نکته ذکر شده در زیر دارای اهمیت است : در صورتی‌که کالای دارای قیمت جهانی مبناء. دقیقاً معادل محصول سرمزرعه باشد (مانند گندم و با سورگوم) فرایند محاسبه ساده‌تر است. برای انتخاب قیمت مناسب در سال ۰.۱۹۹۲ از پیش‌بینی قیمتها در سالهای ۱۹۹۳ تا ۲۰۰۵ توسط بانک جهانی استفاده شده و سپس انتخاب انجام گرفته است (در مورد سویا. رقم انتخاب‌شده برابر است با ۳۱۸ ریال در سطح قیمتهای ۱۳۷۱) برای تبدیل قیمت محصول از دلار به ریال. از نرخ رسمی دلار (دلار شناور) در سال ۱۳۷۱ یعنی هر دلار براپر ۱۶۵۰ ریال استفاده شده و به تعدیل این نرخ نیازی نبوده است. جدول ۱۲-۳- برآورد قیمت اقتصادی سویا (معادل واردات) در طرح اصلاح سامانه آبیاری ایران توسط بانک جهانی [۵۸] دوه ره نها یرس نومه روغن سویا به قیمت فوب در بندر آلمان بهای هر تن به دلار پیش‌بینی در سطح فیمتهای ثابت ۱۹۸۵ ۳۰۲ ۲۹۷ ۳۸۱ ۲۹۷ شاخص تبدیل ۱۹۸۵ به ۱۱۹۹۲" ۱۹۳ ۱:۳ ۱:۳ ۱۳ بها در سطح قیمتهای ثابت ۱۹۹۲ 1:۹۲ ۵ ۳۰ ۹۳ بارگیری و انبار ۳۵۳۵۳ ۲۳۵ سیف بندرعباسی به دلار آمریکا ۹۷ ۸۹ ۹۵ ۳۸ بهای هر تن به هزار ریال سیف بندرعباس به ریال ۱۳۷۱ ۷۲۰ ۷۰۹ ۹1۷ ۹1۳۱ حمل و نقل در داخل "" ی ۲ 1۲ 1۲ هزینه‌ها خالص خرد کردن و پالایش "* ۰ ۰ ۰ ۰ ارزش مواد خام ۹۹۲ ۹:۱ ۹1۹ ۳ تبدیل دانه/ روغن ارزش دانه در انیا !* ۹۹ ۹۸ ۹۲ ۸ ارزش محصول جنبی ۱" ۱۷ ۱۷ ۱۷ ۱۷ زیر جمع ۳۳۹ ۳۳۵ ۳۹۹ ۳۱ حمل از محل تولید تا محل تصفیه ۸ ۸ ۸ ۸ ارزش اقتصادی سرمزرعه ۳۹۸ ۳۱۷ ۳۹۱ ۳۰۳ (۱992) ع0ل[ 1۵7۳۵5 0۵0۵۲ آ۵ 1۵۷۱۵۷ وامعامد 0 ۲۵۵ ۷/۵۲۵ : عع ۱-50 ۲- براساس هزینه کامیون ۲۶ تنی بندرعباس یک میلیون ریال ۳- برآورد هیئت بررسی ۴- ۱۵ درصد وزن دانه. روغن است (برآورد) ۵- براساس ۸۲۵ کیلوگرم محصول فرعی در هر تن دانه و ارزش هر کیلوگرم برابر ۲۷۵ ریال ۱۰۱ -------- صفحهٔ بعد -------- به این ترتیب. ضریب تبدیل قیمت مالی به اقتصادی گندم (۱/۹). جو (۱/۷). سورگوم (۱/۸). ذرت (۱/۷). برنج آمل (۱/۲). برنج طارم (۱/۱)» چغندرقند (۱/۳). آفتابگردان روغنی (۱/۲) سویا (۱/۱) و پنبه (۱/۹) محاسبه شد. این ضرایب نشان‌دهنده این است که نرخهای مالی در بازارهای داخلی. کمتراز قیمت معادل وارداتی است. درحالی که در دهه ۱۳۹۰ (۱۹۸۰ میلادی) و با نرخ رسمی دلار آن دوره نرخهای تضمینی محصولات جانشین واردات. بیشتر از قیمت جهانی بود. مگر آنکه در تبدیل قیمت سرمرز. از نرخ سایه ارز استفاده می‌شد. ارزش گذاری دیگر محصولات طرح. اعم از آنکه اقلام غیرقابل مبادله بوده و یا برای آن اقلام قیمت مرجع بازار جهانی فراهم نبوده (شبدر سبز. یونجه. سیب زمینی. سبزیجات. باقلا و میوه) براساس قیمتهای مالی انجام شد. اما به‌دلیل نارساییهای بازار آنها مشابه با محصولات مبادلاتی و همچنین وجود جانشین‌پذیری زیاد میان این‌دوگروه از کالاها (مبادلاتی و ممیز مبادلاتی. ضریب تبدیل قیمت مالی به اقتصادی دیگر محصولات برابر با میانگین ضریب تبدیل محصولات گروه اول یعنی عدد ۱/۵ در نظر گرفته شد. - برای هزینه‌های آب کشاورزی مصرف‌شده بجز آنچه در اقلام هزینه‌های سرمایه‌گذاری و نگهداری و بهره‌برداری منعکس شده. در ارزیابی اقتصادی. رقم دیگری لحاظ نشد. زیرا در این طرح. از محل صرفه‌جویی هر پروژه. برای افزایش سطح کشت یا تراکم کشت استفاده می‌شود و به‌دلیل اجرای طرح. میزان مصرف کل تغییر نمی کند. بنابراین. در نظر گرفتن هزینه فرصت برای آب. منتفی است. - دستمزد روزانه کارگر براساس منطقه. فصل و جنس و اسن کارگر در محدوده رقم ۲۰۰۰ تا ۶۰۰۰ ریال متفاوت بود. در تمام مناطق. کارگر فصلی مازاد و در برخی مناطق مازاد نیرو کار زیادی وجود دارد. از سوی دیگر. قیمتهای مالی بسیاری از محصولات کشاورزی, پایین‌تر از قیمتهای اقتصادی آنها است و این امر موجب به گرایش به سمت کم برآوردی دستمزدهای مالی به‌عنوان شاخصهای هزینه فرصت نیروی کار شده است. برای جبران دو جنبه موضوع (بیکاری و پایین بودن نرخهای دستمزد مالی) رقم تعدیل شده ۳۳۰۰ ریال در روز برای دستمزد. در نظر گرفته شد. - در تعدیل قیمتهای کود شیمیایی برای دی آمونیوم فسفات. براساس معادل واردات و برای اوره براساس معادل صادرات اقدام شد. اقدام مربوط به اوره براساس پیش‌بینی میان‌مدت انجام گرفته است. قیمتهای مالی دیگر نهاده‌های مبادلاتی کشاورزی در بودجه مزرعه (تراکتور. بذر و سموم شیمیایی). به دلیل یارانه دولتی و دیگر انحرافات در بازارهای داخلی و ارز خارجی. با ضریب تعدیل ۱/۵ به قیمتهای اقتصادی ۲-۳-۶-۳ بررسی شیوه کار تیم دانشگاه هاروارد در برزیل [ ۴۲] در بررسی تیم دانشگاه هاروارد. ابتدا جریان نقدی مالی طرح تأمین آب شهری مورد نظر, مشخص شد و سپس برای ارزیابی اقتصادی, همه اقلام اصلی جریان نقدی با استفاده از ضریب تبدیل " (۳-))» از ارزش مالی به ارزش اقتصادی تعدیل شد. در این روش, از واحد پول داخلی و سطح قیمتهای مربوط به آن برای واحد سنجش |- 0۷۵۲۹۱۵ ۱۰۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ارزشهای اقتصادی و مالی استفاده شد. به این منظور. پارامترهای اقتصاد ملی (شامل نرخ برابری ارز خارجی) بررسی و برآورد شد. در این برآورد. مشخص شد که نرخ برابری ارز اقتصادی نسبت به نرخ ارز در بازار ۹ درصد اضافه ارزش دارد. فایده تأمین آب شهری, با استفاده از منحنی تابع تقاضا و برآورد تمایل به پرداخت مصرف‌کننده آب شرب و دیگر مصارف. انجام شد. ارزش اقتصادی همه نهاده‌های طرح با استفاده از ضریب تبدیل اقلام مبادلاتی با توجه به حذف انحرافات بازار در اثر مالیاتها و یارانه‌های مندرج در قیمتهای مالی و اضافه کردن رم مربوط به تعدیل ارز خارجی محاسبه شد. همچنین ضرایب تبدیل مربوط به اقلام غیرمبادلاتی براساس قیمتهای داخلی در اثر.اجرای طرح برآورد شد. نتیجه برآورد ضرایب تبدیل. بیانگر کاهش اقلام هزینه‌های اقتصادی نسبت به هزینه‌های مالی است. نهاده برق مصرفی در این محاسبات. از حالت ویژه‌ای برخوردار است و با لحاظ کردن تعدیلهای مربوط به یارانه. ارز خارجی. مالیات و تعرفه. هزینه اقتصادی آن. اندکی از هزینه مالی بیشتر برآورد شده است. در مورد هزینه کارگر. از ضریب تبدیل ۰/۶۹۲ استفاده شد تا آثار مالیات بردرآمد سنگین و نرخ دستمزد حفاظت‌شده توسط دولت کارگری در این کشور. از رقم مالی حذف شود. نرخ دستمزد پرداخت‌شده در بازار نیز نسبت به نرخ دستمزد پرداختی توسط شرکت کارگزار تأمین آب شهری (شرکت سزان). بسیار کمتر است. ۳-۶-۳ فرایند کلی محاسبه و اعمال ضرایب تبدیل به طور کلی ضرایب تبدیل در این بررسی. از دو بخش ضرایب تبدیل نهادها و ضرایب تبدیل موزون! مربوط به اجزای اصلی جریان گردش نقدی تشکیل شده است. نمودار ۸-۳ مراحل تهیه اعمال ضرایب تبدیل را با استفاده از تشکیل صفحات گسترده نشان می‌دهد. براساس این نمودار. ابتدا نهادها به دو گروه مبادلاتی و غیرمبادلاتی تفکیک. و برای هریک از آنها ضریب تبدیل محاسبه شد (چارگوش ۱ و ۲ در نمودار ۸-۳). سپس برای هریک از اجزای سازنده طرح و حسابهای پرداختنی. براساس وزن هر یک از نهاده‌ها در هزینه مالی آنها. ضریب تبدیل موزون‌شده محاسبه شد (چارگوش شماره ۳ و ۶ در نمودار ۸-۳). در نهایت. خلاصه جدولی از ضرایب تبدیل نهاده‌ها و اقلام اصلی هزینه در گردش نقدی به‌دست آمده (چارگوش ۵ در نمودار ۸-۳) و با اعمال آن بر جدول گردش نقدی مالی طرح. گردش نقدی طرح به قیمت اقتصادی حاصل شده است (چارگوش شماره ‎٩‏ نمودار ۸-۳). توضیحات مربوط به جار گوشهای ۱ تا ۵ به قرار زیر ارائه می‌شود. 1- ۷/1 000۷۵۳۹0۳ 7 ۱. ۳ -------- صفحهٔ بعد -------- تبدیل محاسبه ضرایب تبدیل محاسبه ضرایب تبدیل هزینه‌ها موزون اجزای طرح اقلام مبادلاتی با قیمتهای جدول ۳۱0۱ مالی به خلاصه هزینه‌ها ۸ ضرایب با تبدیل ثیمت‌های محاسبه ضرایب تبدیل محاسبه ضرایب تبدیل اقتصادی موزون حسابها اقلام غیر مبادلاتی )۶( ۴۱۲( نمودار ۸-۳- فرایند محاسبه و اعمال ضرایب تبدیل دو طرح 4-۳-۶-۳ محاسبه ضریب تبدیل اقلام مبادلاتی در قسمت بالای جدول ۰۱۳-۳ نمونه‌ای از محاسبه ضریب تبدیل یکی از اقلام مبادلاتی (یعنی سیمان) مشخص شده است و شیوه عمل در مورد دیگر اقلام مشابه نیز به همین ترتیب است. بر این اساس. قیمت مالی سیمان براساس قیمت واردات آن در بندر محلی براساس واحد پول داخلی و نرخ ارز در بازار. تعرفه‌ها به صورت درصدی از قیمت سیف. مالیات و هزینه‌های اضافی. رقم ۷/۵۲ واحد در هر ۵۰ کیلوگرم برآورد شده است. در مرحله اول تعدیل. با حذف تعرفه گمرکی. مالیات فروش و هزینه‌های تخلیه بار و حمل و تعدیل‌شده. ارزش اقتصادی بدون تعدیل نرخ ارز به رقم ۵/۸۷ واحد در هر ۵۰ کیلوگرم تقلیل می‌یابد. در مرحله دوم تعدیل. تفاوت نرخ ارز اقتصادی با نرخ ارز در بازار براساس فیمت برابری واردات برابر ۹/۵۹ واحد پول برزیل برای هر ۰ کیلوگرم محاسبه می‌شود. با تقسیم رقم ۹/۵۹ به رقم ۷/۵۲ ضریب تبدیل معادل ۰/۸۷۳ برای تبدیل ارزش مالی سیمان به ارزش اقتصادی به‌دست می‌آید. مشابه این محاسبات. برای دیگر اقلام مبادلاتی مانند چوب. فولاد. موتور پمپ و دیگر اقلام تجهیزاتی و مواد مصرفی نیز انجام شده است. ۹-۳-۶-۳ محاسبه ضریب تبدیل اقلام غیرمبادلاتی ضریب تبدیل اقلام غیرمبادلاتی شامل آجر. شن و برق براساس میانگین‌گیری وزنی قیمت تقاضا (تمایل به پرداخت) و قیمت عرضه (هزینه تولید) با توجه به تأثیر اجرای طرح در بازار داخلی یا محلی. برآورد شد. قسمت پایین جدول ۱۳-۳ یک نمونه از محاسبه در این زمینه (مربوط به آجر) را نشان می‌دهد. ۱۰۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- - محاسبه ضرایب تبدیل موزون برای محاسبه ضرایب تبدیل اقلام اصلی مندرج در گردش نقدی مالی طرح. ضرایب تبدیل موزون هر یک از اجزای متشکله طرح (شامل آبگیری. انتقال و پمپاژ آب خام. تصفیه آب خام. انتقال و پمپاژز آب تصفیه‌شده. ذخیره و توزیع آب) براساس وزن هر ایک از نهاده‌ها در هزینه‌های مواد و یا تجهیزات آنها محاسبه شده است. اقدامی مشابه در مورد حسابهای پرداختنی صورت گرفته است. جدول ۱۶-۳ شیوه محاسبه ضریب موزون مواد مصرفی به‌کاررفته در تأسیسات آبگیری. انتقال و پمپاژ آب خام را نشان می‌دهد. اقدامی مشابه برای تجهیزات به کاررفته در این تأسیسات و همچنین مواد مصرفی و تجهیزات دیگر اجزای طرح انجام شده است. قسمت پایین این جدول. شیوه محاسبه ضریب تبدیل موزون برای حسابهای پرداختنی را نشان می‌دهد. جدول ۱۵-۳ نتیجه محاسبه همه ضرایب تبدیل. شامل ضرایب تبدیل نهادهها مصرفی مبادلاتی و غیرمبادلاتی (اقلام ۱ تا ۱۵ جدول) و ضرایب تبدیل موزون اجزای طرح شامل اقلام ۱۹ تا ۲۳ و تغییر در حسابهای پرداختنی را ارائه کرده است. جدول ۱۳-۳- برآورد قیمت اقتصادی سیمان. آجر در یک طرح تأمین آب درکشور برزیل توسط دانشگاه هاروارد[ ۴۲] سیمان ارزش ‏ ضریب ارزش اقتصادی درصدمبادلاتی اضافه‌ارز ارزش مالی تعدیل تعدیل نشده خارحی اقتصادی سیف در بندر محلی 0۰ ۱/۰۰ 0/0۰ ۱۰۰ ۰/۹۹ ۹1/۱۹ تعرفه گمرکی ۵ ۰ ۰ صفر ۰ ۰ مالیات فروش ۱/۳ ۰ ۰ صفر ۰ ۰ تعمیرات وجابجایی دربندر ‏ ۰/۱۷ ۹۵ ۹ ۳۰ ۹ ۹ حمل تا محل طرح هقف ۸ اه ۸۰ ۲ 7 ارزش مالی ۳ درهر ۰ یلو گرم ارزش اقتصادی ۹/۵۹ ضریب تعدیل اند جر قیمت تقاضا (۳۵) ۳ درمترمکعب قیمت عرضه (۳۹) ۰ درمترمکعب وزن قیمت تقّاضا (۷/4) ۷ درمترمکعب وزن قیمت عرضه (۷۷۹) ۳ درمترمکعب قیمت اقتصادی (ع۳) ۹ درمترمکعب ضریب تعدیل ۹۹۲ - در این بررسی حسابهای پرداختنی با تعدیل و تراز نقدی بدون تعدیل وارد حسابهای اقتصادی شده است ۱۰۵ -------- صفحهٔ بعد -------- جدول ۱۶-۳- نمونه محاسبه ضریب تبدیل موزون اجرای طرح براساس ضریب تبدیل هریک از اقلام مبادلاتی و غیرمبادلاتی در کار تیم دانشگاه هاروارد در برزیل [۴۲] شیوه محاسبه ضریب تبدیل موزون تأسیسات آبگیری, انتقال و پمپاژ آب خام براساس وزن هر یک از اقلام موادمصرفی وزن (درصد) ضریب تبدیل سیمان ۸ ۸۳ فولاد ۱۰ ۹۸ جوب ۵ ۸۳ جر ۵ ۹۲ شن ۳۲ ۹:۵ ۱۰۰ ۲ میانگین موزون ادامه جدول ۱۴-۳- شیوه محاسبه ضریب تبدیل موزون بر حسابهای پرداختی براساس وزن هر یک از اقلام اقلام وزن (درصد) ضریب تبدیل هزینه کارگر اصلی ۳/۷۸ ۰.۲ هزینه کارگر حجنبی ۱/۸۲ ۰.۲ هزینه مواد شیمیایی ۵/۳۹ ۰.۸۵ هزینه‌های انرژی ۳۱۱/۰ /" هزینه دیگر خدمات ۱/۰ ۱/۰۹۱ ۱ ۳ میانگین موزون ۵ ۵ -------- صفحهٔ بعد -------- جدول ۱۵-۳- خلاصه ضرایب تبدیل ارزشهای مالی به اقتصادی در طرح تأمین آب کشور برزیل توسط تیم دانشگاه هاروارد [۴۲] : جر ۹۲ ۱ شن و ماسه ۹: ۵ : لوله ۹۰۰ میلیمتری ۸۰ ۱ لوله پی وی سی ۹۱ ۸ لوله پی وی سی ۵۰ میلیمتری هی : موتور پمپ ۹۷ ۹ کنترل کننده پمپ ۹۷ ۱ میدل ۱ ۱۲ کار گر (نیروی انسانی) ده ۱ کارگر (نیروی انسانی) جنبی ۰.۲ موادشیمیایی ۸۳۵ ی الکتریسیته (برق) ۱/۰۹۱ ۱۹ ابگیری و انتقال و پمپاژ اب خام ْ تجهیزات ۹۵ ۳ پالایش آب خام ِ موادشیمیایی ۸۹۵ ْ تجهیزات ۹4 ٍ موادشیمیایی ۹ ۵۱ ابگیری و انتقال و پمپاژ تصفیه‌شده یم ْ تجهیزات ۹۵ ۱ ٍ موادشیمیایی ۸۹۲ ۲ ذخیره و توزیع آب ْ تجهیزات ۸۳ ۹ اتسالات ٍ موادشیمیایی ۹۵ ِ تجهیزات ۸۳ ۳ زمین ۱/۳ ۳۵ تغییر در حسابهای دریافتنی : ۳۹ تغییر در حسابهای پرداختنی اه ۱۰۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۶ روش ارزش گذاری آثار خارجی و تحلیل پیامدها ۱-5 مروری بر نکات مهم فصلهای گذشته در فصلهای گذشته. به‌ویژه فصل اول و دوم. به آثار و پیامدهای گسترده اقتصادی. اجتماعی و زیست محیطی طرحهای آب و لزوم توجه به آنها در ارزیابی توجیه اقتصادی طرح اشاره شد. چگونگی سنجش و ارزش‌گذاری این آثار و پیامدها موضوع فصل سوم و این فصل است. از نکات مهم و بارز فصلهای پیشین که در این حوزه باید دوباره برآن تأکید شود. عبارتند از : - بررسی و تأمل برآثار و پیامدها به شیوه‌ای روشمند و جامع. گامی اساسی در بهبود و اعتلای چارچوب ارزشیابی اقتصادی طرح به شمار می‌رود. رده‌بندی جامع و منسجم این آثار و پیامدها و سنجش و ارزش گذاری آنها. از اقدامات مهم در این زمینه به‌شمارمی آید. - در رده‌بندی پیامدها. آثار مستفیم و اولیه از آثار غیرمستقیم و جنبی تفکیک شد و در فصل سوم شیوه تشخیص و ارزش‌گذاری آثار اقتصادی مستقیم طرح (از دیدگاه افزایش با کاهش درآمد ملی) به تفصیل ارائه شد. - در تفکیک و رده‌بندی آثار و پیامدهای طرحهای آب. آثار و پیامدهای غیرمستفیم و جنبی در چهار رده (پیامدهای زیست‌محیطی. پیامدهای اجتماعی. پیامدهای غیرمستفیم اقتصادی و پیامدهای توزیعی) تبیین و به وضعیت عمومی آنها از نظر کیفیت و امکانات بررسی و شیوه تشخیص و اندازه‌گیری توجه شد. رویه و فرایند ارزش گذاری آثار اجتماعی و زیست‌محیطی و تقویم و سنجش آثار و پیامدهای اقتصادی و توزیعی (از دیدگاه افزایش یا کاهش رفاه اجتماعی) موضوع این فصل است. - در فصل پیش. فرایند ارزشیابی به دو بخش سنجش یا برآورد و ارزش گذاری . تفکیک و اشاره شد که بخش اول. یک فرایند پیچیده و چند تخصصی است و جایگاه مستقل دیگری دارد و توجه و تمرکز این نشریه بر تبیین رویه و گامهای اصلی کار در بخش دوم است. این تأکید در مورد مطالب این فصل نیز مصداق دارد. - در ارزش‌گذاری فایده‌ها وهزینه‌های مستفیم طرحها (فصل سوم). به‌طرزکار پیچیده سامانه اقتصادی از طریق در نظر گرفتن قیمتهای سایه‌ای توجه شد. برای مثال. با در نظر گرفتن «هزینه‌های فرصت» نهاده‌ها. به این واقعیت توجه شد که وقتی در طرح مورد نظر. خدمات و یا کالاهای واسطه‌ای (که درساختن موارد دیگر استفاده می‌شوند) را به کار می‌برند. به وسیله زنجیره‌ای از وقایع در نهایت میزان خدمات و کالاهای نهایی را در جای دیگر کاهش می‌دهند. بدین‌ترتیب. بخش مهمی از آثار خارجی اقتصادی طرح از دیدگاه درآمد ملی تاکنون مورد توجه و ارزش گذاری قرار گرفته است. ۱۳ [۵دن0۳ م۸ -2 ۱۰۸ -------- صفحهٔ بعد -------- به طور کلی بر رفاه اجتماعی جامعه تغییر ایجاد می‌کند. اگرجه این آثار در حسابهای اقتصادی (یعنی هزینه‌ها و درآمدهای تعدیل‌شده مالی) ظاهر نمی‌شوند. ۱-۳-4 آثار خارجی افزون بر آثار مستقیمی که در فصل گذشته از آنها یاد شد. ممکن است پیامدهای اضافی به دلیل ابعاد یا پیچیدگی‌های طرحها و چارچوبهای کنترل کننده‌ای " که طرحها در قالب آنها برنامه‌ریزی و اجرا می‌شوند. بر رفاه اجتماعی اثر گذارند. اما این پیامدها. در قالب حسابهای مالی و اقتصادی طرح. منعکس نمی‌شوند. این پیامدها به‌طورمعمول جنبه اجتماعی یا زیست‌محیطی دارند. اما موجب فایده‌ها و یا هزینه‌هایی برای گروهها یا به طور کلی نظام اقتصادی می‌شوند. ممکن است شامل تأثیر بر کیفیت آب. حیات وحش و تنوع زیستی. ماهیگیری. بوم‌سامانه " و یا از دست دادن منافع در اثر آلودگی آبها. زندگی خانوارها. جوامع محلی. هزینه‌های اسکان دوباره و پیامدهایی بر سلامت و بهداشت ساکنان منطقه (در اثر افزایش بیماریهای مرتبط با آب) شوند. این پیامدها به‌طورمعمول به‌نام آثار خارجی" شناخته می‌شوند. زیرا آنها خارج از چارچوب تصممم‌گیری سرمایه‌گذاران و مالکین طرح قرار می‌گیرند اما از دیدگاه کل جامعه باید مورد توجه تصمیم‌گیرندگان در سطح کلان باشند. به محض اینکه آبی که می‌تواند به طور طبیعی و آزادانه جریان داشته باشد. برای مثال توسط سد مخزنی برای بهره‌برداری مصرفی تنظیم شود. گزینه دیگر که بلافاصله خود را برای مصرف و تنظیم آب رودخانه آشکار می‌سازد. می‌تواند پیامدهای زیست محیطی. اجتماعی و اقتصادی داشته باشد. به بیان اقتصادی. امکان استفاده‌های مختلف از جریان آب. به معنی آن است که تعیین استفاده از آب. هزینه فرصت خواهد داشت که به صورت هزینه فرصت نهایی برای جامعه در اثر اختصاص آب از یک مصرف دیگر بیان می‌شود. همین بحث در مورد تغییر در سامانه‌های اجتماعی. منابع خاک. منابع آب و جو که در اثر احداث طرح در محیط رودخانه حاصل می‌شود. صدق می‌کند. تنظیم دوباره یا انحراف جریان آب. ممکن است آثار مهمی بر بوم‌سامانه‌های پایین‌دست و تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان کالاهای وابسته به آنها داشته باشد. در شرایطی که این آثار نسبت به فایده خالص طرح دارای اهمیت باشند. به تهیه طرحهای دیگر برای پرهیز از کاهش یا جبران این آثار. نیاز است. در شرایطی که این عواقب سوء ناشی از این آثار و پیامدها. فایده خالص طرحی را خنثی کنند. به معنی آن است که احرای این طرح سا 1 1۹۳ | توصیح و رده‌بندی 0 ۹" راو بیامدهای احجتماعی در صفحه مده است. 16۵01010۲۷ -2 م3 کاه‌هااه [۳۵۳۳۵ -4 ۱۰۹ -------- صفحهٔ بعد -------- برای رفاه اجتماعی مفید نیست و باید در پی گزینه رقیب دیگری بود. این امر به ویژه اگر ارزش‌گذاری شود. به‌شیوه بهتری قابل بررسی ونتیجه گیری خواهد بود. نمونه این اقدام در مورد رودخانه‌های هادحیا و حماره انجام شد و مشخص گردید که درآمد حاصل از احداث سد مخزنی بر روی این رودخانه‌ها. حدود یک هشتم درآمد از دست‌رفته در سیلاب دشتهای " پایین‌دست در نتیحه تنظیم رزیم سیلابی آنهاست. جارگوش ۱۶ توضیحات بیشتری در مورد هزینه فرصت از دست‌رفته در زمینهای پایین‌دست این دو رودخانه ارائه می‌کند [۶۱]. آثار احداث یک سد و پیامدهای اجتماعی و زیست‌محیطی حاصل از آن. به هزینه‌های فرصت از دست‌رفته آب در پایین‌دست محدود نمی‌شود. ایجاد دریاجه در پشت سد. موجب جابه‌جایی اهالی ساکن در محدوده غرقاب‌شده می‌شود. این امر. خود مجموعه‌ای از پیامدهای اجتماعی. فرهنگی. زیست‌محیطی و اقتصادی را به همراه دارد. در شرایطی که برنامه‌های احرایی برای اسکان دوباره. تدارک دیده نشود و یا برنامه‌های تدارک‌دیده شده از عهده خنثی کردن آثار بالقوه برنیایند. ممکن است این آثار مهم و دیرپا باشند. غرقاب شدن زمینهای بالادست سد. موجب نابودی زیستگاه و محل استقرار گونه‌های مختلف جانوری و گیاهی در محدوده دریاجچه سد می‌شود. غرقاب شدن توده زیستی " و تبرگی و کدورت آب مخزن نسبت به شرایط پیشین. ممکن است به آزاد شدن کربن‌دیو کسید و متان منجر شود. دراعین حال. تولید انرژی توسط سدهای برقابی می‌تواند آثار نیروگاههای حرارتی را از راه پرهیز از انتشار اکسیدهای نیتروژن. اکسیدهای گوگرد. ذرات معلق و کرین‌دیوکسید. کاهش دهد. اجرای طرحهای سدسازی می‌تواند مجموعه‌ای از پیامدها را در محیط احتماعی به‌وجود آورد. این پیامدها. ممکن است از طریق آثار زیست‌محیطی سد یا به‌طورمستقیم از تغییرات اقتصادی. اجتماعی و فرهنگی ناشی از برنامه‌ریزی. اجرا و بهره‌برداری از سدهای بزرگ. حاصل شوند. این پیامدها ممکن است جنبه‌های مثبت (خدمات اجتماعی) یا منفی (جابه‌جایی جمعیتی) داشته باشند. احداث و بهره‌برداری از سامانه‌های آبیاری و زهکشی نیز دارای پیامدهای زیست‌محیطی و اجتماعی گسترده است. مسائل عمده زیست محیطی. اقتصادی و اجتماعی ناشی از ایجاد این سامانه در شرایط ناپایدار عبارتند از [۲۲]|: - تخریب زمینهای تحت آبیاری شامل شوری. قلیائیت. باتلاقی‌شدن و اسیدی‌شدن خاک. - زوال شرایط اقتصادی. اجتماعی شامل افزایش بیماریهای مرتبط با آب. افزایش عدم برابری و تضعیف ساختار اجتماعی. - کیفیت پایین آب. شامل کاهش کیفیت آب آبیاری و ایجاد مشکلات کیفی آب برای مصرف‌کنندگان پایین‌دست در اثر زوال کیفی آب برگشتی آبیاری. - تخریب شرایط بوم‌شناختی یا بوم‌سامانه. شامل کاهش تنوع زیستی در محدوده طرح و آسیب به بوم‌سامانه پایین‌دست به لحاظ کاهش کمیت و کیفیت آب. ]|- ۲000 ۳۲| 2- 3104 ۱۱۰ -------- صفحهٔ بعد -------- چارگوش ۱-۶- هزینه فرصت رواناب در مصارف مختلف - تالابهای هادجیا - نگورو" [۶۱] سیلابدشتهای وسیع " شمال نیجریه در محل تلاقی رودخانه‌های هادجیا و جماره. منبع اصلی درآمد و تغذیه ماهیگیری انواع فعالیتهای مستمر در کنار تالابهای موجود در این سیلابدشتها را تشکیل می‌دهند. با احداث سدهای مخزنی تیگا" و جالاوا" در بالادست. سطح زمینهای تحت‌تأثیر سیلابها از ۳۰۰ هزار هکتار در دهه ۰ به‌تدریج به ۰ - ۷۰ هزار هکتار کاهش یافت و احداث یک سد جدید نیز در محل کافین زاکی " در دست برنامه‌ریزی قرار گرفت. براساس مطالعات انجام‌شده در سال ۱۹۸۹ ارزش اقتصادی این فعالیتها (شامل کشاورزی. ماهیگیری و تولید هیزم) برای هر ۱۰۰۰ متر مکعب رواناب تغذیه‌کننده تالابها حدود ۳۲ دلار در سال است. درحالی که ارزش درآامد خالص تولیدشده آب در سامانه‌های آبیاری در بالادست. حدود یک هشتم درآمد از دست‌رفته (هزینه فرصت) در نتیجه تنظیم رژیم سیلابی رودخانه است. این مطالعات. نمونه‌ای از استفاده از روش ترجیحات آشکارشده مبنی بر رویکرد بهره‌وری است که ترکیبی از تحلیلهای اقتصادی و آبشناختی در آن استفاده شده است. براین اساس. هزینه فرصت در سناریوهای مختلف تنظیم رزیم طبیعی در توسعه سامانه‌های آبیاری قابل برآورد و پیش‌بینی است. - تخلیه یا تهی‌سازی مخازن آب زیرزمینی شامل خشک‌شدن آب چاههای شرب و آبیاری و نفوذ آب شور به سفره در سواحل و کاهش جریان پایه و خشک‌شدن تالابها. ذخایر آب زیرزمینی. بخش مهمی از منابع آب را تشکیل می‌دهند که به مرور زمان با نفوذ مستقیم بارندگی. جریانهای آب سطحی و نفوذ آب برگشتی مصارف به آبخوانها ایجاد شده‌اند. این ذخایر امکان زیست و اسکان جمعیت و انجام فعالیت‌های اقتصادی حتی در بسیاری از مناطق خشک جهان را فراهم کرده. خسارتهای خشکسالی را کاهش داده و در مقابله با پیامدهای احتمالی تغییرات آب و هوایی کره زمین در آینده تکیه‌گاه مهمی برای بای مراکز جمعیتی در مناطق دارای این ذخایر به شمار می‌آید. برداشت بیش از حد از منابع آب زیرزمینی موجب تهدید و زوال جدی منابع در بسیاری از مناطق دنیا و کشور ایران باعث بروز پیامدهای زیر شده است: - تحلیل رفتن ذخایر عمده آب زیرزمینی به شکلی که کاهش سریع سطح آب زیرزمینی. نشست زمین. ایجاد شکافها و فروچاله‌ها در مناطق مختلف و آسیب‌رسانی به تأسیسات و زیربناهای موجود و نابودی تدریجی این مخازن ارزشمند و استراتژیک 05 ب ۸۵2۳ - 11306[12 -| 5 [10000] ۳۱۳۹۱۷۵ -2 3- 4 4-۵ 5- ۳۵/۱۵ 70 ۱۱۱ -------- صفحهٔ بعد -------- - کاهش آبدهی و خشک شدن چاهها و قنوات و بی‌بهره ماندن صاحبان آنها به‌ویژه در صورتیکه از امکانات کف شکنی و سرمایه‌گذاری اضافی برخوردار نباشند. - بالا رفتن هزینه‌های استحصال آب چاهها و انرژی مصرفی به دلیل افت سطح آب و کاهش آبدهی چاهها - شور شدن آب شیرین ذخیره شده به علت هجوم و پیشروی آب شور مناطق هم‌جوار - تبدیل اراضی مزروعی به بیابانی و تخلیه روستاها و مهاجرت به شهرهای بزرگ باید تأکید کرد که در تشخیص و رده‌بندی آثار خارجی. لازم است به آثار و پیامدهای مثبت اجتماعی و زیست‌محیطی طرح نیز توجه کافی شود. از جمله می‌توان به بسیاری از آثار و پیامدهای مثبت طرحهای کنترل سیل اشاره کرد که به آسانی در برآورد فایده‌های طرح قابل تقویم و ارزش‌گذاری نیستند [۳۶]. از این‌رو. لازم است مطالعات و شاخصهای ویژه اجتماعی برای ارزیابی این‌گونه پیامدها پیش‌بینی شود. مانند خسارت و زیانهای فردی. بار مالی تحمیل‌شده بر خانوارها. نیازهای مربوط به تخلیه مناطق سیل‌گیر. مدت زمان تخلیه. روزهای بیکاری. خسارتهای وارده به سلامت سیل‌زدگان. تنش و فشار روانی. اختلال در روال زندگی و سطح اضطراب مورد توجه و بررسی قرار گیرند[۴۹]. ۲-۲-2 ضرورت شناخت پایه‌ای آثار و پیامدها پیش از ارزش‌گذاری آثار خارجی اجتماعی و زیست‌محیطی طرحها لازم است نسبت به این آثار از طریق بررسیهای تخصصی, شناخت مناسبی فراهم شود. به عبارت دیگر. در تحلیل انواع پیامدهای خارجی و چگونگی ارزش گذاری آنها. شروع کار تشخیص و تقویم پیامدهای فیزیکی " ناشی از اجرای طرحها و پیگیری پیامدهای اجتماعی. اقتصادی و زیست‌محیطی مرتبط با آنها است. در این بررسی. باید فهم کاملی از چگونگی ارتباط عوامل و پیامدهای مختلف اجتماعی. اقتصادی و زیست‌محیطی حاصل شود. برای رسیدن به چنین فهمی از موضوع و جمع‌آوری اطلاعات مربوط به آن. لازم است مطالعات اجتماعی و زیست‌محیطی انجام شود. به‌مجموعه بررسیهای انجام‌شده. «تحلیل پیامدها»" نیز می‌گویند. در مطالعات نظام‌مند طرحهای توسعه منابع آب. انجام مطالعات تحلیل پیامدهای طرحها به عنوان جزئی از مطالعات تحلیل سیاستها" به شمار می‌رود و در این گونه مطالعات. چگونگی دستیابی به هدفهای طرح از طریق تشخیص. ارزیابی و برطرف کردن آثار منفی طرحها مورد توجه است |۵۶]. مطالعات ارزیابی پیامدهای زیست محیطی " (1۸ت1) برای شناخت و تقویم آثار و پیامدهای زیست‌محیطی دارای اهمیت است. یک ارزیابی زیست‌محیطی. مناسب باید بتواند اطلاعات مورد نیاز را در زمینه آثار مورد نظر ارائه دهد وتاحد امکان اهمیت آنها را به صورت کلی بیان کند. درمراحل بعدی اقتصاددانان می‌توانند از این 5 0ا 0۳0 / ۱۳۵۹ [۹۵ ۲۳۳ -ا۱ 2۳۵1۹5 1۳0۵01 -2 د 32 |۳۵ -3 د ۸۵1 10201 ۵۷۱۳۵۳۵۵۵۱ -4 ۱۱۲ -------- صفحهٔ بعد -------- اطلاعات برای انجام محاسبات مربوط به توجیه اقتصادی طرح. استفاده کنند [۲۲]. مطالعه پیامدهای زیست‌محیطی متداول. که به تهیه صورت آثار زیست‌محیطی " منجر شده است ویژگیهای اصلی زیر را دارد [۴۶]: - توسط متخصصان حرفه‌ای علوم زیست‌محیطی انجام شده است. - موضوعهای زیست‌محیطی به صورت چندبعدی تهیه شده و به جنبه‌های آب. خاک. هوا. زیست‌بوم. گونه‌های جانوری و گیاهی و اجتماعات انسانی می‌پردازد. - شامل ارزیابی شرایط بدون اجرای طرح و همچنین در صورت اجرای طرح است. - شامل ترکیبی از توضیحات متنی و سنجه‌های کمّی است مانند تغییر در نیاز اکسیژن زیست شناختی *(301) رودخانه یا سطح آلودگی به بیماری شیستومیاسیز در مناطق روستایی محل طرح. - شامل تدابیر فنی امکان‌پذیر کاهش‌دهنده است که در صورت اتخاذ آنها. می‌توان درجه و میزان پیامدهای منفی زیست محیطی را کاهش داد. روشهای مختلفی برای انجام ارزیابی فوق است که شامل مطالعات مبنا" تا تهیه فهرست جزئیات. ماتریسها. نمودارهای شبکه‌ای. مدل‌سازی ریاضی و غیره مطرح می‌شوند". بدیهی است که در صورت مدل‌سازی باید دقت شود که مدلهای انتخاب‌شده. با داده‌های موجود متناسب باشند. به دلیل دسترسی به اطلاعات و پیچیدگی سامانه‌ها. موفقیت در مدل‌سازی سامانه‌های فیزیکی بیشتر از سامانه‌های بوم‌شناختی و آن هم بیشتر از سامانه‌های احتماعی است. به‌طورمعمول. مطالعات اجتماعی (شامل بررسیهای مربوط به ظرفیت نهادی) نتایج غیرعددی به‌دست می‌دهند. با این وجود. با استفاده از نظریه‌های کارشناسان. به‌ویژه افرادی که با محل آشنایی کافی دارند. می‌توان آثار غیرقابل مدل‌سازی را به‌صورت کمی تهیه و ارائه کرد. برای اصلاح نظرات این افراد نیز. روشهایی وجود دارد[۶۱]. آثار بالقوه اقتصادی, اجتماعی با تشخیص و تعیین مجموعه‌ای از متغیرهای ارزیابی پیامدی که بیانگر تغییرات قابل مشاهده در سامانه اقتصادی. جمعیت انسانی. ساختار جوامع محلی یا روابط اجتماعی هستند. شناسایی می‌شوند. تغییرات مرتبط با آثار اصلی طرح. توسط شاخصهایی اندازه‌گیری می‌شوند. به‌طورمعمول در ارزیابی پیامدهای اقتصادی - اجتماعی یک اقدام خاص. سه حوزه مهم در تعیین شاخصهای مورد نظر مورد توجه قرار دارند [۵۱]. * تغییرات بالقوه اقتصادی در جوامع محلی. شامل اشتغال و فرصتهای شغلی. درآمد و سطح فعالیتها. 1 1۳۵00 [۵ ۳۷۱1۲۵۵۵۸ -| 0 06 آی‌زوماونظ -2 دهز 5 - 13۹61106 -3 ۶ مصوبه مورخ ۱۳۷۹۱۰:۳۲ شورای عالی محیط زیست کشورکارفرمایان طرحهای بزرگ وازجمله طرحهای سدسازی و طرحهای آبیاری و زهکشی با مساحت بیش از ۵۰۰۰ هکتار را موظف به تهیه ارائه گزارشهای لازم کرده است [۱۷| ۱۱۳ -------- صفحهٔ بعد -------- * تغییرات بالقوه اجتماعی در نتیجه جابه‌جایی ساکنان از محل طرح یا در اثر توسعه آینده مرتبط با به کارگیری منابع جدید شامل هویت فرهنگی. ویژگیهای جمعیتی. انسجام اجتماعی. دسترسی به خدمات و مانند آنها. *تغییرات فیزیکی مرتبط با استقرار جوامع محلی. یکی از نتایج مهم ارزیابی و تحلیل پیامدها. پیشنهادهای مختلف به منظور تخفیف آثار نامطلوب یا تقویت آثار مطلوب است. هدف این اقدام مهم معرفی روشهایی است که آثار منفی مورد انتظار را به حداقل رسانده و آثار مث مثبت را تفویت می‌کنند. در بسیاری از این روشها. لزوماً تغییرات فیزیکی مطرح نبوده. بلکه انجام تغییراتی در مدیریت یا تشکیلات نهادی یا سرمایه‌گذاری بیشتر. برای مثال در ارائه خدمات بهداشتی ضرورت پیدا می‌کند [۵۷]. به طور کلی در طرحهای آب. چنین تحلیلها و برنامه‌هایی در دو سطح نسبتاً مستقل قابل بررسی و انجام است [۵۶] : *_درونی. شامل بررسی حساسیت و عدم قطعیت مرتبط با فرضهای مدلهای تحلیلی تهیه‌شده (شامل مدل و ساختار آن. ویژگیهای مرتبط با پستی و بلندی منطقه . پارامترها. مبانی اطلاعاتی, فنون بهینه‌سازی و مانند آنها). پیامدهای عوامل درونی تا حدی توسط تهیه کننده مدل قابل کنترل است. * بیرونی. شامل حالتهای مختلف سیاستگذاری در زمینه محیط اقتصادی, اجتماعی و چگونگی واکنش احتمالی آن نسبت به پیامدهای اجرای طرح. ۳-۲-۶ ارزش گذاری آثار خارجی پس از شناخت آثار و پیامدهای خارجی یک طرح. باید توجه داشت که می‌توان آنها را به‌صورت کالاهای خصوصی, کالاهای همگانی. منابع مشترک عمومی و مانند آن دسته‌بندی کرد. براین اساس. این آثار می‌توانند به طور کارآمد توسط بازار تخصیص داده شوند و یا شامل حال درجات مختلفی از شکست بازار یا انحراف ازآن. سیاستگذاری شوند. در شرایطی که یک سد موجب تغییر در درآمد نقدی ماهیگیران در بالادست و پایین‌دست می‌شود. این یک پیامد بازاری است. چراکه ماهی در بازار فروخته می‌شود. اما هنگامی که تنظیم جریان بر زیبایی طبیعی رودخانه تأثیر می‌گذارد. این یک پیامد غیربازاری است و ارزشهای مرتبط با مناظر طبیعی در بازار خرید و فروش نمی‌شود. هرچه آثار خارجی به بازار نزدیک‌تر باشد. ارزش‌گذاری آن آسان‌تر است به ویژه اینکه. تحلیل‌گر رفتار بازار را مشاهده خواهد کرد تا با تحلیل و استنتاج از آن. ارزش هزینه یا فایده را برآورد کند. براین اساس, آثار خارجی طرحهای آب به دو دسته قابل تقسیم است [۱۰] : - اثار خارجی که از طریق سازوکار بازار (مستقیم و غیرمستقیم) قابل اندازه‌گیری است و به عنوان آثار خارجی پولی " شناخته می‌شوند. (1000108 -| 016۳۵5 اسه‌نسته۳ -2 ۱۱۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- - آثار خارجی که از طریق سازوکار بازار (مستقیم و غیرمستقیم) قابل اندازه‌گیری نیست و به عنوان آثار باید توجه داشت که ارزش‌گذاری آثار خارجی نوع دوم. به سادگی میسر نبوده و در بعضی موارد ناممکن است. در مواردی نیز که با استفاده از روشهای خاص. این گونه آثار ارزش گذاری می‌شوند. ارزشهای منتسب تا حد زیادی تقریبی است. با این حال. در سالهای اخیر پیشرفتهای زیادی در جهت تکمیل و اصلاح این روشها حاصل شده است. این روشها حاصل تلاش محققانی بوده که کارهای پژوهشی آنها عمدتاً در قالب رشته اقتصاد چارگوش ۲-۶ نمونه‌هایی از ارزش‌گذاری پیامدهای اقتصادی در اثر تغییر بوم‌سامانه‌های مرتبط با آب را ارائه می‌کند که در کشورهای مختلف انجام شده [۶۱] ۳-۶ روشسهای ارزش گذاری اقتصادی [۴۷ و ۶۱] در برآورد فایده‌ها یا هزینه‌های مرتبط با آثار و پیامدهای اجتماعی و زیست‌محیطی طرحهای آب. از رویکرد و روشهای مختلفی استفاده می‌شود. برخی از آنها براساس رفتارهای مشاهده‌شده در بازارهای واقعی یا رفتارهای فرضی در بازارهای ساختگی تهیه شده‌اند. در شیوه تعیین ارزش نیز ممکن است ارزشهای پولی مستقیماً حاصل شوند یا براساس مدلهای رفتاری یا انتخاب افراد و استنتاج غیرمستقیم به‌دست آیند. روشهای ارزش گذاری (برحسب اینکه به چه گروه و یا شیوه تعیین ارزش تعلق داشته باشند) به چهار گروه تقسیم می‌شود. رده‌بندی این روشها در جارگوش ۳-۶ ارائه شده است. انتخاب روش ارزش‌گذاری به عوامل مختلفی مانند ویژگی و ماهیت پیامد مورد نظر. فراهم بودن دادههای مورد نیاز. دیدگاههای تخصصی, زمان و منابع در اختیار. بستگی دارد. در عمل. یک قاعده کلی در این مورد نمی‌توان صادر کرد و ممکن است چند رویکرد برای ارزش‌گذاری یک پیامد به کار گرفته شود تا انتخاب نهایی. برحسب شرایط ویژه انجام پذیرد. در بسیاری از مواقع. کاربرد اطلاعات حاصل از بعضی از این روشها. فقط به برآورد ارزش فایده یا هزینه پیامد موردنظر. منحصر و محدود نمی‌شود و ممکن است بتوان کاربردهای وسیع‌تری برای آنها در طراحی محصولات. خدمات و سیاستها در نظر گرفت. درضمن از روشهای معرفی‌شده در این بخش. می‌توان برای برآورد فایده‌های مستقیم گفته‌شده در فصل پیش نیز استفاده کرد. در این بخش. ابتدا ویژگیهای اصلی هر گروه و سپس رویکردهای اصلی و روشهای خاص در آنها توضیح داده می‌شود. ۱- ۱0۵۵ 060120۷ 016۳۵115 ۱۱۵ -------- صفحهٔ بعد -------- چارگوش ۲-۶- نمونه‌هایی از ارزش گذاری پیامدهای اقتصادی در اثر تغییر بوم‌سامانه‌های مرتبط با آب [۶۱] ۱. ارزش حفاظت از آبخیزها درمنطقه بریتیش کلمبیای کانادا بیش‌از ارزش بهره‌گیری ازچوب تولیدشده در منطقه است. ۲ بهبود کیفیت رودخانه دانوب در اروپا. منجر به افزایش فایده در سیلابدشتها ۶۸ دلار در هکتار شده است. ۳ جنگلداری سیلابدشت‌های اندونزی ‎٩۷‏ دلار در هکتار در سال. ارزش اقتصادی داشته است. ۶. فایده‌های اقتصادی رهاسازی روانابهای کنترل‌شده برای حفظ تالابهای منطقه هادجیا - نگورو در نیجریه. حدود ۵۰ تا ۷۵ دلار برای هر متر مکعب آب رها شده. برآورد شده است. ۵. چشم‌انداز و مناظر طبیعی پارک ملی در تایلند. حدود ۱۳ میلیون واحد پولی (بات) ارزش‌گذاری شده است. ٩‏ افزایش فایده گله‌داری در سیلابدشت واسا لوگون" در حدود ۳۰ میلیون واحد پولی (۲۳۸) در سال در اثر کاهش رسوب در حریان پایین‌دست برآورد شده است. ۷ ارزش حفاظت سیلاب تالابهای بوستون آمریکا. حدود ۱۷ میلیون دلار در سال (با قیمتهای سال ۱۹۹۸) برآورد شده است. ارزش کنونی پیامدهای اقتصادی در اثر تغییر بوم‌سامانه مرتبط با کنترل سیلاب در لوییزیانا. حدود ۷۵۶۹ دلار در هر ایکر با قیمتهای سال ۱۹۸۹ برآورد شده است. ۸ هزینه از دست دادن امکان دسترسی و بهره‌برداری از جنگل (فرآورده‌های غیرچوبی) برای ساکنان جنگل گویان حدود ۳۵۷ دلار برای هر نفر در سال برآورد شده است. ۹ هزینه‌های افزایش شیوع بیماری مالاریا با روش هزینه درمان در سال ۱۹۹۶ در مناطقی از کشور افریقا برآورد شد. ۰ هزینه جابه‌جایی و اسکان دوباره در طرح تولید برقابی کوتمال سفلی در سری‌لانکا. حدود 1۵۰۰ دلار در هر خانوار برآورد شد (سال ۱۹۸۷). ۱فایده‌های ماهیگیری در مصب رودخانه منگرو در تایلند. حدود ۱۳۰ دلار در هکتار برآورد شد (در سال ۱۹۸۲). ۲.در رودخانه تامسون استرالیا. ارزش گردشگری آب صاف و زلال. بیش از حمل جوب در این رودخانه برآورد شد (سال ۱۹۹۶). ۳.ارزشهای منتسب به فایده‌های قابل حصول تنوع زیست‌محیطی در اندونزی. ۱۵۰۰ دلار در کیلومتر مربع در سال برآورد شد (۱۹۹۲). ۶.ارزشهای مرتبط با کاهش هزینه‌های انتشار «0ح مرتبط با احداث نیروگاههای آبی در سری‌لانکا. حدود ۱۵ دلار در هراتن برآورد شد (سال ۱۹۹۶). ۵.ارزش فرهنگی پارک ملی ورامیانگل در استرالیا موجب افزایش درآمد منطقه به میزان ۳۲۳ هزار دلار در سال شده است (سال ۱۹۸۶). - روش مبتنی بر کیمتهای بازار این رویکرد. با رفتار مشاهده‌شده و ارزش پولی مستقیم سروکار دارد. در این رویکرد. از قیمتهای بازار رقابتی و در صورت نیاز از تعدیل قیمتها و محاسبه قیمت سایه. استفاده می‌شود. در صورت امکان. استفاده از این روش. 6 ۷۷۵5۵ -1 ۱۱۶ -------- صفحهٔ بعد -------- نسبت به دیگر فنون و رویکردها. برتری دارد. زیرا نتیجه ارزش‌گذاری مبتنی بر انتخابهای واقعی است و نه فرضی و لازم نیست تحلیل‌گر درباره رفتار مردم فرضیه‌هایی بسازد و آنها را تفسیر کند. دیگر گروههایی که در جارگوش ۳-۶ ارائه شده‌اند. در مورد کالا و خدماتی به کار گرفته می‌شوند که یا از بازار عبور نمی‌کنند (بازاری برای آنها وجود ندارد) و یا قیمتهای بازار به علت مسائل مربوط به شکست بازار بیانگر هزینه‌های فرصت آنها نسبت به جامعه نیست. چارگوش ۳-۶- رده‌بندی عمومی روشهای ارزش گذاری آثار خارجی اجتماعی و زیست محیطی [۶۱] رفتار مشاهده‌شده رفتار فرضی قیمتهای بازار ترجیحات اظهارشده " نوع آرزش (مشاهده مستقیم) (فرضهای مستفیم) ارزش گذاری مشروط :" 1 فیمتهای بازار رقابتی - انتخاب دوبخشی " ۳ تعیین قیمتهای سایه - تمایل به پرداخت - بازیهای مزایده‌ای " مدل‌سازی انتخاب "۱" : (مشاهده غیرمستقیم) ۱ (فرضهای غیرمستقیم) - رویکرد مبتنی بر بهره‌وری ۱ ۷ و 1 ‎ -‏ همه‌پرسی مشروط غیر مستمیم - رویکرد مبتنی بر صورت مخارج ۱ . - رده‌بندی مشروط - رویکرد هزینه سفر 9 - درجه‌بندی مشروط - رویکرد نرخ‌گذاری ضمنی "" - رویکردکالاهای جانشین - مقایسه‌های دو به دو" - شکست یا کاستبهای بازان به ناتوانی نظام بازار و وجود نقص در سازوکار آن گفته می‌شود. نارسایی از نظُر امکان منظورکردن تمام هزینه‌های تولید در قیمت محصول و در شجه اضافه تولید کالاها و حدمات دارای پیامدهای منفی و از نظُر امکان دریافت تمام فایده‌های تولید و در نتیجه کم‌تولیدی کالاها و خدمات دارای پیامدهای مثبت. دلایل بسیاری مانند اطلاعات ناکافی, قوانین و مقررات و سود حاصل از اتحصار,ء موجب شکست بازار می‌شود [۱۶]. 5 لعاهاه -2 ۳0۳۱8۵۱0 -3 ععزواه 101001005 -4 65 3100008 -5 6- 110۵۵160 65 7- 0۳۵۵11۷11 6 90- *1۳۵۷۵| 0۹٩۱ 200۳02 | 0- 110006 ۳۳۳۵ 20 |1- ۲10166 8 | 2- ۲01۵۶۵0 | 3- ۳۵۳۳۹۵۲0 ۱۱۷ -------- صفحهٔ بعد -------- - روش مبتنی بر ترجیحات آشکارشده این رویکرد به بررسی و نتیجه‌گیری مشاهده‌شده و ارزش‌گذاری پولی غیرمستقیم می‌پردازد. در این گروه. از ترجیحات افراد در بازارهای واقعی (تابع تولید. صورت مخارج و مانند آن) استفاده می‌شود تا از روشهای پولی مشاهده‌شده در بازار به صورت غیرمستقیم برای ارزش‌گذاری آثار خارجی مورد نظر نتیجه‌گیری شود. در این رویکرد. ممکن است برای ارزش منابع طبیعی یا زیست محیطی به عنوان نهاده در تولید کالاها وخدمات ویژه‌ای از روش تابع تولید یا روش مبتنی بر بهره‌وری استفاده شود. ممکن است از افزایش هزینه تصفیه آب برای ارزش گذاری. کاهش کیفیت آب استفاده شود. ممکن است با بهره‌گیری از اطلاعات حاصل از تغییر در مخارج و بودجه خانوار. ارزش افزایش رضامندی زیست محیطی و تمایل به پرداخت خالص نتیجه گیری شود. در استفاده از این روش. به‌طورمعمول درک فرایندهای زمین - زیستی - فیزیکی ‏ و مرتبط کردن آن با فعالیتهای تأثیرپذیر از اجرای طرح دارای اهمیت زیادی است. - روش مبتنی بر ترجیحات اظهارشده این روش به بررسی و نتیجه‌گیری از رفتار فرضی و ارزش‌گذاری پولی مستقیم مبتنی است. در این روش. از افراد خواسته می‌شود که به طورمستفیم روی کاهش با افزایش فرضی کیفیت خدمات زیست محیطی مورد نظر ارزش بگذارند و به این ترتیب. ترجیحات خود را بیان کنند. انتخاب دوبخشی که در آن به پاسخگویان پیشنهاد قیمت یا ارزش می‌شود تا آنها آن را رد یا قبول کنند. یکی از رویکردهای مربوط به این گروه است. - روش مبتنی بر مدل‌سازی این گروه. به مجموعه‌ای گفته می‌شود که به رفتار فرضی و ارزش‌گذاری پولی غیرمستفیم توجه می‌کنند. این رویکرد شامل ایجاد بازارهای فرضی همراه با تغییر بیشتر داده‌های حاصل از بررسی به منظور رسیدن به ارزشهای اقتصادی هستند. برای مثال. می‌توان از گردشگران پرسید که با افزایش مبلغ ورودی. چگونه رفتار آنها نسبت به بازدید از محل طرح تغییر خواهد کرد. سپس تحلیل‌گر با بررسی تغییرات رفتاری. ارزشهای محل طرح از دیدگاه پاسخگو را به طور غیرمستقیم برآورد می‌کند. افزون بر گروههای اصلی فوق. تعدادی روشهای ثانویه نیز وجود دارد. مانند رویکردهای هزینه جایگزینی و انتقال فایده در شرایطی که دادهها. منابع یا متخصصان مدل‌سازی. در دسترس نباشند. از این روشها (ثانویه) نیز می‌توان در ارزش گذاری آثار اجتماعی و زیست‌محیطی استفاده کرد. |- ۵10۵00۷۹۱۵ [ ۱۱۸ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۳-۶ روشهای مبتنی بر بازار دقت برآوردهای مبتنی بر بازار به درجه و میزان خرید و فروش منظم کالاها یا خدمات مورد نظر در یک بازار رقابتی بستگی دارد. به این معنی که بازار باید مشتمل بر چندین فروشنده و خریدار باشد و دچار محدودیت نایجا نشود. سنحش درست فایده خالص با استفاده از این روش. عبارت‌است از اندازه‌گیری تغییر در مازاد مصرف کننده " و تولید کننده" مرتبط با منبع یا پیامد موردنظر. داده‌هایی که به‌طورمعمول برای محاسبه مازاد مصرف‌کننده و تولیدکننده لازم است عبارت‌است از مقدار منبع یا خدمت موردنظر به ازای قیمتهای مختلفی که برای آن تقاضا وجود دارد و یا کمیت و مقدار عرضه‌شده به ازای قیمتهای مختلف. این داده‌ها قبل و بعد از پیامد موردنظر بررسی می‌شوند. اقتصاددانان با مدل‌سازی منحنیهای عرضه و تقاضا. می‌توانند تغییرات در مازاد مصرف کننده و تولیدکننده را برآورد کنند و هزینه‌ها و فایده‌های پیامد می‌توان تعدادی از پیامدهای طرحهای سدسازی را که در اثر ایجاد دریاجه سد به‌وجود می‌آیند. با استفاده از این روش ارزش‌گذاری کرد. برای مثال خسارت مربوط به تولید چوب تجاری و منابع غیرجنگلی یا ماهیگیری در دریاچه سد. در این شرایط با انتخاب یک رویکرد ساده مبتنی بر بازار. فایده‌های خالص براساس برآورد مقادیر تجاری و قیمتهای فروش به‌دست می‌آید. این روش در شرایطی است که انتظار نمی‌رود پیامد در حدی باشد که بر قیمتهای بازار و منابع به کارگرفته‌شده در ماهیگیری (یعنی هزینه‌های تولید و میزان کار ماهیگیران) تأثیر قابل ملاحظه‌ای بگذارد. در غیر این صورت. تحلیلهای پیچیده‌تری نیاز است تا براساس نقش متقابل عرضه و تقاضا در بازار ماهیگیری تجاری. برآوردهایی از تغییرات در مازاد مصرف‌کننده و تولیدکننده به‌دست آید. حجم داده‌ها و منابع مورد نیاز برای تهیه مدل عرضه و تقاضا ممکن است قابل توجه باشد. برآورد منحنی تقاضا می‌تواند به حجم زیادی داده مربوط به مصرف کالا یا خدمت در سطوح مختلف. نیاز داشته باشد (برای مثال تقاضا برای ماهی به‌ازای قیمتهای مختلف). مشابه آن. در برآورد منحنی عرضه. ممکن است هزینه‌های تولید و شرایط عرضه به اطلاعات تفصیلی نیاز داشته باشند (برای مثال. هزینه‌های سرمایه. هزینه نیروی کار و اطلاعات مربوط به ماهیگیری توسط شناورهای ماهیگیری تجاری). ۲-۳-۶ روشهای مبتنی بر ترجیحات آشکارشده [۶۱] این روشها بر پایه مفاهیم اقتصادی کالاهای «جانشین» و «مکمل» بنا شده‌اند. برای مثال. محلهای گردشگری در طبیعت جانشین یکدیگرند و اگر کیفیت زیست‌محیطی یک محل کاهش یابد. ممکن است مردم. بیشتر به جای ۱- مازاد مصرف‌کننده تفاوت میان قسمتی است که از مصرف‌کننده وصول می‌شود با قیمتی که مصرف‌کننده مایل به پرداخت آن است. برآورد این مازاد مستلزم آگاهی از منحنی تقاضای محصول است (۱۶]. ۲- مازاد تولیدکننده. کمترین میل به دریافت تولیدکننده است با آنچه که در عمل عاید او می‌شود. برآورد این مازاد مستلزم آگاهی از منحنی عرضه محصول است |۱۶]. ۱۱۹ -------- صفحهٔ بعد -------- دیگری بروند. مشابه آن. رضامندی از محیط و ارزش املاک کالاهای حانشین است. اگر رضامندی از محیط افزایش یاید. عموماً ارزش املاک افزایش می‌یاید. اقتصاددانان می‌توانند با تحلیل رفتار فردی در بازارهای جانشین و یا مکمل. ارزشهایی را برای منابع غیربازاری یا پیامدهای موردنظر استنتاج کنند. ۱-۳-۳-۶ رویکرد مبتنی بر ببهره‌وری این رویکرد. تأثیر اجرای طرح بر تغییرات در محصول را سنجش و ارزش گذاری می‌کند. برای ارزش گذاری از قیمتهای بازار و یا ارزش واحد استنتاج‌شده از روشهای دیگر استفاده می‌شود. تقویم تغییر در محصول به‌طورمعمول نیاز به همکاری تخصصهای مختلف و گروههای تأثیرپذیر با کارشناسان اقتصادی دارد تا پیوندهای میان احداث سازه‌ها و فعالیتهای اقتصادی تأثیرپذیر. تحلیل و بررسی شود. این رویکرد برای ارزش‌گذاری تغییرات در تولید فعالیتهایی چون جنگلداری. ماهیگیری و کشاورزی بهترین کاربرد را دارد و می‌توانند نسبت به طیف وسیعی از فعالیتها که غالباً از طرحهای آب تأٌثیر می‌پذیرد نیز اعمال شوند. مثال ارائه‌شده در مورد منطقه هادجیا - نگورو در چارگوش ۱-۶ بهترین نمونه کاربرد این رویکرد را در ارزش‌گذاری تأثیر احداث سدهای مخزنی بر تالابهای مولد در پایین‌دست. نشان می‌دهد. در جارگوش ۶-۶ نمونه‌های پیامدهای خارحی که می‌توانند توسط این رویکردها ارزش‌ گذاری شوند ارائه شده است. همان‌گونه که در این چارگوش آمده. از این روش در ارزش گذاری پیامدهای مرتبط با سلامت مردم نیز می‌توان استفاده کرد. برآورد هزینه‌های بیماری. می‌تواند ارزش گذاری این نوع هزینه‌های خارجی باشد. البته شایان توجه است که این روش یک برآورد حد پایین " هزینه است و بسیاری از انواع دیگر خسارتهای مرتبط با بیماری (مانند درد و رنج حاصل از بیماری. از دست رفتن اوقات فراغت و هزینه‌های پرهیز و پیشگیری) در آن منعکس نیست. برای برآورد ارزش کامل این پیامدها (برآورد حد بالا") می‌توان به مطالعات مبتنی بر رویکرد تمایل به پرداخت برای پرهیز از بیماری توجه کرد (روش ترجیحات اظهارشده). در ارزش‌گذاری فایده‌های پرهیز از آلودگی بیشتر مرتبط با خسارت قابل انتظار زیست محیطی نیز استفاده از این رویکرد ممکن است. به‌ویژه در مورد پیامدهای خارجی مثبت یا منفی بر جو. البته نتایج مطالعات مختلف در برآورد خسارت پولی در واحد تن در آلودگیهای مختلف هوا. نشان‌دهنده درجات مختلفی از نااطمینانیهای نتایج. در این زمینه است. پیوندهای میان استفاده از زمینها در حوضه آبریز و بهره‌برداری از مخزن سد و نیاز به آبخیرداری نیز با این گروه از رویکردها قابل تشخیص و بررسی است. مدلهای مرتبط‌کننده استفاده از زمینها و متغیرهای آبشناختی مور بر بهره‌برداری از مخزن سد و فایده‌های اقتصادی را می‌توان برای سنجش انواع پیوندهای میان بالادست و پایین‌دست سد مخزنی به کار گرفت. تغییرات مرتبط با رسوب و تغییرات حجمی - زمانی آب از این جمله به شمار می‌آیند. |- 1]0۷/07-0 2- 110۳6۳-۵ -------- صفحهٔ بعد -------- چارگوش ۶-۶- نمونه‌هایی از پیامدهای خارجی که می‌توانند با استفاده از روش ترجیحات آشکارشده ارزش گذاری شوند [۶۱]. رویکردهای مبتنی بر بهره‌وری تغییر در میزان تأمین آب پیامدهای مربوط به کیفیت آب تغییر در تولید حاصل از فعالیتهای ماهیگیری تغییر در میزان تولید مبتنی بر شکار خسارت مربوط به تولید صنایع چوب و غیرچوب ازدست‌دادن تالابها" ازدست‌دادن امکان تغذیه دوباره منابع آب زیرزمینی اثرگذاری بر سازه سد در اثر استفاده از زمینهای حوضه آبریز تغییر در شرایط مکانهای تفریحی افزایش خطرات بیماریهای ناشی از آب رویدادهای ناشی از کار و حضور عموم در عرصه رویکردهای مبتنی بر صورت مخارج پرهیز از آلودگی هوا در اثر انتشار گاز حاصل از سوختهای فسیلی احیای زیست‌بومها رویکردهای مبتنی بر هزینه سفر تغییر در کیفیت و جریان آب تفریج و گردشگری ۳-۲-۳-۶ رویکرد مبتنی بر صورت مخارج این رویکرد (که به عنوان هزینه‌های پرهیز و صورت مخارج برای دفاع یا پیشگیری نیز شناخته می‌شود به‌طورمعمول برای ارزش‌گذاری کالاهای زیست‌محیطی غیربازاری به کار گرفته می‌شود که در اقلام هزینه‌های بودجه خانوار وجود دارد. اگرچه می‌توانند در مورد سنجش ارزش تولیدهای دارای بازار نیز قابل اعمال باشند مبانی اصلی به کار گرفته‌شده عبارت است از تشخیص شیوه تأثیر بهبود کیفیت زیست‌محیطی (مانند کاهش آلودگی صوتی) بر شیوه هزینه کار کرد خانوارها از راه حذف خرید یک نهاده از بازار. در این مورد صورد مخارج «دفاعی» که دیگر لازم نیست و به‌همین دلیل از هزینه‌های خانوار یا یک واحد تولیدی حذف می‌شود مبنای معتبری را برای سنجش فایده‌های بهبود محیط زیست فراهم می‌کند. از این رویکرد به‌طورمعمول برای ارزش‌گذاری فایده‌های کنترل آلودگی استفاده می‌شود. استفاده از ایر روش برای آزمون فایده‌های بهبود کیفیت آب (یعنی کاهش هزینه مرتبط با تصفیه آب) یا دیگر تغییرات د 105 ۱۳۱ -------- صفحهٔ بعد -------- صورت مخارج دفاعی مرتبط با پیامدهای آبشناختی مانند سرمایه‌گذاری مرتبط با تدابیر کنترل سیلاب. ادامه منطقی استفاده در زمینه‌های پیش گفته. از این رویکردها به شمار می‌رود. از این روش برای ارزش‌گذاری ضمنی فایده‌های آبخیزداری از نظر کاهش رسوبات. با توجه به پرهیز از لایروبی (سدها و کانالهای آبیاری و مانند آن) استفاده می‌شود. از این رویکرد برای برآورد هزینه‌های آلودگی پرهیزشده از راه احداث نیروگاه برقابی به جای نیروگاه حرارتی نیز می‌توان استفاده کرد. توجه به جهت تغییر ارتباطات میان نهاده‌هاء بسیار مهم است. این تغییر باید از الگوی منعکس‌شده از صورت مخارج به منظور پرهیز از پیامدهای کاهش‌دهنده رفاه در اثر کیفیت نامناسب محیط زیست با ارائه خدمات. به‌دست آمده باشد. به عبارت دیگر, خسارتهای زیست‌محیطی در وضع موجود مستتر بوده و باید رفتار دفاعی مشاهده شود. این حالت متفاوت با شرایطی است که درآن انجام مخارج در اثر تنزل کارکرد زیست‌محیطی (به عنوان رخداد جدید) ضروری است. شرایط اخیر مبنای رویکرد هزینه جایگزینی را تشکیل می‌دهد که بعداً توضیح داده می‌شود. در نتیجه. این رویکرد برای ارزش‌گذاری هزینه‌های اجتماعی و زیست‌محیطی طرحهای آب. ارزش محدودی دارد. اگرچه در صورت تغییر در شیوه بهره‌برداری یا برچیدن سازه‌ها این رویکرد در تحلیل فایده‌های احیای بوم‌سامانه‌ها قابل استفاده خواهد بود. ۳-۳-۳-۶ رویکرد هزینه سفر از این رویکرد به‌طورمعمول برای ارزش‌گذاری فرصتهای تفریحی و همچنین ارزش‌گذاری کیفیت و ویژگیهای این فرصتهاء استفاده می‌شود. برای مثال. می‌توان ارزشهای تفریحی یک رودخانه یا محل گردشگری در کنار دریاچه مخزن سد را می‌تواند از این طریق و با تحلیل هزینه‌های مسافرت و اوقات صرف‌شده افراد بازدید کننده از محل (یامحلهای مشابه جایگزین) برآورد کرد. در این رویکرد. فرض می‌شود که وقت صرف‌شده و هزینه‌های سفر. پرداخت شده. نمایانگر ارزشی است که افراد برای فعالیتهای تفریحی در محل مورد نظر قائل هستند. در مدل هزینه سفرء به‌طورمعمول فاصله‌ای که یک بازدید کننده از مبداً تا مقصد طی می‌کند. مورد توجه است. در این تحلیل تعداد سفرهای انجام‌شده به محل تفریحی از یک فاصله معین نیز مورد توجه است. این اطلاعات. اساسا کمیت مورد تقاضای منبع (یعنی فعالیتهای گردشگری در محل) را با یک قیمت معین (یعنی هزینه سفر) بیان می‌کند. با استفاده از دادههای مربوط به تعدادی گردشگر, تحلیل‌گر اقتصادی قادر است منحنی تقاضا برای فعالیتهای تفریحی در محل مورد نظر و مازاد مصرف‌کننده را برآورد کند (یعنی سطح زیر منحنی تقاضا). ایده اولیه استفاده از این رویکرد. توسط هرولدهتلینگ " در سال ۱۹۶۸ مطرح شد. وی با مشاهده این امر که عدم تغییر در مبلغ ورودیه مناطق تفریحی و گردشگری مانعی برای برآورد مستقیم تابع تقاضا در چنین مناطقی است. مطرح کرد که اگر هزینه سفر به محل گردشگری به میزان زیادی میان مصرف‌کنندگان تغییر کند و اگر مصرف‌کنندگان به هزینه‌های بیشتر سفر مانند افزایش مبلغ ورودی واکنش نشان دهند. تحلیل‌گر می‌تواند یک 1- ۵۲۰۱۵ 1۰۵۱۵ ۱۳۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ردیف تمّاضا برای محل گردشگری از هزینه‌های سفر استنتاج کند. کار استفاده عملی رویکرد پیشنهادی و پالاایش و اصلاح آن را ماریون کلاوس در ابتدا به تنهایی و سپس با همکاری نش " انجام داد. فرض اساسی این رویکرد آن است که رفتار مشاهده‌شده گردشگر در ارتباط با افزایش هزینه‌های سفر. منعکس‌کننده تغییر در تقاضا برای این فعالیت در شرایط مشابه حالتی است که قیمتها به طور واقعی از او دریافت می‌شود. رویکرد هزینه سفر از دو گام تشکیل شده است [۵۹]. گام اول : برآورد تقاضای گردشگری برای منبع موردنظر گام دوم : استنتاج آماری منحنی تقاضای تجمعی منبع موردنظر در بیشتر موارد در اقدامات پایه‌ای این رویکرد. دایره‌هایی هم‌مرکز با شعاعهای مختلف به دور محل مورد نظرء کشیده می‌شود. سپس با تعدادی از گردشگران به عنوان نمونه. باید تماس گرفته شود و از آنها درباره تعداد بازدید. مسافت سفر و مخارج واقعی سفر. پرسیده شود. رویه جمع‌آوری اطلاعات نیز به گونه‌ای تعیین می‌شود که از یک پاسخگو مخارج سفر برای دامنه‌ای از مسافتهای مختلف سفر که در آنها مخارج سفر با تغییر مسافت تغییر می‌کند. پرسیده می‌شود. مازاد مصرف‌کننده برای هر ناحیه. از راه محاسبه سطح زیرمنحنی و در بالای هزینه سفر ساکنان آن ناحیه. محاسبه می‌شود. شایان توجه است که خود هزینه سفر معیار سنجش ارزش محل گردش نیست. بلکه از این هزینه‌ها برای آشکار سازی ارزش خدمات برای متقاضیان و پی‌بردن به سنجه مازاد مصرف کننده استفاده می‌شود. استفاده از این رویکرد برای گردشگاههای وابسته به منابع آب با کیفیت مناسب. محددیتهای بسیاری دارد (مانند جاذبه‌های متعدد یک محل گردشگری. وجود قضاوت شخصی در برآورد هزینه سفر و چگونگی انتخاب محل گردشگری جایگزین) که موْلفان مختلف. درباره آن بحث و چاره‌جویی کرده‌اند [۴۶ و ۶۱ و ‎.]۵٩‏ در مجموع. اگرچه این رویکرد از مزیت اندازه‌گیری ترجیحات آشکارشده برخوردار است. اما برای ارزش‌گذاری بسیاری از کاربردها یا پیامدهای مرتبط با منابع آب. با مشکل روبه‌روست. احتمالاً کاربرد این روش در کشورهای در حال توسعه محدود است. افزون بر حل نشدن موضوع چگونگی قضاوت ‏ درباره کاربرد آن. پیاده کردن روش برای بررسی دقیق مشخصات محل مورد نظر. به بودجه مطالعاتی زیادی نیاز دارد [۶۱]. شایان ذکر است که از این روش برای برآورد خسارتهای ناشی از کاهش ماهیگیری تفریحی در اثر احداث سد مخزنی. استفاده شده است. براساس جنین بررسیهایی ابتدا منحنی تمّاضای ماهیگیری تفریحی برآورد می‌شود. سپس براساس معادله برآوردشده می‌توان تغییرات مرتبط با سفرهای مربوط به ماهیگیری را (مرتبط با مازاد مصرف‌کننده) در اثر تغییر در میزان صید و دیگر عوامل. اندازه‌گیری کرد. بررسیهای مشابه انجام‌شده در این زمینه در کشور آمریکا آشکار کرده است که احداث برخی سدها و نیروگاههای برقابی. جمعیت ماهیان و میزان صید را به میزان ۵۰ تا ۷۵ درصد کاهش داده است. بررسی انجام شده در سال ۱۹۸۶ (برای سد هنری فورک). «ا۹اع۳۳ -| 2-1 ۱۳۳ -------- صفحهٔ بعد -------- کاهش مازاد مصرف‌کننده ناشی از احداث سد را حدود ‎٩۳۲۰‏ هزار دلار به‌دلیل ۵۰ درصد کاهش در صید ماهی؛ و ۱/۳۹ میلیارد دلار به‌دلیل کاهش ۷۰ درصد صید. برآورد کرده است [۶۱]. 2-۲-۳-2 روش ارزش‌گذاری ضمنی (ارزش گذاری آب به عنوان جزئی از مجموعه مشخصات دارای بازار) [۶۱ و ۵۹] یکی از منابع تأمین اطلاعات برای استنتاج غیرمستقیم ارزشهای مرتبط با آب. مشاهدات مبتنی بر معاملات املاک. شامل حقوق یا امکان دسترسی به تأمین آب با کیفیت به عنوان جزئی از مجموعه مشخصه‌های املاک قابل فروش است. مدل هدونیک برای بازارهایی قابل استفاده است که کالاهای مربوطه دارای خواص چندگانه‌ای باشند و این خواص توسط خریداران تشخیص داده می‌شوند. اما در هنگام خرید. این خواص قابل تفکیک و جدا کردن از دیگر خواص نیستند. نمونه‌هایی از ویژگیهای قابل تشخیص توسط مشارکت‌کنندگان در بازار عبارتند از سلامت یا خطر جانی مشاغل. نیروی اسب بخار در موتور ایک ماشین. تعداد اتاق در ایک خانه یا کیفیت زیست‌محیطی پیرامون یک استراحتگاه تفریحی. این روش برپایه این فرض قرار دارد که قیمت بعضی کالاهای دارای بازار, تابعی از ویژگیهای متفاوت آن است و یک قیمت ضمنی وجود دارد که ارزش ویژگیهای متفاوت آن کالا را بیان می‌کند. سهم ویژگیهای متفاوت به شیوه آماری قابل تشخیص و تفکیک است. در اقتصاد منابع طبیعی و محیط زیست. روش ارزش‌گذاری ضمنی. بارها برای بازار منازل مسکونی به کار گرفته شد. این اقدام با هدف تحلیل داده‌های مرتبط با قیمت فروش املاک (زمین) که بیانگر ویژگیهای متفاوت و قابل اندازه گیری زیست محیطی مانند تأمین مقدار یا کیفیت متفاوت آب هستند. انجام گرفته است. برای کاربرد این روش در بازار. از («خانه» استفاده می‌شود زیرا استفاده از خدمات خانه به ویژگیهای ساختمانی محل سکونت (مترمربع. عمر. تعداد اطاق. پارکینگ و انبار)» مجموعه ویژگیهای محلی (خطرات جانی و اعمال خلاف. نزدیکی به محل کار خرید و پارک) و واقع شدن آن در محیط زیست رضایت‌بخش (کیفیت هوا و یا آب) بستگی دارد. در کاربرد مدل هدونیک به‌طورمعمول فرض می‌شود که نتایج بازار را می‌توان با معادله‌ای مانند معادله زیر برآورد کرد : ,2 + ( :۸7: 0 :رگ) 8 که که در آن : : ۳ - قیمت فروش قلم !ام به فروش رفته : 5 - بردار ویژگیهای ساختمانی تأمین محل سکونت < ویژگیهای زیست محیطی :۷ < ویژگیهای محلی 8 - تابعی که به روشهای رگرسیونی برآورد شود 6 - میزان خطا. ۱۳۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- در شرایط خاص, تابع 8 می‌تواند خطی باشد. اما حالت غیرخطی, محتمل‌تر است. مشتق جزئی تابع ارزش گذاری ضمنی نسبت به مشخصه مورد نظر (,۸/, ۸) سنجش از ارزش نهایی (کرانه‌ای) خصوصیت 4 را به‌دست می‌دهد. در حال حاضر به‌طورنسبی کمتر از این روش برای سنجش ارزش آب با کیفیت. استفاده می‌شود. برآورد ارزش اقتصادی منابع زیست‌محیطی با این روش دشوار است و در عمل. با محدودیتهای جدی روبه‌روست (مانند مشکلات تفکیک ویژگیهای مختلف زیست‌محیطی. دسترسی به تعداد نمونه کافی. دشواری تشخیص اختلافات فیزیکی واقعی و کم‌برآوردی فایده‌ها). همچنین استفاده از این روش در بازارهای املاک نتایج خوبی از نظر ویژگیهای ساختمان داده است. در برآورد ارزشهای همزمان زیست‌محیطی و تفریحی. ممکن است ارزشهای مربوط به ملک نتواند بیانگر همه جنبه‌های مثبت یا منفی باشد. ۵-۲-۳-۶ دیگر روشسها و ملاحظات [۶۱] رویکرد دیگری به نام کالاهای جانشین در این رده از روشها وحود دارد. استفاده از این روش در شرایطی که کالاهای جایگزین در اقتصاد روستایی ارزش گذاری می‌شوند. سودمند است. در شرایطی که کالاهای بدون بازار می‌توانند تا حد زیادی جایگزین کالاهای دارای بازار شوند. از این طریق ارزش کالاهای بدون بازار با مشاهده قیمت کالاهای دارای بازار, قابل برآورد خواهد بود. درمجموع استفاده‌از روشهای ترجیحات آشکارشده دارای محدودیتهای مرتبط باکمیت وکیفیتآمار و اطلاعات و کیفیت مدلهای رفتاری و زیست‌فیزیکی ! هستند. برای مثال. مدلهای‌تقاضای فعالیتهای تفریحی به نظرافراد نسبت به تغییرات در فرصتهای تفریحی و کیفیت آنها متکی است. ارزش‌گذاری تغییرات در کیفیت محیط زیست در شرایطی میسر است که این تغییرات. پیامد آشکاری بر فعالیتهای تفریحی پرطرفدار داشته باشد. درغیراین‌صورت. یعنی با آشکار نبودن پیامدها. استفاده از مدلهای فعالیتهای تفریحی. روش مناسبی به‌شمار نمی‌رود. همچنین در شرایطی که توانایی پیش‌بینی یا سنجش تغییرات زیست‌محیطی - اعم از تغییرات فیزیکی. شیمیایی یا زیستی - متأثر از اجرای طرحهای آبی. محدود باشد. اعتبار تلاشها نیز برای ارزش‌گذاری کاهش خواهد یافت. ۳-۳-۶ روشهای مبتنی بر ترجیحات اظهارشده (ارزش گذاری بر مبنای نظرخواهی) [۶۱] روشها در این گروه برای اندازه‌گیری ارزش تمایل به پرداخت به صورت مستقیم. طراحی شده‌اند. این رویکرد برخلاف رویکرد ترجیحات آشکارشده که برای استنتاج ارزشهای عوامل زیست‌محیطی و اجتماعی. به بازار اتکا دارند. ارزشها را از طریق استنباط اطلاعات مربوط به ترجیحات پاسخگویان در مورد عوامل غیربازاری. به‌دست می‌آورد. یعنی از پاسخگویان درخواست می‌شود که ارزشهای موردنظر را درباره پیامدهای زیست‌محیطی و اجتماعی که دارای بازار نیستند. اظهار کنند. ارزش‌گذاری مشروط " (۲۷) متداول‌ترین تکنیک اظهار ترجیحات [۵ز۷۹ م3100 -| ۲۵۳۱۵۵۳۱0 -2 ۱۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- به شمار می‌رود و می‌تواند برای سنجش انواع پیامدهای مرتبط با طرحهای آب به کار گرفته شوند. ارزش‌گذاری مشروط یک رویکرد چندسویه است و پرسشهای طرح‌شده در تحفیفات با ایجاد ارتباطات متقابل می‌توانند توسعه و گسترش یابند تا ارزشهای تمایل به پرداخت برای عوامل غیربازاری مشخص شوند. برای مثال. از این راه ارزشهای تمایل به پرداخت برای افزایش جریانهای آب به منظور افزایش ارزشهای زیباشناختی یک منظره از ریزش آب برای گردشگری زیست‌محیطی. برآورد شوند. افزون بر ارزشهای مربوط به استفاده مستقیم و غیرمستقیم یک منبع توسط انسان (برای مثال منظره‌ای از یک آبشار). ارزش‌گذاری مشروط می‌تواند برای سنجش ارزشهای ذاتی (برای مثال اطلاع از وجود یک آبشار و با حفاظت از آن) نیز به کار رود. ارزشهای ذاتی شامل ارزشهایی است. که برای افرادی که از یک منبع به طور مستقیم یا در حال حاضر استفاده نمی‌کنند و یا شاید هرگز استفاده نکنند. وجود دارند. اجزای فنی یک مطالعه ارزش گذاری مشروط عبارتند از: - ایجاد یک بازار فرضی که از طریق آن برای پاسخگویان . خدمات و کالاهایی که باید ارزش‌گذاری شوند. توضیح داده شده و توصیف می‌شوند . - پرورش شرایط احتمالی و مشروطی که می‌تواند کالای موردنظر را تأمین کند و پاسخگو باید خود را در آن شرایط احساس کند. - ایجاد یک محمل پرداخت وجه. برای مثال ورودیه با اخذ عوارض یا مالیات که قابل قبول بوده و با باورها نیز سازگار باشد. - فراهم آوردن فرصت برای پاسخگو به منظور تعیین ارزش از دیدگاه ذکرشده برای کالا یا خدماتی که تحت تأثیر پیامدهای طرح قرار گرفته است. - تحلیل‌گر پس از طی مراحل فوق می‌تواند با انتخاب روش تحلیل آماری مناسب. دادههای تحقیق را تلفیق و فنون آماری را نسبت به آنها اعمال کنند تا میانگین تمایل به پرداخت (یعنی مازاد مصرف کننده) مرتبط با عامل غیربازاری موردنظر را برآورد کند. در این رویکرد از مردم درخواست می‌شود مشخص کنند که به شرط وفوع یک تغییر فرضی در موضوع موردنظر در آینده. حاضرند چه مبلغی بپردازند. برای مثال ممکن است سوال به شکل زیر ارائه شود : فرض کنیم که مدیریت رودخانه ... به گونه‌ای تغییر کند که جریان آب در ماه ... به میزان میانگین ... مترمکعب درثانیه افزایش یابد. بیشترین مبلغی که شما بابت این افزایش مایل به پرداخت هستید جمّدراست؟ تحلیل‌گران زیادی از روش ارزش‌گذاری مشروط برای موضوعات مرتبط با آب استفاده کردند که یک نمونه آن. برآورد فایده‌های حفاظت جریان آب رودخانه ریومامی‌یز در پورتوریکو است که خلاصه آن در چارگوش ۵-۶ آمده است. ۱-اقتصاددانان واژه‌های مختلفی برای ارجاع به‌ارزشهای ذاتی ابداع کرده‌اند:ارزش غیرمصرفی, آرزش وجودی. آرزش مصرفی انفعائی. 0 کل ۲۳۵00 -2 ۱۳۶ -------- صفحهٔ بعد -------- براساس نوع سوْالات مطرح‌شده. پنج روش اصلی در این رویکرد قابل تشخیص است. چارگوش 1-۶عناوین و ویژگیهای هر یک را ارائه می‌ کند. نوع پرسشی که در بالا ارائه شد به رویکرد نوع اول (پرسش مستقیم) تعلق دارد. براساس شکل پرسشها. روش تحلیل آماری انتخاب شود. در بیشتر موارد از روشهای رگرسیون مورد استفاده می‌شود. اما اگر پرسشها به صورت انتخاب دوبخشی باشند باید از روشهای آماری انتخاب مجزا مانند رویکرد لوجیت " استفاده کرد. در پرسشنامه‌ها. باید درباره مشخصات اقتصادی و احتماعی خود پاسخگو نیز مانند سن. تحصیلات. درآمد و جنسیت پرسشهایی وجود داشته باشد تا مانند هر مطالعه تقاضای اقتصادی. مطالعات از طریق لحاظ کردن متغیرهای متداول انتقال‌دهنده تقاضا". شکل کامل‌تری پیدا کند. نمونه‌هایی از پیامدهای خارجی که با این رویکرد قابل ارزش‌گذاری هستند در جارگوش ۷-۶ آمده است. جارگوش ۵-۶- استفاده از ارزش گذاری مشروط برای برآورد تمایل به پرداخت حفاظت از حریان رودخانه و پرهیز از احداث سد [۶۱] گونزالس کابان و لومیز در سال ۱۹۹۵ فایده‌های اقتصادی حفاظت از جریان آب رودخانه ریومامی‌یز" و پرهیز از سد در ریوفاجاردو" در پورتوریکو را بررسی کردند. آنها از روش ارزش‌گذاری مشروط. تکمیل پرسشنامه و مصاحبه با ۹۰۰ خانوار استفاده کردند. نتیجه تحقیقات نشان داد که هر خانوار حاضر است ۲۱ دلار در سال بپردازد تا از برداشت ۱۰ میلیون گالن آب در روز از رودخانه جلوگیری شود و به جای آن از روشهای جایگزین دیگر برای تأمین هدف مورد نظر استفاده شود (یعنی تعمیر سامانه توزیع آب و اجرای برنامه صرفه‌جویی آب در منازل). مشابه این امر. خانوارها مایل بودند که هر ایک ۲۱ دلار در سال بپردازند تا در ریوفاجار دو سد احداث نشود و از راه‌حل جایگزین استفاده شود (یعنی لایروبی دو مخزن اصلی در منطقه شهری سن جوآن") با تعمیم یافته‌ها به کل جزیره در مدت پنج سال. ارزش اقتصادی برای حفاظت این رودخانه. حدود ۶۶/۵ تا ۱ میلیون دلار و برای ساختن سد حدود ۶۳/۹ تا ۱۰۹/۸ میلیون دلار برآورد شد. افزون براین. پیش‌بینی شد با برداشت آب از رودخانه به میزان ۱۰ میلیون گالن در روز میزان گردشگران حدود ‎٩۳‏ درصد کاهش خواهد یافت. این بررسی نشان داد که دلایل اصلی خانوارها برای حفاظت رودخانه عبارتند از حفظ رودخانه برای نسل آینده. هوای تمیز. حفظ محیط زیست. حفظ گیاهان و جانوران. حفظ زیبایی محیط. تأمین آب و حفظ زیست‌بوم ماهیان. بر اساس نتایج این مطالعات. مولفان پیشنهاد کردند مقامات مسئول راه‌حلهای جایگزین دیگری را مدنظر قرار دهند. این راه‌حلها عبارتند از تعمیر خط لوله. کاهش اتصالهای غیرفانونی. لایروبی مخازن کاری زو و لاپلاتا و تعویض سردوشهای حمام و توالت برای کاهش آب به حساب‌نیامده از ۶۰ درصد به ۱۵ درصد. این صرفه‌جویی بیش از ۱۰ برابر آبی خواهد بود که قرار است از رودخانه فوق برداشت شود. 0 اهمنانانماد زوا عاهی‌دز(ا -۱ ازعما -2 ۷۵۳۵|۵5 اانجاه #ممعل آههن 1۳۵ -3 ۵۹ 1۱۵ -4 0( 130 -5 500 -6 ۱۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ْ شکل کلی سوالات | چقدر مایل به پرداخت هستید؟ ۲- بازی مزایده‌ای " آیا مایل به پرداخت مبلغ ۸ ریال هستید؟ اگر بلی. آیا مایل به پرداخت ۸+1 ریال هستید؟ اگر بلی آیا مایل به پرداخت 1+[«+۸ ریال هستید؟ اگر خیر رقم ۸+۲ ریال به عنوان ارزش موردنظر پاسخگو. مشخص می‌شود. درصورتی که پاسخگو از ابتدا حاضر به پرداخت ۸ ریال نباشد باید به جای اضافه کردن به مبلغ ۸ ریال از آن مبلغفی کسر کرد تا به جواب بلی رسید. ۳- کارت پرداخت " به پاسخگو کارتی داده می‌شود که روی آن ستونی از ارقام پرداخت مختلف برای انتخاب رقم متناظر با تمایل به پرداخت او درج شده است و از او خواسته می‌شود تا خود انتخاب کند. ۵- رد یا قبول یا ادامه پرسش و پاسخ ‏ مانند رویکرد نوع ۶ با ادامه سوال بعد از سوال اول جارگوش ۷-۶- زمینه‌های استفاده از ترحیحات اظهارشده. مدل‌سازی انتخاب و روش هزینه جایگزینی ۱۶۱ ترجیحات اظهارشده تغییرات در کمیت جریان و کیفیت آب گردشگری و تفریح ارزشهای وجودی / غیرمصرفی / غیرفعال از دست دادن تنوع زیستی افزایش خطرات امراض گردشگری و تفریحات کالاها و خدمات معیشتی روشهای هزینه جایگزین کنترل سیلاب و دیگر خدمات بوم‌شناختی پرهیز از آلودگی کشاورزی. تولید چوب. حیات وحش. ماهیگیری و دیگر خسارتهای تالابها هزینه‌های اسکان دوباره مبتنی بر بازار (برای مثال خسارت بر املاک) |- 121۳۵6 6 ع 810010 -2 3- ۳۵۷۳۵۳۱ ۵ 162۷6 0۳ از 1۵6 / ععزمحا ۳۵0 -4 مس 1۵110۷۳ ۳۱ از 102۷6 0۳ 126 -5 ۱۳۸ -------- صفحهٔ بعد -------- این رویکرد تنها روشی است که می‌توان با استفاده از آن. ارزشهای منتسب به ارزشهای ذاتی را برآورد کرد و در عین حال قابلیت کاربرد برای سنجش انواع مختلف آثار مثبت و منفی اجرای طرحهای آبی را دارد. همچنین از این روش به طور موفقیت‌آمیزی در مطالعه تقاضای آب خانگی و بهبود فاضلاب در مناطق روستایی کشورهای در حال توسعه. استفاده شده است. اما برای گرفتن نتایج بهتر باید به نکات و محدودیتهای زیر توجه داشت : - به دلایل مختلف. ممکن است پاسخ اظهارشده توسط پاسخگویان برابر با تمایل به پرداخت واقعی آنها نباشد. مهم‌ترین دلیل. ناتوانانی پاسخگو در ارائه برآوردی قابل اتکا از ارزش کالاهای غیربازاری است. زیرا خرید چنین کالایی ممکن است کم‌سابقه یا بی‌سابقه باشد. افزون‌براین ارزش‌گذاری بعضی از پیامدهای تجریدی و ناملموس مانند جداشدگی و چندپارگی جامعه محلی نیز ناممکن به نظر می‌رسد. همچنین پاسخگو در برآورد تمایل به پرداخت خود. ممکن است محدودیت بودجه‌ای شخصی خود را به دقت مدنظر قرار ندهد. تمام مشکلات مربوط به برآوردهای جانبدارانه و نادرست در جو جانبدارانه سیاسی بیشتر تشدید می‌شوند و پرداختن به حل و فصل آنها بسیار دشوارتر از شرایط معمول خواهد بود. - پرسشهای مربوط به ارزش‌گذاری کلی محل طرح یا اتخاذ یک سیاست مشخص است و تغییرات افزایشی مربوط به کمیت و کیفیت آب را نمی‌توان سنجش و ارزش گذاری کرد. -‏ طراحی و اجرای کامل و مناسب یک تحقیق ارزش‌گذاری مشروط. به‌طورمعمول به زمان و منابع مالی زیادی نیاز دارد. متخصصان و پرسشگران باتجربه و با مهارت کافی در کیفیت انجام کار و برآوردها. نقش بسیار مهمی را به عهده دارند. در عمل تامین منابع برای این نوع تحقیفات به ارزش منابع یا پیامد مورد نظر بستگی دارد و از تحقیقات پیچیده برای پشتیبانی از تصمیمات بزرگ و مهم‌تر مدیریتی استفاده می‌کنند. 2-۳-2 مدلسازی مبتنی بر انتخاب [۶۱| این مدلها به‌طورمعمول در جریان تحقیق. برای رفتار مصرف‌کننده به‌کار گرفته می‌شوند تا ویژگی‌های کالاها و خدماتی که مصرف‌کنندگان برای آن ارزش قائل هستند. بررسی و آزموده شود. به عبارت دیگر این مدلها شامل پرسشهای فرضی از پاسخگویان هستند که فقط به طور غیرمستقیم ارزش کال" و خدمات مورد نظر را روشن می‌کنند. کاربرد آنها در مورد سدهای مخزنی به منظور سنجش تغییرات در گردشگری یا تفریحات یا در مورد استفاده معیشتی از منابع است (در شرایطی که امکان استفاده از دیگر روشها وجود ندارد). برای نمونه چیس " برای اینکه به طور مستقیم فایده‌های گردشگری را برآورد کند. در سه پارک تفریحی کوستاریکا تغییرات برنامه سفر گردشگران را در اثر تغییر در مبلغ ورودیه به پارک بررسی کرد. لای نم و دیگران در سال ۱۹۹۱ از رویکرد رده‌بندی مشروط برای ارزیابی منابع جنگلی چند منظوره زیمبابوه از دیدگاه بهره‌برداران کوچک استفاده کردند. ۵۵ -| 2 ۱۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- این محققان از طریق رده‌بندی ترجیحات بهره‌برداران کوچک برای استفاده معیشتی از منابع جنگلی و مرتبط کردن آنها به دو کالای مبادلاتی. توانستند تعدادی از کالاهای خدمات جنگلی غیربازاری را ارزش‌گذاری کنند. ۵-۳-2 روشهای نانوی برای ارزش گذاری آثار خارجی [۶۱] ۱-۵-۳-۶ رویکردهای هزینه جایگزین (یا مخارج بالقوه) روش هزینه جایگزین در واقع ایک رویه حسابداری است. این روش برآوردی از هزینه جایگزین یک کالا. خدمت یا منبع تحت تأثیر طرح را با یک گزینه دیگر به‌دست می‌دهد. گزینه جایگزین عبارت است از یک کالا. خدمت یا منبع (برای مثال زمین کشاورزی) یا مبلغ جبرانی که همان میزان فایده را تأمین خواهد کرد. به این روش در ادبیات کاربردی توجه زیادی شده است. هرچند که در متون درسی دانشگاهی جایگاهی ندارد. در این روش به سوال ارزش و چرایی تقبل هزینه جایگزین. پاسخی داده نمی‌شود. روش مشابه دیگر. هزینه تغییرا نامیده می‌شود و آن عبارت است از مخارجی که باید به طور بالقوه به مخارج طرح اضافه شود تا آثار منفی زیست‌محیطی و اجتماعی آن کاهش یابد و یا منتفی شود |۴۶]. استفاده از این برآورد به جای ارزش‌گذاری آثار خارجی طرح. همان نقاط ضعف روش هزینه جایگزین را دارد. ۲-۵-۳-2 رویکردهای انتقال فایده‌ها (داده‌ها) رویکردهای انتقال فایده‌ها (داده‌ها) نیازی به جمع‌آوری دادههای اولیه (یعنی بررسی) یا دیگر پژوهشهای دست اول اقتصادی " ندارد. در ازای آن. از برآورد ارزش واحد. توابع. دادهها و مدلهای به‌دست آمده از مطالعات موجود. استفاده می‌شود تا فایده‌های مرتبط با منابع یا پیامد مورد نظر به دست آید برتری اصلی رویکرد انتقال فایده‌ها (داده‌ها) در مقایسه با پژوهشهای دست اول. کاهش زمان و منابع مورد نیاز در برآورد فایده‌ها است. انتقال فایده‌ها شامل گامهای اصلی زیر است : - تشخیص و تعیین مشخصات منبع یا خدمتی که باید ارزش‌گذاری شود. ممکن است این مرحله در حین انجام با دشواری مواجه باشد زیرا منبع یا خدمت مورد نظر ممکن است به شرایط محلی منحصر به فرد و یا عوامل پیچیده بوم‌شناختی مربوط باشد. - بازبینی مطالب موجود درباره ارزش گذاری برای تعیین مطالعات بالفوه قابل استفاده. - اعمال روش انتقال فایده و محاسبه فایده‌ها وخسارتهای اقتصادی. به‌طور کلی. برآورد انتقال فایده‌ها هنگامی بجا و قابل دفاع خواهد بودکه دارای ویژگیهای زیر باشد: 051 ۷۵۳۱۵۱ -| جنر ۳۵ ژر 00 ۳ -2 ۳ به عبارت دیگر در این رویکرد از داده‌های مرتبط موجود در انجام تحلیلهای رگرسیون چندمتغیری استفاده می‌شود [۶۱|. ۱۳۰ -------- صفحهٔ بعد -------- - به مطالعاتی با کیفیت بالا اتکا داشته باشد (یعنی مطالعاتی با داده‌های کافی با روشهای مناسب اقتصادی و فنون عملیاتی صحیح) - میان منبعی که باید ارزش‌گذاری شود و منبع دیده‌شده در مطالعات موجود. سازگاری باشد. اگر مشخصات این دو منبع متفاوت باشد. باید بررسی شود که آیا تفاوتها در ارزش‌گذاری تأثیر مهمی دارند و اگر داشته باشند. تعدیل لازم برای توجه به اختلافات باید انجام شود. - میان مشخصات جمعیتی تأثیرپذیر از طرح آبی مورد نظر و مشخصات جمعیتی مطالعات موجود. باید سازگاری وجود داشته باشد. سن. درآمد. سطح تحصیل, فاصله تا محل طرح و سطح توجه به محیط زیست از جمله این ویژگیها است. - از میزان جمعیتی که ارزش پیامدها یا منبع مربوط را تعیین می‌کنند. برآورد دقیقی وجود داشته باشد. نکات ذکرشده. محدودیتهای اصلی رویکرد انتقال فایده‌ها را آشکار می‌سازد و براین اساس. تحلیل‌گر باید توانایی لازم را برای نتیجه‌گیری مناسب از مطالعات موجود و اعمال آنها به منبع یا پیامد مورد نظر در سطح بالا داشته باشد. باید به سازگاری عوامل کلیدی مورد بررسی و نتایج حاصل از مطالعات موجود مانند ویژگیهای فیزیکی و جغرافیایی. فراهم بودن جایگزینها و مشخصات اقتصادی - اجتماعی توجه زیادی شود. همان‌گونه که کیفیت انتقال فایده‌ها به تعداد مطالعات مرتبط بستگی دارد. تکیه بر ارزشهای میانگین حاصل از مطالعات متعدد. قابل اتکاتر است. از این‌رو. توانایی انجام برآوردهای قابل دفاع در آینده. به سرمایه‌گذاری در پژوهشهای پایه در زمینه ارزش‌گذاری پیامدهای طرحهای کنونی. بستگی دارد. با ایجاد بانکی اطلاعاتی از پژوهشهای پایه. ارزش گذاری پیامدهای طرحهای آبی با فنون ارزان‌تر انتقال فایده‌ها. قابل انجام خواهد بود. 1-۳-۶ امکانات و محدودیتهای روشها با توجه به مجموعه بررسیهای نظری و کاربردی روشهای ارزش‌گذاری آثار خارجی در حوزه اقتصاد و منابع طبیعی و اقتصاد محیط زیست. می‌توان امکانات و محدودیتهای آنها را به قرار زیر جمع‌بندی کرد: - پیشینه استفاده از این روشها بیش از دو دهه نیست و بیشتر تجربه‌های کاربردی موجود. به ایالات متحده آمریکا تعلق دارد. تجربه استفاده از این روشها در کشورهای در حال توسعه محدود است و به‌دلایل اطلاعاتی و تخصصی. امکانات محدودی برای استفاده از آنها در این کشورها وجود دارد. هرچند که این تجربه‌ها رو به گسترش است. - استفاده از این روشها در ارزش‌گذاری آثار خارجی به طور جشمگیری موجب تقویت برآوردهای فایده خالص طرحهای آب (به لحاظ تقویم پیامدهای مثبت و منفی به بیان پولی) می‌شود و استفاده از آنها را بیش از پیش به عنوان ورودیهای باارزش در فرایند تصمیم‌گیریهای اجرایی مطرح خواهد کرد. درضمن اطلاعات تهیه شده می‌تواند برای تصمیم‌گیری در مورد رهاسازی کمترین جریان لازم در بستر رودخانه و یا ضوابط و اقدامهای مورد نیاز برای کاهش یا برطرف کردن خسارات و شیوه جبران آنها بسیار مفید باشد. ۱۳۱ -------- صفحهٔ بعد -------- حتی در شرایط اعمال روشها به شیوهٌ صحیح و مناسب. به‌دلایل مختلف نمی‌توان تمام آثار خارجی طرحهای پیچیده منابع آب را مورد سنجش و ارزش‌گذاری قرار داد. همچنین باید با احتیاط از ارزشهای تعیین‌شده استفاده کرد. تلاشهای انجام شده و تداوم آن همراه با نوآوریهای لازم می‌تواند به تدریج محدودیتها این زمینه را کاهش دهد و با هدف ارزشگذاری بهتر, امکانات بیشتری را برای تأمین داده‌های لازم و توسعه فنون فراهم کند. در مقایسه روشهای مختلف ذکرشده به عنوان یک قاعده کلی. هرچه روش موردنظر تکیه بیشتری بر رفتار مشاهده‌شده داشته باشد. استفاده از آن نیز قابل قبول‌تر خواهد بود. بنابراین. روشهای مبتنی بر بازار و ترجیحات آشکارشده که متکی بر رفتار مشاهده‌شده در بازار واقعی هستند. برآوردهای قابل دفاع‌تری را نسبت به رویکردهای مبتنی بر اظهارات و اطلاعات متکی بر رفتارهای فرضی در بازارهای مشروط به‌دست می‌دهند. مدل‌سازی انتخاب که به رفتار و نتیجه‌گیریهای فرضی تکیه دارد از جذابیت کمتری برخوردار است. ممکن‌است روشهای ثانوی. راههای کم‌هزینه‌تری نسبت‌به ارزش گذاری پیامدها در دسترس قرار دهند اما استفاده از آنها باید با احتیاط و دقت نظر باشد. زیرا اگر از روشهای ثانوی نادرست استفاده شود. ممکن است در تعیین اهمیت پیامدها. نتایج پرت و نادرستی به‌دست آید. حضور و مشارکت گروههای ذینفع در فرایند ارزیابی و ارزش‌گذاری می‌تواند موجب تقویت نتایج و باور بیشتر و فهم بهتر پیامدها و تأثیر آن بر تصمیم گیریها باشد. اطلاعات حاصل از این نوع مطالعات می‌تواند نسبت به پیامدهای اقتصادی با درک بهتری انجام می‌شود و تأثیر آن در انتخاب یک حالت بر دیگری و یا پیش‌بینی و تدارک برنامه‌های کاهش‌دهنده پیامدهای منفی و تعیین سازوکارهای جبرانی برای گروههای آسیب پذیر. کارآمد است. فرایند ارزش گذاری باید دست کم از سه گام زیر تشکیل شده باشد : ۹ تعیین گستره و دامنه بررسی برای تشخیص پیامدهای منتخب برای ارزش گذاری. * مطالعات ارزش‌گذاری که در حد امکان به شکل مشاوره‌ای و با روش مشارکتی انجام می‌شود. نشست با مردم و گزارش نتایج مطالعات به گروههای ذی‌نفع. اطلاعات به‌دست آمده از مطالعات ارزش گذاری, باید به صورت تفکیکی به شیوه‌ای جدول‌بندی شوند که بتوانند برای مذاکرات میان گروههای ذی‌نفع و تصمیم‌گیرنده. اطلاعات موْثری را فراهم کنند. شایان ذکر است که اعتبار استفاده از فرایند مشارکتی بستگی به حضور نمایندگان اقشار مختلف و تأمین فرصت برابر برای ابراز عقاید دارد. هدایت نادرست این فرایند و یا استفاده از اطلاعات نادرست. می‌تواند به انتخاب و ۱۳۲ -------- صفحهٔ بعد -------- 2-2 تحلیل و سنجشس پیامدهای منطقه‌ای و اقتصاد کلان ۱-5-5 دلایل و شرایط انجام این نوع مطالعات اجرای یک طرح بزرگ. طیف وسیعی از پیامدهای گسترده اقتصادی را موجب می‌شود. در تحلیل فایده - هزینه. به طور انحصاری به مقایسه فایده‌ها و هزینه توجه می‌شود. درحالی که تحلیل پیامدهای اقتصادی به شیوه توزیع طیف وسیعی از پیامدها و نتایج اقتصادی (منطقه‌ای و کلان) که ممکن است در اثر اجرای طرح بروز کند می‌پردازد. منظور از پیامدهای منطقه‌ای و اقتصاد کلان. آثاری است که در نتیجه پیوندهای میان بازار و بخشهای تشکیل دهنده یک اقتصاد حاصل می‌شود. اگرچه در اینجا به پیامدهای گسترده‌تر طرح توجه می‌شود. اما ممکن است بین انتخاب طرح و برنامه‌ریزی منطقه‌ای و مدلهای منطقه‌ای نیز پیوندهایی وجود داشته باشد که توجه به آنها نیز دارای اهمیت است. به عبارت دیگر, تحلیل پیامدهای فوق می‌تواند اطلاعات مناسبی را برای «مدیریت پیامدها» نیز فراهم کند (رجوع شود به بحث بند 1-۲-۲). اجرای یک طرح بزرگ توسعه منابع آب. موجب تحول در عرضه خدمات آب و انرژی در ایک سامانه اقتصادی می‌شود. این امر ممکن است موجب تغییر در تقاضا و قیمت کالاها و خدمات مرتبط با آب و انرژی شود. این عکس‌العمل ممکن است خود در بازارهای مرتبط (مانند تولید صنعتی. نهاده‌ها و ستاده‌های کشاورزی و صنایع کشاورزی) موجب ایجاد واکنش شود. برای برآورد تغییر در رفاه ناشی از اجرای یک طرح جدید. در نظر گرفتن مفروضات استاندارد یعنی استفاده کامل از منابع کافی است. اما در شرایطی که این مفروضات رعایت نشود یا کافی نباشد. تحلیل فایده - هزینه. به طور کامل فایده خالص طرح را به‌دست نمی‌دهد. حتی اگر در شرایطی که این مفروضات معتبر باشند. پیامدهای منطقه‌ای و اقتصاد کلان به وجود می‌اید. اما اینکه آیا آثار مزبور به اندازه کافی مهم است که بر شرایط اقتصاد کلان و عملکرد آن تأثیر بگذارد. به عوامل مختلفی مانند ابعاد و اندازه عمومی اقتصاد کشور. شکل تأمین مالی (یعنی خصوصی,. عمومی و یا مختلط) و اندازه و ابعاد خود طرح بستگی دارد. در صورت اهمیت پیامدهای طرح. باید به وضعیت تأمین یا عدم تأمین شرایط زیر از نظر نیاز یا عدم نیاز انجام مطالعات ویژهٌ ذکرشده. توجه - وجود یا نبود شرایط اشتغال کامل - خطر ایجاد پیامدها بر بازار ثانویه که ممکن است موجب بروز پیامدهای منفی بر اقتصاد کلان یا گروههای آسیب پذیر شود و از این رو. این کنش و واکنشها از نظر سیاستهای اقتصاد کلان و رفع فقّر باید مورد توجه باشد. - طرح دارای هدفهای مشخص اقتصاد کلان مانند کسب درآمد ارز خارجی از طریق صادرات فرآورده‌های طرح. صدور آب یا برق یا محصولات معینی به خارج باشد. -‏ طرح دارای هدفهای توزیعی مشخص مانند برانگیختن توسعه اقتصادی منطقه‌ای باشد. ۱۳۳ -------- صفحهٔ بعد -------- منطقه‌ای و یا هدفهای توزیعی مربوط باشند و کارایی اقتصادی برای آنها مطرح نباشد. همان‌گونه که پیش‌ازاین اشاره شد. تحلیل فایده - هزینه برای کار کردهای اقتصاد کلان پیش‌بینی نشده و برای این نوع تحلیل ابزار مناسبی نیست. مدلهای متعارف اقتصاد کلان می‌توانند بینش مناسبی را نسبت به چنین پیامدهای توزیعی فراهم آورند. 4-2 رده‌بندی پیامدها و چارچوب تحلیل پیامدهای بالقوه اقتصادی طرحهای آب در این‌گونه تحلیلها عبارتند از [۶۱] : ۱-۲-2-2 تغییر در رشد و بهره‌وری اقتصادی این تغییرممکن است مثبت یا منفی باشد. مثبت از نظر بهبود بهره‌وری عمومی سرمایه در اثر اجرای طرح و منفی درشرایطی که اجرای طرح موجب هزینه فرصت زیادی درنتیجه ایجاد ازدحام درطرحهای سرمایه‌ای. شود. ۲-۲-2-2 پیامدهای مرتبط با قیمت طرحهای آب ممکن است موجب عرضه چشمگیر محصولاتی شوند که خود عرضه یا تقاضای کالاهای مرتبط با آن محصولات را تحت تأثیر قرار دهند. در طول دوره بهره‌برداری از طرح. برای مثال آب کشاورزی تأمین شده. ممکن است بازارها و قیمتهای کالاهای جانشین (مانند تجهیزات آب) اندوز و کالاهای مکمل (برای مثال تجهیزات مرتبط با محصولات آبی پرارزش) را تحت تأثیر قرار دهند. در شرایطی که برای احداث سازه‌های طرحها به میزان زیادی سرمایه. نیروی کار و مصالح نیاز باشد. این امر ممکن است موجب کمبود در بازارهای مرتبط با نیروی کار و دیگر عوامل تولید (یعنی زمین. سرمایه و نظایر آن) شود. از سوی دیگر. اسکان دوباره غیراختیاری گروههایی از مردم. ممکن است به واگذاری مزارع و تعطیل مشاغل کوجچک بینجامد و در نتیجه بیکاری محلی ایجاد کند. در شرایطی که طرح توسط دولت تأمین مالی می‌شود. ممکن است به هزینه‌های مالی زیادی توسط دولت نیاز افتاده ممکن است به رونق اقتصادی (از طریق ایجاد درامد برای خانوارها و فعالیتهای اقتصادی) منجر شود و مالیات بر درآمد بیشتری برای دولت به ارمغان بیاورد. ۱۳۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- ۵-۳-2-2 پیامدهای مبتنی بر تجارت و رقابت بین‌المللی اگر طرح به اندازه کافی بزرگ باشد که بهره‌وری را افزایش و هزینه‌های تولید را در سطح ملی کاهش دهد. نرخ برابری پول خارجی کشور. چشم‌انداز صادرات. تراز پرداختها و رقابت بین‌المللی ممکن است بهبود یابد. ۶-۲-2-2 توازن منطقه‌ای یک طرح ممکن است توازن استراتژیک و اقتصادی بین مناطق را از راه تغییر در الگوی تجاری. رقابت و مبادلات میان‌منطقه‌ای تغییر دهد. سرمایه‌گذاری در طرح از محل منابع عمومی ممکن است: ا)مانع از اجرای طرحها و برنامه‌های دیگر شود. ۲)موجب تراکم و تعدد بیش از حد و طولانی شدن دوره اجرا و کاهش کارایی و بهره‌وری گردد. ۳)باعث افزایش حجم وامهای خارجی و داخلی و تعهدات مالی دولت شود و بر حجم نقدینگی. ساختار پولی و ارزش پول ملی تأثیر بگذارد. ریسک ناشی از اخذ وام به ارز خارجی و فروش محصولات طرح به پول داخلی برای طرحهایی که از طریق جذب سرمایه‌های بین‌المللی تأمین می‌شوند نیز دارای اهمیت است و نیاز به بررسی دارد. کاهش زمینهای کشاورزی در اثر احداث دریاچه سد مخزنی یا افزایش زمینهای کشاورزی در اثر تأمین آب کشاورزی. ممکن است تغییرات عمده‌ای در بازارهای بالادست سد مخزنی یا در بازارهای کشاورزی پایین‌دست ایجاد کند و از این‌رو بازارهای ثانویه مرتبط را به وجود آورد. تولید انرژی برقابی ممکن است موجب کاهش تعرفه‌های برق مصارف صنعتی و خانگی شود و به آثار ثانویه در بازارهای مرتبط بینجامد. شیوه توزیع پیامدهای گسترده‌تر طرح میان گروههای تحت تأثیر با گروههای آسیب‌پذیر از نظر درآمدی نیز دارای اهمیت است. هدفهای پیش‌بینی شده برای طرح از نظر باز توزیع منطقه‌ای درآمد یا توسعه منطقه‌ای نیز مهم است. این موارد. هر یک جنبه‌ها و نمونه‌هایی از تحلیلهای مرتبط با آثار منطقه‌ای یا اقتصاد کلان طرح را نشان می‌دهد که می‌تواند در چارچوب رده‌بندی فوق و یا گروه‌بندی جدید مورد بررسی و ارزیابی قرار گیرند. چارگوش ۸-۶ چارچوب نسبتاً جامعی برای تحلیل بیشتر آثار و پیامدهای مهم از این نظر را فراهم کرده است. در این جارجوب رده‌بندی اصلی. حوزه‌ها و موضوعات مورد نظر و سوالات کلیدی مشخص شده است. ۱۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- چارگوش ۸-۶- چارچوب کلی تحلیل پیامدهای اقتصادی طرح [۶۱] رده‌بندی گروه‌بندی حوزه‌ها و موضوعات مورد نظر پرسش‌های کلیدی پیامدهای‌اقتصادی آیا نهاده‌های محصولات طرح موحب تغییر اساسی در کارایی بخشهای ه بخشهای اقتصادی مانند کشاورزی. مختلف می‌شوند؟ صنایع و ... آیا اجرای طرح. نسبت به مبنای پایه مقایسه. موجب تغییر در تولید تغییردر ‏ رشد و ۱ ِ 1 مصرف‌کنندگان کلی منطقه‌ای یا ملی می‌شود؟ بهره‌وری اقتصادی 1 1 * دستگاههای دولتی * در بخشهایی که بیشترین تأثیر را می‌پذیرند. کدام تغییرات اساسی به عوامل تولید مرتبط است؟ ٍِ * چه بازارهای کالایی و خدماتی تحت تأثیر قرار می گیرند؟ ۰ مصرف کنندکان ٩ ِ‏ ابعاد تغییرات قیمت در این بازارها در جچه حد است؟ پیامدهای مرتبط با * تولیدکنندگان * پیامدها چگونه باعث تغییردر وضعیت بهبود تا تنزل گروههای مشخصی قیمت * فعالیتهای اقتصادی بالادست او از مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان می‌شوند؟ * بازارهای مکمل یا جانشین چگونه تحت تأثیر قرار می‌گیرند؟ * کدام بخشهای اقتصادی برای کسب و کارخود چشم‌انداز بهتری پیدا پایین‌دست طرح بخشهای اقتصادی و اشتغال می‌کنند؟ جه بخشهایی رکود خواهند داشت؟ پیامدهای تولید و اشتفال * نیروی کار * نتیجه تغییر در تولید. بربازارهای کار و دستمزدها چگونه خواهد بود؟ دستگاههای دولتی * چه گروههایی از نیروی کار (برای مثال نیروی کار فصلی نیمه‌ماهر و مقیم با مهاجر) بیشترین تأثیرپذیری را خواهند داشت؟ * دستگاههای دولتی * آیا طرح توسط منابع عمومی تأمین اعتبار می‌شود؟ ۱ * پرداخت کنندگان مالیات ۹ اگر پاسخ مثبت است چه : بتی از کل بدهیهای دولت را تشکیل تغییر در درامدها و : * تأمین‌کنندگان تسهیلات مالی می‌دهد؟ دیگر بخشهای متکی به‌دولت (مانند * پیامدهای طرح جگونه بر رشد اقتصادی. درامدهای مالیاتی و گروههای کشاورزی یارانه‌ای. آموزش عمومی) متکی بر درآمدهای دولتی اثر می‌گذارد؟ * نیروی کار * فعالیتهای صادراتی دیگر پیامدها چگونه بر نرخ تقاضای ارز خارجی. تقاضای صادرات و تجارت ‏ بین‌الملل ِ : مصرف‌کنندگان موازنه تحاری تأثیر می‌گذارند؟ دستگاههای دولتی جه گروههایی بیشترین وابستگی را به بخش صادرات دارند؟ و موازنه بین مناطق : ِ ِ * تامین‌کنندگان منابع مالی * طرح چگونه موازنه استراتژیک میان مناطق را تغییر می‌دهد؟ ۱۳۶ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳-2-2 سابقه بررسی به‌طورمعمول شرکتهای مهندسی مشاور در کشورهای در حال توسعه مطالعات ویژه‌ای با استفاده از روشها و مدلهای پیچیده و تفصیلی برای تحلیل پیامدهای منطقه‌ای و اقتصاد کلان انجام نمی‌دهند. نهادهای تأمین کننده مالی در سطح بین‌المللی (مانند بانک جهانی. بانک توسعه آسیایی و ...) به نوعی. بررسی کیفی و توصیفی آثار و پیامدهای طرح بر اقتصاد کلان را انجام می‌دهند و در اهر صورت به تأثیر طرح بر ازدحام طرحهای سرمایه‌گذاری زیرساختی دولتی و برنامه‌های اجتماعی توجهی نمی‌شود. اهمیت توجه به این پیامدها در مواردی منجر به انجام مطالعات ویژه‌ای در این زمینه شده است. از جمله [۶۱]|: - در طرح قاضی باروتا در پاکستان در سال ۱۹۹۵ تأثیر طرح بر شرایط مالی و تراز پرداختهای کشور به طور تفصیلی, بررسی شد. - در مطالعات برنامه‌ریزی منطقه‌ای در شمال چین. یک مدل برنامه‌ریزی آب و اقتصاد کلان توسط برنامه توسعه سازمان ملل" تهیه شده و در آن فایده‌های از دست‌رفته مصارف رقیب برای استفاده از منابع آب محدود. اقتصاد متوازن و ملاحظات زیست محیطی مورد توجه قرار گرفت. در این مطالعات روابط میان داده و ستانده. اقتصاد کلان را به برنامه‌ریزی منطقه‌ای پیوند داده و از نتیجه آن برای انتخاب طرح و انتقال بین‌حوضه‌ای در شمال ژین جینگ استفاده شد. - از مدلهای دیگری (غیر از مدلهای اقتصاد کلان) مانند شبیه‌سازی ریاضی و بهینه‌سازی اقتصادی نیز برای این گونه تحلیلها استفاده شد و بانک جهانی برای تنظیم برنامه زمانی آبیاری و دیگر برنامه‌های مرتبط و فراهم کردن پشتوانه تحلیلی مناسب در سطح منطقه‌ای از آنها پشتیبانی مالی کرده است. مطالعه اصلی و مهم در این رده در دهه ۱۹۸۰ برای استفاده بهتر از ظرفیت تأمین آب کشاورزی و تولید انرژی برقابی سد تاربلا در حوضه رودخانه سند در پاکستان است. مطالعه مشابه برای درک پیامدهای سد اسوان بر هزینه فرصت آب در مناطق مختلف سامانه آبی رود نیل انجام شد. مطالعات اخیر در حوضه رودخانه زرد چین برای برنامه‌ریزی سرمایه‌گذاری نیز از این جمله است که منجر به تشخیص پیوندهای مشخص میان شبیه‌سازی سامانه آبشناختی و فنون بهینه‌سازی توسعه آبیاری در سطح زیرمجموعه‌های منطقه اصلی شده است. براین‌اساس. هزینه فرصت آب در مناطق مختلف حوضه آبریز این رودخانه برآورد شد. از ظرفیت ایجادشده مربوط به این مطالعات (ظرفیت مدل‌سازی) برای توجیه اقتصادی سد ژیائولنگدی" و به‌دنبال آن انتقال بین حوضه‌ای از وان جیاژایی " به حوضه آبریز فن در ایالات شان‌زی. استفاده شد. - برخلاف کشورهای در حال توسعه. در کشورهای توسعه‌یافته تحلیل‌گران در تلاش هستند تا پیامدهای منطقه‌ای طرحهای سرمایه‌ای را به تفصیل برآورد کنند. البته در مواردی این مطالعات نتوانسته است پیامدها را به درستی پیش‌بینی کند. از این‌رو. انتخاب رویکرد و روش درست در مطالعات اهمیت بسیاری دارد. بررسی کارهای انجام‌شده در ایالات متحده آمریکا. نشان می‌دهد که در بسیاری از طرحها. به طور معمول (10110۳) ۳۲۵۵۲۵۳ 16۷۵100۵۱ ۸1۵100 مادنا -| 2- 26120120801 3- ۷۷۵12۳۵ ۱۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- آثار تکاثری" بیش از حد در نظر گرفته شده و به آثار تکاثری خنثی کننده و به بیانی به شیوه استفاده منابع در قبل از اجرای طرح توحه نشده است که آیا آنها پیشتر در حای دیگر مورد استفاده قرار گرفته‌اند یا خیر؟ اگر از این منابع در شرایط بدون طرح هم استفاده می‌شد. ضریب تکاثری مربوط به طرح باید از مابه‌التفاوت ضرایب تکاثری به‌دست آید (یعنی مابه‌التفاوت ضریب تکاثری با طرح و ضریب تکاثری بدون طرح). افز ون‌براین. در جنین شرایطی آثار تکاثری بیانگر سنحه‌های تغییر رفاه تلیستند و بنابراین استفاده از آنها برای نشان دادن رفاه ایجحادشده در اثر طرح. بحث نابه‌جایی است. اما درصورتی که از منابع و ظرفیتها به طور کامل بهره‌برداری نشود و اجرای طرح به استفاده بهتر از آنها منجر شود. طرح دارای آثار ثانویه بوده و این آثار می‌توانند شاخص بهبود رفاه باشند [۶۱]. 2-2-4 رویکردها و نمونه‌های مناسب انجام کار به طور کلی می‌توان مطالعات پیامدهای اقتصادی را به‌صورت بررسی تغییرات اندازه گیری‌شده متغیرهای مشخص اقتصادی که از یک عامل تغییر ناشی می‌شوند. در نظر گرفت. عامل تغییر ممکن است شامل سرمایه‌گذاری در توسعه منابع طبیعی (در این مورد آب) و یا صنعت استقراریافته و در حال بهره‌برداری باشد. متغیرهای مشخص اقتصادی نیز ممکن است درآمد. اشتغال و تولید باشند. جوهر و اساس اندازه گیری پیامدها عبارت است از اندازه‌گیری رابطه میان عامل تغبیر و نتیجه موردانتظار به صورت کمّی. این رابطه را می‌توان به دو صورت تشکیل داد بر مبنای تا ثیر کل و بر مبنای تا ثیر هر واحد. در روش تا ثیر کل امکان تفکیک اثر کل وحود ندارد. اما انجام آن با داده‌های کم‌تر و صرف هزینه اندک. میسر است. تحلیل پیامدهای اقتصادی را می‌توان در سطوح مختلف محلی. منطقه‌ای. استانی و با ملی انجام داد و برای انجام آن ایندا باید واحد مورد مطالعه را تعریف و نیروهای اقتصادی مر بوط به آن سطح را شناسایی کرده و سپس چارچوب یا الگوی مطالعاتی مناسب آن سطح را ساخت |۲۵]. یکی از مطالعات خوب انجام‌شده تحلیل اقتصاد کلان و ارزیابی طرح قاضی باروتا در پاکستان در سال ۵ است. در این مطالعات شیوه تأمین منابع مالی این طرح بزرگ در ارتباط با اثرگذاری آن با اجرای دیگر طرحهای بخش عمومی و تراز پرداختها و اثر پذیری آن از عملکرد اقتصاد کلان کشور. به و بزه رشد صادرات مورد بررسی و تحلیل قرار گرفت. چارگوش ۹-۴ نتایج اصلی این مطالعه را ارائه می‌کند. ۱- آثار تکاثری به پیامدهای زنجیره‌ای پیاپی مربوط به یک سرمایه‌گذاری یا مصرف گفته می‌شود. وقتی سرمایه‌گذاری موجب افزرایش درامد مستقیم شود. بخشی از آن صرف دور دوم سرمایه‌گذاری می‌شود و به علت ایجاد درآمد تانویه. بخشٌی از درآمد تانویه در دوره سوم سرمایه گذاری منجر به افزایش درآمد می‌شود و به همین ترتیبس آثار تکاثری سرمایه گذاری آدامه می‌یاید. ۱۳۸ -------- صفحهٔ بعد -------- مطالعه ارزیابی پایداری اقتصاد کلان نیروگاه برقابی قاضی باروتا در پاکستان در نوامبر ۱۹۹۵ توسط بانک جهانی به تصویب رسید و شامل مقایسه فرافکنی‌های اقتصاد کلان در شرایط اجرا سالهای مالی ۱۹۹۵-۲۰۱۰ بود. این فرافکنیها مربوط به برنامه سرمایه‌گذاری شرکت «واپدا» با و بدون اجرای‌طرح قاضی باروتا است که در آن. از دادههای هزینه‌های سرمایه‌ای. نیاز به واردات و برنامه مالی طرح استفاده شده است. فرض شده است که اصلاحات اقتصاد کلان و ساختاری. با روند کندتری نسبت به برنامه اصلاحات دولت انجام پذیرد. هزینه پیش‌بینی‌شده طرح حدود ۲/۲۵ میلیارد دلار است که در طول ۸ سال اجرای طرح. توزیع می‌شود. این هزینه در هر سال بین ۰/۳ تا ۱/۰ درصد تولید ناخالص داخلی را به خود اختصاص می‌دهد. این تحلیل نشان داد که : - اسهم برنامه سرمایه‌گذاری «واپدا» با طرح قاضی باروتا در برنامه توسعه بخش عمومی نسبت به گذشته. حتی در اوج سرمایه‌گذاری طرح درسال ۱۹۹۸ تغییرنمی‌کند ویس ازآن به میزان زیادی کاهش خواهد یافت. زیرا نیروگاههای حرارتی باید توسط بخش خصوصی احداث شوند. سهم بودجه‌ای سرمایه‌گذاری عمومی نسبت به تولید ناخالص داخلی در سال مالی ۱۹۹۵ و به ۶/۵ درصد در سال مالی ۲۰۰۰ به ۶ درصد کاهش می‌یابد. این تقلیل عمدتاً به دلیل سیاست پرهیز از سرمایه‌گذاری جدید بخش عمومی برای احداث نیروگاههای حرارتی است. انتظار می‌رود که کمبود حساب جاری خارجی در مدت اجرای طرح بیشتر شود اما به مرور زمان. با بهبود وضعیت صادراتی و اعتلای کار کرد اقتصادی, بهبود یابد. انتظار می‌رود که نیازهای طرح به پول ملی در دوره اجرای طرح و استفاده از تسهیلات اعتباری وام خارجی. از گردش نقدی شرکت واپدا تأمین شود. بنابراین. اجرای طرح نباید هیچ‌گونه پیامد مستقیمی بر وضعیت مالی دولت پاکستان داشته باشد و بر ازدحام طرحهای سرمایه‌گذاری و دیگر اولویتهای سرمایه‌گذاری عمومی. ازجمله طرحهای اجتماعی تأثیر بگذارد. گرچه در گزارش ارزیابی کارکنان بانک. به این موضوع توجه شده است که منابعی که برای تأمین طرح لازم است. می‌تواند موجب کاهش تأمین مالی سهم مشارکت داخلی دیگر طرحهای دارای اولویت بالا شود (عاملی که باعث طولانی‌شدن تأمین مالی طرحهای بانک جهانی در گذشته شده بود). این تو جه ممکن است در هنگام ارزیابی دوباره مطرح شود زیرا محل تأمین سهم مشارکت در تأمین مالی از منابع (۹۰۰ میلیون دلار) هنوز مشخص نیست. نیازهای باقیمانده از طریق بانک جهانی (۳۵۰ میلیون دلار) و شرکت واپدا (یک میلیارد دلار) تأمین خواهد شد. در صورت تنزل قابل ملاحظه دغدغه‌های بیشتری در عملکرد اقتصاد کلان در میان مدت وجود دارد. که در ۱۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- ادامه چارگوش ۹-۶ به و یزه رشد کمتر صادرات موحب بر ور مشکلات در استفاده از تسهیلات اخذ وام خارحی می‌شود که در میان‌مدت به اعتبار اقتصاد کشور پاکستان لطمه خواهد زد. در نهایت. تأکید بر تحلیل اقتصاد کلان در ارزیابی. باشد. این تصمیمها که موجب بروز شرایط عدم اطمینانی کافی شد. خود در اثر بدتر شدن سریع وضعیت تراز پرداخت پاکستان در ماههای جولای تا اکتبر ۱۹۹۵ اتخاذ گردید. گزارش بانک جهانی. بر نیاز به نظارت دقیق به منظور اطمینان از سازگاری میان برنامه سرمایه‌گذاری بخش برق و هدفهای عمومی اقتصاد کلان تأکید کرده است. همچنین کفایت تأمین مالی برنامه‌ها از محل بودجه عمومی و برنامه‌های اجتماعی نیز در این ارتباط مورد تأکید قرار گرفت. از این رو این برنامه‌ها توسط بانک جهانی به طور سالانه بازبینی شده است. برای سنجش و اندازه‌گیری آثار موجی (بر بازارهای ثانویه) اقتصاد منطقه‌ای با ملی. ابزارهای تحلیلی مختلفی وجود دارد که پیش‌تر به بعضی از آنها اشاره شد. در این ابزارها که به عنوان «مدلهای تعادل عمومی»" شناخته شده‌اند. تلاش می‌شود تا کنش متقابل پیامدهای مستقیم و غیرمستفیم اندازه گیری شود. سه رویکرد تعادل عمومی برای اندازه‌گیری آثار اقتصاد کلان عبارتند از [۹۲] : - مدلهای داده - ستانده (0 -1) " - ماتریسهای حسابداری اجتماعی ‎)5۸/٩(‏ " - مدلهای قابل محاسبه تعادل عمومی (:۲001) " شایان ذکر است که در ارتباط با استفاده از این مدلها و تحلیل فایده - هزینه. هیچ‌یک به طور کامل نمی‌تواند جای دیگری به کار گرفته شوند و هریک. کارکرد خود را دارند. درضمن از بعضی از مدلهای برای ساختن مدل دیگر. استفاده می‌شود. ۱-2-2-2 مدلهای داده - ستانده ۰ م۰ 4 هسته مر کزی تحلیل داده - ستانده عبارت است از حدول داده - ستانده که نشان دهنده روابط و پیوندهای موجود میان بخشهای یک اقتصاد در یک مفقطع زمانی است. با تهیه این جدول. می‌توان روابط میان تولیدها و هزینه‌های بخشهای مختلف اقتصادی یک کشور به طور همزمان و در قالب ارقام و ضرایب فنی به صورت کمی حاه‌هااه 6امم‌زها -| د 0 003 اوه مهم بک کال جح طژابرنه 00 -2 01 - 1۳۳۵۲ -3 ۸001۸ لهه5 -4 0و۳ ام عالطا ما6 -5 ۱۳۰ -------- صفحهٔ بعد -------- محاسبه کرد. در قالب محاسبات جدول داده - ستانده - اقتصاد یک کشور به عنوان نظامی واحد در نظر گرفته می‌شود و در طول یک سال خاص. روابط داده - ستانده‌ای بین بخشهای مختلف اقتصادی از یک طرف و بین بخشهای نهادی (خانوار. دولت. صادرات و واردات. سرمایه‌گذاری و غیره) از طرف دیگر مورد اندازه‌گیری و تحلیل قرار می‌شود. انگیزه و فکر اولیه نمایش مجموعه فعالیتهای یک کشور به صورت جامع و در قالب یک صفحه به سده‌های پیش برمی‌گردد. در سده هجدهم دکتر کنه فرانسوی برای نخستین بار شکلی از چگونگی فعالیتها و ارتباطهای اقتصادی مربوط به کشور فرانسه را در عصر خود ارائه کرد و آن را جدول یا تابلو اقتصادی نامید. در سال ۱۹۳۹ نخستین مقاله لئونتیف" با عنوان «روابط کمی داده - ستانده» به جچاپ رسید. این مقاله پیامد اساسی به همراه داشت [۵]. - وارد کردن قوانین ماتریس جبری و کاربردهای آن در اقتصاد - برقرار کردن رابطه منطقی و عملی بین نظریه‌ها و آمارهای پراکنده در چارچوب ماتریس جبری کاربرد فنون مفهوم داده - ستانده در برنامه‌ریزی منابع آب توسط لئونتیف (۱۹۶۱) بورک و کاکس (۱۹۷۰). جنری و کلارک (۱۹۹۷) و ... توسعه یافته است [۳۷]. ساختار حدول داده - ستانده [۲۱]. یک جدول داده - ستانده به طور کلی از سه ناحیه یا ماتریس به شرح زیر تشکیل شده است نمودار ۱-۶ ناحیه اول: که در آن بخشهای مختلف اقتصاد یک کشور مانند صنعت. معدن. کشاورزی و جز اینهاء به صورت سطرها و ستونها بررسی و تحلیل قرار می‌شوند. هرسطر این ماتریس نشان می‌دهد که چه میزان از تولید یک بخش اقتصادی (برای مثال صنعت) به مصارف واسطه دیگر بخشهای اقتصادی رسیده است. همجنین هرستون این ماتریس نشان می‌دهد که یک بخش اقتصادی (برای مثال صنعت) برای انجام تولیدات خود چه میزان داده و از کدام بخشهای اقتصادی (سایر بخشها و از جمله صنعت) تأمین کرده است. به این ترتیب. روابط داده - ستانده‌ای بین فعالیتها و یا بخشهای اقتصادی یک کشور در طول یک سال مشخص به صورت کمی در این ناحیه از جدول بررسی قرار می‌شود. تعداد سطرها و ستونهای این ماتریس به اهداف تهیه این جدول و به امکانات در دسترس برای محاسبات آن بستگی دارد. این ماتریس بین‌الصنایع و یا ماتریس تقاضای واسطه نامیده می‌شود. ناحیه دوم: ماتریس تقّاضای نهایی نامیده می‌شود. روابط بین بخشهای تولیدی اقتصاد یک کشور با بخشهای نهادی را بررسی می‌کند. هر سطر این ماتریس نشان می‌دهد که از مجموع تولیدات یک بخش تولیدی (برای مثال صنعت) چه میزان به مصرف نهایی (خانوار. دولت. صادرات و جز اینها) رسیده است و در مقابل. ستونهای این ماتریس گویای آن است که مصارف نهایی یک بخش نهادی (برای مثال خانوار) از چه بخشهای تولیدی تأمین شده است. ۱- واسیلی لئونتیف و ریچارد استون به ترتیب در سالهای ۱۹۷۳ و ۱۹۸۶ در رابطه با جدول داده - ستانده جایزه نوبل اقتصاد دریافت کردند. اولی به دلیل توسعه روش‌شناسی جدول داده - ستانده و شناسایی کاربردهای مهم آن و دومی (استون) به دلیل وارد کردن این جدول در سامانه حسابهای ملی و ایجاد امکان انجام تحلیلهای عمیق اقتصادی. ۱۴۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ناحیه سوم: دادههای اولیه بخشهای تولیدی را بررسی می‌کند. در این ماتریس ارزش تولیدات. مصارف واسطه. ارزش افزوده و اجزای آن (جبران خدمات کارکنان. مالیاتهای غیرمستقیم پرداختی. یارانه دریافتی. استهلاک و مازاد عملیاتی) در هر یک از بخشهای تولیدی (ستونها) محاسبه و تحلیل می‌شود. ارتباط کمی و همزمان سه ماتریس مورد اشاره کشور. نشان‌دهنده میزان همبستگی متقابل بین بخشهای تولیدی کشور و بخشهای نهادی است. همچنین ارزش افزوده‌های حاصل از فعالیتهای سالانه هر یک از فعالیتها و توزیع ارزش افزوده به عوامل ایجادکننده آنها را تبیین می‌کند. اگر کمیت و شاخص تولید ناخالص داخلی را ثمره و حاصل فعالیتهای مختلف اقتصادی یک کشور در طی سال در نظر بگیریم. جدول داده - ستانده. ابزار دقیقی برای بررسی و تحلیل روابط اجزای تولید ناخالص داخلی (ارزش افزوده بخشهای اقتصادی) و ارتباط آنها با بخشهای نهادی جامعه و دنیای خارج به‌شمار می‌رود. ارتباط متقابل بین سه ناحیه جدول امکان می‌دهد تا محاسبه تولید ناخالص داخلی کشور از روش تولید. هزینه و درآمد به صورت یک‌جا و منسجم انجام گیرد. جدول داده - ستانده با پشتوانه حدود ۹۰ سال تجربه. در حال حاضر هر ۵ تا ۱۰ سال یک‌بار در بیشتر کشورهای جهان به طور مستمر تهیه و محاسبه می‌شود. در کشور ما. این جدول تاکنون ۸ نوبت در سطح کل اقتصاد و چند نوبت در سطح بخشهایی از اقتصاد (مانند انرژی. دامداری و غیره) تهیه شده است. تهیه جداول داده - ستانده در سطوح بین‌المللی منطقه‌ای (برای مثال کشورهای عضو. آسه آن و مانند آن) ملی. منطقه‌ای (استانی). بخشی (بخشهای صنعت. آب کشاورزی جز اینها) و بالاخره بنگاههای بزرگ اقتصادی امکان‌پذیر بوده و کاربرد دارد. لازم به توضیح است که تهیه جدول داده - ستانده برای بنگاه‌های بزرگ اقتصادی مستلزم آن است که اولاً ارزش تولیدات و ارزش افزوده بنگاه اقتصادی مورد نظر. سهم قابل توجهی در کل اقتصاد و با بخش اقتصادی مربوط داشته باشد و ثانیاً ارتباطهای اقتصادی بنگاه اقتصادی با دیگر بخشهای اقتصاد از نظر جذب. نشر و تبعات اقتصادی. ملموس و قابل توجه باشد. جدول داده - ستانده را می‌توان به‌طورمعمول به دو روش تهیه کرد. در روش اول تهیه جدول داده - ستانده برمبنای آمارگیریهای وسیع و جمع آوری اطلاعات دادهها و ستانده‌های بخشهای اقتصادی مطرح در جدول. انجام می‌گیرد. تهیه چنین جدولی نیاز به حجم کار فنی و اجرایی. زمان و هزینه بسیار دارد. در روش دوم تهیه جدول برمینای جدول داده -ستانده نهیه‌شده پیشین و همچنین با اعمال روشهای ب رآورد «راس» یا «راس تعدیل‌شده» و بهنگام‌سازی اطلاعات و محاسیات جدول. به‌ویژه برای بخشهای مورد نظرء انجام می‌گیرد. روش اول. به روش مبتنی بر آمارگیری وسیع مشهور است و برای تهیه جدول داده -ستانده ملی (کلان) به کار می‌رود و روش دوم. که به روش کارشناسی یا برآورد اطلاعات موسوم است. برای تهیه حداول داده -ستانده منطقه‌ای (استان). بخشی و یا در سطح بنگاه‌های اقتصادی. استفاده می‌شود. - نمونه‌های کاربرد مدل رسته مهندسی ارتش آمریکا درسال ۱۹۹۵ در منطقه آپالاجی نسبت به تهیه مدل داده - ستانده با هدف کاربرد در برنامه‌ریزی منابع آب اقدام کرد. در مدل مزبور. منطقه آپالاچی به سه ناحیه و هر ناحیه به تعدادی زیرناحیه (حمعاً ۳۸ زیرناحیه) تفکیک شده است. دراین مدل. از ضرایب 1-0 ملی استفاده ودادوستد بین منطقه‌ای برآوردشد. ۱۳۲ -------- صفحهٔ بعد -------- نمودار ۱-۶- ساختار کلی حدول داده - ستانده را 3 مصارف نهایی مصارف واسطه‌ای 1 ۹ پا : ۵ . 3 4 2 9 ۰ 3*5 ۹ سح ما ۳ : ی 2 چو [ 1 ال 4 ۱.3 ۲۷ 0 مه یچ زا دض د. قاط و٩‏ و وک زد و ورگ 3 3 ی دج اد 5 ۱ دک 9 ۰ رم ۵ دک دا کشاورزی معدن د ۰ آب > برق 5 ساختمان ۵ ۵6 [6 1 1 1 7 1 1 ۱ -_ , ی باز رگانی حمل و نقل ‎٩ ار تباطات ٍ خدمات پولی و مالی خدمات کسب کار دیگر خدمات 11 جع اجه ۳ نن جبران خدمات کار کنان مالیات ۸ )1 استهلاک ظ 5 0۳5 مازاد عملیاتی 2 ۷0 جع 2 تولید ۱۳۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ضرایب ملی برای منطقه آپالاچی براساس برآورد دادوستد بین نواحی مختلف آپالاچی و انجام مطالعات آماری و استفاده از مدلهای آماری. تفکیک شد. در این مدل. وقتی تقاضای نهایی تغییر می‌کند. می‌توان نتای تغییر را در محصولات رشته‌های مختلف در هر ناحیه پیگیری و اندازه‌گیری کرد. همچنین به‌دلیل روابه مشخص‌شده میان درامد و مخارج. می‌توان برآوردی از افزایش در مصرف. مخارج و درآامد شخصی نیز به‌دس آورد. بنابراین. می‌توان ازمدل برای بدست آوردن برآورد درآمد مستقیم و غیرمستقیم آناشی از تغییرات د تقاضای نهایی مانند احداث طرحهای آبی یا تغییر در مخارج دولت و پیامد تولید یک کارخانه جدید. استفاد کرد [۳۷]. چارگوش ۱۰-۶ ویژگیهای اصلی نمونه دیگری از تحلیل اقتصاد منطقه‌ای (اسنیک‌ریور در آمریکا براء اندازه‌ گیری پیامدهای خالص منطقه‌ای با استفاده از ۶ مدل ایالتی و ۶ مدل زیرمنطقه‌ای) را نشان می‌دهد. جارگوش ۱۰-۶- حسابهای توسعه اقتصاد منطقّه‌ای- مدلهای داده-ستانده برای سدهای اسنیک ریور(آمریکا)[۶۱ چهارطرح برای بهبود وضعیت مهاجرت ماهیان آزاد در اسنیک‌ریور در نظر گرفته شده است: گزینه (۱) به عنوان شرایط پایه یا حفظ وضع موجود گزینه (۲) شرایط موجود با بیشترین حمل گزینه (۳) بهبود اساسی در سامانه گزینه (۶) خشک‌ شدن طبیعی رودخانه یا شکستن سد تحلیل اقتصادی منطقه‌ای برای ارزیابی پیامدهای خالص اقتصاد منطقه‌ای انجام شد تا تغییرات پیش بینی‌شدهٌ مخارج در ۱۰۰ سال دوره مطالعه. برآورد شود. پیامدها براساس فروش کالاها (دریافتی ناخالص). اشتغال (تمام‌وقت و پاره‌وقت) و درآمد (دستمزدها. حقوق. بیمه و فایده دریافتی) با استفاده از مدلهای داده - ستانده ارزش گذاری شدند. مدلهای منطقه‌ای براساس ضرایب فنی به‌دست آمده از مدل داده - ستانده و برآورد محصول ناخالص کل بخش در سطح ملی. تهیه شدند. ۸ مدل برای مطالعه تهیه شد. چهار مدل ایالتهای تأثیرپذیر (شامل واشنگتن. اورگن. مونتانا و آیداهو) و یک مدل برای هر یک از زیرمنطقه‌ها (پایین‌دست. مخزن و بالادست و پایاب رودخانه اسنیک). مدلهای زیرمنطقه‌ای " برای آزمون موردهایی که پیامدها به طور نسبی محلی هستند. تهیه شدند. مدلهای ایالتی برای ارزیابی پیامدهایی مانند افزایش تعرفه برق در محدوده وسیع‌تر مورد استفاده قرار گرفتند. افزون‌براین. از یک مدل برای ارزیابی اقتصاد ماهیگیری "(/۲۲1:۸۱) ۰ براساس ضرایب مدل پایه برای برآورد پیامدهای تغییر در میزان تولید ماهی. استفاده قرار گرفت. مدلهای داده - ستانده - آثار اقتصادی مستقیم. غیرمستقیم و منطقه‌ای گزینه‌های مختلف را به تفکیک محدودههای تعیین‌شده. مورد سنجش قرار دادند. در سطح ایالتها و زیرمنطقه‌ها پیامدهای درازمدت بر فروش. اشتغال و درآمد. مشخص و اندازه‌گیری شدند. لمدوزع۲۵ سیگ - ۱1000 ۸۵۸56551001 5000006 صصط ۳ - ۱۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-2-2-2 ماتریس حسابداری اجتماعی ریچارد استون با اقتباس از چرخه تولیدی کینز. قوانین سامانه داده - ستانده لئونتیف و کار پژوهشی گودوین تلاش کرد تا حسابهای مصرف و شرح تفکیک‌شده آن. حسابهای تولید. حسابهای عوامل تولید (نهاده‌ها). حسابهای سرمایه و حسابهای دنیای خارج را در یک ماتریس جبری نشان دهد. حاصل کوششهای او منجر به پایه‌گذاری نخستین ماتریس حسابداری احتماعی شد. ماتریس مذکور از دهه ۱۹۷۰ به بعد توسط گرام پیات. توریک راند و دیگران با کمی بازسازی. به‌عنوان ابزاری جامع در خدمت سیاستهای اقتصادی و اجتماعی قرار گرفت [۵]. یک مدل استاندارد داده - ستانده شامل جریان بین‌بخشی نهادههای واسطه‌ای است در نتیجه یکی از منابع اصلی ایجاد پیوندهای اقتصادی را در خود جای داده است. در عین حال. مدل داده - ستانده. جریانها را از بخش تولیدی به عوامل تولید (ارزش افزوده) و سپس به نهادها مانند دولت و خانوارها و پس از آن برگشت به تقاضا برای کالا را نشان نمی‌دهد. توسعه ماتریس حسابداری اجتماعی. گاهی به دلیل سازگار کردن و تطبیق درآمد ملی و حسابهای تولید (0۷1۳۸) " با حسابهای داده - ستانده در یک چارچوب واحد و یگانه بوده است [۳۱]. در این رویکرد. برای نشان دادن جریان وجوه و پیوند میان تقاضاء تولید و درآمد در اقتصاد ملی یا منطقه‌ای. از شیوه ارائه ماتریس استفاده می‌شود. این رویکرد قابلیت آن را دارد که براساس تأکید بر نهادهای اجتماعی و نه اقتصادی (برای مثال خانوارهای کم‌درآمد) طراحی شود. بنابراین می‌توانید اطلاعاتی درباره دغدغه‌های مربوط به برابری و توزیع نیز فراهم کند (درحالی که وابستگی متقابل میان تعداد زیادی متغیر اقتصادی را نیز در نظر می‌گیرد) [۲۱]. خلاصه نتایج استفاده عملی از این رویکرد در حوضه آبریز کوماتی در کشور آفریقای جنوبی در چارگوش ۱۱-۶ منعکس شده است. 1 م۳۳۵۵ 200 100 [۵ 1۵000 -| ۱۴۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- چارگوش ۱۱-۶- مطالعات خوب و قابل قبول : ماتریس حسابداری اجتماعی طرح توسعه حوضه آبریز کوماتی (جمهوری آفریقای جنوبی) [۶۱] کمیسیون تحقیقات آب (۷۷110) " جمهوری افریقای جنوبی به منظور تقویم پیامد اقتصادی. اجتماعی طرح توسعه حوضه آبریز کوماتی (1)13131۳) " و تعیین موانع و فرصتهای توسعه پایدار. نسبت به تهیه ۷ اقدام کرد. الف - روش : سه منطقه متفاوت در جریان مطالعات تعیین شد : - منطقه (۱)- حوضه آبریز کوماتی در جمهوری آفریقای جنوبی - منطقه (۲) - حوضه آبریز کوماتی در امپراطوری سوازی لند - منطقه (۳) - دیگر مناطق جمهوری آفریقای جنوبی. دیگر مناطق امپراطوری سوازیلند و بقیه جهان. ب - پیامدهای اقتصادی براساس متغیرهای اقتصادی زیر اندازه‌گیری کمی شد : - تولید یا محصول - درآمد / تولید ناخالص ملی - پرداخت به عوامل تولید (سرمایه و نیروی کار) - توزیع درآمد (میان افراد) - پیامد بر صنایع - پیامد بر منطقه ج- تحلیل فایده - هزینه انجام شد. از این پایگاه اطلاعاتی برای ساختن ]5۸۸ استفاده شد تا برای پردازش یک ماتریس تقاضای نهایی مناسب به کار گرفته شود. اطلاعات اضافی از طریق بررسی وضعیت خانوارها. جدول داده - ستانده ملی 5۸۸ در سطح ملی. بودجه دولت در سطح ملی. منطقه‌ای و محلی و گزارشهای بانکی از بانک 5۸/47" و 10135۸" و اطلاعات دریافتی از مرکز آماری 155۸ جمع‌آوری شد. در نهایت 5۸ مربوط به کوماتی. با ۳۰۰ ردیف و ستون تهیه شد. ۲0 16:۵۵ ۷۷/۵۵۲ 1۳۵ - ۳۵۵1 16۷۵100161 ۵۹ ۲۹۱۷۵۲ ۵۳۵ 1۳۵۵ - ۸۲00۱۳۶ [2 500 - 1656۲۷6 ۸۳116۵0 طاناهگ - 4 ۲ ابا5 ان 20 100۵10061 - 4 آااناه5 کعا51215 - ید -------- صفحهٔ بعد -------- چارگوش ۱۱-۶ طرح به طور سالانه. حدود ‎۹٩‏ میلیون دلار برروی تولید ناخالص داخلی محدوده طرح تأثیر می‌گذارد که نسبت به سال پایه. حدود ۱۶ درصد افزایش دارد. بخش کشاورزی و صنایع فرایندی مرتبط با کشاورزی. در هر دو منطقه شاهد توسعه نسبی بیشتری هستند. در مورد منطقمه سوازیلند. فعالیتهای کشاورزی نزدیک به دو برابر می‌شود. به دلیل پایه محدود و ناچیز ساختار صنعتی اقتصاد دو منطقه. بازده بسیار بالای کشاورزی و تولیدات مرتبط با آن به دیگر بخشها و کالاها سرایت نکرد. مطالعات نشان می‌دهد که واحدهای کوجچک تجاری بیشترین منفعت را از طرح برده‌اند. حتی واحدهای تجاری بزرگ نیز از طریق اقتصاد منطقه‌ای در حد قابل توجهی ازطرح فایده برده‌اند. از دیدگاه اقتصادی. احتماعی. افزایش زیاد تعداد واحدهای تولید در کشاورزی موجب ایجاد یک فرایند پایدار در توسعه می‌شود که بر طیف وسیعی از کسب و کار رسمی و غیررسمی و خدمات مالی و تجاری سنتی اثرگذار خواهد بود. توزیع پیامدها میان گروههای مختلف درآمدی به صورت زیر برآورد شده است : ٍ مطالعات توزیع درآمدی نشان می‌دهد که گروههای متوسط درآمدی. بیش از گروههای پردرآمد از طرح منفعت برده‌اند و این امر موجب رشد سریع کشاورزان با کشت تجاری و درآمد متوسط می‌شود که از دیدگاه توسعه. محور توجه ویزه طرح قرار داشته‌اند. از این‌رو. ارتقای وضعیت بخشهای کمتر توسعه‌یافته در هر منطقه از طریق این فرایند. موفق ارزیابی می‌شود. هزینه‌ها : ساختن 5۸۸ و انجام تحلیل اقتصاد کلان. حدود ۱۲۰ هزار دلار (برای یک طرح ۶۷۰ میلیون دلاری) هزینه داشت و نیازمند متخصصان و دانش فنی و حسابهای ملی و نرم‌افزار رایانه‌ای بود. 2-2-2- مدل قابل محاسبه تعادل عمومی موجهای تعدیل ساختاری در دهه‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ بستر جدیدی از فرایند توسعه اقتصادی را در کشورهای مختلف به‌وجود آورد و زمینه را برای تحقیق و تهیه مدلهای جدید فراهم کرد. نتیجه آن. تهیه الگویی بود که از بسیاری جهات می‌توانست خاستگاه آماری فرایند تعدیل ساختاری و یا خصوصی‌سازی را چه در سطح بخش و ۱۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- چه در سطح کلان تأمین کند. این الگو اندکی بعد. به الگوی قابل محاسبه تعادل عمومی شهرت یافت [0] . این رویکرد نسبت به دو رویکرد دیگر جزئیات واقعی بیشتری از رفتار مصرف‌کننده و تولیدکننده را در الگوسازی به کار می‌گیرد. این اقدام از طریق حسابداری واکنشها نسبت به تغییرات شرایط بازار (مانند قیمت) انجام می‌پذیرد. با این وجود هنوز امکان لحاظ کردن تفکیک جزئی رشته‌های فعالیتها. کالاها و مناطق برای رسیدن به راه‌حلهای عملی از طریق یک مدل (با پرآورد کردن) فراهم نشده است. 2-2-2-2 دیگر مدلها سه رویکرد ذکرشده. روشهای جا افتاده‌ای هستند که می‌توانند برای تحلیل پیامدهای تعادل عمومی طرحها به‌جای تحلیلهای جزئی در چارچوب مدلهای تعادل جزئی " به کار گرفته شوند. رویکردهای دیگری نیز برای این منظور وجود دارد. مانند رویکردهای شبیه‌سازی سناریوی پویا". اخیراً در اتحادیه اروپا از این رویکردها استفاده شد تا تغییرات اقتصادی. فنی. ساختار اجتماعی در طول زمان به تصویر کشیده شوند |۶۱]. در کتابهای برنامه‌ریزی منابع آب مانند کتاب آلوین گودمن. به طور تشریحی به شیوه استفاده از مدلهای شبیه‌سازی در برنامه‌ریزی منابع آب اشاره شده است. گودمن در کتاب خود به کاربرد این مدلها در تلفیق با فنون مدل‌سازی دینامیکی در برنامه‌ریزی منابع آب اشاراتی دارد. در اینجا به اهمیت استفاده از مدلهای برنامه‌ریزی ریاضی " نیز در زمینه اندازه‌گیری پیامدهای اقتصادی اشاره می‌شود. در روشهای برنامه‌ریزی ریاضی. تابع هدف مشروط به یک سری محدودیتها. حداکثر می‌شود. در این مدلها. نوآوریها و اصلاحاتی نیز به منظور لحاظ کردن ریسک همراه با فایده در تابع هدف به عمل آمده است. این مدلها به ویژه برای مطالعات در سطح خرد از روشهای دیگر مناسب‌تر است. از این‌رو برای مطالعات دقیق‌تر و جامع‌تر بهتر است از ترکیبی از رویکردها استفاده شود. برای مثال در بررسی می‌توان عکس العمل بهره‌برداران نسبت به سیاستهای دولت را با استفاده از روش برنامه‌ریزی ریاضی برآورد کرد و نتیجه پیش‌بینی شده را در مدلهای داده - ستانده به کار گرفت [۲۵]. 0-2-2 گامهایی برای برنامه‌ریزی کامل در مقایسه مدلهای مذکور. ماتریس حسابداری اجتماعی. به دلیل اهمیت پیامدهای اجتماعی طرحهای آب به ویژه در مناطق در حال توسعه. مناسب‌ترین مدل برای تحلیل پیامدهای اقتصادی تشخیص داده شده است. شایان توجه است که یک /5۸۸. جچارجوب داده - ستانده را به عنوان یک بخش عمده. درخود دارد. در اعین حال. جنین مدلهایی برپایه اطلاعات مقطع زمانی مشخصی تهیه می‌شوند (برای مثال سال ۱۳۸۲ شمسی). در نتیجه. این مدلها قادر به پیش‌بینی توسعه اقتصادی در طول زمان نیستند. برای به‌دست آوردن تصویری از توسعه آینده از ۵0۵ :۲1۵ 1 اناوت [۳۵۳۵۵ -| ج 200 از 10 یز 12 -2 0 0۳0۵۲۵۳۱۵ ۷1۵۱۳۵۵ -3 ۱۳۸ -------- صفحهٔ بعد -------- مدل قابل محاسبه. باید تعادل عمومی استفاده شود. گرچه این مدلها نیز بیشتر متکی به یک مقطع زمانی هستند. اما توابعی مانند توابع تولید و مصرف دارند که آنها پرکردن شکاف زمانی امکان‌پذیر می‌شود. تهیه مدل اقتصاد سنجی با استفاده از سری زمانی و برپایه چارچوب تفصیلی مشابه 5۸۸/1 تقریباً ناممکن به‌نظر می‌رسد. زیرا آمارهای مهم نیز به‌طورمعمول در دسترس نیستند [۶۱]. با توجه به آنچه که تاکنون ارائه شد. برای تحلیل کامل و مطلوب پیامدهای اقتصادی یک طرح. توالی منطقی زیر دنبال می‌شود: - انجام محاسبات تنزیل گردش نقدی " (1۳۳) و تحلیل فایده هزینه به منظور مشخص کردن وضعیت طرح به لحاظ امکان‌پذیری اقتصادی و مالی. - تهیه 5۸۸ با داده - ستانده‌هایی که به لحاظ آماری تا حد ممکن غنی شده است. - تهیه مدل قابل محاسبه تعادل عمومی که دارای توابعی است و پیش‌نگریهایی و برآورد واکنشهای مرتبط با قیمتها در آینده را میسر می‌سازد. - درصورت امکان. توابع اقتصادسنجی فراهم شود. تا کیفیت نتایج مدل قابل محاسبه تعادل عمومی اعتلایاید. 1-2-2 ملاحظات مهم در انتخاب رویکرد مناسب نکات زیر می‌تواند در تصمیم‌گیری برای انجام تحلیل پیامدها و انتخاب رویکرد مناسب. مورد توجه قرار گیرد[۶۱] : - مطلوبیت استفاده از مدلهای اقتصادسنجی معمول و متداول به منظور آزمون پیامدهای اقتصاد کلان یک طرح آبی. به نوع طرح و نیازهای اطلاعاتی بستگی دارد. در شرایطی که در طرحها. هدفهای توزیعی و اقتصاد کلان اهمیت دارد و این هدفها فراتر از بازارهای محصولات متأثر از طرح. قرار دارند. تهیه مدل. یکی از روشهایی است که می‌تواند دستیابی به هدفها را محتمل‌تر کند. - در هر موردی. تصمیم‌گیرندگان باید هزینه‌های ناشی از فهم ناقص تمامی دامنه پیامدهای اقتصاد کلان را با هزینه انجام مطالعات و اعمال رویکرد تعادل عمومی. سبک و سنگین کنند. در این مورد باید توجه شود که حتی مدلهای ساده و با نیازهای اطلاعاتی محدود به تخصص,. مشارکت در فرایند مطالعات و بودجه مناسب احتیاج دارند. -‏ تهیه مدلهای اقتصاد کلان زمان‌بر بوده و نیاز به تهیه دادههای زیادی دارند همچنین نیازمند صرف هزینه‌های فراتر از انجام مطالعات تحلیل فایده - هزینه هستند اگرچه هزینه مطالعات نسبت به هزینه‌های اجرای طرح. ارزان تمام می‌شوند. در عین حال. این مدلها تنها راه ملحوظ کردن تفصیلی و جامع پیامدهای اقتصادی ثانویه طرحها می‌باشند. افزون‌براین. در جریان تهیه این مدلها. انبوهی از دادهها و اطلاعات درباره منطقه و اقتصاد آن گردآوری و تولید می‌شود. ۷ تاک 00160 1۰ ۱۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- - هرچند ممکن است اطلاعات شیوه توزیع پیامدهای اقتصاد کلان برای تصمیم‌گیری سودمند باشد. اما باید توجه شود که به لحاظ نظری. اندازه‌گیری پیامدهای مستقیم. تغییرات رفاه اقتصادی در اثر اجرای طرح را در خود دارد. در عین حال. درستی فرضهایی که مبنای این قضیه است. باید ند و ارزیابی شود. به‌ویژه. در شرایطی که هدفهای طرح (مانند کاهش بیکاری) به‌طورمستقیم به این فرضها (مانند اشتغال کامل) واسته‌اند. - در صورت تصمیم‌گیری به تهیه مدل اقتصاد کلان. باید به طور همزمان. نوع مدل و میزان سرمایه‌گذاری مدل انتخاب‌شده (از نظر پیچیدگی و جمع‌آوری دادهها) مشخص شود. در شرایطی که تهیه یک جدول داده - ستانده براساس اطلاعات کامل مستلزم صرف وقت زیاد و منابع مالی و نیروی انسانی قابل توجهی باشد. استفاده از فنون به هنگام‌سازی در فواصل تهیه جدول کامل کارایی خوبی داشته است. یکی از بهترین این فنون روش راس و راس تعدیل شده است. - این مباحث. عملی بودن ماتریس حسابهای اجتماعی را برای تحلیل هدفهای توسعه منطقه‌ای طرح. آشکارا نشان می‌دهد. برای سنجش پیامدهای طرح نسبت به دیگر هدفها. باید از انواع مدلهای دیگر استفاده شود. در همه موارد. باید به فایده و قابلیت اتکای مدل از نظر هدفهای مشخص آن. توجه شود. در این زمینه. صرفاً هدفهای مشخص موجود مطرح نیست بلکه باید فایده مدل برای کاربرد آینده و مبانی اطلاعاتی ایجادشده توسط آن مدنظر قرار گیرد. این فایده‌ها باید نسبت به دسترسی مهارتها و تخصص لازم و دادهها (و در نتیجه هزینه جمع آوری داده‌ها) و هزینه کلی عملیات. سنجیده شوند. - در جریان برنامه‌ریزی مطالعات طرح و با پیشرفت مطالعات توجیهی و غربال کردن گزینه‌ها. مدلهای متداول با رویکرد دقیق‌تر و تجربی‌ترء بیشتر مطرح می‌شوند تا اطلاعات مطمئن‌تر و عمیق‌تری برای تصمیم گیری فراهم شود. براین اساس. در تهیه مدل 5۸۸ (از نظر میزان دقت نتایج) می‌توان به صورت مرحله‌ای اقدام کرد و به تدریج با پالایش کار قبلی دقت و درجه اطمینان را افزایش داد. در این صورت. هزینه‌های مطالعات می‌تواند به صورت مرحله‌ای. صرف جمع‌آوری و تحلیل اطلاعات بیشتر و دقیق‌تر شود. ۵-۶ تحلیل آثار توزیعی ۱-۵-۶ گستره بررسی مطالعات توجیه اقتصادی. در واقع با مقایسه فایده‌ها و هزینه‌ها (به طور کلی) و در چارچوب تحلیل فایده - هزینه انجام شود. در این بحث. سنجش و ارزش‌گذاری پیامدهای مثبت و منفی نسبت به هدف افزایش درآمد ملی (یا تولید ناخالص داخلی) مورد توجه است. نقطه شروع. سنجش فایده‌ها و هزینه‌ها مالی است. که با توجه به نارساییهای مرتبط با بازار و پرداختهای انتقالی و دخالت دولت. باید با تعدیلاتی به فایده‌ها و هزینه‌های اقتصادی باید تبدیل شوند. ارزش‌گذاری آثار خارجی زیست‌محیطی و اجتماعی نیز به برآورد بهتر فایده خالص ۱۵۰ -------- صفحهٔ بعد -------- اجتماعی کمک می‌کند. تحلیل پیامدهای منطقه‌ای و اقتصاد کلان. نوعی تحلیل آثار توزیعی به‌شمار می‌روند که در شرایط عدم به‌کارگیری و استفاده از ظرفیتهای منابع. می‌تواند آثاری را در حسابهای طرح وارد کند که بر تولید ناخالص داخلی نیز اثرگذار باشد. اما شیوه توزیع فایده‌ها و هزینه‌های طرح میان اقشار و گروههای مختلف اجتماعی. تأثیری بر تولید ناخالص داخلی و حسابهای اقتصادی مرتبط با طرح ندارد. هرچند که در حال حاضر. یکی ازهدفهای مهم وخواستنی درارزیابی طرح نیز به‌شمار می‌آید که باید با روشهای مستقّل دیگری مطالعه شود. روشهای متفاوتی برای بررسی آثار توزیعی طرح وجود دارد که در فصل دوم به آنها اشاره شد. یکی از این‌روشها تحلیل پیامدهای اقتصادی است که در بخش پیش. مفهوم و رویه عمومی و رویکردهای مختلف انجام آن تشریح شد. ارزیابی پیامدهای زیست‌محیطی و اجتماعی. دارای پیامدهای مهم توزیعی هستند و خارج از گستره بررسی تحلیل فایده - هزینه و اقتصاد کلان قرار می‌گیرند. در ارزیابی برابری (یا فقر) مطالعات ویژه اندازه گیری پیامدهای اقتصادی و غیراقتصادی طرح بر گروهها یا زیرمجموعه‌های جمعیتی خاص مورد نظر است. تحلیل جامع آثار توزیعی که گستره کامل پیامدهای توزیعی. اعم از مالی. اجتماعی. زیست‌محیطی و اقتصادی را (اعم از اینکه به صورت کیفی. کمی غیرپولی و کمی پولی به صورت مالی یا اقتصادی ارزش گذاری شده باشند) بررسی می‌کند. و بالاخره. تحلیل آثار توزیعی اقتصادی (1: 1۸) که در امتداد تحلیل فایده - هزینه قرار دارد و شیوه توزیع فایده و هزینه طرح را آن‌گونه که در چارچوب گردش نقدی تنزیل شده و یا براساس تحلیل فایده - هزینه. سنجیده و اندازه‌گیری قرار شده‌اند. مورد توجه قرار می‌دهد. شایان ذکر است که برخی از تحلیلهای فوق. خارج از محدوده بررسیهای اقتصادی و برخی نیازمند رویکرد چند تخصصی است. ۲-۵-۶ تحلیل آثار توزیعی اقتصادی [۶۱| ازنظر مفهومی. تحلیل آثار توزیعی اقتصادی به تحلیل مالی شباهت دارد که در آن. آثار طرح (هزینه‌ها و درآمدها) از دیدگاه گروههای ذینفع یا مشارکت‌کننده تفکیک می‌شوند. با تجمیع اجزای تفکیک‌شده هزینه‌ها و درآمدها. باردیگر تصویر فایده - هزینه کلی طرح. حاصل می‌شود. انجام این مطالعه از گامهای اصلی زیر تشکیل شده است: - تهیه فهرست هزینه‌ها و فایده‌هایی که باید به‌آنها توجه شود. - اندازه‌گیری آنها به صورت پولی (یا ریالی). -‏ تهیه فهرست گروههایی که باید هزینه‌ها و فایده‌ها میان آنها توزیع شود. - اعمال ضوابط واقعی توزیعی هزینه‌ها و فایده‌ها (یا مشابه آن) برای توزیع نتایج گام دوم در میان فهرست حاصل از گام سوم. همچنین اگر مطالعه مورد نظر بعد از محاسبه گردش نقدی تنزیلی و تحلیل فایده - هزینه طرح انجام شود. گامهای ۱ و ۲ فوق انجام شده و مطالعه تحلیل آثار توزیعی و اقتصادی به گامهای ۳ و ۶ منحصر می‌شود. در راهنمای تهیه‌شده توسط بانک توسعه آسیایی. گامها به صورت زیر ارائه شده است : ۸8 دازا ۳۵۳۵۵۱۵ ۱-۰ ۱۹۱ -------- صفحهٔ بعد -------- - برآورد ارزش حال فایده خالص مالی برای گروههای مشارکت کننده. - تعیین شیوه توزیع فایده اقتصادی گروه از راه افزایش مابه‌التفاوت میان فایده خالص گروه به قیمتهای اقتصادی و مالی ستون (۱) جدول ۱-۶ گردش نقدی تنزیلی (1601۳) تحلیل مالی از دیدگاه واحد تولیدی (در این حالت فروشنده وسایل ارتباطی) را ارائه می‌کند. در ستون دوم نتایج تحلیل اقتصادی طرح و در ستون سوم. تفاوت تحلیل اقتصادی و مالی ارائه می‌شود. نتایج طرح موجب ایجاد ۲۵۰ واحد فایده برای مصرف‌کننده است (مازاد مصرف‌کننده). ۱۲۰ واحد خسارت به‌دلیل ارزش‌گذاری اضافی پول خارجی و ۱۰ درصد کاهش هزینه‌های کارگری به‌دلیل هزینه فرصت کارگر ۱۰ درصد کمتر از دستمزدها در بازار است. ستونهای ۶ تا ۷ توزیع هزینه‌ها و فایده‌های اقتصادی را میان تولیدکننده. دولت. نیروی کار و مصرف‌کنندگان نشان می‌دهد. توجه شود که در این حالت. تحلیل مالی واحد تولیدی, معادل تحلیل توزیعی است (ستون ۱ و ع۶). دولت ۰ واحد پول خارجی به واحد تولیدی می‌فروشد. اما جون هزینه واقعی ۵۲۰ واحد است. ۱۲۰ واحد خسارت حاصل می‌شود (ستون ۵). کارگران ۰ واحد به صورت دستمزد دریافت می‌کنند. اما جون هزینه فرصت ‎٩۹۰ واحد است. برابر ۱۰ واحد فایده به‌دست می‌آید. مصرف‌کنندگان ۷۰۰ واحد برای خدماتی می‌پردازند که ۹۵۰ واحد برای آنها ارزش دارد و در نتیجه. ۲۵۰ واحد فایده به‌دست می‌آورند. همجنین توجه شود که افزون فایده‌های خالص هر جهار گروه. در مجموع فایده خالص طرح را به ۶۰ واحد می‌رساند (ستون ۲). اگر مجموعه منسجمی از هزینه‌ها و فایده‌ها در دسترس باشد. می‌توان یک 1:1۸ ساده شده انجام داد و ممکن است برای اطلاع‌رسانی مباحث مربوط به پیامدهای توزیعی طرح. مفید باشد. جدول ۲-۶ خلاصه‌ای از این گونه مطالعه را برای سدی در اندونزی نشان می‌دهد (واحد پولی به میلیون دلار در سال در سطح قیمتهای ۵). چون ارقام مطالعات به صورت غیرمستقیم به‌دست آمده است. نباید نهایی تلقی شود و هدف نشان دادن مفهوم موضوعی 310۸ است. ۱۹۲ -------- صفحهٔ بعد -------- جدول ۱-۶- نمونه تحلیل توزیعی اقتصادی بانک توسعه آسیایی [۶۱] جریان گردش نقدی ِ تحلیل فایده ٍ ۸ ماتریس توزیعی فایده‌ها و هزینه‌ها ‏ (10۳) تولیدکننده ۱ -هزینه ۱ 13۳17 تولیدکننده | دولت ‏ نیروی کار مصرف‌کننده )۱( (03۸)) (۲) ۳ (ع( ۵۳) )۹۷( الف) فایده‌ها ۷۰۰ ۰ - فروش ۷۰۰ ۰ ۷۰۰ که - مازاد مصرف کننده ۳۹۰ ۳۹۰ - دستمردها ۱۰۰ ب) هزینه‌ها ۷۰۰ - وارداتی ۰ ۳ .۱۳ ۰ ۳ - هزینه‌های کارگری ۱۰۰ ۹۰ ۰ ۱.۰۰ ۹۰ - دیگر هزینه‌ها یه ۳.۰۰ ۰ ۳۰ درآمد خالص ۰ 0 ۱:۰ ۱۲ ۰ :۰ انس با با با با با با توضیحات : ** فایده خالص مصرف‌کننده. شامل ۷۰۰ میلیون واحد فروش تولیدات به‌علاوه ۱۵۰ میلیون واحد مازاد مصرف‌کننده (یعنی کل تمایل به پرداخت مصرف‌کننده برای محصول. ۹۵۰ میلیون واحد است اما آنها فقط به قیمت بازار ۷۰۰ میلیون واحد پولی می‌پردازند). همه ارقام جدول فوق. ارزشهای کنونی به میلیون واحد پول داخلی است. ۱۹۳ -------- صفحهٔ بعد -------- جدول ۲-۶- ماتریس خلاصه شده سد کدونک امبو" در اندونزی در سال (۱۹۹۳) [۶۱] فایده‌های ‏ فایده فایده ْ هزینه‌های هزینه‌های هزینه‌های . هزینه‌های ده ِ برقابی ‏ آبیاری آب سرمایه‌گذاری ‏ نگهداری و غیرمستقیم ماهیگیری ‏ فایده گروه‌های اجتماعی کنترل ۱ ۱ ۱ شهری سیر( مستفیم بهره‌برداری اسکان خالص 9 د (الف) (ب) رج) (ه) (و) دوباره (ز) رح( ۱- تمام خانوارهای شهری + ۳۹+ ۳/۵+ (۳) ۳/۶ ۱/-- ۳/۹ فعالیتهای اقتصادی + (۳) ۳/۸ 0/۹+ + تولید کنندگان ۳- مشابه بند (۲) در مناطق (۷۳) (۷۳) حفاظت شده از سیل - کشاورزی در محدوده ِ ۳/۹ ۰/۶ ۹/۵ + ابیاری ۵- جمعیت مشمول اسکان ۰/۹ ۹ دوباره (۳۲) (۳۵) -٩‏ جمعیت در منطقه طرح ِ ٍ ِ (ظ۷۷) ۰ (ط۱۷) ۰/۱ ۷- کل ۳/۹ب+ ۸/++ (۳) (۲7۳) ۹/۲ ۵/- / (۲7۳) ۹/+ اه ما از له ی نشانه‌های بیان‌کننده وضعیت به لحاظ کیفی ۲ به مفهوم مثبت. ۷۱ به مفهوم خیلی مثبت. و بان به مفهوم غیرقابل پذیرش از نظر عدالت اجتماعی. توضیحات : یکی از ویژگیهای ماتریس ۳1۸ آن است که به‌رغم مانعت الجمع بودن فایده و هزینه‌ها (احتناب اکید از احتساب دوباره) گروههای اجتماعی به‌طورمعمول همدیگر را پوشش می‌دهند (برای مثال در جدول فوق. یک نفر در محدوده تحت پوشش کنترل سیلاب و همجنین به‌عنوان یکی از اعضای خانوارهای روستایی است). در بسیاری از موارد. این آمیختگی تأثیری بر تحلیل نخواهد گذاشت و می‌توان با تجزیه بیشتر اقلام اطلاعاتی. آن ۸۵ ۳۵۵۳۵ -| ۱۹۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- ۵ محاسبه و تحلیل سنجه‌های اقتصادی ۱-۵ انواع سنجه‌ها در فصلهای پیشین به ارزیابی پیامدهای طرح و شیوه تشخیص و ارزش گذاری فایده‌ها و هزینه‌ها پرداخته شد و در این فصل. به جمع‌بندی نتایج اقدامات در قالب انواع سنجه‌ها و تحلیل و بررسی آنها می‌پردازیم. چنان که پیش‌تر اشاره شد که سنجه‌های اقتصادی در سه گروه تنزیلی. غیرتنزیلی و دیگر سنجه‌ها تقسیم‌بندی می‌شوند. ۱-۱-۵ سنجه‌های تنزیلی سنجه‌های تنزیلی, سنجه‌هایی هستند که آثار پولی طرح (اعم از هزینه‌ها و فایده‌ها) را با توجه به ارزش زمانی پول و به صورت خلاصه‌شده برای انجام مقایسه بین فایده‌ها و هزینه‌ها و یا بین گزینه‌های مختلف یک طرح و با بین طرحهای مختلف. ارائه می‌کنند. ممکن است برخی از ملاحظات خارج از چارچوب سنجش آثار طرح نسبت به هدف کارایی و رشد اقتصادی نیز به شکلی در این سنجه‌ها لحاظ شوند و یا فقط آثار پولی طرح نسبت به این هدف مورد سنجش و ارزیابی قرار گرفته باشد. در این نشریه. قسمت دوم مورد توجه است. زیرا سنجش آثار طرح نسبت به هدفهای مختلفی مانند توسعه منطقه‌ای و توزیع درآمد و همانند آن در قالب مفروضات ضمنی. مانع از شفافیت آنها در مقایسه‌ها و نتیجه‌گیریها هنگام تصمیم‌گیری مشترک. جمعی و نهادی می‌شود. از این‌رو بهتر است در ارزیابیهای چندمعیاری. این نوع ملاحظات مستقّل ازهم مورد توجه قرار گیرند و یا درصورتی که امکان چنین ارزیابیهایی وجود ندارد. اطلاعات مربوط به تعدیلهای موردنظر. مجزا و تفکیکی ارائه شود. نمونه سنجه‌های تنزیلی عبارتند از [۸ ۰۱۹۰۱۶ ۳۳و ۴۵]: - ارزش خالص کنونی ۱ - نسبت فایده به هزینه۲ - نرخ بازده داخلی ۳ - نسبت فایده خالص به سرمایه؛ روش تنزیلی. امکان قبول یا رد طرحهایی را می‌دهد که در آنها شیوه‌های زمانی حصول هزینه‌ها و فایده‌ها (جریان زمانی فایده یا هزینه") در طول عمرطرح متفاوت است و یا فایده خالص آنها در طول زمان (جریان زمانی فایده خالص). در مقایسه طرحها متفاوت است. 0۳۵۹۵۲۹ ۱-3۵1 0 051 130۵6111 -2 0 0 ۳۵۵ [۵ 1۱۵۳۳ -3 0 1 ۵51130 ۳۵۵0111-113۷ ۲۵1 -4 58 آ5 00 0۲ ۲006111 -5 ۱۹۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۱-۵ سنجه‌های غیر تنزیلی سنجه‌های غیرتنزیلی. سنجه‌هایی هستند که آثار پولی طرح را بدون توجه به عامل زمان و ارزش زمانی پول. ارائه می‌دهند. نمونه‌های سنجه‌های غیرتنزیلی عبارتند از [۹. ۸ ۲۴ و ۱۹| : - میانگین فایده سالانه به‌ازای هر واحد سرمایه - دوره برگشت سرمایه" ۳-۱-۵ دیگر سنجه‌ها ممکن است دیگر سنجه‌های موردی. مانند سنجه‌هایی در زمینه کارایی عامل تولید یا محصول خاص یا کارایی ارزی طرح یا ملاحظات خاص و مهم از نظر دستگاه مدیریتی نیز مطرح باشد. این سنجه‌ها. ممکن است آثار طرح را نسبت به سایر هدفهای توسعه. مانند ایجاد اشتغال. تراز پرداختها. توسعه منطقه‌ای و توزیع درآمد. مورد سنجش و توجه فرار دهد. ۲-۵ مراحل تهیه برنامه زمانی و محاسبه سنجه‌های تنزیلی نمودار ۱-۵ مراحل اصلی کار را برای محاسبه سنجه‌های تنزیلی نشان می‌دهد. این مراحل عبارتند از: - جمع‌بندی حسابهای طرح -‏ تهیه برنامه زمانی طرح - تهیه جریان نقدی طرح - محاسبه سنجه‌های تنزیلی نخستین گام. جمع‌بندی " حسابهای طرح است. چنان‌که در بخش پایانی فصل سوم توضیح داده شد. ابتدا تحلیل گر باید حسابهای مالی را برآورد و منظم کند و سپس براساس آن. حسابهای اقتصادی را مشخص نماید. در گروه هزینه‌ها. باید برآورد همه هزینه‌های سرمایه‌گذاری. هزینه‌های نگهداری بهره‌برداری و جایگزینیهای دوره‌ای اجزای طرح وارد شود. سپس براساس دوره بررسی ارزش اسقاط و یا هزینه برچیدن طرح برای پایان دوره. در نظر گرفته شود. و ۸۶0 -2 این اقدام در تحلیل طرحها عبارت‌است از جمع کردن هزینه‌ها (با هم) و فایده‌ها (با هم) برای تمام واحدهای شرکت‌کننده در یک طرح با هدف به‌دست آوردن حسابهای خلاصه که براساس آن می‌توان معیار ارزش طرح را به‌دست آورد |۲۴]. ۱۹۶ -------- صفحهٔ بعد -------- جمع‌بندی حسابهای طرح و تعیین دوره بررسی انتخاب سال مبنا تهیه جریان زمانی هزینه‌ها تهیه جریان زمانی ارزش کنونی هزینه سرمایه‌ای ارزش کنونی هزینه‌ها تهیه جریان نقدی نسبت فایده خالص به سرمایه نمودار ۱-۵- فرایند تهیه برنامه زمانی و محاسبه سنجه‌های تنزیلی در گروه فایده‌ها. باید برآورد همه فایده‌ها به ترتیبی که در فصل سوم بحث شد. منظور شود. بهتر است برآوردهای ریالی ناشی از آثار زیست‌محیطی طرح. با توجه به پایه برآورد متفاوت آنها(متفاوت بودن دقت برآوردها) نسبت به فایده‌ها و هزینه‌های مستقیم در جمع‌بندی حسابهای طرح منظور نشود. این برآوردهاء در آزمون حساسیت و تحلیل نتایج بررسی و امتیازدهی. قابل استفاده خواهد بود. ملاحظات دیگری افزون‌بر موارد گفته‌شده. در جمع‌بندی حسابهای طرح وجود دارد که مربوط به تهیه برنامه زمانی طرح و جریان نقدی است. امکان محاسبه سنجه های تنزیلی پس از طی این مراحل. مهیا می‌شود. در ۵ تنظیم برنامه زمانی طرح با جمع‌بندی حسابهای اقتصادی طرح. برآورد فایده‌ها و هزینه‌های ارزش گذاری‌شده مربوط به طرح به گونه‌ای که در فصل سوم شرح داده شد. آماده است تا براساس آن برنامه زمانی لازم تهیه شود. گامهای اصلی در تهیه برنامه عبارتند از : - تعیین دوره بررسی و افق برنامه‌ریزی - تهیه جریان هزینه‌ها ۱۹۷ -------- صفحهٔ بعد -------- - تهیه جریان فایده‌ها - تهیه جدول یا نمودار جریان نقدی تنظیم برنامه زمانی هزینه‌ها و فایده‌های طرح برای محاسبه همه سنجه‌های تنزیلی و برخی سنجه‌های غیرتنزیلی ۱-۳-۵ تعیین دوره بررسی " تعیین دوره بررسی یا دوره‌ای که پیامدهای طرح در بررسی منظور می‌شوند. با در نظر گرفتن وضعیت عوامل مختلفی به شرح زیر است [۰۲۴ ۳۳و ۴۱] : - نقطه شروع دوره بررسی, باید زمانی باشد که هزینه‌ها و فایده‌های مربوط به آینده است که هنوز درباره آنها تصمیم گیری نشده است حتی اگر نشان داده شود که هزینه‌های ریخته شده. مربوط به طرح باشد. نباید در برنامه‌ریزی ظاهر شود. نقطه شروع دوره بررسی با توجه به‌این موضوع. انتخاب می‌شود. - نقطه پایانی دوره بررسی, باید کمتر از عمر فیزیکی سازه‌های اصلی طرح باشد. یعنی زمانی که بیشتر سازه‌های طرح براساس برنامه پیش‌بینی‌شده قادر به انجام وظایف خود باشند. دوره بررسی برابر عمراقتصادی مهم‌ترین اقلام سرمایه‌گذاری طرح است. عمر اقتصادی طرح, کمتر از عمر فیزیکی آن است و تا زمانی که افزایش فایده دراثر اجرای طرح. برابر یا بیشتر از افزایش هزینه‌های مرتبط با طرح است. ادامه دارد. دوره بررسی باید بیشتر از افق طراحی ۲ باشد یعنی نقطه زمانی در آینده نسبت به پایان دوره احداث و آغاز بهره‌برداری که با رسیدن به آن نقطه. همه نیازها تأمین می‌شود. در شروع دوره بررسی و در انتهای مطالعات توجیهی. باید زمان لازم برای تصمیم‌گیری و آغاز مطالعات طراحی تفصیلی را در نظر گرفت. باید پس از دوره اجراء دوره بهره‌برداری به شیوه‌ای انتخاب شود که نه تنها از عمر فیزیکی طرح فراتر نرود. بلکه به‌دلیل افزایش عدم قطعیت در پیش‌بینی درازمدت و آینده دورترء خیلی به أن نزدیک نباشد. درعین‌حال دوره بهره‌برداری باید آن‌قدر طولانی باشد که بتواند آثار اصلی طرح را در دوره بهره‌برداری در خود لحاظ کند. با این ملاحظات. دوره بررسی به‌طورمعمول در طرحهای مستقل شبکه آبیاری وزهکشی ۳۰ سال و در طرحهای سدسازی همراه با شبکه آبیاری - زهکشی و نیروگاه. ۵۰ سال در نظر گرفته می‌شود. ۲-۳-۵ تهیه جریان هزینه‌ها" جریان زمانی هزینه‌ها. براساس اقلام اصلی هزینه پیش بینی شده و شیوه رخداد آن در طول زمان تهیه و تنظیم _ هزینه‌های دوره مطالعات طراحی تفصیلی 55 [۵ 2۳ ۵۲ ۳۵۳۵۵ -| 1658 -2 0 ا۲)05 -3 ۱۵۸ -------- صفحهٔ بعد -------- - هزینه‌های دوره اجرای طرح به تفکیک اجزای طرح - هزینه‌های دوره بهره‌برداری شامل هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری و جایگزینی - برای تهیه جریان هزینه‌ها در طول دوره بررسی. تفکیک هزینه‌های مربوط به هر سال کفایت می‌کند. از این‌رو برای هریک از اقلام اصلی هزینه‌ها باید براساس برنامه زمانی پیش‌بینی‌شده. پیشرفت فیزیکی وشیوه پرداخت در چارجوب قراردادهای رایج. حدول توزیع سالانه تهیه شود. حدول ۱-۵ نمونه‌ای از افلام کار را برای تهیه جریان هزینه‌های یک طرح آب نشان می‌دهد. در تهیه حریان هزینه‌ها. جندنکته قابل توجه است : - به‌طورمعمول مدت دوره اجرا با بازده اقتصادی طرح رابطه معکوس دارد. یعنی. هر چه این مدت بیشتر باشد. بازده اقتصادی کاهش و هرچه کمتر باشد بازده اقتصادی افزایش می‌یابد. زیرا هر چه دوره اجرا بیشتر باشد. زمان رسیدن به فایده‌های طرح به تأخیر می‌افتد. از این‌رو در برنامه‌ریزی برای دوره اجرا. تلاش می‌شود فعالیتها به شیوه‌ای تنظیم شود که این دوره کوتاه‌تر باشد. در شرایط مطلوب. این دوره نباید از نظر جریان منابع مالی محدودیت داشته باشند. همچنین ظرفیت شرکتهای مسئول اجرا باید با نیازها اجرایی تطابق داشته باشد. عدم رعایت این پیش‌نیازها موجب طولانی‌ترشدن دوره اجرا نسبت به شرایط مطلوب و در نتیجه کاهش بازده اقتصادی طرح می‌شود. از این‌رو. رعایت تعهدات مالی و پرداخت به موفع و سازماندهی مناقصه‌ها و قراردادهای اجرایی اهمیت زیادی دارد و به‌طورمعمول تعیین این امور به برنامه‌ریزی تخصصی و مستقل نیاز دارد. - گرچه هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری با افزایش میزان استهلاک و گذشت سالهای استفاده از طرح. افزایش می‌یابد. اما برای سادگی. به‌طورمعمول رم میانگینی برای کل دوره در نظر گرفته می‌شود. این هزینه باید برمبنای پیش‌بینی سازمان مناسب بهره‌برداری و نیازهای مشخص برآورد شوند. - برای برخی سازه‌های اصلی با عمر فیزیکی با اقتصادی کمتر از دوره بهره‌برداری. (مانند تجهیزات الکترومکانیکال یا شبکه فرعی آبیاری). باید هزینه‌های جایگزینی تعیین شود. - در پایان دوره بهره‌برداری می‌توان برای تأسیسات ارزش اسقاط را به عنوان هزینه منفی و هزینه برچیدن تأسیسات به عنوان هزینه مثبت در نظر گرفت . شایان ذکر است که ارزش کنونی این برآورد در طرحهای آب بسیار ناچیز است و به‌طورمعمول تأثیری معنی‌دار در محاسبه سنجه‌های تنزیلی ندارد. این واقعیت به تأثیر کاهنده زمان بر ارزش فایده‌ها و هزینه‌های مربوط به سالهای آینده دور اشاره دارد که در مبحث ارزش زمانی پول توضیح داده خواهد شد. 0 له 0ل0زده۲ 0۲ ۹۵۱۷۵۵6 -| 2- البته در مواردی‌که هزینه برچیدن تأسیسات درنظر گرفته شده. لحاظ کردن ارزش اسقاط اساسا مفهومی ندارد. ۱۹۹ -------- صفحهٔ بعد -------- جدول ۱-۵- جریان هزینه‌ها و درآمدهای طرح پشتیبانی عملیاتی سامانه‌های آبیاری 1505۳11 در کشور فیلیپین (۱۹۹۲) [۵۰| ارقام به هزار پزو فایده‌ها با فایده‌های هزینه‌های هزینه‌های نگهداری و . افزایش فایده‌های سال افزایش فایده‌ها طرح بدون طرح سرمایه‌ای بهره‌برداری خالص ۹۹ ۹ : ٍ : ٍ : : ۱۹۹۳ هه 6۰۵ ۵۵ [ه هر ها هن ۰ ِ ۳۷/۸ ٍ (۸۷) ( ۳۹۷۷۹۰) ۸۱۳۲:۶۵۹۶ ۸۳:۵ ۰ ٍ ۳ ٍ (۱۳۲) (۹۹)) ۵ ۸۳۵۶۷۹ ۸۳۳۵ ۱۳ ٍ ۳ ٍ (۳۹) (۸۳۱) ۹ ۸۳۲۶:۷۹۲۲ ۸۱ ۱۱:۸ ِ ۳ ِ 1:۱ (0۹۶) ۱۹۹۷ ۲ م۸ ۸۳۳ ۲۳۹۱۹ ٍ ۲۱ ٍ ۱:۹ (۶۰۵۹) ۸ ۸۶۲۹۵۵ ۷۳۹۱۵ 4 ِ : ٍ ۳۱۳۳ ۷" ۹۹۹ ۸۶۷۲۸۹ ۷۷ 1:۲ ِ : ِ ۸ ۹۵ ۰ ۸۱۵۱۸۵۲ ۷۳۹۳ ۷۷۱۹ ٍ : ِ ۹۲ ۷۱۷ ۸۳۹۶۳۹ اجه ۸۹۰ ٍ : ٍ 1:۷ ۷۳۹۳ ۲ ۸۰۹۱۳۷ ۷۱۹۳۱۲ ۸۵ ٍ : ٍ 1:۷ ۷۳۹۳۷۷ ۳ ۷۸۹۳۲۵ ۷۸ ۸۹۷ ٍ : ٍ 1:۷ ۷:۰ ۷۹۲۰۲۳۲ ۹۱ ۷۳۲ ٍ : ٍ 1:۷ ۷۱۸۵ ۳۵ ۷۹۲۲۱۲ 1 ۷۳۳۰۵ ٍ : ٍ 1:۷ 1۹۹۹۷ ۳ ۷۹۲۲۱۲ 1۹۷ ۷۳۹۳۰۵ ٍ : ٍ ۹1:۷ 1۹۹۹۷ تو ضیح : در فاصله ۲۰۰۵ تا ۲۰۲۲ اعداد ستونها به طور مشابه تکرار می‌شود. (ارقام داخل پرانتز منفی است). ۳-۳-۵ تمیه جریان فایده‌ها جریان زمانی فایده‌هاء براساس اقلام اصلی فایده‌های پیش‌بینی شده و شیوه رخداد آن در طول زمان تهیه و تنظیم می‌شود. در طرحهای آب. تهیه جریان فایده‌ها به طور سالانه کفایت می‌کند. از این‌رو برای هر نوع فایده. مانند تأمین آب کشاورزی, شهری. صنعتی و غیره باید براساس برنامه زمانی پیش‌بینی‌شده. جدول توزیع سالانه تهیه شود. جدول ۱-۵ نمونه‌ای از اقلام کار که را نشان می‌دهد برای تهیه جریان فایده‌های یک طرح بهبود سامانه آبیاری استفاده دارد. در تهیه حریان فایده‌ها. چند نکته قابل توجه است : - به دو دلیل افزایش درآمدها در اثر اجرای طرح اصلی ناگهانی نیست و به‌تدریج به حد نرمال پیش بینی شده می‌رسد : - دلیل اول. فاصله داشتن افق طراحی نسبت به سال آغاز بهره‌برداری که موجب می‌شود همه آب تأمین‌شده (برای مثال برای آب شهری) در آغاز بهره‌برداری استفاده نداشته باشد. یا ممکن است آماده ۱۶۳۰ -------- صفحهٔ بعد -------- نبودن زیربناهای لازم (شبکه‌های آبیاری و تجهیز مزارع) امکان تبدیل زمینهای را محدود کند و توسعه زمینها کشاورزی مرحله به مرحله برنامه‌ریزی می‌شود. - دلیل دوم. تدریجی بودن رسیدن به فایده پیش‌بینی‌شده در شرایطی که آب به عنوان نهاده تولید. به کار می‌رود. این امر ممکن است دلایل مختلفی داشته باشد: تغییر روشهای آبیاری. نوع کشت. و روشهای زراعی موجب طولانی شدن رسیدن به حد نرمال پیش‌بینی‌شده در تولید می‌شود. قابلیتهای آب‌بران و خدمات مشاوره‌ای و ترویحی. می‌تواند بر طول این دوره تأثیر بگذارد. توسعه باغها و دامداری نیز موحب طولانی‌شدن دوره می‌شود. تمامی این عوامل. باید مستند به مطالعات لازم بوده و در تدوین برنامه زمانی تفصیلی مورد توجه قرار گیرد |۳۳]. - ممکن است در طول مدت اجرا. درآمدها کاهش یا افزایش یابد. کاهش درآمدها ممکن است به علت استفرار وضعیتی باشد که اجرای طرح تأمین خدمات را در حد موحود را به دلا یل مختلف. موقتاً دچار اختلال کند. افزایش درآمدها می‌تواند با بهره‌برداری مرحله‌ای از طرح در طول دوره احرا. رخ دهد. این موضوع در طرحهای مرحله‌ای (برای مثال ترکیبی از احداث سد مخزنی و اجرای تونلهای انتقال آب بین حوضه‌ای یا احداث ایستگاههای پمپاژ و خطوط انتقال آب) رایج است. لازم است هزینه‌ها و خسارتهای تفویم‌شده که مربوط به طرح است اما در حریان هزینه‌ها لحاظ نشده". از درآمدها کسر شود. مانند کاهش ارزش تولید در محدوده دریاجچه سد مخرزنی یا در حریم و محل استقرار تأسیسات و سازه‌های آبی که می‌تواند از فایده‌های طرح. کسر شود. 2-۳-۵ تمهیه جریان نقدی اقتصادی " با کسر هزینه‌ها ازفایده‌ها در هر سال. فایده خالص مربوط به آن سال به‌دست می‌آید. با تکرار این کار در تمام سالهای مربوط به دوره بررسی. جریان نقدی اقتصادی به‌دست می‌آید. بیشتر سنجه‌های تنزیلی (به‌جز نسبت فایده به هزینه) براساس تنزیل جریان نقدی اقتصادی به‌دست می‌آید. از این‌رو مبنای محاسبات آنها را تحلیل حریان نقدی تنزیلی " (16۳۸) تشکیل می‌دهد. در جدول شماره ۱-۵ ستون فایده خالص همان جریان نقدی خالص است که ۵ سال آن رقم منفی و سالهای باقی‌مانده (تا ۳۰ سال) رقم مثبت است. در سالهای نخستین که سالهای سرمایه‌ گذاری در طرح است. افزایش فایده‌ها در اثر احرای طرح کمتر از هزینه‌هاست و در تتیحه رقم منفی است. ۱ - شیوه لحاظ کردن اقلام در رده‌بندی هزینه‌ها و فایده‌ها. در محاسبه سنجه نسبت فایده به هزینه و رقم حاصل کسر موْثر است و به‌این موضوع در مببحت تحلیل سنجه‌ها توجه شده است. ۷۷ ماک 10۵۵ -2 هرچند از اصطلاح #جریان نقدی استفاده می‌شود ولی عوامل غیرنقدی هم در پیش‌بینی وارد می‌شود. مانند ارزش محصول خودمصرفی و پرداختها و دریافتهای غیرنقدی. از این اصطلاح برای نخستین بار در سرمایه‌گذاری صنعتی استفاده شد که در آنها عوامل غیرنقدی معمول نیست [۳۴]|. 2215 110۷۷ حاکی از -3 ۱۳۱ -------- صفحهٔ بعد -------- 2-۵ محاسبه سنجه‌های تنزیلی ۱-2-۵ سنجش آثار زمانی پول منظور از سنجش آثار زمانی پول. انجام تعدیلات کاهنده (تنزیلی) بر جریان زمانی هزینه و فایده آینده به تناسب دوری آنها از زمان حاضر (یا سال صفر) است. تنزیل جریانهای هزینه و فایده مربوط به یک طرح. امکان مقایسه جریانهای پولی را در زمانهای مختلف فراهم می‌کند. این تعدیل ناشی از لحاظ کردن ارزش زمانی پول است. نرخ تنزیل " به کار گرفته‌شده برای معادل‌سازی مقادیر پولی یک سال در آینده با سال مینا در زمان حاضر. بر میزان توجیه‌پذیری اقتصادی طرح. تأثیر بسزایی دارد. در عمل. نرخ تنزیل کوچک‌تر موجب اثرگذاری بیشتر هزینه‌ها و فایده‌های آینده بر ارزش خالص کنونی طرح و در نتیجه بر معیارهای تصمیم‌گیری می‌شوند. بنابراین مفروضات مربوط به فرایند تنزیل کردن. اثر قابل ملاحظه ای بر اقتصادی بودن یک طرح دارد. در استفاده از تحلیل فایده - هزینه برای پشتیبانی از تصمیم‌گیری طرحهای دارای عمر طولانی. انتخاب نرخ تنزیلی ازنظر روش‌شناسی. یک تصمیم‌گیری مهم در مطالعات توجیه‌پذیری اقتصادی طرح به شمار می‌آید. به بیان ساده نرخ تنزیلی قیمت نسبی است که مقایسه مجموعه‌ای از کالاها و خدمات زمان حاضر و آینده را ممکن می‌سازد. نرخ تنزیل. برای محاسبه ضریب تنزیل " به‌ کار می‌رود. از ضریب تنزیلی برای تبدیل ارزش پولی (فایده یا هزینه) مربوط به آینده به ارزش پولی کنونی استفاده می‌شود. اگر نرخ تنزیل را معادل ۲ در نظر بگیریم. ضریب تنزیل ۲ از رابطه زیر به‌دست می‌اید : الم (7 +۱) در این رابطه. ] فاصله زمانی سال رخداد هزینه یا فایده نسبت به سال مبنا یا سال صفر است. اگر نرخ تنزیل. معادل ۷ درصد در سال باشد. ضریب تنزیل برای سال ۲۵. معادل ۰/۱۸۶۲ خواهد بود. اگر بخواهیم ۲۰۰ واحد پولی در سال ۲۵ را به ارزش کنونی تبدیل کنیم. با ضریب فوق. برابر با ۳۹/۸۶ واحد پولی می‌باشد و ملاحظه می‌شود که رقم منتقل‌شده به زمان حاضر. ۱۸/۶۲ درصد رقم اصلی در سال ۲۵ است. جدول ۲-۵ ضریب تنزیلی را در نرخهای تنزیل و در سالهای مختلف نشان می‌دهد. در نمودار ۲-۵ این رابطه به‌صورت منحنی رسم شده است. بررسی این روابط. چند نتیجه مهم زیر حاصل می‌شود : - تأثیر نرخ تنزیل معین در کاهش ضرایب تنزیل با زمان. رابطه تصاعدی دارد. - افزایش نرخ تنزیل درکاهش ضرایب. در زمان (دوره بررسی) طولانی‌تر بیش از زمان کوتاه‌تر است. - نرخهای تنزیل بالاتر ‎٩(‏ درصد به بالا) نسبت به نرخهای پایین‌تر در زمانهای طولانی‌تر. ضرایب کوچک‌تری به‌دست می‌دهند. ۵ 11600۳1 -| ۳ 121۹00۲ -2 ۱۳۲ -------- صفحهٔ بعد -------- با توجه به محدودیت منابع سرمایه‌ای در اجرای طرحهای آب. نرخهای تنزیل با حذف اثر تورم. به‌طورمعمول بالاتر از ‎٩‏ درصد است و براساس نتایج فوق تأثیر برآوردهای فایده‌ها و هزینه‌ها در محاسبه ارزش کنونی در دوره بررسی فراتر از ۳۰ سال معنی‌دار نیست. اما برعکس. دقت در تنظیم برنامه توزیع زمانی فایده‌ها و هزینه‌ها در سالهای نخستین دارای اهمیت است و به همین دلیل تلاش برای کوتاه کردن دوره تطبیق و دوره ۲-2-۵ انتخاب سال مبنا آنچه در بخش پیش گفته شد. براساس در نظر گرفتن سال اول دوره بررسی به‌عنوان سال مبنا (0)) است. در حالی که همه اقلام سالانه فایده و هزینه طرح به سال مبنایی در آینده منتقل شوند. به جای نرخ و ضریب تنزیل باید از نرخ و ضریب بهره استفاده کرد. در محاسبه ضریب بهره رابطه مورد استفاده. عکس رابطه ضریب تنزیل است. می‌توان سال مبنا را در هریک از سالهای دوره اجرا یا بهره‌برداری در نظر گرفت و متناسب با آن فایده‌ها و هزینه‌ها را با ضریب بهره و یا تنزیل به سال مبنای مورد نظرء منتقل کرد [۲۴] جدول ۲-۵- ضرایب تنزیل در فاصله زمانی مختلف در نرخهای تنزیل مختلف نرخ تنریل ۲۱-۵ ۲۱-۵ ۰ ۱] ۲۱-۰ ۰ ]۲ صفر درصد ۱/۰ ۱/۰۰ ۱/۰۰ ۱/۰۰ ۱/۰۰ ۲ درصد ۹۵ ۳ ۰.۹۲ ۰.۳۲ ۳۸ ٩‏ درصد ۷۷ ۱۷ ۷ ۹4 ۳ ۸ درصد ۰/۸۱ ۳۱۵ ۰/۹۹ ۳۱ ۰۱ ۰ درصد ۰/۳۱ ۳۹ ۹۷ ۹ ۰( نمودار ۲-۵- رابطه تغییرات ضریب تنزیل و فاصله زمانی در نرخهای مختلف صفرشوصفله 1 یچ در صد - 7 معدرصده۲ لس سا ۰ ادرصد ۲۰ ۱۳۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳-2-۵ انتخاب نرخ تنزیل [۶۱] ۱-۳-2-۵ برپایه مفاهیم و نظریه‌های اقتصادی اگرچه همسان‌سازی زمانی وجوه هزینه و فایده با استفاده از فنون تنزیلی در طول عمر طرحها و در ایک دوره بررسی نسبتاً طولانی انجام می‌شود. اما در مورد چگونگی انتخاب نرخ تنزیل, توافق اندکی وجود دارد. چون این انتخاب در توجیه‌پذیری طرحها بسیار نقش‌آفرین است. آشنایی و توجه به مفاهیم اصلی و شرایط و دیدگاهها. بسیار اهمیت دارد. در چارگوش ۱-۵ تعریف چهار مفهوم مهم در این زمینه ارائه شده است. گرچه در متون مربوط به‌طورمعمول از اصطلاح نرخ اجتماعی ترجیح زمانی به‌جای نرخ بهره مصرفی استفاده می‌شود. اما باید به تفاوت ماهیت آنها توجه کرد. ممکن است نرخ ترجیح سیاسی در شرایطی که دولت نسبت به شهروندان خود دارای ترجیحات و هدفهای متفاوتی است. جایگزین نرخ ترجیح اجتماعی شود یا ممکن است ملاحظات اخلاقی در این زمینه مطرح باشد و نرخ تنزیل اجتماعی را از نرخ بهره مصرفی متمایز و متفاوت کند. به‌طورمعمول هزینه‌های فرصت سرمایه‌گذاری برای طرحهای دولتی با نرخ بهره سرمایه. برابر درنظرگرفته می‌شود. اما چون ممکن است سرمایه‌گذاری بخش دولتی موجب تغییراتی در مصرف (از نظر اضافه کردن مالیات) و سرمایه‌گذاری بخش خصوصی (از طریق استقراض) شود. بنابراین لزوماً این دو مفهوم معادل یکدیگر به‌طورمعمول با فرض بازار کامل رقابتی. نرخ بهره مصرفی و نرخ بازده نهایی سرمایه را معادل یکدیگر در نظر می‌گیرند. اما در عمل, مالیات بر سهام شرکتها و بردرآمد سرمایه اشخاص, در میان دیگر عوامل شکست بازار فاصله ایجاد می‌کند و در نتیجه نرخ بهره مصرفی کمتر از نرخ بهره سرمایه‌گذاری می‌شود. یک مثال ساده نشان می‌دهد که اگر سهامداران (یعنی مصرف‌کنندگان) به ‎٩‏ درصد نرخ بازده بعد از مالیات نیاز داشته باشند و مالیات بر درآمد اشخاص ۲۵ درصد باشد و همه سرمایه‌گذاری شرکتها مشمول 7۵۰ مالیات شود و همه سهام توسط سهامداران خریداری شده باشد. شرکت باید نرخ پیش از مالیات را ۱۹ درصد به‌دست آورد تا بتواند بازده مورد نیاز سهامداران خود (یعنی ‎٩‏ درصد) را بیردازد. زیرا اگر شرکت ۱۹ درصد به‌دست آورد. ۵۰ درصد آن‌را به دولت و ۵۰ درصد را به سهامدار می‌پردازد و سهامدار یک چهارم درآمد سرمایه (۸ درصد دریافت‌شده) را بابت مالیات می‌ پردازد و باقیمانده یعنی ‎٩‏ درصد را دریافت می‌کند. در حال حاضر. دفاتر نهادهای بین‌المللی " در تعیین نرخ تنزیل, به استفاده از نرخ اقتصادی بهره سرمایه تأکید دارند. اما برخی از محققّان اشاره دارند که اگر سرمایه‌گذاری عمومی از طریق بیرون کشیدن سرمایه از بخش خصوصی تأمین شود (یعنی استقراض از بخش خصوصی) هزینه فرصت سرمایه برابر با نرخ بهره سرمایه خواهد بود که در مثال فوق ۱۹ درصد است. اگر سرمایه‌گذاری از طریق کاهش مصرف (یعنی اخذ مالیات اضافی) تأمین شود. در مثال فوق هزینه فرصت سرمایه برابر با نرخ بهره مصرفی یعنی ‎٩‏ درصد است. در درازمدت. 22665 1۳۹000 [۵ 1316۳۵0 -| ۱۴ -------- صفحهٔ بعد -------- به‌طورمعمول منابع مالی طرحهای دولتی با اخذ مالیات (که هم برمصرف و هم برسرمایه اثر می‌گذارد) تأمین می‌شود. در این‌حالت نرخ تنزیل اجتماعی که بیانگر سهم وزنی سرمایه و مصرف جایگزین‌شده است. قابل انتخاب و استفاده است که در مثال بالاء اگر نسبت صرفه‌جوبی و سرمایه‌گذاری ۲۰ به ۸۰ باشد. برابر است با : ۸( /)(۸۰/)+(۲۰/۱۹/) چارگوش ۱-۵- مفاهیم مختلف موئثر در تعیین یا انتخاب نرخ تنزیل [۶۱] ارزش زمانی پول در نظریه‌های اقتصادی به صورتهای مختلف زیر بیان می‌شود : ۱ نرخ بهره مصرفی : در شرایطی که مصرف کننده برای مصرف کالا و خدمات. ترجیح زمانی دارد و برای جبران مقدار چشم‌پوشی از مصرف امروز. مقدار بیشتری را در آینده انتظار دارد. ارزش زمانی پول به صورت نرخ ترجیح زمانی مصرف اندازه‌گیری می‌شود. نرخ بهره مصرفی, نرخی است که ارزش مصرف در طول زمان ۲ نرخ بهره سرمایه‌گذاری" : در شرایطی که سرمایه‌گذار برای سرمایه و درآمد برگشتی حاصل از آن. ترجیح زمانی دارد و در مقابل مقدار معین سرمایه امروز. مقدار بیشتری سرمایه و درامد برگشتی در آینده انتظار دارد. ارزش زمانی پول به صورت نرخ بهره سرمایه‌گذاری اندازه‌گیری می‌شود. نرخ برگشت سرمایه‌گذاری در حد کرانه‌ای (نهایی). نرخ بهره سرمایه‌گذاری نامیده شده است. ۳ نرخ اجتماعی ترجیح زمانی " : نرخی است که جامعه (با واسطه دولت) با این نرخ حاضر به جابه‌جایی سودها یا هزینه‌های فردا با امروز است. ۶ هزینه فرصت سرمایه‌گذاریهای دولتی؛ : ارزش مصرف و سرمایه‌گذاری بخش خصوصی است که در اثر سرمایه گذاری دولتی. حاصل و انجام نشده است. ۲-۳-2-۵ برپایه ملاحظات توسعه پایدار در کنار بحث انتخاب نرخ تنزیل براساس مفاهیم و نظریه‌های اقتصادی. کم اثرشدن آثار درازمدت آینده در تصمیم گیریهای کنونی در نتیجه استفاده از فنون تنزیلی. انتقاداتی را نسبت به رعایت حقوق نسلهای آینده موجب شده است. منتقدان در حالت افراطی. در برخی موارد. حتی استفاده از نرخ صفردرصد را برای رفع تبعیضش نسبت به نسل آینده پیشنهاد کرده‌اند. اما به نظر می‌رسد در شکل مطلوب باید در هر نوع ارزیابی. موضوعها و مفاهیم متناسب با هدف مورد نظر را از هدفهای مختلف و متفاوت دیگر تفکیک کرد و اطلاعات به‌دست آمده را به‌طور جداگانه به دستگاه تصمیم‌گیری عرضه داشت. تأثیر بیش از حد این دیدگاه در تحلیل فایده - هزینه از راه ))-1٩1(‏ 10۵1 ان ۵۵ 6۵۹۵۵۵ با (10(1) 10۱00۵1 ان ۹۵۵ 1۱۹۳۵۵۲ .2 (51(1۳) ۳۲۳۵|۵۳ 1۵ 0 ۵۵ لوگ .3 (۱ط06) اعساد 10 مزاط0ط ان اجه خانس م00 ۳۳۵ .4 ۱۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- کاهش نرخ تنزیل, می‌تواند فرضی پنهانی باشد که اطلاعات مرتبط با سنجش آثار طرح را نسبت به هدف رشد اقتصادی به طور جدی خدشه‌دار کند. بنابراین پیشنهاد می‌شود ارزیابی پیامدها از دیدگاه پایداری و تعادل مصرف و سرمایه‌گذاری بین نسلها. در چارچوب ارزیابیها و تحلیلهای توزیعی " مورد توجه و پیگیری قرار گیرد. ۳-۲-۶-۵ بر پایه تجربیات موجود براساس بررسی انجام‌شده توسط شورا یا کمیسیون جهانی سدها. نرخهای تنزیلی که در سرمایه‌گذاریهای دولتی برای سدسازی به‌کار گرفته می‌شود در کشورهای در حال توسعه حدود ۸ تا ۱۲ درصد و در کشورهای توسعه یافته در حدود ‎٩‏ درصد است. این تفاوت می‌تواند به دلیل وجود یا ظرفیت نرخ رشد بالاتر در کشورهای در حال توسعه باشد. بنابراین پیشنهاد می‌شود پژوهشهای کاربردی برای تشخیص نرخهای تنزیل کشورها و دامنه 2-۳-2-۵ جمع‌بندی و پیشنهادها در شرایط تأمین رشد اقتصادی شتابان از طریق مصرف ناپایدار سرمایه‌های طبیعی. پیشنهاد می‌شود که نرخهای تنزیل به کارگرفته شده درتجربیات کشورهای در حال توسعه به عنوان حد بالا در نظر گرفته شده و با تکیه بر آزمون حساسیت به نرخهای پایین‌تر تکیه شود. در هر صورت به پژوهشهای پایه‌ای بیشتری درباره ارتباط تحلیلهای اقتصادی و توسعه پایدار مورد نیاز است. * بررسیهای انجام‌شده نشان می‌دهد که عدم استفاده از نرخ تنزیل (نرخ تنزیل صفر درصد) یا کاهش دلخواه نرخهای تنزیل در پاسخ به توجه بیشتر به شیوه اثرگذاری تصمیمات نسل حاضر به شرایط زندگی نسلهای آینده خارج از چارچوب تحلیلی فایده - هزینه اجتماعی است. جایگاه این بحث در کنار دیگر مباحث مربوط به تحلیلهای توزیعی در تحلیلهای چندمعیاری است. بنابراین پیشنهاد می‌شود که تصمیم گیرندگان و گروههای ذی‌نفع به طور آشکار تأثیر طرحها بر نسلهای آینده را در محدوده‌ای. مستقل و مجزا. مورد ارزیابی و داوری قرار دهند. 2۳255 [۵ 12510۳ -| ۲ - براساس پژوهش کاربردی در جریان تدوین برنامه دوم این نرخ برای سرمایه‌گذاری طرحهای ملی آب کشاورزی در کشور ایران حدود ۷ درصد برآورد شد. نتایج و روش‌شناسی در نشریه تحلیلهای اقتصادی طرحهای آب در سطح ملی (ن-۹۱) توسط وزارت نیرو منعکس و در یک مقاله در نخستین همایش اقتصادی آب در سال ۱۳۷۵ (۱] ارائه گردید و کار مشابه آن برای طرحهای تولید انرژی برقابی نیز انجام شد [۲]. ۱۶۶ -------- صفحهٔ بعد -------- 2-2-۵ محاسبه سنجه‌های تنزیلی برپایه ارزش کنونی ۱-2-2-۵ ارزش کنونی خالص ارزش کنونی خالص را می‌توان به دو روش محاسبه کرد : ۰ انتقال کل اقلام فایده خالص (جریان نقدی) به سال مینا و سپس جمع جبری آنها ۰ انتقال کل اقلام جریان فایده وجریان هزینه به سال مبنا وکسر هزینه درسال مبنا از فایده درسال مبنا در صورتی که سال مبنا در نخستین سال دوره بررسی باشد می‌توان رابطه ریاضی زیر را برای محاسبه آن در نظر گرفت : بو از ات "(+۱) به که در این رابطه ) فاصله زمانی برحسب سال نسبت به سال مبنا و ,3 و .) به ترتیب فایده و هزینه در هر سال و ا نرخ تنزیل است. ۲-2-2-۵ نرخ بازده داخلی نرخ بازده داخلی. نرخ تنزیلی است که ارزش خالص کنونی را صفر کند. اگر قرار باشد که فایده طرح موردنظر. سرمایه و هزینه‌های عملیات را برگشت داده و نتیجه سر به سر در آید. این نرخ بیشترین بهره‌ای است که طرح می‌تواند به منابع مصرفی بپردازد. در صورتی که سال مبنا در نخستین سال دورهٌ بررسی باشد. می‌توان رابطه ریاضی زیر را برای محاسبه آن در نظر گرفت : 8-6 وروی ی توضیحات مربوط به ]. ,8 . .)و | پیش‌ازاین ارائه شد. ۳-۶-2-۵ نسبت فایده به هزینه نسبت فایده به هزینه برابر با ارزش کنونی جریان فایده تفسیم بر ارزش کنونی جریان هزینه است. چون در محاسبه این سنجه فایده‌ها و هزینه‌ها به طور جداگانه تنزیل می‌شوند و برای هر سال از یکدیگر کم نمی‌شوند بنابراین نسبت فایده - هزینه یک روش تنزیلی «جریان نقدی» به‌شمارنمی‌رود [۲۴|. درصورتی که سال مبنا در نخستین سال دور بررسی باشد. می‌توان رابطه ریاضی زیر را برای محاسبه آن در نظر گرفت : ۱۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- 1-1 59 1 , )۱+ 1(" 11 68 1 )۱+ 1( ات امه 2-2-2-۵ نسبت فایده خالص - سرمایه نسبت فایده خالص - سرمایه برابر ارزش کنونی خالص. تقسیم بر ارزش کنونی سرمایه است. این نسبت. یک شکل مخصوص از نسبت فایده - هزینه است. برای محاسبه نسبت مزبور. فایده‌های خالص به صورت ارزش کنونی حریان فایده خالص (حریان نقدی) برای سالهایی که این حریان مثبت است و سرمایه به صورت ارزش کنونی جریان فایده خالص (جریان نقدی) سالهای نخستین طرح که منفی است. محاسبه می‌شود. درصورتی که سال مبنا در نخستین سال دوره بررسی باشد. می‌توان رابطه ریاضی زیر را برای محاسبه آن در نظر گرفت : 11 ۸ ۳ 11 6 ( ۱۳ 2 در رابطه فوق ,۷ برابر است با فایده خالص در زمانی که علامت آن مثبت است و ,۲ برابر است با فایده خالص در اوایل عمر طرح که علامت آن منفی است. توضیحات و [ پیش ازاین داده شد. ۵-2-2-۵ ارائه یک نمونه محاسبه جدول ۳-۵ شیوه اعمال ضرایب تنزیل در محاسبه ارزش کنونی جریان هزینه. فایده و فایده خالص یک طرح و درنهایت سنجه‌های تنزیلی را نشان می‌دهد. درتوضیح شیوه محاسبه این جدول می‌توان گفت: - سال مبنا (م)) سال اول در نظر گرفته شده است. - محاسبه ارزش خالص کنونی به‌طورمستقیم با اعمال ضرایب تنزیل بر جریان فایده خالص به‌دست آمده است. - اسنجه نسبت فایده به هزینه. حاصل تقسیم ارزش کنونی فایده بر ارزش کنونی هزینه است. - نسبت فایده خالص بر سرمایه. حاصل تقسیم جمع ارقام مثبت ارزش خالص کنونی در صورت کسر. و جمع ارقام منفی ارزش خالص کنونی در مخرج کسر است. نرخ بازده داخلی براساس رابطه زیر محاسبه شده است : ارزش کنونی خالص به ازای نرخ کوچک‌تر حاصل جمع ارزش کنونی خالص به ازای هر دو نرخ تنزیل بدون در نظر گرفتن علامت آنها اختلاف بین دو نرخ تنزیل + نرخ تنزیل کوچک -1] ۱۸۳۸ -------- صفحهٔ بعد -------- 0-۵ تحلیل و تفسیر سنجه‌های تنزیلی سنجه‌های تنریلی برای تحلیل سودآوری طرح از دیدگاه درآمد ملی به کار گرفته می‌شود. در تحلیل سودآوری ملی. تعیین تأثیر و نقش طرح بر تحقق هدفهای اساسی توسعه ملی با تمرکز بردرآمد ملی. مورد نظر است. سنجه‌های تنریلی به ترتیبی که درفصلهای پیش و این فصل توضیح داده شد. چنین نقشی را برعهده دارند. جدول ۳-۵- سنجه‌های تنزیلی یک طرح آبیاری در دوره ۲۰ ساله |۲۴] (ارقام : هزار واحد پولی) ۱ ۱ ارزش فایده ارزش ارزش ارزش ال جریا ۳30۳۳۳ ۳ | چریان ونیا خالص ‏ خالض ‏ خالص ‏ خالص تنزریل جریان هزینه | . ۱ رح هزینه کل ۲ (۱۳/) یله گل | کید جریا کنونی کنونی کنونی (۱۳/) (نقدی) (۱۳/) (۱۵/) (۲۰/) )۱۵۰۰( ٍ ۱۳۳۹/۵ ۸۹۳ ۱۹۰۰ ۱‏ (۱۳۳۹/۵) (۱۳۰۵) ۰ (۱۲۶۹/۵) ۷۹۷( 0( ٍ ۰ ٍ ۰ ٍ ۷۹۷/۰ ۸۷۹۷ ۲‏ (۷۵۹ (بعفه) ۳ ۱۰ ۹۲ ۷۱/۲ ۳ ِ ناه :۳ ۱۷۸ ۱۹ ۱/۸ 3 ۱۰ ۳۹ 1۳/۰ با ٍ ۹۲ ۳۹۰ ۹ ۲/۲ ۱۹۸/۷ ۵ ۱۰ ۹۷ 0۹۷ 6 ٍ ۳/۸ :6 7۷۲ ۰ ۲۲۳۱ ۱۸/۹ ۱ ۳/۸۹۵۹ ۳۹/4 1۹۰ ٍ ۱۲ 0 ۸ ۱۹۳۷۹ ۱۰۵۲/۱۲ جمع ۰ ۷/۹۹ / ۳۱ ۱۱۳۹/۰ ِ ۳۳۹/۶ 1۹۹۰ ۹۹۳/۱ ۱۹۹/۲ (۳۹۹/۹) ارزش خالص کنونی با نرخ ۱۲ درصد - ۹۸۳/۱ هزار واحد پولی نسبت فایده به هزینه با نرخ ۱۲ درصد ۶ ۱/۲۵ - ۲۷۱۶/۶ + ۳۳۹۷/۶ نسبت فایده خالص سرمایه با نرخ ۱۲ درصد!" - ۱/۳۲ - ۲۱۳۹/۵ + ۲۸۱۹/۹ نرخ بازده داخلی!" - ۱۹ درصد (۰/۲۸) ۱۵+۵ - (۵۵۲/۱ + ۱۵۵/۲) ۱۵+۵ توضیحات : ۱- ضریب تنزیلی تجمعی مربوط به سالهای ششم تا بیستم است که از طریق آن اقلام یکسان جریان هزینه. جریان فایده یا جریان فایده خالص که در هر سال تکرار می‌شود یک جا به سال مینا منتقل می‌کند. ۲- رقم ۲۸۱۹/۹ حاصل جمع ارقام مثبت ارزش خالص کنونی (۱۲) یعنی ۱۷۸ و ۲۲۲/۹ و ۲۵۹/۲ و ۲۱۹۳/۸ و رقم ۲۱۳۹/۵ حاصل جمع ارقام منفی ارزش خالص کنونی (۱۲/) یعنی ۱۳۳۹/۵ و ۷۹۷ است. ۳- در این رابطه رقم ۱۵ نرخ تنزیل کوچک و ۵ اختلاف بین نرخ تنزیل کوچک و بزرگ (۲۰) و ۱۵۵/۲ برابر با ارزش خالص کنونی با نرخ تنزیل کوچک‌تر و ۵۵۲/۱ حاصل جمع ارزش کنونی خالص به ازای نرخ ۵ و ۲۰/ بدون توجه به علامت آنها. درحال‌حاضر. با دسترسی به‌نرم‌افزارهای محاسباتی و رایانه‌های شخصی. مناسب به نظر می‌رسد که انواع معیارها را به هر تعداد دلخواه. محاسبه و تعیین کنیم. اما به هر حال. تحلیل‌گر و تصمیم‌گیرنده باید به روشنی درک کنند که این معیارها جگونه تعریف شده‌اند و از آنها برای هدفهای محدودی که مناسب آن هستند. استفاده کند. به عبارت دیگر تا زمانی که این سنجه‌ها به درستی به کار گرفته شوند. به‌ویژه در مورد مطلوبیت مطلق طرح آشکار ۱۶۹ -------- صفحهٔ بعد -------- طرحهای جمع پذیر در شرایط محدودیت بودجه سرمایه‌گذاری - نیاز به فرآیند حداکثرسازی تأثیر طرح بر درآمد ملی است و باید به امکانات و محدودیتهای هر سنجه توجه داشت. در این شرایط تحلیل و تفسیر سنجه‌های سنحجه تکیه کرد؟ درصورت تکیه بر یک سنحه. سنحه‌های دیگر چه نوع اطلاعات اضافی را می‌توانند ارائه دهند؟ به طور کلی. انتخاب طرحها در دو شرایط مختلف مطرح می‌شود : - انتخاب بین طرحهای جمع ناشونده - انتخاب میان طرحهای مستقل و جمع‌شونده در شرایط محدودیت بودجه در نظام تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی سرمایه‌گذاری (طرحهای) آب در حالت اول. موضوع رتبه‌بندی و انتخاب طرح بر تر مطرح است و در حالت دوم. مسئله انتخاب محموعه‌ای از طرحها است که فایده خالص تنزیل شده را حمله محدودیت بودجه به‌گونه‌ای طراحی شود که فایده خالص تنزیلی بیشینه شود. در این حالت محموعه پروژه‌ها باید با یکدیگر و با بودجه مورد انتظار یک‌جا بررسی شوند. در این صورت تأثیر آنها پردرآمد ملی. برای روشن شدن موضوع. ابتدا روابط طرحها با یکدیگر و سپس مشخصه‌های هریک از سنجه‌ها و اصول و قواعد تحلیل و تصمیم‌گیری تو ضیح داده می‌شود. ۱-۵-۵ رده بندی طرحها [۸ و ۲۴| در نظام تصمیم‌سازی و برنامه‌ریزی سرمایه‌گذاری طرحهای آب. تعداد زیادی طرح وجود دارند که به مرحله مطالعات توجیهی رسیده و هنوز وارد مرحله دوم نشده‌اند. این طرحها ممکن است سه نوع رابطه با یکدیگر مکمل _ مستقل طرحهایی که با یکدیگر رابطه جایگزینی دارند. طرحهای «جمع‌ناپذیر». «جمع ناشونده» یا «مانعت‌الجمع» نامیده می‌شوند. در این حالت. با قبول یک طرح. اجرای طرحهای دیگر منتفی می‌شود. احداث پل یا تونل زیر آبی نیروگاه آبی یا برقایی. توسعه در بالادست یا پایین ‌دست از طرحهای جمع‌ناپذ یر به‌شمار می‌آیند. ۱ - طرحهای جممء‌ناپذیر (۵*210۹1۷۵ (۱۷1۸۵[1) طرحهایی هستند که جایگزین یکدیگر هستند و همراه با هم قابل اجرا نیستند و / ۰ ‌ ی / ۰ سا ۰ ۰" 7 / ۰ 1 بت / باید از میان انها تنها یکی را انتخاب کرد. در این‌مورد در بخش بعدی توضیح داده می‌شود. ۱۷۰ -------- صفحهٔ بعد -------- طرحهایی که با یکدیگر رابطه تکمیلی دارند. طرحهایی هستند که باید آنها را با هم در نظر گرفت و سپس مجموعه را با دیگر طرحهای مستقل مقایسه کرد. این طرحها بدون یکدیگر ناقص‌اند و نتایج مورد انتظار را بدون هم به‌دست نمی‌دهند. طرحهای تأمین آب و طرحهای آبرسانی و توزیع آب(شهری. صنعتی و کشاورزی) طرحهای مکمل به‌شمار می‌روند. طرحهایی که تا حد زیادی از یکدیگر مستقل هستند. طرحهای «قابل جمع» نامیده می‌شوند. اگر طرحی از لحاظ امکان‌پذیری فنی بتواند به‌تنهایی اجرا شود و فایده مورد انتظار یا نفع خالص آن تحت تأثیر قبول یا رد طرح دیگری. چه مطلوب و چه نامطلوب قرار نگیرد. آن را از نظر اقتصادی مستقّل و در غیراین‌صورت آن را نامستقل (وابسته) می‌نامند. در نظام برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری طرحهای در مرحله توجیه‌پذیری. باید ابتدا طرحهای مکمل را با یکدیگر ادغام کرد تا طرح مستقل به وجود آید. سپس از میان طرحهای جایگزین یا جمع‌ناپذیر. برترین را انتخاب و در نهایت با توجه به محدودیت بودجه. مجموعه طرحهایی را انتخاب کرد که سودآوری کل به بیشترین حد برسد. در فرآیند بالاء گام اول (ادغام طرحهای مکمل) به برنامه‌ریزی دوباره طرح و هم‌افزودن و تعدیل برآورد هزینه‌ها و فایده‌ها و بازبینی بر برنامه زمانی و محاسبه سنجه‌های تنزیلی نیاز دارد. گام دوم نیاز به رده‌بندی میان طرحهای جمع‌ناپذیر نیاز دارد. گام سوم به انتخاب طرحها با توجه به سرمایه‌گذاری و سنجه‌های هریک با رعایت محدودیت سقّف بودجه‌ای نیاز دارد. در نتیجه از سنجه‌های تنزیلی در گام دوم و گام سوم (با توجه به قابلیتها و محدودیتهای آنها) استفاده می‌شود. ۳-۵-۵ بررسی سنجه‌های تنزیلی ۱-۲-۵-۵ ارزش خالص کنونی محاسبه این سنجه اسان است. مفاهیم ریاضی نهفته در آن ساده‌اند و به آسان‌ترین روش محاسبه می‌شود. شیوه رده‌بندی فایده‌ها و هزینه‌ها و خالص کردن فایده‌ها تأثیری در نتیجه ندارد (برخلاف نسبت فایده به هزینه). همچنین به‌طورمستقیم میزان کمک طرح به درآمد ملی را اندازه‌گیری می‌کند. برای اولویت‌بندی و انتخاب میان طرحهای جمع‌ناپذیر نیز می‌تواند مبنای تصمیم‌گیری باشد. ارزش خالص کنونی. مقادیر جریان نقدی خالص. یا به عبارت کلی‌تر فایده خالص طرح. را جدا از کل سرمایه‌گذاری مورد نیاز محاسبه می‌کند. از این رو استفاده از آن برای طرحهای جمع‌پذیر در شرایط محدودیت بودجه باید با احتیاط همراه باشد. زیرا این سنجه قدر مطلق یک عدد است و نه نسبت دو عدد. یعنی یک طرح سوداور کوچک ممکن است در مقمایسه با یک طرح خیلی بزرگ (با سرمایه‌گذاری سنگین) به‌زحمت مورد قبول قرار گیرد و ارزش خالص کنونی کوچک‌تری داشته باشد |۲۴] ۱۷۱ -------- صفحهٔ بعد -------- جدول ۶-۵ سنجه‌های سه طرح راانشان می‌دهد. اگر این سه طرح جمع‌ناپذیر باشند. طرح الف به علت ارزش خالص کنونی بیشتر و به‌رغم نسبت فایده به هزینه کمتر. شایستگی نسبی بیشتری دارد. اما اگر این سه طرح مستقل و جمع‌پذیر باشند و محدودیت بودجه برای سرمایه‌گذاری حدود ۵۰ میلیارد تومان باشد. بهتر است طرحهای ب و ج را به‌جای طرح الف برگزید. زیرا در مجموع. هم ارزش خالص کنونی بیشتری تولید می‌کنند و هم نسبت فایده به هزینه بالاتری دارند. از این‌رو. مشاهده می‌شود که اولویت‌بندی طرحهای مستقل در شرایط محدودیت بودجه براساس ارزش خالص کنونی و یا هرسنجه دیگری نمی‌تواند به انتخاب برتر کمک کند و باید با تلفیق و مجموعه‌نگری نسبت سودآوری سرمایه‌گذاری. تصمیم‌گیری کرد |۳۰] محدودیت آشکار دیگر این سنجه. مشخص بودن نرخ تنزیل معیار است. در صورت نبود این نرخ. این سنجه نیز قابل استفاده و تحلیل نتایج نیست. شایان ذکر است که سال مبنا در طرحهایی که با این سنجه با یکدیگر مقایسه می‌شوند. باید مشترک باشد. ۲-۲-۵-۵ نرخ بازده داخلی نرخ بازده داخلی یکی از سنجه‌های متداول در ارزیابی اقتصادی طرحها به شمار می‌رود و بانک جهانی تقریباً در تمام طرحها آن را به کار می‌گیرد و در دیگر موسسه‌های اعتباری بین‌المللی هم استفاده دارد. مفهوم نرخ بازده برای بسیاری از بخشهای اداری و خصوصی, آشناست. نرخ بازده داخلی یک معیار سنجش غیرمستقیم از فایده رسانی طرح است. زیرا در پایان دوره سرمایه‌گذاری به جای اندازه‌گیری فایده خالص نرخ درصدی بازده سرمایه را تعیین می‌کند. به عبارت دیگر. نرخ بازده داخلی. بیشترین نرخ فایده قابل انتظار است که طرح می‌تواند به منابع مصرفی بپردازد. اگر قرار باشد که سرمایه و هزینه عملیات (هزینه‌های نگهداری. بهره‌برداری و جایگزینی) را برگشت داده و سربه سر درآید. این نرخ. مستقل از مفهوم هزینه فرصتهای ازدست‌رفته سرمایه محاسبه می‌شود و بنابراین نشان نمی‌دهد که یک طرح پیشنهادی به خودی خود. ارزشمند است یا خیر. برای تصمیم‌گیری مقایسه آن با کمترین نرخ بازده جذاب ! (۱1۸/4/4) و در مورد طرحهای آب با نرخ تنزیل معیار. ضروری است. اگر نرخ محاسبه‌شده بیشتر از نرخ تنزیل معیار باشد. طرح دارای شایستگی و توجیه اقتصادی است. جدول ۶-۵- مفایسه سنجه‌های اقتصادی سه طرح درصورت جمع‌ناپذیربودن وجمع پذیر بودن (ارقام به میلیارد تومان) طرح هزینه‌های سرمایه‌گذاری ‏ فایده تنزیل‌شده ارزش خالص کنونی نسبت فایده به هزینه الف ۵۰ ۱۰۵ ۵۵ ۲/۱۰ با ۳ ۷ 5 ۱۳۳ 3 :۲ :0 :۳ ۱۹۰ 3 0 ۵۵ ۸۱۳۵۵ ۷1۱۱۵۵۵ -۱ ۱۷۲ -------- صفحهٔ بعد -------- این سنجه که به صورت درصد بیان می‌شود ممکن است برای مقاصد حسابداری مفید باشد. اما برای رتبه‌بندی شایستگی طرحها مناسب نیست.. زیرا احتمالاً طرحهایی که بازدهی زیاد دارند. اما قدر مطلق فایده خالص آنها کم است. بر طرحهایی که بازدهی کم و فایده خالص زیاد دارند. بر تری می‌یابند و هدف بیشینه سازی فایده خالص تأمین نمی‌شود. برای محاسبه این نرخ باید از روش آزمون و خطا و به‌کارگیری نرخهای تنزیل مختلف نمی‌توان هیچ‌یک از سنجه‌های ارزش کنونی خالص و نسبت فایده به هزینه را به‌کاربرد. درنتیجه بسیاری از موسسه‌ها و نهادهای سرمایه‌گذاری و اعتباری. تعیین این نرخ را (با وجود محاسبات زیاد آن) الزامی می‌دانند. نرخ بازده داخلی هنگامی وجود خواهد داشت که یکی از ممّادیر جریان نقدی (جریان فایده خالص) منفی کند. هرقدر هم آن نرخ تنزیل بزرگ باشد. به عبارت دیگر. ارزش خالص کنونی یک مجموعه اگر شامل ارقام منفی نباشد. مثبت خواهد بود. اما هرگاه الگوی جریان نقدی خالص به ترتیبی باشد که نخست ارقام منفی باشد و پس از آن مشت شود. طرح همشه از نظر محاسباتی 9۳۳ یک نرخ بازده خواهد داشت. اما هرگاه حریان نقفدی ابتدا منفی و سپس مثبت و بعد از آن منفی و در پی آن مثبت باشد. طرح از نظر محاسباتی. نرخهای بازده بسیاری : : ۰ و مد ۲ خواهد داشت و مشکل انتخاب و تشخیص نرخ وافعی بسیار حدی می‌سود . یک برتری نرخ بازده داخلی. استفاده از آن به عنوان راه میان‌بری است برای آزمون حساسیت در جارجوب پ .۰ ۰ ۳ ۳ ۰ ۰ .۰ ۹ ۰ ‌ را ۰ - .۰ ۰ ۰ تعیین مفدار تغییردهنده . اگر این نرخ مشخص شود. توجیه‌پذیری یا توجیه ناپذیری طرح نسبت به تغییر نرخ تنزریل معیار قابل براورد است. یعنی درصورتی که نرخ بازده داخلی طرحی ۱۰ در صد و نرخ تنزیل معیار ۷ درصد باشد. مشخص است که افزایش نرخ تنزیل. به میزان ۳ درصد. خواهد بود و کماکان طرح را در وضعیت توجیه پذ ری حفظ خواهد کرد و با افزایش بیش از ۳ درصد. طرح فاقد توحیه اقتصادی خواهد بود. ۳-۲-۵-۵ نسبت فایده خالص به سرمایه اگر این نسبت به‌درستی محاسبه شود. برتریهای ارزش خالص کنونی را دارد اما محدودیتهای آن‌را ندارد. زیرا سنجه مناسبی برای رتبه‌بندی طرحها است. از این سنجه نیز می‌توان برای محاسبه سریع «مقّد ار تغبیردهنده» استفاده کرد. اگر نسبت به قرار زیر باشد. ۱۳/۳۳ ۵ ۱۳/۸۵ ۱-البته مانند نسبت فایده به هزینه. با انجام تحلیل افزایشی با نموی می‌توان ایرادهای آن را برطرف کرد |۸ و ۴۱| ۲ -راه حل پیشنهادی برای حل این موضوع در ماخذ شماره ۱۶ ارائه شده است. 60 5/1108 -3 مقداری است که اگر یک عامل طرح تا آن مقدار تغییر یابد. طرح قابل قبول است و از آن بیشتر غیرقابل قبول می‌شود. ۱۷۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۵ > [۱۲/۸۵۷۱۰۰<+ (۲۲/۴۳-۱۲/۸۵)] یعنی اگر هزینه‌ها تا میزان ۷۵ درصد افزایش یابد. طرح کماکان قابل توجیه اقتصادی است. ۳ - |[۱-۱+۱/۷۵([۷۱۰۰]) یعنی اگر فایده‌ها تا ۶۳ درصد کاهش یابد. طرح همچنان قابل توجیه اقتصادی است. ۶-۲-۵-۵ نسبت فایده به هزینه استفاده از این سنجه از سال ۱۹۵۰ در آمریکا برای طرحهای آبی متداول شد و به طور گسترده برای مشخص کردن شایستگی نسبی پیشنهادهای مختلف در نظر گرفته می‌شد. اما در دو دهه اخیر در این کشور بیشتر از معیار ارزش خالص کنونی استفاده می‌شود. این سنجه هم. به‌طور مستقیم فایده طرح را نسبت به هزینه‌ها براساس نزخ تنزیل معیار اندازه‌گیری می‌کند. بنابراین طرحی که نسبت آن کمتر از یک است. شایستگی و توجیه اقتصادی ندارد و هرچه نسبت بالاتر از عدد یک باشد. می‌توان انتظار دیدگاه مثبت‌تر و موافق‌تری از طرح داشت. ممکن است استفاده از این نسبت برای تعیین اولویت طرحهای مستقل. به دو دلیل گمراه کننده باشد : - نسبت فایده به هزینه به ضرر طرحهایی است که ممکن است ظرفیت تولید ثروت بیشتری در مقایسه با بعضی از طرحها با نسبت فایده به هزینه بزرگ‌تر داشته باشند و این موضوع مانع از بیشینه‌سازی درآمد ملی می‌شود . این امر در مورد طرحهای جمع‌ناپذیر نیز صدق می‌کند. - شیوه رده‌بندی اقلام هزینه و فایده در نتیجه کسر مور است و استفاده از شیوه‌های مختلف در یک طرح می‌تواند به نتایج متفاوتی منجر شود. برای مثال اگر «هزینه‌های وابسته» " به جای اضافه شدن به هزینه‌ها از فایده‌ها کسر شود. جواب کسر متفاوت خواهد بود . اما این امر در مورد دیگر سنجه‌ها صدق نمی کند. برتری نسبت فایده - هزینه. استفاده از آن به عنوان راهی میان‌بر برای آزمون حساسیت در چارچوب تعیین مقدار «تغییر دهنده»* است. اگر نسبت زیر را در نظر بگیریم مقدار تغییردهنده هزینه و فایده قابل برآورد است : ۲۱۹/۴ ۲۱/۶ یعنی اگر هزینه‌ها تا ۶۸ درصد و اگر فایده ۲ درصد کاهمش یاید. طرح همجنان تو جیه پِذ بر خواهد بود. ۸ ]۱- )۱+۱/۴۸(۷۱۰۰[ > ۲ ۱ -البته این مشکل با انجام تحلیل افزایشی یا نموی. قابل رفع است (ر.ک. به ماخحلذ شماره ۸ و ۴۱). 1 هزینه وابسته عبارت است از «(ارزش کالاها و خحدمات افزون بر هزینه‌های شامل شده در طرح که برای مصرف کردن و یا فروش کالاها و خدمات تولیدی طرح لازم است» [۱۲۴| ۳ - شایان توجه است که با استفاده از / یک روص رده‌بندی و خالص کردن جریانهای سود یا هزینه می‌توان ین مشکل ر کاهش داده با برطرف کرد. هل /ب /ب 4- 5۳۷۱۱۳1۳8 [۵ ۱۷۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳-۵-۵ نتیجه گیری ۱-۳-۵-۵ شرایط توجیه‌پذیری طرحها هرگاه هدف از محاسبه سنجه‌ها. فقط پذیرش و یا مردود شمردن طرحها باشد. همه سنجه‌ها در صورت مشخص بودن نرخ تنزیل معیار به نتایج یکسانی می‌رسند. در این حالت طرحهایی با شرایط زیر موجه هستند: * نسبت فایده به هزینه و نسبت فایده خالص به سرمایه برابر و بیشتر از یک باشد. ارزش خالص کنونی مثبت باشد. ۲-۳-۵-۵ شرایط رتبه‌بندی طرحها تأمین شرایط توجیه‌پذیری برای انتخاب و برنامه‌ریزی طرحهاء شرایطی لازم است اما کافی نیست. زیرا: * از میان طرحهای جمع پذیر. فقط یک طرح باید انتخاب و اجرا شود. *درشرایط محدودیت بودجه. بایدازمیان طرحهای جمع‌پذیر موجه. به تناسب امکانات مالی انتخاب کرد. با توجه به موارد فوق. مراحل کار در رتبه‌بندی طرحها به شرح زیر تعیین می‌شود : ۹ ابتدا باید از میان دو یا چند طرح جمع‌ناپذیر. یک طرح را انتخاب کرد در انتخاب طرحهای جمع ناپذیر باید به لحاظ محدودیت سنجه‌های نرخ بازده داخلی و نسبت فایده به هزینه. براساس نرخ تنزیل معیار * _درصورت نبودن محدودیت مالی برای اجراء همه طرحهای جمع‌پذیر و دارای توجیه اقتصادی. قابلیت اجرا خواهند داشت. در صورت محدودیت مالی. می‌توان طرحها را براساس سنحه نسست فایده خالص به سرمایه و براساس نرخ تنزیل معیار موردقبول و یا با طی کردن فرآیند بیشینه سازی فایده با در نظر گرفتن محدودیتهای دیگر سنجه‌ها و ۳-۳-۵-۵ حد دقت لازم در محاسبات باتوجه به دقت محاسبات در برآورد هزینه‌ها و فایده‌های طرحهای آبی. محاسبه با تعداد ارقام اعشاری زیاد. یک دقت بی‌فایده خواهد بود. از این‌رو پیشتهادهای زیر در پرهیز از استفاده از ارقام با اعشار زیاد مفید است[۲۴] : * ضرایب تنزیلی : با سه رقم اعشار کافی است. * ارزش کنونی خالص : به‌طورمعمول به صورت نزدیک ترین رقم به میلیون واحد پولی (طرحهای کوچک) و یا میلیارد واحد پولی (طرحهای متوسط و بزرگ) می‌تواند گزارش شود. نرخ بازده داخلی : به‌طورمعمول به نزدیک‌ترین رقم درصد گرد می‌شود. بهتر است نرخهای بازدهی بسیار بزرگ (برای مثال ۹۰ درصد) گزارش نشود. یا به‌صورت بیشتر از ۵۰ درصد. گزارش شود. ۱۷۵ -------- صفحهٔ بعد -------- * نسبت فایده - هزینه و نسبت فایده خالص - سرمایه : به‌طورمعمول تا یکصدم اعشار گرد و گزارش شود. از گزارش نسبتهای بزرگ (برای مثال ۶) پرهیز شود یا به‌صورت بیشتر از ۲ یا ۳. گزارش شود. 1-۵ آزمون حساسیت و ریسک ۱-۹-۵ تعاریف [۶۱ و ۳۷] ارزش گذاری فایده و هزینه در طول زمان فقط با موضوع ترجیح زمان همراه نیست. بلکه با مقوله نااطمینانی و ریسک در برآوردها نیز همراه است. این امر می‌تواند در توجیه‌پذیری و یا اولویت‌بندی طرحها. مقایسه نسبی و انتخاب طرحهای توجیه‌پذیر در شرایط محدودیت امکانات تأثیر بگذارد. از نظر شیوه ارائه اطلاعات تصمیم‌ساز. دو دیدگاه وحود دارد : - تردیدها و نااطمینانی به روشنی بیان شوند و در محاسبه سنجه‌ها دخالت داده شوند. - تحلیل حساسیت در ریسک انجام شود و تأثیر تردیدها به طور جداگانه نسبت به حالت اصلی بر محاسبه سنجه‌ها. آزموده شود. تحلیل حساسیت روشهای نظام‌یافته برای تغییر در ارزش پارامترهای ورودی تحلیلهای اقتصادی به منظور آزمون پیامدهای حاصل از تغییرات در خروجی محاسبات یعنی سنجه‌های تنزیلی است. در زمینه انجام تحلیلها باید بین مفهوم ریسک و تردید یا نااطمینانی تفکیک قایل شد. ریسک نتایجی است که برای آنها می‌توان توزیع احتمالی تعیین کرد و تردید یا نااطمینانی نتایجی است که نمی‌توان برای آنها توزیع احتمالی در نظر گرفت. در تحلیل ریسک. مقادیر متغیرهای اصلی به صورت توزیع احتمالی بیان می‌شود. سپس نتایج برحسب مفادیر عددی سنجه‌های اقتصادی که هریک با یک برآورد احتمالی تطبیق داده شده. به‌دست می‌آید. تحلیل خطرپذیری می‌تواند توزیع احتمالی متغیرهایی که توزیع مشخص دارند (مانند جریان آب) و همچنین دامنه‌های توزیع متغیرهایی که اساسا غیرمطمئن هستند (مانند نرخ بهره. تورم و اتفاقات در کارهای ساختمانی) را در برگیرد. نتایج این تحلیل به نحو منطقی‌تری از تحلیل حساسیت توسط تصمیم‌گیرنده قابل استفاده خواهد بود. برای مثال در صورتی که تحلیل ریسک یک طرح به نتایج زیر دست یابد: ۹ به احتمال ۹۰ درصد نسبت فایده به هزینه بیشتر از یک است. ۹ به احتمال ۷۵ درصد نسبت فایده به هزینه بیشتر از ۱/۵ است. به احتمال ۵۰ درصد نسبت فایده به هزینه بیشتر از ۲/۵ است. دراین حالت. طرح بااحتمال بسیاربالا حداقل‌شرایط توجیه‌اقتصادی را دارد. اما بااحتمال کمتری (۷۵ درصد) از کارایی اقتصادی بالا و با احتمال به مراتب کمتری (۵۰ درصد) دارای کاراآیی اقتصادی بسیار بالایی است. در شرایط محدودیت شدید منابع و امکانات. ممکن است پذیرش ریسک بیش از ۱۰ درصد مجاز نباشد و در شرایط ۱۷۶ -------- صفحهٔ بعد -------- در شرایطی که داده‌ها و توانایی و مدل‌سازی اجازه می‌دهد. تحلیل ریسک می‌تواند در تصمیم‌گیریها بسیار روشنگر و موْثر باشد. اما در صورت نبود امکانات و اطلاعات کافی. انجام آزمون حساسیت. باید مقدمه‌ای برای ورود به تحلیلهای با کیفیت بهتر. تلقی شود. تحلیل یا آزمون حساسیت شامل تعیین دامنه تغییر ارزش (حالت بدبینانه و خوش بینانه) هریک از متغیرهای ورودی کلیدی به کار گرفته شده. نسبت به حالت اصلی است. این آزمون تأثیر این تغییر را در نتایج (سنجه‌های برآورد شده) مورد بررسی قرار می‌دهد. مقادیر انتخاب‌شده و دامنه تغییرات آنها ممکن است براساس آگاهی قبلی از احتمال وقوع رویدادهای مرتبط باشد یا در شرایطی که داده‌های نظام‌مندی وحود ندارد. برآورد دامنه تغییرات محتمل را نشان دهد. در هر صورت. برآورد مقاد بر سنجه‌ها درحالت محتمل, بدبینانه وخوش‌بینانه به‌عنوان تحلیل یا آزمون حساسیت شناخته می‌شوند. جار گوش ۲-۵ به نمونه‌هایی از کارهای انجام‌شده وبه کیفیت آنها در سطح نهادهای معتبر بین‌المللی اشاره دارد. ۲-1-۵ هدف تحلیل یا آزمون حساسیت می‌تواند بخش مهمی از ارزیابی اقتصادی طرح را به خود اختصاص دهد. با درنظرگرفتن یک نرخ بازده مورد انتظار مشخص, سرمایه‌گذار به‌طورمعمول طرحی را انتخاب می‌کند که دارای ریسک کمتری باشد. به‌همین ترتیب اگر این سرمایه‌گذار بخواهد ریسک بیشتری را قبول کند. انتظار دارد که نرخ بازده طرح بیشتر از حد معمول باشد. افزون‌براین. سرمایه‌گذار می‌خواهد بداند که تا چه حد در معرض ریسکهای مشخص قرار دارد تا از طریق اتخاذ تدابیر مختلف. در حد امکان از آنها اجتناب کند. در شرایطی که نسبت به پیامدهای طرح نااطمینانی وجود دارد. جامعه می‌خواهد خود را تا درجات معینی از آن حفاظت کند. جارگوش ۲-۵- نمونه‌هایی از کیفیت تحلیلهای حساسیت انجام‌شده در سطح بین‌المللی [۶۱] * در طرحهای دهه ۱۹۷۰ تأمین آب کشاورزی مرتبط با بانک توسعه آسیایی. نرخ بازده اقتصادی نسبت به تغییرات در قیمت. میزان تولید محصول. تراکم کشت و نرخ برابری ارز خارجی به‌طور ساده مورد آزمون حساسیت قرار می‌گرفت. در کارهای جدیدتر این بانک در زمینه تأمین آب کشاورزی تغییرات همسان در هزینه‌ها و فایده‌ها وتأخیر در اتمام طرح نیز به موارد اضافه شد. در برخی از طرحهای مرتبط با این بانک با تغییر در نرخ دستمزد. تعرفه و عمر مفید نیروگاه نیز آزمون حساسیت انجام شده است. در طرحهای مرتبط با بانک جهانی. در مواردی تحلیلها فراتر از آزمونهای ساده رفته است. از جمله در طرحهای ژیائولانگدی" در چین. قاضی باروتا در پاکستان و نیروگاه تلمبه ذخیره‌ای تونگ بای" در چین. تحلیلهای ریسک (با استفاده از روش احتمالاتی) و تدابیر به حداقل رساندن ریسک انجام شد. * در طرحهای تولید انرژی برقابی مرتبط با بانک توسعه آسیایی نیز تغییرات در هزینه‌ها و فایده‌های کلی و تأخیر در اتمام طرح مورد تحلیل حساسیت قرار می‌گیرد. در برخی از طرحها. توانمندی اقتصادی طرح نسبت به تأثیر خشکسالی متوالی (برای مثال ۱۰ ساله). مورد آزمون قرار گرفته است. : ی | 213012801 ۰ ۱۷۷ -------- صفحهٔ بعد -------- مشخصه‌های طرحهای بزرگ آب از نظر حجم سرمایه‌گذاری و ارتباط و همبستگی نتایج آنها با بارندگی و آب و هوا و اثرگذاری بر زندگی جمع زیادی از ساکنان یک منطقه. موجب می‌شود که تحلیل ریسک و حساسیت در آنهاء بخش مهمی از ارزیابی طرح را تشکیل دهد که البته نمی‌توان نسبت به این تردیدها بی توجه بود. اهمیت تحلیل حساسیت از آنجا ناشی می‌شود که باید منشاء ابعاد و آثار ریسکهای مرتبط با طرح در ارزیابی منظور شود. این اقدام با درنظرگرفتن دامنه تغییر ممکن در متغیرهای اصلی و ارزیابی توان توجیه‌پذیری طرح در برابر این تغییرات. انجام می‌پذیرد. هدف از تحلیل حساسیت. بهبود طراحی,» افزایش ارزش قابل انتظار طرح و کاهش خطر شکست است. بدیهی است که ریسک بافیمانده در مرحله ارزیابی. خطری است که نمی‌توان با تکرار طراحی و آزمون سناریوهای مختلف طرح. از آن دوری کرد. ۳-1-۵ مراحل کار آزمون حساسیت آزمون حساسیت از ۶ مرحله اصلی انتخاب متغیرهای کلیدی. بررسی تردیدها در سناریوی پایه. تعیین دامنه تغییرات و تفسیر نتیجه‌گیری تشکیل شده است [۶۱] ۱-۳-۹-۵ انتخاب متغیرهای کلیدی برای تحلیل حساسیت. باید پارامترهای ورودی که تأثیر آنها بر سنجه‌های تنزیلی بسیار اهمیت دارد. انتخاب شوند. متغیرهایی که به‌طورمعمول برای انجام این آزمون در طرحهای آب مطرح هستند عبارتند از : - هزینه‌های احداث (شامل تأثیر متغیر در نرخ برابری ارز) - آب و انرژی تولیدشده و ارزش اقتصادی آن - هزینه تولید انرژی الکتریکی جایگزین - هزینه نهاده‌ها و ستاده‌های کشاورزی در طول دوره بررسی در طرحهای آبیاری - نرخ تنزیل - عمر مفید طرح - ترکیبی از موارد بالا ۱۰۳۵۵۵ ۲ - در صورت ارزش‌گذاری آثار و پیامدهای خارجی زیست‌محیطی و اجتماعی طرحها براساس روشهای مذکور در فصل چهارم این مجموعه. تأثیر این ارزش گذاری به صورت فایده و هزینه طرحها می‌تواند یکی از موارد انجام آزمون حساسیت باشد. ۱۷۸ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۳-1-۵ بررسی تردیدها و نااطمینانی سناریوی پایه [۶۱] در بررسی نااطمینانی و ریسک طرحهای آبی. مرحله حساس و اساسی. تعیین و تعریف شرایط سناریوی پایه (آینده بدون طرح) است. اعداد و ارقام منتسب به متغیرهای ورودی در محاسبه سنجه‌های تنزیلی حاصل مقایسه دو سناریوی آینده با طرح و آینده بدون طرح است. از این‌رو. تعیین شرایط بدون طرح در نتایج محاسبات و تعیین سنجه‌ها و تفسیر آنها دارای اهمیت زیادی است. برای مثال. اگر در سناریوی پایه. پیش‌بینی تقاضای زیادی برای آبیاری و تولید انرژی شده باشد. ارزش ستاده‌های طرح در این زمینه بالاتر برآورد می‌شود و برعکس اگر تفاضا پایین باشد. ظرفیتهای ایجادشده توسط طرح ممکن است مازاد بر نیازها به نظر برسند. عدم اطمینان نسبت به سناریوی پایه. عامل مهمی است که بر قابلیت اتکا بهترین برآوردها از نظر فایده‌های طرح تأثیر می‌گذارد. ۳-۳-۹-۵ تعیین دامنه تغییرات - دامنه تغییرات متغیرهای مورد نظر باید براساس تجربیات واقعی انتخاب شوند و این دامنه به‌طورمعمول بیش از آن‌چیزی است که در عمل به کار گرفته می‌شود. پرهیز از تورش در انتخاب دامنه تغییرات بسیار اهمیت دارد. - برخی از متخصصان می‌توانند از احتمال انحراف از میانگین اعداد (حالت اصلی) گمانه‌زنی مناسبی برای مهم‌ترین متغیرهای ورودی به عمل آورند و از این‌رو بهتر است از این گمانه زنی استفاده شود. - آزمونهای حساسیت و ریسک باید همراه با مشاوره متخصصان یا گروههای ذی‌نفع باشد تا حالتهای مختلف تردیدها و خطرها به گونه مناسب‌تری ارزیابی شوند. - گزینه دیگر. به حای تعیین دامنه تغییرات (حالت بدبینانه یا خوش‌بینانه) تعیین مقادیر تغییردهنده یا مبدل" است که در بررسی سنجه‌های تنزیلی (نسبت فایده به هزینه. نسبت فایده خالص به سرمایه و نرخ بازده داخلی) در مورد آن توضیح داده شد. 2-۳-1-۵ تفسیر و نتیجه گیری با اعمال تغییرات در دادههای ورودی منتخب و بررسی تأثیر آنها بر سنجه‌های اقتصادی یا تغییر مقادیر تغییردهنده. پابرجایی نتایج از نظر توجیه‌پذیری طرح نسبت به تردیدهای موجود در برآورد مقادیر می‌تواند تا حدود زیادی مشخص شود. اگر نتایج نشان دهد که با اعمال هر تغییر یا ترکیبی از تغییرات کماکان نتایج به قوت خود باقی است. پروژه از نظر آزمون حساسیت. پذیرفته شده تلقی می‌شود. اگر نتایج نشان دهد که مقادیر تغییردهنده. درصدهای بالایی را نشان می‌دهند که احتمال وقوع آنها کم است. طرح همچنان از نظر آزمون 1- 5۱08 ۵۵ ۱۷۹ -------- صفحهٔ بعد -------- در تحلیل نتایج. باید مشخص شود که هر اقدام برای کاهش ریسک یا تردید چه فایده‌ای دارد و با چه هزینه‌هایی روبه‌رو است. پس از این بررسی. باید تدابیر مناسب و جذاب در برنامه طرح گنجانیده شود. ملاحظات مهم در بررسی و تحلیل نتایج عبارتند از : بیت تحلیل حساسیت و ریسک. تاحد زیادی به فراهم بودن داده‌ها و قابلیت پذیرش مفروضات. توزیع احتمالات و همبستگی متغیرها وابسته است. بنابراین ارائه مفروضات. روشها و نتایج تحلیل و هر نوع تورش و غفلت. برای گروههای ذی‌نفع در طرح بسیار دارای اهمیت است. - بررسی منشأً و منبع تردیدها و تحلیل سناریویهای کیفی نیز برای غنی‌سازی تحلیلها مفید است. در چنین تحلیلهایی. چند چشم‌انداز از آینده رسم می‌شود و تأثیر شرایط متفاوت بر نتایج طرح. می‌تواند اطلاعات تکمیلی برای تصمیم‌گیرندگان فراهم کند. - در طرحهای جمع‌ناپذیر. مقایسه یک طرح اصلی و بزرگ با مجموعه‌ای از طرحهای کوچک‌تر و با همان ظرفیت از دیدگاه مقابله با تردیدها و خطرات دارای اهمیت زیادی است. یک راه حل متشکل از چند طرح. حتی اگر پرهزینه‌تر باشد. ممکن است از دیدگاه مقابله با خطرات. بر طرح بزرگ ارجحیت داشته باشد. - درشرایطی که طرح از نظر ابعاد اقتصادی بزرگ و موفقیت و عدم موفقیت آن در ابعاد اقتصاد ملی مطرح است. نباید نسبت به نااطمینانی و ریسک نهفته در محاسبات و تصمیم‌گیریها بی‌تفاوت بود. ضروری است با آگاهی نسبت به احتمالات مختلف و دامنه تغییرات احتمالی و تأثیر آنها بر نتایج اقدام کرد. - در شرایطی که درآمدهای ملی یک کشور نوسان زیادی دارد (در اثر تغییرات بارندگی و نوسانات مواد خام و کالاهای اولیه صادراتی و مانند آن). طرحهایی که در مواقع تنگنا و وضعیت بد اقتصادی بهتر عمل می‌کنند (مانند طرحهای آبیاری در مواقع خشکسالی) بهتر از طرحهایی هستند که در مواقع رونق اقتصادی بهتر عمل می‌کنند (مانند استفاده از کود شیمیایی در مواقع ترسالی) حتی اگر طرحهای نوع اخیر. سنجه‌های - در شرایطی که طرحها از نظر اقتصاد ملی کوجک است اما تردید و خطرهایی وجود دارد که طرح به گروههای خاص یا مناطق جغرافیایی ویژه. خسارت و لطمه جدی بزند. توجه به موضوع. هر چند از نظر سنجه‌ها و اقتصاد ملی اختلافات محسوس نباشد. بسیار اهمیت دارد. از این‌رو. ممکن است طرحی که از نظر ملی دارای ارزش خالص کنونی کمی است نسبت به طرحی که دارای ارزش کنونی بالا و ریسک خسارت زیاد به اکشار تهیدست است. ارححیت داشته باشد. - در شرایطی که اطلاعات اضافی برای طرحهای توسعه منابع آب از طریق ارزش‌گذاری آثار و پیامدهای زیست‌محیطی و اجتماعی تأمین شود. چون این برآوردها از دقت لازم مشابه برآورد هزینه‌ها و فایده‌های مستقیم طرح برخوردار نیستند. می‌توانند به صورت تحلیل حساسیت در برآوردهای فایده و هزینه لحاظ و تأثیر آنها بر سنجه‌های تنزیلی مورد آزمون قرار گیرند. ۱/۸۰ -------- صفحهٔ بعد -------- ۷-۵ سنجه‌های غیرتنزیلی و دیگر سنجه‌ها همان‌گونه که در ابتدای فصل یاد شد. دو گروه دیگر از سنجه‌ها در ارزیابی اقتصادی طرح قابل محاسبه و اراثه هستند که در مطالعات توجیهی می‌توان برای آنها کاربردهایی در تولید اطلاعات تکمیلی (اضافه بر اطلاعات مربوط به تهیه سنجه‌های تنزیلی) قائل شد. ۱-۷-۵ سنجه‌های غیر تنزیلی بدون توجه به ارزش زمانی پول می‌توان از اطلاعات مربوط به فایده و هزینه طرح. برای بررسیها و تهیه سنجه‌ها استفاده کرد و از این راه نیز اطلاعاتی را فراهم کرد. این سنجه‌ها که در ماخذ مختلف از آنها نام برده شده. عبارتند از : - ارزش افزوده [۱۵]| ارزش افزوده عبارت است از ارزش اضافی که در مدت زمان معین در یک اقتصاد ایحاد شده است. براساس تعریف علمی. ارزش افزوده عبارت‌است از حاصل جمع فایده خالص. حقوق. حق بیمه‌های اجتماعی. بهره پرداخت‌شده. اجاره. کارمزد فروش, مالیات غیرمستقیم و استهلاک. براساس یک مثال. ارزش افزوده ناخالص یک طرح افزون‌بر فایده طرح. ارزش افزوده اقلام اضافی زیر را نیز در خود دارد: - استهلاک ۱۷ - هزینه دستمزد نیروی انسانی 1۳۵ - حق بیمه اجتماعی ۱۹۹ - حق‌العمل توزیع کنندگان (آب) .۳ در مثال فوق ارزش افزوده ناخالص طرح ۰۱۶۶۸ و ارزش افزوده خالص طرح (با کسر هزینه استهلاک) ۱ واحد پولی است. - بازده به‌ازای هر واحد هزینه " (سرمایه) [۲۴] این سنجه‌ها نسبت کل فایده خالص به سرمایه یا کل فایده خالص به‌ازای یک واحد سرمایه‌گذاری هستند. براساس مثال جدول ۵-۵ این سنجه برابر است با رقم ۳/۴۲ و به شرح زیر به دست آمده است: ۳/۳ :۸۵۵ (۴۵۰)۵۰۰۷۱۵ ۲۵۰۳۵۰ ۳۵۰ . ۱۵ - میانگین فایده سالانه به ازای هر واحد هزینه " (سرمایه) [۲۴] 5 0۲ 1[ 06۲ ۳۲۳۵۵05 - | ۰ 0۲ انس عم کلعع عم متسه ععد ۸۷۵۳ -2 ۱۸۱ -------- صفحهٔ بعد -------- این سنجه برابر است با نسبت معدل فایده خالص به سرمایه یا معدل فایده خالص سالانه به‌ازای یک واحد ۲۵۰+ ۳۵۰+ ۴۵۰)۵۰۰۲۱۵( ۱۸ <- ۵ ۴۷۵ ۵۰ <-. ۹ - نرخ بازده ساده سرمایه‌گذاری [۲۴] حدول ۵-۵- مثال فرضی برای محاسبه بازده به ازای هزینه یا فایده سال جریان هزینه سرمایه گذاری جریان فایده ۱ ۱۹۰۰ ۲ ۱۰۰ ۳ ۹ 3 ۳۹۰ ۵ ۰ ۹1-۳۰ 0 این سنجه. برابر است با درصد معدل فایده خالص به سرمایه براساس مثال جدول ۵-۵ این رقم ۱۹ درصد خواهد بود. - دوره برگشت سرمایه ‎٩[‏ و ۲۴] این سنجه برابر است با زمان لازم از شروع طرح تا زمانی که ارزش خالص جریان فایده طرح با مبلغ سرمایه‌گذاری برابر شود. این سنجه براساس مثال جدول ۶-۵ ۸ سال است. محاسبات فوق بدون در نظر گرفتن ارزش زمانی پول است. این محاسبات را می‌توان براساس در نظر گرفتن ارزش زمانی و محاسبات تنزیلی نیز انجام داد |۸]. در پایان قابل ذکر است. اگرچه سنجه‌های غیرتنزیلی اطلاعاتی را از نظر آثار اقتصادی ویژگیهای طرح. ارائه می‌دهد. این اطلاعات نسبت به سنجه‌های تنزیلی ناقص و نارسا هستند. از این رو استفاده از آنها در آزمون اقتصادی طرحهای آب چندان متداول نیست. ولی در صورت داشتن معیارهایی در سطح ملی. می‌توانند مفید ۱/۳۸۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۷-۵ دیگر سنجه‌ها ۱-۲-۷-۵ سنجه‌های کارآیی موردی افزون بر سنجه‌های نسبت فایده به هزینه و نسبت فایده خالص به سرمایه که کارایی کلی را نشان می‌دهند. ممکن است شاخصهای موردی نیز تهیه و ارائه شود. از جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد[ ۳۳]: - تبدیل تولیدات طرح به یک محصول (برای مثال غلات در طرح تأمین آب کشاورزی) و تهیه سنجه‌های کارایی موردی مانند: * نسبت تولید خالص غلات به زمینهای کشاورزی تحت پوشش * نسبت تولید خالص غلات به حجم آب تأمین‌شده * نسبت تولید خالص غلات به کارگر شاغل تمام وقت انتخاب عاملی که در صورت کسر قرار می‌گیرد می‌تواند براساس محدودیت عامل تولید یا حساسیت در تولید یک محصول ویژه می‌تواند تعیین شود. همچنین سرمایه نیز در کشورهای در حال توسعه. عامل بسیار محدود کننده‌ای است و می‌توان سنحه‌هایی مانند موارد زیر را برای محاسبه در نظر گرفته: * نسبت سرمایه‌گذاری به زمینهای کشاورزی زیر پوشش * نسبت سرمایه‌گذاری به حجم آب تأمین‌شده نسبت سرمایه‌گذاری به کارگر شاغل تمام‌وقت. جدول شماره ۶-۵- شیوه محاسبه دوره برگشت سرمایه سال جریان هزینه جریان فایده ِ سرمایه برگشت‌نشده در پایان سال ۱ ۱۹۰ ِ (۱۵۰۰) ۲ ۱ ۰ ِ (۱۰۰۰) ۳ ۱۰ ۵ ِ (۲۲۵۰) 3 ۱ ٍ ۳۵ ِ (۲۱۰۰) ۵ ۱۰۰ ٍ 0۰ ِ (۱۶۵۰) ۹ ۱ 1 ِ (۱۲۰۰ ۷ ۱۰ 1۹ ِ (۵۴۰) ۸ ۱۰ ۶۶ ِ )۲۰( - کارایی انرژی این سنجه راه می‌توان با استفاده از این رابطه محاسبه کرد مک ی داشتن معیارهای ملی مفایسه و بررسی این سنجه‌ها. دارای اهمیت است ۱/۸۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۲-۷-۵ سنجه‌های مرتبط با دیگر هدفهای توسعه ممکن است سیاستگذاران در اولویت‌بندی طرحها. اطلاعاتی در مورد تأثیر طرح بر موازنه ارزی کشور. توزیع درآمد. ایجاد اشتغال. تأثیر طرح بر بودجه و امکانات مالی دولت. تأثیر توان رقابت بین‌المللی و مانند آن داشته باشند. استفاده از روش‌شناسی و انجام مطالعات ویژه برای طرحهای بزرگ در این زمینه. می‌تواند در جهت تولید اطلاعات تصمیم‌ساز و قابل اتکاء موْثر باشد. عناوین مطالعات. روشها و آمار موردنظر در جارگوش ۳-۵ ارائه شده است. شرح بیشتر در فصل چهارم این مجموعه همراه با معرفی روشهای معتبر آمده است. ۸-۵ تحلیلهای تکمیلی مهم ۱-۸-۵ تحلیل قیمتهای آینده ۲۴۱ و ۱۹ و ۳۸] روش متداول در محاسبات. انجام ارزشیابی با قیمتهای ثابت است. یعنی. تحلیل گر فرض می‌کند که سطح قیمتهای رایج (یا یک سطح قیمتهای آینده برای مثال قیمتهای سال اول پیاده کردن طرح) ثابت می‌ماند. فرض می‌شود که تورم روی اغلب قیمتها به ایک اندازه اثر می‌گذارد و بنابراین قیمتها. روابط کلی خود را حفظ می‌کنند. در این صورت. تحلیل‌گر باید فقط برآوردهای خود را از قیمتهای آینده برای تغییرات نسبی برخی از آنها و نه تغییر در سطح کلی قیمتها. تعدیل نماید. البته تحلیل گر می‌تواند تمام تحلیل طرح را برحسب قیمتهای جاری انجام دهد. اشکال این روش استفاده از نرخهای پیش‌بینی‌شده تورم. به ویژه برای یک دوره طولانی است. زیرا پیدا کردن برآوردی که بتوان به آن اطمینان کرد. بسیار مشکل است. از این‌رو حتی اگر از قیمتهای جاری استفاده شود. سنجه‌ها یک‌بار دیگر با قیمتهای ثابت نیز محاسبه شوند. ۱/۸۴