تشر به شما ۱۶۰

⚠ این متن با نرم‌افزار از روی تصویر خوانده شده و ممکن است خطا داشته باشد؛ برای استناد، اصلِ سند را ببینید. جمپوری اسلامی ایران سازمان برنامه و بودجه - وزارت نیرو دسته‌رالحمل محثالحعات شبزیمذرای در <وذه‌های | بدعیز معاونت امور فنی تشر به شما ۱۶۰ و 9 دفتر د تحقیقات و معیارهای فنی 5 ۰ / ۱ / ا ۱ ۱ ۱ ٍ ۱ ٍ ا ا ا ِ ٍ ا ٍ ا أ ۱ ا ز ٍ اس -------- صفحهٔ بعد -------- سازمان برنامه و بودجه - وزارت نیرو ۹ ۰ ماش 4۷ دستو را تهمل معطالعات فیزیه‌گرافی در حوضه‌های آبخیز نشریه شماره ۱۹۰ معاونت آمور فنی دفتر تحقیقات و معیارهای فنی انتشارات سازمان برنامه و بودجه ۷۵/۰۰/۹۴ ۱۳۷۵ -------- صفحهٔ بعد -------- فهر ستبرکه دستورالعمل مطالعات فیزیوگرافی در حوضه‌های آبخیز/معاونت امور فنی. دفترتحقیقات و معیارهای فنی ؛ وزارت نیرو.[امور آب ].- تهران: سازمان‌برنامه و بودجه . مرکز مدارک اقتصادی - اجتماعی و انتشارات. ۱۳۷۵. ۵۲ ص.: مصور.- (سازمان‌برنامه و بودحه.دفتر تحقیقات و معیارهای فنی: نشریه شماره۱۶۰)(انتشارات سازمان‌برنامه و بودحه:۷۵/۰۰/۹۴) مربوط به دستورالعمل ‏ شماره:۱۰۲-۷۳۱۰/۵۶-۱۵۱۰ مورخ ۷۵/۱۱/۶ کتابنامه(ص. ۵۲-۵۱ ۱.ابخیزداری - دستنامه‌ها. ۲.آبشناسی. ۳.جغرافیای طبیعی.الف. ایران.وزارت نیرو.اموراب. ب. سازمان برنامه و بودجه. مرکز مدارک علمی‌اقتصادی - اجتماعی و انتشارات. ج. عنوان. د.فروست. ش.۱۶۰ ۲س/۳۶۸ 1۸ دستورالعمل مطالعات فیزیوگرافی در حوضه‌های اآبخیز تهیه کننده: دفتر تحقیقات و معیارهای فنی ناشر:سازمان برنامه و بودجه.مرکز مدارک اقتصادی - اجتماعی و انتشارات چاپ اول: ۵۰۰ نسخه. ۱۳۷۵ همه حقوق برای ناشر محفوظ است. -------- صفحهٔ بعد -------- بسمه تعالی ریاست جمهوری سازمان برنامه و بودجه شماره: ‏ ۱۰۲-۷۳۱۰/۵۶-۱۵۱۰ به:تمامی دستگاه‌های اجرایی و مهندسان مشاور ۱۳۷۵/۱۱/۶ :خیرات موضوع:دستورالعمل مطالعات فیزیوگرافی در حوضه‌های آبخیز به استناد ماده ۲۳ قانون برنامه و بودجه کشور و آیین نامه استانداردهای اجرایی طرح‌های عمرانی به پیوست نشریه شماره ۱۶۰ دفتر تحقیفات ومعیارهای فنی این سازمان با عنوان " دستورالعمل مطالعات فیزیوگرافی در حوضه‌های آریخید" از گروه دوم ابلاغ می‌گردد . تاریخ اجرای این دستورالعمل ۱۳۷۶/۳/۱ می باشد. شایسته است دستگاه‌های اجرایی و مهندسان مشاور مفاد نشریه یاد شده و ضوابط و معیارهای مندرج در آن را صمن تطبیق با شرایط کار خحود در طرحهای عمرانی مورد استفاده قرار دهند. حمد م‌ زاده ی معاون رییس جمهور و ریس -------- صفحهٔ بعد -------- بسمه تعالی استفاده از ضوابط معیارهاو استانداردها در مراحل تهیه (مطالعات امکان سنجی) مطالعه و طراحی. اجراء بهره‌برداری و نگهداری طرحهای عمرانی بلحاظ توجیه فنی و اقتصادی طرحها. کیفیت طراحی و اجرا (عمر مفید) و هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری از اهمیت ویژه‌ای برخوردار می‌باشد. نظام فنی و اجرایی طرح‌های عمرانی کشور (مصوبه مورخ ۳ هحهحیاأت محترم وزیران) بکارگیری معیارهاء استانداردها و ضوابط فنی در مراحل تهیه و اجرای طرح و نیز توجه ۳ به هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری در قیمت تمام‌شده طرحها را مورد تأکید جدی قرار داده است با توجه به مراتب یاد شده و شرایط اقلیمی و محدودیت منابع آب در ایران. امور آب وزارت نیرو (طرح تهیه استانداردهای مهندسی | ب کشور) با همکاری معاونت امور فنی سازمان برنامه وبودجه (دفتر تحقیقات ومعیارهای فنی ) براساس ماده ۲۳ قانون برنامه و بودجه اقدام به تهیه استانداردهای مهندسی آب نموده است استانداردهای مهندسی آب با در نظر داشتن موارد زیر تهیه و تدوین شده است - استفاده از تخصصها و تجربه‌های کارشناسان و صاحبنظران شاغل در بخش عمومی و خحصوصی - استفاده از ۳ ما حذ معتبر و استانداردهای بین‌المللی - بهره‌گیری از تجارب دستگاههای اجرایی. سازمانهاء نهادهاء واحدهای صنعتی. واحدهای مطالعه. طراحی و ساخت - پرهیز از دوباره‌کاریها و اتلاف منابع مالی و غیرمالی کشور - توجه به اصول و موازین مورد عمل موْسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران و سایر موسسات تهیه کننده استاندارد ضمن تشکر از بخش عمران آب مهندسین مشاور ره شهر . برای بررسی و اظهار نظر در مورد این استاندارد. امید است مجریان و دست‌اندرکاران بخش آب. با بکارگیری استانداردهای یاد شده. برای پیشرفت و خودکفایی این بخش از فعالیتهای کشور تلاش نموده و صاحبنظران و متخصصان نیز با اظهار نظرهای سازنده در تکامل این استانداردها مشارکت کنند. دفتر تحفیقات و معیارهای فنی زمستان ۱۳۷۵ -------- صفحهٔ بعد -------- چم اسامی اعضاء کمیته فنی شماره ۴ که در تهیه این استاندارد مشارکت داشته‌اند بشرح زیر می‌باشد : آقای رسول جلالی کارشناس منابع طبیعی آقای نادر قاسم‌زاده کارشناس آبیاری و آبادانی آقای محمود مسچی کارشناس آبیاری آقای علی ملک کارشناس منابع آب و آبخیزداری آقای محمد مهدوی کارشناس هیدرولوژی آقای فرخ میرزاپور کارشناس آبخیزداری ضمناً آقایان علی امینی. جنگیز فولادی‌نشتا و اردشیری در تهیه پیش نویس اولیه این استاندارد مشارکت داشته‌اند. -------- صفحهٔ بعد -------- ۱ روش مطالعه ۲- مطالب مورد مطالعه ۱-۲ تقسیمات واحد هیدرولوژیک ۲-۲ شکل آبخیز ۳-۲ بررسی خصوصیات فیزیکی رودخانه‌ها و آبراهه‌های اصلی و فرعی ۴-۲ پستی و بلندی ۵-۲ شکل شبکه زهکشی طبیعی ۶-۲ شیب حوضه ۷-۲ جهت شیب ۸-۲ زمان تمرکر منابع و مآخذ ۱۱ ۱۹ ۳۷ ۳۹ ۳۴ ۳۶ ۴۹ -------- صفحهٔ بعد -------- ی مغدمه آگاهی به خصوصیات فیزیوگرافی یک حوضه با داشتن اطلاعاتی از شرایط آب و هوایی منطقه می‌تواند تصویر نسبتاً دقیقی از کارکرد کمی و کیفی سیستم هیدرولوژیک آن حوضه به دست دهد. خصوصیات فیزیوگرافی حوضه‌هانه فقط به‌طور مستقیم بر رژیم هیدرلوژیک آنها و از جمله میزان تولید آبی سالانه. حجم سیلابها. شدت فرسایش خاک و میزان رسوب تولیدی اثرمی‌گذارد. بلکه به‌طور غیر مستقیم و نیز با اثر برآب و هوا و وضعیت اکولوژی و پوشش گیاهی به میزان زیادی رژیم آبی حوضه آبخیز را تحت تاثیر خود قرار می‌دهد. پاره‌ای از خصوصیات فیزیوگرافی از جمله ارتفاع و جهت شیب می‌توانند بسیاری از عوامل آب و هوایی نظیر : درجه حرارت و تغییرات أَن. نوع و میزان ریزش جوی سالانه. میزان تبخیر و تعرق را تشدید و یا تعدیل کنند و او 1 ۰ ۱ راد ۲ به‌طور کلی موجب پیدایش انواع مختلف اب و هوای موضعی و یا حتی منطقه‌ای شوند. از این‌رو لازم است که در مطالعات آبخیزداری یک حوضه قبل از هر چیز خصوصیات فیزیوگرافی آن. مورد مطالعه قرار گیرد. تاکنون مطالعات زیادی در زمینه اثرکمی خصوصیات فیزیوگرافی و توپوگرافی بر آب و هوا و رژیم آبی یک حوضه یم آبخیز صورت گرفته و روشهای زیادی در چگونگی بررسی هر یک از این عوامل ارائه شده است. دراین مجموعه سعی شده است که آن دسته از خصوصیات فیزیوگرافی و توپوگرافنی حوضه‌های آبخیز که از اهمیت بیشتری در مطالعات آبخیزداری برخوردارند مورد بررسی قرار گیرد و در مورد هر ایک تعدادی از متداول ترین و بهنگام ترین روش‌های مطالعاتی ارائه و موارد کاربرد هر یک تشریح شود. به علاوه در مورد تعدادی از این روش‌ها به اقتضای ضرورت. مئالهای عملی نیز از بعضی از حوضه‌های آبخیز کشور داده شده است. لازم است گفته شود که در این نشریه سعی بر این است که روش‌های ارائه شده بتواند حداقل نیازهای مربوط به استاندارد مطالعات آبخیزداری را تامین کند و تسهیلات لازم را دراین زمینه برای مطالعه کنندگان. مهندسان طراح . مشاوران و کارفرمایان برای بررسی خصوصیات فیزیوگرافی و توپوگرافی حوضه‌های آبخیز فراهم نماید و بالاخره به صورت زبان مشترکی در تبادل نظر بین آنان مورد استفاده قرار گیرد. | ۲-۱۵۲۵ )0 2 - ۳/1200 )0 -------- صفحهٔ بعد -------- مطالبی که در این محموعه آورده شده است. مبتنی برفهرست خدمات مرحله شناسایی و توجیهی مطالعات آبخیزداری است (نشریه‌های شماره ۵ و ۶ طرح تهیه استاندارد مهندسی آب کشور) که برای مطالعه بخش فیزیوگرافی مطالعات حفاظت خاک و آبخیزداری تهیه شده است. به‌منظور حفظ یکنواختی در تدوین این دستورالعمل سعی شده است حتی الامکان اصول مشخص و ثابتی رعایت گردد. به همین منظور موضوع هر مطلب تحت ۴ عنوان زیر مورد بحث واقع شده اند: - تعریف ! کاربرد ۲ : ۳ - روش کار ۴ - مثال عملی ۳- مطالب مورد مطالعه ۱-۳۲ تقسیمات واحد هیدرولوزیک نامیده می‌شود. ولی غالباً در آبخیزهای بزرگ. رودخانه اصلی از الحاق چندین رودخانه دیگر تشکیل می‌شود و هریک از این رودخانه‌ها خود مشتمل بر چندین آبراهه اصلی و فرعی است. به‌طور کلی در مطالعات آبخیزداری برای شناخت بهتر خصوصیات هیدرولوژیک واحدهای مختلف آن. تقسیم بندی شاخه‌های فرعی و همچنین آبراهه‌های مختلف یک حوضه آبخیزو نیز تعیین حد و مرز بین حوضه‌های آنها را تقسیم بندی واحد هیدرولوژیک می‌نامند. برای اینکه چه قسمتی از یک حوضه آبخیز را واحد هیدروژیک مشخصی بنامیم آبراهه مشخص باشد که می‌توان آن را جنین تعریف نمود: م۸ -2 -[ ۵۳۵۱۳۵ ۷۷۵۲۵۵ - 4 40 -3 ۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۱-۲ تعریف محدوده‌ای از سطح حوضه آبخیز که زهکش بالقوه طبیعی آن را آبراهه مشخص تشکیل دهد آن محدوده و آبراهه مربوط به آن را واحد هیدرولوژیک می‌نامند. "تقسیم یک حوضه آبخیز به واحدهای هیدروژیک به عوامل متعددی بستگی دارد که اهم آنها به شرح زیر است : مساحت حوضه آبخیز مورد مطالعه -‏ ایستگاههای هیدرومتری موجود و پیشنهادی -‏ وضعیت شبکه رودخانه‌های فرعی و آبراهه‌های اصلی و فرعی -‏ تراکم آبراهه در حوضه آبخیز مورد مطالعه ۲-۱-۲ کاربرد کاربرد تقسیم‌بندی یک حوضه آبخیز به واحدهای هیدرولوژیک مختلف را می‌توان به شرح زیر بیان نمود: آبخیزداری - امکان تعیین اولویت در اجرای برنامه‌های حفاظت خاک و آبخیزداری در هر یک از زیر حوضه‌ها یا واحدهای هیدرولوژیک. رسوبزایی و سایر هدفهای آن -‏ سهولت درتدوین برنامه زمان‌بندی اجرای برنامه‌های حفاظت خاک و آبخیزداری - بکارگیری موثر مدلهای هیدرولوژیکی و هیدرولیکی از قبیل مدلهای بارش -رواناب و مدلهای برآورد رسوب. ۳-۱-۲ روش کار برای تقسیم حوضه آبخیز مورد مطالعه به واحدهای هیدرولوژیک مختلف. باید تمامی رودخانه‌ها و همچنین توپوگرافی و عکسهای هوایی با مقیاس مناسب استفاده نمود. دارد. به‌طورکلی با توجه به نقشه‌های توپوگرافی . استفاده از نقشه‌های با مقیاس ۱و با ۱ توصیه ۵ ۰۰۰ ۲۵ ممی‌ود. به علاوه لازم است که از عکسهای هوایی با مقیاس ۱ و با نیز استفاده شود. ۵ ۰ ۰ ۷۲۰ ۳ -------- صفحهٔ بعد -------- با استفاده از عکسهای هوایی انجه را از طریق نقشه‌های توپوگرافی حاصل می‌شود می‌توان تصحیح نمود و بالاخره با بازدیدهای صحرایی. نمشه‌های تهیه شده را نیز تکمیل کرد. 7۲ شکل آبخیز ۱-۲-۲ تعریف شکلی که از تصویر یک آبخیز بر روی یک صفحه افقی فرضی حاصل می‌گردد. شکل آبخیز نامیده می‌شود. این شکل با استفاده از نقشه توپوگرافی که می‌توان مرز" دو آبخیز رابرروی آن تشخیص و ترسیم نمود. بدست می‌آید. بدین ترتیب. امتداد خط الراس که جریانات سطحی را ظاهراً به دو آبراهه و یا رودخانه متفاوت هدایت نماید. مرز آبخیز نامیده می‌شود. البته در برخی موارد به علت وجود ساختمان زمین شناسی پیچیده " یا جریان‌های زیر سطحی. نمی‌توان به راحتی شکل واقعی و با مساحتی راکه در تولید آب رودخانه موثر است مشخص نمود. آبخیزهای بزرگ معمولاً به صورت قیف و یاگلابی شکل " هستند. ولی آبخیزهای کوچک شکل‌های متفاوتی به خود می‌گیرند که بستگی به ساختمان زمین‌شناسی آن دارد. و به همین دلیل بررسی شکل در مطالعات فیزیوگرافی یک آبخیز که در خصوصیات هیدرولوژیک آن موثر است اهمیت خاصی دارد. شکل شماره ۱ مرز و شکل یک آبخیز را برروی نمّشه فیزیوگرافی نشان می‌دهد. شکل آبخیز به علت تاثیر در خصوصیات هیدرولوژیک آن مورد مطالعه و بررسی قرار می‌گیرد. بدین ترتیب که . شکل آبخیز با تاثیر بر زمان تمرکز هدایت جریانهای سطحی توسط شاخه‌های فرعی به آبراهه و یا رودخانه اصلی در شکل هیدروگراف و شدت بده آن موثر است. به عبارت دیگر. آبخیز قیفی شکل و یا نزدیک به دایره. به علت اینکه تمام شاخه‌های فرعی آن تقریباً در یک زمان جریانهای خود را به رودخانه اصلی می‌ریزند در مقایسه با آبخیز کشیده و طویل شدت بده بیشتری تولید می‌نماید. بنابراین در شرایط مساوی از نظر سایر عوامل همیدرولوژیک. معمولاً آبخیزهای قیفی شکل و گرد در هر بارندگی بده‌های با شدت بیشتری در مقایسه با آبخیزهای کشیده و طویل تولید می‌کند. 6 م0[ 0ع0) با 0 - 2 0 للع ۷/0۳ - | 3 - ۳۵۵ ۵۲ 6۵۳ 0 -------- صفحهٔ بعد -------- : مر اک ۰ ر کی ۱ 0 ۰ ای ۲ پا 0 ۰ ۰ ی ُ. او ۳ ْ * 0 دج لا با را . ۱ ی 1 ۰ ی ی ۰ ۰ پا ۳ اب ۰ 2 3 ۱ 6 ها ۰ 9 مر ِ : ۳ 1 . ما 6 ها / ۰ ۰ هی .رز ْ ی اگم ۰ ۹ ۰ ی 7 1 : ۰ 4 1 ۹ ۳ ۳ 7 سرد / ۰ وان" ۰.۰ ۰ ۰ مه سم ۴ رو یک ۹ص جما ,۰ . و 4 ۹4 7 ( ت : : ْ. ,1 ه ۳ ۰ ی ۶ ۰ دیش ۴ با و ّ*. روا ۰ امد ۰ ِا ۱ ۹ : ی ْ ۰ ۰ ۹ : ۰ " 9 ۳ ۹ ( ۹ ی ها ۹ ۹ ۰ : بویا و ۰ ِ چس ۹ ام ی زک چا ً. ۹ ۰ ۰ ۰ ار نت ۳ : 1 8 ۷ را چا ال 4 بچه اه . 2 9 ۰ ۰ ۰ : ۳ : ده ۱ هت هگ پیش :۰ ۰ : ً: ۰ ۸ پا ,۰ 8 : ۹ ۹ ار 2 ۹ و رم یه ی و و ۳ ۱ 7 ‌ 5 مه ۹ ۳ ۹ ۵ ۸ ۰ ۳ رک ها رهم 9 هس ی ۲ (2ی 1 5 اود اه ۰ مج ۷ 9 34 بیج : و 1( رگ : 2 ۰ وی ۰ شم 7 ۹ 1 1 ای ْ. ی ۶ ی 5 ۰ ( پ و ۹اه رضه 1 کح ۰ 0 ی ۰ ۰ ۹ ۰ آرش. نقشه د: و ادورترین نقطه ۱ ۱ ۱ رم ی ۱ م ول ۱ / می, پر ۰.7 / ۳ ی اس / طم ی / آضی, 7 ا ی ۱ 5 / ۹ /۰ ک رز ۸ / / ححروجی 4 ۰ ی پا خچص شکل شماره ۲ - پارامترهای متداول یک حوضه آبخیز ۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳-۲-۲ روش کار روشهای بسیاری را پیشنهاد کرده‌اند که در ذیل متداولترین آنها ارائه می‌شود. ۱-۳-۲-۲ روس هورتون دراین روش ضریب شکل به شرح زیر توصیف شده است. <* ضریب شکل آبخیز ۸ < مساحت حوضه آبخیز بر حسب کیلومتر مربع ] < طول آبخیز بر حسب کیلومتر منظور از طول آبخیز در رابطه فوق. فاصله بین خروجی آ آبخیز تا دورترین نقطه آن است که در شکل شماره ۲ نشان داده شده است همچنانکه در رابطه فوق دیده می‌شود. هر چه حاصل کسر به عدد یک نزدیک باشد. شکل آبخیز مورد نظر به مربع نزدیکتر خواهد بود و بالعکس هر چه این عدد از یک کوچکتر باشد. بیانگر این است که شکل آبخیز مورد مطالعه کشیده و طویل است. 2 ۳ ۲-۳-۲-۲ روش گراولیوس که در آن: 0 تاعح ۳ 41 )با -2 -[ 1 :0۵6۵ -4 0۳۵۷۵[۵) - 3 -------- صفحهٔ بعد -------- < ضریب فشردگی یا ضریب گراولیوس ۲ < پیرامون حوضه ابخیز بر حسب کیلومتر ۳ < پیرامون دایره‌ای که مساحت آن برابر با مساحت حوضه آبخیز است. با توجه به اینکه پارامتر م0 در رابطه فوق پیرامون دایره همسطح با حوضه آبخیز است. می‌توان آن را به شکل زیر هم ی ۸ ۲۸ ۲:۲1 ۸ < مساحت حوضه ابخیز بر حسب کیلومتر مربع با توجه با رابطه فوق. مقدار ضریب گراولیوس بستگی به شکل آبخیز دارد. بدین صورت که هر چقدر این ضریب به واحد نزدیک شود. شکل آبخیز مورد مطالعه به دایره نزدیکتر خواهد بود. ۳-۳-۲-۲ روش میلر " در این روش شکل آبخیز از طریق رابطه زیر تشریح شده است . ۸ ۳ <- نسبت گردی ۲ ۸ < مساحت حوضه آبخیز بر حسب کیلومتر مربع << مساحت دایره ای که پیرامون آن برابر با پیرامون حوضه آبخیز است. از آنجایی‌که پار امتر ۵۸ مساحت دایره هم محیط با حوضه آبیخیز است. رابطه فوق را می‌توان جنین نوشت. ۳۸ بش ۱۳۵۶ مق 5۲ 5۲ که در آن. 7 محیط حوضه آبخیز بر حسب کیلومتر است. بر اساس رابطه. هر چقدر نا به عدد یک نزدیک باشد. شکل آبخیز مورد مطالعه به دایره نزدیک خواهد بود. 0 01۳1۵۳10۷ - 2 7 - | ۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ی ی ۱ ۴-۲-۲-۲ روش شیوم در این روش شکل آبخیز از طریق نسبت طولی مورد ارزیابی قرار گرفته است. که در آن : < نسبت طولی ۲ < قطر دایره همسطح با حوضه آبخیز بر حسب کیلومتر ] *<طول آبخیز بر حسب کیلومتر در این هرچه 10 به عدد یک نزدیک شود شکل آبخیز مورد نظر به دایره نزدیکتر خواهد شد. ۵-۳-۲-۲ روش مستطیل معادل نظر باشد. در واقع ضریب مربوط به این روش تابع طول وعرض مستطیل معادل است که به شرح زیر نوشته می‌شود. (ص,۲۳)۵ حما بنابراین. با داشتن پیرامون و مساحت حوضه آبخیز مورد نظر می‌توان طول و عرض مستطیل معادل را از طریق معادله دو مجهولی زیر محاسبه نمود. ۸ <ط رد28 0 > 20 + 28 که در آن : ۸ < مساحت حوضه آبخیز بر حسب کیلومتر مربع ۲ < پیرامون حوضه ابخیز بر حسب کیلومتر ۵ > طول مستطیل معادل بر حسب کیلومتر 0 2-۳102۵110 0 -[ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ <* عرض مستطیل معادل بر حسب کیلومتر از پنج روش فوق الذکر روش گراولیوس و مستطیل معادل توصیه می‌شود و کاربرد بیشتری دارند. ۴-۲-۲ مثال در شکل شماره ۳ واحد هیدرولوژیک کنجان از زیر حوضه رودخانه گدار خوش در غرب کشور نشان داده شده و مشخصات فیزیکی آن در جدول شماره ۱ ارائه شده است. جدول شماره ۱- مشخصات فیزیکی واحد هیدرولوژیک کنجان مفاد بر 0/۳ ۱۳۳/۳۸ ۱/۳۳ ۵/۳ ۱۱/۸۹ طول بزرگترین آبراهه : ۳/۳ -------- صفحهٔ بعد -------- 6۹0 ِ 0 ۰ ه 1 5 6 سر ره .۰ ۰ و00۵ گم ۳ ! ا 8 #فکاه :۰ / [ و : « ( 1 ۱ بان سره بت رن 2 ار با 0۱۳۹ مک * ۱و مما مارم بلکانه رد هم ت هر ۰ 0 ملک ال 2 ۱۱ پا لکیا ]> عولاه (یست ۳ ۱ ما۸ : / ۱ 6 0 که ۹ جکلی پد هی ‌ ۳ 5 ۰ |[ 3 ۷ , زیر سس : ۳ ۱ سس ۰ ۳ له ۳ ۳۹ اک ۰ ِ ۵۵ رط )ون لس ۳ پلسوزی 7 تب برم۸ ٍ ی / طّ تلاوی 0 ی ۲ 0 ح ۰ :1 2 ٍ سج َ 9 1۹ محر مه با ۹ دص یک" بت ۰ ۹ / ۱ ره پم زیر ۳ / 000 / مر ۴ 20 ی ۱ 1 5 ۳ 77ید ۵۷ 000 / ۱ یه ۱ ۱ اس ف ۰ یت / بح 7 0 0 33 اد ۱ ی )۹ نارله ۹ ۳ زیت ۹ یی ! ۹ ۲ ۹ ۱ ۳ ۹ شکل شماره ۳- واحد هیدرولوژیک کنجان از زیر حوضه آبخیز گدارخوش ۱ 1 6۹0 3 یی ۹۱۰ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۲ بررسی خصوصیات فیزیکی رودخانه‌ها و آبراهه‌های اصلی و فرعی پس از تعیین و ترسیم دقیق تمامی رودخانه‌ها و آبراهه‌های اصلی و فرعی یک حوضه آبخیز. برای تجزیه و تحلیل آنها به منظور شناخت بهتر از خصوصیات فیزیکی و نتیجتاً خصوصیات هیدرولوژی آبخیز مورد نظر. روشها و شاخصهای فیزیکی متعددی را دانشمندان و متخصصان فن ارائه کرده‌اند که اهم آنها به شرح یل است: ۱-۳-۲ ترتیب آبراهه‌ها چگونگی انشعابات والحاق شاخه‌های مختلف تشکیل دهنده رودخانه اصلی یک حوضه آبخیز را نظام و یا ترتیب آبراهه‌ها می‌نامند. در روش استرالر در یک حوضه آبخیز هر یک از آبراهه‌هایی که انتهایی هستند و قابل تقسیم به انشعابات کوچکتر نیز نباشند آبراهه درجه اول نامیده می‌شوند. به عبارت دیگر به کوچکترین و انتهایی ترین آبراهه‌هایی که قابلیت تقسیم ندارند. آبراهه درجه اول گفته می‌شود. آبراهه درجه دوم عبارت است از آبراهه‌ای که از الحاق دو آبراهه درجه اول به‌وحود آمده و از الحاق دو یا جند آبراهه درجه دو با همدیگر ابراهه درجه ۳ به وحود می‌آید. و به همین ترتیب طبقه‌بندی می‌تواند تا خروجی آبخیز ادامه یابد . (شکل شماره ۴) شکل شماره ۴- تصویر شماتیک ترتیب آبراهه‌ها در یک حوضه فرعی ۱۱ -------- صفحهٔ بعد -------- پس از تعیین تر تیب آبراهه‌ها. تعداد آبراهه در هر یک از ترتیب‌ها مشخص می‌شود. و برای تعیین وضعیت انشعابات آبراهه‌های یک آبخیز و مقایسه دو آبخیز جگونگی شبکه آبراهه‌ها از ضریب دو شاخه شدن استفاده می‌کند که هورتون آن را ارائه کرده. و این ضریب عبارت است از آنسبت تعداد آبراهه در یک درجه مشخص به تعداد آن در درجه بزرگتر بعدی "که به شرح زیر بیان می‌شود : که در آن: 1 درجه آبراهه 7 > تعداد ابراهه در درجه | ۱ ختعداد آبراهه در درجه | +[ ۱-۳-۳-۲ تعریف نسبت طول کلیه آبراهه‌ها در یک حوضه آبخیز به مساحت آن. تراکم آبراهه نامیده می‌شود. بنابراین بر اساس این تعریف ملاحظه می‌شود که مقدار تراکم آبراهه در یک حوضه آبخیز با مجموع طول کلیه آبراهه‌های فرعی و اصلی آن نسبت مستقیم و با مساحت آن نسبت عکس دارد. لازم به ذکر است که طول آبراهه اصلی از اولین چشمه تَغذیه کننده ۲-۳-۳-۲ کاربرد میزان تراکم آبراهه در یک حوضه آبخیز بیانگر شدت وضعف مقاومت سطح و لایه‌های زیرین خاک در مقابل عامل فرسایش می‌باشد. بدین ترتیب . در مناطقی که لایه‌های زیرین خاک دارای قابلیت نفوذ خوبی باشد و یا اینکه در مقابل عامل فرسایش مقاومت نماید و سطح حوضه آبخیز هم دارای پوشش گیاهی انبوه و پستی و بلندی کمی باشد. مقدار تراکم آبراهه کم است . برعکس در مناطقی که لایه‌های زیرین خاک قابلیت نفوذٌ خوبی نداشته باشد. وضعیت ۱۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳-۳-۳-۲ روش کار براساس تعریف تراکم آبراهه. مقدار آن را در یک حوضه آبخیز می‌توان از طریق رابطه زیر محاسبه نمود. 1 ۲ ۱ لا با ۸ ۸ که در آن : (] < تراکم ابراهه بر حسب کیلومتر بر کیلومتر مربع (1 -ا) ۲ <مجموع طول آبراهه‌های مربوط به کلیه ترتیب آبراهه‌ها بر حسب کیلومتر ۸ < مساحت حوضه آبخیز بر حسب کیلومتر مربع > ترتیب آبراهه مربوط به حوضه مورد مطالعه بنابراین در رابطه فوق. ملاحظه می‌شود که برای محاسبه تراکم آبراهه که خود یکی از خصوصیات فیزیکی هر آبخیز می‌باشد. ابتدا باید دو عامل فیزیکی دیگر آبخیز. یعنی : مساحت و مجموع طول کلیه آبراهه‌های اصلی و فرعی آن را جون قضاوت و ارزیابی این عامل و نتیحتاً کاربرد آن مبتنی بر مقدار عددی است که از این رابطه حاصل می‌گردد. مستلزم آن است که پار امتر های آورده شده در آن بادقت هر جه بیشتر تعیین شوند. از دو پارامتر مورد اشاره. مساحت آبخیز به سادگی قابل اندازه گیری است. برای اندازه گیری مجموع طول آبراهه‌ها. ابتدا باید کلیه آبراهه‌های اصلی و فرعی هر یک از واحدهای هیدرولوژیک حوضه آبخیز مورد مطالعه را با دقت مشخص و سپس با طول سنج طول آنها را اندازه گیری نمود. به منظور تشخیص و ترسیم آبراهه‌ها در مرحله اول از نقشه توپوگرافی با مقیاس مناسب استفاده می‌شود. و سپس از طریق تفسیر عکسهای هوایی و بازدیدهای صحرایی تکمیل می‌گردد. تادقت مطلوب حاصل شود. ۱۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۴-۳-۲ پروفیل طولی رودخانه‌ها ۱-۴-۳-۲ تعریف ارتفاع و به همراه آن شیب رودخانه‌ها را در هر نقطه از مسیر آن مشخص کرد. از آنجایی‌که قدرت تخریبی رودخانه‌ها بستگی مستقیم به سرعت جریان آب و سرعت جریان آب نیز به نوبه خود به شیب رودخانه بستگی دارد. با دانستن شیب نقاط مختلف رودخانه‌ها می‌توان تصویر روشنی ازقدرت تخریبی رودخانه‌ها را در نقاط مختلف مسیر آن بدست آورد. از این رو در مطالعات مربوط به خصوصیات فیزیکی حوضه‌های آبخیز رسم پروفیل طولی رودخانه‌ها و سرشاخه‌های آنها که در واقع معرف ارتفاع رودخانه در نقاط مختلف مسیر آن و بطور غیر مستقیم نشان دهنده شیب مسیر رودخانه است. می‌تواند در برآورد سرعت آب و قدرت تخریبی آن و یا برعکس مناطق رسوبگذاری کمک نماید. ۳-۴-۳-۲ روش کار پروفیل طولی رودخانه به دست می‌آید. اختلاف ارتفاع بین دو نقطه فوق‌الذکر به فاصله افقی آن دو نقطه می‌باشد. درحالی‌که شیب واقعی و یا خالص تانژانت زاویه مثلث قائم‌الزاویه‌ای است که سطح آن برابر سطح زیر منحنی پروفیل طولی رودخانه و قاعده آن برابر طول کلی رودخانه است و آن‌را می‌توان به طریقه زیر محاسبه کرد. ۱۴ -------- صفحهٔ بعد -------- 1380 < ۹ َ _ِ 10 ۳۵ نک 1080 ۸ که در آن : ۵ <سطح معادل زیرمنحنی پروفیل طولی رودخانه به کیلو متر مربع ۵ * ارتفاع مثلث قائم الزاویه‌ایکه سطح آن برابر 5 است 202۳ طول رودخانه به کیلومتر شکل شماره ۵- پروفیل طولی یک رودخانه باید به خاطر داشت که شیب متوسط رودخانه و اصولاً شیب خالص یا ناخالص به هیچ وجه معرف شیب متوسط با شیب کلی خود حوضه نیست. بلکه تنها شیب مسیر رودخانه را نشان می‌دهد. شیب متوسط وزنی رودخانه معرف بهتری برای شیب کلی رودخانه است و در مجموع در براورد سرعت اب و قدرت ۰ ی 5 ۱ ی ۱ تخریبی کلی رودخانه مناسب‌تر است. برای محاسبه شیب‌وزنی می‌توان از فرمول زیر استفاده کرد. داد 0) اعزت/۷۷ -۱ ۱۵ -------- صفحهٔ بعد -------- متوسط وزنی رودخانه بین دو نقطه از مسیر رو جدول شمار ۳۳۶۶۵ ۴۳۴۳۵۵۰ ان داده شده است. ازه گیری شده با دقت زیادتری محا. وفیل طولی واحد هیدر ماره ۲ می‌باشد و همج ۱۶ رلوژیک کنجان اختلاف ار تفاع ۸ ۳۰۰ ۳ ۳.۰ ۳۰۰ ۳: ۳۰۰ ۳ ۳.۰ ۳۰۰ ۱۷/۸۰ گُرافی ۰۰ ه۰/ ۰ از نین پروفیل طول این ر با تلا م6 مر ۲۰ ۵۲۰-۰ ۶ ۸ ۵ ۱۵۹۵ ۵۰۵ ۱۲۰۰۵ ۵۰ ۱۴۰۰ ۱۶۹۰-۲۰ ۵ ۱۸۹۶۵ و۲ ۰ - ۲۲۰۰ بر حوضه ابخیر ودخانه در شکل -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸۰۰ ی ۳۰۰ شیب ناخالص سم روص یی کم ۱۸۰ ۱۳۰ ۱۳. ۱۳. ۹.۰۰ ۸.۰ محر ۶۰ .۷ ۰ ۳ ۵.۲۲۵ ۲۹/۵۵ ۹ ۲۷,۷۵ ۲۷۴۳۲۵ ۲۶۶۲۵ ۲۶۳۷۵ ۱۷/۳۷۵ ۹/۵ فاصله افقی ( کیلومتر ) پ -------- صفحهٔ بعد -------- برای بدست آوردن شیب خالص اعمال زیر انجام می‌شود: ۱- ابتدا سطح زیرمنحنی 01۳ (شکل شماره ۵) به روش پلانیمتری یاروش دیگری محاسبه می‌شود. ۲- از تقسیم سطح بالا بر طول افقی رودخانه و دو برابر نمودن آن مقدار 124 بدست می‌آید. #۴ <* لمزن5 فاگ -وم 0 ۵ ۱و 5۷۹ 20 مو وال وی وم ی م شش 0۰0 سس 7 ۰ مر ۹/۵۵ 0 ۸ بقل میا ۰ مر ۹/۵۵ ۱۸ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۴-۲ پستی و بلندی ۱-۴-۲ ارتفاع ۱-۱-۴-۲ تعریف ارتفاع. عبارت از بلندی نقاط مختلف یک حوضه از سطح دریای آزاد است. از آنجاکه ارتفاع نقاط مختلف یک آبخیز با یکدیگر متفاوت است. حالت نسبی این نقاط نسبت به یکدیگر وضعیتی را بوجود می آورد که به آن اصطلاحاً پستی و بلندی می‌گویند. ار تفاع حوضه در میزان و نوع بارندگی. درجه حرارت و تغییرات آن. میزان تبخیر تعرق. شدت تشعشات خورشیدی و بطور کلی در آب و هوای منطقه و به همراه آن در تشکیل و توسعه خاک و نوع و تراکم پوشش گیاهی اثر دارد و به همین دلیل دانستن ارتفاع متوسط یک حوضه. ارتفاع نقاط مختلف و به خصوص نحوه توزیع سطح با ارتفاع و اینکه چند درصد از سطح حوضه از ارتفاع معینی بالاتر یا پایین‌تر است می‌تواند در شناخت رژیم آبی حوضه کمک کند. غالباً میزان بارندگی با ارتفاع افزایش می‌یابد. درحالی‌که با افزایش ارتفاع از درجه حرارت کاسته می‌شود. کاهش درجه حرارت هم به‌نوبه خود از یک سو موجب کاهش تبخیر و تعرق سالانه و از سوی دیگر تغییر نوع بارندگی از باران به برف می‌شود و در مجموع حوضه‌های بلند خاصه در مناطق خشک و نیمه خشک بارندگی سالانه بیشتری نسبت به حوضه‌های پست دارند و هم‌چنین به دلیل کاهش تبخیر و تغییر نوع بارندگی از باران به برف حوضه‌های بلندتر با میزان بارندگی برابر سالانه. تولید آب بیشتری نسبت به حوضه‌های کم ارتفاع دارند. از سویی حوضه‌هایی که بیشتر بارندگی سالانه آنها به صورت برف است. جریان رودخانه درآنها با دوام‌تر و رژیم آبی آنها از ثبات و تعادل ۲-۱-۴-۲ روش کار یا چند نقطه مرتفع وجود داشته باشد. اما این مناطق تنها درصد کمی از کل سطح حوضه را شامل می‌شوند و درصد زیادی از حوضه در ارتفاع پایین واقع هستند و به همین دلیل در مقایسه حوضه‌ها با یکدیگر و هم چنین بررسی میزان ۱۹ -------- صفحهٔ بعد -------- پایین تر از ار تفاع معین قرار گرفته‌اند دانسته شود. برای بررسی نحوه توزیع سطح حوضه نسبت به ارتفاع می‌توان از نقشه‌های توپوگرافی با خطوط میزان منحنی بدین منظور. پس از تعیین محدوده فیزیکی هر حوضه لازم است که سطح واقع بین هر دو خط میزان منحنی و با دو ارتفاع معین را به کمک پلانیمتر اندازه گیری کرد و با استفاده از این سطوح جزیی جدول و منحنی توزیع سطح با ارتفاع (منحنی هیپسومتری) تهیه شود. هر قدر سطح یک حوضه بزرگ و اختلاف ارتفاع نقاط مختلف آن بیشتر باشد. می‌توان فاصله خطوط تراز را بیشتر گرفت و برعکس در حوضه‌های کوچک و یا حوضه‌هایی که اختلاف ارتفاع نقاط مختلف آن کم است. فاصله بین پراکنده شده باشند استفاده کرد. به طور کلی روشهای مختلفی برای بررسی توزیع سطح حوضه نسبت به ارتفاع وجود دارد. در کلیه موارد استفاده از نقشه توپوگرافی حوضه مورد مطالعه که در آن ارتفاع نقاط مختلف به کمک خطوط تراز مشخص شده باشد الزامی است. ۹ ‌ سا . ۱ ۰ ذیلا دو روش تنظیم جدول هیپسومتری و رسم منحنی سطح - ارتفاع بااختصار توضیح داده می‌شود. الف - روش اندازه‌گیری سطوح واقع بین ار تفاعات در این روش ابتدا سطح واقع بین دو خط تراز متوالی اندازه گیری می‌شود و سپس با تنظیم جدول سطح - ارتفاع (هیپسومتری ). درصد سطحی راکه بالاتر و یا پایین‌تر از ارتفاع معینی واقع شده‌اند تعیین و از آنجا منحنی سطح - ارتفاع (هیپسومتری) آن را رسم می‌شود : لازم است که گفته شود فاصله بین دو خط متوالی تراز به دقت کار بستگی دارد و در جدول مورد نظر ارتفاع نقاط از بزرگترین به کمترین مرتب می‌شود. |-۸۳۵00۸ ۳۱۵۷۵110 ۵ ۳۲۰ -------- صفحهٔ بعد -------- پس از تنظیم جدول هیپسومتری. با استفاده از حدود ارتفاع و سطح تجمعی و یا درصد سطح تجمعی. منحنی توزیع برای رسم : هیستوگرام سطح - ارتفاع. از اعداد ستون درصد جزیی و ستون فواصل ارتفاعی استفاده می‌کنیم. می‌توان هیستوگرم سطح - ارتفاع را به طور مستقل, یا همراه با منحنی هیپسومتری دریک محور مختصات رسم کرد. برای تعیین ارتفاع متوسط ارتفاع ۵۰ درصد سطح حوضه و ارتفاع با بیشترین سطح می‌توان به طریق زیر عمل کرد. - ارتفاع متوسط برای تعیین ارتفاع متوسط می‌توان از رابطه زیر استفاده کرد : 11 باره _( سل سرت ۸ ۸ < سطح کل حوضه یا زیر حوضه مورد مطالعه - ارتفاع ۵۰ درصد سطح ار تفاع *۰درصد سطح را می‌توان با استفاده از منحنی سطح - ارتفاع به دست آورد و آن ارتفاعی است که ۰ درصد سطح حوضه بالای آن ارتفاع و *۰درصد سطح حوضه پایین آن ارتفاع واقع شده‌اند. - ارتفاع با بیشترین سطح ارتفاعی است که بیشترین یا بزرگترین فراوانی را دارد و آن را می‌توان از هیپستوگرام توزیع سطح با ارتفاع ویا از جدول هیپسومتری استخراج کرد. ب - روش اندازه‌گیری ار تفاع نقاط در این روش چگونگی توزیع سطح حوضه با ارتفاع را به جای اندازه گیری سطوح واقع بین دو حد ار تفاعی. به کمک 0 ۱/6۵ - | ۳۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ارتفاع تعدادی از نقاط حوضه تعیین می‌کنیم. بدیهی است. هر قدر تعداد نقاط بیشتر باشد نتیجه بدست آمده از دقت بیشتری برخوردار است. مراحل کار به قرار زیر است: - تعیین محدوده توپوگرافیک حوضه یا زیر حوضه مورد نظر روی نقشه‌های با اشل مناسب تعیین تعدادی نقاط روی حوضه به کمک رسم خط‌های افقی و عمودی با فاصله‌های مساوی. برای این منظور با قرار دادن کاغذ شفاف روی نقشه حوضه مورد مطالعه محدوده حوضه رسم می‌کنیم سپس حوضه با رسم خطوط افقی (شرقی - غربی) و عمودی (شمالی -جنوبی) به شبکه ای از خانه شطرنجی تقسیم می‌شود که در آن. نقاط موردنظر همان تقاطع خطوط افقی و عمودی و یا مرکز هر یک از مربعات است. - پس ازشبکه بندی حوضه مورد مطالعه می‌توان ارتفاع نقاط انتخاب شده را را روی نقشه توپوگرافی پیدا نمود. درصورتی‌که نقطه‌ای بین دو خط تراز واقع باشد. ارتفاع نقطه با فرض تغییر خطی ارتفاع بین دو خط ترازو بسته به اینکه با چه فاصله ای از دو خط واقع شده است تعیین می‌شود. - با استفاده از ارتفاع نقاط و سطح کل حوضه که قبلاً با کمک پلانیمتر اندازه گیری شده است جدول توزیع سطح با ارتفاع و منحنی سطح ارتفاع رسم می‌شود. برای تنظیم جدول ابتدا کمترین و بیشترین ارتفاع حوضه را تعیین و سپس آن را به تعدادی محدوده با ارتفاع مساوی تقسیم و آنگاه نقاطی را که ارتفاع آنها در آن محدوده واقع می‌شود در آن ردیف قرار داده و سپس بقیه محاسبات انجام می‌شود. نمونه‌ای از حدول مورد نظر به قرار زیر است (حدول شماره ۳( حدول ۳ نحوه تنظیم جدول هیپسومتری (با روش اندازه‌گیری ارتفاع نقاط) ۳۲ -------- صفحهٔ بعد -------- - با دردست داشتن سطح کل حوضه (۸) ۰ تعداد نقاط به سطح تبدیل می‌شود و با استفاده از آنها می‌توان منحنی سطح - ارتفاع را رسم کرد و یا می‌توان منحنی سطح-ارتفاع را با استفاده از درصد تعداد نقاط واقع بین دو حد ارتفاعی و ارتفاع را رسم کرد. - برای پیدا کردن ارتفاع متوسط. ارتفاع ۵۰ درصد و ارتفاع با بیشترین فرکانس می‌توان از روش گفته شده در قبل استفاده کرد. ب برای حوضه‌های تا ۰ مهکتار یک خط عمودی و یک خط افقی برای هر ۰ هکتار - برای حوضه‌های از ۱۰۰۰۰ تا ۰ مهمهکتار یک خط عمودی و یک افقی برای هر ۰ هکتار سا برای حوضه‌های بزرگتر از ۱۰/۰ هکتار به‌طورکلی یک خط افقی و یک خط عمودی برای هر ۱ هکتار باید به خاطر داشت که برای توزیع یکسان و یکنواخت نقاط در حوضه لازم است که فاصله خطوط عمودی و افقی با یکدیگر برابر باشد. ۴-۱-۴۲ مثال برای آگاهی به روش تنظیم جدول هیپسومتری و رسم منحنی ارتفاع - سطح., جدول هیپسومتری و هیستوگرام واحد هیدرولوژیک کنجان از زیر حوضه رودخانه گدارخوش به شرح جدول شماره ۴ و شکل‌های شماره ۷و ۸ ارائه می‌گردد. ۳۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۰ س ۸ هت ۴-- اس 19 -------- صفحهٔ بعد -------- وود زوس بو کر دور ی ور ی را و مفی ۳ یرما کید موی واه مت و وخ نم مگ مها رم ریک مگ درک رن کر خی با مکی ۵ ری ز ی ۹ : , ۱ :: ر دِ ره : : ۱ ۰ ۰ : ۶ , ی سا ۴ اب ۰ ۰ . ۰ 0 ۰ را ۴ 9 وه 9 ۰ ۶۸ م ۰ ۰ ۰ : بو ی یو رو را ی را 2 ,۱ ۰ ۳ ۰ .۰ ۰.۰ * ۰ ۰ 4 ۰ ۰ : ۹ ل ۰ ۳ ۰ رو ما . ۰ یا ۱ بدا همکد ۰ ۰ ن َ زا : 3 ۹ ۰ زض و و ی ۰ : رو [ ی ۰ 0 ۰ زا 1 زیر ی بو و و ی ۱ : ی رز 1 1 1 : ۳ ۰ 3 ۳ یو 1 ۸ ۰ ۸ 3 اف دا داال یره بو : ۰ : بو وا ؟ : 0 : رم ۰ و 8 ۰ ی ۰ ۰ ۰ ۳ ۸ 1 مایا با هد ریاد : ۰ 0 ۳ ۰ ۶ ۶ و : 8 1 : اج 0 : ( ۱ : ۳ ۹ و ۹ ۰ ۰ بح و 8 : ۰ پا ۰ .۰ ۰ ۰ :۰ » ۰ ۰« اک : مه سوه ماو . مد ا او وا و ی و و م۶ رخ برچ ۰ ۹ .۰ واه م2 ( < 24 وه موامهور مود هد ج ۰ و رد ۹ راک کات ۹ 4 ۱ ۰" 5 خخ مهب ی هر شمه مود هه و ی ای رک ‏ دس محوچ رش هد هاش ده ور ۰ ً َ 1 سیم گگکگکگککگکتته ۹ ۹ .۰ و تا ی ها ده اد ها او 9 0 نو . ۰ 0 / ارم 2 وزا و و مرو و و ۱ ۳ ی ۰« ۰ ۰ ۰ ۰ ۳۳ ۱ امه زر از راد مه 0 : ۳ ما رای شمه ۳ ۳ ی / ۰ : . 0 1 ۰ ً ۹ . " , 3 رو ۷ َ اش ۰ 0 ۰ ۰ ۰ ۰ 7 4 ره : ۰ ۱ ۰ 0 0 ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ 9 َ ۰ ۰ ۱ ۹ ز ی ۰ َ 9 ۰ ۰ ۱ ,۰ 0 ۰ 0 1 ۱۳ ۰ ۴ ۹ ۳ : , ۳ ُ مه ۹ ۳ 8 ۳ ۰ 8 زب ۳ ۰ ۰ 3 ۰ ۸4 1 ۰ ۰ 3 ما هو یه سا اه ما اد هم هم ما هم هم هم و هم هم هم موم هه دم ممد ممه اد یا هر موم را هب یاچ اتم و کروم تام . ۰ . فرب ۰ : : , : و" 1 5 ۶ و ۰ ۰ : را وه سید : ۱ ی گ ۳ 5 ۹ 9 :2 بای مر موه ات و کم رک ون حص + مد دش رها و ۱ او گر کم ۰ در بو ۶ 2 ره ۱ تا ۹ راغ 9 یا 3 7" 3 ۳ رک ی 5 سیک صو مین ۷ موی ها تب اج ۳ 0 ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ نو ۸ > اسب ی سب ی سس کیلو ه ( تینلومتر مربع) -------- صفحهٔ بعد -------- ی ۵۵۰ ۷۰,۰ ۹۰ ۱۹۹۰۰ ۹۱۳۰۰ ۱۹۰ ۱۹۷۹۰ ۱۹۰۰ ۳۴۹۱۹۰ ۳۵ ارتفاع به متر شکل شماره ۸- منحنی تراکمی سطح - ارتفاع در واحد هیدرولوژ یک کنحان چم ری -------- صفحهٔ بعد -------- ۵-۲ شکل شبکه زهکش طبیعی ۱-۵-۲ تعریف چگونگی قرار گرفتن آبراهه‌ها و یا شبکه زهکش طبیعی در یک حوضه آبخیز را نسبت به یکدیگر شکل شبکه زهکشی طبیعی می‌نامند. اصولاً هر شکل آبراهه در یک حوضه آبخیز تابع خصوصیات مورفولوژیک آن است. بدین ترتیب که. خصوصیات ژئولوژیک از نظر وجود شکاف. گسل. یکنواختی و خرد شدگی در آنها و همچنین مقاومت سنگ مادر و خاک سطحی نسبت به فرسایش در یک منطقّه ایجاب می‌نماید که شبکه زهکشی طبیعی خاصی به وجود آید. لذا با توجه به عواملی که بدان اشاره رفت. ممکن است شکلهای متعددی از شبکه آبراهه‌ها وحود داشته باشد که جند نمونه غالب آن در شکل شماره ‎٩‏ نشان داده شده است. ۱ 3 سر یک ۸ ِ ۰ ۳ ها ماش رسای شرکه آبراهه ثاخه درختی ۱ شیکه آبراهه تاخه درختی 0 ۳ 2 7 ات 1 س که مه مر ۹ ( بح ٍ ۸ : شبکه آبراهه شعاعی ۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۵-۲ کاربرد همان‌گونه که قبلاً اشاره شد. هر شکل شبکه زهکش طبیعی ممکن است در شرایط خاصی از نظر زمین‌شناسی و ریخت شناسی به‌وجود آید. بنابراین با تشخیص آنها می‌توان به برخی از خصوصیات آبخیز از نظر سنگ مادری و چگونگی مقاومت آنها نسبت به فرسایش و همچنین وضعیت خاک سطحی از نظر فرسایش پذیری پی برد. بدین لحاظ ضرورت دارد شرایطی که موجب می‌گردد هر شکلی از شبکه زهکشی طبیعی به‌وجود آید به‌طور اختصار توضیح داده شود. تشخیص این شرایط. کاربرد شبکه آبراهه را مشخص می‌سازد : - شبکه آپراهه شاخه درختی !. این نمونه شبکه زهکش طبیعی در شرایطی به وجود می‌آید که سنگ مادری و خاکهای تشکیل شده برروی آن مقاومت و سختی مشابهی نسبت به فرسایش داشته باشند. از این‌رو لازم است که سنگ مادری یکنواخت باشد و داراری شکاف و با شکستگی نباشد. این نوع شبکه زهکش در مناطقی که سنگهای مادری از نوع گرانیت یکنواخت است دیده می‌شود. در این شرایط آبراهه‌های فرعی تحت تاثیر نوع فرسایش خاک به طرف بالادست آبخیز توسعه می‌یابند و شیب دامنه‌ها جهت غالب و نظم مشخصی ندارند. - شبکه آبراهه مستطیلی " : این نوع شبکه زهکش طبیعی در مناطقی به‌وجود می‌آید که سنگ مادری یکنواخت نیست و دارای گسل باشد. در این صورت آبهای سطحی به آسانی در محل شکاف حاصل شده از گسلها حریان می‌یابند و در نتیجه سبب تشکیل آبراهه مستطیلی می‌گردد. - شبکه آبراهه تاکی " : وجود سنگهای متلاشی شده که مقاومت یکنواختی نسبت به فرسایش ندارند. باعث ایجاد این‌گونه آبراهه می‌شوند. به‌طورکلی. هر چه مقاومت و سختی لایه‌های تجزیه نشده زیرین کمتر باشد. آبراهه‌های فرعی بیشتری به وجود می آید. - شبکه آبراهه شعاعی ؟ : مناطقی که کوههای گنبدی !و آتشفشانی دارند. غالباً در آنها شبکه آبراهه‌ها با یک مرکز و شعاع‌هایی به طرف خارج تشکیل می‌شوند. شبکه آبراهه شعاعی نامیده می‌شود. برعکس. اگر آبراهه‌ها از خارج به طرف مرکز جریان یابند. آنها را آبراهه مرکزی " می‌نامند. از طرفی آبراهه‌هایی که بر روی یک لایه سست تر از کوههای گنبدی تشکیل می‌شوند تقریباً به صورت دایره‌اند که به آنها آبراهه حلقوی " می‌گویند. 2 0 - | ۳۸۵۵1 - 4 9ا[1۳۵1 -3 ۲۵۱1۲1۵1۵1 -6 8 120166 - 5 17 7 ۳۸ -------- صفحهٔ بعد -------- لحاظ. ابتدا باید کلیه آبراهه‌های اصلی و فرعی حوضه آبخیز را مورد مطالعه قرار داد واحدهای هیدرولوژیک آنرا ۶-۲ شیب حوضه ۱-۶-۲ تعریف شیب حوضه عبارت از تانزانت زاویه‌ای است که سطح زمین با یک صفحه افقی فرضی می‌سازد و یا در وافع نسست اختلاف ارتفاع بین دو نقطه را در طبیعت به فاصله افقی بین آن دو نقطه می‌گویند. ۲-۶-۲ کاربرد شیب حوضه‌های آبخیز اثر بسیار زیادی در واکنش هیدرولوژیک حوضه‌ها دارد. به عنوان مثال سرعت جریانهای حمل رسوب را افزایش می‌دهد. همچنین میزان نفوذ آب در خاک با تغییرات شیب کاهش یا افزایش می‌یابد. بالنتیجه حجم سیلاب و جریانهای سطحی مستقیماً به شیب حوضه بستگی دارد. در صور تی‌که کلیه شرایط را برابر فرض کنیم. میزان جریان سطحی بعد از بارندگیها و حجم سیلاب و فرسایش خاک ۳-۶-۲ روش کار برای اندازه گیری شیب مناطق مختلف مسیر رودخانه‌ها و آبراهه‌ها از پروفیل طولی آنها استفاده می‌گردد که شرح آن در قسمت ۴-۳-۲ این نشریه آمده است. برای اندازه گیری شیب مناطق مختلف حوضه‌های آبخیز روشهای مختلفی وجود دارد که ذیلاً به چند روش متداول اشاره می‌شود: ۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۳-۶-۲ روش شبکه بندی حوضه برای این منظور ابتدا محدوده حوضه و یا زیر حوضه مورد نظر را برروی نمّشه توپوگرافی مشخص می‌شود و سپس منطقّه با رسم خطوط عمودی و افقی به شبکه‌ای از مربعات با سطوح مساوی تقسیم می‌گردد. بهتر است خطوط شبکه شمالی -غربی باشد. برای حوضه‌های تا ۵۰۰۰ هکتار یا کمتر حداقل ۵ خط عمودی و ۵ خط افقی باید رسم شود. برای حوضه‌های بزرگتر تعداد بیشتری خطوط عمودی و افقی لازم است. هرجمدر تعداد خطوط عمودی و افقی بیشتر باشد. دقت محاسبات بیشتر است و به‌طور کلی تعداد خطوط و در واقع تعداد نقاط نمونه به عواملی جون هدف مطالعه و دقت مورد نیاز. بستگی دارد. در مجموع در حوضه‌های بزرگ (بیش از ۱۰۰۰۰۰ هکتار ) لازمست برای هر ۵۰۰۰ هکتار یک خط عمودی و یک پس از رسم شبکه خطوط عمودی و افقی برروی محدوده حوضه. یا زیرحوضه مورد نظرء نخست طول کلیه خطوط شبکه داخل محدوده حوضه را اندازه گیری و سپس با استفاده از رابطه زیر. شیب حوضه در هر حهت محاسبه می‌گردد. . ۳/۸27 که در آن : 5 <شیب متوسط حوضه در جهت مورد نظر (شمالی و جنوبی و یا شرقی و غربی). ۷ -تعداد کل تقاطع تراز با خطوط شبکه در جهت موردنظر ] <طول کل خطوط شبکه در داخل محدوده حوضه در جهت مورد نظر 2 <اختلاف ارتفاع بین دو خط تراز متوالی ۲-۳-۶-۲ روش هورتون هورتون برای تعیین شیب متوسط حوضه‌ها روش زیر را پیشنهاد نموده است : 6 ۳1۸7 اس و 8 ۱۰۰ ۳۰ -------- صفحهٔ بعد -------- که در آن : 5 < شیب متوسط حوضه بر حسب درصد ۵۷ < تعداد خطوط تراز داخل محدوده 1< طول کل خطوط تراز درون محدوده 2 - اختلاف ارتفاع بین دو خط تراز متوالی 0 *زوایه بین خطوط تراز و خطوط شبکه هورتون برای سهولت محاسبه شیب متوسط به جای 5000 عدد ۱/۵۷۱ را پیشنهاد نموده است. ۳-۳-۶-۲ روش فراوانی شیب به‌طور کلی می‌توان گفت که این روش بهترین و موثرترین طریق مطالعه شیب در یک حوضه آبخیز است و در آن روش کار به قرار زیر است. ابتدا محدوده حوضه مشخص می‌شود و سپس حداقل ۵۰ نقطه و بهتر است ۱۰۰ نقطه یا بیشتر بر روی حوضه مشخص می‌شود. سپس با اندازه گیری شیب این نقاط. بر روی نقشه توپوگرافی ۵۰۰۰۰: ۱و تجزیه و تحلیل شیب این نقاط شیب متوسط حوضه و در صد شیب سطوح مختلف حوضه محاسبه می‌گردد برای پیدا کردن نقاط و توزیع یکنواخت آنها در سطح حوضه. حوضه را با رسم خطوط عمودی و افقی حوضه را به شبکه‌ای از مربعات با سطوح مساوی تفیسم و سپس مرکز مربعات و یا محل برخورد خطوط عمودی و افقی به عنوان نقاط مورد نظر انتخاب پس از تعیین محل نقاط بر روی نقشه توپوگرافی و محاسبه شیب آنها جدول توزیع شیب نسبت به سطح تنظیم می‌گردد (حدول شماره ۵ جدول شماره ۵ - نحوه تنظیم جدول توزیع شیب نسبت به سطح ۳۱ -------- صفحهٔ بعد -------- آنچه در ارتباط با بررسی شیب در مطالعات فیزیوگرافی و توپوگرافی یک حوضه آبخیز حائز اهمیت است توزیع شیب نسبت به سطح آن می‌باشد. و برای این منظور لازم است که نقشه شیب حوضه آبخیز مورد مطالعه تهیه گردد. برای تهیه نقشه شیب یک حوضه آبخیز. لازم است که شیب‌های محاسبه شده با استفاده از روشهایی که قبلاً توضیح داده شده. در کلاس‌های مناسب تفسیم بندی و سپس با توجه به کلاس‌های تعیین شده نقشه شیب تهیه گردد. تسیم شیب به کلاس‌های مناسب به عواملی چون: - دقت مورد نیاز - وضعیت پستی و بلندی حوضه آبخیز - نظر و قضاوت مهندس طرح بستگی دارد. با توجه به نیاز و کاربرد مطالعه شیب در برنامه‌های حفاظت خاک و آبخیزداری معمولاً شیب را به یکی از شش با هفت کلاس زیر تقسیم می‌نمایند (جدول شماره ۶). جدول شماره ۶- تفسیم کلاس‌های شیب کلاس | شیب به درصد! | شیب به درصد شیب به درصد" شیب روش 5.۳.5 روش فائو روش پسیاک ۰-۵ ۰-۲ ۰-۵ ۱ ۵-۵ ۲-۵ ۵-۰ 1 ۱۵-۵ ۵-۳۲ ۱۰-۰ 11 ۲۵-۰ ۱۲-۵ ۲۰-۳۰ ۷ ۵۰-۵ ۱۵-۳۰ ۳۰-۰ ۷ <- ۵ ۳۰-۶۰ <- ۰ ۷1 ۷1 ۰و < به منظور محاسبه شیب متوسط وزنی و بررسی چگونگی توزیع شیب نسبت به سطح (منحنی سطح - شیب ). مساحت مربوط به هرکلاس شیب را محاسبه و طبق جدول شماره ۷ توزیع شیب نسبت به سطح را محاسبه می‌کنند. پس از تنظیم این جدول از ترسیم ارقام ستون فراوانی نسبی در مقابل شیب. منحنی توزیع شیب نسبت به سطح به ۱- روش (5.). 5) برای طرح‌های حفاظت خاک توصیه می‌شود. ۲- روش (۳.۸. 0) را مژسسه تحقیقات آب و خاک برای طبقه‌بندی اراضی استفاده می‌کند. ۳- روش ۳51۸) برای برآورد مقدار رسوب‌دهی حوضه‌های آبخیز استفاده می‌شود. ۳۲ -------- صفحهٔ بعد -------- دست می‌آید. بدین ترتیب دو منحنی به وجود می‌آید که در شکل شماره ۱۰ نشان داده شده است. منحنی (الف ) درصد مساحتی که دارای شیب کمتر است و منحنی (ب) درصد مساحتی راکه دارای شیب مساوی و بیشتر از میزان نشان داده شده بر روی محور عمودی است نشان می‌دهد. به عنوان مثال. جدول و منحنی سطح و شیب مربوط به واحد هیدرولوژیک دو خواهران از حوضه آبخیز دز برای نمونه ارائه شده است : جدول شماره ۷- توزیع شیب نسبت به سطح در حوضه آبخیز دو خواهران از حوضه دز ۹۳۳/۵۵ ۹۹۶ ۳۰ ۰ هم ۰ ۹۰ ۲۰ ۳۰ ۳۰ ۵۰ ۸۰ ۷۰ ۸۰ ۹۰ 1۱۰۰ شکل شماره ۱۰-نمودار توزیع شیب نسبت به سطح ۳۳ -------- صفحهٔ بعد -------- در ۱-۷-۲ تعریف جهت شیب. جهتی است که اگر از بالای شیب به پایین نگاه شود. سطح شیب به آن جهت متوجه است (سطح بزرگترین شیب) و در واقع جهتی است که از آن می‌توان خط عمود فرضی به خطوط تراز سطح شیب رسم کرد. ۲-۷-۲ کاربرد مهمترین اثر جهت شیب در میزان دریافت نور خورشید و تأثیرات ناشی از آن و از جمله پیدایش اقالیم محلی با به عنوان مثال. در نیمکره شمالی زمین جهات رو به جنوب و غرب نسبت به جهات روبه شمال و شرف. برای مدت طولانی‌تری در معرض تابش نور خورشید قرار می‌گیرند و به همین دلیل نیز گرمترند. در نتیجه. اثر تابش بیشتر وگرمای زیادتر جهت روبه جنوب و غرب. موجب افزایش تبخیر تعرق سالانه و در نتیجه کاهش رطوبت خاک می‌شود و بدین جهت در جهات روبه جنوب و غرب وضعیت پوشش گیاهی از نظر تراکم و نوع گیاهان نسبت به جهات روبه شمال و شرق تفاوت دارد و اغلب از تراکم کمتری برخوردار است. و نتیجتاً فرسایش اثر مهم دیگر جهت شیب در شدت ذوب برف است. در جهات رو به جنوب و غرب به دلیل گرمای بیشتر سرعت ذوب برف شدیدتر است. در این مناطق برف مدت کمتری روی زمین می‌ماند و ذوب آن به‌تدریج در طول زمستان و اوایل بهار انجام می‌گیرد و به همین دلیل جریان زمستانی رودخانه‌ها در این مناطق بیشتر و جریان بهاره آن یکنواخت‌تر است. در حالی‌که در حوضه‌های با جهات رو به شمال و شرق دوام برف در زمستان بیشتر و عمق و تراکم آن نیز زیادتر است. در این مناطق ذوب برف عمدتاً در بهار انجام می‌گیرد. و بر اثر آن غالباً جریان بهاره رودخانه‌ها از جریان زمستانی آن بیشتر و احتمال بروز سیل‌های بزرگ به دلیل انباشتگی برف زمستانی و بروزگرمای ناگهانی در بهار نیز بسیار زیادتر است. علاوه بر آثار و عوارض فوق ناشی از اثر جهت شیب. به عقیده برانسون و همکاران (۱۹۸۱) شیب‌های رو به شمال غالبا تندتر و کوتاهترند و شکاف و گسیختگی کمتری نیز دارند. درحالی‌که در جهات رو به جنوب به دلیل فرسایش ۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- بیشتر در طول زمان. شیب‌ها ملایم‌تر و طولانی ترند. همچنین در حوضه‌هایی‌که آبراهه‌های آن جهت شرقی و غربی دارند. خط عمیق ترین مسیر رودخانه به طرف قسمت جنوبی رودخانه که دارای جهت رو به شمال است انتقال پیدا می‌کند. دلیل آن این است که رسوبات حمل شده از دامنه‌های رو به جنوب (به دلیل پوشش کمتر) به تدریج در پای شیب و در مسیر رودخانه جمع شده و آبرا به طرف دیگر رودخانه یعنی طرف جنوبی آن می‌راند و بر اثر آن و در طول زمان تدریجاً خط تالوگ رودخانه‌ها نیز به طرف ساحل جنوبی رودخانه (دارای جهت رو به شمال) کشیده می‌شود. در مساطق خشک و نیمه خشک که عمل فرسایش شدیدتر است. این مسئله سبب می‌شود که تقارن دره‌ها ورودخانه‌هااز بین برود و مسیر رودخانه‌ها به تدریج نامتفارن شود. ۳-۷-۲ روش کار حوضه‌های کوچک می‌توان با استفاده از نقشه‌های توپوگرافی و خاصه عکس‌های هوایی جهت دره‌ها و ارتفاعات و اراضی حوضه‌ها ر اتعیین کرد. در حوضه‌های بزرگ به دلیل حجم زیاد کار, به پیشنهاد لینسلی و همکاران (۱۹۸۲) می‌توان بجای بررسی و تعیین جهت تمامی نقاط حوضه جهت شیب. تعدادی نقاط راکه به طور یکنواخت در سطح حوضه پراکنده شده اند تعیین و با تجزیه و تحلیل این اطلاعات. پراکنش جهت شیب تمام سطح حوضه را بررسی کرد. برای این منظور لازم است که حوضه را با رسم تعدادی خطوط عمودی و افقی به شبکه‌ای از مربعات با سطوح مساوی تقسیم کرد و جهت شیب محل تقاطع خطوط و یا مرکز مربعات را تعیین نمود و از آنجا وضعیت جهت شیب تمامی حوضه را بررسی کرد. تعداد نقاط نمونه به سطح حوضه و دقت مورد نیاز بستگی دارد. جهات شیب اراضی رامی توان تنها در چهار جهت اصلی (شمال. جنوب . شرق و غرب) تعیین کرد ولی در پاره ای موارد و برای دقت بیشتر ممکن است. علاوه بر چهار جهت اصلی جهات شیب را نسبت به چهار جهت فرعی بین جهات اصلی نیز تعیین کرد (شمال شرقی. شمال غربی. جنوب شرقی و جنوب غربی). پس از تعیین جهات شیب و درصد سطحی که روبه هر یک از جهات است. نتیجه را می‌توان با دایره ای نشان داد که در آن ۸ جهت اصلی و فرعی مشخص شده و در صد روبه هر یک از جهات نیز در قسمت مربوط نوشته شده باشد (شکل ۱۰). ۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۷ ۷۷۴ 56 5۷ شکل شماره ۱۱- نمایش جهات اصلی و فرعی ۸-۲ زمان تمرکز ۱-۸-۲ تعریف زمان تمرکز. فاصله زمانی است که لازم است تا جریان سطحی از دورترین و غیر قابل دسترس ترین نقطه یک حوضه به دهانه آن برسد به این ترتیب هنگامی که طول مدت بارندگی برابر یا بیشتر از طول زمان تمرکز باشد. از پایان زمان تمرکز تا پایان دوره. بارندگی کلیه سطح حوضه با احتساب زمان تاخیر همزمان به جریان سطحی خروجی از دهانه کمک می‌کنند. یا در واقع از پایان زمان تمرکز. در صورتی که بارندگی ادامه یابد. جریان خروجی از دهانه حوضه حاصل جریان سطحی است که از کلیه نقاط حوضه به دهانه آن می‌رسند. زمان تمرکز از یک سو به خصوصیات فیزیوگرافی حوضه نظیر : سطح. شکل طول و شیب آبراهه‌ها. ناهمواری سطحی نوع و تراکم پوشش گیاهی. نوع و عمق خاک و غیره بستگی دارد و از سوی دیگرشدت بارندگی و توزیع زمانی و مکانی آن نیز ممکن است طول زمان تمرکز را کاهش یا افزایش دهد. زمان تمرکز حوضه‌های کوچک و پرشیب. کوتاهتر از زمان تمرکز حوضه‌های بزرگ و کم‌شیب است. به علاوه حوضه‌های دایره‌های شکل با سطح برابر. زمان تمرکز کوتاهتر نسبت به حوضه‌های کشیده و بی شکل دارند. ۳۶ -------- صفحهٔ بعد -------- دارند. زمان تمرکز حوضه‌های ناهموار و با پوشش سطحی متراکم. طولانی‌تر از زمان تمرکز حوضه‌های مسطح و همواره و بدون پوشش است. در حدول شماره ۸ ارقام ضریب زبری در شرایط مختلف حوضه‌ها آمده است. حدول شماره ۸ - ضریب زبری (11) در شرایط مختلف حوضه‌ها ضریب زبری 1 مناطق مسطح و نفوذ پذیر مناطق لخت مسطح ولی خاک لخت و کوبیده شده پوشش علفی فقیر. زراعت‌های خطی یا سطوح نسبتاً لخت و سد- چمنزار. مناطق مرتعی خوب جنگل‌های پهن برگ جنگلهای سوزنی برگ. یا جنگلهای پهن برگ با خاک عمیق همراه با لاشبرگ و پوشش چمنی ۲-۸-۲ کاربرد مهمترین کاربرد زمان تمرکز. برآورد حجم سیل. شکل هیدروگراف جریانهای سطحی. زمان تاخیر و زمان پیک با استفاده از روش‌های تحربی. و بخصوص روش منطقی است. در روش منطقی حجم سیل حداکثر (م) را تنها برای آن دسته از بارانهایی می‌توان برآورد کرد که طول مدت بارندگی برابر زمان تمرکز حوضه باشد و با توجه به تعریف زمان تمرکز دبی حداکثر سیل در پایان زمان تمرکز اتفاق می‌افتد. درصورتی‌که طول بارندگی بیشتر از زمان تمرکز حوضه باشد. مقدار حداکثر سیل تابع مستقیم شدت بارندگی از پایان زمان تمرکز تا پایان بارندگی است. زمان وقوع آن با احتساب زمان تاخیر همزمان با بیشترین شدت بارندگی خواهد بود. با استفاده از روش منطقی و دانستن زمان تاخیر می‌توان حجم سیل طراحی را برای دوره برگشت مورد نظر مثلاً ۰ با ۵۰و با ۰ ساله برآورد کرد. ۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- روش‌های مختلفی برای محاسبه و برآورد زمان تمرکر حوضه‌هاپیشنهاد شده است که ذیلا به چند روش مهم اشاره می‌شود : ۱-۳-۸-۲ روش کرپیج این روش, زمان تمرکز را به شرح رابطه زیر بیان می‌نماید : 0۵و ۱۷۷ را[ مره ۲ که در آن ۳ <زمان تمرکز بر حسب ساعت ۲ < طویلترین مسیری که آب در حوضه طی می‌کند تا به دهانه خروجی می‌رسد (طول آبراهه اصلی ) بر حسب متر < شیب متوسط آبراهه اصلی بر حسب متر به متر طولی است. ۲-۳-۸-۲ روش برانسی- ویلیام نامبردگان زمان تمرکز حوضه آبخیز را در ارتباط با خصوصیات فیزیکی آن از طریق رابطه زیر بیان نموده‌اند: نا س حم ] ِ ۲۳ ۱/۵1 که در ان : - زمان تمرکز بر حسب ساعت - طول آبراهه اصلی بر حسب کیلومتر 0 - قطر دایره همسطح با حوضه آبخیز بر حسب کیلومتر ۷ - مساحت حوضه آبخیز بر حسب کیلومتر مربع ] - شیب متوسط آبراهه اصلی بر حسب متر در ۰ متر طولی است ۳۸ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳-۳-۸-۲ روش موج جنبشی (روش مرگالی و لینسلی ) در این روش زمان تمرکز از رابطه زیر محاسبه می‌شود : 7/۶ 7/۶ قبط مرو -م] 5 1 که در آن : - زمان تمرکز بر حسب دقیقه ۲ -طول بزرگترین آبراهه برحسب متر 2 < ضریب زبری مانینگ [ < شدت بارندگی برحسب میلی‌متر بر ساعت 5 < شیب متوسط حوضه برحسب متر به متر می‌باشد. ۴-۸-۲ مثال برای مثال از خصوصیات فیزیکی دو واحد هیدر ولوزیک دره دربند و تنگ گسیل از حوضه آبخیز کرج استفاده شده است که مشخصات آنها به تر تیب عبارتند از: مساحت حوضه ۲۸/۶ و ۲۹/۲ کیلومتر مربع پیرامون حوضه ۲۲ و خروجی ۱۹۸۰و ۲۱۰۰ متر و اختلاف ارتفاع ۴ و ۱۶۱۹ متر است. زمان تمرکز دو واحد هیدرولوژیک فوق‌الذکر با استفاده از روشهای موصوف و مشخصات فوق محاسبه و در جدول شماره ‎٩‏ خلاصه شده است : جدول شماره ‎-۹٩‏ محاسبه زمان تمرکز برای دو حوضه انتخابی زمان تمرکر (ساعت ) با استفاده از روش: دره دربند ۰/۴۸ ۱/۳۵ ۰/۹ تنگ گسیل ۰/۸۱ ۱/۴۱ ۸۳ (1۱965) 11۳۵16 200 ۸۸۵۲۵۱۱ -| ۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- با توجه به پار امترهای به کار گرفته شده در دو روش کرپیچ و چاو ملاحظه می‌شود که.اساساً این دوروش یکی هستند و به همین دلیل هم. زمان تمرکز محاسبه شده با استفاده از این دو روش تقریباً یکسان است. ولی در روش برانسی -ویلیام به علت استفاده از پارمترهای بیشتر و متفاوت با دو روش باد شده. زمان تمرکرز محاسبه شده در این روش در مقایسه با دوروش دیگر متفاوت می‌باشد. بنابراین انتخاب روش برای مطالعات طرحهای حفاظت خاک و آبخیزداری بستگی به نظر و قضاوت مهندس طراح دارد. ۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- 0 .60600 موش 1۳805 لاه ۲0 رفظ ۵۵26 ,۹۳1932 ۲1۵۳۵۵۶ 350-1۰ مع[11107 200 زامعظ ,مکلوص ۲1.۳1۷ ,8با110[ع 0012 0 10730286 ۵۶ بولندگ 5‏ علطم 6000 نها نامه شخ ,۷.01953 ,۱:۱ 0161۵ 1066 200 ۷1۳۵11۵ مقع2۳6 ۱0۵۵۵ صلا) عطا جوز کعناک هم .۰ 16۳ 160 .0060 ۵۲ با1 ما2 ۵۵1۵008 1 کعمماد 200 کصافید 0۳۵۵26 ۵۲ ۳۵0۵۵ ,6 195 شنک مس 5 597-۰ 67 ,۸۵۲ 506 ب.ا0ع0 بااباظ ببنک یل ۲1۳ و۸۵ 1131۷0۳۹10 ۲1۷۵010۵۷ #عزام‌رش ,1983 مفطانهم تال ۵۳۵ ۵۲ ۳۸۴۵/۸۵۰۵ ,]1 ۰ ۲000812۵ 5۰ 0۳31286 1۳6۳ 200 ک۵00ع5۳ ۵۲ اص 0010 ۳۳۵۹۹۱۵۵۵ 1945 ۳ ,۲1۵۳۵۵۶ 67 ۸6۲ 506 با0ع0 بااناظ ع 0010 0۵0111۵116 ۵ طلعه مه آهعز ۲۶۵۵۵۳۷۹ 275-۰ 0ا .1981 ,1130|6۷ بلط 200 هانگ ,01100 ما۳۸ 8۳۵080 ۰ ,طبام ۲1۵1 ,|۵۵ ,+51 م۸ ۲1۵۵۱۰۵۷ ۳ .1۳۵۹ ,ک0ا5 01320161 ۳10۳ ۳1۵۵ همهم ام دمندعه0] ,۹۳۰1926 ,۲10۳۵۵۰ ۹94۰ .|۷۵ ازا0) .۷۵1۳۹105 2210|21 ۹۳۳۵1 ۵۲ 0061۵0 ۵۲ 116 ,1940 ۳و2 مطعگا ۰ : 8۳ 10 |۷۵ ۳۵۵۰ 4۰ ,8811070 ,[ا ,00۹6۷۵1100 آ[30 1971 ,۲1۵۹0 ۲10۵۳۵۰ ۷۷1111۵5 - ب0 8۳۹ ۰ 111[1 07۵ ۱6 |۲100 #مزام‌مش۸ ۵۲ 113000006 : 1964 وال ۲۵ ۷۵ ۳مط0) 00 ۰ .0۷ 506 ۸6 1۳۵0۹5 ,۳۵۵11168 0۳2۵0۵26 ام مهن .1945 بش6 ,۲1۵۵۳۵۶ 7-۰ 10:69[ 7 له آ[م50 ۵۲ ۱20۵ 8.۳.05 پاهد5 6 ,۷۵۵1۵۵۵۵ 6 ماد لعصکسی 00۹۵۳۷۵10 0۳201166, 4 ۴۱ 1 2 3 4 5 7 8 09 10- 11 12 13- 14 -------- صفحهٔ بعد -------- 40 ,د۵ع۳۳۵ 200 1۳۵۳ صاق۵ظ ععه 10 (1985) 0.۳ ب و۷۵۱ 200 ربکا میتی ۰ 1۳۳۹۹5 ۵01 200 ۵۹1۳۹ 031266 ۵۲ ومام ام م00 ۵۳۱1۵16 0 (1991) ۷ بش با 5۵ .(0۷۷ ۳ ۵ ۷۵۵ ۵ع) ۷۵۵1۵۵۷ لمعزام‌مه ۵۲ ۱13۵00006 1۵ 4-2 ماک :1۵/۵۵ ۷ ,[[111] - 08۷ 0 0۴۶۴ 2001121100 1۳۵ 1۵ ککی1۳۵ (1989) ۲۳ ,11۵0 له شک ما5 ۲۵۲۱۰ رنه هه 00010 کل ۳۵۳۵۹۱۵۵ 8۳10 - نود ام کعللماه ۱۵ داد واه 2 ۴۳۲ ۱5 1۱6-۳ ۱7 -------- صفحهٔ بعد -------- 40 017 ۲1۵6 ۳۵] 1 0 0۳۲ ۳۷۵۱1۵ 1۹1۵6 ( ]0 ۱۷۱۱۹۲۳۹ 0۰ ]۷102806 1۹0۲۵۹ ۷۷/۵۵۲ 11۵۵ 0 لآ 12000۷ 4۵ 120301۵1 20 5100120 آ0 م01 7:۳۲10۲۹ [07 21۱087001 510108 7 ) ۸۳۱۵۲۱۱ 5 ۲۳۵۳۱1۵110 ۲70. 60 -------- صفحهٔ بعد -------- مرکز مدارک اقتصادی - اجتماعی و انتشارات