معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهور

⚠ این متن با نرم‌افزار از روی تصویر خوانده شده و ممکن است خطا داشته باشد؛ برای استناد، اصلِ سند را ببینید. جمهوری اسلامی ایران معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهور آب‌های زبرزمینی فشریه شماره ۶۲۰ معاونت نظارت راهبردی وزارت نیرو امور نظام فنی دفتر مهندسی و معیارهای فنی آب و آبفا 3۳333333 امس 3 ۱۳۹۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ریاست جمهوری معاون برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رئیس‌جمهور بخشنامه به دستگاه‌های اجرابی. مهندسان مشاور ۳ پیمانکاران ۸۷ ۱ / ۱ 1 تاریخ: ‏ ۱۳۹۱/۱۲/۱۹ موضوع: دستورالعمل پایش کیفیت آب های زیرزمینی به استناد ماده (۲۳) قانون برنامه و بودجه و ماده (۶) آیین‌نامه استانداردهای اجرایی طرح‌های عمرانی- مصوب سال ۱۳۵۲و در چارچوب نظام فنی و اجرایی کشور (موضوع تصویبنامه شماره ۹ ت۷۷ مورخ ۱۳۸۵/۴/۲۰ هیأت محترم وزبران). به پیوست نشریه شماره ۶۲۰ امور نظام فنی, با عنوان « دستورالعمل پایش کیفیت آب‌های زیرزمینسی » از نوع گروه سوم ابلاغ می‌شود. رعایت مفاد این ضابطه برای دستگاه‌های اجرایی. مشاوران. پیمانکاران و سابر عوامل ذی‌نفشع نظام فنی و اجرایی در صورت نداشتن ضوابط معتبر بهتر از تاریخ ۱۳۹۲/۰۵/۱ اجباری است. ول -------- صفحهٔ بعد -------- اصلاح مدارک فنی امور نظام فنی معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهور با استفاده از نظر کارشناسان برجسته مبادرت به تهیه این نشریه نموده و آن را برای استفاده به جامعه مهندسی کشور عرضه نموده است. با وجود تلاش فراوان» این اثر مصون از ایرادهایی نظیر غلط‌های مفهومی, فنی, ابهام» ایهام و اشکالات موضوعی نیست. از این‌رو از ُسما خواننده گرامی صمیمانه تقاضا دارد در صورت مشاهده هرگونه ایراد و اشسکال فنی مراتب را به صورت زیر گزارتس فرمایید: ۱ - تسماره بند و صفحه موضوع مورد نظر را مشخص کنید. ۳- ایراد مورد نظر را به صورت خلاصه بیان دارید. ۳- در صورت امکان مت ن اصلاح نسده را برای جایگزینی ارسال نمایید. 6- نشانی خود را برای تماس احتمالی ذکر فرمایید. کارشناسان این امور نظرهای دریافتی را به دقت مطالعه نموده و اقدام مقتضی را معمول خواهند داشت. پیشاپیش از همکاری و دقت نظر جنابعالی قدردانی می‌شود. نسانی برای مکاتیه: تهران, میدان بهارستان, خیابان صفی علی‌شاه - مرکز تلفن ۳۳۲۷۱ معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهورء امور نظام فنی ۳.112[1:1۱ 10) ۷۷۵: / -------- صفحهٔ بعد -------- بسمه تعالی منابع آب زیرزمینی حدود یک سوم منابع آب کشور است. لیکن این منابع تامین کننده حدود ۵۰ درصد مصارف آب کل کشور می‌باشد. در بسیاری از نقاط شهری و روستایی کشور آب‌های زیرزمینی تنها تامین کننده آب است. عدم آگاهی از وضعیت کیفیت آب‌های زیرزمینی می‌تواند مشکلاتی را برای مدیریت منابع آب از نظر وضعیت بهداشتی و سلامت مردم و هم‌چنین توسعه‌های مورد نیاز در هر منطقه ایجاد نمایدء لذا آگاهی از وضعیت کیفیت آب‌های زیرزمینی» تغییرات و کنترل آن یکی از نیازهای مدیریتی بوده و بسیار حایز اهمیت می‌باشد. در این راستا و با توجه به برنامه‌های مصوب آب کشورء توسعه و تجهیز شبکه‌های آماربرداری از منابع آب کشور از نظر کمی و کیفی و ایجاد و توسعه شبکه‌های اندازه گیری منابع آلوده کننده آب و تقویت مبانی مدیریت کیفی آب. مستلزم نظام‌مند نمودن این مهم بر طبق استانداردها و ضوابط مربوط می‌باشد. باتوجه به اهمیت کیفیت منابع آب زیرزمینی و هم‌چنین کافی نبودن دستورالعمل‌های قبلی موجود در زمینه پایش کیفیت مذکورء امور آب وزارت نیرو در قالب طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشورء تهیه نشریه «دستورالعمل پایش کیفیت آب‌های زیرزمینی» را با هماهنگی امور نظام فنی معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس‌جمهور در دستور کار قرار داد و پس از تمیه. آن را برای تایید و ابلاغ به عوامل ذینفع نظام فنی اجرایی کشور به این معاونت ارسال نمود که پس از بررسی» براساس ماده ۲۳ قانون برنامه و بودجه و آیین‌نامه استانداردهای اجرایی مصوب هیات محترم وزیران و طبق نظام فنی اجرایی کشور (مصوب ۹ ۳۳۴۹۷ مورخ ۱۳۸۵/۴/۲۰ هیات محترم وزیران) تصویب و ابلاغ گردید. نشریه حاضر با هدف افزایش صحت برنامه‌های اندازه‌گیری و پایش کیفیت آب‌های زیرزمینی» یکسان‌سازی روش‌ها و اطمینان از اطلاعات پایش و امکان مقایسه آنها با هم و پیشگیری از موازی کاری و فعالیت‌های غیرصحیح تدوین شده است. بدین‌وسیله معاونت نظارت راهبردی از تلاش و جدیت رییس امور نظام فنی جناب آقای مهندس غلامحسین حمزه مصطفوی و کارشناسان محترم امورنظام فنی و نماینده مجری محترم طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشور وزارت نیرو جناب آقای مهندس محمد ابراهیم‌نیا و متخصصان همکار در امر تهیه و نهایی نمودن این نشریه, تشکر و قدردانی می‌نماید و از ایزدمنان توفیق روزافزون همه‌ی این بزرگواران را آرزومند می‌باشد. امیداست متخصصان و کارشناسان با ابراز نظرات خود درخصوص این نشریه ما را در اصلاحات بعدی یاری فرمایند. معاون نظارت راهبردی زمستان ۱۳۹۱ -------- صفحهٔ بعد -------- تهیه و کنترل دستورالعمل پایش کیفیت آب‌های زیرزمینی (نشریه شماره 1۲۰) مجری: دانشگاه تربیت مدرس مولف اصلی: نادر نجمی ‏ شرکت مهندسی ایمن محیط اسپادانا فوق‌لیسانس محیط زیست اعضای گروه ترمیه کننده: محمد ساکی‌زاده کارشناس آزاد فوق‌لیسانس مهندسی محیط زیست نادر نجمی شرکت مهندسی ایمن محیط اسپادانا فوق‌لیسانس محیط زیست سیدحسین هاشمی دانشگاه شهید بپهشتی دکترای مهندسی محیط زیست اعضای گروه نظارت: عبدالوحید آغاسی دانشگاه خواجه‌نصیرالدین طوسی دکترای منابع آب مهین کاظم‌زاده طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشور لیسانس مهندسی راه و ساختمان - وزارت نیرو اعضای گروه تایید کننده (کمیته تخصصی محیط زیست طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشور): کامران اسماعیلی شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور فوق‌لیسانس مهندسی عمران - محیط زیست محمدعلی حامدی شرکت مهندسین مشاور رویان دکترای برنامه‌ریزی توسعه منطقه‌ای جواد حسن‌نژاد شرکت مدیریت منابع آب ایران فوق‌لیسانس مدیریت محیط زیست بهروز دهزاد دانشگاه شهید بهشتی دکترای اکولوژی آب‌های داخلی نادیا روستایی سازمان حفاظت محیط زیست فوق‌لیسانس مهندسی شیمی الهام رسولپور طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب فوق‌لیسانس برنامه‌ریزی» مدیریت و آموزش کشور- وزارت نیرو محیط زیست محمد محمدی دانشگاه جامع علمی کاربردی دکترای ارزیابی و آمایش محیط زیست سیدرضا یعقوبی شرکت اندیشه زلال فوق‌لیسانس مهندسی محیط زیست اعضای گروه هدایت و راهبردی پروژه: خشایار اسفندیاری رییس گروه آمور نظام فنی فرزانه آقارمضانعلی رییس گروه آمور نظام فنی ساناز سرافراز کارشناس منابع آب امور نظام فنی -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان مقدمه فصل اول- کلیات ۱-۱- مفاهیم و تعاریف ۲-۱-۱- آلودگی ۳-۱-۱- آلاینده ۴-۱-۱ منابع آلاینده نقطه‌ای و غیرنقطه‌ای ۲-۱- الزامات و اهداف حفاظت آب زیرزمینی ۱-۲-۱- ساختار برنامه پاش ۲-۲-۱ اهداف پایش ۳-۱- مشکلات کیفیت منابع آب زیرزمینی در ایران و نحوه تعیین اهداف برنامه پایش فصل دوم- طراحی برنامه پایش کیفیت منابع آب زیرزمینی و عوامل موثر بر آن ۱- ۲- کلیات ۱-۱-۲- مدل مفهومی ۲-۲- تعیین مقیاس, عمق و محدوده مطالعات ۱-۲-۲ تعیین مقیاس ۲-۲-۲ تعیین محدوده مطالعات ۳-۲- بررسی اولیه سوابق و مطالعات انجام شده ۴-۲- بررسی اطلاعات و داده‌های کاربری آب زیرزمینی ۵-۲- بررسی وضعیت کمی آبخوان ۶-۲- بررسی مطالعات ژئوهیدرولوژی» زمین‌شناسی (تعیین سازندها و عوامل طبیعی موثر بر کیفیت شیمیایی آب) ۷-۲- فرایندهای تاثیر گذار بر کیفیت آب زیرزمینی ۸-۲- منابع آلاینده آب‌های زیرزمینی در ایران ۹-۲- آلاینده‌های آبء اثرات و منشا آزها ۱۰-۲- شناسایی» بررسی» ارزیابی و اولویت‌بندی منابع آلاینده ۱۱-۲- ارزیابی پتانسیل نفوذ آلاینده‌ها به آب‌های زیرزمینی در ناحیه اشباع و غیراشباع ۱-۱۱-۲- تعیین شعاع جانبی تاثیر ۹۱۱ ۱۳ ۱۳ ۱۴ ۱۴ ۱۶ ۱۹ ۱۹ ۱۹ ۱۹ ۳ لاه باه ۲۳۳ ۲۳۴ ۳۵ ۲۶ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست مطالب ۱۳-۲- پارامترهای پایش ۲۳۶ ۱-۱۳-۲- تعیین حداقل پارامترهای لازم ۳۶ ۱۴-۲- پارامترهای متاثر از منابع آلاینده ۳۸ ۱۵-۲- پارامترهای معمول برای ارزیابی بلند مدت کیفیت آب زیر زمینی ۳۰ ۱-۱۵-۲- انواع پایش زوال طبیعی ۳۱ ۱۶-۲- بازده زوال طبیعی ۳۱ ۱۷-۲- ایستگاه‌های پایش (شبکه نمونه‌برداری) ۳۲ ۱-۱۷-۳۲ انتخاب تعداد نقاط نمونه‌برداری ۳۲ ۲-۱۷-۲- مکان‌یابی ایستگاه‌های پایش ۳۳ ۱۸-۲ تواتر پایش ۳۶ ۱۹-۲- بررسی و برآورد منابع مورد نیاز (مالی» نیروی انسانی و تدارکات) ۳۶ ۲۰-۲- سایر مشخصات برنامه‌های پایش پیشنهادی ۳۹ ۱-۲۰-۳۲ نمونه‌برداری و اندازه گیری ۳۹ ۲-۲۰-۳۲ روش نمونه‌برداری ۳۹ ۲-۲۰-۲- تجهیزات نمونه‌برداری ۳۰ ۴-۲۰-۲- ثبت مشاهدات میدانی ۴۰ ۵-۲۰-۲- نگهداری نمونه‌ها ۳۱ ۶-۲۰-۲- حمل نمونه‌ها ۳۱ ۲۱-۲- تضمین کیفیت و کنترل کیفیت در نمونه‌برداری ۴۳۲ ۱-۲۱-۲- زنجیره ثبت اطلاعات ۴۳۲ فصل سوم- ایمنی : ۱- ۳- ایمنی در فعالیت‌های میدانی ۳۷ فصل چهارم- نحوه ثبت و نگهداری اطلاعات میدانی و نتایج اندازه‌گیری میدانی و آزمایشگاهی ۹ ۱- ۴- کاربرگ‌های ثبت اطلاعات میدانی و نتایج اندازه گیری‌های میدانی و آزمایشگاه ۵۱ فصل پنجم- عملیات آزمایشگاهی و نکاتی درخصوص بهره‌برداری» ایمنی تجهیزات. آزمایش, واسنجی,» نیروی انسانی و داده‌های مورد نیاز ۵۵ ۱- ۵- دریافت نمونه توسط آزمایشگاه ۵۷ ۲-۵- روش انجام آزمایش‌ها ۵۷ -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان ۳-۵- برخی نکات کلیدی در خصوص بهره‌برداری» ایمنی تجهیزات» آزمایش فصل سشسم- تجزیه و تحلیل داده‌ها و گزارش‌دهی ۱- ۶- کلیات ۲-۶- بررسی داده‌ها ۳-۶- بررسی کیفیت و اعتبار داده‌ها ۱-۳-۶- تشخیص نوع داده‌ها ۲-۳-۶- اعتبار سنجی داده‌ها ۴-۶- تحلیل داده‌ها ۱-۴-۶- روش‌های آماری پارامتریک و غیر پارامتریک ۳-۴-۶- روش‌های ترسیمی برای ارزیابی رفتار پلوم آلاینده‌ها ۳-۴-۶- روش‌های آماری برای ارزیابی رفتار پلوم ۵-۶- آزمون‌های روند ۱-۵-۶- محاسبه روند با استفاده از رگرسیون خطی ۲-۵-۶- آزمون اختلاف بین گروه های داده ۶-۶- مقایسه داده‌ها با استانداردها/ معیارهای کیفیت آب ۷-۶- محاسبه و ارزیابی شاخص‌های کیفیت آب فصل هفتم - ارائه داده‌ها و اطلاعات ۱- ۷- کلیات ۲-۷- جدول‌های داده‌ها و اطلاعات ۳-۷- نمودارهای داده‌ها و اطلاعات ۱-۳-۷ نمودار جعبه‌ای ۲-۳-۷ نمودار توزیعی ۳-۳-۷ نمودار پروفیل ۴-۲-۷ نمودار استیف ۵-۳-۷ نمودار ستاره ۶-۳-۷ نمودار پایپر ۴-۷ تهیه و ارائه گزارش ۱-۴-۷- ساختار پیشنهادی برای تهیه گزارش‌ها صفحه » واسنجی» نیروی انسانی و داده‌های مورد نیاز ۰ ۵۸ ۹ ۶۱ ۶۱ از از ۶۳ ۴ ۶۵ ۶۵ ۶۸ ۶۹ .۷ .۷ ۷۱ ۷۱ ۷۳ ۷۵ ۷۵ ۷۵ ۷۶ ۷۶ ۷۷ ۷۷ ۷۸ ۷۹ ۸۰ ۸ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست مطالب ۵-۷- ارائه پیشنهادات و راهکارها با توجه به حساسیت‌های مختلف محلی, منطقه‌ای یا ملی ۲ فصل هشتم - تحوه ثبت داده‌ها در بانک داده‌ها ۸۳ ۱-۸- کلیات ۸۵ ۲-۸- نگهداری داده‌ها و اطلاعات ۸۵ ۳-۸- نحوه به روز نگهداری داده‌ها و اطلاعات ۸۶ ۳-۸ بررسی و نحوه گردش اطلاعات و تدوین چارچوب تشکیلاتی تبادل داده‌ها بین زیرمجموعه‌های وزارت نیرو با زیرمجموعه‌های سازمان حفاظت محیط زیست ۸۶ فصل نهم - بازنگری برنامه پایش و اصلاح شبکه پایش ۸۷ ۱- ۹- کلیات ۸۹ ۲-۹- تغییر ایستگاه‌ها ۸ ۳-۹ تغییر در پارامترها ۸۹ ۳-۹ پایش و ارزشیابی شبکه‌های پایش در سطوح مختلف محلیء منطقه‌ای و ملی ۹ منابع و مراجع ۹۱ فهرست جدول‌ها و کاربرگ‌ها جدول ۱-۲- ویژگی‌های آرزیابی با مقیاس گسترده واحدهای هیدروژئولوز یک ۱۵ جدول ۲-۲- ویژگی‌های ارزیابی با مقیاس گسترده اثر کاربری زمین ۱۵ جدول ۳-۲- ویژگی‌های ارزیابی با مقیاس محلی کیفیت آب زیرزمینی ۱۶ جدول ۳-۲- فرایندهای غالب موثر بر انتقال و سرنوشت آلاینده‌ها و اثرات بالقوه آنها بر ترکیب آب زیرزمینی ۳۱ جدول ۵-۲- پارامترهای تیپ شناسی یک آبخوان بر اساس ترکیب شیمیایی آب زیرزمینی و سرنوشت و رفتار آلاینده‌ها در أب زیرزمینی ۲۳۲ جدول ۶-۲- اولویت‌بندی منابع آلاینده برای هر آلاینده بر اساس بار آلودگی, غلظت آلاینده نحوه تخلیه و مدت زمان تخلیه . ۲۴ جدول ۷-۲- فهرست پارامترهای عمومی پایش کیفیت آب زیرزمینی ۲۶ جدول ۸-۲- شاخص‌های کلیدی پیشنهادی در ارتباط با نوع پایش و موضوعات مربوط ۳۸ جدول ۹-۲- پارامترهای شاخص بر اساس نوع منبع آلاینده ۳۸ جدول ۱۰-۲- پارامترهای کیفیت آب پیشنهادی در پایش سازگاری برای کاربری‌های مختلف آب زیرزمینی ۳۹ جدول ۱۱-۲- پارامترهای ارزیابی بازدهی بلندمدت زوال طبیعی در آب زیرزمینی ۳۱ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست جدول‌ها و کاربرگ‌ها جدول ۱۲-۲- آنالیزهای تکمیلی برای ارزیابی بازده بلند مدت زوال طبیعی در آب زیر زمینی ۳۲ جدول ۱۳-۲- حداقل تواتر پیشنهادی برای پایش کیفیت آب زیرزمینی ۳۶ جدول ۱۴-۲- نیروی انسانی موردنیاز برای پایش کیفیت آب‌های زیرزمینی ۳۸ کاربرگ ۱-۴- فرم مشخصات ایستگاه نمونه‌برداری [ه کاربرگ ۲-۴- اندازه گیری پارامترهای میدانی 1۲ کاربرگ ۳-۴- اندازه‌گیری پارامترهای آزمایشگاهی ۸۳ جدول ۱-۷- نتایج و اطلاعات آماری پایش کیفیت آب ۸ نمودار ۱-۱- الگوریتم برنامه پایش و روابط بین آنها ۷ شکل ۱-۲- مارپیچ مدل مفهومی ۱۳ نمودار ۱-۲- نمودار جریان طراحی سیستم پایش و نحوه تعیین محدوده پایش هدف ۱۸ نمودار ۲-۲- فرایند انتخاب پارامترهای پایش کیفیت آب زیرزمینی ۳۷ شکل ۱-۶- نمایش رفتار پلوم محلول با روندهای غلظت در طول زمان برای ایستگاه‌های پایش در همسایگی منبع» وسط پلوم و نقاط دور پلوم ۳۵ شکل ۲-۶- نقشه‌های هم غلظت نشان‌دهنده توزیع آلاینده در زمان های مختلف ۶۶ شکل ۳-۶- موقعیت نمونه‌برداری در سطح و عمق برای تغییرات زمانی و فضایی غلظت آلاینده‌ها ۶۷ نمودار ۱-۶- نمودار تغییرات غلظت آلاینده در یک ایستگاه با زمان و در نیمرخ پایین ۶۸ نمودار ۱-۷- مثالی از یک نمودار جعبه‌ای ۷۶ نمودار ۲-۷- مثالی از یک نمودار توزیعی ۷۳۶ نمودار ۳-۷- مثالی از یک نمودار پروفیل ۳۷ نمودار ۴-۷- مثالی از نمودار استیف ۷۸ نمودار ۵-۷- مثالی از یک نمودار ستاره ۷۸ نمودار ۶-۷- مثالی از یک نمودار پایپر ۷۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- مقدمه ۱ مقدمه آب یکی از اجزای حیاتی زندگی است که برای بسیاری از فعالیت‌های اقتصادی ضروری است. بر اساس داده‌های منتشره حدود سه درصد از آب موجود در کره زمین آب شیرین می‌باشد و فقط ۰/۳۶ درصد آن قابل استفاده می‌باشد. آب زیرزمینی در واقع فراوان‌ترین منبع قابل دسترس آب شیرین در دنیا است که ‎٩۷‏ درصد منابع آب شیرین دنیا را (بجز یخ‌های قطبی و یخچال‌ها) تشکیل می‌دهد و گاهی ثروت پنهان نامیده می‌شود که وجود و اهمیت آن به خوبی شناخته نشده است. در نتیجه اقدامات لازم برای حفاظت و مدیریت آن با روش‌هایی از لحاظ زیست محیطی پایدارء یا انجام نمی‌شود یا بسیار دیر انجام می‌شود و اغلب به هنگام وقوع خشکسالی در برخی مناطق, اهمیت آن بیش‌تر مشخص می‌شود. در گذشته تصور می‌شد خاک‌ها و سنگ‌های روی پهنه‌های آب زیرزمینی حفاظت کافی برای کیفیت آب زیرزمینی را فراهم می‌کنند. ولی پژوهش‌های علمی و بررسی‌ها نشان داده است که آلاینده‌ها می‌توانند از درون خاک و ناحیه غیر اشباع نفوذ کرده و وارد آب زیرزمینی شوند. هنگامی که آب زیرزمینی آلوده می‌شود» در بسیاری از مواقع ده‌ها سال یا بیش‌تر طول می‌کشد تا آلودگی رفع شده و آب کیفیت مطلوب خود را بازیابد. دلیل این موضوع زمان ماند بسیار طولانی آب به دلیل حرکت آهسته آن از میان زمین و نرخ پایین فرایندهای زوال آلاینده‌ها است [۱]. ارزیابی و پایش کیفیت آب زیرزمینی همواره چالشی مهم می باشد که با مشکلات ویژه‌ای همراه است. در واقع درک این موضوع که در زیرزمین چه چیزی در حال رخ دادن است. کار دشواری است. با وجود اهمیت منابع آب زیرزمینی برای تامین آب و نقش کلیدی آنها در پایداری برخی اکوسیستم‌های آبی» بسیاری از دولت‌ها در زمینه سرمایه‌گذاری برای پایش و حفاظت آن و تدوین قوانین مناسب کوتاهی می‌کنند. آب زیرزمینی» یک ذخیره مهم آب برای کاربردهای مختلف به شمار می‌رود. متاسفانه برای دهه‌ها و شاید قرن‌ها به دلیل دفع نامناسب زایدات جامد و مایع در محیط زیست بخشی از آب‌های زیرزمینی آلوده شده‌اند. به هنگام بررسی و پایش کیفیت آب‌های زیرزمینی تشخیص موارد زیر می‌تواند مطرح باشد: - آیا آب زیرزمینی تحت تاثیر فعالیت‌های آلوده‌کننده بالقوه و بار آلودگی ورودی از سطح زمین قرار دارد؟ - وضعیت موجود و روند تغییرات کیفیت آب زیرزمینی چگونه است؟ - آلاینده‌ها تا چه عمقی در زیرزمین و محدوده‌ای در سطح آبخوان گسترش یافته‌اند؟ - آیا کیفیت آب برای کاربری‌های تعیین شده مناسب است؟ - هدف هدف از تهیه این دستورالعمل بیان چارچوب» ساختار» اجزاء روش‌ها و سایر ملاحظات اساسی برای پایش کیفیت منابع آب -------- صفحهٔ بعد -------- ۲ دستورالعمل پایئ سکیفیت آب‌های زیرزمینی - دامنه کاربرد گستره این دستورالعمل پایش کیفیت آب‌های زیرزمینی کشور بوده و به‌عنوان معیار و ضابطه‌ای برای این‌گونه طرح‌ها کاربرد دارد. مهم‌ترین کاربرد این دستورالعمل برای ارگان‌ها و سازمان‌هایی است که مسوولیت برنامه‌ریزی» کنترل و نظارت بر کیفیت منابع آب زیرزمینی کشور را عهده‌دار می‌باشند. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۱ کلیات -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- کلیاتن ۱-۱- مفاهیم و تعاریف فرایند برنامه‌ریزی شده نمونه‌برداری» سنحخش ویژگی‌های کیفی نمونه‌هاً و ثبت نتایج ی ارسال آزها یا (هر دو) است که اغشب با ۲-۱-۱ آلودگی ۲ براساس آیین‌نامه جلوگیری از آلودگی آب (مصوبه شماره ۱۸۲۴۱/ ت ۰۷۱ مورخ ۱۳۷۳/۳/۱۶ هیات وزیران)» آلودگی آب ینی «تغییر مواد محلول یا معلق یا درجه حرارت و دیگر خواص فیزیکی و شیمیایی و زیستی آب در حدی که آن را برای مصرفی که برای آن مقرر است مضر یا غیرمفید سازد.» 5و ۳ ۳-۱-۱ آلاینده براساس آیین‌نامه جلوگیری از آلودگی آب (مصوبه شماره ۱۸۲۴۱/ ت ۰۷۱ مورخ ۱۳۷۳/۳/۱۶ هیات وزیران) آلوده‌کننده آب یعنی «هر نوع مواد یا عوامل فیزیکی» شیمیایی و زیستی که باعث آلودگی آب شده یا به آلودگی آن بیافزاید.» ۶-۱-۱ منابع آلاینده نقطه‌ای* و غیرنقطه‌ای * منابع آلاینده نقطه‌ای منابعی هستند که از یک محل مشخص به محیط پذیرنده وارد می‌شوند و به راحتی قابل شناسایی هستند مانند فاضلاب خروجی صنایع» نیروگاه‌ها ی تصفبه‌خانه فاضلاب شهری. منابع آلاینده غیرنقطه‌ای منابعی هستند که محل ورود آنیا به طبیعت از طریق یک گستره کم و بیش مشخص می‌باشد و به‌طور معمول به صورت زه‌آب یا روان‌آب می‌باشند. از جمله این منابع شامل زمین‌های کشاورزی» مناطق جنگل زدایی شده» معادن» جاده‌ها و مناطق شهری می‌باشند. ۲-۱- الزامات و اهداف حفاظت آب زیرزمینی قوانین متعددی برای حفاظت آب‌های زیرزمینی در ایران و دنیا وجود دارند که به منظور حفاظت از محیط زیست و کنترل فعالیت‌های انسانی وضع شده اند. 8 )|0۵ ۷/۵۲۵۲ -۱ 5[ -2 1 -د3 50۵ ۳۵۱۵۲ -4 ۳10-۳3۵۱۵ -5 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ دستورالعمل پایشسکیفیت آب‌های زیرزمینی براساس قوانین جامعه اروپا در زمینه حفاظت, هدف اصلی دستیابی به وضعیت خوب! برای همه پهنه‌های آب زیرزمینی و اطمینان از عدم تخریب این منابع در آینده می‌باشد. منظور از وضعیت خوب عبارت است از: «نر کیب آب زیرزمینی به گونه‌ای باشد که آلاینده‌هاء اثرات شوری یا سایر تداخل‌ها (به صورت تغییر در هدایت الکتریکی) در پهنه آب زیرزمینی مشاهده نشود.ء از استانداردهای کیفیت قابل استفاده برای آن پهنه آبی تخطی نکند و منجر به عدم دستیابی به اهداف زیست محیطی جامعه اروپا برای آب‌های سطحی وابسته نشود هیچ کاهش عمده‌ای در کیفیت اکولوژیکی یا شیمیایی چنین پهنه‌های آبی مشاهده نشودء یا خسارت عمده به اکوسیستم‌های خاکی که به طور مستقیم به پهنه آب زیرزمینی وابسته‌اند.ء وارد نشود». سایر اهداف حفاظت از آب زیرزمینی که توسط جامعه اروپا تدوین شده‌اند.ء عبارتند از جلوگیری یا محدود کردن ورود آلاینده‌ها و انجام اقدامات لازم برای کاهش قابل توجه و پایدار غلظت آلاینده‌ها [۱]. یکی از اجزای اصلی در تهیه و اجرای سیاست های مناسب و استراتژی های مدیریتی برای کیفیت آب زیرزمینی داشتن مستندات و مدارک خوب است. این مستندات می‌توانند از منابع مختلفی به دست آیند. اما اساسی ترین مدارک از پایش موثر آب زیرزمینی به دست می آیند. پایش می‌تواند موارد زیر را توضیح دهد: - توصیف ترکیب شیمیایی آب زیرزمینی - تعیین وجود و توزیع مکانی آلاینده‌ها - تعیین روند غلظت آلاینده‌ها و مواد طبیعی در طول زمان پایش می‌تواند در مقیاس‌های مختلفی انجام شود. با این وجود, همه فعالیت‌های پایش باید به صورت مکمل در نظر گرفته شوند و مستندات برای تعیین ویژگی‌های همه عناصر رابطه منبع- مسیر- کاربر را در برگیرد. ۱-۲-۱ ساختار برنامه پایش ساختار برنامه پایش باید در بر گیرنده همه موضوع‌های اساسی در پایش باشد. به‌عبارتی برنامه پایش باید به سوالات اساسی زیر - چرا پایش انجام می‌شود؟ - چه چیزهایی پایش می‌شود؟ - چگونه باید پایش انجام شود؟ - چه زمانی باید پایش انجام شود؟ - کجا باید پایش شود؟ - چه کسی باید پایش کند؟ نمودار (۱-۱) جریان برنامه اجرایی پایش و اجزای اصلی برنامه پایش را نمایش می‌دهد. ۱- 0000 5125 2- ۷۷۵۵۲ ۳۳۵۲۵۷۵۲ 11۳۵۵۱۱۷۵ )۷۷3۳1(, ۸۵۳ ۷۷ 2 3- 50۳06-۳۵1۵۷ - 7 -------- صفحهٔ بعد -------- بازنگری برنامه پایش تحزیه و تحلیل داده‌ها نگهداری و بازیابی داده‌ها و اطلاعات نمودار ۱-۱- الگوریتم برنامه پایش و روابط بین آنها ۳-۲-۱ اهداف پایش طراحی برنامه‌های پایش و فعالیت‌ها باید بر اساس اهداف مشخص و از پیش معین باشند. به طور معمول این برنامه‌ها با تهیه یک طرح مطالعاتی همراه هستند که در آن اهداف برنامه پایش» محدوده مطالعاتی و مدل/ درک مفهومی ارائه می‌شود. یک برنامه پایش ممکن است یک یا چند هدف داشته باشد. مهم‌ترین اهداف پایش عبارتند از: - بررسی وضعیت پایه آب - بررسی کیفیت آب زیرزمینی برای کاربری‌های مختلف (برای مثال شرب) - به دست آوردن اطلاعاتی در خصوص فرایندهای هیدروژئولوژیکی منطقه - ارزیابی تاثیر منابع آلاینده بر کیفیت آب زیرزمینی - بررسی روندهای کوتاه مدت یا بلند مدت کیفیت آب زیرزمینی مهم‌ترین آنواع پایش با توجه به هدف عبارتند از: - پایش وضعیت پایه! هدف اصلی این پایش شناسایی شرایط پایه در سیستم آب است به عبارتی سطوح اولیه متغیرها/ پارامترها در منبع آب مشخص می‌شود. این پایش به منظور شناخت شرایط کیفیت آب در یک محدوده جغرافیایی معین انجام می‌شودء به همین دلیل بیش از آن که یک پایش کامل باشد یک فهرست برداری یا ارزیابی از وضع موجود استء زیرا تغییرات را در طول زمان نشان نمی‌دهد. این پایش اغلب در دشت‌هایی انجام می‌شود که اطلاعات کیفی در مورد آن وجود ندارد و تاکنون نمونه‌برداری و سنجش در آن انجام نشده است. - پایش اثر" |- ۵۵6116 8 2- 10۵628 -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ دستورالعمل پایسکیفیت آب‌های زیرزمینی مواقعی انجام می‌شود که حادثه‌ای ناشی از فعالیت‌های انسانی یا وقایع طبیعی رخ می‌دهد و ممکن است بر کیفیت آب اثر گذارد. پایش اثر بلند مدتء برای ارزیابی اثر فعالیت‌های انسانی یا طبیعی در یک دشت یا آبخوان انجام می‌شود. در صورتی که هدف اجرای پایش بررسی اثرات یک طرح توسعه باشد.ء بهتر است پیش از اجرای طرح توسعه برنامه پایش وضعیت پایه انجام شود تا داده‌های مورد نیاز برای ارزیابی اثر فعالیت در زمان اجرای پروژه و پس از آن تولید شود. نکته: بسیاری از روش‌های آزمایش یک حداقل سطح آشکارسازی دارند. بنابراین قادر نیستند بگویند یک ماده وجود دارد یا نه (غلظت برابر صفر). از طرفی اغلب محل پایش آب زیرزمینی نمی‌تواند به طور دقیق کنار محل ورود آلاینده باشدء بنابراین اندازه‌گیری حداکثر اثر روی کیفیت آب زیرزمینی امکان‌پذیر نیست [۳]. ۱ ۶ - پایش روند پایش روند برای تشخیص تغییرات احتمالی کیفیت آب در طول زمان تحت تاثیر عوامل مختلف, انجام می‌شود. اندازه‌گیری‌ها به طور شود. برای اطمینان از تشخیص صحیح روندهاء لازم است برنامه پایش کمترین تغییر را در طول زمان داشته باشد و عناصر یا اجزای برنامه - پایش سازگاری " هدف پایش سازگاری اطمینان از انطباق کیفیت آب با الزامات قانونی یا نیازمندی‌های کاربران آب می‌باشد. پایش سازگاری شامل شش مرحله می‌باشد: * مراقبت یا نظارت: بازرسی اولیه مانند مشاهدات میدانی به منظور کسب اطلاعات کلی پیش از ورود تجهیزات پایش به * بازرسی: مرور داده‌ها و اطلاعات قبلی» مشاهدات, نمونه‌برداری» آنالیزء مصاحبه و غیره در منطقه * بررسی: کامل تر از مرحله بازرسی است و در صورت احتمال وجود آلودگی جدی آب انجام می‌شود. * بررسی سوابق ‏ بررسی همه داده‌ها و اطلاعات موجود جمع‌آوری شده از منطقه (اطلاعات می‌تواند از مجموع مراحل قبلی یا هر کدام از آنها به دست آمده باشد). * جمع‌آوری اطلاعات موردنظر": کسب اطلاعات دقیق تر درباره موضوع موردنظر یا شرایط محیطی * اصلاح پایش سازگاری": اصلاح مراحل قبلی ۱-1۳۵ 8 2- ۵۳11۵6 8 م3 4 5 5 10 6- 000۲ ۹ 7- 10720160 1010۳1۵1100 68 8- ۲۵۵1۵110 0011006 8 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳-۱- مشکلات کیفیت منابع آب زیرزمینی در ایران و نحوه تعیین اهداف برنامه پایش سوابق و بررسی‌ها نشان می‌دهند مشکلات اصلی کیفیت منابع آب زیرزمینی کشور عبارتند از: - نامشخص بودن کیفیت منابع آب زیرزمینی: در اغلب مناطق کشور اندازه‌گیری کمی یا کیفی آب‌های زیرزمینی انجام شده است. با این وجود اغلب این اندازه‌گیری‌ها پارامترهای محدودی مانند برخی آنیون‌ها و کاتیون‌ها ر دربرمی گیرد و9 در بسیاری از مناطق داده‌های بسیار محدودی در زمینه سایر پارامترها مانند فلزات سنگین. سموم و هیدروکربورها وجود دارد. هم‌چنین در برخی مناطق اندازه‌گیری‌ها به صورت موردی یا در یک بازه زمانی کوتاه انجام شده ذخایر آب زیرزمینی و کاهش نزولات جوی می‌باشد. برای بررسی کیفیت آب در این مناطق پایش روند و در صورت استفاده از آب زیرزمینی برای کاربری های مختلف پایش سازگاری باید انجام شود. علاوه بر موارد یال مشکلات متنوع دیگری اغلب به صورت محلی ی موردی موجب کاهش کیفیت منابع آب زیبررمینشی شده تهران ناشی از تخلیه فاضلاب بد چاه‌های جذبی»؛ استفاده بی‌رویه از کودهای شیمیایی و سموم دفع آفات و9 ورود آزیا به منابع آب زیرزمینی و در انتها تخلیه پساب‌های صنعتی اشاره کرد. برای تعیین هدف/ اهداف برنامه پایش باید به این سوال پاسخ گفت: نا چه سوال یا مشکلی به وجود آمده است که برای پاسخ گویی به آن نیاز به پاش است؟ آیا به دلیل تغییرات آب و هوایی کیفیت آب زیرزمینی در حال تغییر است؟ پایش روند یا کیفیت آب زیرزمینی برای کاربری شرب مناسب است؟ پایش ساز گاری -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۲ طرا ز حی برنامه بایش کیفت مینی و عوامل موفر بر آن -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم- طراحی برنامه پایسکیفیت منابع آب زیرزمینی و عوامل موتر ب رآن ۳ ۱-۳ کلیات پس از تعیین هدف/ اهداف برنامه پایش باید طراحی برنامه پایش انجام شود. بدین منظور لازم است تا در ابتدا یک مدل مفهومی از سیستم آب زیرزمینی» آلاینده‌های آن و عوامل و فرایندهای تاثیر گذار بر آنها تهیه شود. ۱-۱-۲ مدل مغ‌هومی آبخوان‌ها و پهنه‌های آب زیرزمینی سیستم‌های سه‌بعدی پیجیده‌ای هستند. بنابراین برای ارزیابی مناسب و مدیریت مخاطرات ناشی از فعالیت‌های مرتبط با کیفیت آب زیرزمینی در سطح زمین» درک سیستم آب زیرزمینی و این که چگونه رفتار می‌کند و چگونه با محیط آبی در سطح اندرکنش دارد.ء بسیار مهم است. پیش‌بینی رفتار آلاینده‌ها همان طور که از منبع به طرف کاربران/ استفاده کنندگان حرکت می‌کنند. با فهم فرایندهای فیزیکی» شیمیایی و زیستی که بر روی آنها تأثیر می‌گذارند. آسان‌تر خواهد بود. این موضوع به عنوان درک مفهومی یا مدل مفهومی شناخته می‌شود [۵]. این درک کلید مدیریت سیستم‌های آب زیرزمینی است. توجه به این نکته مهم است که مدل مفهومی الزاما همراه با شبیه‌سازی‌های رایانه‌ای ریاضی با تحلیلی نیست. گرچه در موقعیت‌های پیچیده ممکن است این سطح از ارزیابی نیاز باشد. در بیش‌تر حالت‌ها یک توصیف به نسبت ساده یا توصیف بصری سه‌بعدی سیستم آب زیرزمینی و رابطه آن با منابع» مسیرها و دریافت‌کننده‌ها کفایت می‌کند. بدین ترتیب مدل مفهومی بیانی ساده از سیستم آب زیرزمینی است که می‌تواند شامل اطلاعاتی درباره زمین‌شناسی» مسیرهای جریان آب زیرزمینی» کیفیت پایه آب زیرزمینی» منابع آلاینده (حجم‌ها و غلظت‌ها برای هر تخلیه)» روش‌های تخلیهء دریافت کننده‌هاء به علاوه هر فرایند انتقال و سرنوشت احتمالی تاثیرگذار روی آلاینده‌ها باشد. پس از تهیه مدل مفهومی انجام هر گونه ارزیابی کیفیت آب زیرزمینی امکان‌پذیر است [۱]. به منظور افزایش دقت مدل مفهومی می‌توان اطلاعات گردآوری شده را آزمود تا مشخص شود آیا فرض‌ها درباره چگونگی عملکرد واقعی سیستم آب زیرزمینی درست هستند یا خیر و به دنبال آن مدل مفهومی می‌تواند بازنگری شود و بهبود یابد (زشکل ۱-۲). ۱ رس مدل مغهومی ۱ مدل مغیومی سر ۱ مدل مغهومی اولمت آددد هاش اولنه شکل ۱-۲- مارپیچ مدل مفهومی [۱] -------- صفحهٔ بعد -------- ۱5 دستورالعمل پای سکیفیت آب‌های زیرزمینی کلیدی‌ترین مواردی که باید در مدل مفهومی در نظر گرفت عبارتند از: - طبیعت فیزیکی» شیمیایی و زیستی تخلیه‌ها یا منابع آلاینده - ویژگی‌های هیدرولوژیکی و کیفی آبخوان - فرایندهای زیرسطحی مانند ترقیق و زوال که هنگام حرکت رو به پایین آلاینده‌ها به سمت آبخوان یا به همراه جریان آب زیرزمینی بر آن اثر می‌گذارند. - موقعیت همه کاربران و رابطه آنها با جریان آب زیرزمینی - استانداردها/ معیارهای محیط زیستی (برای کیفیت آب) که برای کاربر آب قابل استفاده هستند. مهم‌ترین کاربری هایی که باید مورد توجه قرار گیرند. عبارتند از شرب» صنعت» کشاورزی» پهنه‌های آب سطحی و اکوسیستم‌های خاکی وابسته به آب زیرزمینی مانند تالاب‌هایی که به وسیله پهنه‌های آب زیرزمینی تغذیه می‌شوند [۱]. ۱-۲-۲- تعیین مقیاس مطالعات برنامه‌های پایش می‌توانند در دو مقیاس محلی" که در آن یک یا چند چاه و محیط بلافصل آن را در نظر می‌گیرند و مقیاس گسترده" که در آن یک یا چند واحد هیدروژئولوژیک مدنظر استء اجرا شوند. انتخاب مقیاس مناسب برای پایش به هدف/ اهداف پایش بستگی دارد. هم چنین انتخاب محدوده پایش هدف. از مهم‌ترین گام‌ها در طراحی برنامه پایش است. مفهوم «محدوده پایش هدف» برای هدایت پایشگر به سمت انتخاب ایستگاه‌ها/ چاه‌ها و عمق‌هایی که بیش‌ترین احتمال دستیابی به داده‌های مورد نباز برای رسیدن به هدف پایش در آنها وجود داردء به‌کار می‌رود [۶]. نکته: به هنگام تهیه برنامه پایش «مقیاس پروژه» نباید برای تعیین سطح بودجه و حجم کارها در نظر گرفته شود. ارزیابی‌های با مقیاس گسترده برای بررسی وجود و توزیع پارامترهای کیفیت آب در واحدهای هیدروژئولوژیک و ارزیابی تاثیر کاربری زمین بر کیفیت آب زیرزمینی به کار می‌روند. ارزیابی کیفیت آب در واحدهای هیدروژئولوژیک به طور معمول با پوشش فضایی گسترده و تعداد زیاد پارامترها شناخته می‌شوند. هدف این بررسی‌ها تهیه مستندات برای آلاینده‌های طبیعی و انسان ساخت است که در نمونه‌های آب یک واحد هیدروژئولوژیک وجود دارند و شاخصی از غلظت و موقعیت جغرافیایی آنها را به دست می‌دهد. جدول (۱-۲) ویژگی‌های ارزیابی‌های با مقیاس گسترده واحدهای هیدروژئولوژیک را نشان می‌دهد [ ۶ ع[2»؟ [00۵] -| 6[ ۲۵۵0 -2 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم- طراحی برنامه پایسکیفیت منابع آب زیرزمینی و عوامل موتر ب رآن ۱ [ جدول ۱-۲- ویزگی‌های ارزیابی با مقیاس گسترده واحدهای هیدروژئولوزیک [1] هدف عمومی تهیه داده‌های وضعیت موجود با بررسی گسترده کیفیت آب در یک یا چند واحد هیدروژئولوژیک هدف (توزیع فضایی اجزای کیفی). محدوده هدف برای اغلب یک با چند واحد هیدروژئولوزیک. در واحدهای هیدروژئولوز یک ضخیم که در آزها تغییرات کیفیت آب با عمق زیاد است. توصیه نمونه‌برداری می‌شود واحد هیدروژئولوژیک به دو با چند قسمت بر اساس عمق یا لیتولوژی یا هر دو تقسیم, و از هر بخش جداگانه نمونه‌برداری شود. تعداد ایستگاه‌های پایش | حداقل ۳۰ ایستگاه. تعداد ایستگاه‌ها به کیفیت و تعداد پارامترها و تغییرات مکانی کیفیت آب بستگی دارد. استراتژی انتخاب ۰ ی استراتژی انتخاب تواتر . |[ اغلب ایستگاه‌ها فقط یک بار نمونه‌برداری می‌شوند مگر این که ارزیابی دوباره تکرار شود (به طور معمول ۱۰ سال با بیش‌تر)» با یک یا چند نمونه‌برداری چاه برای پایش بلندمدت روند انتخاب و با تواتر ثابت نمونه‌برداری شوند. انتغان با امت ها شامل تعداد زیادی پارامتر شامل حداقل پارامترهای توصیه شده در جدول (۷-۲) می‌باشد. همه پارامترها باید با کم‌ترین حد تشخیص ممکن ۳ آنالیز شوند. # نمونه‌های آب هر نوع ایستگاه ممکن است تورش" خاص ولی نامعلومی داشته باشند. مزیت نمونه‌برداری از یک نوع ایستگاه این است که همه نمونه‌ها تورش مشابه خواهند داشت در حالی که در صورت نمونه‌برداری از انواع ایستگاه‌های مختلف تر کیبی از تورش‌ها وجود خواهد داشت. ارزیابی با مقیاس گسترده تاثیر کاربری زمین» اغلب آثرات منابع غیرنقطه‌ای را بر کیفیت آب‌های زیرزمینی کم‌عمق مانند نواحی ویژگی‌های آرزیابی‌های با مقیاس گسترده اثر کاربری زمین را نشان می‌دهد. جدول ۳۲-۲- ویژگی‌های ارزیابی با مقیاس گسترده اثر کاربری زمین [1] هدف بررسی عوامل طبیعی و انسانی که کیفیت آب زیرزمینی را در نزدیکی سطح آب واقع در زیر کاربری‌های مختلف زمین تحت تاثیر قرار محدوده هدف برای 1 ۰ ع : : نمونه‌برداری تعداد ایستگاه‌های پایش | حداقل ۳۰ چاه برای یک واحد هیدرولوژئولوزژیک مشخص و یک ترکیب کاربری زمین معین. استراتژی انتخاب ِ استگاه‌ها انتخاب تصادفی از میان ایستگاه‌ها (چاه‌ها)ی موجود. برای انتخاب ایستگاه‌های جدید بسیار مناسب است . استراتزی انتخاب تواتر . | اغلب ایستگاه‌ها فقط یک بار نمونه‌برداری می‌شوند مگر این که ارزیابی دوباره تکرار شود (به طور معمول ۱۰ سال یا بیش‌تر)» یا یک با نمونه‌برداری چند چاه برای پایش بلند مدت روند انتخاب و با تواتر ثابت نمونه‌برداری شوند. 1 بیش ترین تعداد پارامترها شامل حدافل پارامترهای توصیه شده در جدول (۷-۲) می‌باشد. همه پارامترها باید با کم‌ترین حد تشخیص انتخاب پارامترها ۱ # نمونه‌های آب هر نوع ایستگاه ممکن است تورش خاص ولی نامعلومی داشته باشند. مزیت نمونه‌برداری از یک نوع ایستگاه این است که همه نمونه‌ها تورش مشابه خواهند داشت در حالی که در صورت نمونه‌برداری از انواع ایستگاه‌های مختلف ترکیبی از تورش‌ها وجود خواهد داشت. پایش‌های با مقیاس محلی برای نواحی و بخش‌هایی از واحدهای هیدروژئولوژیک استفاده می‌شود که در آنها پتانسیل آلودگی بالایی وجود دارد و انتطار تغییرات زیادی در کیفیت آب می رود. جدول (۳-۲) ویژگی‌های پایش های با مقیاس محلی (در سطح کم‌تر از ۲.۵ کیلومتر مربع تا به وسیله الگوی جریان در سیستم‌های محلی آب زیرزمینی تعیین می‌شود. مثال‌هایی از پایش با مقیاس محلی عبارتند از: ۵۹ -| -------- صفحهٔ بعد -------- نم دستورالعمل پایسکیفیت آب‌های زیرزمینی - ارزیابی‌های با مقیاس محلی - مطالعات در مقیاس محلی اندر کنش‌ها بین آب زیرزمینی و آب سطحی جدول ۳-۲- ویژگی‌های ارزیابی با مقیاس محلی کیفیت آب زیرزمینی [1] اهداف مختلف از ارزیابی وجود و توزیع اجزای کیفیت آب در مقیاس محلی در نواحی سطحی پیچیده تا پژوهش روی انتقال و زوال هدف عمومی پارامترهای انتخابی» به ویژه در واحدهای هیدروژئولوژیک سطحی. بسیاری از مطالعات کیفیت آب در مقیاس محلی در رابطه با حرکت آلاینده‌ها با جریان اب زیرزمینی هستند. محدوده هدف برای ۱ ۱ ۲ در اغلب موارد بخش کوچکی از واحد هیدروژئولوزیک سطحی. نمونه‌برداری تعداد ایستگاه‌های پایش | تعداد ایستگاه‌های پایش متغیرء» بستگی به اهداف و نحوه طراحی برنامه پایش دارد. استراتژی انتخاب بستگی به اهداف پایش دارد. موقعیت چاه‌های جدید ممکن است به صورت تصادفی یا غیرتصادفی (برای مثال بر اساس جریان‌های ایستگاه‌ها محلی آب زیرزمینی و ویژگی‌های فیزیکی و محلی مانند پهنه‌های آب سطحی و منابع آلودگی) انتخاب شود. استراتژی انتخاب تواتر بستگی به اهداف مطالعات دارد. اهداف بسیاری از مطالعات با مقیاس محلی نیازمند نمونه‌برداری‌های متعدد از حداقل چند چاه است. نمونه‌برداری انتخاب پارامترها حداقل پارامترهای ذکر شده در جدول ۷-۲ به علاوه پارامترهای اضافی برای دستیابی به اهداف مطالعات همان‌طور که پیش‌تر اشاره شدء انتخاب محدوده مطالعات به هدف برنامه پایش بستگی دارد. در مطالعات با مقیاس گسترده محدوده از یک واحد هیدروژئولوزیک مدنظر است. در ادامه نحوه تعبین محدوده مطالعات هدف را برای مطالعات با مقیاس محلی ارائه می‌شود. ۱-۲-۲-۲ نحوه تعیین محدوده مطالعات هدف برای برنامه‌های پایش با مقیاس محلی محدوده پایش هدف باید لایه (یا لایه‌هایی) باشد که در آن احتمال قابل قبولی وجود دارد که اگر ایستگاه در محل مناسبی قرار زیرزمینی بیش‌ترین مقدار است. قرار دارد. مروری بر ویژگی‌های منابع آلاینده به همراه مدل‌های مفهومی و تعیین شبکه جریان می‌تواند به انتخاب محدوده کمک کند [۳|. زمین‌شناسی و هیدرولیکی جمع‌آوری شده در بررسی های میدانی اولیه نشان می‌دهد [۳]. ۳1۵۷- 10 -| -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم- طراحی برنامه پاینسکیفیت مناب ع آب زیرزمینی و عوامل مونر ب رآن ۷ زمین‌شناسی و خاک مقایسه شود تا محل مهم‌ترین بخش های تاسیسات در ارتباط با توزیع مواد زمین‌شناسی سطحی تعیین شود. همه نواحی تغذیه یا تخلیه (نهرهاء تالاب هاء یا سایر آب های سطحی) باید نشان داده شود. - گام دوم- تهیه مقطع عرضی و توسعه مدل مفهومی: مقاطع باید بر اساس مغزه‌های لوگ یا تراورس‌های (مسیرهای) زئوفیزریکی بهیه شوند. این مقاطع باید با موقعیت ویژگی‌های محل و تاسیسات انطباقی داده شوند. موقیت تاسیسات باید روی سطح مقطع واحدهای زمین‌شناسی حساس یا مسیر جریان آب زیرزمینی رسم شود. مدل مفهومی باید برای تهیه چهارچوب زمین‌شناسی محل تهیه شود و توزیع مواد زمین‌شناسی با هدایت هیدرولیکی متفاوت را نشان دهد. - گام سوم- استفاده از شبکه جریان برای تعیین جهت جریان آب زیرزمینی: توصیف شبکه جریان به تعیین گرادیان و جهت جریان آب زیرزمینی در بالاترین آبخوان کمک می‌کند. نرخ جریان در طول مسیر می‌تواند از اطلاعات فراهم شده توسط شبکه جریان محاسبه شود. گرادیان‌های عمودی می‌تواند برای تخمین محدوده‌های هدف از طریقی مقایسه ارتفاع نسبی آب بین واحدها استفاده شود. ارتباطات داخلی" بین آبخوان‌ها می‌تواند از روابط بین هدایت‌های هیدرولیکی و هدهای هیدرولیکی برای واحدهای تعیین شده در مدل‌های مفهومی تخمین زده شود. - گام چهارم- انتخاب محدوده پایش هدف: واحدی که تعریف قانونی بالاترین آبخوان را دربرمی‌گیرد. و هم‌چنین حرکت افقی اولیه آب زیرزمینی را در زیر یا مجاورت تاسیسات نشان می‌دهد. محدوده پایش هدف اولیه را نشان خواهد این محدوده‌ها که به طور معمول بالاترین هدایت هیدرولیکی را دارند» می‌توانند محل تمرکز سیستم پایش اثر باشند. اگر بالادست‌ترین آبخوان با سایر آبخوان‌ها ارتباط داخلی داشته باشد. این آبخوان‌ها نیز باید پایش شوند تا برای کاربران آب این روش چهار گامی برای انتخاب محدوده پایش هدف باید انعطاف‌پذیری کافی برای لحاظ اثرات زیست محیطی ناشی از زمین‌شناسی را در برگیرد و محل‌های مناسب برای قرارگیری ایستگاه‌ها را نشان می‌دهد [۳]. 5 -] -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ دستورالعمل پایسکیفیت آب‌های ز و1 ز مین‌سناسی / هیدروژ نولوژی -‏ زمین‌شناسی سطحی (توپوگرافی و نوع/ عمق) سا با استفاده از اختلاف ارتفاع پیزومتریک و یا پتانسیومتریک ی 1 - با استفاده از اختلاف ارتفاع هیدرولیکی نسبی بین واحدها ساخت شبکه 2 - جهت جریان سه بعدی با استفاده از خطوط جریان و هم پتانسیل جریان ۲ -‏ سرعت حرکت آب زیر زمینی ویژگی‌های تاسیسات نقشه پایه ویژگی‌ها ترسیم ویژگی‌های - مقاطع سنگ‌شناسی پیاده سازی موقعیت تاسیسات و مقایسه با مسیرهای جریان ۱ - بالادست آبخوان انتخاب نواحی تعیین همه مسیرهای جریان قابل توجه پایش هدف ۱ ۱ -‏ طراحی براساس گرادیان جریان تعیین موفعیت : - تعداد ایستگاه‌ها باید مبنای آماری داشته باشد. ا ۹ مبانی طراحی ی - . زمین شناسی و نواحی تراوا نعیین موفعیت - تحلیل شبکه جریان ایستگاه‌های پایین -‏ نواحی پایش هدف ۱ ۱ ۳ مرز نواحی تحلیه آلاینده‌ها ذست جریان معیارهای انتخاب موقعیت‌ها ۱ - الزامات ملی و منطقه‌ای (استانی) ۱ ی - الزامات قانونی و مجوزها تایید موقعیت‌ها احداث ابستگاه‌ها (در صورت لزوم) | - بر اساس نشریه استاندارد ۱۵۴ یا مشابه احداث ایستگاه‌های ... - - به روزرسانی مدل مفهومی هیدروژئولوزیکی پایش اب 1 - مستندسازی اقدامات ۳ 2 ۱ از مایش و بهره‌برداری از سیستم ۱ - آزمایش بازده همه ایستگاه‌ها (چاه‌ها) ِ 2 - استفاده از دستورالعمل‌های بهره‌برداری و نگهداری ازمایش سیستم - توقف بهره‌برداری از ایستگاه‌های با موقعیت نادرست ۱ ۱ نمودار ۱-۲- نمودار جریان طراحی سیستم پایش و نحوه تعیین محدوده پایش هدف [۳] برزمیمی خچچخچخچچجچج ؛ « 5 ؛ 5 ع -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم- طراحی برنامه پاینسکیفیت مناب ع آب زیرزمینی و عوامل مونر ب رآن ۹ ۳-۲- بررسی اولیه سوابق و مطالعات انجام شده برای انجام پایش کیفیت آب زیرزمینی پس از تعیین هدف و نوع پایش و محدوده مطالعاتی» لازم است سوابق و مطالعات مرتبط قبلی جمع‌آوری شود. به طور کلی این اطلاعات شامل ویژگی‌های هیدروژئولوژی» وضعیت کمی و کیفی آب‌های زیرزمینی» منابع آلاینده و کاربری اراضی در محدوده مطالعات می‌باشد. پس از جمع‌آوری اطلاعات مورد نیاز باید آنها طبقه‌بندی و به بانک‌های 2-۲- بررسی اطلاعات و داده‌های کاربری آب زیرزمینی بررسی کاربری‌های آب از دو جنبه اهمیت دارد. اول آن که نوع و میزان آب برای هر نوع کاربری می‌تواند به شناسایی نوع آلودگی‌هاء سهم هر کدام از منابع آلاینده تاثیر گذار و تغییرات احتمالی آزها کمک کند. دوم این که بررسی روند مقدار مصرف آب هر کاربری در یک دوره زمانی مشخص و مقایسه آن با بارش‌ها و سایر منابع تغذیه در محدوده مطالعاتی می‌تواند به بررسی تغییرات ۵-۳- بررسی وضعیت کمی آبخوان بررسی وضعیت کمی آبخوان از دو جنبه اهمیت دارد: - در صورت کاهش کمیت آب در اثر مصارف بیش از حد یا کاهش تغذیه» خطر افزایش شوری یا کاهش کیفیت آب زیرزمینی به دلایل مختلف مانند نفوذ آب شور وجود دارد. - از طرف دیگر با فرض ثابت بودن حجم آلاینده‌های ورودی به آبخوان, کاهش مقدار آب موجب افزایش غلظت آلاینده‌ها به ویژه در آبخوان‌های محصور که میزان تبادل آنها با منابع سطحی (دریاء دریاچه» رودخانه) کم است. خواهد شد. 1-۳- بررسی مطالعات ژئوهیدرولوزی» زمین‌شناسی (تعیین سازندها و عوامل طبیعی موثر بر کیفیست ۵ مه یکی از مهم‌ترین عوامل تاثیر گذار بر کیفیت منابع آب زیرزمینی نوع سازندهای منطقه و وضعیت شیمیایی زمین‌شناسی منطقه می‌باشد. سنگ‌های آهکی - گچی و نمکی که در کشور ما به ویژه در دشت‌های مرکزی کشور زیاد هستند موجب افزایش شوری و مواد محلول می‌شود. در مناطقی که فعالیت‌های آتشفشانی دارند و در اغلب آنها مانند مناطق اردبیلء مشکین شهرء تفتان (سراوان و خاش) چشمه‌های آب گرم وجود دارد. گوگرد به صورت محلول (سولفات) یا به صورت گاز هیدروژن سولفید در آب می‌باشد که به صورت لکه‌های زرد رنگ در مظهر چشمه‌ها یا رودهای منشعب از آنها مشاهده می‌شود. در مناطق البرز مرکزی و مناطقی که در مجاورت تالاب‌ها و خورها و به ویژه باتلاق‌ها باشد احتمال وجود گاز هیدروژن سولفید و سایر ترکیبات گوگردی در آب‌های سطحی -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۰ دستورالعمل پایسکیفیت آب‌های زیرزمینی وجود دارد. احتمال وجود آنها در آب‌های زیرزمینی نیز می‌باشد. در مناطقی که سازندهای آن حاوی کانی‌های فلزی مانند آهنء روی؛ سرب» مس طلا و فلزات دیگر باشدء احتمال وجود فلزات سنگین در آبخوان‌های آن منطقه وجود خواهد داشت. لازم به ذکر است در صورت انجام فعالیت‌های معدنکاوی, احتمال افزایش فلزات سنگین در آبخوان وجود دارد. در مناطقی که سازندهای کربن دار (به صورت رگه‌های کربن) که در اغلب آنها معادن زغال سنگ (فعال یا غیر فعال) وجود دارد. احتمال وجود ترکیبات کرین به همراه ترکیبات گوگرد وجود دارد. این مورد بیش‌تر در منطقه البرز مرکزی» استان‌های آذربایجان غربی و شرقی و طبس وجود دارد. در مناطقی نیز به علت وجود کانی های خاص مانند ارپیمنت" و رالگار" به صورت طبیعی در آبخوان‌های آن منطقه آرسنیک وجود دارد. در مناطقی از استان کردستان مانند دشت‌های قروه» بیجار و دهگلان, هم چنین شمال شهر کاشمر در استان خراسان جنوبی آرسنیک در آب های زیرزمینی مشاهده شده است. منطقه (با مقیاس ۱:۳۵۰۰۰۰ تا ۱:۵۰۰۰۰) و در صورت وجود کلیه سوابق مطالعات زمین‌شناسی و ژئوهیدرولوزی منطقه که توسط سازمان‌های زمین‌شناسی» شرکت‌های آب منطقه‌ای, اداره کشاورزی یا سایر نهادها انجام شده است. می‌باشد. لازم است یک کارشناس زمین‌شناسی یا متخصص آب‌های زیرزمینی وضعیت سازندهای منطقه را بررسی و احتمال وجود سازندهای خاص تاثیرگذار یا احتمال وجود عناصر خاص را در سازندهای منطقه بررسی کند. هم‌چنین شناسایی معادن موجود در منطقه شامل معادن در حال بهره‌برداری» متروکه» یا در حال مطالعه و اکتشاف و چشمه‌های آب‌های گرم یا معدنی باید شناسایی شود. ۷-۲- فرایندهای تاثیر گذار بر کیفیت آب زیرزمینی یک آبخوان تنها یک ظرف آب نیست بلکه می‌توان آن را یک راکتور (بیو)ازمین شیمیایی در نظر گرفت که ترکیب شیمیایی آب و غلظت آلاینده‌های درون آن در طول زمان بر اثر فرایندهای بین آب- سنگ- توده زیستی " تغییر می‌کند. ترکیب شیمیایی طبیعی آب زیرزمینی به شیمی آب باران» تبخیر و تعرق پیش از تغذیه» و واکنش‌های مختلف آب زیرزمینی با مواد معدنی» سیالات و گازهای درون زمین» با یا بدون باکتری‌هاء ماتریس آبخوان و ترکیب ویژه شیمیایی و معدنی آن بستگی دارد. هم چنین مدت زمان تماس آب با سنگ نیز به دلیل سرعت پایین بسیاری از واکنش‌های زمین شیمیایی اهمیت دارد. طبیعت شیمیایی اولیه آب می‌تواند تحت تاثیر فعالیت‌های انسانی» به ویژه از طریق ورود آلاینده‌ها که ممکن است با ماتریس آبخوان واکنش دهند. در هر دو ناحیه اشباع و غیراشباع» به شدت تغییر کند [۱]. کاهش آلودگی می‌تواند در طی فیلتراسیون» ته‌نشینی ذرات معلق و نفوذ که وابسته به ویژگی‌های فیزیکی (خواص ماتریس) و هیدرودینامیک آبخوان است. رخ دهد. فراریت به‌جز مواردی که تبدیل جزء غیرفرار به فرار در داخل آب رخ می‌دهد (برای مثال تبدیل 1- 0۳1۳۵۵۱ )۸۹253( 2- ۲۵| 227 )0-۸:454( 3- 5 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم- طرا< نیترات به گاز نب بون» تخریب ع حضور باکتریه ج با توجه به ( پارامترها به شر. ی برنامه پاین سکیفیت منابع آب زیرزمینی و عوامل موثر ب راز تروژن)» بیش‌تر به خواص آلاینده و نه آبخوان یا آب زیرز ها را در طی انتقال به آب زیرزمینی تعیین می‌کنند. عبار رزیستی " یا زیستی " جدول (۴-۲). این فرایندها به طبیع. | و طبیعت آب زیرزمینی که به ترکیب آبخوان وابسته اس توصیف و وابستگی به ترکیب آب زیرزمینی بستگی دارد. هنگامی که محلول فوق اشباع حد اشباع و در نتبجه انحلال و ورود برخی آلاینده از فاز جامد به آب به ترکیب شیمیایی آب زیرزمینی بستگی دارد. می‌تواند توسط ترکیبات وجود آید. می‌تواند بر روی مواد آلیء اکسیدهای معدنی و رس های معدنی رخ دهد. لاینده‌ها با کاتیون‌هایی که در ابتدا در سطح مواد معدنی آبخوان به طور معکوس. یک کاتیون غیر مضر می‌تواند با یک ترکیب طبیعی مضر/ نامطلوب که در ابتدا در رس‌های معدنی وجود داشته است. مبادله شود. تبدیل شیمیایی مانند فرایندهای هیدرولیز یا اکسایش و کاهش. می‌تواند روی آلاینده‌های با منشا انسانی رخ دهد. می‌تواند شامل موادی که به طور طبیعی در آب زیرزمینی یا آبخوان وجود دارندء باشد. واکنش‌های اکسایش- کاهش میکروبی که تخریب/ تغییر آلاینده‌ها یا مواد طبیعی را در پی دارند. به طور معمول نرخ واکنش آنها نسبت به تخریب غیرزیستی بالاتر منبع آب زیرزمینی" بر اساس سرنوشت آلاینده‌ها زیرء قابل انجام است جدول (۵-۲): ۱ ۱ یی ۱ ۱ ت.» بستگی دارند [۱]. ها و اثرات بالقوه آنها بر ترکیب آب زیرزمینی [۱] اثر بالقوه بر آلودگی می‌تواند موجب عدم تحرک آلاینده‌هاء به ویژه از طریق هم رسوبی " برای می‌تواند غلظت آلاینده‌های خاص ماتریس" را افزایش دهد. می‌تواند حلالیت آلاینده‌ها را افزایش دهد. همراه داشته باشد. می‌تواند غلظت آلاینده را کاهش دهد. می‌تواند یک آلاینده را به مواد خطرناک تبدیل کند. می‌تواند موجب نشت مواد خطرناک که به طور طبیعی وجود دارند و پیش از این در ماتریس آبخوان ساکن بودند (برای مثال به دلیل افزایش 011 با اکسایش سولفید ناشی از دنیتریفیکاسیون هتروتروف‌ها)» به فاز آب شود. می‌تواند غلظت آلاینده را کاهش دهد. می‌تواند آلاینده را به مواد خطرناک تبدیل کند. می‌تواند موجب نشت مواد خطرناک که به طور طبیعی وجود دارند و پیش از این در ماتریس آبخوان ساکن بودند.ء به فاز آب شود. 0 -[ 0[ -2 10 -3 ۲0-0 -4 1 1161 [0ع50- ۱/101۳ -5 (۷۵[۵8 1 -6 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ دستورالعمل پایسکیفیت آب‌های زیرزمینی - پارامترهای اولیه مانند لیتولوژی و شوری که به منشاء ترکیبات مربوط هستند و منجر به تعیین ۱۰ واحد ابتدایی می‌شوند. - پارامترهای ثانویه مانند هیدرودینامیک, شرایط اکسایش و کاهش» سن زمین‌شناسی» و به ویژه مواد آبخوان از جمله مواد آلی, اکسیدها و مواد معدنی سولفیدی که به فرایندها مربوط می‌شوند. پارامترهای ثانویه می‌توانند به ارزیایی تغییرات ترکیب آب زیرزمینی کمک کنند. برای اطلاعات بیش‌تر در مورد آلاینده‌های مختلف و سرنوشت آنها به مرجع [۷] رجوع کنید. جدول ۵-۲- پارامترهای تیپ شناسی یک آبخوان بر اساس ترکیب شیمیایی آب زیرزمینی و سرنوشت و رفتار آلاینده‌ها در آب زیرزمینی [۱] ۰ واحد ابتدایی پارامترهای ثانویه گروه های تلفیقی شرایط اکسایش- کاه؛ سنک ی اْ : ع گروه تحکیم نیافته ی ۰ هیدرودینامیک‌ها (تغذیه. زمان ماند. نشت) و خواص فیزیکی ۸-۲- منابع آلاینده آب‌های زیرزمینی در ایران منابع آلاینده آب‌های زیرزمینی شامل منابع طبیعی و انسان ساخت می‌باشد. - منابع آلاینده طبیعی: آتشفشان‌هاء سازندهای زمین‌شناسی» چشمه‌های آب گرم و گوگردی و مخازن هیدروکربوری مهم‌ترین منابع آلاینده طبیعی آب‌های زیرزمینی می‌باشند. آتشفشان‌ها و چشمه‌های آب گرم و گوگردی اغلب در مناطق آتشفشانی مانند کوه‌های سبلان و سهند در استان‌های آذربایجان و اردبیل» تفتان در استان سیستان و بلوچستان» محلات در استان مرکزی, دماوند در استان تهران واقع شده‌اند. افزایش فعالیت یا هرگونه تغییر در فعالیت‌های آتشفشانی (درون زمینی) می‌تواند موجب تغییر درجه حرارت آب‌های زیرزمینی مرتبط با این منابع و در نتیجه تغییر مواد محلول (ترکیبات گوگردی, فلزات سنگین و غیره) در آب‌های زیرزمینی شود. هم‌چنین در برخی مناطق کشور آب‌های گرم و معدنی وجود دارند که این موضوع به دلیل وجود کانسارهای خاص در سازندهای در برگیرنده آب زیرزمینی می‌باشد. وجود برخی مواد در این چشمه‌ها موجب محدودیت کاربرد آب برای کاربری‌های شربء» کشاورزی یا صنعت می‌شود. این مشکل در مناطقی از استان‌های زنجان و کرمان مشاهده شده است. - منابع آلاینده انسان ساخت: نشت و تخلیه مواد آلاینده به آب‌های زیرزمینی می‌تواند موجب آلودگی آب‌های زیرزمینی شود. اغلب فعالیت‌های انسان و منابع آلاینده انسان ساخت بر روی سطح زمین قرار دارند. هر چند فعالیت‌های ۹40 -| 1 6 ۵[[1۳ا ۹ -2 6 معررزان5 -3 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم- طراحی برنامه پایشس کیفیت مناب عآب زیرزمینی و عوامل موثر ب رآن ۳۳ آلاینده‌های متفاوتی ایجاد می‌کنند. زمین‌های کشاورزی» مجتمع‌های کشت و صنعت. دام‌پروری» کشتارگاه‌ها و واحدهای فراوری محصولات دامی» سکونت‌گاه‌های شهری و روستایی؛ واحدهای صنعتی و معدنی» تصفیه‌خانه‌های فاضلاب؛ دفنگاه‌های زباله» مخازن نگهداری هیدروکربورها و ضایعات صنعتی و غیره از فعالیت‌هایی هستند که می‌توانند موجب آلودگی آب‌های زیرزمینی شوند. هم‌چنین اجرای پروژه‌های عمرانی مانند سدها و بهره‌برداری از آنها می‌توانند بر کمیت و کیفیت آب‌های زیرزمینی اثر گذارند. علاوه‌بر موارد بالاء در برخی نواحی کشور تداخل آب شور و شیرین ناشی از بهره‌برداری بیش از حد از منابع آب زیرزمینی یک مشکل اساسی به‌شمار می‌رود. ۹-۲- آلاینده‌های آب. اثرات و منشا آنها أآب‌های زیرزمینی ممکن است تحت تاثیر منابع مختلف و انواع آلاینده‌ها قرار گیرند. برای مثال مخازن زیر سطحی, فعالیت‌های کشاورزی» محل‌های دفن زباله شهری, دفع غیر بهداشتی زباله» محل‌های نگهداری پسماندهای خطرناک. دفع پسماندهای رادیواکتیوء چاه‌های سپتیک و فاضلاب‌های شهری, نشت آلودگی ناشی از فعالیت‌های صنعتی» حفر چاه‌های نفت و گازء لوله‌های انتقال نفت. معدنکاوی و زهکشی معادن» چاه‌های تزریق» نمک پاشی روی سطوح جاده‌ها در فصل زمستان» از جمله مهم‌ترین تهدیدها برای منابع آب زیرزمینی به شمار می‌روند. برای اطلاعات بیش‌تر در مورد آلاینده‌های آب و اثرات و منشا آنها به مراجع [۳] و [۷| رجوع کنید. ۱۰-۲- شناسایی» بررسی, ارزیابی و اولویت‌بندی منابع آلاینده برأی شناساییء بررسی و ارزیابی منابع آلاینده باید اقدامات زیر را به ترتیب برای محدوده هدف پایش انجام داد: - تعیین موقعیت کاربری‌های مختلف (اراضی زراعی, باغ مرتعء دامداری» سکونت گاه‌های شهری و روستایی» چشمه‌های آب معدنی و آب گرمء واحدهای صنعتی»ء مخازن و تاسیسات پالایش نفت و گاز»ء خطوط انتقال نفت و گازء معادن, زمین‌های بایرء جاده‌هاء امکانات گردشگری و خدماتی, راه‌های ارتباطی» تعمیرگاه‌هاء سدهاء سایر سازه‌های آبی و سایر فعالیت‌های انسانی و طبیعی تاثیر گذار بر کیفیت آب زیرزمینی) بر روی نقشه محدوده هدف پایش با مقیاس مناسب (ترجیحا ۱:۳۵۰۰۰ یا کم‌تر)» و تعیین ویژگی‌های آنها (شامل تعدادء طول یا مساحت. مقدار و مشخصات. مقدار» نحوه» و مدت زمان تخلیه به منابع آب زیرزمینی» نحوه تامین آب مصرفی و مقدار آن)» نکته: جمع‌آوری اطلاعات در مورد کاربری‌ها می‌تواند با استفاده از گزارش‌ها و اطلاعات موجود انجام و از طریق بررسی‌ها و مشاهدات میدانی صحت آن ارزیابی شود. - تهیه نقشه‌های زمین‌شناسی و سازندهای منطقه و در صورت وجود نقشه‌های زئوهیدرولوژی و تعیین محدوده‌های احتمالی حاوی مواد خطرناک در سازندهای منطقه بر روی نقشه‌ها - مشخص کردن وضعیت کمی و الزامات کیفی مصارف آب زیرزمینی یا به عبارت دیگر تعیین مقدار و کیفیت آب مورد نیاز -------- صفحهٔ بعد -------- ۳5 دستورالعمل پایسکیفیت آب‌های زیرزمینی الویت‌بندی منابع آلاینده برای هر آلاینده بر اساس بار آلودگی؛ غلظت آلاینده» نحوه تخلیه و مدت زمان تخلیه به شرح جدول (۶-۲): تخلیه غیرنقطه‌ای به آب‌ها در ارتباط با ۳ 0 ۲-۱ ۱1۳ ۲-۱/۵ کر اس ب‌های سطحی در ارتباط ب ع را آب زیرزمینی تخلیه نقطه‌ای به آب‌های سطحی در ارتباط به آب ۲ 0 ۱-۰/۵ ]۷1۳ ۱/۵-۱ ۰ کب هی او ۶-۳ ماه معا تا 9 #* 113620: میانگین بارهای آلودگی برآورد شده برای منابع نقطه‌ای و غیرنقطه‌ای در محدوده هدف پایش "۲ [۱۷10: حداکثر مقدار مجاز برای شرب. در اینجا منظور آن است که غلظت آلاینده چند برابر مقدار ۸1۳ است. فهرست پارامترهاء مقادیر ۷1۳۷ و یکای آنها در استاندارد ملی به شماره ۱۰۵۳ تحدید نظر پنجم با عنوان «آب آشامیدنی - ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی» آمده است. برای تعیین الویت هر منبع آلاینده با توجه به جدول (۳-۲) برای هر یک از عوامل موثر رتبه منبع را تعیین و رتبه کلی منبع از جمع رتبه‌ها برای هر عامل به دست می‌آید. منبع آلاینده با بیش‌ترین رتبه, بالاترین الویت را خواهد داشت. نکته ۱: جدول (۶-۲) فقط منابع آلاینده را بر اساس ویژگی‌های آلاینده‌هایی که تخلیه می‌شوند. الویت‌بندی می‌کند. در بسیاری از موارد تاثیر منبع آلاینده بر کیفیت آب زیرزمینی علاوه بر ویژگی‌های منبع آلاینده به ویژگی‌های آبخوان (هدایت هیدرولیکی و مدت زمان انتقال آلاینده) و تغییر شکل آلاینده در مسیر انتقال (بر اثر واکنش‌های فیزیکی» ژئوشیمیایی و بیوشیمیایی) نیز بستگی دارد. نکته ۲: بخشی از داده‌ها و اطلاعاتی که برای الویت‌بندی منابع آلاینده نیاز است به هنگام تهیه مدل مفهومی جمع‌آوری می‌شوند. هم چنین نتایج الویت‌بندی منابع آلاینده می‌تواند در مدل مفهومی استفاده شود. ۱۱-۲- ارزیابی پتانسیل نفوذ آلاینده‌ها به آب‌های زیرزمینی در ناحیه اشباع و غیراشباع برای بررسی پتانسیل نفوذ آلاینده‌ها به هنگام وقوع آلودگی روش‌های مختلفی پیشنهاد شده است که یکی از آنها «منطقه جانبی تاثیر"» می‌باشد. شعاع جانبی تاثیر" فاصله افقی بین مرکز یک چاه تا حاشیه خارجی مخروط افت" می‌باشد. به عبارت دیگرء این منطقه به عنوان فاصله بین چاه تا جایی که حرکت آب زیرزمینی به سوی چاه وجود ندارد (جایی که کاهشی در سطح آب زیرزمینی گرادیان هیدرولیکی در منطقه جانبی تاثیر هر چه به چاه نزدیک‌تر شودء زیادتر است. بنابراین شناسایی و حفاظت از منطقه جانبی تاثیر از نظر حفاظت آب‌های زیرزمینی بسیار حیاتی است. [۷6,]آ ۲۵011۵1111۵11010 ۱۷1۵711 -| 31 ,101106 آ۵ ۸۲۵ [دعاه] -2 آهآرآ ,1110606 ۵1 ۷۵ان1۵0 [2167۵] -3 0 ره 006 -4 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم- طراحی برنامه پاینسکیفیت منابع آب زیرزمینی و عوامل موتر ب رآن ۳ روش‌های مختلفی برای تعیین شعاع جانبی تاثیر پیشنهاد شده است که به برخی از آزها به اختصار اشاره می‌شود. یکی از این روش‌ها استفاده از معادللات سرعت جریان می‌باشد. برای آبخوان آزاد آبرفتی" یا آبخوان‌های آزاد با بستر سنگی فاقد درر و شکاف شعاع جانبی تاثیر را می‌توان با فرمول زیر محاسبه کرد [۸]: 811.67 ۷ 1 فاصله باز" یا طول صافی چاه" برحسب متر چنان‌چه اطلاعات مربوط به ویژگی‌های هیدرودینامیک آبخوان در اختیار باشد. می‌توان از رابطه زیر نیز شعاع جانبی تاثیر را ۳ ۱ 11 41005 که در آن: آ: ضریب قابلیت انتقال ابخوان برحسب مترمکعب بر روز بر متر 1 مدت زمانی که چاه تحت شرایط عملیاتی نرمال به وسیله پمپ تخلیه می‌شود برحسب ثانیه 5 ضریب ذخیره یا ضریب آبدهی ویژه بدون بعد 8 پارامتر بدون بعد وابسته به تابع چاه (:)/۷۷ 160 (۷۷)۱: تابع چاه نرخ پمپاز چاه تولید تحت شرایط عملیاتی نرمال برحسب مترمکعب بر روز دا با۸0 11۳0۹۵114۵160 001160 713] -| ۸05 60۲0 ۳۵۵ 310-۳۳۵ 110001160 -2 [1167۷۵ 00610 -3 0 ۷۷۵۱۱ آ0 12 -4 ۸011۳۷ -5 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ دستورالعمل پایشسکیفیت آب‌های زیرزمینی ۱۳-۲- روش تعیین آسیب پذیری ذاتی دشت‌ها برای تعیین آسیب‌پذیری ذاتی دشت‌ها روش‌های مختلفی مانند 111۸571۳ وجود دارد که در آن با استفاده از داده‌های عمق سطح آب. تغذیه خالص, توپوگرافی, هدایت هیدرولیکی, تاثیر منطقه غیراشباع» محیط خاک و محیط آبخوان شاخص آسیب‌پذیری ذاتی آبخوان یا حساسیت دشت محاسبه می‌شود. نتایج مطالعات تعیین حساسیت می‌تواند در طراحی برنامه پایش به ویژه تعیین اولویت‌های پایش, تواتر پایش» نوع پارامترهاء تعیین وضعیت افزایش شدت آلودگی و کاهش ترقیق و جهت انتشار آلودگی و برخی موارد دیگر کمک کند. شرکت مدیریت منابع آب کشور و طرح ضوابط و معیارهای فنی آب و آبفا مطالعاتی را برای تعیین حریم کیفی منابع آب زیرزمینی و تعیین حساسیت دشت‌های کشور انجام و دستورالعمل تعیین حساسیت دشت‌ها را تهیه و منتشر کرده‌اند. برای جزییات بیش‌تر به مرجع ‎|]٩[‏ رجوع شود. ۱۳-۲- پارامترهای پایش به هنگام انتخاب پارامترهای پایش توجه به موارد زیر ضروری است: - هدف/ اهداف پایش درجه حرارت و 011 نیز هر چند ممکن است جرو پارامترهای هدف نباشند. ولی باید اندازه گیری شوند. چرا که بر سایر پارامترهای کیفیت آب و فرایندهای موثر بر آنها تاثیر می‌گذارند. به این پارارمترها متغیرهای حالت" می‌گویند. - نوع کاربری آب در پایش سازگاری - پارامترهای آلاینده احتمالی از هر منبع آلاینده در پایش اثر ۱-۱۳-۲- تعیین حداقل پارامترهای لازم - پارامترهای عمومی کیفیت آب جدول (۷-۲) پارامترهای عمومی که در همه برنامه‌های پایش کیفیت آب زیرزمینی باید اندازه گیری شوند. را نشان می‌دهد. جدول ۷-۲- فهرست پارامترهای عمومی پایش کیفیت آب زیرزمینی [1] کلسیم. منیزریم. سدیم؛ پتاسیم» جامدات محلول, بون‌های عمده تناسب عمومی آب را برای کاربری‌های مختلف نشان می‌دهند. هم‌چنین. این یون‌ها تاحدی کلراید. سولفات, کربنات. بی‌کربنات» سختی کل | ژئوشیمی پایه آب را تعیین و امکان محاسبه موازنه یونی را فراهم می‌کنند. تر کیبات نیتروزن و فسفر در غلظت‌های بالا نسبت به غلظت‌های رمینه معمول بالقوه آلاینده و شاخصی برای ۳ بیان اثر فعالیت‌های انسانی بر کیفیت آب در بسیاری از محیط‌ها هستند. ع[۵11۵ ۲۷۷ 5۵16 -| محلول و فرایندهایی مانند نیتریفیکاسیون و دنیتریفیکاسیون» اندازه‌گیری آن بایستی به عنوان یکی از پارامترهای اصلی در اغلب برنامه‌های پایش لحاظ شود. هم‌چنین توجه به این نکته ضروری است که غلظت اکسیژن محلول در اعماق مختلف آب می‌تواند متفاوت باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم- طراحی برنامه پایشسکیفیت مناب عآب زیرزمینی و عوامل موثر ب رآن - پارامترهای شاخص از آنجا که نمی‌توان تمام پارامترهایی که ممکن است در یک سیستم آب زیرزمینی طبیعی یا آلوده وجود داشته باشند را س در یک فرایند انتخاب باید تعداد پارامترها را کاهش داد. پارامترهای شاخص به عنوان مقدار تعیین کننده‌ای که می توانند ؟ روش‌های کنترل و کاهش را نشان دهند یا نرخ و وضعیت گسترش آلودگی را کمی کنند. به‌کار می‌روند. به طور کلی پارامتر شاخص باید حرکت آب زیرزمینی یا تغییر در کیفیت آب را به روشی ساده و قابل فهم بیان کنشد. نمودار (۲-۲) فرایند از: ۱- آیا مستنداتی در مورد حضور آلاینده در واحد هیدرولوژیک وجود دارد؟ (همه بانک‌های داده‌ها و منابع اطلاعاتی باید بررسی شوند) الف) یا منابع شناخته شده با بالقوه‌ای برای آلاینده وجود دارد؟ ارزیابی مجدد آلاینده بلی [] خیر ل] نمیدانیم [۲ به صورت دوره‌ای ب) آیا واحد هیدروژئولوژ یک به آلودگی توسط آلاینده حساس است؟ بلی [] خیر [] نمی‌دانیم [۲ ۳- آزمایش مدل مفهومی آلاینده با ارزیابی اجمالی در واحد هیدرولوژیک ۴- آیا آلاینده در آب واحد هیدرولوژیک مشاهده شد؟ آلاینده در برنامه پایش در نظر گرفته نشود. آلاینده در برنامه پایش در نظر گرفته شود. نمودار ۲-۲- فرایند انتخاب پارامترهای پایش کیفیت آب زیرزمینی [1] - پارامترهای شاخص پایش به هنگام انتخاب پارامترهای شاخص باید مقدار طبیعی آنها را در آب زیر زمینی مد نظر داشت. ار ۱۵:۱ ۳۷ ارایی های خاب منفشی - | -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ دستورالعمل پای سکیفیت آب‌های زیرزمینی را انتخاب پارامترها باید بر اساس نمودار فرایند انتخاب پارامترها نمودار (۲-۲) و مدل مفهومی پایش انجام شود. جدول ۸-۲- شاخص‌های کلیدی پیشنهادی در ارتباط با نوع پایش و موضوعات مربوط نوع پایش پارامترهای شاخص هدایت الکتریکی, ]0 کاتیون‌های عمده (کلسیم» منیزیم» سدیم» پتاسیم منگنزء آمونیم) و آنیون‌های مدیریت و ارزیابی منبع آب زیرزمینی | . ۱ ۱ , 3 : , , , هرناحه توجه به نوع سازندها و فعالیت‌های انسانی)» سمومء هیدرو کربورهاء پتانسیل اکسایش و کاهش, هیدروژن ۱ ۱ سولفاید, درجه حرارت, اکسیژن محلول, اکسیژن خواهی بیوشیمیایی, اکسیژن خواهی شیمیایی, کربن آلی ۱ کل, قلیاییت. الاینده‌های نوظهور مانند متیل ترشیری بوتیل اتر (:]۸11]1) الودگی بیولوژیک اشرشیاکلی» استرپتو کوک مدفوعی, کلی‌فرم کل کلی‌فرم مدفوعی» ویروس‌هاء تخم نماتد زنده. باکتری‌های آهن اندازهگیری اهن کل, اهن محلول و دو گونه باکتری‌های ۲6۵۳۶ 1۵ [ع دز ا 60 مواد مغذی (نیترات و نیتریت. آمونیم اورتوفسفات). شوری, هدایت الکتریکی. سموم (با توجه به مدل کشاورزی مفهومی)» آنیون‌ها و کاتیون‌های عمده, قلیاییت. درجه حرارت. باکتری‌ها (اشرشیاکلی, کلی‌فرم کل و کلی‌فرم مدفوعی) اکسیژن محلول, اکسیژن خواهی بیوشیمیایی, مواد آلی. لا 1 گازهای محلول (دی اکسید کرین, اکسیژن محلول, هیدروژن سولفاید)» هدایت الکتریکی, کل یس جامدات محلول, آهن کل, آهن محلول, آنبون‌ها و کاتیون‌های عمده, پتانسیل اکسایش و کاهش. بال ‏ ون برای پایش روند کوتاه مدت از داده‌های پایش پایه پس از غربالگری می‌توان استفاده کرد. برای پایش روند بلندمدت به بخش ارزیابی بلند ۱ مدت رجوع کنید. ۱۶-۲- پارامترهای متاثر از منابع آلاینده ج- هزینه به عنوان یک راهنمای اولیه برخی از پارامترهای پیشنهادی در جدول ۹-۲ ارائه شده‌اند. نوع منبع آلاینده پارامترهای شاخص اد زاند مده انسا." آن (فاضلاب‌های انسا: ۰ مواد زا فوعی ن و حیوان بهای نی و ۱ : ۱ ۱ کا. » اشر شباکل , امونباک. نبترات و نبتربت. هیدرو کرین‌های آروماتیک» هیدروکرین‌های هالوژنه» فنل‌هاء کلروفنل‌هاء کل مواد نفتی» ۲ اپالایشگاه‌ها و صنایع نفتی و مراکز توزیع نفت هیدروکرین‌های آروماتیک حلقوی (۳۸118) ۰ متیل ترشیری بوتیل اتر (0171315) سلنیم, کادمیوم آرسنیک» آنتیموان» وانادیم. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم- طراحی برنامه پاینسکیفیت منابع آب زیرزمینی و عوامل موتر ب رآن ۳۹ ادامه جدول ۹-۲- پارامترهای شاخص بر اساس نوع منبع آلاینده [۱۰] زایلن‌هاء تولوئن» بی‌فنل‌های چندکلره» دی اتیل هگزین, ۱و۲ دی کلرو اتیلن» ارتو دی کلرو بنزن» (و۲ دی کلرو آتیلن» سیس-۱ و۲ دی کلرو اتیلن» ترانس-۱ و۲ دی کلرو آتیلن» دی کلرو متان» ۱و۲ دی کلرو پروپان» دی اتیل هگزین, سیانید» کلروبنزن» ونیل کلراید و تتراکلر اتیلن» استرین (لاستیک و پلاستیک)» سایر مواد شیمیایی مصرفی, واسطه و تولیدی در واحدهای شیمیایی و پتروشیمیایی. | ۵ آکارخانه‌های فولاد و دوب فلزات باریم» برلیوم» کادمیوم» کرومء سیانید. سایر مواد مصرفی, واسطه و تولیدی. تالیم» سلنیم» فلوراید (آلومینوم)» باریم» آنتیموان (سرامیک‌سازی) و سایر مواد مصرفی, واسطه و ۶ امعادن و فراوری معادن غیرآهنی و حفاری تولیدی. ۷۰ اصنایع برق و الکترونیک و باتری‌سازی آننیموان» برلیوم. کادمیوم, تالیم» سایر مواد مصرفی» واسطه و تولیدی. سیستم‌های ذخیره‌سازی و انتقال آب و تصفیه آب و فاضلاب کادمیوم! « مس فلوراید. آکریلامید. آلاکلر » بنزوپیرن» تری هالومتان, آزبست. کادمیوم. کروم» مس» جیوه معدنی» نیترات. سلنیم» آرسنیک. باریم. 1 آنیون‌ها و کاتیون‌های عمده, فلزات سنگین و سمی (نقره» باریم» آرسنیک آهن. کروم سیانید. نیم ار سرب» جیوه منگنزء کرم, نیکل, کادمیم)» نیترات» آمونیم» بی کربنات. فلوراید. اکسیژن کسیژن خواهی شیمیایی, هدایت الکتریکی, کربن آلی کل, ترکیبات آلی فرارء درجه حرارت. جدول (۱۰-۲) پارامترهای پیشنهادی پایش سازگاری برای کاربری‌های شربء» کشاورزی و صنعت را نشان می‌دهد. جدول ۱۰-۲- پارامترهای کیفیت آب پیشنهادی در پایش سازگاری برای کاربری‌های مختلف آب زیرزمینی [۱۱] کلیفرم کل, کلیفرم مدفوعی, سیانوبا؛ ری اکسیژن محلول, اکسیژن خواهی بیولوز ژیکی» اکسیژن خواهی شیمیایی» 01 کدورت. بو الکتریکی» مواد جامد معلق. وی ریم ور ۰ آآشرشماکلیه کلیفرم مدفوعی, کلی‌فرم کل 011 شوری, هدایت الکتریکی, کانین‌ها و آنبون‌های عمده مواد مقذی (لیترات و نیتریت. با توجه به نوع صنعت متفاوت است. با این وجود می‌توان از پارامترهایی مانند 011 رنگ. کدورت. مزه, سختی» کاتیون‌ها و آنیون‌های ی (کلی‌فرم کل, کلی‌فرم مدفوعی, اشرشیاکلی) جلیک» 011 رنگ» بو شوری, مواد مغذی (نیتریت و نیشرات, آمونیم. اورتوفسفات)» مواد سمی. ۵ اکوسیستم‌ها و حیات وحش |01 اکسیژن محلول, شوری,» مواد معلق, کدورت. رنگ, مواد مغذی (نیتریت و نیترات. آمونیم» اورتوفسفات)» مواد سمی پس از انتخاب پارامترها باید حد تشخیص آنها را با توجه به موارد زیر تعیین کرد: اهداف پروزه 9 برنامه پایش. برای مثال اگر هدف پروژه پایش سا زگاری باشد حد تشحخیص باید مطابق استانداردهای تعیین شده برای کیفیت آب برای کاربری‌های مورد نظر باشد. ۱- در صنایع شیمیایی بر اساس نوع محصولات نهایی. محصولات واسطه مواد شیمیایی مصرفی می‌توان نوع پارامترهای شاخص آنها به صورت دقیق مشخص کرد که این موضوع باید در مرحله جمع آوری اطلاعات مد نظر قرار گیرد. به خصوص موادی که در مخازن نگهداری می شود احتمال نشت آنها به آب های زیرزمینی وجود دارد. ۲- به طور معمول آنالیز کیفیت آب زیر زمینی برای ارزیابی اثر دفنگاه های بهداشتی شامل پارامترهایی است که به طور طبیعی در غلظت بیش از یک پی پی ام یا بیش از مقادیر طبیعی در آب زیر زمینی وجود دارند. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۰ دستورالعمل پایسکیفیت آب‌های زیرزمینی - روش آنالیز نمونه. انتخاب روش آنالیز باید با توجه به هزینه» تجهیزات در دسترس و از همه مهم‌تر اهداف برنامه پایش انجام شود. در برخی موارد انتخاب حد تشخیص نامناسب (بالا) موجب می‌شود که تغییر مقدار پارامتر با زمان یا تخطی آن از حدود مجاز تشخیص داده نشود. از طرفی اغلب دستیابی به حدود تشخیص بسیار پایین (کم‌تر از مقدار مورد نیاز) نکته: کلیه داده‌های به دست آمده را باید با توجه به حد تشخیص تفسیر کرد. ۱۵-۲- پارامترهای معمول برای ارزیابی بلندمدت کیفیت آب زیر زمینی در ارزیابی بلندمدت کیفیت آب زیرزمینی اغلب تغییر کیفیت آب ناشی از فرایندهای زوال طبیعی مورد توجه هستند. بر اساس تعریف انجمن مواد و آزمون آمریکا" زوال طبیعی عبارت است از کاهش جرم پا غلظت یک ترکیب در آب زیرزمینی در طول زمان با فاصله از منبع آلاینده مورد نظر به دلیل فرایندهای فیزیکی» شیمیایی و زیستی مانند تخریب بیولوژیکی"ء پخش " ترقیق"ء جذب" و فراریت " که به طور طبیعی رخ می‌دهند [۳]. برنامه پایش باید بتواند بازده این فرایندها را ارزیابی و ثبت کند تا به طور موثری از آنها بتوان در تدوین استراتژزی‌های کنترل و کاهش آلودگی استفاده کرد. برنامه پایش باید به گونه‌ای طراحی شود که بتواند رفتار پلوم" آلودگی با زمان را پایش و وقوع فرایندهای زوال طبیعی با نرخ مناسب برای حفاظت کاربران بالقوه در پایین دست را تایید کند. مبانی فنی پایش بلند مدت به نوع و ویژگی‌های مواد شیمیایی مورد نظر و فرایندهای زوال طبیعی آنها بستگی دارد. اهداف پایش زوال طبیعی مشابه اهداف سایر پایش‌ها حداقل موارد زیر می‌باشد: - آیا نرخ زوال طبیعی در حد انتظار می‌باشد؟ - تشخیص تغییر در شرایط محیط زیست (مانند هیدروژئولوزژی» زئوشیمیایی» میکروبیولوژیکی» یا سایر تغییرات) که ممکن است موجب کاهش یا افزایش بازده فرایندهای زوال طبیعی شود. - تعیین هر گونه مواد بالقوه سمی و محصولات تبدیلات آنها - تایید این که پلوم آلاینده محلول گسترش نیافته است. - تایید این که هیچ اثر غیر قابل قبولی روی کاربران پایین دست وجود ندارد. - تشخیص ورود (انتشار) آلاینده‌هایی به محیط زیست که می‌توانند مخاطرات غیر قابل قبولی برای کاربر داشته باشند یا به طور موثری زوال طبیعی را تحت تاثیر قرار دهند. - ارزیابی میزان اثر گذاری کنترل های قانونی به‌کار گرفته شده برای حفاظت کاربران بالقوه - تایید میزان پیشرفت در جهت دستیابی به اهداف پاکسازری 7 1۵161۵5 200 16۵1102 1۵۳ روگ م۸ -۱ 20 3-0 0 -4 50 6 6 -7 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم- طراحی برنامه پایسکیفیت منابع آب زیرزمینی و عوامل مور ب رآن )۳ ۱-۱۵-۲- انواع پایش زوال طبیعی برای دستیابی به اهداف بالا سه نوع برنامه پایش به شرح زیر تعریف شده است: - پایش تعیین وضعیت پایه برای توصیف موقعیت و وضعیت آلودگی و کمک به پیش‌بینی رفتار آتی آن - پایش بلند مدت برای بررسی رفتار و تغییرات پلوم آلودگی در طول زمان ۱۹-۲- بازده زوال طبیعی " جدول (۱۱-۲) پارامترهای معمول آب زیرزمینی برای ارزیابی زوال طبیعی را نشان می‌دهند. فهرست پیشنهادی در این جدول شامل پارامترهای آلاینده و زمین شیمیایی" است. همان طور که در جدول آمده است. برخی پارامترها برای تائید صحت پایش» برخی برای پایش بلند مدت. و برخی برای هر دو منظور هستند. باید توجه داشت که ممکن است نیاز به اصلاح یا تکمیل این فهرست بر اساس شرایط محلی باشد. علاوه بر پارامترهای جدول (۱۱-۲)» ممکن است فهرست جدول (۱۲۳-۲) برای پایش زوال طبیعی در محل‌هایی که فعل و انفعالات زوال به راحتی در آنما جدول ۱۱-۲- پارامترهای ارزیابی بازدهی بلندمدت زوال طبیعی در آب زیرزمینی* [۱] اولین تامین‌کننده اکسیژن در شرایط آنوکسیک (اکسیژن محلول کم‌تر از یک میلی گرم بر لیتر). برای کاهش آهن (۳) نباید وجود پتانسیل اکسیداسیون و احیا بر/ از واکنش‌های بیولوژیکی تاثیر می گذارد و تاثیر می پذیرد. متان, اتان» اتن وجود متان می‌تواند نشان دهنده تجزیه بیولوژیکی بی هوازی باشد. اتان و آتن محصولات ثانویه کلرزدایی کامل هستند. برای تفسیر داده‌های غلظت کربنات و برخی پارامترهای دیگر لازم است. معیار پایداری چاه. پارامتر عمومی کیفیت آب که متناسب با مقدار یون‌های محلول در آب است. * همه پارامترها برای هر محل یا هر نوبت نمونه‌برداری نیاز نیستند. |- ۳۵۳]۵۲۳ ۵۵۵ ۵1 101۳۵ 0 2- )06061 6111۷ ۳- مواد شیمیایی نگران کننده به موادی گفته می‌شود که خطری شناخته شده یا احتمالی برای سلامت انسان دارند مانند موادی که در فهرست آلاینده‌های آلی مقاوم (۳(۳۵) وجود دارد (06-) ,0-0061 01 د(10۵ 6 ۱-)). 4- ۳۵۳۵1 ۲001۹۵۵۵ 5- 12۵2۳16۲ 001۵۵۵ 6- ۸000 16011۷6 0 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۳ جدول ۱۲-۲- آنالیزهای تکمیلی برای کربن غیرآلی محلول" ۱۷-۲ ایستگاه‌های پایش (شبکه نمونه‌بردا ۱-۱۷-۲۳ انتخاب تعداد نقاط نمونه‌برداری تعداد نقاط نمونه‌برداری به وسعت محدوده مطالعاتی : بستگی دارد. ورای بررسی‌های اجمالی, تعداد نقاط نمونه‌برد هدف ارزیابی کیفیت آب یک آبخوان باشدء باید نمونه‌بردار دست آید. مهم‌ترین عامل در انتخاب تعداد نقاط نمونه‌بردار اگر تغییرات مکانی زیاد باشد.ء تعداد بیش‌تری نقطه باید نمو دستورالعمل پایسکیفیت آب‌های زیرزمینی ارزیابی بازده بلند مدت زوال طبیعی در آب زیرزمینی [۱] کاربرد ممکن است نشان‌دهنده تجزیه بی‌هوازی ناشی از کمبود شدید اکسیژن و نیترات باشد. در صورت وجود هیدروژن سولفید و غلظت بالای کلسیم می‌تواند تداخل رخ دهد. پارامتر عمومی کیفیت آب برای سنحش ظرفیت بافری آب و نشانه‌ای" برای تایید برداشت تمام نمونه‌ها از یک سیستم آب زیرزمینی. برای طبقه‌بندی پلوم و ارزیابی پتانسیل زوال ارگانیزم‌های زنده بیولوژیکی و میکروبیولوژیکی. افزایش غلظت کربن غیرآلی محلول بیش از غلظت زمینه در منابع آب زیرزمینی که پاکسازی بیولوژیکی شده‌اند. یک اثر انگشت" به وجود می‌آورد. دی اکسید کربن متداول ترین محصول نهایی تجزیه بیولوژیکی هیدرو کرین‌ها است. کربن غیرالی محلول مجموع دی اکسید کرین محلول, اسید کربنیک» بی‌کربنات و کربنات است. به همراه کاتیون‌ها می‌تواند برای تعیین واحدهای مختلف هیدرولوژیک و نواحی تحت تاثیر آلودگی بکار رود. آلودگی بکار رود. محصول نهایی احیای تر کیبات آلی کلردار. می‌تواند به عنوان ردیاب استفاده شود. تعیین وقوع فرایند پذیرش الکترون در ترمینال جریان" و در صورت وجود هیدروژن کافی کلرزدایی کاهنده. محصول کلرزدایی کاهنده با سولفیدهای آهن توسط ار گانیزم‌های زنده. نشانه بیولوژیکی" سوخت و ساز بی‌هوازی. باکتری‌های بی‌هوازی حین تخمیر این ترکیبات را تولید می‌کنند. وضعیت توده زیستی میکروبی» ساختار جامعه و حالت فیزیولوژیکی را نشان می‌دهند. تعیین میکروار گانیزم‌های غالب در آب زیر زمینی کمک به توضیح مسیر وقوع فرایندها ری) اری بهه اهداف پروژه و روش تحلیل داده‌ها بستگی دارد. برای مثال اگر ی از تعداد کافی نقاط انجام شود تا توزیع آماری پارامترهای کیفیت آب به [- 7۲ 2- 10۹۵01۷۵۵ 0۳22010 6۵۳0۵, 06 3- 10101۷60 10۵۳2۵10 6۵۳0۰, ۳ 4- 11100۴ 1 ۳۵5 6 امعم ۸ 0100ع1ا ۵ 1۳ امعست -5 ۸٩‏ ,دلز۸0 1۵ ۷۵1۵116 -6 7 ۳ ,۸01 1۵1 زا۳۳۵۵ -8 ت00 بدزحع 0 /010ع11 آع0) 60۳01 16۵۳۵ -9 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم- طراحی برنامه پایس کیفیت مناب عآب زیرزمینی و عوامل موثر ب رآن ۳۳ در بررسی‌های اجمالی و پایش پایه اغلب حداقل تعداد ایستگاه‌های نمونه‌برداری برابر با ۱۰ تا ۳۰ نقطه است. تعداد کم‌تر (۱۰ نقطه) برای آبخوان‌های آزاد که در آنها تغییرات (مکانی) در مقیاس محلی کم است, و تعداد بیش‌تر (۳۰ نقطه) برای آبخوان‌های در پایش روندء در صورتی که تغییرات مکانی قابل توجه نباشد و با لحاظ سایر عوامل موثر که پیش‌تر بیان شدندء یک ایستگاه به ازای هر ۲۵ تا ۱۰۰ کیلومترمربع توصیه می‌شود. هم‌چنین در صورتی که تغییرات مکانی قابل توجه باشد یا تعیین دقیق نرخ تغییرات پارامترهای کیفیت آب مد نظر باشدء یک ایستگاه به ازای هر ۱۰ تا ۲۵ کیلومتر مربع توصیه می‌شود. در پایش اثرء تعداد ایستگاه‌ها به موقعیت عوامل تاثیر گذار بر کیفیت آب و سایر عوامل موثر که پیش‌تر بیان شدندء بستگی دارد و باید بر اساس مدل مفهومی که تهیه می‌شود.ء تعداد نقاط نمونه‌برداری تعیین شوند. به طور کلی در پایش سازگاری تعداد ایستگاه‌ها به موقعیت منابع برداشت آب و سایر عوامل بیان شده» بستگی دارد. افزایش تعداد نقاط نمونه‌برداری» در صورتی که درست انتخاب شوندء می‌تواند اطلاعات بیش‌تری از وضعیت آب‌های زیرزمینی منطقه به دست دهد. اما محدودیت‌های منابع مالی, اجرایی و زمانی موجب محدود شدن تعداد نقاط نمونه‌برداری می‌شود و باید تلاش شود تا با انتخاب مناسب‌ترین نقاط نمونه‌برداری وضعیت واقعی آبخوان مورد مطالعه نشان داده شود. نکته: در صورتی که موقعیت نقاط نمونه‌برداری درست انتخاب نشود.ء افزایش تعداد نقاط می‌تواند موجب تولید اطلاعات گمراه کننده شود. ۲-۱۷-۲- مکان‌یابی ایستگاه‌های پایش مکان‌یابی ایستگاه‌های پایش با توجه به هدف و نوع پایش متفاوت می‌باشد. در پایش وضعیت پایه به عنوان اولین سطح پایش, در صورت عدم وجود اطلاعات اولیه و برای شناخت کیفیت زمینه آب‌های زیرزمینی باید کل آبخوان را به عنوان محدوده پایش هدف در نظر گرفت و سپس آن را به نواحی تقریبا مشابه تقسیم کرد. باید توجه داشت که داده‌های به دست آمده از یک ایستگاه پایش پایه در صورتی قابل تعمیم به کل منطقه است که منطقه از نظر وضعیت سازندهای زمین‌شناسی تقریبا مشابه ناحیه‌ای که ایستگاه در آن قرار دارد باشدء نوع کاربری اراضی و فعالیت‌های واقع در منطقه مشابه ناحیه‌ای که ایستگاه در آن قرار دارد باشد.ء و نتایج اندازه‌گیری‌های انجام شده در سایر ایستگاه‌های واقع در منطقه در حدودی مشابه ایستگاه مورد نظر باشد. در این صورت می‌توان ایستگاه منتخب را به عنوان ایستگاه شاخص منطقه در نظر گرفت. لازم به ذکر است که این موضوع به نتایج اندازه‌گیری‌های دوره‌ای در منطقه بستگی دارد. نکته ۱: در صورتی که داده‌های تاریخی برای ایستگاه‌های منتخب واقع در یک منطقه موجود نباشدء باید بررسی اجمالی انجام و نکته ۲: پس از هر دوره نمونه‌برداری باید نتایج بررسی و در صورت لزوم تعداد و موقعیت نقاط نمونه‌برداری اصلاح شودء چرا که هرگونه تغییر در منابع آلاینده انسانی» وضعیت تعمیم داده‌های ایستگاه شاخص را تحت تاثیر قرار می‌دهد. به طور خلاصه برد تعمیم داده‌های یک ایستگاه پایش پایه به عوامل زیر بستگی دارد: - نوع و سازندهای زمین‌شناسی دشت یا منطقه -------- صفحهٔ بعد -------- ۳5 دستورالعمل پایسکیفیت آب‌های زیرزمینی - نوع و بار آلودگی منابع آلاینده انسان ساخت (کشاورزی» صنعتی» معدنی و غیره) - کاربری اراضی منطقه - وضعیت دشت از نظر گرادیان هیدرولیکی - نوع آبخوان منطقه - فاصله با منابع آلاینده نکته ۳: در صورت وجود چاه‌های نمونه‌برداری و داده‌های تاریخی, تا حد امکان باید از آنها به عنوان ایستگاه‌های پایش استفاده شود. بدین منظور لازم است برنامه پایش مطابق دستورالعمل ارائه شده طراحی و موقعیت چاه‌ها و سایر مشخصات برنامه تعیین شوند. پس از آن باید انطباق موقعیت. عمق و سایر مشخصات چاه‌های موجود با معیارهای مورد نظر بررسی شود و در صورت انطباق, می‌توان از این چاه‌ها به عنوان ایستگاه‌های نمونه‌برداری استفاده کرد. نکته ۴: عمق چاه‌ها با توجه به عمق و ضخامت لایه آبدار مورد نظر و عمقی که احتمال مشاهده آلاینده‌های هدف در آن وجود دارد. تعیین می‌شود. نکته ۵: در صورت نیاز به تعیین شرایط طبیعی آب زیرزمینی ممکن است نیاز به نمونه‌برداری در جهت بالادست ناحیه آلودگی باشد. به طور معمول پراکنش نقاط نمونه‌برداری بر اساس سه روش تصادفی, سطح بندی و جهت بندی انتخاب می‌شود [۶). - روش تصادفی: از چاه‌هاء چشمه‌ها و چاه قنات‌های منطقه تعداد مورد نیاز به صورت تصادفی انتخاب می‌شود. - روش ناحیه‌بندی: در این روش منطقه مورد مطالعه به نواحی تا حد امکان مشابه تقسیم و تعداد ایستگاه‌ها در هر ناحیه متناسب با مساحت آن انتخاب می‌شود. - روش جهت‌بندی: در این روش جهت حرکت یا گرادیان هیدرولیکی آب زیرزمینی تعیین و سپس بر اساس موقعیت منابع موجود و مسیر حرکت جریان آب زیرزمینی» ایستگاه‌ها در مسیر حرکت آب از بالا دست منابع آلاینده تا پایین دست این منابع و نقاط برداشت آب در راستای جهت جریان انتخاب می‌شوند. در صورت عدم وجود منبع» می‌توان در مسیر حرکت لازم به ذدکر است که در یک محدوده پایش هدف می‌توان با تلفیقی از این سه روش به شرح زیر ایستگاه‌ها را انتخاب کرد: - جهت‌بندی حرکت آب‌های زیرزمینی در کل محدوده پایش هدف یا آبخوان - سطح‌بندی منطقه به نواحی تا حد ممکن مشابه. با توجه به جهت حرکت آب می‌توان ناحیه‌های مشابه را شناسایی کرد. - انتخاب تعداد ایستگاه‌ها در هر ناحیه با توجه به مساحت آنها - انتخاب نقاط نمونه‌برداری به صورت تصادفی در هرکدام از نواحی بدیهی است برای کاهش هزینه و مشکلات اجرایی پس از آنتخاب مکان‌های مناسب برای نمونه‌برداری بر اساس روش‌های فوق باید به این موضوع توجه کرد که حتی‌الامکان از منابع موجود که از نظر فنی مناسب هستند.ء استفاده کرد. الف- سایر موارد در مکانیابی ایستگاه‌های پایش از آنجا که موقعیت ایستگاه‌های پایش در مسیر جریان آلودگی بر اساس داده‌های هیدرولوژیک تعیین می‌شود بنابراین مسیر جریان آلودگی را باید به دقت و در سه بعد تعیین کرد. به هنگام حفر چاه‌هاء تاکید اصلی باید روی جممع‌آوری داده‌های دقیق از رقوم سطح آب زیرزمینی باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم- طراحی برنامه پاینسکیفیت منابع آب زیرزمینی و عوامل موتر ب رآن ی نکته‌ای که باید به آن توجه داشت این است که نقاط نمونه‌برداری در شبکه پایش آب‌های زیرزمینی محدود به نواحی هستند که دسترسی به آبخوان وجود دارد. به عبارت دیگر در درجه اول نمونه‌ها را باید از چاه‌های موجود برداشت. هم چنین اگر از عدم نفوذ آلودگی از طریق آب‌های سطحی اطمینان باشد» چشمه‌ها را نیز می‌توان به عنوان ایستگاه‌های نمونه‌برداری انتخاب کرد. نکته ۶ از آنجا که چشمه‌ها اغلب توسط آبخوان‌های کم عمق تغذیه می‌شوند بنابراین بعد از بارش‌های سنگین احتمال تغییر کیفیت آب در آزها وجود دارد. سایر ایستگاه‌ها چاه‌های گمانه‌ای " هستند که برای بررسی ویژگی‌های آبخوان احداث می‌شوند. و به دلیل هزینه بالای احداث تنها در صورت لزوم باید احداث شوند. ب- عمق نمونه‌برداری در برخی موارد کیفیت آب در اعماق مختلف آبخوان متفاوت است. برای مثال به طور معمول در واحدهای هیدروژئولوژیک ضخیم تغییرات کیفیت آب با عمق زیاد استء یا اطلاعات موجود نشان می دهند که غلظت آلاینده‌های ناشی از فعالیت‌های کشاورزی به شدت با عمق کاهش می یابند. عمق نمونه‌برداری به هدف/ اهداف پایش بستگی دارد. برای مثال در صورتی که هدف پایش ارزیابی کیفیت آب برای یک کاربری خاص مانند کشاورزی می‌باشد. نمونه‌برداری ممکن است در عمقی که برداشت آب انجام می‌شود. صورت گیردء یا در یک پایش روند خاص نمونه‌برداری در عمقی که بیش‌ترین احتمال آلودگی وجود دارد, انجام شود. با این وجود در اغلب برنامه‌های پایش نیاز است تا کیفیت آب در اعماق مختلف تعیین شود. در این حالت عمق (های) نمونه‌برداری به شرح زیر تعیین می‌شوند [۶]: - برای آبخوان‌های سطحی ترجیحا در دو عمق یکی حدود سه متر زیر سطح ایستابی و دیگری حدود ۱۲ متر زیر سطح ایستابی - در واحدهای هیدرولوژیک ضخیم که تغییرات کیفیت آب با عمق زیاد است. واحد هیدرولوژیک بر اساس عمق یا ویژگی‌های سنگ شناسی یا هر دو به دو یا چند قسمت تقسیم و در هر قسمت جداگانه نمونه‌برداری انجام شود. نکته ۷: توجه به این نکته ضروری است که اغلب آلوده ترین ناحیه در نزدیکی سطح تا عمق چند ده متری قرار دارد که دلیل آن نزدیکی به منابع آلاینده است. در حالی که اغلب چاه‌ها برای جلوگیری از آلودگی در اعماق بیش‌تر قرار دارند. بنابراین ممکن است نیاز به حفر چاه‌های جدید برای شناسایی این آلودگی‌ها باشد. نکته ۸: به هنگام نمونه‌برداری از چاه‌هایی که با عمق زیاد (تا چند صد متر) حفر شده‌اند. ممکن است نمونه برداشت شده مخلوطی از آب ورودی به چاه از اعماق مختلف و با کیفیت‌های متفاوت باشد. در این حالت تشخیص کیفیت آب در یک لایه مشخص غیرممکن است و در صورت نیاز به تعیین کیفیت آب در اعماق مختلف یا یک لایه خاص ممکن است نیاز به حفر چاه‌های جدید باشد. نکته ‎:٩‏ در تمامی سنجش‌ها باید عمق سطح ایستابی» عمق کف چاه» و عمق نمونه‌برداری ثبت شود. 5ع[0]ع707ا -1 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ دستورالعمل پایشسکیفیت آب‌های زیرزمینی ۱۸-۲- تواتر پاش تواتر اندازه‌گیری کیفیت آب‌های زیرزمینی به هدف پایش و نرخ تغییرات کیفیت آب بستگی دارد. ذکر این نکته ضروری است که به طور معمول گرادیان تغییرات کیفیت آب‌های زیرزمینی نسبت به آب‌های سطحی کم‌تر است. در برخی سازندها عواملی وجود دارد که موجب تغییرات فصلی کیفیت آب می‌شوند در حالی که در سایر موارد به ویژه در مناطقی که سازند آلوده است. ممکن است تغییرات ساعتی یا روزانه کیفیت آب رخ دهد. برای تعیین نرخ تغییرات کیفیت آب» پایش مداوم 01 درجه حرارت و هدایت الکتریکی در برخی ایستگاه‌های شاخص ضروری است. اطلاعات به دست آمده از این ایستگاه‌ها را می‌توان برای تعیین تواتر پایش بهینه استفاده کرد. جدول (۱۳-۲) حداقل تواتر پیشنهادی برای انواع پایش را نشان می‌دهد. جدول ۱۳-۲- حداقل تواتر پیشنهادی برای پایش کیفیت آب زیرزمینی با توجه به زمان ماند هیدرولیکی آب در آبخوان ممکن است تواترهای طولانی تر (معادل زمان هیدرولیکی) نیز انتخاب شود. در هر حال تواتر بیش از ۱۰ سال توصیه نمی‌شود. می‌توان از تواتر سالانه دوبار (فصول خشک و تر) استفاده کرد. در صورت وجود تغییرات فصلی (برای مثال در مناطق با اقلیم مرطوب یا نیمه بیابانی) یا فعالیت‌های تاثیر گذار انسانی و نیز نوسانات تغذیه و تخلیه آبخوان, تواتر فصا سالانه دوبار پا فصلی کاربری شرب: برای کیفیت آگاهی به دلیل اهمیت کاربری‌های آب به ویژه کاربری شرب و به منظور جلوگیری از انتقال هرگونه آلودگی از باکتریولوژیک هفتگی یا روزانه, سایر اتواترهای بسیار کوتاه هفتگی, روزانه و حتی کم‌تر نیز استفاده می‌شود. در این حالت تواتر پایش نه بر اساس نرخ پارامترها ماهانه تغییرات پارامترها بلکه بر اساس احتمال وقوع حوادث الودگی احتمالی و مدت زمان مورد نیاز برای مقابله با آنها تعیین فعالیت‌های دایمی مانند تخلیه فاضلاب‌های خانگی به چاه‌های جاذب فعالیت‌های فصلی مانند فعالیت‌های کشاورزی در تخلیه‌های ناگهانی مانند حوادث تاثیرگذار بر کیفیت منابع آب زیرزمینی پایش باید بلافاصله پس از وقوع حادئه شروع و تا زمان اطمینان از رفع خطر و دستیابی به حدود مجاز ادامه یابد. از آنجا که ماهیت و محدوده تاثیر حوادث و فرایندهای موثر بر آلاینده‌های ناشی از آنها بسیار متفاوت است ارائه یک تواتر پایش ممکن نیست و در اغلب موارد محدودیت‌های بودجه‌ای و تجهیزاتی از عوامل تاثیرگذار بر تواتر پایش هستند. حرکت آب و نرخ زوال آلاینده ۱۹-۲- بررسی و برآورد منابع مورد نیاز (مالیء نیروی انسانی و تدارکات) طراحی برنامه پایش نیازمند تعیین و تامین منابع مالی» نیروی انسانی و تدارکات مورد نیاز به شرح زیر است: الف-منابع مالی: هزینه‌های پایش شامل هزینه‌های عملیات میدانی, عملیات آزمایشگاهی, هزینه‌های نیروی انسانی و پایش و تعداد پارامترها تاثیر گذارد. به طور معمول هزینه کارشناسی بر اساس نفر/ روز یا نفر ماه و هزینه عملیات میدانی بر حسب تعداد روز و نوع آنالیزهای میدانی باید انجام شود و هرینه عملیات آزمایشگاهی بر اساس تعرفه‌های آزمایشگاه‌های -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم- طراحی برنامه پایس کیفیت منابع آب زیرزمینی و عوامل موثر ب رآن ۳۷ طرف قرارداد محاسبه می‌شود. هزینه‌های تدار کات جداگانه و براساس نوع تدارکات و امکانات مورد نیاز و بر اساس قیمت‌های جاری در بازار محاسبه می‌شود. ب- تدار کات: ابتدا باید در منطقه (استان یا استان‌ها مجاور نزدیک به آبخوان مورد مطالعه) آزمایشگاه‌های توانمند و دارای تاییدیه از مراجع ذی‌صلاح" شناسایی شوند. آزمایشگاه‌ها باید فاصله مناسب را تا آبخوان مورد مطالعه و ایستگاه‌ها داشته باشد تا امکان حمل نمونه‌ها برداشت شده از چاه‌ها به آزمایشگاه در زمان قابل قبول وجود داشته باشد. لازم است مدت زمان حمل با در نظر گرفتن سرعت مجاز وسیله نقلیه. وضعیت راه ارتباطی و تاخیرهای احتمالی ناشی از مشکلات نکته ۱: زمان تقریبی مورد نیاز برای رسیدن به موقعیت‌های مورد نظرء نمونه‌برداری» اندازه گیری‌های میدانی, آماده‌سازی و حمل نمونه‌هاء و سایر زمان‌های احتمالی باید به هنگام بازدید میدانی و ارزیابی اولیه منطقه و با زمان‌سنجی محاسبه شود. نکته ۲: اندازه‌گیری برخی پارامترها باید در محل انجام شود. در این موارد لازم است کارشناس آموزش دیده و تجهیزات مورد نیاز گروه نمونه‌برداری را همراهی کند. سپس تحهیزات و امکانات آزمایشگاهی و امکان آنالیز پارامترهای مختلف» وضعیت نیروی انسانی آزمایشگاه و تخصص و تجارب در هر آزمایشگاه مشخص شود. هم‌چنین سوابق و تجارب کاری آن آزمایشگاه به ویژه کارهای مشابه و روش‌های تضمین کیفیت و کنترل کیفیت آزمایشگاه و وجود استانداردهای مدیریتی برای آزمایشگاه مهم هستند و باید بررسی شود. پس از ارزشیابی آزمایشگاه‌هاء یک یا چند آزمایشگاه به عنوان آزمایشگاه همکار برای سنجش پارامترهای مورد نظر انتخاب می‌شوند. لازم است نتیجه بررسی‌هاء نگهداری و به روز شود تا در برنامه‌های پایش کیفیت آب در آینده استفاده شوند. برای انتخاب آزمایشگاه‌ها باید اقدامات زیر انجام شود: - شناسایی کلیه آزمایشگاه‌های موجود در منطقه - استعلام از آزمایشگاه‌ها و دریافت اطلاعات درخصوص موارد زیر: * نوع تجهیزات و امکانات نمونه‌برداری» حمل و نگهداری نمونه‌هاء آنالیز نمونه‌ها * نوع پارامترهای قابل اندازه‌گیری, دقت اندازه‌گیری‌ها و ظرفیت انجام کار برای هر کدام ۹ چارت کارشناسی 9 گواهی نامه‌هاء استانداردهای سیستم‌های مدیریتی و تضمین کیفیت ۹ سوابق, تجارب و فهرست مشتریان ۹ دستورالعمل‌ها و استانداردهای مورد استفاده برای انجام آنالیزها * تاییدیه‌های واسنجی تجهیزات و دستورالعمل‌های موجود تضمین کیفیت و کنترل کیفیت * موقعیت مکانی و وسعت آزمایشگاه ۹ مسیرهای دسترسی به آزمایشگاه و ساعت‌های کار ۱- در حال حاضر موسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران مرجع ملی تعیین شرایط آزمایشگاه‌های استاندارد می‌باشد. علاوه بر این سازمان حفاظت محیط‌زیست اقدام به صدور مجوز آزمایشگاه معتمد برای آزمایشگاه‌های فعال در زمینه سنجش‌های زیست‌محیطی می‌کند. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ دستورالعمل پاین سکیفیت آب‌های زیرزمینی * روش گزارش‌دهی و نمونه فرم های مربوط * نحوه و مقررات همکاری * تعرفه‌های نمونه‌برداری و آنالیز - بررسی و بازدید از آزمایشگاه‌ها و کنترل مستندات ارائه شده - انتخاب آزمایشگاه(های) همکار چ- حمل و نقل: وضعیت امکانات حمل و نقل موجود از نظر نوع, تعداد»ء محهز بودن به امکانات لازم» قدرت مناسب. داشتن فضای کافی و لوازم ایمنی از عواملی است که در برنامه‌های پایش اهمیت دارند. با توجه به وضعیت منطقه مورد مطالعه و موقعیت و تعداد ایستگاه‌هاء باید امکانات حمل و نقل مناسب انتخاب و هزینه‌های آنها در طراحی برنامه پایش لحاظ شود. در این راستا باید سریعترین» مطمئن‌ترین» ایمن‌ترین راه ارتباطی بین ایستگاه‌ها و آزمایشگاه‌ها انتخاب و پس از بررسی میدانی آن وسایل حمل و نقل مورد نیاز شناسایی شوند. د- کنترل کیفیت: یکی از نیازمندی‌های برنامه پایش موضوع کنترل کیفیت عملیات آماده‌سازی» نمونه‌برداری» نگهداری» حمل و نقل» عملیات میدانی و آزمایشگاهی می‌باشد. انجام کنترل کیفیت مراحل مختلف پایش, نیازمند منابع مالی» تجهیزات و نیروی انسانی می‌باشد که باید در نظر گرفته شود. ه- نیروی انسانی: برای پایش کیفیت آب‌های زیرزمینی نیاز به تخصص‌های مختلف طبق جدول (۱۴-۲) می‌باشد که به جلول ۱۶-۲- نیروی انسانی موردنیاز برای پایش کیفیت آب‌های زیرزسی رئیس گروه» طراحی و جری بر بر لش کمک به طراحی و اجرای برنامه پایش تعیین روش‌های حمل, نگهداری, آماده‌سازی, آنالیزهای میدانی و آزمایشگاهی, کنترل کیفیت نمونه‌برداری و آنالیزء ارزیابی آزمایشگاه‌های همکار نکته ۱: نیروی انسانی مورد نیاز بدون احتساب کارکنان آزمایشگاه‌ها که آنالیز نمونه‌ها را انجام می‌دهند»ء می‌باشد. به طور معمول تعداد کارکنان آزمایشگاه متناسب با حجم کار و توسط مسوول آزمایشگاه تعیین می‌شود و دستمزد آنها در هزینه آزمایش‌ها نکته ۲: در این‌جا هزینه احداث و نگهداری چاه‌های موردنیاز لحاظ نشده‌است و این هزینه‌ها باید جداگانه محاسبه شوند. نکته ۳: در برنامه‌های پایش محدود ممکن است برخی وظایف درهم ادغام شوند و تعداد نیروی انسانی مورد نیاز کاهش یابد (برای مثال حذف راننده و واگذاری مسوولیت آن به تکنسین نمونه‌بردار). در مقابل در برنامه‌های پایش گسترده ممکن است نیاز به چندین نفر برای هر تخصص باشد. هم چنین محدودیت‌های زمانی و بودجه‌ای می‌تواند بر نیروی انسانی مورد نیاز تاثیرگذار باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم- طراحی برنامه پایشسکیفیت مناب عآب زیرزمینی و عوامل موثر ب رآن ۳۹ ۲۰-۲ سایر مشخصات برنامه‌های پایش پیشنهادی ۱-۲۰-۴۲ نمونه‌برداری و اندازه‌گیری هدف از نمونه‌برداری از آب زیرزمینی» برداشت نمونه‌ها از آب زیرزمینی است که باید نمونه‌ها نماینده مناسبی از شرایط محلی آب زیرزمینی باشند و کم‌ترین تغییر را در ویژگی‌های شیمیایی آب زیرزمینی حین نمونه‌برداری و آماده‌سازی‌های بعدی از خود نشان دهند. تحربه نشان داده است. که تفاوت‌های موجود در رفتار کار کنان» روش‌های نمونه‌برداری,» نوع تحهیزات نمونه‌برداری و انجام فعالیت‌های نمونه‌برداری می‌تواند موجب تغییر کیفیت آب شود. بنابراین روش‌های مختلفی برای نمونه‌برداری از آب زیرزمینی استفاده می‌شود و یک روش بهینه که در تمامی برنامه‌های پایش آب زیرزمینی قابل استفاده باشد.ء تاکنون ارائه نشده است. به هنگام انتخاب روش بهینه موارد زیر را باید مد نظر قرار داد: - شرایط و ویژگی‌های ایستگاه‌های نمونه‌برداری - رقوم سطح آب زیرزمینی - نوع و غلظت آلاینده ها - مسیرهای جریان آب زیرزمینی - عمق نمونه‌برداری - ایمنی و بهداشت کارکنان از سوی دیگرء برخی اطلاعات میدانی مانند عمق آب زیرزمینی و عمق چاه را باید پیش از احداث چاه تعیین کرد. علاوه براین» آندازه‌گیری برخی پارامترها مانند درجه‌حرارت و اکسیژن محلول باید در محل یا درون چاه انجام شود. در این موارد نیازی به نمونه‌برداری نیست و باید دستگاه اندازه‌گیری به‌درون چاه فرستاده شود یا در همان محل چاه اندازه‌گیری انجام شود. نکته: همگام با توسعه دانش و فناوری» دستگاه‌ها و تجهیزات جدیدی به بازار عرضه می‌شوند که قابلیت اندازه‌گیری برخی پارامترها را در محل یا در درون چاه دارند. استفاده از این دستگاه‌ها می‌تواند موجب صرفه‌جویی در زمان و هزینه‌ها شود. با این ۲-۲۰-۲- روش نمونه‌برداری روش‌های نمونه‌برداری از آب زیرزمینی به شرایط و ویژگی‌های منطقه مانند کیفیت داده‌های مورد نظرء نحوه دسترسی به چاه‌های نمونه‌برداری, نوع تجهیزات در دسترس و پارامترهای کیفیت آب مورد نظر بستگی دارد. پیش از انجام نمونه‌برداری باید روش و تجهیزات نمونه‌برداری را تعیین کرد. برای اطلاعات بیش‌تر به مرجع شماره [۱۲] نشریه شماره ۱۸۷ «دستورالعمل رفتارسنجی کیفی آب‌های زیرزمینی» رجوع شود. -------- صفحهٔ بعد -------- 5۰ دستورالعمل پایسکیفیت آب‌های زیرزمینی ۳-۲۰-۲۳ تجهیزات نمونه‌برداری تجهیزات برداشت نمونه به برخی از عوامل مانند قطر داخلی چاه» نحوه دسترسی به چاه نمونه‌برداری» عمق آب. عمق نمونه‌برداری» حجم آب موجود در چاه و نوع آلاینده‌ها بستگی دارد. برخی از تجهیزات نمونه‌برداری می‌توانند موجب فرار جزء مورد اندازهگیری شوند یا با ایجاد تغییر در کیفیت نمونه موجب خطا در نتایج برخی پارامترها مانند 01۳1 اکسیژن محلول, پتانسیل اکسیداسیون و احیاء هدایت الکتریکی ویژه غلظت فلزات» ترکیبات فرار و گازهای محلول شوند. نوع تجهیزات مورد استفاده در نمونه‌برداری را باید به گونه‌ای انتخاب کرد که کم‌ترین اثر منفی را بر ویژگی‌های فیزیکی و شیمیانی نمونه داشته باشد. هم چنین پیش از انتخاب تجهیزات باید نوع آلاینده‌ها و حد تشخیص را به دقت تعیین کرد. علاوه بر این, تحهیزات مورد استفاده باید به گونه‌ای انتخاب شوند که با ایجاد کم‌ترین نوسان در آب زیرزمینی (که باعث افزایش کدورت, تبخیر ترکیبات فرار و اکسیژن محلول آب می‌شود) بتوان نمونه‌برداری کرد [۳] و [۱۳]. برای آشنایی با انواع تجهیزات مورد استفاده در نمونه‌برداری از آب زیرزمینی به نشریه شماره ۱۸۷ دستورالعمل رفتارسنجی کیفی آب‌های زیرزمینی [۱۲] و مراجع [۳] و [۱۳] رجوع کنید. نکته ۱: به‌دلیل تاثیر اغتشاش ناشی از برهم خوردن آب به هنگام نمونه برداری و سایر عوامل بر غلظت اکسیژن محلول و درجه حرارت» اکیداً توصیه می‌شود این پارامترها با استفاده از تحهیزات مناسب در درون چاه اندازه‌گیری شوند. هم‌چنین اندازه‌گیری پارامترهایی مانند هدایت الکتریکی» 014 و پتانسیل اکسیداسیون و احیا بهتر است در محل انجام شوند. نکته ۲: جنس تحهیزات نمونه‌برداری باید به گونه‌ای باشد که موجب آلودگی آب نشود. توصیه می‌شود جنس تحهیزات به ویژه محفظه نگهداری آب مشابه جنس ظروف نگهداری نمونه باشد. نکته ۳: تجهیزات نمونه‌برداری باید مشابه ظروف نگهداری نمونه‌های شستشو و آماده‌سازی شوند. برای جزییات بیش‌تر در مورد دستورالعمل‌های شستشو و آماده‌سازی ظروف نمونه‌برداری به مراجع [۱۴] و [۱۵] رجوع شود. 2-۲۰-۲۳ ثبت مشاهدات میدانی عملیات نمونه‌برداری خوب همیشه شامل ثبت با جزییات مشاهدات و عملیات میدانی است. وجود یک دفتر یادداشت مبدانی برای در دفتر یادداشت میدانی باید به محض رسیدن به آزمایشگاه» به پایگاه داده‌ها منتقل شوند. اطلاعاتی که باید ثبت شوند عبارتند از: - تاریخ و زمان دقیق حضور و ترک محل - شرایط آب و هوایی شامل بارش باده درجه حرارت - حوادث و پدیده‌های طبیعی مانند طوفان و زلزله یا انسان ساخت مانند تخلیه‌های ناگهانی در منطقه - اتفاقات و شرایط غیر معمول از قبیل رنگ یا بوی آبء نشانه‌هایی از ورود مواد خارجی در سیستم مانند روغشن در سطح - هرگونه انحراف از دستور کار استاندارد مانند تغییر موقعیت ایستگاه» تغییر روش آماده‌سازی -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم- طراحی برنامه پایشس کیفیت منابع آب زیرزمینی و عوامل موثر ب رآن 5 در صورت بروز شرایط غیرمعمول گروه باید نمونه‌های اضافی بردارد. اگر نمونه‌های اضافی از محلی غیر از نقاط از پیش تعیین شده جمع‌آوری می‌شوند. آن نقاط باید به طور کامل توصیف و مشخصات آنها ثبت شود. این اطلاعات در تفسیر نتایج مفید خواهد بود. دفترچه‌های یادداشت میدانی برای اقدامات اجرایی بسیار با ارزش هستند و باید سعی شود که به شکل مناسبی نگهداری شوند. متصدیان نمونه‌برداری باید یک دفترچه یادداشت داشته باشند که در آن کلیه جزییات مربوط را به هنگام نمونه‌برداری یادداشت کنند. بعد از پر شدن این دفترچه‌ها از دور انداختن آنها باید پرهیز کرد. از آنجا که این دفترچه‌ها حاوی داده‌ها و اطلاعات خام اولیه می‌باشندء می‌توانند به منظور کنترل‌های آتی استفاده شوند. اطلاعات زیر باید به دقت در این دفترچه ثبت شوند: - اطلاعات مربوط به تجهیزات نمونه‌برداری شامل نوع تجهیزات. جنس ظروفء زمان و نحوه شستشو و آماده‌سازی - نوع نمونه‌های جمع‌آوری شده - نوع محاسبات. نحوه انجام آنها و نتایج به دست آمده (شامل استانداردهاء یکاهای مورد استفاده و غیره) - اطلاعات تکمیلی (هر نوع شرایط غیرعادی در مکان و زمان نمونه‌برداری). چنان‌چه قرار است موقعیت ایستگاه‌های منتخب تغییر کندء موضوع باید با دلیل و دقیق شرح داده شود. از طرفی پیش از آنجام این کار باید با کارشناسان و هماهنگ کننده برنامه مشورت و تاییدیه آنها دریافت شود. به منظور سهولت استفاده از اطلاعات دفترچه باید ترتیب انجام فعالیت‌ها ذکر شود. نکته: جدول‌های ثبت مشاهدات و داده‌های سنحش‌های میدانی در فصل ۴ ارائه شده‌اند. ۵-۲۰-۳۲ نگمهداری نمونه‌ها هدف از نگهداری نمونه‌ها ایجاد تأخیر در فرایندهایی (فیزیکی» شیمیایی و زیستی) است که می‌توانند موجب تغییر در ویژگی‌های نمونه شوند. روش‌های نگهداری نمونه‌ها را تنها زمانی باید استفاده کرد که امکان آنالیز سریع نمونه وجود نداشته باشد. چنان‌چه نیاز به نگهداری نمونه باشد این کار را باید تا حد امکان بلافاصله پس از جمع‌آوری انجام داد. با این وجود باید توجه داشست که استفاده روش‌های نگهداری تا حدودی می‌تواند موجب تغبیر ویژگی‌های نمونه شود. برای مثال, کاهش ]۲۲ نمونه با استفاده از اسید می‌تواند موجب تغییر ماهیت فلزات سنگین شود. روش‌های آماده‌سازی و نگهداری نمونه‌ها برای هر پارامتر متفاوت است و باید بر اساس استانداردها و مراجع معتبر انجام شوند. برای اطلاعات بیش‌تر به مراجع [۱۴] و [۱۵] رجوع کنید. نکته: در دفترچه یادداشت عملیات میدانی و روی برچسب بطری‌ها باید کارهای انجام شده روی نمونه برای نگهداری شامل نوع و مقدار مواد افزوده شده, نحوه انجام فیلتراسیون» درجه حرارت نگهداری نمونه و مدت زمان مجاز برای نگهداری نوشته شود. 1-۲۰-۲۳ حمل نمونه‌ها به هنگام نمونه‌برداری توجه به حداکثر زمان نگهداری نمونه‌ها پیش از انجام آنالیز بسیار ضروری است. بنابراین نمونه‌ها را باید در مدت زمان مجاز که در استانداردهای آماده‌سازی و نگهداری بیان شده است به آزمایشگاه تحویل داد تا بلافاصله اقدام به آنالیز آنما شود. هم چنین توجه به نکات زیر ضروری است: - اطمینان از محکم و بدون نشتی بودن درب بطری‌ها برای جلوگیری از ریختن نمونه‌ها حین حمل -------- صفحهٔ بعد -------- ۲ دستورالعمل پاین سکیفیت آب‌های زیرزمینی - حفاظت نمونه‌ها از حرارت و نور خورشید - نگهداری ظروف شیشه‌ای به گونه‌ای که احتمال ضربه خوردن و شکستن آنها حین حمل حداقل باشد. - اطمینان از کیفیت برچسب زنی روی بطری‌ها - آماده‌سازی نمونه‌ها پیش از حمل (در صورت نیاز) برای اطلاعات بیش‌تر به مرجع [۱۴] رجوع شود. ۲۱-۲- تضمین کیفیت و کنترل کیفیت در نمونه‌برداری انجام دادن روش انتخابی است. در مجموع با اجرای برنامه‌های تضمین کیفیت و کنترل کیفیت از تولید داده‌ها و اطلاعات قابل رعایت محموعه دستورالعمل های ارائه شده در این استاندارد و سار استانداردهای ارجاع داده شده برای انتخاب تحهیزات مناسب» نحوه برداشت. آماده‌سازی و نگهداری و حمل نمونه‌ها می‌تواند کیفیت نمونه‌برداری و دستیابی به اهداف تعیین شده را تضمین کند. در مقابل کنترل کیفیت نیازمند انجام عملیات متعددی مانند برداشت نمونه‌های اضافی می‌باشد که به دلیل مشابیهت آن با کنترل کیفیت نمونه‌برداری در برنامه پایش آب‌های سطحی برای جزییات بیش‌تر به نشریه شماره ۵۲۲ دفتر نظام فنی اجرایی معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهور با عنوان «دستورالعمل پایش کیفیت آب های سطحی (جاری)» رجوع شود. ۱-۲۱-۲- زنجیره ثبت اطلاعات! به طور معمول جمع‌آوری و آنالیز نمونه‌ها مستلزم سرمایه» تجهیزات کارکنان و تجهیزات قابل توجهی است. بنابراین اگر اطلاعات ناکافی یا نامناسب جمع‌آوری شود نتیجه‌ای جر اتلاف سرمایه»ء آنرژی و وقت به دنبال نخواهد داشت. هدف از زنجیره ثبت اطلاعات مستند کردن تمامی مراحل انجام کار شامل نمونه‌برداری, آماده‌سازی» نگهداری» حمل, تحویل به آزمایشگاه آزمایش و گزارش‌دهی است تا در صورت وجود هر گونه سوال یا ابهام امکان کنترل و پیگیری دقیق تمام مراحل وجود داشته باشد. به طور معمول زنحیره ثبت اطلاعات چهار بخش دارد: الف - ثبت زنجیره اطلاعات: برای ثبت اسناد مورد نیاز از زمان شروع جمع‌آوری نمونهء یک کاربرگ مربوط به زنجیره اطلاعات موجود برای هر نمونه یا گروه نمونه‌های جمع‌آوری شده جداگانه پر می‌شود. این کاربرگ‌ها می‌توانند شامل اطلاعات زیر باشند: کد نمونه» عنوان پروژه تاریخ و زمان دقیق جمع‌آوری نمونه» تعداد و نوع ظروف نمونه‌برداری» روش نگهداری نمونه‌هاء روش انتقال نمونه‌ها از منطقه به آزمایشگاه» شرایط نمونه‌ها به هنگام دریافت توسط آزمایشگاه» توضیحات ویژه نام و امضاء جمع‌آوری کننده نمونهء امضای کلیه افرادی که در ثبت زنجیره اطلاعات همکاری داشته‌اند. ۷( ۵۲ ۳۵۱۵ -| -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم- طراحی برنامه پایسکیفیت منابع آب زیرزمینی و عوامل موتر ب رآن ۳ ب- برچسب‌گذاری نمونه‌ها: برای جلوگیری از جابه‌جایی و گم شدن» نمونه‌ها برچسب‌گذاری می‌شوند . برچسب‌ها را باید قبل یا به هنگام نمونه‌برداری بر روی ظروف چسباند و از عدم کنده و پاره شدن آنها به هنگام نگهداری» جابه‌جایی و انتقال اطمینان یافت. برچسب‌ها باید حداقل حاوی اطلاعات زیر باشند: کد نمونهء نوع منبع نمونه‌برداری» کد یا موقعیت منبع نمونه‌برداری شده نام یا کد پروژه» امضای نمونه‌برداره عمق نمونه‌برداری از سطح زمین بر حسب مترء تاریخ و زمان دقیق نمونه‌برداری» نوع مواد استفاده شده برای تثبیت نمونه‌ها ج- کاربرگ ثبت فعالیت‌های میدانی: کلیه اطلاعات مربوط به فعالیت‌های میدانی باید تا حد امکان در کاربرگ‌های مربوط عنوان پروژه» هدف از انجام نمونه‌برداری» کد نمونه(ها) عمق (اعماق) نمونه‌برداری از سطح زمین برحسب مترء موفعیت. ویژگی‌ها و تصاویر مربوط به نقاط نمونه‌برداری» تعداد و حجم نمونه‌های برداشت شده» روش نمونه‌برداری» روش نگهداری نمونه‌ها شامل نوع و مقدار مواد و ظروف, تاریخ و زمان نمونه‌برداری» مشاهدات میدانی» نوع و مشخصات تحهیزات اندازه گیری‌های میدانی» نتیحه اندازه‌گیری‌های میدانی» روش‌های استفاده شده برای جلوگیری از آلودگی نمونه‌ها. توضیحات ویژه که باید اندازه گیری شوند.ء تعدادء کد نمونه(ها) و نوع نمونه‌های ارسالی به آزمایشگاه ثبت می‌شود. ۱- به‌جای برچسب‌زنی می توان اطلاعات را بر روی یک کارت مقوایی سوراخ‌دار به ابعاد ۱۰ در ۵ سانتی‌متر نوشت و کارت را با استفاده از ریسمان مناسب به بطری گره زد. همچنین توصیه می‌شود برای جلوگیری از پاک شدن اطلاعات از مداد استفاده شود. -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۲ ایمنی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فقصل سوم- ایمنی ۷ ۱-۳- ایمنی در فعالیت‌های میدانی اطمینان از ایمنی در کارهای میدانی نیازمند شناخت کامل خطرات بالقوه و آگاهی کامل از مقررات و دستورالعمل‌های مربوط دارد. کار کنان درگیر در فعالیت‌های میدانی با خطرات زیادی از قبیل تصادف جاده‌ای, سقوط در چاه یا قنات. تماس بدن با مواد شیمیایی» تماس با مواد آلوده» بیماری‌های ناشی از آب آلوده رویارویی با حیوانات خطرناک و گزنده» جراحت ناشی از کار با تجهیزات, سقوط از ارتفاع در مناطق صعب‌العبور» جراحت ناشی از لیز خوردن» خفه شدن در مناطق مردابی و لجن‌زار و گرمازدگی و سرمازدگی در فصول گرم و سرد مواجه هستند. تضمین ایمنی و سلامت کارکنان از مهم‌ترین موارد به هنگام اجرای برنامه پایش است و مسوولیت آن با مجری برنامه پایش است. هدف از این کار ایجاد شرایطی مطمئن برای پیشگیری از خطرء جراحت یا از دست دادن افراد و انتخاب روش برخورد مناسب با افرادی که به منطقه یا ایستگاه‌ها سرکشی می‌کنند باید وضعیت منطقه را از نظر ایمنی بررسی و اطلاعات جدید را ثبت و به مجری برنامه پایش گزارش کنند تا دستورالعمل‌های ایمنی بر اساس این اطلاعات بازنگری شود. در هر حال رعایت موارد زیر ضروری است: - همواره کار به اتفاق حداقل یک همراه انجام شود. - همواره باید موقعیت شخص به سایر اعضای گروه اطلاع داده شود. - همواره شماره تلفن‌های ضروری همراه تیم باشد. - افراد تیم باید از موقعیت نزدیک‌ترین مراکز بهداشتی و اضطراری (اورژانسی) و نحوه رسیدن سریع به آنجا از محلی که مشغول به کار هستند را فرا گیرند. - یکی از اعضای گروه به عنوان مسوول جمع‌آوری اطلاعات پزشکی و بهداشتی و نحوه ارائه کمک‌های اولیه در موارد ضروری انتخاب شود. این شخص باید دوره‌های لازم را در زمینه کمک‌های اولیه گذرانده باشد. - همواره یک جمبه کمک‌های اولیه همراه گروه باشد و از وضعیت سلامت هر یک از اعضای گروه (ناراحتی‌های قلبی, واکنش‌های آلرژیک نسبت برخی گیاهان, نیش زنبور و ...) اطلاع دقیق کسب شود. - به پیش‌بینی وضع هوا توجه شودء زیرا احتمال خطر برای گروه پایش وجود خواهد داشت. - برای نمونه‌برداری وارد چاه یا قنات نشده زیرا احتمال ریزش دیواره های آن وجود دارد. - برخی آشیا مانند کیف دستی و کلیدها در جای مطمئن حمل شود (مانند کیف‌های کمری). بی‌احتیاطی می‌تواند موجب سقوط این اشیا به داخل چاه شود. - برای نمونه‌برداری هرگز نباید به محدوده خصوصی افراد بدون اجازه آنها وارد شد. برای این منظور بهتر است ضمن همراه داشتن کارت شناسایی تا حد امکان از چاه‌های عمومی نمونه‌برداری شود. (در زمان انتخاب ایستگاه‌ها باید توجه داشت که ایستگاه‌های نمونه‌برداری را خارج از محدوده‌های خصوصی انتخاب کرد و در صورت نیاز به انتخاب ایستگاه در محدوده‌های خصوصی هماهنگی‌های لازم انجام شود). -------- صفحهٔ بعد -------- 5/۸ دستورالعمل پایسکیفیت آب‌های زیرزمینی - سعی شود با استفاده از نقشه‌های دستی یا 00۳۹5 اطمینان حاصل شود که در محل صحبح نمونه‌برداری می‌شود. - همواره باید مراقب حمله حیوانات وحشی» سگ‌های هارء زنبورگزیدگی و مارگزیدگی بود. از اقداماتی که به هنگام بروز چنین حوادثی باید انجام شود آگاهی کافی کسب شود. - هرگز از آب رودخانه‌هاء چاه‌هاء قنات‌ها و چشمه‌های مشکوک برای آشامیدن استفاده نشود. برای این منظور پیش از شروع به کار آب کافی همراه گروه باشد و از آن استفاده شود. در صورت نیاز به آب آشامیدنی از منابع آبی که افراد بومی استفاده می‌کنندء استفاده شود. - بعد از پایان عملیات دست‌ها با صابون خوب شسته شود. - از آن‌جا که تماس بدن با آب‌های بسیار آلوده می‌تواند خطرناک باشد. پیش از نمونه‌برداری از چنین محل‌هایی هماهنگی‌های لازم با مسوول گروه به عمل آید. - هنگام نمونه‌برداری از چاه‌ها یا قنات‌هایی که دیواره‌های آنها ریزشی است دقت کافی به عمل آید. - در هر مرحله از نمونه‌برداری چنان‌چه احساس خطر شود باید عملیات متوقف و محل به سرعت ترک شود. همواره ایمنی و سلامت فرد به هر کار و موضوعی اولویت دارد. به دلیل مشابهت سایر موارد و کاربرگ‌های مربوط با نشریه شماره ۵۲۲ دفتر نظام فنی و اجرایی معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهور با عنوان «دستورالعمل پایش کیفیت آب‌های سطحی (جاری)» از ذکر سایر موارد خودداری و لازم است برای اطلاعات تکمیلی و کاربرگ‌های مربوط به این نشریه رجوع شود. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۴ یدانی و نتایج اندازه گیری میدانی ۰ و آزمایشگاهی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم- تحوه ثبت و نگهدا ری اطلاعات میدانی و ننایج اندازهگیری میدانی ‏ وآزمایشگاهی ۵۱ ۱-2- کاربرگ‌های ثبت اطلاعات میدانی و نتایج اندازه گیری‌های میدانی و آزمایشگاه مشخحص بودن وضعیت ایستگاه نمونه‌برداری و تغییرات آن در دوره اندازه گیری صروری می‌باشد. اطلاعات مربوط به وضعیت ایستگاه - بخش الف کاربرگ (۱-۴) ویژگی‌های ایستگاه نمونه‌برداری» تکمیل و پیش از عملیات نمونه‌برداری به تعداد کافی تکثیر شود. * در هر نوبت نمونه‌برداری برای هر کدام از ایستگاه‌هاء بخش ب کاربرگ (۱-۴) تکمیل شود. در بخش توضیحات ضروری فرمء پدیده‌ها و تغییراتی که در فاصله زمانی بین نمونه‌برداری قبلی و فعلی در زمینه موارد بخش الف تاسیسات پمپاز آب, فعالیت‌های عمرانی در ناحیه‌ای که چاه در آن قرار داردء یا هر موردی که می‌تواند موجب تغییر کیفیت آب زیرزمینی یا برنامه پایش از نظر موقعیت و تعداد ایستگاه‌ها یا پارامترهای پایش شود.ء ذکر می‌شود. *٩‏ مشکلات دسترسی به ایستگاه و اندازه گیری‌ها باید به دقت ثبت تا اقدامات اصلاحی انجام شود و در صورت تکرار کاربرگ ۱-2- فرم مشخصات ایستگاه نمونه‌برداری" آلف - ویژگی‌های ایستگاه نمونه‌برداری ارتفاع سطح زمین از سطح دریا (متر): نام مالک منطقه و تلفن آن (درصورت وجود مالک): نام و نوع نزدیک‌ترین جاده: جهت و فاصله تا نزدیک‌ترین جاده: نام و فاصله نزدیک‌ترین مرکز اوژانس: شماره تلفن اورژانس: نام و فاصله نزدیک‌ترین مرکز پلیس: فاصله تا نزدیک‌ترین ایستگاه یا چاه در بالادست دشت: نوع منبع: چاه چشمه مادر چاه 0 ۱- بخش الف این کاربرگ پس از بررسی اولیه آبخوان و شناسایی ایستگاه‌هاء پیش از نمونه‌برداری در دفتر تکمیل می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ دستورالعمل پای سکیفیت آب‌های زیرزمینی ب- وضعیت نمونه‌برداری تاریخ نمونه‌برداری: آیا نمونه‌برداری انجام شد؟ ‏ بله 0 دلیل عدم برداشت نمونه: 98 خشک بودن چاه با مادر چاه قنات [] خطر ریزش دیواره‌های چاه نوع نمونه‌برداری 0 مغروق شدن مشکلات دسترسی به ایستگاه 7 وجود گل و لای در مسیر نام و نام خانوادگی‌نمونه بردار: امضای نمونه‌بردار: - کاربرگ‌های ثبت نتایج اندازه‌گیری کیفیت آب دو نوع کاربرگ ثبت نتایج اندازه‌گیری باید تهیه شود: * کاربرگ ثبت نتایج اندازه‌گیری‌های میدانی کاربرگ (۲-۴) برای ثبت ننتایج اندازه‌گیری پارامترهایی که در محل اندازه‌گیری می‌شوند. استفاده و باید در زمان اندازه‌گیری تکمیل شود. ثبت وضعیت واسنجی دستگاه‌های اندازه‌گیری میدانی بسیار مهم است و باید اطلاعات در این کاربرگ ثبت شود. * کاربرگ ثبت نتایج اندازه‌گیری‌های آزمایشگاهی کاربرگ (۲-۴) برای ثبت نتایج اندازه‌گیری پارامترهایی است که در آزمایشگاه اندازه‌ گیری می‌شوند. پس از ثبت نتایج, کارشناس و مسوول آزمایشگاه باید با ذکر نام و امضای خود نتایج را تایید کنند. نکته: برخی آزمایشگاه‌ها داده‌ها را در کاربرگ‌های مخصوص خود ثبت می‌کنند. در این حالت لازم است اطمینان یافت که اطلاعات مورد نیاز که در کاربرگ (۳-۴) ذکر شده‌اند. در کاربرگ‌های مخصوص آزمایشگاه نیز وجود دارند. در غیر این صورت باید با آزمایشگاه هماهنگی لازم به عمل آید تا اطلاعات اضافی مورد نیاز را نیز ثبت کند. کاربرگ ۳-۶- اندازه گیری پارامترهای میدانی الف - ویژگی‌های محل ارتفاع سطح زمین از سطح دریا (متر): -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم- نحوه ثبت و نگهداری اطلاعات میدانی و نتایج انداز هگیری میدانی ‏ وآزمایشگاهی ۳ 2333شششششششششششششججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججشججشجشججججججججججججتت ب - زمان نمونه‌برداری توجه: در صورت داشتن نقص فنی تحهیزات اندازه‌گیری یا عدم واسنجی از اندازه‌گیری خودداری شود. ج - اندازه گیری‌های میدانی واسنجی واسنجی س ۳ عمق کاچاه شش را الا ار با ۳ هه تک هگ که | هدایت لکتریکی 5/0 ان با الا نا ابا سا کورت تا ان با اکیزن محول ار لا ال الا سل اب نام و نام خانوادگی و امضای کارشناس: نام و نام خانوادگی و امضای سرپرست گروه: کاربرگ ۳-2- اندازه‌ گیری پارامترهای آزمایشگاهی الف - نام ایستگاه ب - زمان نمونه‌برداری ج - وضعیت ظروف نمونه‌برداری ان با ابا نا سس د - اندازه گیری آزمایشگاهی ساسا لس ال ال لش ادا ار لس الا با اک ادا الا اش نا سل الا با نا سر الا نام و نام خانوادگی و امضاء کارشناس آزمایشگاه: نام و نام خانوادگی و امضای مسوول آزمایشگاه: -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۵ عملیات آز مایشگاهی و نکالتی در خصوص بهرم‌برداری» ایمنی تحهیزات» آزمایش» واسنعی» فبروی انسانی و داده‌های مورد نیاز -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم- عملیات آزمایشگاهی و نکاتی درخصوص بهره‌برداری؛ ایمنی تجهیزات» آزمایش» واسنجی» نیرو ی انسانی و داده‌های مورد نیاز ۵۷ ۱-۵- دریافت نمونه توسط آزمایشگاه کار کنان ازمایشگاه باید به هنگام دریافت نمونه موارد زیر را به دقت بررسی کنند: - نمونه‌ها در بطری‌های مناسب تحویل شوند - تمام جزییات لازم روی برچسب بطری‌های نمونه درج شده باشد. - به منظور کسب نتایج قابل اعتمادء باید نمونه‌ها در مدت زمان مقرر به آزمایشگاه رسانده شود. - نمونه‌ها مطابق روش‌های استاندارد آماده‌سازی و تثبیت شده باشند (در صورت نیاز). - به هنگام انتقال نمونه‌ها به آزمایشگاه» نمونه‌ها در درجه حرارت مناسب قرار گرفته باشند. هم‌چنین پس از دریافت نمونه‌ها باید از موارد زیر اطمینان یافت: - ثبت مشخصات نمونه‌ها در بانک اطلاعاتی یا دفتر آزمایشگاه بلافاصله پس از ورود نمونه‌ها به آزمایشگاه و نگهداری آنها در یخچال در درجه حرارت مناسب (به طور معمول چهار درجه سیلسیوس) نکته: در مواردی که مدت زمان نگهداری نمونه‌ها یا شرایط نگهداری آنها پیش از تحویل به آزمایشگاه موجب کسب نتایج غیر قابل اعتماد می‌شود. کار کنان آزمایشگاه باید از پذیرش نمونه‌ها خودداری کنند. - نگهداری نمونه‌های باکتریولوژیک در درجه حرارت چهار درجه سیلسیوس بلافاصله پس ورود به آزمایشگاه و شروع آنالیزها تا پیش از زمان مشخص شده در استاندارد مرجع نکته: در آزمایش‌های باکتریولوژیک» هر نمونه‌ای که بعد از زمان مشخص شده در استاندارد مرجع به آزمایشگاه انتقال یابد با زمان سرد کردن نمونه پس از جمع‌آوری بیش از زمان مشخص شده در استاندارد مرجع طول کشیده باشد.ء باید دور ریخته شود. ۳-۵- روش انجام آزمایش‌ها روش مناسب برای آنالیز هر پارامتر در بخش تضمین کیفیت و با توجه به تداخل‌هاء حدود غلظت مورد انتظارء حد تشخیص, دقت, تجهیزات در دسترس» هزینه‌ها و سایر موارد تعیین می‌شود. به طور معمول آنالیزها باید بر اساس روش‌های توصیه شده توسط سازمان‌ها و نهادهایی که مسوولیت انتشار روش‌های استاندارد را بر عهده دارندء انجام شود. برای جزییات بیش‌تر به مرجع [۱۴] رجوع شود. نکته ۱: برخی روش‌های منتشره توسط سازمان بین‌المللی استاندارد» توسط موسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران معادل‌سازی و به فارسی منتشر شده‌اند. برای اطلاعات بیش‌تر به سایت این موسسه به نشانی ۷۷۷۷۷۷/.1۹111.۳08 رجوع شود. نکته ۲: روش‌های استاندارد به صورت دوره‌ای بازنگری و به روز می‌شوند. توصیه می‌شود از آخرین ویرایش منتشر شده استفاده شود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ دستورالعمل پاینسکیفیت آب‌های زیرزمینی ۳-۵- برخی نکات کلیدی در خصوص بهره‌برداری» ایمنی تجهیزات» آزمایش, واسنجی» نیروی انسانی و داده‌های مورد نیار - برای آشنایی و آگاهی از روش صحیح استفاده و نگهداری از تجهیزات میدانی و آزمایشگاهی پیش از شروع کار باید دفترچه‌های راهنمای آنها مطالعه و جزییات مهم یادداشت شود. حتی در صورت آشنایی با دستگاه و نحوه کارکرد آن, توصیه می‌شود دوباره این مدارک مرور و اطمینان حاصل شود که چیزی از قلم نیافتاده است. - از کالیبره بودن تجهیزات میدانی و آزمایشگاهی اطمینان حاصل شود. برای واسنجی باید موارد زیر را مد نظر قرار داد: ۹ برای برخی تجهیزات لازم است از خدمات شرکت‌های متخصص در واسنجی تجهیزات که مجوزهای لازم را از شرکت‌های سازنده یا موسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران دارندء استفاده شود. برای سایر تحهیزات باید مطابق دستورالعمل‌های سازنده یا استاندارد تحهیزات کالیبره شوند. دستورالعمل‌های واسنحی باید همواره در دسترس باشند. نکته: از اتکا به حافظه جدا خودداری شود. لازم است تمامی موارد ثبت و در هر نوبت واسنحی یا آنالیز جزییات کار به دفت از روی دستورالعمل‌های مکتوب انجام شوند. * برای اطمینان از صحت واسنجی و کیفیت داده‌ها می‌توان از روش‌های کنترل بین آزمایشگاهی با همکاری سایر آزمایشگاه‌ها استفاده شود. تجهیزات میدانی باید پیش از عزیمت به منطقه کالیبره و در محل اندازه‌گیری کنترل شوند. در صورت نیاز به واسنجی در محل باید موادء وسایل و دستورالعمل‌های مربوط را به همراه داشت. نکته: توصیه می‌شود موادء وسایل و دستورالعمل‌های واسنجی برای پارامترهایی که در محل اندازه‌گیری می‌شوند. همیشه همراه تیم باشد. * در صورت ثبت نتایجی که به نظر غیر منطقی می باشند. ابتدا واسنجی تجهیزات کنترل و سپس آندازه‌گیری تکرار شود. در صورت تکرار نتایج قبلی ضمن درج آنها در کاربرگ‌های مربوط و ذکر عبارت «مشکوک» می‌توان برای بررسی بیش‌تر نمونه/ نمونه‌هایی برای تکرار آزمایش‌ها در آزمایشگاه برداشت نمود. نکته: به هیچ وجه اجازه تغییر یا حذف نتایج به ظاهر غیرمنطقی نیست. باید در نظر داشت که ممکن است برای * در هر بار اندازه‌گیری باید انجام واسنجی» زمان و مهلت آن در کاربرگ مربوط ثبت شود. ۹ هریک از تجهیزات باید کاربرگ شناسایی داشته باشد که در آزمایشگاه به همراه دستورالعمل‌های بهره‌برداری؛ احتمالی آنها در این کاربرگ شناسایی ثبت می‌شود. استفاده کنندگان باید پیش از استفاده از تجهیزات. کاربرگ شناسایی آن را بررسی کنند و از وضعیت آن آگاهی کامل داشته باشند. -------- صفحهٔ بعد -------- تحزیه و تحلیل داده‌ها و فصل ۶ گزا رش دهی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سشسم- تجزیه و تحلیل داده‌ها ‏ وگزارش‌دهی 7 -۱-۹٩‏ کلیات آخرین مرحله در فرایند ارزیابی کیفیت آب تحلیل و تفسیر داده‌ها و تهیه گزارش می‌باشد. این مرحله اهمیت زیادی دارد زیرا میزان موفقیت فرایند پایش را در رسیدن به اهداف تعیین شده نشان می‌دهد. هم چنین این مرحله اطلاعات لازم برای تصمیم‌گیری را فراهم می‌کند. انتخاب بهترین راه برای حل مشکل کیفیت آبء ارزیابی وضعیت محیط زیست منطقه یا بررسی میزان بهبود صورت گرفته در کیفیت آبء به این بخش بستگی دارد. علی‌رغم این که امروزه نقش رایانه‌ها در کمک به فرایند آنالیز داده‌ها و ارائه نتایج امکان‌پذیر می‌باشد اما با این وجود چنین فعالیت‌هایی هم چنان نیازمند نیروی انسانی است. هم چنین انجام این مرحله نیازمند اطلاع کامل از تاریخچه بررسی‌های کیفیت آب و روش‌های آماری است. وجود رایانه و نرم‌افزارهای آماری باعث شده که به تحلیل و تفسیر داده‌ها توجه کافی نشود. از این گذشته نحوه تلفیق این مرحله با سایر مراحل انجام گرفته از دیگر مشکلات پیش روی می‌باشد. تحلیل, ذخیره و بازیابی داده‌های کیفیت آب به طراحی یک سیستم ذخیره اطلاعات کیفیت آب نیاز دارد که با در نظر گرفتن ملاحظات مختلف باید انجام شود. داده‌ها باید به روشی ذخیره شود که ضمن حفظ صحت آنهاء سرعت بالایی برای بازیابی داشته باشند. پیش از ظهور و پیدایش رایانه‌ها داده‌های کیفیت آب جمع‌آوری شده در پرونده‌های ویژه‌ای مانند دفترچه‌های آزمایشگاهی ذخیره می شدند. به هنگام کار در پروژه های کوچک این سیستم می‌تواند جوابگو باشد اما در هنگام کار در مقیاس گسترده» برای مثال ملی,ء دیگر این روش کارایی نخواهد داشت. هر چند که ارائه یک سیستم واحد که نیازهای مربوط به کلیه واحدهای درگیر در فرایند ارزیابی کیفیت آب را فراهم آورد دشوار است. -۳-۹٩‏ بررسی داده‌ها بررسی و تایید داده‌های جمع‌آوری شده باید برای اطمینان از صحت داده‌ها انجام شود. مراحل بررسی داده‌ها و تایید آنها به شرح زیر است: - بازنگری داده‌های میدانی: مسوول برنامه پایش باید داده‌های میدانی را بازنگری» غربال گری و واقصی بودن آنها را با استفاده از فهرست کنترل‌هایی که در آن سوالات اساسی زیر مطرح می‌شود؛ کنترل کند: ۹ آیا نتایج به دست آمده قابل پیش‌بینی یا قابل انتظار بوده‌اند؟ اگر غیر قابل انتظارند» آیا احتمال و امکان‌پذیر بودن آنها وجود دارد یا خیر؟ * آیا مشاهدات و گزارش‌هایی مبنی بر تغییر شدید کیفیت آب در آن زمان وجود دارد تا پارامتر مربوط بتواند در حد غیر قابل انتظار باشد؟ آیا پارامترهای مرتبط با پارامتر مورد بررسی نیز تغییر قابل توجهی داشته‌اند یا خیر؟ ۹ آیا داده‌های به دست آمده با توجه به داده‌های قبلی آن ایستگاه یا اطلاعات ایستگاه‌های مجاور یا مشابه تفاوت -------- صفحهٔ بعد -------- ۶ دستورالعمل پاین سکیفیت آب‌های زیرزمینی ۹ آیا داده‌ها کامل هستند؟ در صورتی که داده‌ها ناقص باشد باید دلایل آن را پیگیری کرد. ممکن است دستورالعمل‌ها به راحتی قابل فهم یا اجرا نباشد. در کاربرگ‌های داده‌ها باید کلیه اطلاعات مربوط به مشخصات ایستگاه‌هاء گروه اجرایی» تاریخ» زمان و شرایط هواشناسی و هم چنین شرایط طبیعی و انسان ساخت به ویژه حوادث یا پدیده‌های ۹ آیا کلیه داده‌ها و اندازه گیری‌ها بر اساس یکای صحیح بوده است؟ برای کاهش خطا باید از تبدیل داده‌ها از یک یکا به یکای دیگر خودداری کرد. در هر حال اگر داده‌های به دست آمده با توجه به نظر افراد با تجربه غیر قابل قبول هستند باید به آنها شک کرد. - بازنگری داده‌ها در بانک داده‌ها: داده‌ها به هنگام ثبت در بانک باید بررسی و در فرم‌ها و جدول‌های ویژه‌ای که طراحی شده‌اندء وارد شوند. برای کنترل داده‌ها می‌توان با انجام محاسبات ساده مانند تعیین میانه» میانگین» محدوده و انحراف استاندارد از بروز اشتباه جلوگیری کرد. در صورت وجود داده‌های غیر عادی که آنها را نمی‌توان براساس داده‌های میدانی و سایر اطلاعات, توجیه کرد.ء باید آنها را وارد بانک کرد و تایید و یا عدم تایید آزها مشخص و در صورت عدم تایید به عنوان داده مشکوک علامت‌گذاری شود. - بازنگری نتایج نهایی: پس از ورود داده‌ها به بانک. مرحله بعد تهیه گزارش است. در این مرحله نیز باید نقص‌هاء مشکلات و ابهام‌ها را یافت. بدین منظور باید بررسی‌های زیر را انجام داد: * بازنگری یافته‌ها با توجه به داده‌های سال‌های قبل جستجوی داده‌های پرت در نمودارها و نقشه‌ها نکته: از حذف داده‌ها به دلیل نظرات شخصی جدا خودداری شود. یافته‌ها باید حتی اگر غیرعادی و قابل تشریح و توجیه هم در هر حال گزارش‌های تهیه شده باید پیش از ارائه به استفاده‌کنندگان بررسی شوند و به آزها اطمینان کامل داشت. گزارش‌ها باید شرایط کیفی آبخوان را به صورت واقعی و دقیق نشان دهند. - سیستم شماره‌گذاری (کدینگ) سیستم شماره گذاری برای ذخیره» نگهداری و ردیابی داده‌ها سودمند است. باید اطمینان یافشت که سیستم شماره گذاری به راحتی قابل فهم و استفاده می‌باشد. نکته: در حال حاضر در شرکت مادر تخصصی مدیریت منابع آب کشور یک سیستم شماره‌گذاری استاندارد برای دشت‌ها و آبخوان‌های کشور وجود دارد. بنابراین توصیه می‌شود که از همان سیستم استفاده شود. ۳-۹- بررسی کیفیت و اعتبار داده‌ها ۱-۳-۹ تشخیص نوع داده‌ها داده‌های جمع‌آوری شده در مطالعات مربوط به کیفیت آب انواع مختلف و بسیاری از آنها توزیع غیر نرمال دارند. شناسایی نوع توزیج داده‌ها اهمیت زیادی دارد زیرا پیش فرض بسیاری از روش‌های آماری بر اساس قرار گرفتن داده‌ها در یکی از انواع توزیع‌ها است. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سشسم- نجزیه و تحلیل داده‌ها ‏ و گزارش‌دهی 1۳ چنان‌چه الگوی اولیه توزیع داده‌ها تشخیص داده نشود. استفاده از روش‌های آماری غیر پارامتریک ارجحیت دارد. هم‌چنین پیش از استفاده از روش‌های آماری برای داده‌های بدون توزیع نرمال می‌توان آنها را با استفاده از انواع تبدیل‌ها دارای توزیع نرمال کرد. در غیراین صورت باید از روش‌های غیرپارامتریک که در آنها هیچ پیش فرضی در مورد توزیع داده‌ها وجود ندارد» استفاده کرد. نکته: در هر بار آنالیز داده‌ها باید توزیع داده‌ها برای هر پارامتر کنترل شود. چرا که با افزایش یا کاهش تعداد داده‌ها یا تغییر پارامتر توزیع آنها ممکن است تغییر کند. علاوه بر این در صورتی که با انجام برخی تبدیلات (مانند استفاده از لگاریتم داده)» امکان تبدیل توزیع داده‌ها به نرمال وجود داشته باشد. استفاده از روش‌های مبتنی بر توزیع نرمال ارجحیت دارد. برای اطلاعات بیش‌تر به مراجع [۱۶] و [۱۷] و [۱۸] و [۱۹] رجوع شود. ۲-۳-۹- اعتبار سنجی داده‌ها برای استفاده از داده‌های کیفیت آب موجود در بانک داده‌هاء لازم است میزان دقت و صحت آنها مشخص باشد. تجربه نشان داده است که بخش وسیعی از اشتباه‌ها مربوط به زمان انتقال داده‌ها از آزمایشگاه به کاربرگ مخصوص رخ می‌دهد. بنابراین دقت در شماره‌گذاری» ثبت داده‌ها در کاربرگ و ورود آنها به رایانه بسیار مهم است. هم چنین باید در همه مراحل برای هر پارامتر از یک یکا استفاده شود (مانند 0010 00۳ یا میلی گرم در لیتر و غیره) و از تغییر یکا در مراحل مختلف تا حد امکان خودداری شود. اندازه گیری‌های میدانی و آزمایشگاهی و ذخیره داده‌ها بر کیفیت داده‌ها موثر هستند. - ارقام معنی دار: ارقام معنی دارء تعداد رقم‌هایی است که بدون در نظر گرفتن ممیز آن عدد را تشکیل می‌دهند. اغلب داده‌های دستگاه اندازه گیری یا ثبت داده با تعداد ارقام معنی داری که متناسب با دقت مورد نیاز نیست. باشد (مانند 0]۲1-۷/۳۷۴۲). رعایت اعتدال بین میزان دقت مورد نیاز و تعداد ارقام معنی دار یک نکته کلیدی در مطالعات کیفیت آب می‌باشد. - گرد کردن ارقام: زمانی که تعداد ارقام معنی‌دار تولیدی بیش از تعداد مورد نیاز است کاهش تعداد ارقام معنی‌دار ثبت شده می‌تواند یک گام ارزشمند تلقی شود. این کار گرد کردن می‌باشد و اغلب بر روی ارقام با کم‌ترین معنی اعمال می‌شود. به هنگام میانگین‌گیری یا سایر محاسبات مشابه, باید گرد کردن بر اساس تعداد اعداد سمت راست ممیز اعداد استفاده شده بیش از اعداد اولیه باشدء ممکن است این اعداد صحت لازم را نداشته باشند. هستند. با این وجود در برخی از موارد وجود چنین داده‌هایی در مجموعه اندازه‌گیری شده محتمل است. در چنین مواردی تشخیص این که آیا این داده‌ها جزو داده‌های پرت هستند که باید اصلاح یا حذف شوند بسیار حیاتی است. داده پرت. داده‌ای است که با الگوی عمومی مجموعه داده‌های موجود همخوانی ندارد. 05 -|[ -------- صفحهٔ بعد -------- 3 دستورالعمل پایسکیفیت آب‌های زیرزمینی نکته: برخی شاخص‌های آماری مانند میانه که یک شاخص مرکزی غیر پارامتری است متاثر از حضور داده‌های پرت در محموعه داده‌ها نمی‌باشد در حالی که میانگین تحت تاثیر داده‌های پرت قرار می‌گیرد. مشکلی که وجود دارد چگونگی تمایز بین داده‌های پرت واقعی که جزو محجموعه داده‌ها هستند و داده‌های پرت که ناشی از اشتباه به هنگام نمونه‌بردای و یادداشت‌برداری و سایر موارد رخ می‌دهند. است. موشکافی به هنگام اعتبارسنجی داده‌ها و دقت در ورود داده‌ها به بانک داده‌ها از جمله کارهایی است که می‌تواند از بروز داده‌های پرت در محموعه داده‌ها جلوگیری کند یا تعداد آنها را کاهش دهد. به عبارت دیگر در صورت اجرای روش‌های کنترل کیفیت در مراحل مختلف نباید داده‌های پرت تولید شوند. روش‌های مختلفی برای تشخیص داده‌های پرت پیشنهاد شده است. برای جزییات بیش‌تر به مراجع [۱۷]| و [۱۹] رجوع شود. با این وجود توجه به این نکته ضروری است که تحت شرایطی ممکن است واقعا مقادیری خارج از محدوده‌های به ظاهر قابل قبول مشاهده شوند. بنابراین کنترل داده‌ها توسط یک کارشناس متخصص کیفیت آب و آشنا به ویژگی‌های منطقه می‌تواند به غربالگری داده‌ها و شناسایی داده‌های پرت کمک کند. نکته: داده‌های پرت به هیچ عنوان حذف نمی‌شوندء بلکه داده‌های مشکوک یا پرت نیاز به بررسی و دقت بیش‌تر دارند. - حد تشخیص: گاهی مقدار پارامترهای کیفیت آب پایین تر از حد تشخیص دستگاه اندازه گیری یا روش به‌کار گرفته شده هستند. به طور معمول این مقادیر را می‌توان به صورت تشخیص داده نشده یا کم‌تر از یک مقدار معین" گزارش کرد. بدین ترتیب مقادیری که در محدوده پایین الگوی توزیع داده‌ها قرار دارند به طور غیرطبیعی پنهان شده‌اند و به اصطلاح داده‌های سانسور شده می‌نامند. این موضوع می‌تواند موجب تحریف اساسی نتایج تحلیل‌های آماری شود. روش‌های مراجع [۱۶] و [۱۹] رجوع شود. 2-٩‏ تحلیل داده‌ها آمار توصیفی به منظور خلاصه کردن مجموعه داده‌های کیفیت آب به اشکال ساده تر و قابل فهم‌تر مانند میانه یا میانگین و پاسخ به سوال‌ها درباره ماهیت داده‌ها به کار می رود. برخی سوال‌ها عبارتند از: - وضعیت کلی کیفیت آب در محل نمونه‌برداری چگونه است؟ - آیا کیفیت آب رو به بهبود یا رو به زوال است؟ - ارتباط بین مقادیر متغیرهای مختلف چگونه است؟ - آیا می‌توان با توجه به وضعیت گذشته کیفیت آب وضعیت آن را در آینده پیش‌بینی کرد؟ برای پاسخ به این سوال‌ها و سایر سوال‌ها می‌توان از روش‌های آماری مانند محاسبه همبستگی‌هاء رگرسیون» تحلیل روند و غیره استفاده کرد. 1 ,162160160 ۱1۵1 -۱ نآ ,۷۷۷۵|65 1۳۵ ددع]آ -2 -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-2-۹- روش‌های آماری پارامتریک و غیر پارامتریک روش‌های آماری پارامتریک و غیر پارامتریک توسط افرادی که فاقد اطلاعات کافی از روش‌های آماری پیشرفته هستندء استفاده می‌شود. چون داده‌های کیفیت آب اغلب توزیع نرمال ندارند.ء استفاده از روش‌های غیرپارامتریک ارجحیت دارد. با این وجود استفاده از روش‌های پارامتریک به همراه اعمال تغییر بر روی داده‌ها (برای تبدیل توزیع آنها به توزیع نرمال) نیز عمومیت دارد. در عمل پیش از ۳-2-1 روش‌های ترسیمی برای ارزیابی رفتار پلوم آلاینده‌ها روش‌های ترسیمی ابزاری ضروری برای ارزیابی رفتار پلوم هستند. روش‌های متعددی برای ارائه داده‌هایی که بیانگر تغییر در غلظت مختلف در طول مسیر جریان برای نوبت های نمونه‌برداری مختلف شکل (۱-۶) تهیه نقشه‌های هم مقدار غلظت الاینده در زمان‌های مختلف که برای تعیین توزیع فضایی آلاینده در طول زمان مفید هستند شکل (۲-۶) موقعیت نمونه‌برداری در سطح و عمق برای تعیین تغییرات زمانی و فضایی غلظت آلاینده‌ها شکل (۳-۶) و نمودار تغییرات غلظت آلاینده در یک ایستگاه با زمان و در نیمرخ پایین نمودار (۱-۶) نی 55 کی 5 : ی 5 : کی 5 : کی یت از ای در دی 1۱اب << جریان آب زیر زمینی بدون روند -_- روند کاهشی 1 روند افزایشی 1 شکل ۱-1- نمایش رفتار پلوم محلول با روندهای غلظت در طول زمان برای ایستگاه‌های پایش در همسایگی منبع» وسط پلوم و نقاط دور پلوم [۳] نکته ۱: داده‌های مورد استفاده برای رسم نقشه های هم غلظت باید در یک فصل جمع‌آوری شده باشند تا از اثر تغفییرات فصلی به ویژه اثر تغذیه آبخوان بر کیفیت آب جلوگیری شود. 13015 -| -------- صفحهٔ بعد -------- 717 نکته ۲: در اطمینان از ص< نکته ۲: در طبیعی و انسان پربی و کم‌آبی صورت رسم داده‌ها در مقابل فاصله برای ایستگاه‌های مختلف انتخاب درست موقعیت چاه‌ها اهمر مت موقعیت های انتخابی می‌توان از داده‌های زئوشیمیایی استفاده کرد. صورت استفاده از روش رسم داده‌ها در مقابل زمان» دوره زمانی انتخابی باید به گونه‌ای باشد که اث ساخت قابل مقایسه باشد. به عبارت دیگر تداخلی در ارزیابی اثر فعالیت‌های مختلف یا وقایع متفاوت « شدید به وجود نیاید. مرداد ۱۳۸۱ شهریور ۱۳۸۰ ۱ ۰ ۱6۵۶ ی 1 از 7 چیه ۹۵9 20 ۹ ۷ سا ری وت 1 0 3 1 لس سس شکل ۲-۹- نقشه‌های هم غلظت نشان‌دهنده توزیع آلاینده در زمان های مختلف [۳] ها ی زیرزمینی ت دارد. برای فعالیت‌های -------- صفحهٔ بعد -------- فقصا تُستسمم- نجزبه و تحلیل داده‌ها ‏ و گزارش‌دهی 71۷ 41 13 ۶ ۲۵۷ | گست ی آلاینده محلوا| 1و۳ ۵,001 > وا ۳1 8.5 »0 له و۳ 13 ۸۷0۶ 1 89 < 502 1و 0601 > ,لاح 0 ۵۰-031" ۱ ۱ مسنوین .لا وش اد 104 ۱ / ۳9۸1 10 - ۲۸۵۲ 05 - ۸۱0۰ 91 02 < 0۵لا مات ال 1 < ول 91 0 - م6 جریان آب زبرزمین از مک هه رش سرعت - ۱۵ متر بو سال گسترئی پلوم آلاینده محلول شکل ۳-۹- موقعیت نمونه‌برداری در سطح و عمق برای تغییرات زمانی و فضایی غلظت آلاینده‌ها -------- صفحهٔ بعد -------- 7۸ ۳-۶-۹ رو روش‌های روش‌های آمار روش‌های پارام روش‌های غیر 59 ,ال 9 ۱2 کی سس هگ بت 5 ,411۳۵ و سا ۳ 99 هکیت . ها چ--- فاصله نیمرخ پایین نمودار ۱-5- نمودار تغییرات غلظت آلاینده در یک ایستگاه با زمان و در نیمرخ پایین [۳] ش‌های آماری برای ارزیابی رفتار پلوم آماری ابزارهای قدرتمندی برای تعیین اهمیت تغییرات و روندها در داده‌های کیفیت آب زیرزمینی هس ی مختلف نیازمند آگاهی درباره ماهیت داده‌ها است و اغلب با توجه به تعداد داده‌های در دسترس م< تریک به اندازه نمونه حساس هستند. با این وجود در بسیاری از مواقع به ویژه زمانی که مجموعه داده‌ه پارامتریک به همان خوبی یا بهتر از روش‌های پارامتریک جواب می‌دهند. ها ی زیرزمینی | کوچک است. -------- صفحهٔ بعد -------- -۵-٩‏ آزمون‌های روند آ. ۰ ۱ ۰ ات ۳ ۰ سک 8 ۰ ۰ 8 آزمون مان- کندال برای بررسی وجود یا عدم وجود روند در غلظت در طول زمان برای هر ایستگاه پایش منفرد استفاده می‌شود. این آزمون بر منطق رگرسیون خطی غیر پارامتریک استوار است. روش اصلی و زیرمجموعه‌های آن (مانند آزمون فصلی مان- کندال) نیاز به چهار یا بیش‌تر نوبت نمونه‌برداری دارند. نتایج این آزمون نشان می‌دهد روند افزایشی یا کاهشی قابل توجهی در غلظت پارامتر در یک ایستگاه بر حسب زمان وجود دارد یا خیر. باید توجه داشت که «مهم بودن» نتیجه آزمون به سطح اطمینان در آزمون مان-کندال برای تعداد ۴ تا ۴۰ داده بسیار مناسب است و نسبت به داده‌های کمبود و مقادیر کم‌تر از حد تشخیص حساسیت ندارد. داده‌های کمبود را به سادگی می‌توان نادیده گرفت.» چرا که روی نتیجه آزمون تاثیری ندارند و مقادیر کم‌تر از حد تشخیص را می‌توان با یک مقدار متداول کم‌تر از مقدار کوچک‌ترین غلظت در سری داده‌ها جایگزین کرد. اگر چند حد تشخیص برای یک پارامتر وجود داشته باشد.ء داده‌ها باید بر اساس بالاترین حد تشخیص سانسور شوند. در حالتی که بیش از ۴۰ داده در دسترس باشد»ء آزمون اصلاح شده مان- کندال را می‌توان استفاده کرد. نکته: یک ملاحظه عمومی برای استفاده از آزمون مان- کندال این است که نتیجه غیر مهم به معنی وجود شرایط پایا نیست. چرا که این نتیجه می‌تواند ناشی از غلظت هایی در ایستگاه پایش باشد که واقعا پایا هستند و یا ناشی از کمبود داده‌ها باشد. عدم توانایی در اثبات فرض آزمون به معنای اثبات عدم وجود روند نیست. بلکه به معنای آن است که مدارک در دسترس برای نتیجه گیری این که روند در یک سطح اطمینان معین وجود دارد. کافی نیستند. وجود تغییرات فصلی در سری‌های زمانی داده‌های کیفیت آب زیرزمینی می‌تواند موجب دشواری در تشخیص روندها شود چرا که می‌تواند موجب ایجاد تغییرات کوتاه مدت ناشی از نوسان در سطح آب و سایر اثرات فصلی شود که به صورت نوفه زمینه" در آزمون مان- کندال ظاهر می‌شود. اگر منبع اثرات فصلی را بتوان تشخیص دادء یک راه ساده حذف این اثرات نرمال کردن داده‌های غلظت نسبت به تغییرات منبع سطح آب. داده‌ها را نرمال کرد. هم چنین روش‌های پیچیده‌تری نیز برای نرمال کردن وجود دارد. آزمون کندال فصلی آزمون اصلاح شده مان- کندال است که برای حل مساله تغییرات کوتاه مدت فصلی به‌کار می‌رود و امکان ارزیابی روند کلی را در سری‌های زمانی فراهم می‌کند. در آزمون کندال فصلی» آزمون مان- کندال برای هر فصل جداگانه به‌کار می‌رود. سپس نتایج برای آزمون کلی ترکیب می‌شوند. برای مثال هر فصل خودش یک روند مثبت نشان می‌دهد. که هیچ یک به تنهایی مهم نیست.ء اما آماره کندال فصلی کلی می‌تواند بسیار مهم باشد. این آزمون همه مزایای آزمون مان- کندال را دارد اما به |- ۱1۵1-۳۵۲ ۵۵[[ 2- ۵0110۵ 6 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۰ دستورالعمل پایسکیفیت آب‌های زیرزمینی یک محدودیت عملی برای استفاده از روش کندال فصلی به‌منظور ارزیابی داده‌های کیفیت آب زیرزمینی در پایش بلند مدت عدم دسترسی به داده‌های فصلی است. بنابراین اگر تواتر نمونه‌برداری بهه سالانه ی تیم سال تغییر کند. ممکن است داده‌های فصلی از دست بروند. اگر به هنگام تهیه مدل مغهومی یا در مراحل اولیه برنامه پایش اثرات فصلی شناسایی شود. ادامه پایش به صورت فصلی می‌تواند شناسایی اثرات فصلی بر نتایج روند و تعیین تواتر مناسب برای پایش‌های بعدی را تضمین کند. برای اطلاعات بیش‌تر به مرجع [۳] رجوع کنید. نکنه ۲: علاوه بر این؛ تعداد داده‌ها برای هر فصل 9 تعداد فصولی که باید در نظر گرفته شوند می‌توانند بر نتایج آزمون کندال فصلی تاثیر گذارند. به طور معمول حداقل باید داده‌های سه سال را در نظر گرفته شود. ۱-۵-۹٩‏ محاسبه روند با استفاده از رگرسیون خطی در صورتی که داده‌ها توزیع نرمال و خود داده‌ها یا تبدیل آنها (برای مثال لگاریتم داده‌ها) روندی خطی داشته باشد. به ترتیب زیر می‌توان روند تغییرات با زمان را به دست آورد: - داده‌ها (یا تبدیل آنها) را بر حسب زمان چیده می‌شوند (یا رسم می‌شوند)» - بهترین خط را با استفاده از تکنیک رگرسیون خطی بر آنها برازش می‌شود. ضریب زاویه خط به دست آمده شیب تغییرات روند را نشان می‌دهد. - اگر برای هر داده مقدار به دست آمده از معادله خط را از مقدار داده کسر شود مقادیر باقیمانده نشان دهنده تغییرات فصلی به علاوه نویز خواهد بود. انتظار می رود مقادیر باقیمانده فاقد یک روند باشند. ۲-۵-۹- آزمون اختلاف بین گروه‌های داده آزمون اهمیت اختلاف بین گروه‌های داده یک آزمون آماری متداول برای ارزیابی داده‌های کیفیت آب زیرزمینی است. چند روش غیر پارامتریک برای انجام این مقایسه وجود دارد. روش مناسب به تعداد گروه‌هایی که باید مقایسه شوند و جفت بودن! داده‌ها بستگی دارد. همه این روش‌ها مبتنی بر آزمون ۲ استیودنت" هستند. برای مثال این آزمون می‌تواند برای مقایسه مجموعه داده‌هایی که زودتر جممع‌آوری شده اند با مجموعه داده‌هایی که دیرتر جمع‌آوری شده‌اند یا مقایسه غلظت‌ها برای چند ایستگاه پایش در دو زمان مختلف یا مقایسه غلظت‌ها در یک ایستگاه در دو دوره زمانی مختلف به‌کار رود (برای مثال نتایج پایش فصلی برای یک سال با نتایج مربوط به سالی دیگر). چنین مقایسه‌ای می‌تواند حضور یا عدم حضور یک روند پله‌ای را در مجموعه داده‌ها نشان دهد. آزمون [] مان- ویتنی " که آزمون جمع رتبه ویلکوکسن نیز نامیده می‌شود. به طور معمول برای تعیین روندهای پله‌ای استفاده می‌شود. کاربرد معمول این آزمون مقایسه غلظت‌ها در ایستگاه‌های پایش منفرد در یک دوره زمانی با یک دوره زمانی دیگر است 40 -| 1-1" -2 1 -[] ع۸/1۵-۷۷۱۱۳ -3 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل تسسم- نجزبه و تحلیل داده‌ها ‏ و گزارش‌دهی ۷۳۱ (برای مثال نتایج پایش فصلی برای یک سال با سالی دیگر). آزمون لا مان- ویتنی بر این فرض استوار است که دو مجموعه داده‌ها مستقل هستند. با این وجودء در کاربرد معمول این آزمون برای ارزیابی زوال طبیعی» داده‌های دو گروه در واقع می‌توانند مستقل نباشند. استفاده از آزمون [] مان- ویتنی باید در موقعیت‌هایی که در بالا اشاره شد و مواردی که مجموعه داده‌ها را می‌توان مستقل از سایر آزمون‌های قابل استفاده برای مجموعه داده‌هایی که مستقل نیستند می‌توان به آزمون‌های نمونه جفتی" مانند آزمون علامت " یا آزمون رتبه علامت‌دار ویلکوکسن " (نباید با آزمون جمع رتبه ویلکوکسن اشتباه گرفته شود) نام برد. در این میان آزمون علامت انعطاف پذیرتر است چرا که هیچ فرضی در مورد توزیع داده‌ها ندارد و می‌تواند شامل چند داده با مقدار کم‌تر از حد تشخیص نیز باشد. با این وجود قابلیت کم‌تری برای تشخیص تفاوت بین مجموعه‌ها دارد. هم‌چنین در نمونه‌های کوچک آزمون علامت کاربرد کم‌تری دارد. آزمون رتبه علامت‌دار ویلکوکسن روش قدرتمندتری است با این وجود لازم است داده‌ها توزیع متقارن داشته باشند یا به یک توزیع متقارن تبدیل شوند. 1-۹ مقایسه داده‌ها با استانداردها/ معیارهای کیفیت آب هنگامی که ارزیابی کیفیت آب برای کاربری‌های مختلف مانند شرب» صنعت و کشاورزی مطرح است» می‌توان مقادیر پارامترهای اندازه گیری شده را با استانداردها/ معیارهای قابل قبول برای کاربری‌های هدف مقایسه کرد. از جمله استانداردها/ معیارهای قابل استفاده می‌توان معیارهای فائو برای کاربری کشاورزی» و نشریه استاندارد شماره ۴۶۲ معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهور با عنوان «راهنمای طبقه‌بندی کیفیت آب خام» پساب‌ها و آب‌های برگشتی برای مصرف صنعتی و تفرجی» و نشریه استاندارد ملی شماره ۱۰۵۳ تجدیدنظر پنجم برای ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی کیفیت آب شرب اشاره کرد. به طور معمول در این موارد تعداد دفعات و مقدار تخطی از حدود قابل قبول مورد توجه است. یکی دیگر از روش‌های تحلیل داده‌های کیفیت آب زیرزمینی و طبقه‌بندی و ارزیابی کیفیت آب بر اساس شاخص‌های کیفیت آب می‌باشد. تاکنون شاخص‌های متعددی برای کاربری‌های خاص یا عمومی ارائه شده است. از جمله معروف‌ترین آنزها می‌توان به شاخص ویلکوکس برای ارزیابی کیفیت آب از نظر املاح محلول برای کاربری کشاورزی» شاخص شولر برای ارزیابی کیفیت آب از نظر املاح محلول برای کاربری شرب آشاره کرد. هم‌چنین سازمان حفاظت محیط زیست دو شاخص کیفیت آب برای آب‌های زیرزمینی ایران با نام‌های 11۷۷0102 برای پارامترهای متداول و 18۷۷0107 برای پارامترهای سمی منتشر کرده است. برای جزییات بیش‌تر به مرجع [۲۱] رجوع شود. |- ۳۵۱۳۵۵ 5۵۳۵|۵۵ 1 2- 518۱ 1 3- ۷۷11000 518260 1۵1 -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۷ ار افه داده‌ها و اطلاعات -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هفنم - ارائه داده‌ها و اطلاعات ۳۰ ۱-۷- کلیات داده‌ها و اطلاعات را می‌توان در قالب جدول‌هاء نمودارها و نقشه‌های مختلف نمایش داد. انتخاب روش مناسب برای ارائه داده‌ها به هدف پایش» نوع و تعداد داده‌ها و تا حدی سلیقه تهیه کننده» بستگی دارد. با استفاده از جدول‌ها می‌توان سری‌های زمانی داده‌ها و اطلاعات حاصل از تحلیل داده‌ها را ارائه داد. به هنگام تمیه جدول‌هاء مقادیر محاسبه شده (مانند آماره‌های مختلف) و در صورت نیاز حدود مقادیر مجاز باشد. هم‌چنین عنوان جدول باید صریح و گویای محتوای آن باشد. جدول (۱-۷) یک نمونه را نشان می‌دهد. هم‌چنین با رنگ‌آمیزی خانه‌های جدول می‌توان داده‌ها/ اطلاعات را طبقه‌بندی کرد. برای مثال مقادیر بالاتر از استاندارد را رنگ تیره و مقادیر پایین‌تر را با رنگ روشن نشان داد. ۳-۷- نمودارهای داده‌ها و اطلاعات علاوه بر جدول, داده‌ها و اطلاعات را می‌توان با استفاده از نمودارهای مختلف نمایش داد. از متداول‌ترین انواع نمودارها برای این نمودارها برای توصیف کیفیت فیزیکی و شیمیایی آب بر اساس یون‌های عمده توسعه یافته‌اند. با این وجود برخی نمودارها مانند به هنگام تهیه نمودارها باید به موارد زیر توجه داشت: - هر نمودار باید با یک هدف مشخص و شفاف باشد. - باید نقاط داده بر روی نمودار متناسب با ارزش واقعی آنها باشد و موجب از بین رفتن معنی نمودار نشود (به عبارت دیگر در صورتی که ارزش عددی فاصله‌ها یا زمان‌ها مهم است. محور افقی باید بتواند این موضوع را نشان دهد). موجب گمراهی شوند). - عناصر نمودار محدود باشد (منظور تعداد داده‌ها نمی‌باشد بلکه نوع آزها است). 1 0 -| 1 502116۴ -2 1 ع[|۳۳۵]1 -3 0 5۱۲ -4 1 51۵۳ -5 0 )۳۴۱ -6 0 ۳106۳ -7 -------- صفحهٔ بعد -------- یص دستورالعمل پایسکیفیت آب‌های زیرزمینی - عنوان نمودار ساده و برای داده‌ها/ اطلاعات نشان داده شده در نمودار کافی باشد. بهتر است نمودارها راهنما داشته باشند. - استفاده از رنگ‌های مختلف و هاشور می‌تواند به تفکیک بهتر داده‌ها/ اطلاعات ارائه شده کمک کند. نمودار جعبه‌ای می‌تواند به طور موثری ویژگی‌های داده‌ها برای یک متغیر منفرد و داده‌های پرت را برای بررسی بیش‌تر نشان دهد. این نمودار برای داده‌های با توریع غیرنرمال بسیار مناسب است. در این روش محدوده تغییرات شامل چارک اول و سوم میانگین و میانهء و تعداد داده‌ها مشخص می‌شود. نمودار (۱-۷) مثالی از نمودار جعبه‌ای را نشان می‌دهد. بزرگ‌ترین دا ‎٩ ۵ درصد طاده : میفه (۵۰ درصد حاده ۱ | ۵ درصد ده ۱ در 2 ۳۰ الا نمودار ۱-۷- مثالی از یک نمودار جعبه‌ای [۱۹] ۲-۳-۷- نمودار توزیعی نمودار توزیعی به‌طور موثری رابطه بین دو متغیر و نقاط پرت را که به نظر رابطه بین آنها غیر معمول است نشان می‌دهد. به‌طور معمول محور افقی برای متعغیر مستقل و محور عمودی برای متغیر وابسته به کار می‌رود. استفاده از این نوع نمودار برای مشاهده الگوی تغییرات داده‌ها و یافتن رابطه بین دو گروه داده مفید است. نمودار (۲-۷) مثالی از نمودار توزیعی را نشان می‌دهد. 10 .۰ هن ۰ ی ۴و ره * و" 8 . گت ۸ هد رش 4۸ ۹ خ 60 ۸6۸۵۱۲۷000 ه 0 4 م شم ۸ * شم 4 و که ۵ ۸م 75000 4000 000 2000 1000 0 0 نمودار ۲-۷- مثالی از یک نمودار توزیعی [۱۹] -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هفتم - ارانه داده‌ها و اطلاعات ۳۷ موارد متعدد دیگری وجود دارد که رابطه بین بیش از دو متغیر همزمان مورد توجه است. از جمله می‌توان به تشابه‌ها و تفاوت‌ها بین گروه‌های مشاهده‌ای بر مبنای ۲ متغیر یا بیش‌تر یا تشخیص داده‌ها پرت برای چندین متغیر آشاره کرد. در این موارد نیز می‌توان از روش‌های گرافیکی استفاده کرد. ۳-۳-۷ نمودار پروفیل این نمودار هر متغیر را روی یک محور جداگانه و موازی نشان می‌دهد. یک مشاهده به وسیله یک سری نقاط روی هر محور نشان داده می‌شود که به وسیله یک خطٌ مستقیم که پروفیل ر شکل می‌دهد دهم متصل می‌شوند. هر محور بر اساس محدود مقادیر مجموعه داده‌های ورودی به طور مستقل مقیاس‌بندی می‌شود. مقایسه بین مشاهدات به وسیله مقایسه پروفیل‌ها انجام می‌شود. نمودار (۳-۷) مثالی از یک نمودار پروفیل را نشان می‌دهد. تا سل میانگین فاصله از روق ژمین نمودار ۳-۷- مثالی از یک نمودار پروفیل [۱۹] اصلی کیفیت آب برای یک نمونه منفرد به گونه ای رسم می‌شود که پروفیل کاتیون در سمت چپ خط مرکزی و پروفیل آنیون در سمت راست قرار گیرد. مقایسه بین چند نمونه با مقایسه شکل نمودارهای استیف به راحتی و بر اساس چندین جزء کیفیت آب انجام می‌شود. نمودار (۴-۷) مثالی از نمودار استیف را نشان می‌دهد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ دستورالعمل پایسکیفیت آب‌های زیرزمینی نمودار ۶-۷- مثالی از نمودار استیف [۱۹] ۵-۳-۷ نمودار ستاره روش دیگر نمایش چند محوره داده‌ها به جای استفاده از نمودار پروفیل نمایش آنها به صورت شعاعی از یک نقطه مرکزی است. در این روش یک مشاهده به وسیله یک نقطه روی هر محور نمایش داده می‌شود و این نقاط به وسیله قطعات خط متصل می‌شوند. شکل به دست آمده الگوی یک ستاره دارد و نمودار ستاره نامیده می‌شود. زاویه بین شعاع های ستاره ۳۶۰۴/۴ است که 8 تعداد محورهایی است که باید رسم شوند. برای ایجاد بیش‌ترین تفاوت بصری بین مشاهدات شعاع‌ها باید بر اساس ویژگی‌هایشان گروه بندی شوند. بدین ترتیب مشاهدات غیرعادی به طور کامل متفاوت از سایر داده‌ها دیده می‌شوند. نمودار (۵-۷) مثالی از یک نمودار نمودار ۵-۷- مثالی از یک نمودار ستاره [۱۹] نوع ساده شده نمودار ستاره که در آن تنها از چهار محور استفاده می‌شود نمودار کایت نام دارد که در آن کاتیون‌ها روی دو محور عمودی و آنیون‌ها روی دو محور افقی رسم می‌شوند. مزیت اولیه این نمودار سادگی آن است چرا که در آن فقط از چهار محور که مهم‌ترین ویژگی‌های داده‌ها را در خود پنهان کرده‌اند. استفاده می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هفنم -ارانه « ۱-۳-۷ - نمودا نمودار پایپر بر نمودار لوزی استفا روی نمودار پایپر کرد. نمودار پایپر ب اده‌ها و اطلاعات ای توصیف ترکیب کاتیونی و آنیونی داده‌های کیفیت آب بر روی دو نمودار سه وجهی و ترکیب | ده می‌شود. هم چنین نمودار پایپر رابطه بین نمونه‌های آب را نیز نشان می‌دهد. برای مثال با طبق می‌توان واحدهای زمین‌شناسی با کیفیت شیمیایی آب مشابه و تغییرات کیفیت آب را در طول مس ر نمودارهای استیف و ستاره مزیت دارد چرا که هر مشاهده به صورت فقط یک نقطه نشان داده اختلاف‌ها در ترکیب بین تعداد زیادی مشاهده به سادگی در نمودار پایپر دیده می‌شود. نمودار (۷- ن می‌دهد. نمودار 1-۷- مثالی از یک نمودار پایپر [۱۹] ۳۹ نها بر روی یک دبندی نمونه‌ها مشالی از یک -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۰ دستورالعمل پایشکیفیت آب‌های زیرزمینی جدول ۱-۷- نتایج و اطلاعات ری پایش کیفیت آب وا مومس سق سع بای ات و و ]1 اک ۳۱۹ سش لالب 5 نان رل ل ‏ با الا ال ان لش ال و ی ی ات ی تاد داده‌ها (0 را شاخص‌های آماری َ ۳ 3و3و3 اد تمرت‌های توای ی ای ۷-۳-۷- تهیه نقشه‌های پهنه‌بندی کیفیت آب پهنه‌بندی روشی مناسب برای نمایش داده‌ها کیفیت آب یا اطلاعاتی مانند روند تغییرات پارامترها در قالب یک نقشه می‌باشد. داده‌ها یا اطلاعات می‌توانند به صورت مجزا و با استفاده از علایم مختلف یا به صورت پیوسته و با استفاده از رنگ‌های مختلف بر روی نقشه نشان داده شوند. در صورتی که هدف نمایش داده‌ها یا اطلاعات به‌صورت پیوسته باشد.ء لازم است با استفاده از روش‌های مناسب آماری یا زمین آمار مقادیر پارامترها در در فواصل بین نقاط نمونه‌برداری درون‌یابی شود. بدین منظور روش‌های مختلفی وجود دارد که از جمله آنها می‌توان به روش‌های وزن‌دهی معکوس فاصله"ء کریجینگ", حداقل انحنا/ اصلاح‌شده شپرداً, همسایگی 1- 13۷6۳۹6 1151206 8 2-8 3- ۸/111۱ 6 4- ۷10011160 4 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هفتم - ارانه داده‌ها و اطلاعات )۸ دی 5 ۲ : ۳ 0 ی : ۵ 27 ۶ طبیعی » نزدیک‌ترین همسایه » رگرسیون چندجمله‌ای » توابع پایه شعاعی » مثلث‌بندی با درون‌یابی خطی » میانگین متحرک . داده‌های متریک" و چند جمله‌ای محلی * اشاره کرد. برای اطلاعات بیش‌تر به مرجع [۲۰] رجوع شود. 5-۷- تهیه و ارائه گزارش یکی از موضوع‌های اساسی در یک برنامه پایش کیفیت آب ارائه گزارش‌هایی حاوی یافته‌های مهم می‌باشد. ۱-2-۷ ساختار پیشنهادی برای تهیه گزارش‌ها گزارش پایش به گونه‌ای تهیه شود که هدفء چارچوب» روش‌ها و نتیجه‌گیری آن شفاف باشد. هم‌چنین به هنگام تهیه گزارش باید موارد زیر را رعایت کرد: - بخش اصلی گزارش باید شامل مطالب اصلی باشد و در صورتی که حجم داده‌هاء و نگاره‌ها زیاد می‌باشد به گونه‌ای که موجب ایجاد ناپیوستگی در مطالب می‌شود.ء باید آزها را به پیوست‌ها انتقال داد. توصیه می‌شود در متن اصلی نتیحجه تحلیل داده‌ها قرار داده شود. - در گزارش باید هدف برنامه پایش» محدوده پایش, جزییات طراحی برنامه و آبزارها و روش‌ها.ء جزییات اجرای برنامه پایش, داده‌ها و نتایج به دست آمده» جزییات تحلیل داده‌هاء جمع‌بندی و نتیجه‌گیری» پیوست‌هاء و مراجع و منابع مورد استفاده ارائه شوند. - در ابتدای هر گزارش یک خلاصه گزارش شامل هدف. معرفی خلاصه محدوده, خلاصه ابزار و روش و یافته‌ها تهیه و قرار داده شود. - گزارش باید فهرست مطالبء جداول, نمودارهاء شکل‌هاء نقشه‌ها و نگاره‌ها را داشته باشد. - به همراه هر گزارش کاغذی» نسخه نرم‌افزاری آن به همراه فایل داده‌ها در فرمت مناسب ارائه شود. نکته ۱: توصیه می‌شود موارد ذکر شده در بالا به صورت گزارش‌های محزا در مجلدهای جداگانه به صورت مرحله‌ای ارائه شوند. نکته ۲: در ابتدای گزارش باید گروه کارشناسی و همکاران پروژه و مسوولیت آنها در پروژه معرفی شود. 7ع ۳ [1100۳۵ -۱ 2- 11006 3- ۳۵1۷۵۵۵ 0 0 1۵۱۵۱ دهد ۳۵۵۱۵۱ -4 1160۳ ۷۷۱1 1۳1۵۳۵2۲1۵110 -5 6 10۷۱۳۵6 -6 0ا۵] -7 [۵ ۳۵1۷۵۱ [هم] -8 -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۳ دستورالعمل پای سکیفیت آب‌های زیرزمینی ۵-۷ ارائه پیشنهادات و راهکارها با توجه به حساسیت‌های مختلف محلی, منطفه‌ای با ملی برنامه پایش باید شامل پیشنهادها و راهکارهایی برای بهبود عملکرد و کارایی خود برنامه پایش باشد و ارائه راهکار برای کنترل و کاهش آلودگی یا سایر موارد مشابه در چارچوب برنامه پایش نمی گنجد. موارد مربوط به اصلاح و بازنگری پایش در بخش طراحی و اصلاح و بازنگری برنامه پایش ارائه شده است و از بیان دوباره آنما در اینجا خودداری می‌شود. تنها ذکر این نکته ضروری است که کنترل عملکرد برنامه باید به طور پیوسته به هنگام اجرای برنامه انجام و در هر مورد با هماهنگی گروه طراح, اصلاحات و بازنگری‌های لازم برای اطمینان از دستیابی به اهداف انجام شود. -------- صفحهٔ بعد -------- نحوه ثبت داده‌ها در فصل ۸ بلنک داده‌ها -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هشسنم - نحوه تیت داده‌ها در بانک داده‌ها ۸ ۱-۸- کلیات آبخوان‌های مختلف کشور در استان‌های مختلف واقع و تحت مدیریت شرکت‌های آب منطقه‌ای استانی هستند. در هر استان می‌توان داده‌های محدوده مطالعات یا آبخوان‌های تحت مدیریت را جمع‌آوری و در یک بانک داده ذخیره کرد. تعدادی از آبخوان‌های کشور فراتر از یک استان هستند. در این حالت باید داده‌ها را در سطح استان‌ها جمع‌آوری ولی در سطح آبخوان تحلیل و تفسیر کرد. بنابراین توصیه می‌شود ساختار بانک داده‌ها به گونه‌ای باشد که تلفیق ثبت و طبقه‌بندی داده‌ها برای آبخوان‌ها و دشت‌ها به آسانی انجام شود. با این وجود امکان گزارش گیری برای هر محدوده انتخابی امکان‌پذیر باشد. در صورت امکان بهتر است علاوه بر داده‌ها و نتایج آنالیزها امکان ثبت اطلاعات محدوده و ایستگاه‌های پایش, داده‌ها و اطلاعات پایه مورد استفاده در طراحی برنامه و اطلاعات ناشی از تحلیل‌ها و سایر موارد مانند داده‌های مکان دار در بانک داده‌ها و اطلاعات وجود داشته باشدء هر چند این کار ممکن است افزایش هزینه‌ها را به دنبال داشته باشد. بدیهی است گزارش‌گیری‌ها باید به تفکیک فیلدها و پارامترهای مختلف (مانند پارامترهاء ایستگاه‌ها و دوره‌های زمانی) امکان پذیر باشد. هم چنین گزارش‌ها می‌تواند بر اساس کل داده‌های اندازه‌گیری شده» متوسط دوره‌های زمانی (ماهیانه» فصلی و سالیانه)» حداکثر و حداقل یک پارامتر در یک دوره زمانی» انحراف معیار و یا سایر شاخص‌های آماری باشد. ۳-۸- نگهداری داده‌ها و اطلاعات داده‌ها و اطلاعات را می‌توان به یک یا چند روش زیر نگهداری کرد: - بایگانی برگه‌های داده‌ها و اطلاعات - ثبت و نگهداری داده‌ها و اطلاعات بر روی لوح فشرده در دوره‌های زمانی معین (برای مثال هفتگی) - ایجاد یک حافظه سخت‌افزاری در شبکه رایانه‌ای و نگهداری داده‌ها و اطلاعات در آن انتخاب روش مناسب به امکانات موجودء محدودیت‌های بودجه ای و نیروی انسانی بستگی دارد و باید به هنگام طراحی برنامه روش نگهداری داده‌ها و اطلاعات مشخص شود. در هر حال, داده‌های خام باید بدون هیچ‌گونه پردازشی مانند حدف داده‌های پرت. در بانک نگهداری و به هنگام نیاز به تحلیل و تفسیر آنهاء پردازش داده‌ها را انجام و در صورت لزوم جداگانه ثبت و نگهداری شوند. توصیه می‌شودء در صورتی که از بانک داده‌ها و اطلاعات رایانه‌ای استفاده می‌شود.ء امکان توسعه آتی آن و ارتباط با سیستم‌های پشتیبان تصمیم‌گیری در نظر گرفته و از استانداردهای معینی برای ثبت و ذخیره سازی و بازیابی داده‌ها و اطلاعات استفاده شود. علاوه بر این لازم است. با توجه به حساسیت داده‌ها و اطلاعات حاصل از پردازش آنهاء سطوح مختلف دسترسی تعریف و به اجرا گذاشته شود. هم‌چنین لازم است سوابق دسترسی به داده‌ها و اطلاعات شامل مشخصات فردی, تاریخ و ساعت و مدت زمان دسترسی, نحوه دسترسی» نوع داده‌ها و اطلاعات مورد استفاده» دلیل استفاده و سایر مواردی که ممکن است بخش‌های نظارتی لازم -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ دستورالعمل پاین سکیفیت آب‌های زیرزمینی ۳-۸- نحوه به روز نگهداری داده‌ها و اطلاعات جزییات برنامه به‌روز نگهداری داده‌ها و اطلاعات باید به هنگام طراحی برنامه پایش تعیین شود. با این وجود موارد زیر به عنوان - داده‌ها و نتایج میدانی و آزمایشگاهی تا دو روز کاری پس از دریافت آنها وارد بانک شوند. این داده‌ها نیاز به بازنگری ندارند. - داده‌های و اطلاعات پایه محدوده و ایستگاه‌های پایش حداکثر یک هفته پس از دریافت وارد بانک شوند. این داده‌ها و اطلاعات در صورت تغییر و اعلام آن به مجری باید حداکثر تا دو روز کاری به هنگام شوند. در غیر این صورت در دوره‌های شش ماه بازنگری و کنترل شوند. - محاسباتء تحلیل‌ها و آماره‌های مختلف تا حداکثر دو روز کاری پس از دریافت داده‌ها و نتایج جدید به روز شوند. نکته: در برخی موارد که نیاز به اعلام سریع وضعیت است (مانند حوادث) دوره به روز رسانی می‌تواند تا حد ساعت یا کم‌تر از آن 2-۸- بررسی و تحوه گردشس اطلاعات و تدوین جارچوب تشکیلاتی تبادل داده‌ها بین زیرمجموعه‌های وزارت نیرو با زیرمجموعه‌های سازمان حفاظت محیط زیست داده‌ها و اطلاعات به صورت کنترل شده از طریق رایانه فراهم باشد. با این وجود ممکن است به دلیل برخی محدودیت‌ها این کار در صورتی که از بانک‌های داده و اطلاعات رایانه‌ای و تحت شبکه استفاده شود می‌توان برای زهادها و افرادی که حق استفاده از شرکت‌های آب منطقه‌ای هر استان می‌توان اجازه دسترسی به بانک داده‌ها و9 اطلاعات آبخوان‌های تخت نظارت آن استان یا هم‌چنین اگر از بایگانی های کاغذی استفاده می‌شود. باید یک یا چند نسخه از گزارش در محل مناسبی مانند کتابخانه نگمداری و امکان دسترسی افراد مجاز به آن فراهم شود. درخواست به شرکت مادر تخصصی مدیریت منابع آب ایران یا شرکت‌های استانی به عنوان یک کاربر و از طریق شبکه سازمان یکی از ناظرین برنامه در نظر گرفته شوند. هم چنین باید امکان دسترسی آنها به داده‌ها و نتایج به دست آمده در هر مرحله از برنامه فراهم باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ‎٩ 4 : صلاح شکه نامه پایش و | بازنگری برنامه ۱ ی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل نهم - بازنگری برنامه پایشس و اصلاح سبکه پایش ‎۸٩ -۱-۹٩‏ کلیات به دلایل مختلف ممکن است نیاز به بازنگری و اصلاح برنامه پایش باشد. هم چنین برنامه پایش باید پویا باشد و در طول زمان بهبود یابد. بازنگری مبتنی بر داده‌هاء مشاهدات و اطمینان به گزارش‌های تهیه شده است. برخی دلایل بازنگری عبارتند از: - عدم دستیابی به اهداف از پیش تعیین شده - عدم تولید داده‌های مناسب به دلیل نامناسب بودن اجزای برنامه پایش مانند نامناسب بودن موقعیت ایستگاه‌هاء پارامترهاء دوره‌های پایش و غیره - بروز تغییرات طبیعی یا انسان ساخت در سطح آبخوان که بر اجزای برنامه پایش اثر گذارند مانند ایحاد یک منبع آلاینده بهره‌برداری از یک سازه آبی» تغییرات عمده در برداشت آبء تغییرات قابل توجه کاربری زمین و غیره - دسترسی به داده‌ها و اطلاعات جدید و ارزشمند که بر طراحی برنامه پایش اثر گذارند. بازنگری برنامه پایش می‌تواند شامل موارد زیر باشد: ۱-۱-۹ تغییر ایستگاه‌ها - در صورتی که نتایج پایش دو ایستگاه مجاور به طور کامل مشابه باشد. - در صورتی که تغییرات ایجاد شده در سطح آبخوان یا برنامه‌های توسعه آن آبخوان و یا نتایج پایش به صورتی باشد که نیاز به افزودن یک ایستگاه شود. - در صورتی که داده‌ها و اطلاعات جدید نشان دهد موقعیت انتخابی ایستگاه نامناسب است یا تعداد ایستگاه‌های موجود ۲-۱-۹ تغیبر پارامترها - در صورتی که نتایج یک پارامتر به طور کامل در دوره پایش (حداقل یک سال) در کلیه ایستگاه‌ها میزان ناچیزی را نشان دهد. - در صورتی که بتوان با اطمینان از رابطه یک پارامترء پارامتر دیگری را با اطمینان قابل قبولی محاسبه کرد به عبارتی ضریب همبستگی بالایی بین یک پارامتر و پارامتر دیگر در تمام دوره پایش در کلیه ایستگاه‌ها مشاهده شود. می‌توان تواتر پایش آن پارامتر را کاهش داد. - در صورتی که تغییرات ایجاد شده در سطح آبخوان یا برنامه‌های توسعه آن آبخوان و یا نتایج پایش به صورتی باشد که نیاز به افرودن یا حذف یک یا چند پارامتر باشد. - در صورتی که داده‌ها و اطلاعات جدید نشان دهد نیاز به افزودن پارامترهای جدید برای دستیابی به اهداف است. -------- صفحهٔ بعد -------- ۹ دستورالعمل پایسکیفیت آب‌های زیرزمینی ۳-۹- پایش و ارزشیابی شبکه‌های پایش در سطوح مختلف محلی, منطقه‌ای و ملی ارزشیابی شبکه‌های پایش برای کنترل فرایند برنامه پایش یک الزام است. برای ارزشیابی باید اقدامات زیر را انجام داد: - ایجاد یک شبکه بازرسی در شرکت‌های آب منطقه‌ای استان‌های مختلف و شرکت مادر تخصصی مدیریت منابع آب ایران برای کنترل فرایند برنامه پایش در سطح استان‌ها و کشور با استفاده از نیروهای متخصص و با تجربه - بازرسی دوره‌ای (تصادفی) در استان‌های مختلف برای بازدید و تهیه گزارش تطابق‌هاء نواقص و مغایرت‌ها با موضوع‌های زیر: * تکمیل کاربرگ‌های ثبت نتایج» کنترل مدارک تضمین کیفیت و کنترل کیفیت * ورود داده‌ها و اطلاعات به بانک داده‌ها و اطلاعات بر اساس برنامه زمانبندی وضعیت سنجش ایستگاه‌هاء پارامترها و زمانبندی * اجرای صحیح دستورالعمل‌های نمونه‌برداری و آنالیز * کنترل رعایت مسایل ایمنی در نمونه‌برداری کنترل تجهیزات و وسایل نمونه‌برداری و آزمایشگاهی (مناسب و کافی بودن تجهیزات. واسنجی) * کنترل تخصص و آگاهی افراد ذیربط -------- صفحهٔ بعد -------- منابع و مراجع ۹ منابع و مراجع ۰ .50۳5 ک ۷۷:۱۵ صطو[ نشکا ع دما تعاس06 ۱-۳ 40 069180 106 ۵ علزنع هم ۵ -ع۵ 1۵۵101۵ ناهد ۷۷۵۵۳ ععمقاهظ بکاعک ها ۵ بل 2 ۰( :00606۷۵ .0۳087۵۹ ۵10۳1۵۵ 200 00اه ا1آه0۵ 1۳۹۳۵۵۲ ۵۲ ۱1161۵110۵ .۱9096 2۲0۵ 200 0۳2۳201617221100 عازد [۵ا۵ 60۷1۳۵ آ۵ ۵۵00 آهد۳ معا ۵۰ 0۵0 -3 6۰ .۵۵۰ع۳۳ کا0) نامع ۳۳۵۵۵۵ 200 10۶ر12 نشکنا] .20 200 1۵۱۵۳۱۵۵۰ 68 0۵100 ۷۷/۵۵۲ ۵ 10101102 200 1۵120102 1۵۲ کع زا1۵46 یله باه طاعقمه اه .۵ 4 ۰ .هم 200 13005 60۷1۳060۰ ۵1 ب۹ ۱ تسام طاکظ هام 8۸۹۵ ۱۵ ۳۳۵۵۶۲۳۵۳ 0 ۳۴1۷۷۴ نکانا] ۳۵110۵۰ ۵00 ۳۱۵۳ 600۵۳۵67 ع زا۱۷00 ازز۷۳۵ .۸ ک مقعظ ماممقل -5 ۰ .۳۵۳11۵16۲۹۰ 7۳ 1۳۵۵۷/۵۲۵ ۲0۲0۵ 11۳820۷۵۳۵۵۲۰ 1۳6 آ۵ ماع 1۵۹5 267 0۳ نع ۳۵ که ۳۳۵۵۵ با.0 -6 ۰ .605کن] :۸کل] ۵10۳۵۵۰ هو 80۵۵۵۲ 1 2896:3161 ,1۵10 200 کل لاد ]جع :1 ها ۷۷۵60 8201۵ 1316 6۶ |۳۵۳۵ ۵ ما1 -7 ۷/۵۲0 :0606۷۵ دنل م11 ۲1۵00 ۷۷۵۵۲ 1۵۳ ۵۵2 کاق ۵00 ۲۹ 1۰ .0۲8201731100 ۰ 1111 0۲3۳ ۷0 :5۸لا .60 200 ,20۵ 30اه ۵۵1۳2160 200 ۷۷۵۱۵۳ با 0۵7 6-5۳۳۵ ۹ مهندسین مشاور لار. چگونگی تعیین حریم‌های کیفی منابع آب زیرزمینی و برنامه‌ریزی جهت عملیاتی شدن آن. تهران: 7 6010611068 باه اآنع 0 1۵۵20601 ۲۵065 0ص ها انا ۸ ۲1۳71200 0ص هزاهاد۸ -10 .288060121100 ۷۷۵۹162160 200 ۳۷۵16۲ ۸۵۹۵۵11۵0 :31۹۱۷۷ ۵اه ا ۸ 1۵ 00100 80۵۳۵۵۳ :1 2300-۵165 ۳3۹-00۵ ۵۲ ا که 200 ۵۵0۳۵۵ ۵۵ کعصزاعلی 1701/۳۳ -۱ | نه نت 0896:160۰ ۶ ۵۵۳۵۵ 0۵ ۵۳۵۵ هه 121/۳۳ ۳۲- معاونت امور فنی» دفتر امورفنی و تدوین معیارهاء وزارت نیرو. دستورالعمل رفتارسنجی کیفی آب‌های زیرزمینی» نشریه شماره ۸۷ تهران: انتشارات سازمان برنامه و بودجه. ۳۷۸ ۰ .۸.۰ 5۳۳] بنش۸کلن] .۵01102 2۳00۳۵167 1۵۳ علنی ۳۳۵۵ .له با معط .ل[ ۱۱۳۵۵۱ -۱3 40 ۷۵16۴۲ 0۲ 6۵121100 36 1۵۶ ک00ط 1 0 غلو ماک ۳۳۵۵۹۵۵۰ ۲۰ م۸ ۵۳ ک مماقط 0 ۸0 ۱4۲ ۰ .۸۳۲7۸ :115۸ ۷۵۹10۷۵۲۰ 7 ۵۷۵1۵110 ۳۵10۵۲ ۲۵۷۱1۵۷۲ انا ب06] یک نانک ک 600۵01 ممصمصهناک ,اعع] 10۵ -۱5 [۲۵ ۵۷1۳۵۱۲۳۵ ۵۲ 000271601 ۳۱۳۵ :۵و۳ مدعزعل0 عمزعمم 0ص عنام ۵ 80۵۳۵۵۳ 0۰ .۹66010۲ 29965161 6۷1۳۵۵۵ :0۳016010 م60 200 ,62106 [۵ا 60۷1۳۵۵ 1۵۳ ناشاک ب0نظ ب 0011610 ک م+عحمطاظ ۱۵۵ ۳۵۵۱ -۱6 ۰ .۳۳۵۵ کال پدع دزاطاام داع] )۲ ۵110۲1۵۰ 00۵111 ۷۵۵۲ اه دامعمدد آهعناد هاگ ۳۳۱۵10۳۹۰ ۰ کل ۳-۹۳۵۵۳۵۳۱ .1 ۸ -۱7 5۰ .۳1۹6۷16۲۰ 7( 10 0۹6[ 30 ۵۵۵2061 ۷۷۵۵۲ 1۵۳ ک00طاع آه داماد عصنحن] ۱306 .ظ 0۵۵ -۱۵ 5۰ .750۳۹ ۰ .5 50] :ن15۸ا] .دعمباو۵ ۷۵67 دز ک00طاع آهعناد هاگ ۳۳۹۰ ۵۰ با یک آعذع]] .جل .1 -19 -------- صفحهٔ بعد -------- ۹۲ دستورالعمل پایئ سکیفیت آب‌های زیرزمینی 4 |۷۵ بخع0 5060 ۳۵۳۲۵ بد00 1 101۵00 ۵101 1۳۷۵ ما .۳ مق یک ,ق۷۵0۵ بط -20 4۰ .65 00.778-7 ۱- سیدحسین هاشمی و همکاران» راهنمای محاسبه شاخص کیفیت منابع آب ایران» پژوهشکده علوم محیطی, دانشگاه شهید -------- صفحهٔ بعد -------- امور نظام فنی معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهور با گذشت بیش از سی سال فعالیت تحقیقاتی و مطالعاتی خود.ء افزون بر ششصد عنوان نشریه تخصصی - فنی»ء در قالب آیین‌نامه» ضابطهء معیارء» دستورالعمل» مشخصات فنی عمومی و مقاله. به‌صورت تالیف و ترجمه, تهیه و ابلاغ کرده است. نشریه حاضر در راستای موارد یاد شده تهیه شده تا در راه نیل به توسعه و گسترش علوم در کشور و بهبود فعالیت‌های عمرانی به کار برده شود. فهرست نشریات منتشر شده در سال‌های اخیر در سایت اینترنتی1367217121071.1۳ قابل دستیابی می‌باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- 5 کم 3۳۵۱۱۲۶ 15۱296 5 200 ۳1212 ۹۳۳21216 ۳۵۳ ما۳۱ ۷۶۵ ۰ ۳0 ۲۵۳ 1۹۳۷۱۲۵ ۰ ۰ ۰ 8 211۲۷: 0 81۱ آ0 ۱111۹1۲۷ 0 ‎٩5۱۳۵18216‏ 1۵۲ باام 16 ا۵ 011166 [2 166012 200 ۳۵16118 اه 5۲۵۲ 5 ]120,12 01 12027160 7 0 ۷۷۵۱۲ ۵۳| 011671۵ انم ۱ ,3۳3 2013 -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- این نشریه با عنوان «دستورالعمل پایش کیفیت آب‌های زیرزمینی» جهت تدوین یک دستورالعمل ملی,» یکپارچه و مناسب برای تهیه شده است. این دستورالعمل در راستای اجرای برنامه پایش کیفیت منابع آب زیرزمینی با هدف ایجاد اطلاعات مناسب و قابل اعتماد از وضعیت کیفیت آب‌های زیرزمینی و استفاده از آن جهت مدیریت و برنامه‌ریزی منابع آب کشورء