راهنمای طرا حی» ساخت و نگهذاری کو ره‌ها

⚠ این متن با نرم‌افزار از روی تصویر خوانده شده و ممکن است خطا داشته باشد؛ برای استناد، اصلِ سند را ببینید. جمپوری اسلامی ایران سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور - وزارت نیرو راهنمای داراحی؛ ساخت و ذگ.دار یگوره‌ها معاونت امور فنی -------- صفحهٔ بعد -------- حمهوری اسلامی آبران سازمان مد یریت و برنامه ریزی کشور - وزارت نیرو . راهنمای طرا حی» ساخت و نگهذاری کو ره‌ها نشریه شماره ۲۱۴ معاونت آمور فنی دفتر آمور فنی 9 تدوین معیارها انتشارات سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور ۸۰/۰۰/۱ ۱۳۸۰ -------- صفحهٔ بعد -------- فهر ستبرکه سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور. دفتر امور فنی و تدوین معیارها راهنمای طر احی. ساخت و نگهداری گوره ها/ معاونت آمور فنی. دفتر امور فنی و تدوین معیارها؛ وزارت نیرو.[ طرح تهیه استانداردهای مهندسی آب کشور].- تهران: سازمان‌مدیریت و ۸ ص.:جدول.- (سازمان‌مدیریت و برنامه ریزی کشور.دفتر امور فنی و تدوین 964-425-248-9 15۳81 ص.ع.به انگلیسی: 5۰ 0۴ ۳۵۱1۵۵۵ 200 00۳۹1۳۵۵ نعتفعل ۲۵۲ جااعلابی کتاپنامه: ص ۱۰۸-۱۰۷ ۱.گوره. ۲ خاکریزها.الف.ایران. وزارت نیرو.طرح تهیه استانداردهای مهندسی آب.کشور .ب. سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور. مرکز مدارک علمی و انتشارات. ج. ار ۲س/۵۳۳ 6[ ۲ [ ۳۶۸ 1۸| ۷۹-۴م شایک ۹۶۳-۴۲۵-۲۴۸-۹ 964-425-248-9 15۸ دهیه کننده:معاونت آمور فنیدفتر آمور فنی و تدوین معیارها جچاپ اول: ۰ سنسخه. ۱۳۸۰ قیمت: ۰ ریال لیتوگر افی:قاسملو چاپ و صحافی:مرکز چاپ و انتشارات مرکز آموزش مدیریت دولتی همه حقوق برای ناشر محفوظ است. -------- صفحهٔ بعد -------- اس ۱ نف ۹ سر رباست جمهوری سازمان‌مد پریت وبرنامه‌ریزی‌کشور دفتر رئیس شماره: ۱۰۵/۸۰۵۲-۵۲/۵۸۹۸ به دستگاه‌های اجرایی, مهندسان مشاور و پیمانکاران سس تاریخ : ۱۳۹/۹۱ ٍ موضوع : راهنمای طراحی, ساخت ونگهداری گوره ها به استناد آیین نامه استانداردهای اجرایی طرح‌های عمرانی موضوع ماده ۲۳ قانون برنامه و بودجه ودر چهارچوب نظام فنی و اجرایی طرح های عمرانی کشور (مصوبه شماره ۵ یت مورخ ۴ هیات وزیران) به پیوست. نشریه شماره ۲۱۴ دفتر امور فنی وتدوین معیارهای این سازمان, با عنوان راهنمای طراحی» ساخت و نگهداری گوره‌هاء از نوع گروه سومء ابلاغ می گردد . دستگاه های اجرایی مهندسان مشاورهء پیمانکاران و عوامل دیگر می توانند از این نشریه به عنوان راهنما استفاده نمایند و در صورتی که روش هاء دستورالعمل ها و راهنماهای بهتر در اختیار داشته باشند. رعایت مفاد این نشریه الزامی نیست . عوامل یادشده باید نسخه ای از دستورالعمل هاء روش ها یا راهنماهای جایگزین را برای دفتر آمور فنی وتدوین معیارهای این سازمان. ارسال دارند. 5 ار ی ۰ و ّ -------- صفحهٔ بعد -------- بسمه تعالی استفاده از ضوابط معیارها و استانداردها در مراحل تهیه (مطالعات امکان سنجی)» مطالعه و طراحی. اجراء بهره برداری و نگهداری طرحهای عمرانی بلحاظ توجبه فنی و اقتصادی طرحها. کیفیت طراحی و اجرا (عمر مفید) و هزینه های نگهداری و بهره برداری از اهمیت ویژه ای برخوردار می باشد. نظام جدید فنی و اجرایی طرحهای عمرانی کشور (مصوب جلسه مورخ ۱۳۷۵/۳/۲۳ هیات محترم وزیران) بکارگیری از معیارهاء استانداردها و ضوابط فنی در مراحل تهیه و اجرای طرح و نیز توجه لازم به هزینه های نگهداری و بهره برداری در قیمت تمام شده طرحها را مورد تاکید جدی قرار داده است. باتوجه به مراتب فوق و شرایط اقلیمی و محدودیت منابع آب در ایران. امور آب وزارت نیرو (طرح تهیه استانداردهای مهندسی آب کشور) با همکاری معاونت امور فنی سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور (دفتر امور فنی و تدوین معیارها) براساس ماده ۲۳ قانون برنامه و بودجه اقدام به تهیه استانداردهای مهندسی آب نموده است. استاندارهای مهندسی آب بادر نظر داشتن موارد زیر تهیه و تدوین شده است: _ استفاده از تخصصها و تجربه های کارشناسان و صاحبنظران شاغل در بخش عمومی و خصوصی. _ استفاده از منابع و ماخذ معتبر و استانداردهای بین المللی. بهره‌گیری از تجارب دستگاههای اجرایی. سازمانهاء نهادهاء واحدهای صنعتی. واحدهای مطالعه. طراحی و ساخت. پرهیز از دوباره کاریها و اتلاف منابع مالی و غیرمالی کشور. توجه به اصول و موازین مورد عمل موسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران و سایر موسسات تهیه کننده استاندارد. ضمن تشکر از کارشناسان محترم برای بررسی و اظهار نظر در مورد این استاندارد. امید است مجریان و دست اندرکاران بخش آب. با بکارگیری استانداردهای یادشده. برای پیشرفت و خودکفایی این بخش از فعالیتهای کشور تلاش نموده و صاحبنظران و متخصصان نیز با اظهار نظرهای سازنده در تکامل این استانداردها مشارکت کنند. معاونت امور فنی زمستان ۱۳۷۹ -------- صفحهٔ بعد -------- ترکیب اعضای کمیته این استاندارد را آقایان مهندس محمدحسن چیتی و مهندس جمشید مصباحی تهیه کرده و کمیته فنی مهندسی رودخانه وپی‌احل آن را مورد بررسی و تصویب قرار داده است. اسامی اعضای کمیته فنی شماره ۲ (مهندسی رودخانه و سواحل) به ترتیب الفبا به شرح زیر است: آقای محمدابراهیم بنی حبیب کارشناس هیدرولیک آقای عبدالکریم بهنیا کارشناس هیدرولوژی خانم ریا چائیچی ملتشاهی کارشناس مکانیک خاک و مهندسی پی آقای محمد حسن چیتی کارشناس سازه‌های آبی آقای حمید خورسندی کارشناس هیدرولیک آقای حسین شفیعی فر : کارشناس راه و ساختمان آقای علاءالدین کلانتر کارشناس آبیاری و زهکشی آقای حسین محمدولی سامانی کارشناس هیدرولیک آقای جمشید مصباحی کارشناس مهندسی رودخانه آقای علی ملک کارشناس منابع آب و آبخیزداری آقای جبار وطن‌فدا کارشناس سازه‌های آبی -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان - ۱-۱ ۲۱ ۳۱ ۲ ۱-۲ ۲-۲ ۳-۲ ۴۲ ۳ ۱-۳ ۲-۳ ۳-۳ ۴۳ ۵-۳ ۶-۳ ۷-۳ ۴ ۱-۴ ۲-۴ ۳-۴ ۴۴ ۵-۴ ۶-۴ ۷-۴ کلیات گوره و زمینه‌های کاربرد آن تفاوت گوره با سد خاکی انواع گوره‌ها آمار و اطلاعات مورد نیاز آمار و اطلاعات عمومی منطفَهٌ طرح آمار و اطلاعات مربوط به شرایط اقلیمی و هیدرولوژیک منطقّه طرح و ویژگیهای هیدرولیک و ریخت شناسی رودخانه آمار و اطلاعات زمین‌شناسی. ژئوتکنیک و مکانیک خاک آمار و اطلاعات اجتماعی و اقتصادی مطالعات پایه و تعیین مبانی طراحی بازدیدها و مشاهدات صحرایی مطالعات ژئوتکنیک و مکانیک خاک مطالعات هیدرولوژی مطالعات هیدرولیک تعیین سیل طراحی یا سیلاب طرح منابع قرضه و مصالح ساختمانی طراحی گوره‌ها عوامل تخریب گوره‌ها پایداری گوره تراوش در بدنه و زیرگوره و مهار آن مهار فرسایش و آبشستگی گوره‌ها نشست بدنه و شالوده‌گوره مشخصه‌های اصلی گوره -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست مطالب ۵ ساخت و نگهداری گوره‌ها ۱-۵ تجهیزات و ماشین آلات ساخت ۲-۵ روشهای ساخت ۳-۵ منابع قرضه و مصالح ساختمانی ۴-۵ نگهداری گوره‌ها در شرایط عادی و اضطراری ۵-۵ بزرگسازی‌گوره ۶-۵ جاده‌های دسترسی ۷-۵ سازه‌های متقاطع باگوره ۶- فهرست مراجع ۸۶ ۸۶ ۸۷ ۸۹ ۹۱ ۹۵ ۱۰۰ ۱۹:۳ ۱۹۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ی مغدمه یکی از بلایای طبیعی " عمده و مهم که پیوسته دامنگیر جامعه انسانی بوده. سیل و تبعات منفی آن است که ناشی از کم توجهی بشر به اقدامات مهار سیلاب و یا کاهش خسارات آن می‌باشد و دراین راستا عدم آگاهی به نقش مهندسی رودخانه نیز سهم بسزایی دارد. درکشور ما ایران. اگر به ردیفهای اعتبارات مربوط به حوادث غیرمترقبه طبیعی یعنی: سیل. زلزله. خشکسالی. پیشروی آب دریا. طوفان و غیره نگاه کنیم. بجز در زلرله خرداد سال ‎۶٩‏ در شمال کشور. همیشه بیشترین سهم از اعتبارات به موضوع سیل و جبران خسارات ناشی از آن اختصاص یافته است. به عبارت دیگر از لحاظ مالی بیشترین خسارات بلایای طبیعی در ایران از سیل ناشی می‌گردد. طغیان رودخانه‌ها هر چند سال یک‌بار در سطح بسیار وسیعی اراضی کشاورزی. مناطق مسکونی. جاده‌ها. پلها. تأسیسات عمومی و زیربنایی و دیگر منابع و ثروتهای ملی ما را تهدید می‌کند و این موضوع باعث می‌شود که رودخانه‌ها به موازات ایفای نش حیاتی‌شان به عنوان یکی از منابع عمدهٌ تأمین آب. به عنوان یکی از عوامل طبیعی مخرب و خسارت‌آفرین برای بشر نیز مجموعه مسایل فوق ضرورت کار اصولی در زمینه اقدامات مهندسی رودخانه برای مهار و کاهش خسارات احتمالی و استفاده بهینه از رودخانه‌ها را آشکار می‌سازد و امروزه که در سطح مملکت ساماندهی رودخانه‌های داخلی و مرزی و نیز قابل کشتیرانی کردن برخی از آنها مطرح است. نیاز فوق جنبه جدی‌تری به خود می‌گیرد. اما متاسفانه تاکنون اقدام اساسی برای تبیین اصول و ضوابط طراحی. ساخت و نگهداری سازه‌های رودخانه‌ای و از جمله گوره‌ها" صورت نگرفته است. بیشتر اقدامات انجام گرفته جزئی و ناقص بوده و تنهاگوشه‌ای از موضوع را مدنظر قرار داده است و برخی کارهای اجرایی نیز بدون رعایت ابتدایی‌ترین ضوابط و معیارهای طراحی. ساخت و نگهداری انجام شده است. از دیرباز استفاده از گوره‌ها به عنوان یکی از راههای مهار سیلاب در سرتاسر ایران رواج داشته و بجز بعضی ازگوره‌هایی که در سالهای اخیر طراحی و ساخته شده, غالبا فاقد شرایط مناسب هستند. لذا با توجه به کمبود نیروهای متخصص و امکانات اجرایی و نیز فقدان تجارب صحیح علمی و عملی در زمینه اقدامات مهندسی رودخانه و ویژه گوره‌ها. طرح تهیه استانداردهای مهندسی آب کشور اقدام به تهیه راهنمای طراحی. ساخت و نگهداری یکی از مهمترین روشهای مهار سیلاب و طغیان رودخانه‌ها. یعنی گوره نمود. از آنجا که در نظر نگرفتن معیارهای تجربه شده در نقاط مختلف دنیا. می‌تواند عواقب نامطلوبی از نظر شکست گوره. عدم موفقیت در مهار سیلاب رودخانه و حفاظت اراضی و تاسیسات اطراف آن و نیز ایجاد عکس‌العملهای پیش‌بینی نشده رودخانه را در پی داشته باشد. لذا ضرورت تدوین این محموعه اهمیت بیشتری می‌یابد. بدیهی است که در استفاده از این راهنما. با توجه به مرحله مطالعات. دقت مربوط به آن مرحله صورت می‌گیرد. در این رابطه لازم است از فهرست خدمات مراحل مختلف مطالعات طر حهای مهندسی رودخانه که توسط کمیته مهندسی رودخانه و سواحل دفتر استانداردهای مهندسی آب تهیه شده است. استفاده گردد. ۳۹۳۵۵۱۵ . د6ع ]2-1 در0) 12129 [۳10۳۵ -| -------- صفحهٔ بعد -------- مطلب دیگری که در اینجا مناسب است بدان اشاره شود. انتخاب کلمه «گوره» است. از انجا که مهندسی رودخانه یکی از جوانترین رشته‌های مهندسی در جهان است و در ایران نیز سابقه جندانی ندارد. لذا ناهماهنگی‌هایی در کاربرد اصطلاحات مربوط به این رشته مهندسی مشاهده می‌شود و واژه‌های مختلف و بعضاً نامناسب در مقابل هر اصطلاح خارجی به‌ کار می‌رود. این موضوع ضرورت معادل‌یابی یا معادل‌سازی کلمات فارسی به جای اصطلاحات خارجی را مشخص می‌سازد. خوشبختانه با مختصر تحقیق و بررسی در منابع فرهنگی و نیز اصطلاحات محلی می‌توان معادلهای بسیار بامعنی. کوتاه و جالب را در مقابل اصطلاحات خارجی آن یافت. مثلاً برای کلمه تورکینست ا(به معنی استخرهای تغذیه مصنوعی) می‌توان کلمه‌گوراب (گور +آب) راکه یک اصطلاح فارسی است و در بعضی از محل‌ها از جمله استان یزد و به همان منظور به کار می‌رود. مورد استفاده قرار داد. برای کلمه لوی " که به بندهای خاکی در سواحل رودخانه‌ها و به موازات آن اطلاق می‌شود. اصطلاحات زیادی در فارسی از جمله سیلبند. سیلبند خاکی. دیوار ساحلی خاکی. سیل‌گیر خاکی و غیره به کار می‌رود. از قدیم‌الایام در منطقه سیستان اصطلاح اصیل فارسی گوره را برای این گونه خاکریزهای سیلبند به کار می‌برده‌اند که دقیقاً معادل با واژه خارجی لوی است و برای سیلبندهای خاکی اطراف رودخانه سیستان استفاده می‌شود که وظیفه محدود کردن جریان آب در یک عرض مشخص را بر عهده دارند. به همین دلیل کلمه گوره به عنوان معادل فارسی برای واژه لوی انتخاب گردید. برای برداشت یکسان از عبارات و مفاهیم مطرح شده در این راهنماء معانی و تعاریف تعدادی از واژه‌های کلیدی در زیر آورده می‌شود: دیوارهء دز 11 به هر نوع سازه خاکی. سنگی و یا دیواره‌های شمعی گفته می‌شود که برای مهار یا انحراف سیلاب. جریان آب رودخانه یا طغیان ناشی از امواج و جزر و مد دریا احداث می‌گردد. لازم به تذکر است که این واژه در کشورهای مختلف معادل واژه‌های ۳1۳۳۵۲۱۱۵۱۱ ,1۷۵۵ ,710111) نیز به کار رفته است. خاکریز ۳ به هر نوع خاکریز گفته می‌شود. ولی در مهندسی رودخانه بیشتر به نوع خاصی از خاکریزها (2۷2.]) گفته می‌شود که عموماً به موازات رودخانه به منظور حفاظت زمینهای پشت خاکریز از سیلابی شدن توسط آب رودخانه احداث می‌گردد. مهار سیل, مهار سیلاب |0۵۲۵ ۳1۵۵۵ به اقدامات مدیریتی. آبخیزداری و مهندسی رودخانه گفته می‌شود که به تنهایی و یا به صورت مجموعه‌ای از اقدامات به منظور حفاظت در مقابل سیل و کاهش خطرها و به حداقل‌رساندن خسارات آن مورد استفاده قرار می‌گیرد. ۵۵ -2 ۳۵۵۵1 -1 ۲ -------- صفحهٔ بعد -------- آبشکن ۱و6 یک نوع سازه است که در رودخانه‌ها به منظور حفاظت کناره از فرسایش, تله‌اندازی رسوبات حمل شده توسط جریان. هدایت جریان در یک مسیر مشخص و یا افزایش عمق جریان. از ساحل رودخانه به سمت داخل آن و با زاویه‌ای نسبت به جهت جریان احداث می‌گردد. آبشکنها با استفاده از مصالح سنگی. شنی و خاکی با پوشش مناسب. شمعهای چوبی. بتنی یا فلزی و همچنین تور سنگ ساخته می‌شوند. آبشکنها عموماً به دو دسته اصلی آبگذر (باز) و آب‌ناگذر (بسته) تقسیم می‌شوند. از طرف دیگر می‌توان آبشکنها را به دوگروه آبشکنهای مستغرق و پوشش 1 سازه‌ای که در مجاورت ساحل رودخانه و بموازات جریان احداث می‌شود و به منظور حفاظت کناره‌های فرسایش پذیر به کار می‌رود و یک کناره با راستای ملایمی را شکل می‌دهد. ضمناً از آن برای حفاظت شیب خاکریزها. گوره‌ها. آبشکنها و غیره نیز استفاده می‌شود. از انواع آن می‌توان به پوشش سنگی. تور سنگی. بتنی . آسفالتی. نرده‌ای. کیسه‌ای و غیره اشاره کرد. مهندسی رودخانه 8 11۷6۲ مهندسی رودخانه یکی از شاخه‌های رشته مهندسی عمران و مباحث مطرح در مهندسی آب است. مهندسی رودخانه به اقداماتی گفته می‌شود که در زمینه مطالعات (شناخت. برنامه‌ریزی و طراحی). ساخت سازه‌ها و بهره‌برداری بهینه بمنظور مهار, کاهش خطرها و به حداقل رساندن تبعات منفی و همچنین بهسازی وضعیت آن در جهت تامین نیازهای بشری و حفظ محیط زیست صورت می‌گیرد. ساماندهی رودخانه 8 م31۷۲ مجموعه اقداماتی که برای مهار و تثبیت یک رودخانه در یک مسیر موردنظر و مناسب انجام می‌شود. این اقدامات اهداف مختلفی نظیر: مهار سیل. تامین یک آبراه کشتیرانی مناسب و مطمئن. مهار رسوب. حفاظت بستر و کناره‌های رودخانه در مقابل عوامل فرسایش و هدایت جریان رودخانه در یک مسیر مشخص و مطلوب را تأمین می‌کند. ۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۹- کلیات ۱-۱ گوره و زمینه‌های کاربرد آن تعریف : گوره بند خاکی کوتاهی است که در فواصل مختلف از کناره دو طرف رودخانه و در امتداد آن این روش از قدیمی‌ترین و متداولترین روشهای مهار سیلاب به‌شمار می‌رود و در سالهای اخیر به صورت گسترده‌ای به‌عنوان یک کار مهندسی مهار و حفاظت سیلاب به تنهایی و یا همراه با دیگر روشهای مهار سیلاب و حفاظت کانالها و رودخانه‌ها مورد استفاده قرار گرفته است. استفاده از گوره‌ها اصولاً در مناطق غیرشهری که ارزش اقتصادی زمینهای اطراف رودخانه کمتر است توصیه می‌گردد. زیرا عرض بستر انتخابی برای پای‌گوره زیاد است. هرینه ایحاد گوره‌ها در اغلب اوقات نسبت به سایر راههای مهار سیلاب. ارزانتر و نیز قابلیت اطمینان آن بیشتر است.گوره معمولاً با مصالح موجود در محل ساخته می‌شود که این موضوع از امتیازات این روش است. در بعضی موارد برای حفاظت یک روستا یا یک شهر می‌توان از یک گوره اختصاصی استفاده کرد که راههای ورود سیلاب به آن ناحیه را کاملامسدود سازد. به عبارت دیگر به جای یک خاکریز طولی از یک نوع خاکریز ویژه به نام‌گوره حلقوی ! استفاده می‌گردد. ماماه اه : ی .۰ ای ۹ ح ۲ ۳ در مناطق شهری به علت محدود بودن زمین و ارزش زیاد ان معمولا به‌جای گوره از دیوار سیلبند بتنی. سنگی و غیره استفاده می‌شود. اما در صورت وحود شرایط مساعد (مانند: وحود زمین و فضای کافی برای احداث گوره. ضرورت ساخت خیابان ساحلی و ...). می‌توان از گوره‌های دارای تاج عریض استفاده کرد. حسن این روش آن است که از تاج عریض گوره به عنوان خیابان یا بلوار استفاده شده و بدنه آن نیز برای مهار سیلاب به کار می‌رود. ۲-۱ تفاوت گوره با سد خاکی مقاطع عرضی گوره‌ها از نقطه نظر طراحی عموماً شبیه به مقاطع عرضی سدهای خاکی بوده.اما مبانی طراحی آنها به دلایل زیر کمی متفاوت است که عبارتند از : گوره‌ها در دو طرف رودخانه. فقط جند روز یا حداکثر چند هفته در طول سال (در مدت وقوع سیل) با آب در تماس هستند در حالی که سدهای خاکی بیشتر اوقات سال با آب در تماس هستند. این بدین معنی است که |۱۷۷۵ ۳۱۵۵۵ -2 6 ۳۱۵۵ - | ۴ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱ ۱ ۰ ال شملش دار ۰ 8 و سمل : ۱ ص۲۱۱ ی ! : که ماد ی ٍ /2/3 ه جلکا2 5 85 5 ٍ / 2 هم رم شکل ۱-۱- پلان و مقطع عرضی گوره و رودخانه ۵ -------- صفحهٔ بعد -------- از نظر طراحی مسئله تراوش ! و رگاب " درگوره‌ها کم‌اهمیت‌تر از سدهای خاکی است. - محل استقرارگوره‌ها بر اساس نیازهای مهار سیلاب مشخص می‌شوند و این امر بدون توجه به شرایط مناسب و یا نامناسب شالوده خواهد بود.گاهی می‌توان برای دوری جستن از وضعیت نامطلوب شالوده. محل استقرا رگوره‌ها را به مقدار جزیی (در صورت وجود فضای کافی) جابه جا کرد. اما اغلب اوقات محدودیت ایجاب می‌کند که از زمین نامناسب استفاده کرده و به‌جای تغییر در محل استقرارگوره‌ها. طراحی گوره را تغییر داد و یا در صورت امکان. خاک شالوده را تقویت کرد. - مصالحی که از آنها برای احداث‌گوره استفاده می‌شود. از منابع قرضه نزدیک به محل احداث فراهم می‌گردد. زیرا حجم عظیمی از مصالح برای خاکریزی و احداث گوره‌ها مورد نیاز است که تهیه آن از محلی به غیر از مجاورت گوره‌ها غیراقتصادی خواهد بود. در حالی که برای احداث سدهای خاکی مصالح با دانه‌پندی و مشخصات مکانیکی خاص مورد نیاز است که در صورت لزوم حتی از فواصل بسیار دور نیز باید تامین گردد. ۳-۹ انواع گوره‌ها گوره‌ها را می‌توان بر حسب نوع زمینهای مورد حفاظت (شهری و صنعتی. کشاورزی). نوع کاربرد یا هدف (شاخه وم هدع ی و ری کی تون ۵ : ۹ : ۰ ی ۰ ۶ متراکم. نامتراکم. هیدرولیکی) و یا بر حسب شکل مقطع عرضی طبقه‌بندی کرد[ ۲۶] . ۱-۲-۱ انواع گوره‌ها برحسب نوع زمینهای مورد حفاظت گوره‌ها را می‌توان برحسب نوع زمینها و تأسیسات مورد حفاظت به دو دسته گوره‌های مناطق شهری و صنعتی و گوره‌های مناطق کشاورزی تمسیم‌بندی کرد.گوره‌های شهری به علت بالا بودن قیمت زمین و همچنین تراکم جمعیت و ضرورت حفظ جان انسانها باید دقیقتر از گوره‌های مناطق کشاورزی, طراحی و اجرا شوند و تمهیدات لازم برای جلوگیری از تخریب آنها به کار رود. 8 -2 6 - | ما5 -4 56 5610206 -3 4 مبا5 -5 ۶- منظهو, از رقم داخل کروشه. شماره ماحل مربوط در فهرست منابع و ماخحل انتهای نشریه است. ای ۶ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۳-۱ انواع گوره‌ها برحسب کاربرد با هدف گوره‌ها بر حسب نوع کاربرد یا هدفشان می‌توانند به صورتهای زیر طبقه‌بندی شوند : - گوره‌های اصلی و فرعی به ترتیب گوره‌هایی در امتداد شاخه اصلی و شاخه‌های فرعی رودخانه هستند. گورهٌ حلفوی یک ناحیه در معرض سیل را کاملاً و از همه جهات احاطه می‌کند (دور تادور یک ناحیه در معرض سیل). - گورهٌ پشتیبان در سمت غیر رودخانه‌ای گوره‌های موجودی که شکافته شده یا به وسیلهٌ فرسایش ناشی از جریان آب تهدید می‌گردند. در مجاورت گوره اصلی ساخته می‌شود. - زیرگوره با هدف مهار زه تحتانی و جلوگیری از پدید جوشش ماسه. ناحیه‌ای در پشت یک‌گورهٌ اصلی را احاطه می‌کند. لا زم به ذکر است که چاههای کاهش فشار و سکوهای تروش " جایگزین خوبی برای این نوع‌گوره هستند. - گوره آیشکن از بدنه یک گوره اصلی به سمت ساحل رودخانه امتداد یافته و با انحراف جریان از بدنگوره به سمت داخل رودخانه. مانند یک آبشکن.گوره اصلی را محافظت می‌کند. ۳-۳-۹ انواع گوره‌ها برحسب روش ساخت گوره‌ها از نظر روشی که برای ساخت آنها به کار می‌رود به انواع متراکم. نیمه متراکم. نامتراکم و هیدرولیکی تفسیم می‌شوند: - در مناطق و زمینهای پرارزش و همچنین در روی شالودهٌ مناسب و مقاوم. گوره‌های متراکم با شیب شیروانی تند ساخته می‌شوند. - در زمینهای کم ارزش. روی شالوده‌های ضعیف و یا در نواحی دارای بارندگی زیاد در زمان ساخت. گوره‌های نامتراکم یا نیمه متراکم با شیب شیروانی ملایم ساخته می‌شود. - روش هیدرولیکی برای مواردی است که‌گوره را با استفاده از مصالح به دست آمده از لایروبی رودخانه می‌سازند. ۴-۳-۱ انواع گوره‌ها برحسب ترکیب مصالح مقطع عرضی - گوره‌های همگن ۲ از خاکهای با نفوذپذیری کم ساخته شده و تر جیحاً وقتی به کار می‌روند که روی خاک یا سنگ نفوذناپذیر ساخته شوند. البته در عمل اکثرگوره‌ها به صورت همگن ساخته می‌شوند (شکل ۲-۱). - گوره‌های ناهمگن که مقطع عرضی آنها از چندنوع خاک مختلف تشکیل می‌گردد ومعمولاً خاک ریزدانه نقش مهار تراوش و آببندی را ایفا می‌کند (شکل ۲-۱). - گوره پوشش دار دارای مقاطع عرضی همگن یاناهمگن بوده که در روی شیروانی سمت رودخانه‌ای آنها پوشش " مناسب برای جلوگیری از فرسایش و آبشستگی ایجاد می‌گردد (شکل ۳-۱). |- 5660286 2- 1101۵82060۶ 65 3-1 -------- صفحهٔ بعد -------- «االف !) ی ار وگ که ما ۰ .۰ ۵ * ی له خاروس ناو 0 ال 4 مها ر کر .۰ ی ۰۰ ۹ ۰ ۰ خاش با 4 را .8 ۸ ْ. ۰ مها ی و ۶.۶۱ 1 ۰.۰ .. ‎۰*٩ سس( شکل ۳-۱- چند نوع گوره همگن با پوششهای محافظ مختلف -------- صفحهٔ بعد -------- در مطالعات مهندسی. نقش آمار و اطلاعات دقیق و کامل بر کسی پوشیده نیست. به درستی می‌توان ادعا کرد که آمار و اطلاعات کافی و صحیح از مهمترین عوامل و بلکه پایه‌های موفقیت طرحهای مهندسی است و این امر به خصوص در مطالعات طرحهایی که در ارتباط با پدیده‌های طبیعی باشد و طراحی آنها بر روشهای تحلیلی و یا تجربی استوار است. نقش بسیار حساستری دارد. به نحوی که فمّدان و یا حتی کمبود آمار و اطلاعات لازم. مطالعه. اجرا با بهره‌برداری این گونه طرحها را با مشکلات و مخاطرات جدی مواجه می‌سازد. در مهندسی آب و به ویژه در مهندسی رودخانه که با یکی از عناصر پیچیده طبیعت به‌نام رودخانه سر و کار دارد و عوامل و متغیرهای متعددی در رخدادها و پدیده‌های مرتبط با آن دخیل هستند. دستیابی به آمار و اطلاعات ثبت شده اهمیت زیادی دارد. بدیهی است که در ابتدای مطالعات هر طرحی باید این عوامل تاثیرگذار را شناسایی کرد و با توجه به میزان تاثیر هر یک در وقوع پدیده‌های طبیعی مرتبط. آنها را اولویتبندی نمود و برحسب مورد. حد و مرز اطلاعات مورد نیاز هر عامل را نیز در طراحی گوره‌ها نیز که به عنوان یک سازه آبی - خاکی مرتبط با رودخانه‌ها. کاربردی وسیع و رایج در مهار سیلاب و حفاظت اراضی و تأسیسات حاشیه آنها دارد. دستیابی به آمار و اطلاعات صحیح و کافی در زمینه‌های مختلف از اهمیت بسزایی برخوردار است. خطرهای ناشی از شکست و تخریب گوره‌ها در مواقع سیلابی که می‌تواند خسارات جانی و مالی فراوانی به دنبال داشته باشد و نیز حجم عظیم عملیات خاکی که در مسیر طولانی در دو طرف رودخانه‌ها برای احداث گوره‌ها باید انجام گیرد و خود مستلزم صرف هزینه‌های قابل توجه است. اهمیت آمار و اطلاعات مورد نیاز را چند برابر می‌کند. در هر صورت با توجه به انچه در بالا بیان گردید. می‌توان مجموع آمار و اطلاعات مورد نیاز در طراحی گوره‌ها را به شرح زیر دسته‌بندی نمود: ۱-۲ اآمار و اطلاعات عمومی منطقهٌ طرح آمار و اطلاعات پایه عموماً شامل مجموعه اطلاعات عمومی مورد نیاز ابعاد مختلف طراحی گوره‌هاست که عمدتاً - نقشه‌های راهها و موقعیت عمومی منطقه طرح با مقیاس ‏ ۱/۵۰۰۰۰ تا ۱/۲۵۰۰۰۰ - نقشه‌های توپوگرافی اراضی اطراف رودخانه به پهنای حداقل ۵۰۰ متر از کناره رودخانه به مقیاس از ۱/۵۰۰۰ تا ۰ بر حسب مورد برای شناسایی عمومی منطفّه طرح - نقشه‌های توپوگرافی اراضی حاشیه رودخانه حداکثر تا پهنای ۱۰۰۰ متر از کناره رودخانه با مقباس ۱/۱۰۰۰ تا ۹ ۹ ۳ ۰ 7 ۰ و معمولا ۰ برای تعیین مسیرگوره‌ها و طرح نقشه مسطحه انها | - -------- صفحهٔ بعد -------- - عکسهای هوایی با مفیاس ۱/۲۰۰۰۰تا ۱/۵۰۰۰۰ از محدودهٌ طرح و در صورت امکان با فواصل مناسب زمانی (معمولاً ۱۰ تا ۳۰سال) برای بررسی تغییرات پدید آمده در منطقه طرح و مطالعات ریخت شناسی رودخانه - تصاویر و اطلاعات ماهواره‌ای از منطقّه طرح با مقیاس ۰ ۷5۱/۱۰۰۰۰۰ ۱/۲۵۰۰۰۰ - اطلاعات و گزارشهای موجود در ارتباط با وضعیت عمومی منطقه طرح - آمار و اطلاعات مربوط به خسارتهای ناشی از سیلابهای گذشته در محدوده طرح - اطلاعات مربوط به تأسیسات و ابنیه موجود در حاشیه و یاتقاطع با رودخانه نظیر : سدها. بندهای انحرافی. پلها. جاده‌ها. ایستگاههای پمپاژ. خطوط لوله. کابلهای برق. کانالها. ساختمانها و ... - اطلاعات مربوط به سایر طرحهای در دست مطالعه و یا در دست اجرا در حاشیه و یا مرتبط با رودخانه در منطمه طرح - نقشه موقعیت جاده‌های ارتباطی و دسترسی منطقَه طرح در مقیاس ۱/۵۰۰۰ تا ۱/۵۰۰۰ ۲-۲ آمار و اطلاعات مربوط به شرایط اقلیمی و هیدرولوزیک منطقهٌ طرح و ویژگیهای هیدرولیک و پس از جمع آوری و بررسی آمار و اطلاعات پایه مورد نیاز از منطقه طرح که منجر به کسب شناخت کلی از شرایط عمومی منطقه خواهد شد. دستیابی به آمار و اطلاعات مربوط به شرایط اقلیمی و هیدرولوژیک منطقه و همچنین شرایط هیدرولیک رودخانه می‌تواند ابزار لازم را برای تعیین چندین عامل مهم در امر طراحی گوره‌ها فراهم آورد. مهمترین عامل که نش اساسی را در طراحی گوره‌ها دارد. تعیین سیل طراحی در بازه‌های مختلف رودخانه (با توجه به شرایط و درجه اهمیت هر بازه) و ترازهای مختلف سیلابها و نهایتاً تعیین بازه‌های طغیانی رودخانه و نقاط سیلگیر اطراف آن است. برای این منظور آمار و اطلاعات زیر مورد نیاز است: - گزارشهای هواشناسی. هیدرولوژی. هیدرولیک و ریخت شناسی موجود و مرتبط با منطقه طرح - آمار و اطلاعات مربوط به شرایط اقلیمی منطقه نظیر: میزان بارش دما. میزان تبخیر و تعرق. سرعت و جهت باد و تغییرات رطوبت نسبی در طول فصول سال - آمار و اندازه‌گیری‌های انجام شده در زمینه بدو۲ جریان و تغییرات سطح آب رودخانه در سالهای گذشته و به ویژه در مواقع سیلابی در محدوده طرح - آمار و اطلاعات مربوط به نوع. میزان و مشخصات بار رسوبی معلق و بستر رودخانه که در گذشته و یا بر اساس ضوابط موجود جمع آوری شده - نقشه‌های توپوگرافی رودخانه با مقیاس ۱/۱۰۰۰ تا ۱/۱۰۰۰ نیمرخهای طولی در محورهای خطالقعر و لبه‌های فوقانی کناره‌های چپ و راست رودخانه با مقیاس ۰ تا ۵۰ و همچنین مقاطع عرضی ۱- ۷0۵۳۵۱۷ 2- 0 ۱۰ -------- صفحهٔ بعد -------- رودخانه با مقیاس ۱/۱۰۰ تا ۱/۱۰۰۰ طولی و ۱/۱۰ تا ۱/۱۰۰ ارتفاعی و به فواصل ۵۰ تا ۲۰۰۰ متر که بستگی به عوارض و تغییرات مقطع و طول رودخانه دارد. معمولاً این نقشه‌ها بر اساس دقت مورد نیاز و بر طبق ضوابط موجود تهیه خواهد شد. - در رودخانه‌های کشندی (جزر و مدی). آمار و اطلاعات مربوط به تغییرات کشند (جزر و مد) و به خصوص شرایط خاص حداکثرهای برکشند (مد) ". حداقل زیرکشند (جزر) آ و غیره در گذشته. به منظور پیش‌بینی تغییرات کشند در آینده مورد نیاز خواهد بود. بدیهی است اگر جنین آماری موجود نباشد. بر اساس دستورالعملهای تهیه شده باید تغییرات کشند به صورت فواصل ۳۰ دقیقه و یا یک ساعت و برای مدت حداقل ۰ روز انجام شود. - در رودخانه‌های منتهی به دریا با دریاجه. تغییرات سالانه سطح آب دریا یا دریاجه موردنیاز است. ۳۲-۲ آمار و اطلاعات زمین‌شناسی, ژئوتکنیک و مکانیک خاک گوره‌ها یکی از انواع سازه‌های خاکی هستند که به منظور مهار سیلاب در طرفین رودخانه‌ها یا در اطراف دریاچه‌ها احداث می‌گردند. لذا در طراحی آنها از جنبه‌های مختلف و به ویژه در بررسی شرایط شالوده. پایداری خاکریز در مقابل عوامل مختلف تخریب نظیر: جریان سیل. رگاب. تراوش. زیرکنی ". نشست. رگبار و غیره باید اطلاعات کافی از لایه‌های زیرزمینی و مشخصات فیزیکی و مکانیکی مواد تشکیل‌دهندهٌ بسترگوره‌ها و موادی که در ساخت پی و بدنهگوره‌ها استفاده خواهد شد. تهیه گردد. این اطلاعات از اهمیت بسیار زیادی برخوردارند و باید با حساسیت ویژه جمع آوری گردند. عمده‌ترین اطلاعات مورد نیاز به شرح زیرند: - نقشه‌های زمین‌شناسی و زمین‌ریخت‌شناسی ؟ منطقه طرح در مقیاس ‏ ۱/۱۰۰۰۰۰ و در صورت عدم وجود. از نقشه‌های ‏ ۱/۲۵۰۰۰۰ - گزارشهای زمین‌شناسی. ژئوتکنیک و مکانیک خاک موجود و مرتبط با سایر طرحهای اجرا شدهٌ قبلی. طرحهای در دست اجرا و سایر طرحهای مطالعاتی در منطقه طرح - آمار و اطلاعات مربوط به تغییرات سطح آب زیرزمینی و مشخصات فیزیکی و شیمیایی آن در حاشیه رودخانه - آمار و اطلاعات مربوط به مشخصات زلزله‌های واقع شده در منطقه و وضعیت گسلها و ترانشه‌های موجود در محدوده طرح - آمار و اطلاعات مربوط به زمین‌لغزه‌ها و گسستگیهای ناشی از روانگرایی " ناحیه‌ای و سحلی. فرونشستهای منطقه‌ای. تورم‌پذیری خاک و لایه‌های ضعیف در مسیرگوره (1].1.۳۷) ۷۷/۵۱۵۲ ۵۷ 10۵۲ -2 (11.11.۷۷) ۷۷/۵۱۵۲ 11۱۵1 0۲ ۱-1116 /۵(۷ 000110۲۵ -4 88 060۲ 1] -3 00 5 ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- مشخصات و ویژگیهای فیزیکی و مکانیکی لایه‌های زمین در مسیر انتخابی گوره و همچنین مصالح منابع قرضه نظیر: طبقه‌بندی خاک. میزان رطوبت. حدود اتربرگ. تراکم‌پذیری. تحکیم‌پذیری و مقاومت برشی برای خاکهای ریزدانه چسبنده و همچنین طبقه‌بندی و وزن مخصوص, دانه‌بندی. میزان نفوذپذیری. تحکیم‌پذیری و مقاومت برشی برای خاکهای درشت‌دانه و مشخصاتی نظیر: هوازدگی. خردشدگی و وزن مخصوص برای سنگها - عمق ونوع لایه‌های خاک زیرزمینی در مسیرگوره و به ویژه خاکهای سست و مسئله‌دار نظیر خاکهای واگرا". خاکهای رمینده و خاکهای پس مانده معدنی و همجنین سنگ کف ۴-۲ آمار و اطلاعات اجتماعی و اقتصادی هدف اصلی از احداث‌گوره‌ها. ایمن‌سازی مناطق نزدیک و یا در حاشیهٌ رودخانه‌ها در مقابل تهاجم سیلابهای سرریز شده از مجرای رودخانه است. به نحوی که شرایط قابل اطمینانی برای ادامه فعالیتهای اقتصادی مراکز روستایی. شهری و صنعتی اطراف رودخانه‌ها فراهم گردد و از بروز خطرهای جانی و خسارات مالی ناشی از وقوع سیلابها جلوگیری شود. با توجه به این نکته بسیار مهم. در راستای تحمّق اصلی‌ ترین هدف ساخت و توسعه‌گوره‌ها. ضروری است اطلاعات جامعی از وضعیت اجتماعی و اقتصادی منطق طرح جمع آوری گردد تا با استفاده از این اطلاعات. بتوان در طراحی و تعیین جانمایی و مسیر صحیح گوره و ابعاد منطقی برای آن تصمیم درستی گرفت و در توجیه اجتماعی و اقتصادی اجرای طرح مورد استفاده قرار داد. اطلاعات مورد نیاز عمدتاً شامل موارد زیر است: - آمار جمعیت ساکن در مناطق اطراف رودخانه و جگونگی ترکیب و پراکندگی این جمعیت منابع کاری و درآمدی و میزان درآمد حاصل از کارهای مختلف جمعیت ساکن - وسعت و ارزش اراضی, تأسیسات و ابنیه واقع در اطراف رودخانه با توجه به نوع استفاده از اراضی مذکور - موقعیت مراکز روستایی. شهری. صنعتی و زراعی و وسعت و ارزش هرایک به تفکیک - نحوه و میزان استفاده از آب رودخانه به منظور مصارف کشاورزی. صنعتی و شرب - برنامه‌های توسعه در اراضی حاشیه رودخانه و حدود سرمایه‌گذاریهای پیش‌بینی شده از ازدم12ا۵) -2 0 - | ۱۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳- مطالعات پایه و تعیین مبانی طراحی ۱-۳ بازدیدها و مشاهدان صحرایی بازدیدهای صحرایی در مطالعات مهندسی رودخانه از اهمیت زیادی برخوردار است به نحوی که می‌تواند به عنوان یک عامل مهم در گزینه‌یابی و ارائه راه حل مطلوب. قلمداد گردد. زیرا با بازدیدها و مشاهدات صحرایی, قسمتی از ضعف مطالعات که ناشی از انجام کار صرفاً دفتری است. برطرف می‌گردد و نگرشی معقول. منطقی و واقعی به طراح می‌دهد. این موضوع به ویژه در هنگام استفاده از عکسهای هوایی و نقشه‌های توپوگرافی و زمین‌شناسی ضرورت بیشتری می‌یابد. انجام دادن بازدیدهای صحرایی برای مطالعات مهار سیلاب به وسیله گوره‌ها از اهممیت ویژه‌ای برخوردار است. زیرا تنوع و تعدد عوامل مختلف موْئر در ارائه راه حل به قدری زیاد است که انجام ندادن بازدیدها و مشاهدات صحرایی می‌تواند منجر به نادیده گرفتن بعضی از آنها شده و طرح را با مشکل مواجه سازد. در این راستا اقدامات زیر ضروری است : - مذاکره و تبادل نظر با مردم محلی و مسئولان مربوط در منطقه در رابطه با وضعیت رودخانه و سابقه سیل و نظرخواهی برای راه حلهای مختلف و استمرار این مذاکرات و تبادل نظرها در حالات و شرایط مختلف (ضمناً باید خاطره‌ها و داستانهای افراد با توجه به نظرات کارشناسی مورد توجه قرار گیرد). - بازدید از قسمتهای مختلف رودخانه و سیلابدشت و اراضی حاشیه آن برای: ۵ تهید‌کروکی از وضعیت موجود رودخانه و ثبت تغییرات احتمالی واقع شده در گذشته ۵ شناسایی و بررسی بازه‌ها و یا نقاط فرسایشی ۵ شناسایی شاخه‌ها و آبراهه‌های فرعی و فصلی. سیلراه‌ها " (مسیلها) و زهکشهای ورودی به رودخانه ۵ شناسایی و بررسی محدوده یا نقاط سیلگیر و ارزیابی عملکرد سیل بر آنها و آثار تخریبی حاصله ۵ شناسایی و بررسی تأسیسات. ساختمانها و ابنیه واقع در حاشیه. کناره یا داخل رودخانه بررسی وضعیت و موقّعیت مزارع. باغها و زمینهای شهری و صنعتی و غیره در حاشیه رودخانه ۵ جمع‌آوری اطلاعات در مورد طرحهای اجرا شده یا در دست اجرا در منطقه طرح و بررسی تأثیر احتمالی متقابل آنها بر طرح مهار سیلاب به وسیله گوره ۰ جمع آوری اطلاعات در مورد وضعیت ساکنان حاشیه رودخانه (تعداد. تراکم و پراکندگی جمعیت. شهری با روستایی بودن. اشتغال. درآمد و ...) - انجام دادن پرواز در ارتفاع کم بر فراز منطقه و محدودهٌ طرح برای شناسایی بهتر خصوصیات ظاهری رودخانه و وضعیت اراضی ساحلی و همچنین ارزیابی عملکرد سیل به ویژه در هنگام وقوع و پس از آن بسیار مفید است و در این صورت تهیه فیلم نیز توصیه می‌گردد. - بازدید و بررسی ایستگاههای هواشناسی. آب سنجی و رسوب سنجی منطقهٌ طرح به منظور جمع آوری اطلاعات اولیه و نیز ارزیابی کیفیت و نحوهٌ کارکرد این ایستگاهها | 5 ۱۳ -------- صفحهٔ بعد -------- 5 جمع آوری اطلاعات اولیه در مورد ریخت شناسی. هیدرولیک و رسوب. فرسایش با رسوبگذاری رودخانه. زمین‌شناسی منطقه و محدوده طرح. جنس رسوبات بستر و کناره‌ها و سیلابدشت رودخانه. منابع قرضه و مصالح موجود در منطفه - جمع‌آوری اطلاعات اولیه در مورد فیزیوگرافی. فرسایش. رسوب و غیره حوضه آبریز رودخانه - تهیه عکس از موارد غیرعادی و خاص به تعداد مورد نیاز - تهیه فیلم از وضعیت موجود رودخانه و حاشیه آن - بررسی عوامل خاص موْئر در وقوع یا تشدید سیل مانند موانع طبیعی یا مصنوعی موجود در مسیر رودخانه. پلها. رعایت نکردن حریم و ... - بررسی اولیه راههای مختلف مهار سیلاب نظیر: انحراف یا پخش سیلاب. احداث مخازن ذخیره‌ای یا تأخیری. بهسازی آبراه و غیره به منظور مقایسه این روشها با راه حل احداث گوره - بررسی ضرورت اجرای طرحهای اضطراری (مقطعی. موضعی. موقت) برای مقابله با سیل با توجه به‌ نوع و شدت تغییرات رودخانه - بررسی راههای ارتباطی مناسب برای بازدید و دسترسی به قسمتهای مختلف رودخانه زمان مناسب برای بازدید صحرایی با توجه به شرایط محلی و محدودیتهای آب و هوایی انتخاب می‌شود و حتی الامکان باید حداقل در سه موقعیت زمانی متفاوت شامل: زمان قبل از وقوع سیلاب. در حین سیلاب و زمان بعد از وقوع سیلاب باشد. کارشناسان بازدیدکننده باید مرکب از کارشناسان متخصص در کلیه موارد یاد شده باشند. ۲-۳ مطالعات زمین‌شناسی زمین‌شناسی و به‌ویژه زمین‌شناسی مهندسی از مطالعات پایه و ضروری برای مهندسی رودخانه و طراحی سازه‌های مختلف مربوط به آن. به ویژه گوره‌هاست. این بخش از مطالعات اهمیت زیادی در پاسخگویی به بسیاری از سوالات مطرح در مرحله طراحی سازه‌های خاکی. از قبیل:گوره‌ها. سدهای خاکی و غیره دارد. پرسشها و مباحثی که در زمینه انتخاب نوع و ترکیب سازهٌ خاکی. پایداری شالوده و بدنگوره. تعیین نوع و ترکیب مصالح مناسب برای قسمتهای مختلف سازه. تعیین محلهای مناسب منابع قرضه و مهار پدیده‌هایی نظیر: نشست. روانگرایی و گسیختگی مطرح است. نیاز به مطالعات زمین‌شناسی و ژئوتکنیک خواهد داشت. زمین‌شناسی به طور معمول در مراحل شناسایی و توجیهی از مطالعات یک پروژه مهندسی انجام می‌شود که گاهی تحت عنوان مطالعات مقدماتی و مطالعات نهایی زمین‌شناسی نیز تقسیم‌بندی می‌گردد. در مرحله مطالعات مقدماتی زمین‌شناسی. مطالعات در سطح گسترده‌تر و کلی‌تر انجام می‌شود و هدف از آن کسب شناخت کلی از وضعیت زمین‌شناسی منطقه و فرایندهای موثر بر تعیین جانمایی گوره است. در حالی که هدف از مطالعات نهایی زمین‌شناسی. درک عمیق‌تر و تعیین عوامل و میزان تأثیر هر یک در طراحی گوره است و برای این منظور اقداماتی ۱۴ -------- صفحهٔ بعد -------- نظیر حفرگمانه‌های صحرایی. نمونه‌برداری از منایع قرضه و لایه‌های مختلف زیرزمینی. انجام دادن آزمایشهای لازم آزمایشگاهی و حتی بررسیهای ژئوفیزیک صورت می‌گیرد. برای مطالعات زمین‌شناسی مجموعه‌ای از اطلاعات مختلف اعم از: نقشه‌ها. عکسها. گزارشها و مشخصات مصالح و لایه‌های خاک مورد نیاز است که در فصل دوم این پیش‌نویس استاندارد آورده شده است. بدیهی است در شروع مطالعات باید اقدام به جمع‌آوری اطلاعات موجود و در دسترس نموده و پس از بررسی دقیق آنها. نسبت به تکمیل اطلاعات اقدام کرد. در ادامه مبحث حزئیات بیشتری از مطالعات ممقّدماتی و نهایی زمین‌شناسی مرتبط باگوره‌ها ارائه می‌گردد. ۱-۲-۳ مطالعات مقدماتی زمین‌شناسی در مطالعات ممّدماتی زمین‌شناسی که با هدف کسب شناخت کلی از وضعیت زمین‌شناسی منطفّه طرح و بخصوص محدودهٌ اطراف رودخانه انجام می‌گیرد. موارد زیر باید در نظر گرفته شود و پاسخ مناسبی برای آنها ارائه گردد : - شناخت تاریخ زمین‌شناسی محل طرح و یا به عبارت دیگر عوامل و حوادثی که منجر به ایجاد وضعیت فعلی زمین‌شناسی محدودهٌ طرح و اطراف آن شده است. - بررسی وضعیت چینه‌شناسی منطقه‌ای و نحوه توزیع واحدهای سنگی عمده در منطقه - بررسی وضعیت زمین ریخت شناسی ۱ ناحیه طرح در ارتباط با چینه‌شناسی منطقه‌ای و تاریخ زمین‌شناسی - بررسی وضعیت آب زیرزمینی در اطراف رودخانه - بررسی عوارض عمده از نظر زمین‌شناختی نظیر: حد جدایی زمین‌لغزه‌ها و گسلها در محدوده طرح - بررسی مصالح و منابع قرضه موجود در منطفّه طرح - بررسی چگونگی توزیع و خصوصیات مکانیک خاک نهشته‌های آبرفتی آ در محدودهٌ طرح از آنجا که عمدتاًگوره‌ها در دشتهای سیلابی و مناطق آبرفتی اطراف رودخانه احداث می‌گردند. در صورتی که توجه کافی به وضعیت نهشته‌های آبرفتی نشود و مسیرگوره در زمینهای مسئله‌آفرین نظیر زمینهای نفوذپذیر یا زمینهای تشکیل شده از خاکهای ضعیف و باتلاقی انتخاب شود. در شرایط سیلابی. احتمال بروز خطر نشست. لغزش. فرسایش و شکست گوره زیاد خواهد بود و بنابراین مطالعه و تحقیق کافی در زمینه مشخصات مکانیکی و فیزیکی خاک لایه‌های زمین در این مناطق باید انجام گیرد. در مناطقی نیز ممکن است به دلیل وجود لایه‌های نازک ماسه‌ای یا رسی. وجود سنگهای محلول در آب و زمینهای کارستی در طول عملیات اجرا و یا پس از آن مشکلاتی بروز نماید. لذا در همین مرحله مطالعات مقدماتی باید توجه کافی مبذول داشت و در صورت وجود چنین شرایطی. در مطالعات تفصیلی (نهایی) با مطالعات عمیق‌تر و حفر 6015 اجز |۸1 -2 060۵۷ -| ۱۵ -------- صفحهٔ بعد -------- گمانه‌ها تدابیر لازم را اتخاذ کرد. بدین ترتیب در انتهای مطالعات مقدماتی. علاوه بر کسب یک شناخت کلی و عمومی از منطفّه طرح و تعیین مسیرگوره. مجموعه‌ای از پرسشها در ارتباط با ویژگیها و مشخصات زمین در مسیر گوره. مصالح مورد نیاز و لایه‌های زیرزمینی مطرح می‌شود که یافتن پاسخ دقیق آنها در مرحله مطالعات نهایی کمک قابل توجهی به طراحی صحیح گوره خواهد نمود. ۲-۲-۳ مطالعات نهایی زمین‌شناسی مطالعات نهایی زمین‌شناسی با هدف حصول شناخت جامعتر و عمیقتر از وضعیت زمین در محدودهٌ طرح و بخصوص در مناطقی که در مرحله مطالعات مقّدماتی به عنوان مناطق مسئله‌آفرین و مشکلزا شناخته شده‌اند. انجام می‌گیرد. ابزار اصلی این مرحله از مطالعات حفر گمانه‌های عمیق و چاهکهای دستی و در صورت نیاز مطالعات صحرایی ژئوفیزیک است. عملیات این مرحله شامل موارد زیر است : - تهیه نقشه تفصیلی زمین‌شناسی مشتمل بر عوارض توپوگرافی. ویژگیهای زمین‌شناسی سطحی و زیرزمینی سنگ و خاک. وضعیت آب زیرزمینی. نواحی باتلاقی. مناطق با نفوذپذیری بالاء موقعیت چشمه‌ها و ... - کاربرد روشهای ژئوفیزیک و تفسیر نتایج به دست آمده با استفاده از اطلاعات حاصله از حفاریها - کاوشهای زیرزمینی مستقیم از طریق حفر ترانشه‌هاء گمانه‌ها و ... - انتقال اطلاعات حاصل از عملیات ژئوفیزیک و حفاریها بر روی نقشه‌ها. مقاطع و مدلهای سه‌بعدی بررسیها و آزمایشهای صحرایی زمین‌شناسی برای شناخت وضعیت لایه‌های زیرزمینی می‌تواند در دو مرحله مقدماتی و نهایی انجام گیرد که هر مرحله دارای مشخصات زیر است : الف - مطالعات صحرایی مقدماتی شامل : - نمونه‌برداریهای دست خورده در سطح وسیع و بدون ضرورت حفظ فواصل یکنواخت (ممکن است شامل آزمایش نفوذ استاندارد نیز باشد.) - گودالهای آزمایشی حفر شده توسط بیل مکانیکی, بولدوزر یا تراکتورهای زراعی - بررسیهای ژئوفیزیک (لرزه‌ای یا مقاومت الکتریکی) به منظور درونیابی حفاریهای با فواصل زیاد - آزمایشهای ژئوفیزیک درونگمانه‌ای ب - مطالعات صحرایی نهایی شامل : - حفاریها و اخذ نمونه‌های دست خورده اضافی - خفاریها و اخذ نمونه‌های دست نخورده - آزمایشهای برش پره‌ای ۱ در خاکهای رسی برای مفقاصد خاص - آزمایشهای پمپاژ (ابتدا در مجاورت سازه‌ها) - مشاهدات تراز آب زیرزمینی در محدوده شالوده و محلهای قرضه (با استفاده از پیزومتر) 1 5102۲ ۷/۵۵ -| ۱۶ -------- صفحهٔ بعد -------- ازم به ذکر است که تحت شرا سریع صحرایی و مشاوره با افر در صورتی که ار تفاع گوره ؟ - در شرایطی که تجربه‌های ه در چنین مواردی. از مقاطع تی طراحی گوره موْثر هستند و تجح در مطالعات انجام شود. جدول ۱-۳ عامل موئر تجربیات قبلی در مورد ار تفاع گوره وضعیت شالوده مدت دوام آب در تراز بالا مواد قرضه سازه‌های متقاطع باگوره #* برای مناطق مسکونی و صنع بطی نظیر موارد زیر نیاز به انجام دادن حفاریهای وسیع و عمیق نیست و با شناسایی لهمتر از ۳/۵ متر باشد. بلی در محل. حکایت از پایداری شالوده و عدم وجود مشکل آب زیرزمینی دارد. ب گوره‌های اجرا شدهٌ قبلی می‌توان استفاده کرد. اما در شرایط معمولی عواملی‌اند که در ت شرایط مندرج در جدول ۱-۳ باید مورد توجه قرار گیرند و بررسیهای گسترده‌تری - عوامل و شرایط خاصی که نیاز به مطالعات گسترده‌تر دارد. [ ۱۴] شرایطی که مستلزم بررسی گسترده‌تر است - تخریب احتمالی گوره با تلفات جانی و خسارات مالی زیاد همراه باشد. (برای مناطق شهری *) - ار تفاع گوره زیاد باشد. - خاکهای شالودءگوره ضعیف و تراکم‌پذیر باشد. - خاکهای شالوده در طول مسیر پروژه تغییرات زیادی داشته باشد. - احتمال مشکل تراوش در زیرگوره زیاد باشد. - خاکهای شالوده قابلیت روانگرایی داشته باشند. - مدت دوام آب در تراز بالا در مجاورت گوره طولانی باشد. - قرضه‌های موجود کیفیت پایین داشته باشند. درصد آب بالایی داشته. یا مصالح فُرضه در طول مسیر متغیر باشند. - وجود قسمتهای بتنی در داخل گوره ی مهم نیز صادق است. ۱۷ -------- صفحهٔ بعد -------- علاوه بر موارد مندرج در جدول ۱-۳ لازم است در شرابط زیر نیز مطالعات گسترده‌تری صورت گیرد. از نظر زمین‌لرزه. منطمّه پتانسیل لرزه‌خیزی بالا یی داشته باشد. دارای استعداد لغزشی باشد و یا منطقه به صورت ناحیه‌ای تحت نشست باشد. ۳-۳ مطالعات ژئوتکنیک و مکانیک خاک در مطالعات زمین‌شناسی. معمولاً اطلاعات کلی در زمینه شناخت لایه‌های زیرزمینی به دست می‌آید و همین امر منجر به طرح پرسشهای مختلفی در ارتباط با ویژگیهای لایه‌های خاک محل می‌شود. برای پاسخگویی به این پرسشها و شناخت دقیق لایه‌های مختلف زمین تا عمق مناسب برای طراحی گوره. تعیین وضعیت آب زیرزمینی. تعیین موقعیت دقیق مناطق مشکلزا و مشخصات مکانیک خاک در محدوده تحت مطالعه. یکدیگر ادغام گردند. مرحله مقدماتی به منظور درک بهتر نوع خاک موجود در محل و دستیابی به یک دید کلی در خاک موجود به دست می‌آید که معمولاً با گرفتن نمونه‌های دست نخورده انجام می‌گیرد. ۱-۳-۳ مرحله مقدماتی کاوشهای زیر سطحی کاوشهای زیرسطحی در مرحله مقدماتی با هدف مشخص شدن انواع لایه‌های تشکیل‌دهندهٌ زمین. ضخامت آنها. تغییرات مفاومت در عمق و نیز عمق و مفاومت لایه‌های نگهدارنده انجام می‌شود. این مرحله تقریباً به طور کامل از طریق حفاری و گرفتن نمونه‌های دست خورده و گودالهای حفر شده به وسیله بیل مکانیکی. بولدوزر. تراکتورهای کشاورزی و غیره انجام می‌شود. در صورتی که ساختمان زمین زیرگوره در مطالعات زمین‌شناسی. شناخته شده باشد و یا اینکه قرار باشد یک لایه نسبتاً نرم در سطح زمین آزمایش گردد. می‌توان به‌جای حفاری عمیق از گمانه‌های دستی استفاده کرد. به علاوه اگر اطلاعاتی در زمینه لایه‌های زمین از قبل در دسترس باشد. احتمالاً نیازی به حفاری جدید نیست و یا می‌توان در این مرحله از روشهای ژئوفیزیک استفاده کرد. جدول ۲-۳ روشهای مورد استفاده در مرحله مقدماتی کاوشهای ۱۸ -------- صفحهٔ بعد -------- جدول ۲-۳- روشهای مورد استفاده در مرحله مقدماتی کاوشهای زیرسطحی [۱۴] ۱- حفاری و نمونه‌گیری دست خورده الف - آزمایش نفوذ استاندارد - اساسا برای شناسایی خاک است. اما امکان برآورد مقّاوه برشی رسها و برآوردی خام از تراکم ماسه‌ها نیز فراهم می‌شود. - برای بررسیهای کلی شالوده‌گوره ترجیح داده می‌شود؛ زیرا نیازه و محلهای نمونه‌گیری دست نخورده را نشان می‌دهد. ۱ : ِ ب - حفاری با نمونه‌بردار خاک - نمونه‌های دست خورده می‌تواند برای ازمایش به دست اید. ۲-گودالهای آزمایشی - با استفاده از بیل مکانیکی. بولدوزر و تراکتور کشاورزی ۲-۳-۳ مرحله تفصیلی کاوشهای زیرزمینی این مرحله از کاوشهای زیرسطحی شامل نمونه‌برداری‌های دست خورده و دست نخورده است و همچنین ممکن است شامل روشهای ژئوفیزیک نیز باشد.گاهی اوقات نمونه‌های دست نخورده برای آزمایشها توسط نمونه‌های بلوکی دستی ۱ از گودهای آزمایشی به دست می‌آیند. ولی بیشتر معمول است تا به وسیله روشهای حفاری دورانی و فشاری (با استفاده از نمونه گیرهایی مانند نمونه گیر دنیسون آ در خاکهای فوق‌العاده سخت یا نمونه گیرهای لوله‌ای جداره‌نازک ۴ : شلبی با پیستون ثابت در بیشتر خاکها) به دست ایند. نمونه‌ها به منظور تعیین مشخصاتی نظیر: مقاومت برشی. تحکیم و مقادیر چگالی و نفوذپذیری باید با استفاده از نمونه‌گیری دست نخورده در نمونه‌گیرهایی با قطر ۱۲۵ میلیمتر (۵ اینچ) برای مواد چسبنده و نمونه‌گیرهایی با قطر ۵ میلیمتر (۳ اینچ) برای مواد غیر چسبنده تهیه گردند. ۲-۳-۳ کمانه زدن ۱-۳-۳-۳ موقعیت و فاصله گمانه‌ها فاصلهٌ گمانه‌ها و گودها در مرحله مقدماتی براساس مطالعهٌ عکسهای هوایی و شرایط زمین‌شناسی در مرحله مطالعات مقدماتی و یا براساس تجربیات قبلی در منطفه و همچنین نوع و اهمیت پروژه تعیین می‌گردد. دا 52 100 1۲1۵00۵۵8 -2 05 ۲عع۸ -| 3- 16150 5۵۲ 4- 5۳۵10۷ 1۵ ۱۹ -------- صفحهٔ بعد -------- فاصله اولیه گمانه‌ها معمولاً بین ۰ تا ۰ متر در راستای‌گوره انتخاب می‌شود که برای مناطق مسئله‌دار این فاصله را کمتر و برای مناطق بدون مشکل می‌توان آن را بیشتر اختیار نمود. فاصله گمانه‌ها باید براساس اطلاعات زمین‌شناسی در دسترس تعیین گردد. گمانه‌ها معمولاً در امتداد خط محور گوره حفر می‌شوند. ولی می‌توان محل گمانه‌ها را در محدودهه پهنای گوره در مر حله تفصیلی مطالعات. محل گمانه‌های تکمیلی براساس نتایج به دست آمده در مر حله مقدماتی تعیین می‌گردد. گمانه‌های با نمونه دست نخورده در جاهایی انتخاب می‌شود که اطلاعات بیشتری مربوط به مقاومت برشی مورد نیاز باشد. بهترین روش آن است که نیمرخهای شالودئ‌گوره که براساس مطالعات زمین‌شناسی و حفاری در مناطق دارای شرایط مشابه گسترش یافته. جمع آوری و بررسی گردد و سپس گمانه‌های با نمونه‌های دست نخورده به منظور تعیین ۲-۳-۳-۳ عمق گمانه‌ها عمق گمانه‌ها در امتدادگوره باید حداقل به اندازه ار تفاع گوره باشد. اما نباید کمتر از ۳ متر باشد. گمانه‌ها باید همیشه مقدار کافی عمیق باشد تا اطلاعات لازم برای تحلیل پایداری گوره و شالوده آن فراهم آید. این موضوع به ویژه زمانی اهمیت می‌یابد که گوره در نزدیکی ساحل رودخانه واقع شود و لذاگمانه باید اطلاعات کافی را برای تحلیل پایداری شالود‌گوره و دیواره رودخانه تأمین نماید. در جایی که به خاک سست یا نفوذپذیر برخورد شود. گمانه‌ها باید از لایه خاک نفوذپذیر عبور کند و به خاک نفوذناپذیر برسد. یا از خاک سست عبور کند و به لا محکم برسد. گمانه‌ها در موقعیت سازه‌ها باید تا زیر عمق پی و زیر محدوده تأأثیر بار وارده امتداد یابد. گمانه‌ها باید به قدر کافی عمیق باشد تا امکان تحلیل پایداری مجرای دسترسی و خروجی سازه و همچنین بررسی شرایط تراوش از زیر سازه فراهم گردد. در محلهای قرضه. عمق حفاری باید مقداری در زیر عمق مجاز برای منابع قرضه و یا تا سطح آب زیرزمینی امتداد یاید. اگر مصالح قرضه از ناحیه‌ای در زیر سطح آب زیرزمینی به دست آید. گمانه‌ها باید حداقل ۳ متر زیر کف محل مورد حفاری ادامه یاید. ۳۲۰ -------- صفحهٔ بعد -------- ۴-۳-۳ بررسیهای ژئوفیزیک استفاده از روشهای ژئوفیزیکی در کاوشهای زیرزمینی می‌تواند در مطالعات شالودء گوره‌هایی که در مناطق طویل و نسبتاً باریک احداث خواهند شد و همچنین به دلیل افزایش هزین عملیات صحرایی ژئوتکنیک مورد توجه قرار گیرد. در بعضی مواقع می‌توان ترکیبی از عملیات ژئوتکنیک و ژئوفیزیک را به کار گرفت و با افزایش فاصله گمانه‌های ژئوتکنیک. در حد فاصل آنها آزمایشهای صحرایی ژئوفیزیک را انجام داد. در چنین شرایطی نتایج آزمایشهای ژئوفیزیک باید با توجه به گمانه‌های مجاور و استفاده از تجربیات کارشناسی تفسیر گردد. روشهای متداول ژئوفیزیک در مطالعه گوره‌ها که نسبتاً ارزان نیز هستند؛ عبارتند از : ۰ 2.۰ ۱ ‌ ‌ ۲ ۳ - روشهای لرزه‌نگاری . مشتمل بر روش شکست امواج لرزه‌ای و روش ارتعاشات مداوم ۷ ‌ ‌ پا 9 ۵ ‌ ارم ۰ ۶ - روشهای الکتریکی . مشتمل بر روش مقّاومت ویژه " و روش تهیه نقشه‌های هم‌پتانسیل ۵-۳-۳ آزماایشهای مکانیک خاک بررسیهای آزمایشگاهی به منظور شناخت مشخصات مکانیک خاک مربوط به گوره‌ها. با توجه به طبیعت و اهمیت پروژه و شرایط شالوده و میزان شناخت قبلی آنها و همچنین تجربیات موجود و میزان تطبیق این جریان با شرایط محل طرح. بسیار متفاوت است و از یک مقّدار حداقل تا بسیار گسترده متغیر است. از آنجا که آزمایش مقاومت برشی و سایر آزمایشهای مورد نیاز برای تعیین مشخصات مهندسی خاکها بسیار پرهزینه است. لذا برنامه آزمایشها عموماً شامل: آزمایشهای تعیین درصد آب. طبقه‌بندی و شناسایی برای اکثر نمونه‌ها و آزمایشهای برش پره‌ای. تحکیم و تراکم. تنها برای نمونه‌های شاخص از خاک شالوده و منابع قرضف‌گوره است. آزمایشهای خاک برای خاکهای ریزدانه جسینده در جدول ۳-۳و برای خاکهای درشت‌دانه نفوذپذیر در جدول ۴-۳ همراه با نکات لازم ارائه شده است: 40 ۷۷/۵۷۵6 مزجدزه؟ ۵۶ ۳۸۵۳۳۹۵۵ -2 ۱1۵105 مزجردز0؟ -|] ۱10105 [ ۳۱۵0۵ -4 40 ۲۷:۳۷۳۵۵۵ ۵۸۵۵۵۶۵ -3 40 ۱1۵00۱۳۵ ۳۵۵۵۵۱۵۵۵۱ -6 40 ۳6۵1۵11۷۱۷ -5 ۳۱ -------- صفحهٔ بعد -------- مکا آزمایشهای ۳-۳ آزما, حدول نوع آزمایش خمین د چشمی و : نخمی در طبقه‌بندی < ۹- ۰ ۰ ک رز تراوش. ۳- نفوذپدیری و ترا ۴ تحکیم ۵- تراکم نیک خاک مورد نیاز خاکهای ریزدانه چسبنده [۱۴] - برای تمام نمونه‌ها - بر روی نمونه‌های شاخص از نهشته‌های آبرفتی شالوده‌گوره برا تطابق با مشخصه‌های مقاومت برشی و تحکیم - بر روی نمونه‌های شاخص از خاکهای قرضه برای مقایسه با میزان رطوبت طبیعی یا تطابق با میزان آب بهینه و چگالیهای حداکثر - نیاز نخواهد بود؛ زیرا می‌توان خاکهای ریزدانه را در تحلی نفوذناپذیر فرض نمود. - تنها بر روی نمونه‌های دست نخوردهٌ شالودهٌ گوره در موارد زی انجام می‌شود : الف) رسهای شالوده شدیداً تراکم‌پذیر باشد. ب ) شالودهٌ زیرگوره بلند تا حدی تراکم‌پذیر باشد. ج ) نشست سازه‌ها در سیستم‌گوره به دقت باید محاسبه شود. - عموماً بر روی نمونه‌های مربوط به خاکریزگوره انجام نمی‌شود درعوض اجازه داده می‌شود تاکمی نشست در طول‌گوره براسا نوع تراکم رخ دهد. در مواقعی همبستگی مناسب مابین حدو اتربرگ و ضریب تحکیم می‌تواند مورد استفاده واقع شود شاخص تراکم می‌تواند از میزان آب موجود در خاک تخمین زده شود. الف ) فقط برای گوره‌های متراکم و نیمه‌متراکم نیاز است. ب ) در صورتی که خاکریز باید کاملاً متراکم شود. آزمایش تراکم ب ۵ ضربه انجام شود. ج ) اگر خاکریز نیمه‌متراکم موردنظر است. آزمایش تراکم با ۱۵ ضربه انجام شود. ۲۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ادامه حدول ۳-۳- آزمایشهای : نوع اآزمایش ۶ مقاومت برشی 0 1 ۵1 ۵۳۵۹۵1۵۱ 160 1 ۲۵۳۵۵۵۱۵۱ 11۳۵۲۵۱۵۵۵ | کانیک خاک مورد نیاز خاکهای ریزدانه چسینده [۱۴] الف ) نفوذسنج جیبی . پره آزمایشگاهی و پرهٌ مینیاتوری برا ب ) آزمایش فشاری تک‌محوری " بر روی رسهای شالودههٌ اشبا شده بدون درز یا سطح لغزش ج ) آزمایش سه‌محوری محدود نشده زهکشی نشده (17[ا)* برا رسهای شالوده. زیرا مقاومت زهکشی نشده‌معمولاً پایداری ر د) آزمایش سه‌محوری محدود شده زهکشی نشده (17)) " و برش مستقیم محدود شده زهکشی شده ((۲1)" ؛معمولاً تنها وقتی که ار تفاع گوره زیاد باشد و یا شالوده آنها ضعیف باشد یا در محلهای که سازه‌ای درگوره وجود دارد. ه) آزمایشهای لالا. [ا2 و ۲1 برروی مصالح خاکریز که ب میزان رطوبت مناسبی متراکم شده است. -2 ۳۵۵66 -| 1130۱ -4 (710۳۷۵6) ۱۷۷۵۵ ۱/۱1۵۵ -3 6-01 1 60۳۵۹۹10 11۵۵060 #عصااممهنا -5 1 51602۳ 11۳601 011۵۵0) 0۳۵160 -7 ۳۳ -------- صفحهٔ بعد -------- نوع آزمایش 1 ‌ ۱ ۲- تعیین چگالی برجا ۴ دانه‌بندی ۵- نفوذپذیری ۶- تحکیم - مقاومت برشی یشهای مکانیک خاک مربوط به خاکهای نفوذپذیر [۱۴] ملاحظات - برای تمام نمونه‌ها - بر روی نمونه‌های شلبی از ماسه‌های شالوده که باید برای آنها امکان روانگرایی ارزیابی گردد. - آزمایشهای چگالی حداکثر و حداقل باید در مناطق لرزه‌خیز فعال برا تعیین چگالی نسبی ماسه‌های شالوده گوره و کنترل چگالی خاکریزها - بر روی نمونه‌های شاخص شالوده : الف ) برای ارتباط دادن پار امترهای اندازه دانه‌ها با نفوذپذیری یا مقاوم- برشی ب ) برای طبقه‌بندی اندازه و توزیع دانه‌های حساس به روانگرایی -معمولاً انجام نمی‌شود و از ار تباط پار امترهای اندازه دانه‌ها با نفوذپذیری ی مقاومت برشی استفاده می‌شود. - در مناطقی که مشکل تراوش زیرین جدی است. بهترین اطلاعات راهنه توسط آزمایشهای پمپاژ صحرایی به دست می‌آید. - چون مقدار تحکیم تحت اثر بار زیاد نبوده و به سرعت رخ می‌دهد. معمو نیازی به آزمایش تحکیم نیست. - برای شرایط بارگذاری غیردینامیک. آزمایش مقاومت برشی زهکشی شده مناسب است. ممّادیر محافظه کارانه "40 (زاویه اصطکاک داخلی بر پایه تنش برشی موْئر) می‌تواند براساس آزمایشهای ۲1 روی خاکهای مشابه منظور شود. در مناطق فعال لرزه‌ای. آزمایشهای سه‌محوری دوره‌ای -2 1 با)51 1 -| اه -------- صفحهٔ بعد -------- ۴-۳ مطالعات هیدرولوژی یکی از مهمترین مطالعات پایه در طراحی سازه‌های آبی مطالعات هیدرولوژی است. میزان جریان آب رودخانه. تغییرات آن در طول سال و بخصوص در شرایط سیلابی از مهمترین عوامل تأثیرگذار بر تعیین ویژگیهای سازه‌ای مشخصات هندسی و پایداری این نوع سازه‌هاست. از این‌رو توجه به مقوله هیدرولوژی و به ویژه شناخت ویژگیهای سیلخیزی رودخانه‌ها از اهمیت خاصی در مطالعات و طراحی گوره‌ها. به عنوان یک سازه آبی برای مهار سیلابهای رودخانه و حفاظت اراضی و تأسیسات اطراف آن برخوردار است. در مطالعات هیدرولوژی. علاوه بر توجه به میزان بده و حجم سیلابها با دوره برگشتهای مختلف. لازم است تا به جنبه‌های دیگر هیدرولوژیک حوضه رودخانه نظیر: دوام سیلابها. دوره‌های کم آبی و پرآبی و همچنین شدت و مدت رگبارها نیز توجه شود. در ادامه مطلب. بعضی جنبه‌های ضروریتر که بر طراحی گوره‌ها موئرند. به‌طور مختصر بررسی می‌گردند: ۱-۴-۳ تحلیل رگبارها و ترسیم منحنیهای شدت - مدت - فراوانی ! 2 َ 2 2 ۲ این‌گونه نمودارها با استفاده از داده‌های بار ان‌سنجهای ثبات برای هر منطقه قابل استنتاج است. شکل ۱-۳ مواردی از دیگر موارد مربوط به تحلیل رگبارها. ترسیم منحنیهای شدت -مدت - فراوانی است که برای رگبارهای ثبت شده انجام می‌گیرد. این‌گونه منحنیها برای تعیین بده حداکثر و همچنین بررسی وضعیت فرسایش رودخانه وگوره استفاده می‌گردد. در شکل ۲-۳ نمونه‌ای از منحنیهای شدت -مدت - فراوانی نشان داده شده است: ۱- 131۹ - 0۵00 - ۳۳۵۵۵۵۷ 0۳6۵ )1.10.۳( 2- 11۷۵1۵۵2۲۵ ۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- 0 20 «0 50 90 40 مدت بارندگی (به در صد) شکل ۱-۳ - نمونه‌هایی از نمودار بی‌بعد شدت رگبارها 7 دوره برگشت بر جیسب سال (1۲) 7 - 1۲ مر ۳ ۳۲2 ]۲ َ ت ه / 0 0 5 10 15 20 0 (0 ۹0 ۵0 70 ۵0 90 100 11020 مدت بارندگی (دقیقه) - (] شکل ۲-۳- نمونه‌ای از منحنی شدت - مدت - فراوانی ۳۶ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۳-۳ رزیم جریان رودخانه برای تعیین دوره‌های‌تر و خشک رودخانه که در طراحی گوره‌ها و از جمله بررسی پایداری و مقاومت گوره در برابر جریانهای سیلابی و عادی رودخانه مور است. تعیین رژیم جریان رودخانه اهمیت زیادی دارد. رژیم جریان یک حوضه و همجنین مشخصه‌های ریخت شناسی رودخانه خواهد بود. با توجه به این عوامل. هر رودخانه رفتار هیدرولوژیک مخصوص به خود دارد و رژیم جریان آن نیز متفاوت است. اگرچه گاهی به دلیل فقدان اطلاعات و آمار لازم و کافی. با پذیرش درصد قابل قبولی تقریب با استفاده از شبیه‌سازی حوضه‌ها و بررسی شباهتهای موجود بین دو با جند حوضه محاور می‌توان برای یک حوضه فاقد آمار و اطلاعات. از اطلاعات حوضه‌های مشابه استفاده نمود. ۰ ۰ ۰ - ۰ تا 1 ۱ ۰ ۰ 1 تغییرات بده رودخانه را برای ماههای مختلف سال مشخص می‌کند. ترسیم منحنیهای دوام جریان نیز از روشهای دیگر بررسی رژیم حریان رودخانه است. در این منحنی احتمال وقوع بده‌های مختلف نشان داده می‌شود و با استفاده از آن. یکنواخت یا غیریکنواخت‌بودن رژیم جریان تعیین می‌گردد. شکلهای ۳-۳ و ۴-۳ نمونه‌هایی از آبنمود تهیه نمودارهای فراوانی جریانهای حداکثر و حداقل برای تداوم زمانی مختلف یک روزه تا چند ساله نیز برای تعیین دوره‌های پرابی و کم آبی رودخانه لازم است. ۳-۳-۳ تعیین سیلاب با دوره برگشتهای مختلف سیلابها متناسب بادوره برگشتهای مختلف زمینه لازم را فراهم می‌کند تا با منظورنمودن ملاحظات فنی دیگر و عوامل اقتصادی و احتماعی. سیل طراحی گوره انتخاب گشته و به تبع آن ابعاد و اندازه‌ها و بخصوص ار تفاع و فاصله گوره‌ها از یکدیگر تعیین گردد. برای تحلیل سیلابهای یک رودخانه. لازم است بده‌های حداکثر لحظه‌ای آ سالانه ثبت شده برای آن رودخانه به‌صورت سری سالانه مورد تجزیه و تحلیل آماری قرار گیرد و مقادیر سیلابهای با دوره برگشتهای مختلف تعیین 0 ۳۵۵6 13۵1۵1۵0605 -2 0 | ۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱ ۹00 9 ۱ یکی 5 ٍ ٍ | 3 200 ۱ ٍ ا ۱ 1090 ۸ ِ ۱ ۵0 ماما 20030۸2 33 4ر8ا 3 4 ‎٩۹33 شکل ۳-۳- نمونه‌هایی از آبنمود جریان سالانه منحنی دراه حربان رودخانه ی ۳ 1 م اک و ردهچانه ۳ ۸۵۸2۷0۲ 0 100 80 60 4 20 0 احتمال مساوی با بیشتر بودن جریان (به درصد) شکل ۴-۳- نمونه‌هایی از منحنی دوام جریان ۳۸ -------- صفحهٔ بعد -------- گردد. برای تحلیل آماری سیلاب. حداقل ۱۵ تا ۲۵ سال و برای مناطق خشک ۳۰سال آمار سیل سالانه لازم است [ ۱۸]. برای این تجزیه و تحلیل آماری. انتخاب یک توزیع احتمالاتی مناسب ضروری است. از جمله توزیعهای ره رو یا دی ۳ .۲ 2 احتمالاتی مناسب می‌توان به توزیع گامبل و توزیع لوگ پیرسون اشاره کرد که در این زمینه می‌توان به مراجع معتبر هیدرولوژی مراجعه کرد. در حوضه‌هایی که ایستگاه هیدرومتری وجود ندارد و در نتیجه آمار و اطلاعات سیلابهای حوضه موردنظر در دسترس نیست. لازم است تا با استفاده از اطلاعات ایستگاههای هیدرومتری مجاور و بهره‌گیری از روشهای مناسب : ۰ ۹ : ۳ : ۴ ۵ هیدرولوژیک نظیر: تحلیل منطقه‌ای فراوانی سیلاب . استفاده از هیدروگراف واحد . روش روندیابی سیلاب . استفاده از مدلهای هیدرولوزیک و با معادله‌های تحربی مناسب. مقادیر سیلاب این‌گونه حوضه‌ها تعیین گردد. برای آشنایی با جزئیات هریک از این روشها به منابع کلاسیک و معتبر هیدرولوژی می‌توان مراجعه نمود. از مهمترین حنبه‌های مطالعاتی تمامی پروژه‌های رودخانه‌ای. مطالعات هیدرولیک رودخانه است. مطالعات هیدرولیک یک رودخانه معمولاً مشتمل بر دو بخش هیدرولیک جریان و هیدرولیک رسوب است که هریک به نوبه خود تا ثیر تعیین‌کننده‌ای در انتخاب روشهای مهار سیل و ساماندهی رودخانه و همجنین تعیین مبانی طراحی اقدامات و سازه‌های رودخانه‌ای و از حمله گوره‌ها دارد. در مطالعات هیدرولیک. شرایط عمومی حریان و مشخصات آن نظیر: سرعت و عمی. تراز و شیب (نیمرخ طولی) سطح آب. تنش برشی جریان. ظرفیت حمل رسوب. عمق آبشستگی و تعیین گستره سیلاب برای بده‌های مختلف و به و بره سیل طراحی تعیین می‌گردد. در صورتی که در نظر باشد. گوره در محاورت محرای اصلی رودخانه احداث سس ۰ ۷ ۰ گردد. باید در مطالعات هیدرولیک. بده غالب و عرض بهینه رودخانه نیز تعیین شود. از طرف دیگر در صورت - ها ۸ +272 ۹ : ۰ ۰ 1 ۰ .۰ ۰.1 مقطع. تلاقیگاه و دوشاخگی باید شرابط خاص حریان و تاثیر این موانع و با تغییرات ان را بررسی ع6م*71 دروم۳ -2 0 06۱ -۱ 40 11۷۵۵۵۲۵ الا -4 ۸۵۳۵|۷۵ ۳۳۵۵۵۳۵۵۷ ۳۵۵۵ [۵ ۸۵۵10 -3 [۵ ۲1۵ ۱1۵1 -6 40 ۳۵۵۲۱۵۲۵ ۳1000 -5 6-0 ۵ ]12031۵ -7 3 -0 ۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- ی ۱ نمود. بخصوص انکه معمولا در چنین شرایطی. منحنی برگشت اب به و حود آمده و وضعیت حریان در بالادست را متأثر می‌کند و موجب افزایش تراز سطح آب می‌گردد. در مطالعات هیدرولیک. برای دستیابی به اهداف یاد شده. عوامل مختلفی دخیل است و باید اطلاعات مربوط به آنها در ابتدا تکمیل گردد. مهمترین این عوامل عبارتند از : بده جریان. غلظت رسوب. ابعاد هندسی مقطع. شیب بستر. ضریب زبری رودخانه و سیلابدشت. مشخصات دانه‌های مواد بستر و منحنی دانه‌بندی آن. در تعیین این عوامل. اقداماتی نظیر: اندازه‌گیری مستقیم. نقشه‌برداری و آبنگاری. نمونه‌برداری. عکسبرداری هوایی و انجام محاسبات به ویژه با استفاده از نرم‌افزارهای رایانه‌ای ضرورت دارد. نکته بسیار مهم در ار تباط با مطالعات هیدرولیک برای طراحی گوره‌ها آن است که شرایط هیدرولیک جریان رودخانه قبل و پس از احداث گوره‌ها بسیار متفاوت است. زیرا در شرایط عادی رودخانه. به‌دلیل پخش سیلاب در سیلابدشت و تأثیر ذخیره دره‌ای ۱ در تسکین سیلاب. ار تفاع سیل. بده جریان و سرعت آن کمتر از زمانی است که گوره‌ها احداث شده باشند و این امر به‌دلیل حذف ذخیره دره‌ای و محدوده نمودن مجرای عبور سیلاب پس از احداث گوره‌هاست که از طرفی منجر به افزایش تراز سطح سیلاب می‌شود و از طرف دیگر بده عبوری و سرعت جریان را افزایش می‌دهد. بنابراین ضروری است تا پس از طراحی گوره‌ها و تعیین ارتفاع و شیب جانبی آنها مجدداً وضعیت جدید هیدرولیک جریان و آثار آن بر خودگوره. فرسایش یا رسوبگذاری بستر رودخانه و تأثیرات جریان بر بالادست و پایین‌دست بازه مورد مطالعه. بررسی گردد. در ادامه بحث. به بعضی نکات مهم در ار تباط با عوامل موْئر در مطالعات هیدرولیک رودخانه اشاره می‌گردد: ۱-۵-۳ تعیین ضریب زبری رودخانه ضریب زبری (مانینگ " یا شزی ً از مهمترین عوامل موْثر برای تعیین بده. سرعت و عمق جریان و همچنین واسنجی " مدلهای ریاضی و فیزیکی مورد استفاده در مطالعات هیدرولیک است. این عامل بستگی مستقیم به شرایط هید رولیک. دانه‌بندی مواد بستر. شکل مسیرء وضعیت پوشش گیاهی و سایر عوارض و عوامل مصنوعی و طبیعی در مسیر رودخانه و سیلابدشت دارد. تعیین ضریب زبری امری بسیار ضروری و حساس است که معمولاً براساس بازدیدهای محلی, اندازه‌گیری صحرایی. قضاوت مهندسی, استفاده از جداول راهنما و روابط تجربی امکانپذیر است. روشها و روابط مختلفی در منابع مربوط به هیدرولیک رودخانه و جریانهای با سطح آزاد برای تعیین ضریب 86 | |۷۵ -2 ۵ 3800۵16۲ -| 1 0672 ) -4 1 م۱1۵۶ -3 5-100 ۳۰ -------- صفحهٔ بعد -------- زبری ارائه شده است و می‌تواند مورد استفاده قرار گیرند. ولی در ار تباط با استفاده از هریک از آنها نکات زیر باید به دقت مورد توجه قرار گیرد : الف - اثر سیلابدشت در شرایط سیلابی بسیار تعیین‌کننده است و حتماً باید در تعیین ضریب زبری مورد بررسی دقیق قرار گیرد و در محاسبات ملحوظ گردد و معمولاً ضریب زبری معادل برای کل مقطع تعیین می‌گردد. ب - دانه‌بندی مواد بستر رودخانه و سیلابدشت در تمامی روابط ارائه شده. تأثیر مستقیم دارد و لذا لازم است تا در بررسیهای صحرایی. مسیر مورد مطالعه به شکل مناسبی به بازه‌های مختلف تقسیم شود و با نمونه‌برداری از مواد بستر در بازه‌های مختلف نسبت به تهیه منحنی دانه‌بندی آنها اقدام نمود. ج - اکثر روابط ارائه شده توسط محققان مربوط به ضریب زبری مانینگ است. ولی ضریب زبری شزی نیز در مطالعات هیدرولیک رودخانه کاربرد وسیعی دارد. برای تعیین ضریب زبری شزی علاوه بر روابط مستقیمی که در منابع مربوط ارائه شده است. می‌توان از رابطه زیر که ارتباط آن را با ضریب زبری مانینگ برقرار می‌سازد. استفاده نمود: ۳» در این رابطه ) ضریب شزی. 1 ضریب مانینگ و شعاع هیدرولیکی مقطع جریان است. نکته قابل توجه دیگر آن است که در بعضی شرایط مناسب است که طراح در جهت افزایش ضریب اطمینان طرح. مقدار را گاهی دست بالا" (مانند تعیین 1 برای محاسبه ارتفاع‌گوره) وگاهی دست پایین (مانند تعیین سرعت جریان و مقایسه آن با سرعت مجاز) تعیین نماید. د- در رودخانه‌های با بستر ماسه‌ای, شکل بستر به مقدار زیادی بر ضریب زبری 1 تأثیر می‌گذارد و بهتر است به جای ضریب زبری مانینگ از روش انیشتن - بارباروسا برای تعیین ضریب زبری رودخانه استفاده شود. ۲-۵-۳ تعیین منحنی تغییرات تراز سطح آب در مقاطع مختلف رودخانه و برای سیلابهای مختلف سیلابهای مختلف است. این عامل از یک طرف ارتباط مستقیمی با سیل طراحی دارد و از طرف دیگر مبنایی برای انتخاب ار تفاع و فاصله گوره‌های طرفین رودخانه و نهایتاً هزینه اجرای طرح است. بررسی تغییرات تراز سطح آب 1 َ ۱ رودخانه مستلزم آگاهی از رابطه بده و تراز سطح اب و یا به عبارت دیگر تهیه منحنی سنحجه است. تهیه منحنی سنجه در مقاطعی از رودخانه که ایستگاه آب‌سنجی آ وجود دارد. با اندازه گیری همزمان بده و تراز سطح سسل-2 ۵ 1۵11۲۵۶ -| ۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- آب حریان رودخانه امکانپذ بر است. ولی در بازه‌هایی که فاقد ایستگاه آب‌سنحی است. باید با استفاده از روشهای ۱۳۲ 5 ۲/۳ -و 1 در صورتی که مسیر جریان سیل مرکب از مجرای اصلی رودخانه و سیلابدشت باشد (شکل ۶-۳) رابطه بده و عمق جریان به شکل معادله زیر است [ ۲۴]: ۵۳۷ - #)(1 -نقل) + ۲ "بو وا لو »۳ او در این معادلات بده (متر مکعب بر ثانیه). 1 ضریب زبری مانینگ و )5 شیب خط انرژی. 1 شعاع هیدرولیک (متر) و ۸ سطح مقطع حریان (متر مربع) است و بقیه عوامل در شکلهای ۵-۳ و ۶-۳ نشان داده شده است. نکته قابل توجه دیگر, در نظر گرفتن تأثیر شرایط بالادست و پایین‌دست بازه موردنظر برای مهار سیلاب است. در صورت وجود سد یا بند انحرافی در بالادست محدوده موردنظر و همچنین وجود پل یا بند انحرافی. سرریز با تغییرات کشند (جزر و مد) در پایین‌دست. می‌توان انتظار فرسایش و تغییر بستر و یا تشکیل منحنی برگشت آب و رسوبگذاری در بازه مورد مطالعه را داشت که در نتیجه باید تأثیر این تغییرات را در طراحی گوره منظور کرد. همچنین. باید تأثیر بالاآمدن تراز سطح آب در اثر احداث گوره‌ها را که قبلاً اشاره شد. در طراحی در نظر گرفت. شکل ۵-۳- مقطع ساده (غیرمرکب) یک رودخانه ۳۲ -------- صفحهٔ بعد -------- شکل ۶-۳- مقطع رودخانه و سیلابدشت در شرایط سیلابی از حمله مشخصات حریان که در مطالعات هیدرولیکی رودخانه نقش موْئری دارد. سرعت حریان است. اگرجه میزان سرعت در عمق و در عرض مقطع جریان متفاوت و متغیر است. ولی در کارهای مهندسی و به منظور طراحی سازه‌های رودخانه‌ای. برای ساده کردن موضوع, در بسیاری از موارد می‌توان به‌جای محاسبات پیچیده و استفاده از مدلهای دو بعدی یا سه بعدی برای تعیین سرعتهای لحظه‌ای و یا موضعی. از سرعت متوسط در مقطع جریان استفاده تعیین سرعت متوسط در مطالعات رودخانه‌ها کاربرد فراوان دارد و معمولاً در تعیین رابطه بده - سنحجه. تنش برشی بحرانی. محاسبه بار رسوبی. محاسبه عمق آبشستگی و طراحی سازه‌های حفاظتی مختلف مژثر است و طبعاً در مطالعات مهار سیل و طراحی گوره‌ها نیز چنین نقشی را ایفا می‌کند و بخصوص در تعیین ارتفاع آب و در نتیجه ار تفاع گوره و همچنین در بررسی وضعیت فرسایش و رسوبگذاری رودخانه قبل و بعد از احداث گوره‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. برای تعیین سرعت متوسط جریان می‌توان با توجه به اطلاعات. آمار و ابزار در دسترس از سه طریق عمل نمود: روش اول. روش مستقیم اندازه‌گیری در مقاطع موردنظر در رودخانه و بخصوص در مقاطع مجاور ایستگاههای آبسنجی و اندازه گیری می‌شود. از این روش در شرایطی استفاده می‌شود که اطلاعات و آمار کافی از گذشته در دسترس نباشد. -------- صفحهٔ بعد -------- روش دوم. روش محاسبه نیمرخ طولی سطح آب است. برای این منظور در اختیار داشتن اطلاعات کافی در زمینه ابعاد هندسی مقاطع مختلف رودخانه و نیز عوامل مقاومت جریان ضروری است. در این صورت می‌توان با بهره‌گیری از مدلهای ریاضی و برنامه‌های کامپیوتری معتبر موجود نسبت به تحلیل شرایط هیدرولیکی. ترسیم نیمرخ طولی سطح آب و تعیین سرعتهای متوسط در طول مسیر و در مقاطع خاص موردنظر و برای جریانهای پایدار و یا ناپایدار. یکنواخت و یا غیریکنواخت اقدام نمود. در روش سوم. عمدتاً از روابط تجربی مختلف که توسط محققّان برای شرایط گوناگون رودخانه‌ای ارائه شده است. استفاده می‌گردد. این روش معمولاً در صورتی که امکان به کارگیری دو روش یاد شده نباشد. مورد استفاده واقع می‌شود و از تقریب بیشتری نیز برخوردار است. در استفاده از روابط تجربی باید به انطباق شرایط رودخانه مورد مطالعه با شرایطی که رابطه مورد استفاده در آن به‌دست آمده است. توجه نمود. همان طور که در مقدمه این مبحث اشاره شد. احداث گوره‌ها در طرفین یک آبراهه یا رودخانه موجب تغییر شرابط هید رولیکی رودخانه به ویژه در مواقع سیلابی می‌شود. محدودکردن بستر سیلابی رودخانه منجر به افزایش سرعت و تنش برشی جریان در زمان سیل و در نتیجه بالا رفتن انرژی فرسایش و ظرفیت حمل مواد جامد رودخانه خواهد شد. در چنین شرایطی زمینه لازم برای وفوع پدیده آبشستگی عمومی ۱ در طول رودخانه و آبشستگی موضعی ۱ در اطراف موانع و سازه‌های موجود در مسیر جریان فراهم می‌گردد. این امر در درازمدت اختلالهایی در سیستم رودخانه بوجود خواهد آورد و گاهی منحر به تخریب سازه‌های آبی موجود شده و یا آبگیری از رودخانه را مشکل می‌سازد. به همین سبب لازم است در مطالعات هیدرولیکی گوره‌ها به این موضوع نیز توجه شود و با استفاده از روشهای معمول و روابط تجربی موجود و یا در شرایط خاص با ساخت مدلهای فیزیکی و به کارگیری مدلهای ریاضی مناسب. عمق فرسایش عمومی و موضعی براورد و پیش‌بینی گردد. از طرف دیگر ممکن است به دلیل وجود موانعی نظیر: پل. آبشکن. ایستگاه پمپاژ و غیره. بخصوص در سیلابهای با دوره بازگشت کم و یا در زمان فروکش سیلابهای بزرگتر. در نقاطی از مسیر رودخانه (مثلاً در بالا دست موانع یاد شده) شاهد رسوبگذاری باشیم. این پدیده گاهی در بازه‌های پایین دست یک رودخانه. به‌دلیل کاهش شدید شیب در منطقه دشت نسبت به بازه‌های کوهستانی بالادست اتفاق می‌افتد که در نتیجه ظرفیت سیل‌گذری رودخانه را به ویژه برای سیلابهای آتی بسیار کاهش خواهد داد و لازم است با تخلیه رسوبات و در صورت امکان رفع موانع. امکان عبور سالمتر سیلاب فراهم گردد. برای کسب اطلاعات بیشتر و آشنایی با مبانی مطالعات و محاسبات فرسایش و رسوبگذاری به مراجع ذی‌ربط مراجعه شود. 7۳ ل[0۵] -2 7 ]00۱0۲۵) -| ۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- ۶-۳ تعیین سیل طراحی " یا سیلاب طرح سیلاب طرح از مهمترین مبانی طراحی برای گوره‌ها و نیز سایر اقدامات مهار سیلاب است زیرا تأثیر بسیار زیادی بر هزینه اجرای هر طرح دارد. به عبارت دیگر هر چه سیلاب طرح بزرگتر انتخاب شود. هزین اجرای گوره زیادتر و حفاظت در مقابل سیلاب بیشتر است. در طرحهای مهار سیلاب. انتخاب سیلاب طراحی بستگی به درجه حفاظت مورد نیاز دارد. تأمین ایمنی یا حفاظت مطلق اراضی و تأسیسات در مقابل سیلاب نه تنها امکان‌پذیر نیست. بلکه به دلیل نیاز به سرمایه‌گذاری هنگفت اولیه. امری غیراقتصادی و نامعقول است. از این رو کشورهای جهان با توجه به امکانات فنی و اقتصادی و نیز شرایط اجتماعی و زیست محیطی خود. درجه معینی از ایمنی یا حفاظت را برگزیده و آن را در طرحهای مهار سیلاب به کار می‌برند. چون در انتخاب سیلاب طراحی باید یک احتمال خطر ا معقول یا به عبارت دیگر یک دور برگشت مناسب در نظر گرفته شود. بنابراین تصمیم‌گیری در این مورد اهمیت زیادی دارد و باید بر اساس ملاحظاتی مانند: شکل هیدروگراف سیل. مشخصات فیزیوگرافی حوضه آبریز. اهمیت مناطق تحت حفاظت. محدودیتهای فنی و اقتصادی و ملاحظات احتماعی و زیست محیطی و غیره صورت گیرد. معیار انتخاب سیلاب طرح در طرحهای مهار سیلاب معمولاً بر اساس موارد زیر است: - معیار تحلیل اقتصادی یا نسبت سود به هزینه ۳ - استاندارد عملکرد ۱-۶-۳ معیار تحلیل اقتصادی یا نسبت سود به هزینه در روش انتخاب سیلاب طرح با معیار تحلیل اقتصادی. هزینه‌های انواع گزینه‌ها در مفقایسه با خسارات ناشی از عدم اجرای طرح برآورد می‌شود و نتایج حاصله برای آسانی کار به صورت نمودار (شکل شماره ۷-۳) رسم می‌گردد. خسارتها شامل: خسارات مستقیم (مانند تخریب اراضی. جاده‌هاء پلها. تأسیسات آبرسانی. برق‌رسانی و ...) و خسارات غیرمستفیم (مانند از دست دادن شغل و پیشه. آوارگی و بی‌خانمانی. شیوع بیماریها. رکود فعالیتهای اقتصادی و ...) در طول عمر مفید پروژه است. سپس سیلاب طرح بر اساس حداکثر نسبت سود به هزینه و با حداقل نسبت بزرگتر از ۱ انتخاب می‌گردد. سود یا درامد حاصل از اجرای پروژه‌ها شامل: درآمدهای ملموس (مانند: افزایش ارزش تأسیسات و زمینهای حفاظت شده. حلوگیری از اتلاف محصو لها و ی( و درامدهای ناملموس (مانند: افزایش -2 40 زا1205 -| 0 امن 510001070 -3 ۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- اشتغال. کاهش مهاجرت و ...) است. هزینه پروژه نیز شامل: کلیه هزینه‌های ساخت. نگهداری. بهره‌برداری. استملاک اراضی. بهره سرمایه‌گذاری و کاهش ارزش پول است. در این روش محور قائم نمودار برای هزینه و محور افقی برای بده سیل در نظر گرفته می‌شود. سپس منحنی هزینه متوسط سالانه طرح براساس طول عمر مفید برای گزینه‌های مختلف در مقابل بدهٌ سیل طراحی متناظر با هر گزینه به صورت منحنی شمارهٌ (۱» رسم می‌گردد. همچنین متوسط خسارت سالانهٌ سیل برحسب بده متناظر آن به صورت منحنی شماره (۲» رسم می‌گردد. با ترسیم مجموع دو منحنی (۱» و (۲» به صورت منحنی شماره (۳ و انتخاب کمینه آن. حداقل مجموع هزینه و خسارات سالانه و نیز سیلاب طرح متناظر با آن به دست میآید. درجه اطمینان به روش فوق. بستگی به عوامل زیر دارد : - برآورد منطقی احتمال وقوع سیل در حال و آینده (با توجه به شرایط فعلی و نیز تأسیسات و سار اقدامات آتی که روی رودخانه انجام می‌گیرد). - تعیین دقیق گستره طرح برای دوره برگشتهای مختلف و تغییر این گستره با توجه به شرایط آینده - میزان دقت برآورد خسارت در شرایط کنونی و آینده تعیین ممدار ار زش افزوده اراضی تحت حفاظت از سیلاب شکل ۷-۳-نمودار روش بهینه‌سازی انتخاب سیلاب طرح ۳۶ -------- صفحهٔ بعد -------- همه عوامل فوق و نیز کمبود آمار و اطلاعات منظم و قابل‌اعتماد در کشور ما و بسیاری از کشورهای دیگر جهان باعث می‌شود. انتخاب سیلاب طرح با روش تحلیل اقتصادی تا حدی غیرعملی. غیرقابل‌اعتماد و گمراه‌کننده باشد. از این‌رو ناگزیر با روشهای تجربی بر اساس استاندارد عملکرد. سیلاب طرح انتخاب می‌شود. ۲-۶-۳ استاندارد عملکرد در این روش معیار انتخاب سیلاب طرح بر اساس استانداردهای متداول جهانی است که برای تحقق اهداف خاص طرح. مناسب تشخیص داده شده‌اند. استانداردهای سیلاب طرح برای طرحهای مهار سیلاب در تعداد زیادی از کشورهای دنیا و نیز توسط سازمانهای بین‌المللی مانند: سازمان ملل متحد یا موسسات وابسته به آن مانند: سازمان خواروبار و کشاورزی ملل متحد (1۸0) و برنامه عمران سازمان ملل متحد (811۳[]) کمیسیون بین‌المللی آبیاری و زهکشی (1۲11) و غیره بررسی و تدوین شده است. این استانداردها برحسب درجه حفاظت تأأمین شده. به شدت متفاوت است و استنتاج یک درجه حفاظت معقول از آنها برای سرتاسر جهان. بسیار مشکل است و عموماً برحسب شرایط خاص هر کشور و یا هر طرح و پروژه انتخاب می‌گردد. معمولا" انتخاب سیلاب طرح به چهار گروه اصلی شامل: مناطق کشاورزی, روستایی. صنعتی و شهری تقسیم می‌گردد که هر کدام از موارد. خود به چند زیرگروه مانند: توسعه یافته. توسعه نیافته و غیره طبقه‌بندی می‌گردد. جدول شماره ۵-۳ نمونه‌ای از استاندارد سیلاب طرح را در کشورهای مختلف جهان نشان می‌دهد. از جدول مزبور می‌توان نتیجه گیری کرد که دورهٌ بازگشت سیلاب طرح برای مهار سیلاب در هرکشور متناسب با شرایط و امکانات آن کشور متغیر و اکثراً بین ۱۰ تا ۱۰۰ سال است. دوره‌های بازگشت کمتر از ۱۰ سال برای اراضی کشاورزی توسعه نیافته و بیش از ۱۰۰ سال برای مناطق صنعتی و تجاری توسعه یافته است. ۳-۶-۳ توصیه‌هایی برای انتخاب سیلاب طرح توجه به مراتب یاد شده و شرایط خاص منطقه‌ای. یک استاندارد پیشنهادی برای طرحهای مهار سیلاب به وسیله گوره‌ها به عنوان گامی اولیه توصیه می‌گردد: - اراضی کشاورزی و مناطق روستایی توسعه نیافته (شامل: تعدادی روستا. جاده‌های محلی و شبکه‌های سنتی) دور بازگشت سیلاب طرح ۵ تا ۲۰ سال - اراضی کشاورزی و مناطق روستایی توسعه یافته (روستاها. جاده‌ها. شبکه‌های آبیاری و زهکشی مدرن) دور بازگشت سیلاب طرح ۲۰ تا ۵۰ سال - اراضی شهری و مراکز صنعتی و تجاری (توسعه نیافته) ۵۰ تا ۱۰۰ سال - اراضی شهری و مراکز صنعتی و تجاری (توسعه یافته) ۱۰۰ تا ۲۰۰ سال - برای سایر موارد مانند: تأسیسات حساس و مهم. مراکز تجاری و صنعتی استراتژیک و غیره باید مطالعات دقیقتر صورت گرفته و سیلاب طرح با دورهٌ بازگشت بزرگتر از ۲۰۰ سال انتخاب شود. ۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- جدول ۵-۳- نم استرالیا بلغارستان کلمبیا چکسلواکی هنگ‌کنگ مجارستان اندونری ژاپن لهستان ترکیه انگلستان آمریکا شوروی (سابق) ونزوئلا ویتنام #+ سیلهای استاندارد در ۶ استاندارد داده شده ۴ در این کشورها < ۳۰ ۶۰ ۵-۰ ۵-۰ ۲۰-۰ ها باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۷-۳ منابع قرضه و مصالح ساختمانی در گذشته انتخاب منابع قرضه و مصالح ساختمانی به طور گسترده‌ای براساس نوع. کمیت و فاصله حمل مواد تعیین می‌گردید. امروزه به منابع قرضه توجه بیشتری شده و باید دقیقاً برنامه‌ریزی. مطالعه و طراحی شوند. زیرا در نظر گرفتن مواردی نظیر: جنبه‌های زیست‌محیطی,. افزایش ارزش زمین و همچنین شناخت بیشتر از اثر متقابل منابع قرضه بر زه تحتانی. نیروی زیر فشار. پایداری عمومی گوره و موضوع فرسایش ضرورت دارد. ۱-۷-۳ نوع مصالح قرضه مصالح مناسب برای احداث گوره باید دارای دو خاصیت اصلی زیر باشد: - اولاً باید دارای مقدار کافی مواد درشت دانه باشد تا بتواند در مقابل فرسایش ناشی از جریان آب در مجاورت گوره مقاومت کند و در ضمن بتواند مقاومت برشی بالایی راکه برای پایداری گوره مورد نیاز است. فراهم آورد. - ثائیاً باید غیرقابل نفوذ باشد. از این‌رو باید به مقدار کافی مواد ریزدانه داشته باشد تا از تراوش اضافی که آثار ناخواسته‌ای در پایداری گوره دارد. جلوگیری نماید. جچنین آثاری باعث خواهد شد تا تمهیدات خاص برای جلوگیری از بروز مشکلات ناشی از آن نیز ضروری گردد. از آنجا که مصالح خاکی از قرضه‌های نزدیک و تر جیحاً از قرضه‌های کم‌عمق به موازات گوره و در سمت رودخانه " تأمین می‌گردد. از این رو چندان امکان انتخاب برای مصالح مورد استفاده وجود ندارد و حتی گاهی استفاده از مصالح ضعیف نیز با رعایت سایر مبانی فنی مورد نیاز اجتناب‌ناپذیر است. به جز خاکهای خیلی مرطوب ریزدانه با درصد رس خیلی زیاد. خاکهای آلی و نیز ماسه بادی. تقریباً هر نوع خاک برای ساختن‌گوره مناسب است. گرچه در مناطق خشک ممکن است به ناچار از خاکهای ماسه‌ای با تراکم خوب استفاده شود. قابلیت دسترسی و نزدیک بودن فاصله حمل از عوامل مهم در انتخاب منابع قرضه هستند. باتوجه به موضوعات فوق. طراح باید به ارزش انواع خاکها به عنوان مصالح ساختمانی گوره کاملاً واقف باشد. در حقیفت. طرح علمی و خوب یک‌گوره بستگی به مصالح به کار رفته در آن دارد و از این‌رو جانمایی گوره ممکن است تحت تأٌثیر موقعیت منابع قرضه با مصالح مناسب قرار گیرد. برای مصالح ضعیف باید فاصله گوره‌های دو طرف رودخانه را بیشتر و ارتفاع آنها را کمتر در نظر گرفت. برای احداث گوره‌های متراکم. مصالح موردنظر باید با رطوبت مناسب کوبیده شود. در مواردی هزینه خشک کردن خاک پر آب تا رسیدن به درصد رطوبت مطلوب. بیشتر از آوردن خاک خشک از فاصله دور است. میزان درصد رطوبت آب موجود در مصالح منابع قرضه در فصلهای مختلف تغییر می‌کند و این امر باید در زمان ساخت گوره موردتوجه قرار گیرد. به همین علت ضرورت دارد که درصد رطوبت طبیعی مصالح قرضه براساس نمونه‌های گرفته شده در فصل اجرا تعیین گردد. زیرا این امر در زمان و نحوه اجرا تأثیر دارد. | - 6 ۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- خصوصیات یک خاک خوب برای ساختن گوره عبارت است از : چگالی زیاد. ریزدانگی نسبی. چسبندگی و نامنظمی در شکل ذرات. خاکی با این خصوصیات توده متراکمی تشکیل می‌دهد و مقاومت زیادی نسبت به تراوش آب خواهد داشت. خاکی که بیشتر این خصوصیات را دارد. خاک رسی با مقدار کمی شن و ماسه است. برخی از رسهای خالص وقتی که خشک شود منقبض می‌شود و ترک بر می‌دارد. مقدار کمی شن و ماسه در رس از این پدیده جلوگیری می‌کند. بدون اینکه به مقاومت رس لطمه‌ای بزند. خاک لوم ۱ در درجه دوم ارزش پس از خاک رسی است. دانه‌های خاک لوم ریز است و خوب فشرده می‌شود. از طرف دیگر پایداری آن وقتی که اشباع شود. کم است.گوره با خاک لوم باید دارای مقطع بزرگتری نسبت به‌گوره با خاک رس باشد. ماسه چسبندگی نداشته و به عنوان مصالح ساختمانی گوره بسیار نامرغوبتر از رس و لوم است.گوره‌ای که با ماسه ساخته شود. باید مقطع بزرگی داشته و شیب شیروانی سمت رودخانه آن ۱ به ۵ باشد؛ مگر اینکه سطح آن در مقابل فرسایش ناشی از امواج و جریان آب محافظت شده باشد. در صورتی که بدنه گوره در محدوده شیروانیهای آن از رس و لوم سنگین ساخته شود. می‌توان از ماسه برای هسته اگوره در مناطق با پتانسیل زلزله خیزی کم. استفاده کرد. زیرا در مناطق زلزله‌خیز در شرایط زلرله. امکان روانگرایی هسته ماسه‌ای و جود دارد. شن در صورتی که به مقدار کم با رس مخلوط شده و به کار رود. مصالح با ارزشی است. شن همچنین پوشش سطحی خوبی برای حفاظت در مقابل فرسایش است. طراحی مقطع عرضی گوره باید براسماس خصوصیات ضعیفترین خاکی که در ساخت آن به کار می‌رود. انجام گیرد. حجم عظیمی از مصالح برای خاکریزی برای احداث گوره‌ها موردنیاز است که تهیه این حجم مصالح. از محلی به غیر از محدوده گوره‌ها اغلب غیراقتصادی خواهد بود. بدیهی است در شرایط خاص استفاده از منابع قرضه مناسب در مسافتهای نسبتاً دور به میزان محدود در یک طرح اجتناب ناپذ یر است. در مواردی مخلوط کردن مصالح مناسب با مصالح نامناسب در صورت وجود. برای بهبود کیفیت مصالح ضرورت پیدا می‌کند که بررسی این موضوع در مراحل پیشرفته مطالعات الزامی است. براساس ویژگیهای انواع خاک که در بالا ذکرگردید و همچنین سایر ویژگیهای کم‌اهمیتتر. انواع گوناگون خاک در کتب مکانیک خاک براساس سودمند بودن آنها برای احداث‌گوره. طبقه‌بندی شده‌اند. جحدول ۶-۳ طبقه‌بندی دفتر آبادانی ایالات متحده ۲ است. که در رابطه با طراحی گوره. ستون مربوط به خاکریز همگن این جدول. موردنظر است. این جدول شن رس‌دار " را به عنوان مناسبترین (اولویت اول) و رسهای آلی 5 را به عنوان نامناسب‌ترین (اولویت دهم) نوع خاک معرفی می‌نماید. بقیه خاکها در ردیفهای بین این دو قرار دارند: 60 -2 0 - | (1.5.8.1) ۳۵۵1۵۵11۵ ان هط جهاهاگ مادنا -د3 (1[) ۲1۵۷۵ 0۳6۵0 -5 0)) [0۳۵۷۵) اعدا -4 ۴ -------- صفحهٔ بعد -------- نام گروههای خاک شن و ماسه. با ریزدانه ناچیز و لای با دانه‌بندی نامناسب و رس با دانه‌بندی نامناسب شن‌دار. با ریزدانه ناچیز ماسه با دانه‌بندی نامناسب. ماسه شن‌دار. با ریزدانه ناچیز ماسه لای‌دار. مخلوط ماسه و لای لای‌های غیرآلی. ماسه‌های خیلی ریز آرد سنگ. ماسه‌های ریز لای دار و رس دار با پلاستیسیته کم رس‌های غیرآلی با پلاستیسیته کم تا متوسط. رسهای شن‌دار. رسهای لای‌های آلی. رس و لای آلی با پلاستیسیته کم لای‌های غیرآلی.ماسه‌های‌ریزمیکایی یا دیاتومه‌ای یا خاکهای لای‌دار. لای‌های الاستیک رس دارهای‌غیر آلی باپلاستیسیته بالا. رس‌های چرب رس‌های آلی. با پلاستیسیته متوسط تا زیاد خاکهای مردابی و تمام خاکهای کاملاً آلی مصالح عالی خوب خوب حوب عالی متوسط خوب خوب تا متو سط -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۷-۳ بررسیهای صحرایی و آزمایشگاهی با استفاده از مطالعات زمین‌شناسی. ژئوتکنیک و مکانیک خاک که در مباحث قبلی مورد بررسی قرار گرفت. زمینه لازم برای بررسی منابع قرضه و مصالح ساختمانی فراهم می‌گردد. این موضوع از این دیدگاه اهمیت دارد که منابع قرضه و مصالح ساختمانی تأثیر بسیار مهمی بر اقتصاد طرح دارند. لذا شناسایی این منابع به‌ویژه در بازدیدهای صحرایی دارای اهمیت است و چنانچه گزارشهای قبلی زمین‌شناسی و ژئوتکنیک از منطقه طرح موجود باشد. می‌تواند همراه با بازدیدهای صحرایی کمک موْثری در شناسایی منابع قرضه و مصالح ساختمانی مناسب محلی بکند. استفاده از نقشه‌های زمین‌شناسی و تطبیق آن با محل و کاوشهای محلی شامل: بازدید از ترانشه‌های ایجاد شده توسط رودخانه یا حفاریهای ایحاد شده توسط مردم. اطلاعات ارزشمندی در مورد منابع قرضه در اختیار قرار خواهد داد. مصالح قرضه باید دارای کیفیت مناسب باشد. رطوبت آنها نباید زیاد و جنس آنها نباید در طول مسیر خیلی متغیر باشد. همچنین منابع قرضه سنگی نیز برای استفاده‌های مختلف از جمله حفاظت شیروانی گوره‌ها و کناره‌های رودخانه در مقابل فرسایش, باید شناسایی شود و مورد ارزیابی قرار گیرد. با تهیه نمونه‌هایی از منابع قرضه در هنگام بازدیدهای صحرایی و نیز استفاده از مطالعات زمین‌شناسی و حفر گمانه‌های دستی و یا عمقی و آزمایشهای لازم مطابق آنچه که در مباحث ژئوتکنیک و مکانیک خاک مطرح شد. می‌توان مشخصات و ویژگیهای فیزیکی و مکانیکی مصالح منابع قرضه نظیر: طبقه‌بندی خاک. میزان رطوبت. حدود اتربرگ. تراکم‌پذیری. تحکیم‌پذیری. مقّاومت برشی و چسبندگی و غیره را برای خاکهای ریزدانه چسبنده و همچنین طبقه‌بندی, دانه‌بندی. وزن مخصوص, میزان نفوذپذیری. تحکیم‌پذیری. مقاومت برشی. زاویه اصطکاک داخلی و غیره را برای خاکهای درشت‌دانه تعیین کرد. در بررسیهای اولیه و شناسایی محلی منابع قرضه و مصالح ساختمانی. مواردی مانند:گردآوری اطلاعات مربوط به چاله‌های قرضه " (گودالهای آزمایشی حفر شده در منابع قرضه)» انجام آزمایش بر روی خاکهای سطحی و آزمایش نفوذ استاندارد ساده صحرایی در محل چاله‌های قرضه موردنظر. بررسی راههای موجود دسترسی به منابع قرضه و پیشنهاد راههای جدید در صورت نیاز و جمع آوری گزارشهای مطالعات قبلی و یا در حال انجام مربوط به سایر طرحها در منطقه باید انجام گیرد. |- 80۲۳۵۷۷ ۳۵ ۴۳۲ -------- صفحهٔ بعد -------- در بررسی نهایی و دقیق برای انتخاب مصالح مناسب باید از هرلایه خاک چاله قرضه موردنظر به وسیله نمونه‌بردار خاک. حفاری ماشینی. حفاری دستی و غیره نمونه‌برداری گردد و آزمایشهای مورد نیاز بر طبق مندرحات حداول (۱-۳۱) و «۲-۳» انجام گیرد. نتایج بررسیهای اولیه. شناسایی محلی و بررسیهای دقیق و نهایی در مورد منابع قرضه باید بر روی یک نقشه توپوگرافی دقیق با مقیاس مناسب پیاده گردد. به‌طوری‌که امکان محاسبه حجم مصالح در منابع قرضه را فراهم آورد و این نقشه باید به همراه گزارش ارائه گردد. نتایج آزمایشهای درجا و آزمایشگاهی انجام شده باید برای تهیه نیمرخهای عرضی خاک در مقیاس مناسب مانند ۱/۱۰۰ مورد استفاده قرار گیرد و نتایج آزمایشها برای هر نوع خاک در نیمرخ نشان داده شود. همچنین در صورت نیاز. محلهای منابع قرضه و راههای دسترسی به آنها بر روی نقشه با مقیاس مناسب مابین ۱/۵۰۰۰تا ۱/۲۰۰۰۰ پیاده گردند. ۲-۷-۳ جانمایی امکان دسترسی و فاصله از محل ساخت گوره. معمولاً تأثیر تعیین‌کننده در انتخاب محلهای قرضه دارد. محلهای قرضه باید تر جیحاً در سمت رودخانه گوره باشد: زیرا علاوه بر نزدیک‌بودن به محل احداث آن. به دلیل افزایش سطح مقطع مفید بین گوره‌های دو طرف رودخانه. به ظرفیت عبور سیل نیز می‌افزاید. محلهای قرضه دراز و کم عمق در امتداد مسیرگوره به علت فاصله حمل کم و داشتن حداقل آثار منفی زیست محیطی. مطلوب هستند. محلهای قرضه پهن و کم عمق بر گودالهای عمیق و باریک ترجیح داده می‌شود. زیرا امکان پیدایش مشکلاتی مانند پدیده رگاب و آثار منفی زیست محیطی کمتر می‌شود. منابع قرضه وسیع و یکپارچه معمولاً تنها برای ساخت گوره‌های مناطق شهری که منابع قرضه در مجاورت گوره وجود ندارد. به کار می‌رود. باید بین پنجه شیروانی گوره و لبه گودال قرضه. نواری نسبتاً پهن جا گذاشته شود (شکل ۸-۳- الف). پهنای این نوار بستگی به شرایط شالوده. ار تفاع گوره و مقدار زمین موجود دارد. در جایی که مواد نفوذپذیر شالوده به کف گودال قرضه نزدیک باشد. پهنای نوار مذکور با تحلیل تراوش به‌دست می‌آید و اگر شیروانی گودال قرضه به‌گوره نزدیک باشد. باید این پهنا را با تحلیل پایداری به دست آورد. گودالهای قرضه باید از نظر ایجاد رگاب در زیر گوره مورد توجه قرار بگیرد و یکی از دلایل گذاشتن فاصله بین پنجه گوره و لبه گودال قرضه همین است. بهترین فاصله باید حدود ۵ تا ۱۰ برابر ارتفاع بیشینه آب در مجاورت گوره باشد. اما در هر صورت به هیچوجه نباید کمتر از ارتفاع گوره باشد [۱۸]. عموماً پهنای این نوار در ۱ ۳ ۳ سمت خشکی گوره باید ۵ برابر پهنای نوار در سمت رودخانه گوره باشد. در رودخانه‌های بزرگ حداقل پهنای |- 6 ۳۳ -------- صفحهٔ بعد -------- نوار برای سمت رودخانه ۱۲ متر و برای سمت خشکی ۳۰ متر در نظر گرفته می‌شود. یک نوار ساحلی نسبتاً پهن باید بین گودال قرضه و لبه رودخانه جا گذاشته شود تا از رسیدن فرسایش کناره رودخانه به گودال قرضه جلوگیری کند. پهنای این نوار ساحلی برای رودخانه‌های بزرگ ۶۰ متر به بالاست. همچنین در فواصل بین گودالهای قرضه. باید گذرگاههای دست نخورده طبیعی به نسبت ۵ متر به ازاء هر ۱۲۰ متر درازای گودال. جا گذاشته شود تا دسترسی را ممکن سازد و نیز شالوده‌ای برای عبور دکلهای برق. لوله‌ها و خطوط ارتباطی باشد. به علاوه این گذرگاه از وقوع جریانهای ساحلی در نواحی قرضه که باعث فرسایش پنجه‌گوره می‌شود. جلوگیری می‌کند و رسوبگذاری را افزایش داده. باعث پرشدن گودال‌های قرضه می‌گردد. شیب شیروانی سمت پایین دست گودال قرضه در جهت جریان باید در حدود ۱ قائم به ۶ تا ۱۰ افقی باشد تا فرسایش ناشی از سرریز شدن را به حداقل برساند. در صورتی که قرار باشد. خطوط تأسیساتی و جاده‌های عمومی از روی این گذرگاهها عبور کنند. باید شیبها را کمتر در نظر گرفته و در صورت نیاز به روشهای مختلف از جمله سنگچینی آنها را حفاظت کرد [۱۴]. ۴-۷-۳ طراحی گودالهای قرضه شیروانی گودالهای قرضه باید پایدار باشد. به ویژه این موضوع برای شیروانی گودالهای قرضه در مجاورت گوره‌ها مهم است. شیب شیروانی گودال قرضه در مجاورت‌گوره نباید تندتر از ۱ قائم به ۳افقی باشد. همچنین در جایی که گودالهای واقع در سمت خشکی گوره باید برای کشاورزی پر و تسطیح شوند. تغییرات در شیب باید به گونه‌ای صورت گیرد که کار با ماشین‌آلات راحت باشد. عمق گودال قرضه بستگی به تراز سطح آب زیرمینی. عمق مصالح مناسب و ملاحظات زیست محیطی دارد. عمق گودال در سمت گوره نباید بیش از امتر باشد و کف گودال باید با شیب ملایمی. حداکثر تاعمق ۲/۵ تا ۳/۵ متر پایین رود. علت شیبدار بودن کف گودال قرضه در خلاف جهت موقعیت گوره. دورکردن زه از گوره است (شکل ۸-۳- ب). در صورت لزوم گودالهای واقع در سمت خشکی گوره. باید شیبدار باشد تا تراوش را به کمک آبراهه‌های تعبیه شده ازگوره دور ساخته با به موازات آن تخلیه سازد. در محاسبه حجم منابع قرضه. باید ضریب انقباضی " حداقل برابر با 7۲۵ در نظر گرفته شود. به عبارت دیگر حجم منابع قرضه باید حداقل ۱۲۵درصد حجم مقطع عرضی‌گوره باشد. علت این امر. کاهش حجم مواد. اتلاف در حمل و سایر تلفات است. حریم مورد نیاز برای منابع قرضه حدود ۵ تا ۷ متر دورتر از لبه گودالهای قرضه است. این حریم اضافی, امکان ملایم کردن شیب گودالهای قرضه را فراهم می‌کند. ضمناً در صورت نیاز به منابع قرضه اضافی در | 0 2-1 ۴۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- میا بر سیک ۳ گذرکاد« شکل ۸-۳-الف : محل قرضه در حاشیه رودخانه شکل ۸-۳- ب : مقطع عرضی ازگوره و محل قرضه در حاشیه رودخانه ۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۴ طراحی گوره‌ها در این فصل اصول و روشهای طراحی گوره‌ها ارائه می‌گردد. بررسی این اصول و روشها بدون شناخت عوامل تخریب گوره‌ها. امکانپذیر نیست. با شناخت عوامل تخریب گوره‌ها. می‌توان راه‌حلهای مقابله با آن را در هنگام طراحی در نظر گرفت تا از وقوع خطرهای بعدی در هنگام بهره‌برداری جلوگیری گردد. از این رو برای طراحی و اجرای صحیح گوره‌ها. شناخت عوامل تخریب آن ضروری است و به همین دلیل در ابتدای این فصل به بررسی عوامل اصلی تخریب گوره‌ها پرداخته می‌شود: ۱-۴ عوامل تخریب گوره‌ها عوامل اصلی تخریب گوره‌ها عبارتند از : - سرریز کردن آب از روی‌گوره در حالت سیلابی - تراوش و ایجاد پدیده رگاب در بدنه گوره و شالوده آن - لغزش و گسیختگی شیروانیهای خاکریزگوره و شالوده آن - تخریب‌گوره به وسیله حیوانات و انسان در مورد سرریز کردن جریان آب از روی گوره‌ها باید اذعان داشت که ارتفاع ناکافی یکی از عوامل اصلی تخریب رودخانه به دلیل تغییر در شرایط هیدرولیکی و ریخت شناسی آن و کاهش ار تفاع گوره ناشی از نشست بدنه و شالوده 1 7۰ ۰ 2 .۰ ۳ص ۱ ان است. در رابطه با سرریز کردن آب از روی‌ گوره و راههای مهار ان در مبحث ۵-۵ مربوط به بزرگسازی گوره‌ها فرسایش سطحی شیروانی گوره به ویژه شیروانی سمت رودخانه‌ای آن می‌تواند منحر به تخریب گوره بشود؛ لذا هر قسمت از گوره که انتظار فرسایش و آبشستگی شیروانی آن می‌رود. باید در مقابل عوامل تخریب نظیر: جریان آب. امواج. رگبار و سایر عوامل فرساینده محافظت شود. مواردی نیز وجود دارد که فرسایش و آبشستگی آنقدر شدید ۳ ۰ ۲ است که سبب می‌شودگوره تست اثر زیرکنی از زیر خالی شود که اصطلاحا به پدیده غارکنی نیز موسوم است. این امر منجر به تخریب تدریجی گوره می‌شود. به طوری که کم‌کم این تخریب به شیروانی سمت خشکی گوره می‌رسد و آن را نیز تخریب می‌کند. در این مرحله اراضی اطراف در معرض تهاجم سیل قرار خواهد گرفت؛ مگر اینکه گوره‌های اضطراری در پشت گوره اصلی ایجاد گردد. در مورد روشهای مهار فرسایش و حفاظت شیروانی گوره در مسبحث 8 11۸00۵۵ -2 1 10۷66 -| 3-8 ۴۳۶ -------- صفحهٔ بعد -------- تراوش در بدنه و شالوده‌گوره در موارد بسیاری منجر ب از تراوش آب مساعد باشد. موجب شسته شدن آن در ن گاب. پدیده جوشش ماسه ! و یا پدیده پوسته‌ای شد بدیده‌های یاد شده می‌تواند منجر به تخریب گوره بشو غزش و گسیختگی شیروانیهای گوره و شالوده آن و نی عدم دقت در رعایت نکات فنی ژئوتکنیک و مکانیک - منجر به تخریب گوره می‌شود. جدول (۱-۴» شرایط آمریکا " نشان می‌دهد. در هر حال اگر کلیه شرایط فو فرسایش شیروانی گوره‌ها بسیار تهدید کننده است و با صورت فرسایش شیروانی گوره و نیز از زیر خالی شا شیروانیها هر چند که مفماوم باشند. امری بدیهی است. دارد. به ویژه در حالی که شیروانیها حالت قائم به خ بسیاری. به ویژه مواقعی که سرعت آب زیاد باشد. مشا جدول ۱-۴- شرایط ت ۰ پاکسازی‌نشدن شالوده از مواد آلی وجود مواد با خاصیت آلی زیاد. یا خیلی زیادخیس یا خشک در خاکریز قرارگیری لایه‌های نفوذپذیر بطور کامل در سرتاسر طول خاکریز تراکم ناکافی خاکریز (لایه‌های خیلی ضخیم. عدم کاربرد کافی تجهیزات متراکم‌کننده و ...) تراکم ناکافی خاک در اطراف سازه‌های متقاطع با خاکریز (08 خرابی شده است. زیرا اگر شرایط خاک برای فرسایش ناشی اط مساعد می‌گردد و در صورت ادامه یافتن این حالت. پدیده ن شیروانی سمت خشکی گوره رخ می‌دهد. هر کدام از د. در مورد این مسائل نیز در مباحث بعدی بحث خواهد شد. ز تغییر مکان یا روان شدن خاک بدنه گوره که عمدتاً ناشی از اک شالوده و مصالح خاکریز و نیز نحوه اجراست. در مواردی تهدید کننده ایمنی گوره‌ها را به نقل از گروه مهندسان ارتش ق نیز رعایت شود. باز در جریانهای سیلابی بزرگ. خطر بد تمهیدات لازم را برای مهار فرسایش آنها به کار برد. زیرا در ن‌گوره توسط جریانهای عادی یا سیلایی رودخانه. تخریب چون پایداری چندانی برای مقاومت در مقابل تخریب وجود ود بگیرند و یا اینکه زیر آنها خالی شود. این پدیده در موارد اهده می‌گردد. هدیدکننده ایمنی گوره‌ها [۱۴] اثرات ممکن - فرسایش داخلی که به وسیله تراوش در بدنه ایجاد می‌شود. - نشست خیلی زیاد - مقاومت ناکافی منجر به تراوش در داخل بدنه گوره می‌شود که ممکن است به فرسایش درونی و شکست گوره منتهی گردد. - نشست خیلی زیاد - مقاومت ناکافی - ایجاد زه در داخل بدنه گوره - نشست خیلی زیاد - مقاومت ناکافی - ایجاد تراوش در سطح بین سازه و خاکریز که ممکن ۱" به فرسایش درونی و تخریب ناشی از پد یده رگاب منجر شود. -2 دا(80 5۵0 -| 00٩ )0۲ 5‏ و۸ کنا -3 ۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۴ پایداری گوره گوره‌های با ار تفاع کم وگوره‌هایی که با استفاده از مصالح خوب بر روی شالوده‌های مستحکم احداث می‌گردند. نیاز به تحلیل دقیق پایداری ندارد و انجام دادن تحلیلهای ساده‌تر کفایت می‌کند. در چنین شرایطی. رعایت بعضی نکات عملی نظیر: نوع و روش ساخت. تعمیر و نگهداری‌گوره و چگونگی حفاظت شیروانیهای آن در تعیین میزان شیب شیروانی مور است. اما زمانی‌که در زمینه تأمین مصالح مناسب برای ساخت‌گوره و یا شرایط شالوده نگرانی وجود داشته باشد. طراحی مطمئن مقطع گوره نیازمند به تحلیل دقیق پایداری آن است. دو روش اساسی که در تحلیل پایداری گوره‌ها در مقابل گسیختگی برشی مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ عبارت است از: الف) یک سطح لغزش دایره‌ای شکل که در شالوده یا بدنه گوره اتفاق می‌افتد. ب) یک سطح گسیختگی مرکب از یک سطح افقی طولانی در یک شالوده نسبتاً ضعیف یا یک لایه نازک شالوده که به سطوح صاف موربی که از شالوده و بدنه گوره عبور می‌کند. متصل می‌شود و به سطح زمین می‌رسد. در تحلیلهای پایداری که بر اساس فرضیه ایجاد سطح لغزش دایره‌ای شکل استوارند. یا روش سوئدی اصلاح شده! ( که نیروها را در دو طرف سطوح لغزش مورد توجه قرار می‌دهد) به کار می‌رود و یاروش ساده‌تر لغزش سوئدی آ(که فرض می‌کند نیروهای لغزش در مقدار مساوی و موازی با سطح مبنای هر لایه لغزش هستند) مورد استفاده قرار می‌گیرد [ ۱۴]. براساس چنین روشهایی. برنامه‌های کامپیوتری مختلفی تهیه شده که می‌توان برای تحلیل پایداری بدنه و شالوده گوره‌ها از آنها استفاده نمود. در عین حال برای تحلیل پایداری‌گوره‌ها می‌توان از روشهای دیگری نظیر: روش مورگان استرن . اسپنسر . بانبو " و روش بیشاپ " استفاده کرد. در مطالعه و تحلیل پایداری گوره‌ها. همانند همه سازه‌های خاکی که در مجاورت آب قرار دارند. باید به موضوع تخریب ناشی از سرریز شدن جریان سیل از تاج گوره نیز توجه نمود و در همین رابطه برای تأمین ایمنی لازم در مقابل عبور سیل و برخورد امواج حاصله از باد و غیره. ارتفاع آزاد " مناسبی در نظر گرفت. از دیگر مسائلی که در پایداری‌گوره‌ها باید در نظر گرفت. زهکشی اراضی پشت گوره‌ها و تخلیه جریان آبراهه‌های فرعی منتهی به رودخانه است که پس از احداث گوره. مسیر آنها مسدود می‌گردد. همچنین فرسایش گوره‌ها در مقابل جریان سیل. ضربات موج و بارندگی است که در بخش قبل مورد بحث قرار گرفت. 0 علز51 طخز5۳۵۵ 6ط7 -2 0 دادز۵ه :5۳ ۱۰۵6۵۵0 7۵۵ -۱ 57 -4 0 ۱/0۵0 -3 30۳ -6 ۷۵ -5 0 -7 ۴۸ -------- صفحهٔ بعد -------- اشاره خواهد شد. در هر حالت. بسته به نوع و شرایط خاک. باید از مشخصه‌های مماومتی خاک مربوط به آن حالت استفاده نمود. برای کسب اطلاعات بیشتر و جزئی تر مربوط به هر حالت در ار تباط با مقاومت برشی مورد استفاده. روش تحلیل و فرضیات هر حالت. لازم است به کتب مکانیک خاک معتبر مراجعه شود. ۱-۲-۴ حالات مختلف تحلیل پایداری گوره ۱-۱-۲-۴ حالت پایان ساخت گوره این حالت بیانگر شرایط زهکشی نشده برای خاکهای نفوذناپذ یر شالوده و بدنه‌گوره است. در جنین حالتی. فشار آب منفذی اضافی وجود دارد. زیرا زمان کافی برای تخلیه آب موجود در خاک نبوده است. نتایج آزمایشهای نالا (تحکیم نیافته - زهکشی نشده !) در تحلیل پایداری خاکهای چسبنده با شرایط یاد شده و نتایج آزمایشهای ۲70 (تحکیم یافته - زهکشی شده ") در تحلیل پایداری خاکهای درشت دانه‌ای که به سرعت زهکشی می‌شوند و درنتیجه هیچ فشار آب منفذی اضافی نخواهند داشت. می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد. تحلیل پایداری در حالت پایان ساخت گوره برای شیروانیهای هر دو سمت گوره (سمت رودخانه و سمت اراضی اطراف رودخانه) کاربرد دارد. ۲-۱-۲-۴ حالت افت ناگهانی " تراز سیل رودخانه) بدنه گوره را اشباع می‌کند و قبل از اینکه خاک فرصت زهکشی پیدا کند. تراز سیلاب سریعتر پایین می آید. در نتیجه فشار آب منفذی افزایش می‌یابد و موجب ناپایداری شیروانی بالادست گوره می‌گردد. در چنین حالتی تحلیل پایداری‌گوره‌ای که از خاک نفو دنا پذ یر (چسبنده) ساخته شده است. باید براساس مشخصه‌های مقاومتی خاک در شرایط ( ۵ ( تحکیم‌یافته - زهکشی نشده) انجام گیرد و برای گوره‌های ساخته شده از خاکهای نفوذپذ یر (دانه‌ای) باید از نتایج آزمایشهای ۲1 استفاده نمود. ۳-۱-۲-۴ حالت تراز سیل بحرانی * این حالت مربوط به شرایطی می‌شود که به موجب آن چندین سیل متمادی با تراز متوسط. بدنه گوره را اشباع می‌کند |- ]71300۹۵111۵160 - 640 2- 0۹۵۱111۵16 - 40 86 ۳1۵۵0 0۵ -4 (6؟) ۵م۵ -3 ۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- و شرایط تراوش پایدار پدید می‌آید. این حالت نظیر شرایط ایجاد شده برای یک سد خاکی با مخزن آب نیمه پر است و لذا تحلیل پایداری مشابهی با آن دارد. مشخصه‌های مقاومت برشی طرح برای خاکهای نفوذناپذیر در شرایطی که مقاومت حاصل از آزمایش 21 کمتر از مقاومت حاصل از آزمایش [آح۲ باشد. باید متناسب با میانگین منحنی پوش مقاومت در دو حالت 21 و [آح باشد. برای گوره‌های ساخته شده از خاکهای نفوذپذیر (دانه‌ای). مقاومت برشی طرح باید برابر با مقاومت حاصل از آزمایش ۲1 باشد. ۴-۱-۲-۴ حالت تراوش پایدار ناشی از تراز بالای سیل " در شرایط سطح زهکشی آزاد کامل ۲ این شرایط زمانی اتفاق می‌افتد که سطح آب سیل برای مدت طولانی در بالاترین سطح ممکن قرار می‌گیرد به نحوی که بدنه گوره کاملاً اشباع می‌شود و شرایط تراوش پایدار پدید می‌آید. این شرایط ممکن است برای پایداری شیروانی پایین‌دست (سمت خشکی) گوره بحرانی باشد. مقاومت برشی طرح در این حالت نظیر حالت سوم یعنی وشوع ۵-۱-۳-۴ حالت تراوش پایدار ناشی از ترا بالای سیل در شرایط سطح زهکشسی آزاد غیرکامل " این حالت اساسا شبیه حالت قبل است. با این تفاوت که مدت رخداد بالاترین تراز سیل به حدی نیست که تمامی بدنه‌گوره به حالت اشباع کامل درآید و در نتیجه شرایط تراوش پایدار در بخشی از خاکریز پدید می‌آید. در این حالت باید تخمین زد که جه قسمتی از بدنه‌گوره در شرایط تراوش پایدار قرار دارد. این تخمین بستگی به عواملی نظیر مدت وفوع سیل. نفوذپذیری و تخلخل موْئر مصالح به کار می‌رود در ساخت گوره و مشخصات هندسی و ناحیه بندی گوره دارد. باید توجه داشت در صورتی که پایداری‌گوره برای حالت چهارم تحلیل شود. نیازی به تحلیل آن در این حالت نخواهد بود و برعکس. به هر حال. اگر این حالت به جای حالت چهارم تحلیل شود. باید ثابت نمود که حالت چهارم رخ نخواهد داد. ۶-۱-۳-۴ حالت مربوط به شرایط وقوع زلزله همزمان با وقوع سیل و بالا بودن تراز آب بسیار کم است. گوره‌های ساخته شده از مصالح غیر جسبنده سست و همجنین گوره‌های ساخته شده روی شالوده‌های با مصالح غیر جسبنده و سست در معرض تخریب ناشی از وفوع 6 ۳1۳۵۵116 16610060 ات۳ -2 86 ۳1۵۵۵2 |۳۱ -| 3- ۳۵۳۵|۶۷ 160۵10060 ۳۳۵6 66 ۵۰ -------- صفحهٔ بعد -------- پدیده روانگرایی در زمان زلزله هستند. از این رو بررسی و تحلیل این پدیده برای چنین گوره‌هایی باتوجه به اهمیت خودگوره و شدت زلزله محتمل ممکن است نیاز باشد. کنترل پایداری برای شرایط وقوع زلزله درگوره‌های واقع در مناطق مسکونی و صنعتی باید انجام شود و این کنترل برای حالات ۱-۱-۲-۴ تا ۵-۱-۲-۴ ضروری است و نباید آن را کم‌اهمیت شمرد. در این حالات تحلیل پایداری عموماً به کمک مشخصه‌های تنش موْثر خاک به همراه فشار آب حفره‌ای انجام می‌گیرد. ۲-۲-۴ حداقل ضریب اطمینان قابل قبول برای پایداری گوره حداقل ضرایب اطمینان برای پیش‌بینی شرایط طرح در تحلیل پایداری‌گوره‌ها در حالات مختلف شرح داده شده در قبل و مشخصه‌های مماومتی موردنیاز هریک در حدول «۲-۴»آورده شده است: جدول ۲-۴- حداقل ضرایب اطمینان در تحلیل پایداری‌گوره [ ۱۴] اگر 0)کمتر از لاح باشد الا گر زان کمتراز دح باشد اگر 0)کمتر از لاح باشد باه ۲ مربوط به هر حالت مورد تحلیل اگر [آح۲ کمتراز ۲1 باشد :۹ منظور از بالادست. سمت رودخانه‌ای گوره و منظور از پایین‌دست سمت خشکیهای پشت گوره است. ۳-۲-۴ روشهای افزایش پایداری گوره بیان می‌گردد. به طورکلی می‌توان گفت روشهای مختلف بر دو محور اصلاح شالوده‌های سست و یا تراکم‌پذیر و اصلاح بدنه گوره با تغییر سطح مقطع آن استوار است. ۵۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۳-۲-۴ اصلاح شالوده با جایگزینی خاک مناسب مناسبترین روش برای اصلاح شالوده‌های سست و یا با قابلیت تراکم‌زیاد. برداشت لایه نامناسب خاک از زیرگوره و نامناسب زیاد نیست و جایگزینی خاک مناسب نیز از نظر اقتصادی قابل توجیه است. ۲-۳-۲-۴ اصلاح شالوده با ریختن مصالح مناسب " گاهی لازم است که گوره‌های کو تاه در مردابها یا بستر رودخانه‌ها و بر روی مواد ریزدانه بسیار سست که محتوی مواد آلی فراوانی است. احداث گردند. اگرچه ممکن است ضخامت این لایه نامناسب زیاد نباشد. ولی قطعاً برداشت آنها کاری مشکل و پرهزینه است. لذا برای ساخت یک گوره با پایداری مطلوب. اقدام به ریختن مصالح مناسب از یک سمت مرداب یا رودخانه می‌شود که به مرور با افزایش وزن این خاکریزی مواد سست بستر به سمت دو طرف‌گوره و به طرف جلو جابه‌جا می‌گردد و مصالح مناسب جایگزین آن می‌شود. با ادامه عملیات خاکریزی.گوره به ارتفاع مورد نیاز دست‌یافته و امتداد می‌یابد. از نقطه‌ضعفهای این روش آن است که ممکن است بخشی از مواد سست بستر در زیرگوره باقی بماند و در نتیجه موجب لغزش‌گوره هنگام ساخت و یا نشست آن پس از اتمامه ساخت گردد. در این روش مصالح تشکیل دهنده بدنه‌گوره غیرمتراکم است و این امر باید در طراحی مقطع آن مورد توجه قرار گیرد. در صورتی که اصلاح شالوده گوره در یک مسیر طولانی در یک ناحیه ناپایدار مانند باتلاق مدنظر باشد. استفاده از روشهای انفجاری برای جابه‌جایی یا تراکم مصالح سست می‌تواند مطرح باشد که برای این منظور باید از مراجع مربوط کمک گرفت. در صورتی‌که شالوده یک‌گوره. تحمل بار کامل‌گوره را بر اثر ساخت ممتد آن و افزایش فشار آب منفذی در شالوده و عدم تخلیه سریع آب اضافی در طول ساخت نداشته باشد. از روش ساخت جند مرحله‌ای استفاده می‌شود. در این روش بدنه خاکریز در چند مرحله با فاصله زمانی مناسب احداث می‌گردد تا فرصت کافی برای تخلیه آب اضافی از شالوده ایجاد گردد و مقاومت خاک افزایش یابد و بار بیشتری تحمل کند. این روش زمانی مور است که به دلیل لایه‌بندی مناسب شالوده. شرایط زهکشی فراهم. مسیر زهکشی کوتاه شده و سرعت کاهش فشار منفذی زیاد باشد. در غیر این صورت لازم است تا با استفاده از چاههای زهکشی ماسه‌ای (به قطر حداقل ۲۵ سانتیمتر و فواصل ۳ تا |- 12130120661 6۷ ۳۵ 8 ۹۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ۴-۳-۲-۴ اصلاح شالوده با روش تراکم ماسه‌های سست احتمال وقوع پدیده روانگرایی در شالوده‌های متشکل از رسوبات ماسه‌ای سست وجود دارد. ازآنجا که اصلاح این‌گونه شالوده‌ها با روشهای متراکم کردن ماسه سست نظیر روش لرزه‌ای. بسیار پر هزینه است. لذا تنها برای تقویت می‌شود و عمدتاً برای مقابله با پدیده روانگرایی از روشهای دیگری نظیر: افزایش ارتفاع آزاد. عریضتر کردن تاج گوره و کاهش شیبهای طرفین آن باید استفاده کرد. ۵-۳-۳-۴ اصلاح بدنه گوره با روش کاهش شیب شیروانیهای طرفین کاهش شیب شیروانیهای طرفین گوره معمولاً پایداری آن را در برابر گسیختگیهای سطحی که در بدنه خاکریز اتفاق می‌افتد. افزایش می‌دهد. این کاهمش شیب. نیروهای وزن راکه عامل گسیختگی است. کاهش می‌دهد و طول سطوح گسیختگی را افزایش می‌دهد و درنتیجه ضریب اطمینان پایداری افزایش می‌یاید. ۱ : 5 ۶-۳-۲-۴ اصلاح بدنه گوره با احداث پله‌ها یا سکوهای پایداری عملکرد سکوهای پایداری همانند کاهمش شیب شیروانیهای‌گوره است. اما معمولاً به دلیل افزایش قابل توجه در طول مسیر گسیختگی. تأثیر بیشتری نسبت به روش قبلی دارد. این سکوها نه تنها روش مناسبی برای پایداری گوره در مقابل گسیختگیهای سطحی در شالوده و بدنه آن است. بلکه در مهار گسیختگی عممّی گوره نیز بسیار موْثر است «شکلهای ۱-۴ و ۲-۴). ضخامت و عرض سکوها با استفاده از تحلیل پایداری تعیین شده و طول آن باید کل ناحیه موردنظر را باتوجه به نیمرخ خاک در برگیرد. اغلب این سکوها به عنوان یک روش اضطراری برای تثبیت گوره و جلوگیری از حرکت جانبی آن و یا تغییر مکان مواد شالوده نیز به کار می‌روند. گاهی نیز از مصالح سکوهای پایداری پایین‌دست گوره. به عنوان یک منبع قرضه برای اصلاح اضطراری بدنه گوره اصلی استفاده می‌شود. برای احداث سکوهای پایداری. به خصوص در شرایط اضطراری. می‌توان از کیسه‌های پر از خاک با شن استفاده 305 51۵0111۱۷ -۱ ۵۳ -------- صفحهٔ بعد -------- تاج کوره شکل ۱-۴ - احداث پله (سکو) همراه با یک کانال زهکشی در طول شیروانی گوره شکل ۲-۴- احداث پله (سکو) در پشت‌گوره به منظور حفظ پایداری و جلوگیری از پدیده حوشش ماسه و مهار تراوش از بدنه و زیرگوره ۲۳-۳ تراوش در بدنه و زیرگوره و مهار آن گوره‌ها نیز همجون سدهای خاکی در معرض تخریبهای ناشی از نفوذ و تراوش آب از شالوده و بدنه آن هستند. ولی به دلیل آنکه گوره‌ها برای مدت نسبتاً کوتاهی در تماس با جریان سیل قرار می‌گیرند. اهمیت مسئله تراوش و خطرهای ناشی از آن در مقایسه با سدهای خاکی کمتر است و از این‌رو در بسیاری موارد نیاز به احداث زهکشی نیست. با می‌توان با دقت کمتر آن را طراحی کرد. اما در صورتی که در مناطقی احتمال وقوع سیلابهای بلندمدت باشد و با اراضی حفاظت شده توسط گوره از ارزش و اهمیت زیادی برخوردار باشد (مانند مناطق توسعه یافته شهری و صنعتی). مسئله تراوش مهم است و روشهای مختلف مهار تراوش باید به جدیت مورد توجه قرار گیرد. به طورکلی سه نوع خرابی عمده ممکن است بر اثر تراوش آب از بدنه و شالوده گوره به وجود آید : الف - پدیده پوسته‌ای شدن در بدن هگوره این پدیده بر اثر نفوذپذیری زیاد بدنه‌گوره. عدم پیش‌بینی زهکشی مناسب در پنجه گوره. تراکم ناقص لایه‌های بدنه از -------- صفحهٔ بعد -------- گوره و نهایتاً زمان طولانی سیلاب. رخ داده و منحر به جدا شدن بخشهایی از خاک بدنه‌گوره در سمت پایین‌دست آن می‌گردد که ادامه آن ناپایداری و تخریب گوره را به دنبال خواهد داشت. ب - پدیده رگاب در بدنه و شالودهگوره در صورتی که به علتی جریان آب در بدنه یا شالوده‌گوره نفوذ یابد. در محلهایی که شیب هیدرولیکی زیاد و نیروی جریان تراوش یافته بیش از نیروی مقّاوم خاک باشد. ذرات خاک جدا شده و توسط جریان آب حمل می‌گردد. ادامه این عمل, منجر به ایجاد مجرایی در بدنه یا شالوده‌گوره شده و در نهایت تخریب گوره را به دنبال خواهد داشت. به طورکلی تراکم نامناسب. وحود ترک و شکاف در بخشی از شالوده یا بدنه گوره. تمرکز تراوش و عدم وجود چسبندگی در بین ذرات خاک از مهمترین عوامل ایجاد پدیده رگاب است. برای جلوگیری از پدیده رگاب. اقداماتی نظیر متراکم کردن خوب خاک. بخصوص در محل اتصال بدنه گوره با شالوده و یا سازه‌های متقاطع با آن و لایه‌های مختلف گوره و همجنین استفاده از زهکش در سمت خشکی گوره می‌تواند مورد توجه قرار گیرد. ج - پدیده جوشش ماسه این پدیده معمولاً در اراضی سمت خشکی گوره و بعد از پنجه آن. زمانی اتفاقی می‌افتد که جریان آب تراوش یافته از شالوده گوره. نیرویی بیش از وزن موْثر دانه‌های خاک بر آنها اعمال می‌کند و موجب جابه‌جایی آنها به سمت بالا می‌گردد. این پدیده حفره‌هایی در پایین پاشنه و زیرگوره به وجود آورده که در نهایت به خارج شدن خاک از زیرگوره و فرونشست بدنه آن می‌انجامد. برای مقابله با این پدیده نیز باید اقداماتی برای کاهش شیب هیدرولیکی جریان خروجی نظیر طولانی کردن مسیر زهکشی از زیرگوره و استفاده از زهکش در پایین‌دست گوره انجام گیرد. به طورکلی برای مهار تراوش در شالوده و بدنه گوره. باید دو مقوله اصلی در نظر گرفته شود؛ جلوگیری از نفوذ آب در شالوده و بدنه گوره و زهکشی صحیح آب نفوذ کرده در شالوده و بدنه گوره. به این منظور. اقدامات مختلفی می‌توان انجام داد که به‌طور مختصر بیان می‌گردد: ۱ استفاده از دیوار آببند در زیرگوره روش مناسبی برای کاهمش تراوش از شالوده‌گوره و در عین حال بسیار گران است. |- 101۲ ۱۷۵1| ۵۵ -------- صفحهٔ بعد -------- این دیوار. به روش خاکبرداری و متراکم کردن خاک نفوذناپذیر در داخل آن یا حفر ترانشه حاوی گل حفاری در نزدیکی پاشنه سمت رودخانه گوره ساخته می‌شود. از آنجاکه برای موْثر بودن این روش. دیوار باید تا عمقی حدود ۵ درصد عمق لایه نفوذپذیر زیرگوره نفوذ کند. استفاده از آن در مواقعی که عمق لایه نفوذپذیر بیش از ۱۲ متر باشد. اقتصادی نیست [۱۴]. از سپرهای فلزی یا بتنی نیز می‌توان به عنوان دیوار آببند استفاده کرد. اگرچه سپرها به دلیل نشت آب در محل قفل و بستهای آنها. کاملاً آببند نیستند. ولی به میزان قابل توجهی از امکان ایجاد پدیده جوشش ماسه می‌کاهند (شکل ۳-۴ الف). ۲-۳۴ فرش نفوذناپذیر سمت رودخانه ! گوره‌ها اغلب بر روی شالوده‌هایی قرار می‌گیرند که از پوششهای طبیعی متشکل از مصالح ریزدانه نفوذناپذیر تا نیمه نفوذپذیر که بر روی لایه‌های نفوذپذیر شن و ماسه قرار دارند. تشکیل شده‌اند. اگر این لایه نفوذناپذیر تا فاصله قابل ملاحظه‌ای در سمت رودخانه‌ای گوره پیوسته امتداد داشته باشد. به نحو مناسبی می‌تواند از تراوش جریان آب و میزان فشارهای تراوشی در سمت خشکی گوره بکاهد. در زمانی‌که مسئله تراوش از زیرگوره خطرساز باشد. برداشت مصالح محلی باید تا عمقی که به این لایه پوشش طبیعی نفوذناپذیر لطمه نزند. محدود شود. در جایی‌که ضخامت این لایه نفوذناپذیر کافی نباشد و یا اصلاً وجود نداشته باشد. می‌توان مطابق شکل ۳-۴- ث با استفاده از مصالح نفو ذنا پذ یر مناسب یک فرش نفوذناپذیر برای مهار تراوش در سمت رودخانه‌ای گوره احداث نمود. کارآیی فرش بالادست تا حد زیادی بستگی به ضخامت. طول و میزان نفوذ ناپذیری آن دارد و با استفاده از رسم خطوط جریان یا روشهای ریاضی تقریبی قابل ارزیابی است. حفاظت فرش بالادست در مقابل فرسایش اهمیت زیادی دارد. ۳-۳۴ سکوهای تراوش سمت خشکی "۲ یکی از روشهای موْثر در مهار یا کاهش تراوش درگوره‌ها. احداث سکوهای تراوش در سمت خشکی گوره بر روی لایه‌های سطحی (نفوذپذیر تا نفوذناپذیر) خاک است. این سکوها علاوه‌بر مقابله با پدیده جوشش ماسه و کاهش شدید آثار تخریبی تراوش, در پایدارسازی شیروانی سمت خشکی‌گوره و همچنین مقابله با پدیده پوسته‌ای شدن آن تأثیر مثبتی دارد. در عین حال. سکوهای تراوش. در مواقع بحرانی در زمان سیل می‌توانند به عنوان منابع قرضه اضطراری برای ترمیم یا افزایش ارتفاع تاج گوره مورد استفاده قرار گیرند. در طراحی سکوهای تراوش. شرایط زیر سطحی زمین. بخصوص در سمت خشکی گوره باید به دقت مطالعه گردد. سکوهای تراوش انواع مختلفی نظیر 5 56060286 45106 ه] -2 61 ۲۱۷۵۲۵۱۵6 -| ۵۶ -------- صفحهٔ بعد -------- سکوهای نفوذناپذ یر سکوهای نیمه‌نفوذپذیر. سکوهای ماسه‌ای و سکوهای با زهکشی آزاد دارد که برای آشنایی با مشخصات آنها بهتر است به مراجع مربوط مراجعه نمود (شکل ۳-۴- ت). گوره لا یه نفوذناپذیری بالایی ی ترانشه زهکشی لایه نفوذناپذیر بالایی شکل ۳-۴- اقدامات مهار تراوش در زیرگوره‌ها ۹۵۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۴-۲-۴ ترانشه ز هکشی پنجه ! در صورتی که‌گوره بر روی لایه نفوذپذیری که یک لایه با نفوذپذیری کم یا غیرقابل نفوذ و با ضخامت کم روی آن قرار دارد. ساخته شود. وجود یک ترانشه زهکشی در نزدیکی پنجه سمت خشکی گوره می‌تواند شرایط تراوش را بهبود بخشد (شکل ۳-۴- پ). کاربرد اصلی ترانشه زهکش پنجه. مهار تراوش تحتانی در عمق کم و حفاظت ناحیه مجاور پنجه گوره است. به همین دلیل اغلب ترانشه‌ها به همراه چاه‌های کاهش فشار " به کار می‌رود. در این صورت چاههای کاهش فشار. تراوشهای عمیق و ترانشه زهکش پنجه. تراوشهای کم عمق را جمع می‌کند. معمولاً پهنای ترانشه‌های زهکش از ۶۰ سانتیمتر تا ۲ متر متغیر است. ولی میزان عرض و عمق ترانشه بستگی به عواملی نظیر بده جریان تراوش. میزان لازم برای کاهش فشار هیدرواستاتیک. امکانات احرایی و پایداری مواد زمین که ترانشه در آن حفر می‌شود. دارد [۱۴]. برای تسریع در جمع آوری آبهای تراوش یافته در ترانشه پنجه. معمولاً یک ردیف لوله جمع‌کننده نیز در کف ترانشه کار گذاشته می‌شود. اطراف لوله را یک لایه مصالح درشت‌دانه و دانه‌بندی شده به ضخامت حداقل ۳۰ سانتیمتر پوشانده و درون ترانشه را باید با مصالح صافی " نظیر ماسه پر کرد و سپس سطح آن را با یک لایه مصالح غیرقابل نفوذ پوشاند (شکل ۴-۴). ترانشه‌های زهکش پنجه اغلب در پنجه سمت خشکی گوره قرار داده می‌شود. لیکن گاهی اوقات در زیردامنه سمت خشکی آن (در فاصله ل پهنای گوره از پنجه آن) ساخته می‌شود و جریان تراوش از طریق یک لایه نفوذپذیر افقی منتقل می‌شود. در صورتی که از این نوع ترانشه استفاده شود. امکان آن فراهم می‌شود که بتوان ۵-۳-۴ چاه‌های کاهش فشار چاههای کاهش فشار ممکن است در طول پنجه سمت خشکی گوره‌ها به منظور کاهش زیر فشار " که معمولاً موجب ایجاد پدیده‌های رگاب و جوشش ماسه می‌شود. ساخته شود (شکل ۳-۴- ب). چاههای کاهش فشار هنگامی استفاده می‌شود که لایه‌های نفوذپذیر زیرگوره دارای عمق زیادی باشد و امکان استفاده از ترانشه زهکش پنجه با دیوار آببند نباشد. فاصله چاههای کاهش فشار باید به مقدار کافی کم باشد تا بخوبی ناحیه بین چاهها. زهکشی شود و دیواره چاهها باید نفوذپذیری کافی داشته باشد و در عین حال از ورود ذرات خاک جلوگیری شود. معمولاً هزینه نگهداری این چاهها قابل توجه است و به دلیل گرفتن سوراخهای آن. کارآیی آنها کاهش می‌یابد. برای آشنایی با ۵]۵ ۱۷۷ ۳۵۱۵۲ ۳۳۵۵6 -2 1 ع0] ۳۵۳۷۵۷۵ -| 6 ]انا -4 7 -3 ۵۸ -------- صفحهٔ بعد -------- را شکل ۴-۴- ترانشه زهکشی پنجه با استفاده از وله جمع‌کننده در کف ترانشه 2 لانه زهکش افقی شکل ۵-۴- ترانشه زهکشی پنجه در موقعیت زیر شیروانی سمت خشکی ۵۹ -------- صفحهٔ بعد -------- ۶-۳-۴ زهکش پنجه! این نوع زهکش یک مسیر تراوش و خروج آسان آب از بدنه گوره را فراهم می‌کند و سطح آزاد آب را درگوره به حد کافی پایین می‌آورد و بدین ترتیب خطر نشت آب و تخریب گوره را در دامنه پایین‌دست برطرف می‌کند. زهکش پنجه می‌تواند همراه با ترانشه زهکش پنجه به کار رود (شکل ۶-۳). شکل ۶-۴- زهکش پنجه بهمراه ترانشه زهکش پنجه ۷-۳-۴ زهکش افقی آ زهکش افقی همان عمل زهکش پنجه را انجام می‌دهد. اما در طول بیشتری زیرگوره قرار می‌گیرد و در عین حال مصاح کمتری برای ساخت آن به کار می‌رود. این زمکش در شرایطی که از شالوده‌گوره در در مق کم ار تراوش صورت استفاده می‌شود (شکل ۷-۴). ۸-۳-۴ لایه زهکش مایل " زهکشهای مایل یشتر در سدهای خاکی استفاده می‌گردند و پرخلا ار خوب نها در ۳ فرسایش, به دلیل هزینه باشد و امکان اجرای روشهای دیگر مهار تراوش نبوده و با آن روشهاکارساز تباشد. از این روش استفاده می‌شود. این |- 106 0 2- 110۳170121] 856 3- 13۵11۵۵0 1۳۵۵26 7 ۶۰ -------- صفحهٔ بعد -------- نوع زهکش موجب قطع کامل تراوش در محدوده پایین‌دست بدنه‌گوره بدون توجه به چگونگی لایه‌بندی‌گوره یا نوع مصالح دو طرف زهکش است و در عین حال زهکش مایل به عنوان یک صافی بین مصالح نفوذناپذیر بالادست و نفوذ پذ یر پایین‌دست عمل کرده و مانع شسته‌شدن مصالح ریزدانه می‌گردد. زهکشهای مایل باید به یک لایه زهمکش اففی برای خروج تراوش جمع شده متصل شوند (شکل ۸-۴). مصالح نفوذناپذ یر شکل ۸-۴-لایه زهکش مایل در حد فاصل مصالح نفوذناپذیر و نفوذپذیر ۹-۳-۴ ضرورت استفاده از صافی (فیلتر) در گوره به علت جریان تراوش در داخل خاک. دانه‌های ریز می‌توانند از محیط خود جدا و به همراه آب به نقاط دیگری منتقل شوند. به‌طوری که استمرار این پدیده موجب پوک شدن بخشی از خاک و در نتیجه موجب عدم پایداری می‌شود. برای مهار نیروی تراوش و کاهش پدیده رگاب که منجر به شستشو و خروج مواد ریزدانه از بدنه گوره‌ها می‌شود. استفاده از لایه صافی در حد فاصل خاکهای با دانه‌بندی مختلف (در حد فاصل خاک بدنه با زهکشها با آبیندها با پوششها و غیره) ضروری است. صافیها باید دارای دو ویژگی اساسی باشند: یکی نفوذپذیری (به این معنی که مقاومت صافی در مقابل جریان تراوش موجب ناپایدارشدن خاک می‌گردد. به عبارت دیگر نفوذپذیری لایه صافی باید بیش از نفوذپذیری خاک مورد ۶۱ -------- صفحهٔ بعد -------- حفاظت باشد). و دیگری پایداری (مواد صافی باید برای جلوگیری از فرار دانه‌های مصالح مورد حفاظت به قدر کافی ریزدانه باشد). ضوابط طراحی صافی برای انواع گوناگون خاکها توسط مراجع مختلف از جمله مرجع [۱۴] داده شده است. ۴-۴ مهار فرسایش و آبشستگی " گوره‌ها ۱-۴-۴ عوامل فرسایش و آبشستگی گوره‌ها سطح گوره. شامل: شیروانیهای طرفین و تاج گوره. در معرض فرسایش ناشی از باد. باران. جریان آب و غیره است. معمولاً برای حفاظت تاج‌گوره و شیروانی سمت خشکی آن. استفاده از پوشش گیاهی کفایت می‌کند. مگر در مواردی که بارندگیهای بسیار شدید و مداوم. موجب فرسایش خاک سطحی گوره شود. در آن صورت پوششهای حفاظتی آ مناسبتری برای مهار فرسایش لازم است. شیروانی سمت رودخانه‌ای گوره بر اثر جریان آب و عمل موج. در معرض فرسایش و تخریب شدیدتری نسبت به سایر قسمتها قرار دارد. این موضوع به ویژه در شیروانی گوره‌های واقع در مواضع بحرانی با سرعت زیاد. سمت خارجی پیچها و در مجاورت سازه‌های نزدیک یا متقاطع باگوره بیشتر پدیدار می‌گردد. در هر کجا که انتظار فرسایش و آبشستگی توسط عوامل فوق می‌رود. حفاظت لازم در مقابل آن باید در طراحی و اجرای گوره و بویژه شیروانی آن منظور گردد و اگر در محلی از شیروانی گوره فرسایش رخ دهد. باید اقدامات مناسب برای جلوگیری از تخریب آن به‌عمل آید. علاوه‌بر حفاظت شیروانی. در موارد لزوم حفاظت پنجه گوره و ساحل مجاور آن نیز باید مدنظر قرار گیرد. زیرا اگر ساحل مجاورگوره در معرض فرسایش و تخریب قرار گیرد. این فرسایش به سمت‌گوره پیشروی می‌کند و باعث فرسایش پنجه و یا از زیر خالی شدن‌گوره (پدیده غارکنی) می‌شود. اگر سیلاب در مدت کوتاه و یا با سرعت کم در مجاورت‌گوره جریان داشته باشد. پوشش گیاهی قادر است حفاظت کافی در مقابل فرسایش ایجاد کند. اما در موارد زیر استفاده از انواع پوششهای حفاظتی و گاهی استفاده از آبشکنها اجتناب‌ناپذیر است : - هنگام وقوع سیلابهای شدید و بلندمدت - قرار داشتن‌گوره بر روی ساحل در مجاورت رودخانه - شیروانی سمت رودخانه‌ای گوره. قسمتی از مجرای اصلی رودخانه را تشکیل دهد. از مزایای استفاده از پوشش گیاهی آن است که چنین پوششی در مقابل جریان آب. امواج و همچنین بارندگی مقاوم بوده و از این رو شیروانی سمت خشکی گوره و روی تاج آن را می‌توان به این منظور پوشش داد. 1 2- 61 ۲ -------- صفحهٔ بعد -------- به طورکلی نوع حفاظت مورد نیاز, بستگی به عوامل زیر دارد : - حساسیت خاک گوره در مقابل فرسایش - فاصله‌گوره تا کناره رودخانه و نیز میزان تراکم و نوع پوشش گیاهی روی ساحل - سازه‌های سمت رودخانه‌ای گوره (پایه پلها و شمعها. دریچه‌های آبگیری. زهکشها و غیره باعث محدود شدن جریان و ایجاد آشفتگی شده و فرسایش موضعی به وجودمی آورند). - تغییرات ناگهانی در راستای گوره که باعث آشفتگی جریان و فرسایش شیروانی می‌گردد. - شیب شیروانی سمت رودخانه‌ای گوره (شیبهای کند در سمت رودخانه به حفاظت کمتری از شیبهای تند نیاز دارند). ۲-۴-۴ روشهای مهار فرسایش و حفاظت شیروانی گوره و کناره رودخانه این روشها گسترده و متنوع است و باتوجه به شرایط مختلف می‌تواند ترکیبی از روشهای زیر باشد: الف - روش سازه‌ای ! در این روش با استفاده از مصالح ساختمانی و بنایی انواع پوششهای حفاظتی ساخته می‌شود. این پوششها عموماً تخریب شدید باشد. کارآیی موْثری دارند. ۲ ۸ ب - روش طبیعی با بیولوز یکت در این روش با استفاده از پوشش گیاهی (چمن. بوته. در ختچه و درخت) یا استفاده از چوب و ترکه به هم بافته شده. نوعی حفاظت طبیعی برای مهار فرسایش ایجاد می‌کنند. این روش گرچه از نظر بیولوژیک و زراعی. مسائل و مشکلات خاص خود را دارد. ولی از جنبه‌های اقتصادی و زیست محیطی گزینه مطلوبی است و در شرایطی که سرعت جریان کم و فرسایش پذیری اندک باشد. کاراًیی خوبی دارد. به هر حال عمر مفید و دوام این روش کم و نیازمند حفاظت و نگهداری پیوسته است. ج - روش ترکیبی (طبیعی - سازه‌ای) در این روش مجموعه شرایط حفاظت سازه‌ای و تثبیت طبیعی فراهم می‌گردد. به عنوان مثال در قسمتی که فرسایش ۱- 5۱۳۱۵۲۵ ۱6۵ )۱1625۳۵( 2- ۲1۵1۳۵[| ۱16۵0 )۱1625۳۵( ۶۳ -------- صفحهٔ بعد -------- بیشتر است از پوششهای سازه‌ای و در قسمتی که فرسایش کمتر است از پوشش گیاهی استفاده می‌گردد. همجنین در ۰ ۱ .۰ ای با . ۹ ۲۳ 2 ۰ مه بین پوششهای متخلخل و ابگذر (نفوذپذیر) نظیر پوشش تورسنگ . سنگریز و غیره. در اثر ته‌نشست رسوبات زمینه لازم برای حفاظت به وسیله پوشش گیاهی فراهم می‌گردد. این روش برای شرایط مختلف کاربرد دارد و به عنوان روشی اقتصادی و موْئثر مورد توجه بوده و از جنبه زیبایی و چشم‌انداز نیز برگزیده است. پوشش‌های سازه‌ای بر حسب نوع مصالح و خصوصیات فیزیکی و مکانیکی آنها به دوگروه تقسیم می‌شوند: گروه اول - پوششهای انعطاف پذیر با صلب ۰ سا ۳ گروه دوم - پوششهای ابگذر یا اب ناگذر به طور کلی پوششهای انعطاف پذیر بهتر از سازه‌های صلب هستند. زیرا اگر بر اثر رخداد پدیده فرسایش یارگاب و غیره. نشستهای غیریکنواخت رخ دهد یا قسمتی از شیروانی گوره یا کناره مجاور آن فرو ریزد. یک سازه صلب دچار ترک‌خوردگی شده و بخشهایی از آن تخریب می‌گردد و سرانجام کل سازه از هم گسیخته می‌شود. در حالی که سازه‌های انعطاف پذیر نسبت به تغییرات. قابلیت تطبیق و جابه جایی و امکان مرمت و بازسازی مجدد دارند. پوشش آبگذر بر پوشش آب ناگذر (نفوذناپذیر) برتری دارد. زیرا این نوع پوشش باعث تلاطم موضعی و گردابی جریان می‌شود و علاوه بر کاهش سرعت جریان اولیه (در جهت طولی رودخانه). سبب گسترش جریان ثانویه " می‌گردد. از این طریق بدون اعمال نیروی قابل توجهی. بخشی از جریان حاوی رسوبات از پوشش عبور می‌کند و باعث ته‌نشین شدن رسوبات در محل درز و شکافها و پشت سازه می‌شود و سبب تثبیت بیشتر آن می‌گردد و زمینه در یک تقسیم‌پندی کلی. روشهای مهار فرسایش به دو قسمت اصلی تقسیم می‌شود. روش اول حفاظت مستقیم " است که در آن به کمک پوششهای حفاظتی از تماس مستقیم جریان آب با شیروانی گوره یا کناره رودخانه جلوگیری می‌کند و بنابراین از فرسایش آن ممانعت به عمل می‌آید یا شدت آن را کاهش می‌دهد. روش دوم حفاظت غیرمستقیم " نام دارد که در آن جریان آب توسط آبشکنها ازگوره یا کناره رودخانه دور شده یا به آرامی در مجاورت آن‌ها جریان می‌یاید. ی ۰ ۱-۲-۴-۴ خفاظت مستقیم به وسیله پوشش در این روش پوششهای حفاظتی بر روی شیروانی گوره ایجاد شده و در صورت لزوم ساحل مجاور آن نیز محافظت 2-5 ۳۵۷۵1 ۳۵۳۹۷۵۵ -| ۷۳ 5000۵ -4 5 س-3 )101۳۵0 -6 121۳06 -5 ۶۴ -------- صفحهٔ بعد -------- می‌گردد. مقاومت مصالح به کار رفته در پوشش. در کارایی آن بسیار موْثر است. پوشش برای سرعت زیاد جریان و فرسایش پذیری شدید مناسب است. برای حفاظت پنجه از فرسایش. پوشش باید تا عمق آبشستگی ادامه داده شود. در صورت استفاده از پوشش انعطاف پذیر. این پوشش باید حداقل ۱/۵ تا ۲ برابر عمق آبشستگی در عرض بستر گسترش یابد (شکل ۱۰-۴- ب). کاربرد صافی مناسب در زیر پوشش سازه‌ای موجب جلوگیری از شسته شدن مواد ریزدانه خاک شده و پایداری بیشتری را برای گوره و کناره رودخانه فراهم می‌کند. از انواع مصالح ساختمانی برای ایحاد پوشش می‌توان استفاده کرد که انتخاب آن علاوه بر رعایت معیارهای فنی نظیر: جنبه‌های هیدرولیکی و زیست محیطی. بستگی به فراوانی آن در منطقّه طرح. سهولت دسترسی. روش اجرا و مهارت در ساخت و نگهداری باتوجه به معیارهای اقتصادی دارد. از جمله این مصالح: بتن. سنگ. اجر خاک. مصالح پوشش: سنگریز با سنگجین. تور سنگ. کیسه‌ای. بتنی. اسفالتی. بلوک خاک سیمان و ... است. در شکلهای «۹-۴» تا ۱۱-۳۱ چند نوع پوشش نشان داده شده است. برای بررسی بیشتر جزئیات هریک از روشها می‌توان به مراجع مربوط مانند [۷] و [۲۶] مراحعه کرد. شکل ۹-۴- چند نوع‌گوره همگن با پوششهای محافظ مختلف ۵ -------- صفحهٔ بعد -------- یت +۲ << ۷۷ ْ ۱ ی ۰ تض عمیو ابشستگی + ۹ بعد از آبشتگی را رود شکل ۱۰-۴- الف - تور سنگی تشکی پیش بنددار برای حفاظت شیروانی گوره و کناره رودخانه ب - تغییر شکل تور سنگ بعد از آبشستگی شکل ۱۱-۴ نمونه‌هایی از پوششهای حفاظتی طبیعی و طبیعی - سازه‌ای ۶۶ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۲-۴-۴ حفاظت غیرمستقیم به وسیله آبشکنها حفاظت غیرمستفیم به وسیله آبشکنها. بیشتر مربوط به کناره‌های فرسایش پذیر رودخانه است ولی در مواردی این روش را برای حفاظت شیروانی گوره‌ها می‌توان به کار برد. به ویژه هنگامی که شدت جریان و فرسایش‌پذیری خاک گوره و کناره رودخانه در مجاور آن خیلی زیاد باشد و ضرورت داشته باشد که جریان آب را از گوره دور یا آن را آرام آبشکنها از مصالح سنگی. تور سنگی. خاکی. شمعی. مصالح رودخانه‌ای و غیره و یا ترکیبی از مصالح مختلف ساخته می‌شوند. این آبشکنها عمود برگوره‌ها یا با زاویه‌ای نسبت به آن. از بدنه‌گوره به سمت رودخانه ایجاد می‌شوند و در فواصل معینی از یکدیگر قرار می‌گیرند و با انحراف جریان آب از کنار گوره‌ها و هدایت آن به سمت محور رودخانه. سبب حفاظت گوره می‌گردند. شکل ۱۲-۴۰ کاربرد آبشکن و شکل ۱۳-۴ پلان و مقاطع آبشکن از نوع سنگریز را احداث آبشکنهای متوالی از جریان یافتن آب با سرعت زیاد در نزدیکی گوره و کناره رودخانه جلوگیری می‌کند و مانع از فرسایش و آبشستگی آنها می‌گردد. در عین حال در برخورد آب با آبشکنها سرعت جریان کم می‌شود و منطقه‌ای بین آبشکنها به وجود می‌آید که آب به صورت گردابی و با سرعت کم حرکت می‌کند. این مسئله باعث رسوبگذاری در منطقه مذکور شده و باگذشت زمان و جمع شدن رسوبات بر روی هم. ساحل جدیدی در بین آبشکنها ایحاد می‌گردد. آبشکنها برای شرایط مختلف جریان و به خصوص سرعتهای بیش از ۳ متر بر ثانیه مور و مناسب‌اند و برای اصلاح ی ی ۰ 5 ۰ ۱ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰۱ اس مسیر رودخانه‌های عریض و شریانی و دارای بار رسوبی زیاد. مناسبترند. این موضوع در رودخانه‌های شریانی که به کمک گوره‌ها جریان در یک عرض مشخص محدود می‌گردد نیز کاربرد خوبی برای حفاظت گوره‌ها دارد. در حالتی که آبشکنها برای حفاظت گوره اصلی به کار رود و از جنس خاکی مشابه خاک گوره اصلی ساخته شده باشند. اصطلاحاً گوره آبشکن نامیده می‌شود. البته در نوع آبشکن خاکی. بهتر است هسته را از مصالح رودخانه‌ای ساخته و سطح آبشکن را با پوششهای مختلف پوشاند و به ویژه. نوک آبشکن را با روشهای مختلف محافظت کرد. شکل «۱۴-۴). یک‌گوره آبشکن را که با استفاده از مصالح رودخانه‌ای ساخته می‌شود و برای حفاظت گوره اصلی به برای بررسی بیشتر در مورد پوششها و آبشکنها می‌توان به مراجع مر بوط مانند (۷» و «۲۶» مراجعه کرد. |- 40 ۶۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۶ 7 , : 7 0۳ لها / ٍ پا :۹ ا اب‌شکن با دیواره طولی / دبواره طبیعی شکل ۱۲-۴-کاربرد آبشکن برای مهار فرسایش و اصلاح مسیر 2 2 . دنواره طبیعمی (الف) ۷ ساحل با" تا 3 ِ او ی ۹ که 7 8 (ب) -- روکش سنگریز سب ۱ ای و سوه هه ۰ جنر 5 جک رو با ارم ی : ج( شکل ۱۳-۴- پلان و مقاطع آبشکن نوع سنگریز : الف - پلان. ب - مقطع طولی. ج - مقطع عرضی ۶۸ -------- صفحهٔ بعد -------- ا ۳ ۳۳۹ 8 کا ربب تج ی ز ۰8 خا درب بای عمود بر خاکر یز اصلی ْ ساحل رودخانه حریان رودخانه را که شکل ۱۴-۴ -گوره آبشکن (حفاظت گوره اصلی باگوره آبشکن) زمین زیرگوره به علت وزن خاکریز بالای آن. نشست خواهد کرد که مقدار این نشست بستگی به نوع زمین و مقدار بار وارد شده دارد. در زمینهای سنگی و آبرفتی شن و ماسه‌ای. نشست شالوده تقریباً در ضمن ساخت گوره به طور کامل اتفاق می‌افتد و در زمینهای رسی و سیلتی. نشست شالوده سالها پس از تکمیل خاکریز ادامه دارد. حداکثر نشست در نقاط میانی خاکریز اتفاق می‌افتد و به تدریج به سمت پاشنه و پنجه به صفر می‌رسد. به همین علت پای (قاعده) خاکریز به تدریج تحت تأثیر نوعی نیروهای جانبی قرار می‌گیرد. توجه به این پدیده در طرح لوله‌ها و آبروهایی که در پای خاکریز کار گذاشته می‌شوند. اهمیت دارد. در مقطع عرضی کلیه خاکریزها. نشست تاج‌گوره نامساوی است. هر چند ممکن است متقارن باشد. زیرا وزد خا کریز در محور آن. حداکثر است و در پنجه‌ها به صفر می‌رسد. شرایط دیگری مثل ناهمگن بودن شالوده. وجود لایه‌هایی با ضخامتهای متفاوت در شالوده. وجود زهکش در یک طرف. وجود فشار آب در سمت رودخانه‌ای و غیره موحب ۶۹ -------- صفحهٔ بعد -------- نامتقارن شدن نشست می‌گردد. تأثیر نشست نامساوی حتی اگر متقارن باشد در بخشهای مختلف خاکریزگوره قابل اغماض نیست که به طور خلاصه به عمده‌ترین این تأثیرها اشاره می‌شود: - اگر پوشش آب‌بندگوره از مواد شکننده (مانند بتن) باشد در معرض صدمه دیدن قرار می‌گیرد. - در حد فاصل لایه‌های خاکریز با دانه‌بندی‌های مختلف. بر اثر نشست نامساوی. احتمال دارد نظم و تراکم اولیه از دست برود. - از همه متداولتر. ایجاد ترکهای طولی. عرضی یا مورب در خاکریز است. لازم به ذکر است که در همه موارد بالاء احتمال رخداد پدیده رگاب وجود دارد. بد یهی است که تاج گوره در مجموع بیش از سایر نقاط آن نشست خواهد کرد. زیرا علاوه بر نشست شالوده. حداکثر نشست بدنه گوره در آن پدیدار می‌گردد و مقدار این نشست باید در ارتفاع آزاد و ارتفاع نهایی گوره منظور گردد. هنگامی که تحکیم قابل توجهی مورد انتظار باشد. مانند: بار ناشی از خاکریز بلند. خاکریزهای با مصالح تراکم‌پذیری زیاد. خاکریزهای روی شالوده‌های تراکم‌پذیر و زیر سازه‌های بتنی و فولادی در بدنه‌گوره‌های واقع بر روی خاکهای تراکم‌پذیر. تحلیل دقیق نشست باید انجام گیرد. میزان نشست را طراح می‌تواند براساس تحلیلهای تئوریکی و نتایج آزمایشگاهی به دست آورد یا تخمین بزند. در رابطه با تعیین اثر نشست بر ارتفاع نهایی‌گوره در بخشهای بعدی بحث خواهد شد. گاهی نیز ایحاد حفره و سوراخ در بدنه یا شالوده گوره توسط حیوانات. منحر به پدیده رگاب می‌گردد و در نهایت به نشست موضعی گوره می‌انجامد. ۲-۵-۴ مهار نت ۰.۰ هرگاه محاسبات نشان دهد که نشست شالوده بیش از حد مجاز است. جابه‌جایی و انتقال قسمتی یا تمام خاک شالوده اقتصادی با صرفه نباشد. در آن صورت روشهایی مانند ساخت مرحله‌ای‌گوره یا اجرای جاههای ماسه‌ای در شالوده می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد. در روش مرحله‌ای. ساخت گوره در چند مرحله با فاصله زمانی مناسب صورت می‌گیرد و قسمت عمده نشست. قبل از اتمام ساخت به‌وقوع می‌ پیوندد. در مراحل اولیه ساخت. عکس العمل شالوده و خاکریز مشخص می‌گردد و جنانجه مواردی مشاهده شود که ممکن است موجب تخریب گوره گردد. هنوز فرصت اصلاح و محکم‌سازی وجود دارد. به‌هر حال در مرحله نهایی. تغییر شکلها به حداقل می‌رسد. زیرا خاک شالوده بر اثر فشارهای وارد شده قبلی تحکیم ۹۷/۰ -------- صفحهٔ بعد -------- استفاده از چاههای ماسه‌ای (کاهش فشار) برای تسریع تحکیم و نشست خاک شالوده است که باعث کوتاه کردن مسیر زهکشی در تحکیم سه‌بعدی خاک می‌گردد. در نتیجه زمان رسیدن به نشست نهایی کو تاه می‌شود و قسمت عمده نشست شالوده در حین ساخت رخ می‌دهد. لذا فرصت علاج و اصلاح اشکالات را فراهم می‌کند و نیز در بخش بالایی گوره. نشست‌های نامساوی که احیاناً موجب ایجاد ترک می‌گردد. پدیدار نمی شود. باید ذکر شود که باتوجه به صرف هزینه و اختصاص وقت نسبتاً زیاد. روشهای ساخت مرحله‌ای و استفاده از چاههای ماسه‌ای زهکش کمتر در موردگوره‌ها کاربرد دارد و بیشتر برای سدهای خاکی به کار می‌رود. جنانکه ذکر شد. در صورت استفاده از گوره‌های متراکمی که از خاک مناسب با درصد رطوبت بهینه به میزان ۵درصد استاندارد متراکم شده باشند. مقدار نشست به حداقل کاهش می‌یاید. ۶-۴ زهکشی آبهای سطحی زمینهای پشت گوره احداث گوره‌ها در طرفین رودخانه. از زهکشی رواناب سطحی زمینهای مجاور به داخل رودخانه جلوگیری می‌کند. این رواناب در پشت گوره انباشته می‌شود و باعث غرقاب شدن موضعی اراضی دشت می‌گردد. زیرا زهکشی این اراضی قبل از ساخت گوره‌ها به طور مستقیم یا غیرمستقیم به وسیله رودخانه انجام می‌شده است. راه حلهای عمومی برای رفع این مشکل عبارت است از : - یک کانال زهکش در امتدادگوره و در مجاورت پنجه سمت خشکی آن ساخته شود. به طوری که رواناب سطحی و زهآب به وسیله این کانال جمع آوری و در پایین‌دست بازه موردنظر به محلی که امکان تخلیه ثقلی آن به رودخانه یا جای دیگر وجود دارد. انتقال یابد. - آبهای سطحی و زهاب در محل پستی در پشت‌گوره جمع آوری و با پمپاژ به رودخانه تخلیه گردد. - در مواردی که شاخه‌های فرعی به رودخانه می‌ریزد. می‌توان آب آن را با لوله‌های تحت فشار از زیر خاکریز به رودخانه تخلیه کرد. این روش در صورتی توصیه می‌شود که تخلیه آب از طریق لوله همواره به صورت ثقّلی بوده و هزینه لوله‌گذاری زیاد نباشد. - گاهی اوقات می‌توان رواناب سطحی و زهآب را در یک حوضچه یا استخر ذخیره کرد و زمانی که تخلیه ثقلی به رودخانه امکانپذیر باشد. آن را رها ساخت. - با احداث آبروهایی در بدنه گوره و استفاده از دریجه‌های کشندی ! (جزر و مدی) یک‌طرفه در آن. می‌توان در زمان کم آبی رودخانه. تخلیه ثقلی آبهای سطحی را انجام داد و در هنگامی که تراز آب رودخانه بالاست. از وقوع جریان معکوس جلوگیری کرد. دعاه0) (۸لز7 -۱ ۷۱ -------- صفحهٔ بعد -------- در محل ریزش آبراهه‌ها و زهکشها به داخل رودخانه. گوره نباید امتداد داشته و پیوسته باشد؛ مگر اینکه اقدامات ویژه‌ای برای عبور زهکشهای فرعی از بدنه‌گوره انجام گیرد و یا اینکه گوره در امتداد شاخه‌های فرعی ادامه داده شود (شکل ۱۵-۴). یک اصل اساسی آن است که اقدامات کاهش سیل در امتداد شاخه اصلی رودخانه. نباید منجر به افزایش نواحی سیلگیر در امتداد شاخه‌های فرعی بشود. برای شاخه‌های فرعی مهم. ارزانترین راه برای اینکه ناحیه سیلگیر در امتداد شاخه فرعی افزایش نیابد. ساختن گوره‌هایی در امتداد شاخه‌های فرعی است. این گوره‌های فرعی باید به امتدادگوره اصلی متصل شوند و به سمت بالادست شاخه فرعی تا محدوده پس‌زدگی آب یا زمینهای بلند ادامه یاید. این موضوع در شکل ۱۵-۴۱ نشان داده شده است. اما اگر تعداد شاخه‌های فرعی با کانالهایی که در طول مسیرگوره به رودخانه متصل می‌شوند زیاد باشد. غالباً احرای راه‌حل فوق برای هریک از آنها پر هزینه است و یا ممکن است زمین به قدر کافی برای این گونه اقدامات در دسترس نباشد. در چنین حالاتی. راه‌حل آن است که چند شاخه فرعی را به یکی از آنها. به عنوان جمع‌کننده. انحراف دهیم و فقط در امتداد این کانال جممع‌کننده. گوره احداث گردد (شکل ۱۶-۴). هرگاه به علت شرایط پستی و بلندی و یا شرایط دیگر. ساخت گوره‌های کمکی در امتداد شاخه‌های فرعی خیلی پرهزینه یا نامناسب باشد. راه‌حل منطقی آن است که گوره اصلی در محل تقاطع قطع نشود و ایک سازه تخلیه تنظیم‌کننده در خا کریز گوره برای شاخه فرعی احداث گردد. چنین سازه‌ای به شکل زیرگذر همراه با دریچه‌های کشویی یا شیر تنظیم مطابق شکل (۱۷-۴» است و هنگامی که تراز آب در رودخانه اصلی بالا باشد. بسته نگهداشته می‌شود و فقط بعد از فرونشست حریان سیلابی در رودخانه اصلی. باز می‌شود. اصولاً این گونه دریجه‌های تنظیم پرهزینه است و به افراد ماهر برای بهره‌برداری احتیاج دارد. ۰ سس گوزره [ ,یز را فاخه وم ار : : ۳۴ احموا کم ۰ سین لیر یل رسد 8 شکل ۱۵-۴-گوره فرعی در امتداد شاخه فرعی ۷۲ -------- صفحهٔ بعد -------- کوره‌های کمکی ا : سد کر ی ۱ سد انحرانی سس ۸ / بسمسته 2 ساره شکل ۱۶-۴- ترتیب گوره‌ها در ورودی شاخه‌های فرعی به رودخانه یا ا چ ج ٍ 8 ۱ - ِ هیا ره ی 7 ِْ گوره اصلی دریچه کشویی ‏ تراز بالای آب در مجرای صلی در نجه کشرز ی ۹ ی کانال تانوند ء : چیه وق تا ام چا حه حم ویو ود ا را مد 5 رت ۱ متصم خسته و متطع ۲-۲ شکل ۱۷-۴- زیرگذر در بدنه گوره (با دریچه‌های کشویی) ۷۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۷-۴ مشخصه‌های اصلی گوره ۱-۷-۴ راستای " گوره اگر قرار باشد که زمینها و تأسیسات دو طرف رودخانه از سیل محافظت گردد. لازم است که مالکان این اراضی و تأسیسات. قسمتی از زمینهای دو طرف رودخانه را برای عبور سیلاب. آزاد گذارند تا سیلاب بتواند بر روی این زمینها در حد فاصل بین‌گوره‌های طرفین رودخانه عبور کند. اگر مسیر رودخانه مستقیم است و شرایط محلی اجازه دهد. گوره را می‌توان در فواصل مساوی در دو طرف رودخانه ساخت. اما معمولاً رودخانه‌ها پیچ و خم‌دار است و مناسب نیست که مسیرگوره از پیچ و خم‌های رودخانه تبعیت کند. از این‌رو مسیرگوره باید نسبت به رودخانه دارای پیچ و خم کمتری بوده و مستقیم‌تر باشد. در هیچ محلی نبایدگوره آنقدر به خم رودخانه نزدیک باشد تا در معرض پدیده از زیرکنی و غارکنی قرار گیرد و یا شیروانیهای آن در معرض فرسایش شدید ناشی از سرعت جریان آب در دوره‌های سیلابی واقع گردد. گوره باید تا آنجاکه ممکن است مستقیم و بدون پیچهای تند باشد به طوری که مطابق شکل (۱۸-۴) کمربندی " در دو طرف رودخانه ایحاد کند. پهنای سرتاسری این کمربند کم و بیش باید در سرتاسر طول بازه‌گوره‌بندی شده ثابت بماند. تغییر جهتهای گوره باید با شعاع انحنای زیاد صورت گیرد. در این مورد. محدوده عرضی بین گوره‌ها. علاوه بر تبعیت از شکل کلی پیچجشی رودخانه همراه با تعدیل پیجها و حذف نامنظمیهای مسیر, تابعی از اهمیت زمینهای حاشیه رودخانه و پستی و بلندی 1آت3 -2 ۱-1 ۷۴ -------- صفحهٔ بعد -------- نامناسب شالوده است. گاهی می‌توان در صورت وجود جای کافی. برای دوری جستن از شرایط نامطلوب شالوده گوره‌ها را به مقدار کمی جابه‌جا کرد. اما بیشتر اوقات. محدودیت ایجاب می‌کند که از زمین دارای شالوده ضعیف استفاده کرد و به جای تغییر محل استقرارگوره‌ها. طراحی گوره را تغییر داد و یا شالوده را تقویت نمود. برای مثال در صورت روبه‌رو شدن با جاهایی که از شالوده ضعیف برخوردارند (مانند جایی که‌گوره پیجهای بستر قدیمی رودخانه یا مناطق باتلاقی را قطع می‌کند). پای گوره و سطح مقطع پهن‌تری برای گوره‌ها در نظر گرفته می‌شود. همچنین لازم است که نقاط ابتدا و انتهای‌گوره به مواضع بلند و محکمی وصل گردد. این مواضع ممکن است به طور طبیعی وجود داشته باشد در غیر این صورت می‌توان از عوارض مصنوعی مانند جاده و غیره استفاده کرد. در صورتی که این امکان نیز وجود نداشته باشد. با کاهش تدریجی ارتفاع گوره در جهت بالادست و پایین‌دست بازه موردنظر, باید ار تفاع گوره را به صفر رساند. از آنجا که انتخاب راستای گوره و فاصله مناسب بین آنها در دو طرف رودخانه. یکی از مهمترین موارد در طراحی گوره است. در زیر به دسته‌بندی عوامل مهم و مور در تعیین راستا می‌پردازیم : - توپوگرافی نحوه استفاده از عوارض طبیعی حاشیه رودخانه در محدوده طرح. یکی از عوامل مهم در انتخاب مسیرهای مختلف گوره است. با عبور مسیرگوره بر روی زمینهای بلند حاشیه رودخانه. علاوه‌بر کاهش حجم خاکریزی و درنتیجه هزینه اجرای گوره. شرایط مناسبی را از نظر شالوده فراهم کرد و از این عوارض طبیعی برای تأمین ارتفاع لازم برای مهار سیلاب استفاده می‌گردد. - فاصله گوره‌ها یکی دیگر از مبانی انتخاب راستای‌گوره. ایجاد مقطع کافی برای عبور سیلاب است که بستگی به فاصله و ار تفاع گوره‌ها از یکدیگر دارد. در این مورد در بخش بعد مطالب لازم ارایه می‌شود. - مسیرسازی ! (هدایت مسیر) اگر رودخانه دارای شاخه‌های متعدد یا پیچ و خمهای زیاد باشد. مسیرسازی رودخانه و هدایت جریان در یک عرض مشخص. باعث کاهش طول مسیر رودخانه و نهایتاً افزایش شیب و سرعت جریان می‌گردد و کشش رودخانه برای عبور سیلاب افزایش می‌یابد. با افزایش کشش رودخانه. گوره‌های حفاظتی ارتفاع کمتری نیاز دارند و نیز با کوتاهتر شدن مسیرگوره‌ها به دلیل حذف پیچ و خمها. هزینه اجرای گوره‌ها و نیز هزینه تثبیت شیروانی گوره و کناره رودخانه در محل پیچها کاهش می‌یاید. - مناطق مسکونی و تأسیسات درجه اهمیت مناطق مسکونی و تأسیسات حاشیه رودخانه می‌تواند در انتخاب راستاهای مختلف برای گوره موْثُر باشد. 0 ۷۵ -------- صفحهٔ بعد -------- با توجه به مبانی فوق. گزینه‌های مختلفی برای مسیر (راستای) گوره در بازه‌های مختلف رودخانه انتخاب می‌شود. نیمرخ طولی سطح آب برای راستای هر گزینه محاسبه می‌گردد تا با محاسبه ارتفاع گوره در نقاط مختلف و محاسبه یکدیگر. ارتفاع آزاد و نشست است که خود بستگی به عوامل متعدد دیگری دارند که در زیر به بررسی آنها می پردازیم. ۱-۲-۷-۴ ارتفاع و فاصله گوره‌ها از یکدیگر برای روندیابی بده سیلاب طرح و به دست آوردن تراز آب. مقاطع عرضی رودخانه در قسمتهای مختلف آن باید تهیه شود. وقتی گوره‌ها در امتداد رودخانه ساخته می‌شوند. ترکیبی از سطح مقطع به‌دست می‌آید که بستگی به فاصله گوره‌ها از کناره رودخانه دارد. آشکار است که برای عبور یک بده ثابت از بین گوره‌هایی با فاصله کم در دو طرف رودخانه. ارتفاع گوره‌ها زیاد شده و در صورت عبور همان بده از بین‌ گوره‌هایی با فاصله زیاد. ارتفاع گوره‌ها کاهش می‌یابد. شکل ۱۹-۴ این موضوع را به روشنی نشان می‌دهد. بده‌های زیاد شکل ۱۹-۴-گوره‌های بلند با فاصله کم از یکدیگر وگوره‌های کوتاه با فاصله زیاد از یکدیگر به استثنای حالاتی که در آن فاصله گوره‌ها از کناره رودخانه با توجه به شرایط محیطی و قانونی مانند: مسایل حقوقی. سلب مالکیت و ... محدود می‌گردد. فاصله و در نتیجه ار تفاع گوره‌ها عموماً به حجنبه‌های زیر بستگی دارد: ۷۶ -------- صفحهٔ بعد -------- الف - اقتصاد از نظر هزینه اجراء گوره‌های کو تاه ارزانتر ساخته می‌شوند. این موضوع نه تنها به علت حجم کمتری است که برای مصالح به کار می‌رود. بلکه به این دلیل است که گوره بلند هزینه بیشتری دارد. زیرا هم حجم عملیات و هم ضرایب کار در ارتفاع. افزایش می‌یابد و چون‌گوره‌ها در طول زیادی از رودخانه ساخته می‌شوند. از این رو هزینه آن بسیار وابسته و تأثیرپذیر از ارتفاع اضافی گوره است. فاصله و ار تفاع گوره‌ها از طریق سعی و خطا تعیین می‌شود. به این صورت که ابتدا براساس راستای تعیین شده برای گوره‌ها در بازه‌های مختلف و بده سیلاب طرح. یک ارتفاع اولیه برای گوره‌های دو طرف رودخانه به دست می‌آید. سپس هزینه گوره و قیمت زمینهای محافظت نشده در بین گوره‌ها محاسبه می‌شود. محاسبات مشابهی باید برای فاصله‌های بین گوره‌ها و ارتفاع‌های مختلف آن انجام شود و ارتفاعی که در آن مجموع هزینه‌گوره و ارزش زمینهای محافظت نشده حداقل گردد. ار تفاع مناسب برای گوره خواهد بود. البته همان طور که در بخشهای بعدی می‌آید. باید ب - ایمنی امکان شکست گوره همیشه باید مدنظر باشد. این موضوع نه تنها به علت سرریز شدن آب در سیلابهای شدید است. بلکه می‌تواند مربوط به مسائل فنی ناپیدا (رگاب ناشی از حفره‌های ایجاد شده توسط حیوانات. نشست زیاد خاک شالوده. اجرای نادرست کار و ...) باشد. کمتر می‌توان در مقابل سرریز شدن آب از روی‌گوره ناشی از سیلابهای شدید اقدامی انجام داد؛ مگر اینکه به وسیله بزرگسازی اضطراری ا گوره‌هاء که در فصل ۵ بررسی می‌شود. اقدام شود. بازدید منظم از گوره‌ها و نگهداری آن. از کارهای اساسی برای موفقیت کار گوره‌بندی است. شکست گوره‌های کو تاه فقط باعث خطرهای کم و نگرانی اندکی برای مردم می‌شود. اما شکست گوره‌های بلند هم خطرهای مالی و هم مصائب مردمی و در مواردی نیز خسارات جانی دارد. از طرف دیگر توجه کافی به مسائل ایمنی با افزایش هزینه‌ها همراه است. از این رو یک طرح بهینه باید تهیه گردد. ج - هیدرولیک شرایط هیدرولیکی و محاسبه عمق آب در بازه گوره‌بندی شده و قسمتهای بالادست و پایین‌دست آن باید مورد توجه ۱- ۳۵۳۵۵۷ 1 ۷۷ -------- صفحهٔ بعد -------- کافی قرار گیرد. در شرایطی که تراز آب در قسمت گوره‌بندی شده از عمق نرمال برای همان بده در دیگر بازه‌ها بیشتر باشد. باعث پس‌زدن (دمه) آب در بازه بالادست شده و می‌تواند تولید خسارت کند. اگر مطالعات هیدرولیکی نشان دهد که بازه گوره‌بندی شده آنقدر طولانی است که عمق نرمال بتواند در آن ایجاد شود. در آن صورت عمق در آن بازه کمتر از بازه‌های دیگر است و خطری به دنبال ندارد. اضافه ارتفاع ناشی از جریان در خم رودخانه که در مباحث بعدی بررسی خواهد شد. نیز از مسائل مهم هیدرولیکی است که باید در طراحی‌گوره ملحوظ شود. نکته مهم در رابطه با فاصله گوره‌ها آن است که ادامه شیروانی گوره نباید بستر رودخانه را قطع کند. همچنین برای اطمینان از عدم تخریب گوره بر اثر پیشروی فرسایش کناره‌های رودخانه به سمت آن. رعایت حداقل فاصله پنجه گوره از لبه رودخانه به میزان ۱۲ متر لازم است [۱۴]. ۲-۲-۷-۴ ارتفاع آزاد فاصله بین تاج‌گوره و تراز بیشینه آب در سیلاب طرح. ار تفاع آزاد نامیده می‌شود. این ار تفاع اضافی برای اطمینان در مقابل سیلابهای بزرگتر از سیلاب طرح بوده وگوره را در مقابل امواج سیل محافظت می‌کند. زیرا یک گوره. بدون حفاظت کامل نباید توسط سیلاب سرریز شود. علاوه‌بر منظور کردن ارتفاع آزاد با هدف فوق. باید عوامل زیر نیز در تعیین ارتفاع نهایی گوره در نظر گرفته شود: - افزایش ارتفاع ناشی از باد و موج - اضافه ارتفاع " ناشی از جریان در خم‌ها - امکان تخریب و زوال سطح تاج گوره در صورتی که آبراهه کوچک باشد. ارتفاع آزاد به میزان ۳۰ تا ۴۰ سانتیمتر در نظر گرفته می‌شود [۱۸]. ولی برای آبراهه‌های بزرگ که امکان ایجاد امواج بلند در آنها وجود دارد. ارتفاع ناشی از باد و موج باید جداگانه محاسبه گردد. به هر حال بندهای فوق جداگانه قابل محاسبه است و از این‌رو به‌ویژه در رودخانه‌ها و آبراهه‌های بزرگ. ار تفاع آزاد باید جدای از بندهای فوق تعیین و در ارتفاع نهایی گوره منظور گردد. توصیه‌های زیر برای ارتفاع آزاد از منابع مختلف ارائه شده است: تراز تاج گوره متناسب با بده جریان و امواج سطحی آن. باید به اندازه ۰/۴ تا ۱ متر از تراز سطح آب بالاتر باشد و بعضی از مراجع آن را ۰/۵ تا ۱/۵ متر در نظر می‌گیرند [۱۱]. حداقل ارتفاع آزاد مجاز برای گوره‌های واقع در زمینهای کشاورزی ۰/۶ متر و برای گوره‌های واقع در نواحی شهری ۱ متر در نظر گرفته می‌شود [۲۶]. به هر حال 50066 -ا ۷۸ -------- صفحهٔ بعد -------- حداقل ار تفاع آزاد برای گوره باید ۰/۵ متر باشد. همجنین باید توجه ویژه‌ای در انتخاب ارتفاع آزاد در جایی که با تشخیص صحیح محلهای سرریز آب در طول‌گوره و طراحی ارتفاع آزاد مناسب برای قسمتهای موردنیاز. می‌توان خطر تخریب گوره را کاهش و ایمنی آن را افزایش داد. توجه به این نکته مهم است که با محاسبه تراز سطح آب. درنظرگرفتن ار تفاع آزاد برای قسمتهای مختلف باید به گونه‌ای صورت گیرد که اولین سرریزی آب از روی تاج گوره در محلی رخ دهد که کمترین خطر را دارا است. توجه به مسئله پس‌زدن آب در بالادست بازه گوره‌بندی شده مهم بالادست. افزایش تراز آب زیاد باشد. به همین دلیل توصیه می‌گردد که در سرتاسر طول‌گوره ارتفاع آزاد یکسان در ۳-۲-۷-۴ نشست در تعیین ارتفاع نهایی گوره. نشستی راکه بعد از تکمیل خاکریز و پدیده تحکیم روی می‌دهد باید منظور کرد. این نشست نهایی بستگی به خصوصیات مصالح. درجه اشباع. روش اجرای گوره. ار تفاع گوره و بار وارده بر شالوده. نوع شالوده و میزان باربری آن دارد. نشست ماسه و سایر خاکهای غیر چسبنده مشابه که در لایه‌های نازک (مثلاً ۱۵ سانتیمتر) با رطوبت بهینه کوبیده شود. حالی که خاکهای جسبنده به زمان زیادتری برای تحکیم نیاز دارد و از این‌رو باید به اندازه تا ۵ درصد به ار تفاع گوره اضافه شود [۱۸]. معمولاً در خاکریزی که خوب متراکم شده باشد. نشست تاج به علت نشست بدنه به ندرت ممکن است که از ۰/۲۵ درصد ارتفاع گوره بیشتر شود. در شرایط معمولی برای گوره‌های متراکم می‌توان نشست تاج به علت نشست بدنه خاکریز را ۲/ ارتفاع خاکریز در نظر گرفت و در نقاط زلزله خیز به این مقدار ۱/ ارتفاع را اضافه کرد. اما برای نشست کل تاج نمی توان رقمی را ذکر کرد. زیرا به عوامل متعدد. به ویژه شرایط شالوده بستگی دارد و حتی در مواردی نشست خاکریز به علت وجود شالوده تراکم‌پذیر. حتی تا ۰ ار تفاع گوره هم نشان داده شده است [۶]. کمیسیون رودخانه می‌سی‌سی پی برای حبران نشست. اضافه کردن ار تفاع گوره را به میزان ۵ برای کار با اسکریپر. ۰ برای کار با واگن و 7/۳۵ برای کار با دراگ‌لاین و سایر ماشین آلات لازم می‌داند. هر جند که معتمّدند گوره‌ای که خوب ساخته شده باشد تا این اندازه نشست نخواهد کرد. ۷۹ -------- صفحهٔ بعد -------- برحسب نوع ساخت و میزان تراکم خاکریز نیز نشستهای متفاوتی منظور می‌گردد. برای مقابله با کاهش ارتفاع ناشی از نشست. برای خاکریزهای متراکم از * تا ۵/ خاکریزهای نیمه‌متراکم از ۵ تا ۱۰/ خاکریزهای نامتراکم 7۱۵و خاکریزی به روش هیدرولیکی ۵ تا ۱۰/ به ار تفاع گوره می‌افزایند [ ۱۴]. در موارد زیر محاسبه نشست باید با دقت صورت گیرد : - گوره‌های بلند - گوره‌های ساخته شده با خاکهای تراکم‌پذیر - گوره‌های ساخته شده روی شالوده‌های تراکم‌پذیر - محدوده زیر سازه‌های بتنی و فولادی که از داخل گوره‌هایی عبور کنند که بر شالوده تراکم‌پذیر قرار دارند در هر حال میزان نشست را باید به قضاوت مهندسی گذاشت. تاج گوره باید بعد از نشست. حداقل تا ارتفاع از قبل تعیین شده باشد. ازاین رو بهتر است که مقدار بیشتری برای نشست منظور گردد. البته باید این موضوع را در نظر داشت که افزایش ارتفاع گوره در حین ساخت. ضمن افزایش هزینه‌ها مشکلات پایداری گوره را نیز افزایش داده و ۴-۲-۷-۴ ارتفاع نهایی ارتفاع نهایی گوره را می‌توان با استفاده از رابطه زیر برای قسمتهای مختلف بازه گوره‌بندی شده به دست آورد: ۲] + ۰ م۳۰ + بط خبط +۸ ۳.۵ 7 - ار تفاع متوسط تراز سطح آب در بده سیلاب طرح که از محاسبه نیمرخ طولی سطح آب به دست می‌آید. ۰ < ار تفاع آزاد - اضافه ار تفاع تراز سطح آب ناشی از جریان در خم رودخانه (در سمت خارجی خم. شکل ۲۰-۴) ۵ < ار تفاع مربوط به نشست تاج‌گوره (کاهش رقوم تاج گوره) - ار تفاع مربوط به موج و باد توضیح : جنانکه ذکر شد. برای رودخانه‌ها و آبراهه‌های باریک و کوچک. این ارتفاع در ارتفاع آزاد گنجانده شده و برای رودخانه‌های پهن و بزرگ و جاهایی که احتمال امواج بزرگ وجود دارد باید جداگانه حساب شود. ۸۰ -------- صفحهٔ بعد -------- برای محاسبه ۳ روابط متعددی پیشنهاد شده که متداولتر ین آنها رابطه زیر است [ ۱۸]: 5 ابر ۷ - با۸ 0 - سرعت متوسط آب (متر بر ثانیه) 3 - پهنای سطح آب در خم رودخانه (متر) 8 < شتاب ثقل (متر بر مجذور ثانیه) ۲ - شعاع انحنای خم بیرونی (کناره خارجی) (متر) مجرار توزیع سرعت عرضی شکل ۲۰-۴- اضافه ار تفاع تراز سطح آب ناشی از جریان در خم رودخانه نکته مهم قابل توحه آن است که حداکثر توان باربری شالوده گوره محدود بوده و متناظر با ارتفاع معینی است. از این رو ارتفاعی که به این ترتیب به‌دست می‌آید باید کوچکتر از ارتفاعی باشد که شالوده‌گوره. توان باربری و تحمل آن سیلابهای بزرگتر از سیلاب طرح در حالت اضطراری وجود ندارد. ۲-۷-۴ شیب شیروانی شیب شیروانی‌گوره به عنوان یکی از اجزای مهم در طراحی هندسی‌گوره محسوب می‌گردد. تعیین شیب شیروانیهای گوره از نظر اقتصادی دارای اهمیت است. زیرا تأثیر مستقیمی در حجم مصالح مورد استفاده در ساخت گوره. پایداری بدنه آن و همجنین وسعت اراضی اشغال شده توسط گوره دارد. از طرف دیگر تعیین شیب شیروانیها. بستگی ۸۱ -------- صفحهٔ بعد -------- به عواملی نظیر خصوصیات مواد تشکیل دهنده گوره. روش اجرای آن و مدت زمانی که ممکن است گوره در معرض برای تعیین شیب شیروانی در گوره‌های کم ارتفاع وگوره‌هایی که از مصالح خوب بر روی شالوده مناسب ساخته شده‌اند. نیاز به تحلیل دقیق پایداری شیب نیست. برای چنین گوره‌هایی. انتخاب شیب می‌تواند براساس ملاحظات عملی نظیر: نوع و سهولت اجرا. نگهداری و بهره‌برداری و معیارهای حفاظت شیروانی انجام گیرد. اگر در مورد کیفیت مصالح قابل دسترسی برای ساخت گوره و شرایط مناسب شالوده آن ابهامی وجود داشته باشد. تحلیل دقیق پایداری شیب شیروانیهای گوره موردنیاز است. در گوره‌هایی که با روش کاملاً متراکم ساخته می‌شوند. این امکان فراهم می‌شود که از شیبهای جانبی تندتری در مقایسه باگوره‌های نیمه‌متراکم و یاگوره‌هایی که به روش هیدرولیک ساخته می‌شود. استفاده شود. این امر در مناطق شهری که استفاده از مقطع کوچکترگوره ضرورت می‌یابد. از اهمیت خاصی برخوردار است. به طورکلی یک شیب جانبی ۱:۲ تندترین شیبی است که امکان عملیات سنگ چینی را برای حفاظت گوره با استفاده از ماشین آللات فراهم و در این حالت پایداری پوشش سنگجین رانیز تأمین می‌کند. همجنین یک شیب جانبی ۱:۲/۵ تندترین شیبی است که امکان حرکت دادن راحت تجهیزات علف چینی بر روی آن وجود دارد. این شیب در سمت ساحل. برای گسترش پوشش گیاهی و نگهداری و حفاظت آن. مناسب است. در حالی که در سمت رودخانه. شیب ۱:۳ یا بیشتر مناسب است و در صورت تندتر بودن آن. باید از پوشش حفاظتی سازه‌ای و یا ایجاد پله استفاده کرد. در صورتی که سرعت جریان رودخانه کمتر از ‎۰/٩‏ متر بر ثانیه باشد. شیب سمت رودخانه با استفاده از پوشش گیاهی (جمن) و در صورتی‌که سرعت جریان بیشتر از ۰/۹ متر بر ثانیه باشد. باید از پوشش سازه‌ای برای حفاظت استفاده نمود. در حالی‌که شیب سمت خشکی معمولاً نیاز به حفاظت ندارد و فقط برای رعایت جنبه زیبایی ظاهری و کاهش گرد و خاک از پوشش گیاهی و یا یک لایه ۱۵ سانتیمتری شن و یا یک لایه ۳۰ سانتیمتری خاک متراکم و چمن بر روی آن استفاده می‌شود. برای گوره‌هایی که ار تفاع آنها از ۴ تا ۵ متر تجاوز نمی‌کند و مشکل خاصی نیز در مورد شالوده آنها وجودندارد. شیب سمت رودخانه آنها ۱:۳ تا ۱:۳/۵ و شیب سمت خشکی آنها ۱:۲ تا ۱:۲/۵ توصیه می‌گردد [۱۸]. درگوره‌های بلند. معمولاً شیروانیهای آنها با استفاده از پله شکسته می‌شود تا پایداری شیروانی بهتر تأمین گردد و ضمناً از فرسایش خاک سطحی شیروانی گوره در اثر وفوع رواناب سطحی ناشی از بارش مستقیم جلوگیری شود. این پله‌ها باید دارای شیب عرضی معکوس ۱ تا ۲ درصد و یک کانال کوچک زهکشی در سرتاسر طول‌گوره باشند تا اینکه آبهای سطحی را به سمت کانالهای تخلیه. هدایت کند (شکل ۴- ۱) [۱۸].گاهی پله می‌تواند در پشت‌گوره به منظور حفظ پایداری و جلوگیری از پدیده جوشش ماسه و مهار تراوش از بدنه و زیرگوره با شیب جانبی ۱:۱۵ تا ۱:۲۰ اجرا گردد ۸۲ -------- صفحهٔ بعد -------- (شکل ۲-۴) و یا به شکل دیگری با شیب تاج ۱ تا ۲ درصد و عرض تاج برابر با ۳ تا ۵ ار تفاع اجرا گردد. در چنین حالتی شیب جانبی پله باید پایدار باشد. ۴۷-۴ شیب طولی شیب طولی گوره براساس ارتفاع حداکثر سطح آب در طول مسیر رودخانه برای سیلاب طرح که از مطالعات هیدرولیک سیل که در بخش ۵-۳ توضیح داده شده به دست می‌آید. برای این منظور وجود اطلاعات کافی در مطالعات هیدرولیک موردنیاز است. در حالی که در بسیاری از حوضه‌ها و رودخانه‌ها. اطلاعات اندازه گیری شده وجود ندارد. در چنین شرایطی شیب طولی گوره مطابق با شیب کف رودخانه اختیار می‌گردد. اگرچه این کار بعضاً ایجاد مشکلاتی نیز می‌نماید. زیرا معمولاً شیب سطح آب در زمان طغیان سیل. بیشتر از شیب کف رودخانه و در زمان فروکش سیل. کمتر از شیب رودخانه است و لذا شیب کف به عنوان یک شیب متوسط می‌تواند مورد قبول قرار گیرد. نکته دیگری که در تعیین شیب طولی باید موردتوجه باشد. رعایت حداقل ضوابط راهسازی در تعیین شیب طولی گوره در شرایطی است که از تاج گوره به عنوان جاده تردد خودروها استفاده شود. بنابراین در صورتی که شیب کف رودخانه یا بسترگوره تند باشد. ضروری است تدابیر لازم برای تردد ایمن و مطمئن خودروها فراهم شود. ۵-۷-۴ پهنای تاج پهنای تاج گوره از چند جهت تأٌثیر می‌پذیرد. اولاً حداقل عرض مورد نیاز براساس ضرورتهای دوره ساخت تعیین می‌شود. این امر بخصوص در احداث گوره‌های متراکم و نیمه‌متراکم برای عبور و مرور ماشین آلات ساخت مهم است. ثانیاً پیش بینیهای کافی در تاج گوره برای دوره نگهداری و تعمیرات و به خصوص در زمان سیل. هنگامی‌که نیاز به ترمیم یا بزرگسازی گوره است. ضروری خواهد بود. مهمتر از دو جنبه فوق تأمین پهنای کافی در تاج گوره برای حالتی است که از تاج گوره به‌عنوان جاده استفاده خواهد شد. در جنین حالتی ضرورت دارد تا استانداردهای مربوط به راه‌سازی مراعات شود و این امر بستگی به نوع و درجه راه و میزان ترافیک عبوری از روی ان دارد. به طور کلی عرض تاج گوره در حدود ۲/۵ تا ۵ متر و معمولاً ۳ متر انتخاب می‌شود. این عرض برای گوره‌های با حداکثر ار تفاع ۲ متر. برابر ۲ متر است و برای گوره‌های بلندتر این پهنا تا ۳ متر افزایش می‌یابد. در صورتی که تاج گوره به عنوان جاده یک طرفه استفاده شود. حداقل عرض ۴ متر در نظر گرفته می‌شود. البته در این صورت در طول گوره. گاهی عرض تاج را برای عبور دو خودرو از کنار یکدیگر و یا دور زدن یک خودرو. به طور موضعی پهنتر ۸۳ -------- صفحهٔ بعد -------- افزایش یابد که البته به لحاظ پایداری‌گوره ضرورتی ندارد. اگر ارتفاع گوره بیش از ۶ متر شود. عرض پله حداقل ۳ متر تعیین می‌گردد. در بعضی از منایع. حداقل عرض تاج گوره باتوجه به میزان بده سیلاب طرح پیشنهاد می‌شود. براساس استاندارد کارهای رودخانه‌ای ژاپن. مقادیر حداقل عرض تاج گوره مطابق حدول زیر پیشنهاد می‌گردد: جدول ۳-۴- مقادیر عرض تاج‌گوره بر اساس سیلاب طرح (در کشور ژاپن) [۱۷] بده سیل کمتر از ۰ تا ۰ تا ۰ تا بیشتر از (متر مکعب بر ثانیه) ۵۰۰ ۷۰۰۰ ۵ ۱۵۰۵۰ ۱۵۰۵۰ حداقل عرض ۳ ۴ ۶ ۷ ۶-۷-۴ تراکم خاک موضوع تراکم خاک در احداث گوره‌ها زمانی اهمیت پیدا می‌کند که گوره به روش متراکم یا نیمه‌متراکم ساخته شود. مصرفی درگوره. باید از شیبهای جانبی تندتری در طرح گوره استفاده شود و بدین منظور باید با استفاده از منابع قرضه با مشخصات خوب مصالح و همچنین تجهیزات مناسب و رطوبت مطلوب. تراکم کافی را در شالوده و بدنه گوره ایجاد کرد تا پایداری آن تأمین شود. در چنین شرایطی لازم است تا آزمایش تراکم بر روی خاکهای جسبنده ریزدانه انجام شود. در روش احداث گوره‌های متراکم. باید آزمایش استاندارد تراکم با ۲۵ ضربه انجام شود و برای‌گوره‌های نیمه‌متراکم آزمایش استاندارد با ۱۵ ضربه باید انجام شود. ۸۴ -------- صفحهٔ بعد -------- تراکم خاک نقش تعیین‌کننده‌ای در کیفیت کار و در نتیجه تأمین ضریب اطمینان و درجه ایمنی‌گوره دارد. لذا در تراکم خاک‌گوره باید به عوامل موْثر در کیفیت تراکم نظیر ضخامت لایه‌ها. درصد رطوبت. همگنی و یکنواختی کوبیدگی. نوع خاک و دانه‌بندی آن توجه نمود. برای دستیابی به تراکم موردنظر. لایه‌های خاک درگوره‌های متراکم به ضخامت ۰ تا ۳۰ سانتیمتر باید کوبیده شود و درگوره‌های نیمه‌متراکم ضخامت لایه‌ها ۳۰ تا ۵۰ سانتیمتر است. برای تراکم خاک گوره‌ها از غلتکهای پاچه بزی. پاچه فیلی. چرخ لاستیکی و یا چرخ فولادی استفاده می‌شود و تعداد دفعات عبور غلتک برای رسیدن به درصد تراکم موردنظر براساس حداکثر چگالی استاندارد تعیین می‌گردد. نکته دیگر آنکه خاک اطراف سازه‌ها و ابنیه‌های متقاطع باگوره باید به خوبی متراکم گردد. تراکم خوب از نفوذپذیری مصالح گوره جلوگیری کرده و اتصال محکمی بین سازه وگوره ایجاد می‌کند. برای تراکم سنگین باید از غلتکهای مکانیکی استفاده کرد و در سطوح محدودتر. نزدیک دیواره‌های بتنی. خاک گوره باید به روش دستی و به صورت محکم کوبیده شود. در لایه‌های زهکش به کار رفته در پای‌گوره نیز باید تراکم لازم ایجاد شود. غلتکهای مکانیکی بهترین وسیله برای این کار است. اما از تراکتورهای غلتک‌کشی و غلتکهای چرخ لاستیکی نیز می‌توان برای این منظور استفاده کرد. اما تراکم لایه‌های زهکشی باید به نحوی انجام شود که موجب جداشدن دانه‌ها و تخریب لایه نگردد. ۸۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۵ ساخت و نگهداری گوره‌ها ۱-۵ تجهیزات و ماشین‌آلات ساخت با توجه به حجم عظیم عملیات خاکی. اعم از خاکبرداری و خاکریزی در ساخت گوره‌ها. نقش ماشین آلات و تجهیزات مورد استفاده در کنار نیروی انسانی مورد نیاز. بسیار با اهمیت خواهد بود. معمولاً در احداث گوره‌ها. با توجه به طول زیاد آنها. تعداد کارگاهها و ماشین آلات مورد استفاده زیاد است و در چندین جبهه کاری. عملیات اجرایی می‌تواند به‌طور همزمان انجام شود. در مراحل مختلف ساخت نظیر: پاکسازی. خاکبرداری. خاکریزی. کوبیدن و غیره انواع مختلف ماشین‌آلات و تجهیزات ساختمانی و راهسازی می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد. در مرحله پاکسازی سطح زمین زیرگوره از مواد آلی. گیاهان. خار و خاشاک و غیره. تجهیزاتی نظیر لودر. گریدر و اسکر پر به کار گرفته می‌شود. برای خاکبرداری و حذف لایه‌های نامناسب سطحی می‌توان از ماشین آلاتی نظیر: لودر. بولدوزر و دراگلاینهای مختلف استفاده نمود. برای خاکریزی در لایه‌های مختلف که ضخامت این لایه‌ها با توجه به روش ساخت (متراکم. نیمه متراکم. نامتراکم و هیدرولیکی) متفاوت است. می‌توان از ماشین‌آلاتی نظیر: کامیون. لودر. بولدوزر و اسکریپر بهره جست. در روش ساخت هیدرولیکی با استفاده از مصالح رودخانه‌ای. از لایروبهای هیدرولیکی و لوله‌های انتقال مصالح نیز استفاده می‌شود و سپس توسط بولدوزر یاگریدر پخش می‌گردد. مهمترین مرحله ساخت گوره. کوبیدن لایه‌های خاک است که با استفاده از انواع غلتکها و لرزنده‌ها انجام می‌گیرد. غلتکهای چرخ فولادی. چرخ لاستیکی و پاچه‌پزی. کفشکها و همچنین تخمافها و لرزنده‌های دستی می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد. از غلتکهای چرخ فولادی برای کوبیدن خاکهای درشت دانه خوب دانه‌بندی شده و خاکهای ریزدانه غیر خمیری استفاده می‌گردد. غلتکهای چرخ لاستیکی بیشتر برای کوبیدن خاکهای درشت دانه و ریزدانه به کار می‌رود. ویژگی این غلتکها در این است که سرعت عملیات افزایش یافته و لایه‌های با ضخامت بیشتر را می‌توان کوبید و بدین ترتیب هزینه و مدت زمان اجرا تا حدی کاهش می‌یاید. غلتکهای پاجچه‌پزی برای خاکهای ریزدانه خمیری و غیرخمیری و خاکهای درشت دانه با بیش از ۲۰ درصد ریزدانه ۱ به کار می‌رود. کفشکهای لرزنده برای خاکهای درشت دانه‌ای که کمتر از ۱۵ درصد مصالح ریزدانه دارند. مناسب است. از تخماقهای مو‌توری و لرزنده‌های دستی نیز برای کوبیدن محلهای کوچک که دسترسی به آنها برای ماشین آلات سنگین مشکل است و یا در مجاورت سازه‌های بتنی و فلزی متقاطع باگوره استفاده می‌شود. ۱- ۷۷:۵۲۵۱۱۵۵ 5065 ۸۶ -------- صفحهٔ بعد -------- طراحی شده و همجنین اجرای مقطع طرح (عرض تاج و شالوده و شیب شیروانیها و شیب طولی‌گوره) لازم است از تجهیزات مناسب نقشه‌برداری استفاده کرد. برای احداث گوره‌ها. عمدتاً از ماشین آلات سنگین استفاده می‌شود که در مراحل مختلف ساخت. همان طور که در بخش ۱-۵ توضیح داده شد. به کار می‌روند. این مراحل عبارتند از : - آماده‌سازی شالوده گوره شامل: پاکسازی مسیرگوره از کلیه پوششهای گیاهی. خاکهای سست. سنگها و موانع دیگر در محدوده زیرگوره و سکوهای زه و همچنین گودبرداری مسیرگوره تا عمق مناسبی که خاک بستر از مقاومت کافی برای تحمل وزن بدنه گوره برخوردار باشد. گودبرداری فقط در محدوده زیرگوره ضروری است و در صورتی که مصالح خاکبرداری برای استفاده در بدنه گوره مناسب باشد. در نزدیکی مسیرگوره نگهداشته می‌شود و در غیر این صورت به محلی منتقل می‌شود که در مسیر عبور جریان سیلاب واقع نباشد و مانع عملیات آتی نیز نگردد. عمق گودبرداری معمولاً بین ۵ تا ۳۰ سانتیمتر است؛ مگر در محلهایی که خاک زمین زیرگوره بسیار سست باشد و در این صورت تاعمق مناسب خاکبرداری انجام می‌شود [۱۴]. - تراکم شالوده گوره که قبل از خاکریزی انجام می‌شود. - انتقال مصالح از محل منابع قرضه به محل احداث گوره که معمولاً با استفاده از ابزار و وسایل دستی (در صورت نزدیکی محل معادن قرضه به مسیرگوره و وجود نیروی انسانی ارزان) و ماشین آلات سنگین و همچنین خط لوله برای انتمال مواد لا یروبی شده به روش هیدرولیکی. انجام می‌شود. - استقرار مصالح منتقل شده و تراکم آنها در لایه‌های مختلف که معمولاً با توجه به روش ساخت انتخابی در ضخامتهای مختلف می‌تواند انجام شود. میزان تراکم و روش تراکم نیز بستگی به نوع‌گوره موردنظر. از نظر روش ساخت (متراکم. نیمه متراکم. نامتراکم و یا روش هیدرولیکی) دارد که بعداً شرح داده خواهد شد. ممکن است متراکم یا نیمه متراکم اجرا شده و پوسته آن نیز نیمه متراکم یا نامتراکم اجرا گردد. ۸۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۳-۵ ساخت گوره به روش متراکم در این روش بدنه‌گوره با استفاده از ماشین‌آلات سنگین نظیر: غلتکهای پاچه‌پزی. چرخ لاستیکی یا چرخ فولادی با استفاده از خاک مناسب با درصد رطوبت بهینه به میزان ۹۵ درصد استاندارد متراکم می‌گردد و معمولاً زمانی این روش به کار گرفته می‌شود که ارزش زمینهای حفاظت شده زیاد باشد و یا با محدودیت شدید زمین برای اجرای‌گوره مواجه باشیم. در عین حال. وجود یک شالوده محکم و با قابلیت تراکم محدود مورد نیاز است و خاکهای سست رطوبت مصالح مورد استفاده با توجه به میزان رطوبت بهینه و بر طبق شرایط استاندارد باید تأمین شود. خاکریزی باید در لایه‌های ۱۵ تا ۳۰ سانتیمتر انجام گیرد و تعداد دفعات عبور غلتک از روی لایه برای رسیدن به درصد تراکم موردنظر. براساس حداکثر چگالی استاندارد تعیین می‌گردد. معمولاً تراکم بالاتر از ۸۵درصد در ساخت این نوع‌گوره موردنظر است. مقطع این گوره کمترین فضا را اشغال می‌کند و باتوجه به قابلیت تراکم کم آن. در صورت تأمین عرض کافی در تاج آن شرایط مناسبی برای عبور راههای اصلی از روی تج آن فراهم می‌شود. ۲-۲-۵ ساخت‌گوره به روش نیمه متراکم این روش ساخت برای احداث گوره‌هایی به کار گرفته می‌شود که با محدودیت فضا مواجه نباشد و درحه اهمیت زمینهای حفاظت شده در حدی نباشد که نیاز به احداث‌گوره متراکم باشد. در بعضی مناطق نیز اراضی زیرگوره و یا به عبارتی شالوده آن از مقاومت و استحکام کافی برای احداث‌گوره متراکم برخوردار نیست و یانوع مصالح موجود برای ساخت گوره. آن گونه است که برای مهار نشت آب از بدنه یا زه‌تحتانی. نیاز به احداث گوره‌هایی با قاعده قرار گیرد. ۳ ۱ از گوره‌های متراکم است و درصد تراکم باید با آزمایش نفوذ استاندارد " (۱۵ ضربه‌ای) ارزیابی گردد. ضخامت لایه‌های خاک نیز معمولاً در حدود ۳۰ سانتیمتر است. ضمناً در صورتی که‌گوره در مناطقی ساخته شود که ناگزیر از روش ساخت نیمه متراکم نسبت به روش ساخت متراکم ترجیح دارد. (.5.۳. 1) اذت] ۳۵۵۱۲۵1۵۵ 51۵00۳ -| ۸۸ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۲-۵ ساخت گوره به روش نامترا کم این روش ساخت گوره عمدتاً در شرایطی استفاده می‌شود که مصالح قر ضه بسیار مرطوب و یا شامل مواد آلی باشد. در صورتی که زمینهای زیرگوره نیز بسیار سست و لجنزار باشد و یا در مناطق پرباران. از گوره‌های غیرمتراکم می‌توان استفاده کرد. احداث این نوع گوره اغلب به صورت درحا و در لایه‌های ضخیم و بدوند پخش مصالح انجام می‌گیرد. گوره‌های نامتراکم به دوروش مکانیکی و هیدرولیکی احداث می‌گردند. در روش مکانیکی. از ماشین‌آلاتی نظیر لودر و بولدوز برای جابه جایی و انباشت مصالح استفاده می‌گردد. در صورتی که در روش هیدرولیکی. شناورهای لا یروب نفودذپذ یر بوده که اغلب از حفر کانال و لایروبی رودخانه به‌دست می اید. این روش ساخت معمولاً در شرایط اضطراری و برای اهداف کوتاه‌مدت یا موقت مهار سیلاب به کار می‌رود. گاهی در احداث سکوهای پایداری یا زهکشی نیز از این روش استفاده می‌گردد. در هر صورت شیب جانبی گوره‌هایی که با این روش احداث می‌گردند. بسیار ملایم است (بیش از ۱عمودی به ۴ افقی) و اراضی زیادی نیز توسط گوره اشغال می‌شود. ۳-۵ منابع قرضه و مصالح ساختمانی در فصل سوم در مورد منابع قرضه و مصالح ساختمانی به تفصیل بحث گردید ونوع مصالح قرضه. بررسیهای صحرایی و آزمایشگاهی. جانمایی منابع قرضه و طراحی گودالهای قرضه مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار گرفت. در این مبحث سایر نکات مربوط به ساخت و نگهداری گوره‌ها که در ار تباط با منابع قرضه و مصالح ساختمانی باشد. مورد ارزیابی قرار می‌گیرد. گودالهای قرضه در سمت رودخانه گوره. باید به نحوی طراحی و ساخته شود که به هنگام بالاآمدن تراز آب. به آرامی پر شده و در هنگام پایین افتادن تراز آب. کاملاً زهکشی شود. این کار در حالتی که حریان بر روی ساحل وجود دارد باعث کاهش فرسایش در گودال می‌شود. همجنین باعث به‌وجودآمدن شرایط مناسب برای رشد گیاهان و رسوبگذاری در گودال می‌گردد. برای اجتناب از جریان محدود شده و متمرکز در نواحی قرضه سمت رودخانه گوره. باید تا حد امکان موانع از سر راه جریان آرام و یکنواخت برداشته شود.گودالهای قرضه سمت رودخانه‌گوره. باید تا حد امکان از لحاظ پهنا و شیب طولی یکنواخت باشد تا از تغییرات ناگهانی احتناب گردد. موانعی که می‌تواند باعث ایجاد جریان متمرکز شود. نظیر: باقیمانده گوره‌های قدیمی و لبه‌های بلند و باریک اطراف منابع قرضه. باید پاکسازی ۸٩ -------- صفحهٔ بعد -------- شود. در صورت وجود موانعی که قابل انتقال یا پاکسازی نیستند. مانند پایه‌های پلها و دیگر سازه‌های ثابت در کنار گوره. به منظور حفظ پایداری گوره و این سازه‌ها لازم است که شیروانیهای گوره و یاگودال قرضه در نزدیکی این محلهای قرضه باید به گونه‌ای باشد که آثار منفی زیست محیطی آن کاهش یابد و در صورت امکان با چشم‌انداز محیط وفق داده شود. بهسازی نواحی قرضه از نظر زیبایی و زیست محیطی, در سالهای اخیر جنبه عملی و استاندارد به خود گرفته و برحسب نوع و محل پروژه متفاوت است. در نواحی شهری یا تفریحی باید به امر بهسازی بیش از نواحی کشاورزی یا روستایی توجه شود. حداقل بهسازی باید شامل: زهکشی صحیح. صاف کردن پستی و بلندی و ایجاد شرایط مناسب برای رشد گیاهان باشد. در نواحی قرضه باید حتی‌الامکان پوشش گیاهی مناسب ایجاد شود تا با منظره اطراف یکنواخت و هماهنگ باشد. این کار از جنبه زیبایی مطلوب است و گودالهای قرضه را از فرسایش محافظت می‌کند. در گودالهای قرضه سمت خشکی گوره نیز در صورت امکان می‌توان در ختکاری کرد. نواحی قرضه باید پاکسازی و از ریشه‌های گیاهان زدوده شود تا مصالح خاکریزی بدون مواد مزاحمی مانند: در ختان. گیاهان. علفها و ریشه‌های گیاهان به دست آید. بخشهای کوچکی در داخل نواحی قرضه باید دست نخورده باقی بماند تا بتوان درختها و گیاهان سالم را برای استفاده‌های بعدی در آنها نگهداری کرد. خاک سطحی با پوشش گیاهی کم را می‌توان در محلی انباشته کرد تا بعداً در روی شیروانی سمت خشکی‌گوره و نیز برای سکوهای مهارزه ‏ مورد استفاده قرار گیرد. خاک سطحی نوار شالوده گوره و منابع قرضه می‌تواند در محلی روی هم انباشته شده و سپس در داخل گودال قرضه پخش گردد (بعد از اینکه حفاری گودال قرضه کامل شد). این کار باعث تقویت لایه نفوذناپذیر در داخل گودالهای قرضه شده و نیز شرایط مساعدی را برای رشد گیاهان فراهم می‌آورد. گودالهای قرضه سمت رودخانه‌ای گوره نباید آنقدر عمیق حفر شوند که گیاهان دوباره کاشته شده به علت استغراق طولانی از بین بروند. سازمانهای مسئول نگهداری گوره‌های تکمیل شده. باید برای کاشت و نگهداری پوشش گیاهی و در ختچه‌ها در نواحی قرضه تشویق شوند. مطلوب است که گودالهای قرضه سمت رودخانه با روند طبیعی پر شوند و در صورت امکان بلافاصله بعد از حفاری. کاشتن گیاهان در این نواحی توصیه نشود یا اینکه ممانعت گردد تا آنکه گودالها به‌طور طبیعی از در هنگام برداشت مصالح از منابع قرضه. باید یک لایه نفوذناپذیر با ضخامت کافی بر روی لایه خاک نفوذپذیر زیرین. در کف گودال قرضه باقی بماند. حداقل ضخامت این لایه نفوذناپذیر در گودالهای قرضه سمت رودخانه. ۰سانتیمتر و برای گودالهای سمت خشکی‌گوره. ضخامت آن باید به قدر کافی باشد تا از ایجاد پدیده جوشش ماسه جلوگیری کند. |- 5060286 ۹۰ -------- صفحهٔ بعد -------- ۴-۵ نگهداری گوره‌ها در شرایط عادی و اضطراری نگهداری سازه‌های مهار سیلاب به ویژه گوره‌ها از اهمیت زیادی برخوردار است. زیرا در صورت عدم نگهداری صحیح از گوره‌هاء کارآیی آنها در مقابله با خطرات سیلاب کاهش یافته و نقطه ضعفهای به‌وجود آمده درگوره. می‌تواند در زمان وقوع سیلاب. خطرآفرین باشد. به‌ویژه آنکه اگر خرابیهای بوجود آمده درگوره. در زمان رخداد سیل منجر به شکست آن گردد. خطر سیلاب به مراتب بیش از حالتی است که گوره وجود نداشته است. زیرا بر اثر گوره‌بندی رودخانه. حذف ذخیره دره‌ای و محدود نمودن مجرای سیلاب. بده. سرعت و تراز آب افزایش قابل توجهی یافته و در نتیجه فرار سیلاب در ناحیه‌ای که‌گوره شکسته شده است منجر به بروز خطرهای شدید در مناطق حفاظت شده می‌گردد. توجه به این نکته مهم است که در زمان طراحی گوره. باید استانداردها و ضوابط و معیارهای دقیق طراحی و اجراء رعایت شده و تمهیداتی نیز برای زمان نگهداری اتخاذ گردد وگرنه در صورت عدم رعایت اصول و مبانی و نکات فنی در طرح و اجراء هزینه تعمیر و نگهداری از گوره‌ها به شدت افزایش می‌یابد. برای نگهداری صحیح گوره‌ها اقدامات زیر توصیه می‌گردد: ۱-۳-۵ بازدید و نظارت گوره‌ها باید مرتب بازرسی شده و در همه اوقات به خوبی نگهداری شوند تا بتوانند به همان میزان مورد انتظار. برای مهار سیلاب عمل کنند. گوره‌های نوساز بازرسی مداوم و نگهداری عمومی قابل توجهی را می‌طلبند تا اینکه در برابر عوامل مختلف تخریب به ویژه نشست‌گوره و حفاظت شیروانیهای آن اطمینان لازم حاصل شود. گروه کارشناسی بازرسی و نظارت باید در زمینه‌های مورد بازدید. متخصص و صاحبنظر باشد تا بتوانند با دید مهندسی و با سرعت عمل کافی. ضمن مقابله با خرابیها. بحرانهای حاصله را کاهش دهند. زمان مناسب برای بازدیدها با توجه به شرایط محلی و محدودیتهای آب و هوایی انتخاب گردیده و معمولاً در سه موقعیت زمانی مختلف شامل: پیش از رخداد سیل. هنگام رخداد سیل و بعد از آن است. گروه بازدیدکننده باید در سرتاسر طول گوره از قسمتهای مختلف آن بازدید کرده و نقاط یا محلهای فرسایش یافته. تخریب شده یا در معرض خطر را شناسایی کند. این خطرها می‌تواند شامل: لغزشها و گسیختگیها در بدنه گوره و شالوده آن. شکافها و ترکهای طولی و عرضی. محلهای سرریزی آب از روی گوره. فرسایش سطحی گوره. حفره‌های ایجاد شده توسط جریان آب یا رگاب با حیوانات. نشستها و غیره باشد. در این رابطه باید وضعیت فعلی مشخصات هندسی گوره‌ها با آنچه که در نقشه‌های همجون ساخت ا. موجود است مقایسه گردد؛ از جمله مشخصات مهم هندسی ارتفاع و شیب جانبی گوره است که بر ۸٩ [1‏ -[ ۹۱ -------- صفحهٔ بعد -------- اثر مقایسه فوق میزان نشست و پایداری شیب گوره قابل ارزیابی است. در دوره بهره‌برداری از گوره. با استفاده از نمونه‌گیری از نقاط مختلف آن. با آزمایشهای لازم بر روی نمونه‌ها. بازدیدهای صحرایی. انجام آزمایشهای ژئوفیزیک. حفر چاههای مشاهده‌ای و پیزومتریک. می‌توان پایداری گوره را در مقابل لغزش. نشست. فرسایش شیروانیها و پوششهای حفاظتی آنها. حفره‌های ایجاد شده در زیرگوره. پدیده‌های رگاب و جوشش ماسه مورد بررسی و ارزیابی قرار داد. علاوه بر موارد فوق بازدید از ایستگاههای آب و هواشناسی و جمع‌آوری داده‌ها و تجزیه و تحلیل آنها و نیز جمع آوری اطلاعات مربوط به زمان رخداد سیل. می‌تواند برای مقابله با سیلاب و نگهداری بهترگوره موثر باشد. تأکید بر این نکته لازم است که حضور گروه کارشناسی در حین وقوع سیل برای شناسایی صحیح عملکرد متقابل 2 ۰ ی ۰ ۰ ی ۰ ۱ سیل وگوره و نیز مقابله اضطراری با خطرهای احتمالی با اقداماتی نظیر: سیل ستیزی به کمک بزرگسازی : ند ۳ : ۰ ه را ۸ ۰ ۰ اضطراری گوره و غیره ضروری است. همچنین بلافاصله بعد از فروکش کردن سیلاب. باید بازدید و بررسیهای دقیق در سرتاسر طول‌گوره صورت گیرد تا اگر تخریبهایی انجام گرفته. بتوان سریعاً شناسایی و مورد مرمت قرار داد یا به تقویت‌گوره پرداخت. چنانکه در بخش قبلی مطرح گردید. گوره باید همیشه خوب نگهداری شود تا بتواند به میزان مورد انتظار. کارایی داشته باشد. عوامل اصلی تخریب گوره‌ها را در بخش ۱-۴ چنین برشمردیم: - سرریز کردن آب از روی‌گوره در حالت سیلابی - فرسایش سطحی گوره - پدیده تراوش و رگاب در بدنه و شالوده‌گوره - لغفزش و گسیختگی شیروانیهای خاکریزگوره - تخریب گوره به وسیله حیوانات و انسان نکات ایمنی برای مقابله با خطرهای فوق در طراحی گوره‌ها باید ملحوظ گردد که در فصل ۴ به تفصیل در این مورد بحث گردیده است. از این رو در ادامه این بخش به بررسی روشهای مقابله با عوامل اصلی فوق. بعد از ساخت‌گوره و در زمان بهره‌برداری می‌پردازیم. ۱-۳] 8 2- ۳۵۲۵۵۵۱۷۲ 41 ۹۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۲-۳-۵ نگهداری گوره در مقابل سرریزکردن آب یکی از علل اساسی تخریب‌گوره سرریز کردن آب از روی آن است که علت آن. ارتفاع ناکافی گوره در مقابل سیلاب عبوری است. در رابطه با راه‌حلهای مقابله با این مشکل در بخش بعدی تحت عنوان «بزرگسازی‌گوره» بطور مفصل بحث خواهد شد. علاوه بر وقوع سیلابی بزرگتر از سیلاب طرح که می‌تواند منجر به سرریز شدن آن از روی گوره بشود. پدیده نشست گوره ناشی از عوامل مختلف نیز می‌تواند در کاهش ار تفاع گوره موْثر باشد که در این مورد نیز در بخش ۵-۴ به‌طور مفصل بحث شده است. ۲-۲-۴-۵ مهار فرسایش در مناطقی که آب و هوا اجازه دهد یک پوشش گیاهی مناسب باید در روی شیروانیهای گوره ایجاد شده و جاهای فرسوده مرمت شود و حفره‌ها و گودیها و فروافتادگیها سریعاً پرگردد. پوشش گیاهی در روی‌گوره (تاج و شیروانیها) و سکوها باید برای اهداف زیبایی و چشم‌انداز. به خوبی نگهداری گردند. اما سایر بوته‌ها و گیاهان وحشی که می‌توانند برای‌گوره خطر داشته باشند. باید به عنوان یک اقدام ایمنی بخش. کنده و حذف گردند. حذف علفهای هرز و ترمیم خسارات وارده به پوشش گیاهی توسط چهارپایان. از جمله نکات مهم در نگهداری‌گوره است. در جاهایی که سرعت جریان زیاد بوده و فرسایش شدیدتر باشد. باید مطابق بخش ۴-۴ پوششهای مناسب برای مقابله با فرسایش به‌کار رود. علاوه بر آن باید اقدامات مدیریتی برای کاهش فرسایش ناشی از عملکرد انسان و حیوانات اعمال گردد. از جمله این اقدامات می‌تواند ر اهنماییهای لازم به اهالی برای نحوه دسترسی به رودخانه و زمینهای بین گوره‌ها. عبور حیوانات از روی گوره. نحوه استفاده از تاج گوره برای تردد وسایل نقلیه و انسانها و احشام و نیز توصیه‌های لازم برای کاهش فرسایش و تخریب سطوح گوره به‌وسیله انسانها. ماشین آلات. احشام و ... باشد. ایجاد راههای دسترسی مناسب به طرفین گوره برای تردد مردم و احشام می‌تواند در کاهش فرسایش و تخریب گوره‌ها بسیار موْئر باشد. ۳-۲-۳-۵ مهار تراوش و رگاب تراوش و رگاب در بدنه و شالوده گوره. به غیر از عواملی مانند: جنس خاک و دانه‌بندی که در فصلهای قبلی مورد بررسی قرار گرفت. ناشی از نفوذ آب در حفره‌هایی است که به وسیله حیوانات در بدنه و شالوده‌گوره ایجاد شده‌اند. سوراخها و حفره‌های ایجاد شده در بدنه و شالوده‌گوره در دوره‌های سیلابی باعث ایجاد خطر می‌گردد. این سوراخها باید در فصل خشک با خاک یا سایر مصالح مناسب پر شده و متراکم گردد تا از تراوش زیاد آب و تخریب احتمالی گوره در دوره‌های سیلابی جلوگیری شود. همه سوراخها و پناهگاههای حیوانات کوچک نیز باید با مصالح متراکم پر ۹۳ -------- صفحهٔ بعد -------- شوند. به عنوان نمونه در کشور چین مسائل مشابهی در مورد اجتماعات و خانه‌های مورچه‌ها تجربه شده است که با تزریق با مواد مختلف از جمله بتن آنها را پر کرده‌اند. همچنین پخش خاک مناسب و تراکم آن بر روی شیروانی‌گوره و بستر محاور آن در سمت رودخانه. باعث پرکردن ترکها و سوراخها و کاهش میزان تراوش می‌گردد. ۴-۲-۴-۵ مهار لغزش و گسیختگی لغزش مصالح شیروانی در سمت خشکی گوره. یک علت رایج برای خرابی گوره‌هاست. این پدیده به این علت روی می‌دهد که وقتی گوره با آب تراوش یافته اشباع می‌شود. در آن صورت خاکریز با شیبی که برای خاک خشک در نظر گرفته شده. پایدار نخواهد بود. همچنین ذرات ریزترء همراه با تراوش آب به خارج از بدنه گوره انتقال می‌یابد و موجب پوک‌شدن خاک بدنه گوره و نشست آن می‌گردد. رخداد لغزش که معمولاً ناشی از اجرای ضعیف است. بدون هشدار اتفاق نمی‌افتد و اگر به موقع مشاهده گردد. می‌توان از وقوع آن جلوگیری کرد. در یک لغزش ساده. ابتدا تکه‌های سست خاک بر روی سطح شیروانی پدیدار می‌گردد. سپس آب از آن محل به طرف پائین شیروانی جاری می‌شود و ذرات خاک را با خود حمل کرده. ترکهای طولی در تاج با قسمت بالایی شیروانی ایجاد می‌گردد و نهایتاً خاکریز نشست کرده و می‌لغزد یا فرو می‌ریزد و تا آن حد پیش می‌رود که فشار آب یک شکاف ایجاد کند. این شکاف معمولاً قابل مهار نیست. برای مهار پدیده لغزش که در مراحل اولیه آن باشد. کانالهای کوچکی در قسمت پایین شیروانی‌گوره و به صورت افقی در جهت طولی آن در فواصل ۰/۶ تا ۲ متر برای خارج کردن آب تراوش یافته حفر می‌گردد و حفر این کانالها به طرف بالای شیروانی گوره تا محل مورد نیاز ادامه می‌یابد. این عمل از سست شدن پوسته سطحی شیروانی گوره جلوگیری کرده یا آن را به تعویق می‌اندازد. اگر اقدامات بیشتری لازم باشد. شیروانی را با تنه درختان یا بوته به صورت موازی شیب گوره می‌پوشانند. باید مراقب بود که در کانالهای حفر شده مانعی ایجاد نگردد. این پوشش موجب جلوگیری از گسیخته‌شدن پوسته سطحی و شسته‌شدن شیروانی می‌گردد. برای اینکه پوشش گیاهی در جای خود باقی بماند و برای اینکه پایداری بیشتری به پوسته سطحی داده شود. کیسه‌های خاک را در فواصل معین روی پوشش قرار می‌دهند. اگر پوشش یاد شده. با خطر لغزش مواجه گردد. باید با ایجاد تیغه‌ای در پای شیروانی و سنگین کردن قسمت پایین پوشش مذکور با کیسه‌های خاک. از لغزش جلوگیری کرد. ضمناً همان طور که در بخش قبل گفته شد لازم است بعد از پایان هر دوره بارندگی و سیلاب. وضعیت گوره از نظر وقوع ترکها مورد بازدید و بررسی قرار گیرد و در صورت ضرورت می‌توان در مواقع غیر سیلابی با ریختن خاک مناسب (مانند خاک رس با دامنه خمیری نه خیلی زیاد) بر روی شیروانی سمت رودخانه گوره و پرکردن ترکها و سوراخهای آن. از میزان تراوش آب در زمان ۹۴ -------- صفحهٔ بعد -------- در صورتی که یک شکاف درگوره به‌وجود آید. سریعاً بر اثر جریان تند آب. عریض و عمیق می‌شود و در این صورت اگر بستن آن غیر ممکن نباشد. بسیار مشکل و پرهزینه است. در عمل باید صبر کرد تا سیلاب فروکش کند و سپس یک‌گوره جدید در محل شکاف و در پشت‌گوره قدیمی و در مجاورت آن ساخت که به آن‌گوره پشتیبان می‌گویند. اگر گوره نسبتاً کوتاه بوده و شکاف خیلی پهن نباشد و شالوده گوره از خاک مناسب با فرسایش پذیری کم تشکیل شده باشد. حتی اگر آب رودخانه زیاد هم باشد. شکاف را نیز می‌توان بست. روش متداول برای این کار. ساختن دیواره شمعی باز " در اطراف شکاف. ایجاد پوشش در کف شکاف با کیسه‌های خاک یا دیگر مصالح برای جلوگیری از فرسایش و سرانجام پرکردن فضای بین دیواره‌ها با مصالح مناسب یا کیسه‌های خاک است. در صورت استفاده از کیسه‌های خاک برای این منظور. ابتدا باید عمیقترین قسمت دیواره‌ها پر شده و پرکردن به صورت افقی به طرف بالا ادامه یابد تا بدین ترتیب تدریجاً از سرعت جریان آب کاسته شده و بدون فرسایش بیشتر, شکاف بسته شود. مواردی از لغزشها و گسیختگیها مربوط به عواملی غیر از عوامل یاد شده بوده و راه‌حلهای لازم برای افزایش پایداری شیروانی گوره در مرحله طراحی و اجرا در بخش ۲-۴ ارائه شده است. بعضی از راه‌حلهای ارائه شده برای مرحله اجراء در زمان بهره‌برداری نیز قابل کاربرد است که از جمله می‌توان به بارگذاری روی پنجه یاگذاشتن تیغه در جلو شیب. برداشتن بخشی از خاکریز و کاهش بار آن و زهکشی اشاره کرد. ۵-۵ بزرگسازی گوره" دستو رالعملها و ضوابط نگهداری گوره‌ها در شرایط عادی و اضطراری در بخش ۴-۵ارائه گردیده است. جنانکه ذکر شد ارتفاع ناکافی یکی از دلایل اساسی سرریز کردن آب از روی گوره و تخریب آن است. این موضوع ضرورت بزرگسازی‌گوره در زمان طغیان رودخانه را محرز می‌سازد. ارتفاع ناکافی یا به علت رخدادن سیلابی بزرگتر از سیلاب طراحی بوده و یا در اثر نشستهای زیاد بدنه و شالوده‌گوره است.گاهی بر اثر توسعه منطقه. باید سیلاب طراحی گوره را افزایش داد که در آن صورت ار تفاع فعلی گوره کفایت نمی‌کند. برای جلوگیری از سرریز شدن سیلاب از روی تاج و شستن و تخریب بخشی ازگوره. ارتفاع آن را باید افزایش داد. روشهای مختلفی برای بزرگسازی گوره وجود دارد. به عنوان مثال. می‌توان از ایجاد یک خاکریز بر روی تاج گوره قبلی. انباشتن کیسه‌های شن و خاک بر روی تاج. به‌کار بردن تیرهای چوبی و کیسه‌های شنی. به‌کار بردن تیرهای چوبی دو ردیفه و خاکریزی در میان آن. استفاده از دیوارهای سیلبند " بتنی. چوبی. سنگی و غیره بر روی تاج‌گوره و همچنین بزرگسازی کل مقطع عرضی گوره با خاک و غیره نام برد. بزرگسازی گوره در دو حالت عادی و اضطراری انجام می‌گیرد که در زیر به بررسی هریک می‌پردازیم: 1 6۷66 -2 0 ع0|ز۳ 0م0) -۱ 3- ۴100۵0 ۱/۵۱1۵ ۹۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۵-۵ بزرگسازی عادی بزرگسازی عادی برای مواقعی است که حالت اضطراری کمتر باشد. به همین دلیل باید اقدامات اساسی برای بزرگسازی گوره صورت گیرد. چون زمان و فرصت کافی برای انجام این کار وجود دارد. دو روش اساسی برای بزرگسازی عادی عبارت از بزرگسازی با خاک و بزرگسازی با دیوارهای سیلبند است. بزرگسازی گوره با خاک را می‌توان در سمت رودخانه. سمت خشکی یا در هر دو سمت‌گوره انجام داد. دیوار سیلبند نیز که پیش ساخته است به شکلهای مختلف مانند [و ] بر بالای تاج‌گوره نصب می‌شود. شکل ۱-۵ روشهای بزرگسازی با خاک و شکل ۲-۵ روشهای بزرگسازی با دیوارهای سیلبند را نشان می‌دهد. در صورتی که امکان انجام دادن آن باشد. بزرگسازی‌گوره با خاک در مقایسه با بزرگسازی با دیوار سیلبند برتری دارد و توصیه می‌گردد. به ویژه انکه منابع قرضه نزدیک باشد یا سم ض 1 سمت رردخانه ی سمت رودخانه هه ار سکف , قطع گوره موجود سر ج - بزرگسازی در سمت خشکی ۹۶ -------- صفحهٔ بعد -------- دیواره سیلبند (جزئیات ۸ را ببینید) ید ی ۹ 7 دیواره سیلبند (جزئیات ۳ را ببینید) شکل ۲-۵ - بزرگسازی گوره به کمک دیوارهای سیلبند ۹۷ -------- صفحهٔ بعد -------- بتوان از خاک سمت خشکی استفاده کرد. به علت ارزش بیشتر برای اراضی سمت خشکی گوره. توصیه می‌شود که حتی الامکان بزرگسازی با خاک. در سمت رودخانه‌ای صورت گیرد. این موضوع به‌ویژه در مواقعی که شیب شیروانی سمت رودخانه گوره. تندتر از شیب سمت خشکی آن باشد. به علت حجم کمتری که برای خاکریزی لازم است. توصیه می‌گردد. به دلیل ضرورت ایجاد اتصال و تراکم کافی بین‌گوره اولیه و قسمت بزرگسازی شده آن. باید خاک سطحی روی‌گوره اولیه از مواد آلی. خاکهای سست و گیاهان تا عمق مناسب پاکسازی شود. سایر نکاتی که در مباحث طراحی و ساخت گوره‌ها از جمله: مسئله تراوش. پایداری. فرسایش و غیره مطرح گردید نیز باید در بزرگسازی گوره مدنظر قرار گرفته و یکنواختی و هماهنگی بین مصالح گوره اولیه و قسمت بزرگسازی شده رعایت شود. به همین دلیل در صورتی که نوع مصالح به کار رفته درگوره اولیه کاملاً شناخته شده نیست. باید با حفر گمانه‌هایی در آن نسبت به شناسایی مصالح اقدام شود. بزرگسازی به وسیله دیوار سیلبند در مواقعی که فضای کافی برای بزرگسازی با خاک وجود نداشته باشد. ضرورت می‌یابد. همچنین اگر دسترسی به مصالح مناسب خاکی در محل آسان نباشد. استفاده از دیوار سیلبند به ویژه از نوع بتنی برای بزرگسازی مناسبتر است. دیوار سیلبند باید به نحوی بر روی‌گوره قرار گیرد که از اتصال کافی با بدنه‌گوره و از پایداری لازم در برابر نیروهای وارده (مانند: آب. باد و غیره) برخوردار باشد و بتواند در مقابل واژگونی مقاومت کند. به همین دلیل عمق ریشه این دیوار در داخل بدنه و مقاومت خاک‌گوره اهمیت زیادی در پایداری آن دارد. توجه به پدیده نشست دیوار سیلبند نیز در این روش مهم است. از این‌رو خاک بدنه‌گوره باید از تراکم کافی برخوردار باشد. از این رو لازم است تا در طراحی دیوار سیلبند. پایداری آن در برابر لغزش وواژگونی کنترل شده و پایداری سازه‌ای آن نیز مورد بررسی قرار گیرد. برای ساخت دیوار 1 شکل. معمولاً از یک ردیف پرده سپر در داخل گوره به عنوان پایه استفاده کرده و دیوار بتنی مطابق شکل ۲-۵ بر روی آن قرار می‌گیرد. به این ترتیب نه تنها مقاومت دیوار آ شکل افزایش می‌یابد. بلکه پرده سپر مانع از تراوش آب از بدنه گوره می‌گردد. دیوار سیلبند ] شکل با مصالح بتن مسلح ساخته شده و از پایداری بیشتری در مقایسه با دیوارهای آ شکل برخوردار است. برای ساخت دیوار سیلبند با ارتفاع بیش از ۲ متر بر بالای تاج‌گوره. از نوع ]7 شکل استفاده می‌گردد و در جنین حالتی به‌ ندرت می‌توان از دیوار [ شکل با ار تفاع بیش از ۲ متر بر روی تاج گوره استفاده کرد. ابعاد سیلبند 7 شکل باید به گونه‌ای باشد که علاوه بر پایداری, در مقابل تراوش آب نیز موثر باشد. ۹۸ -------- صفحهٔ بعد -------- 2 خن یوار ار یاو ۰ -- مه یس ی واه مر ۱ : ۳ مخیو یه ۰ ْ. و . ۰ 5 ۹ : 9 پا و .۰ ۱ ۰ ۰ ی 5 « یه افزانش ار تفاع به کمک خاک ی جم کت ما ترس مها ۰ ییون 0 ۰ ۰ ی 1 9 وه ادها را او رو . وا : ُ ی یا ورا ص ی و۳ امن ۰ وم ۰ ی شما ۰ .۰ و ها رخ ده دا کیسه‌های پر شده از خاک .هه 1 محارر ۱ , و ره ۰ ۰ بسا : 1 موه ۳ کمک مکی شکهو چوها ۰ و اش ۰ ۰ ۰ اه و : ۰ و 2 پگ رو ۰ ْ* سک سمارد ۳ ۰ ۰ ۹ ۰ 1 هر هکخب از سا هم ۴ اپ ودر ور ار . وه و ی و 2 نس دمحم جوا نک اس ی کی ی 6 از نیراد تا مقطع شماره ۴ ۳ افزاش ارتفاع به کمک خاک . را حلو کسری از فرسایش اوح پیسگ یی ی شیب محارر چصوه سس - ی دا ی ۳ ی رت تن ۲ ۹ ده اا ود وه ۰ ّ ۰ .۰ اون یکدی اه ده ده ۳ ۹ - کر ته ۰ پ شما ۸ ۰.۰ که ۰ ۳ ط خی م. ۸ ار ۹ ۹ ۰ 1 ۰ ۰ با ۰ ۰ ۰ شکل ۳-۵- روشهای جلوگیری از سرریز آب در هنگام جریان سیل (روشهای مختلف بزرگسازی اضطراری گوره) 7 ۰ ۱ ۲-۵-۵ بزرکسازی اضطراری برای بزرگسازی گوره‌ها در مواقع اضطراری روشهای مختلفی وجود دارد که بعضی از این روشها در شکل ۳-۵ نشان داده شده است. معمولترین روش افزایش ارتفاع گوره با کیسه‌های خاک است. این کیسه‌ها باید فقط تا نصف پر شوند ۳۱۵۶8611 ۳:۵۲۵۴0 1-۰ ۹۹ -------- صفحهٔ بعد -------- تا خوب در کنار یکدیگر قرار بگیرند. برای پرکردن کیسه‌ها. اگر خاک رس یا لوم موجود باشد. نباید از شن و ماسه استفاده کرد. معمولاً برای بزرگسازی اضطراری با کیسه. از خاک شیروانی و یا سکوی سمت خشکی گوره استفاده می‌گردد. حسن استفاده از کیسه‌های خاک آن است که در مقایسه با دیگر روشها. به مقدار کمتری خاک نیاز دارد. اما کمبود کیسه در مواقع اضطراری ممکن است موجب عدم استفاده از این روش گردد. اقدامات بزرگسازی اضطراری مانند: ایحاد یک خاکریز بر روی تاج گوره. رویهم جیدن کیسه‌های شن و خاک. به کاربردن تیرهای جوبی و کیسه‌های شنی با خاک و غیره جون در حین وقوع سیل و برای مقابله با آَن به کارمی‌روند. ۶-۵ جاده‌های دسترسی ! جاده‌های دسترسی گوره عموماً به منظور بازرسی و نگهداری خودگوره و مبارزه با سیل در زمان وقوع سیلاب و در زمانی که احتمال سرریز کردن سیل از روی‌گوره و یا شکست و تخریب گوره وجود دارد. مورد استفاده قرار می‌گیرد. اغلب اوقات. با توحه به نیازهای محلی و ضمن هماهنگی مسئولین محلی با واحد سرپرستی گوره. مورد استفاده عمومی نیز قرار می‌گیرد. در چنین شرایطی بازرسی و نگهداری مرتب و مستمر آنها. اهمیت بیشتری می‌یاید. 1 ۲ جاده‌های دسترسی از سه قسمت مشخص تشکیل می‌گردد: جاده‌های دسترسی به گوره. شیبهای دسترسی به تاج گوره (شیبراه) و جاده دسترسی روی تاج گوره که هریک به‌طور جداگانه و مختصراً توضیح داده می‌شود. ۱-۶-۵ جاده‌های دسترسی به گوره این قسمت از جاده‌های دسترسی در سمت زمین گوره به نحوی طراحی و ساخته می‌شود که با صرف کمترین هزینه ممکن. بیشترین امکان دسترسی را در سرتاسر طول گوره. به آن فراهم کند و به خوبی ارتباط بین جاده‌های اصلی و فرعی را به‌گوره برقرار می‌کند و در عین حال در شبکه راههای محلی. نقش موْثری را برای ترددهای عمومی ایفا کند. مشخصات فنی این جاده‌ها باید براساس استانداردهای کشوری و ایمنی عبور دو طرفه تعیین گردد. این امر بخصوص زمانی که در نظر است تا تردد عمومی از روی آنها صورت گیرد. الزامی است. ۵ -2 25 ددهمن۸ -ا| ۱۰۰ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۶-۵ شیبهای دسترسی به تاج گوره (شیبراه) به منظور دسترسی به تاج گوره و یا خروج از روی آن و همچنین عبور انسان. حیوان و خودرو از یک سمت‌گوره به سمت دیگرآن شیبراههایی در دو سمت گوره احداث می‌گردد. شیبراه سمت زمین برای برقراری ار تباط حاده روی تاج گوره با جاده‌های دسترسی محلی به‌گوره بوده و شیبراه سمت رودخانه نیز به منظور ارتباط با تأسیسات. اراضی حاشیه رودخانه و خود رودخانه و یا دسترسی به ساحل مقابل رودخانه در محلهایی که نیاز باشد. احداث می‌گردد. موقعیت شیبراهها باید به تصویب واحد سرپرستی گوره‌ها برسد. شیبراهها براساس نوع استفاده‌شان به دو گروه شیبراههای عمومی و خصوصی طبقه‌بندی می‌شوند. شیبراهمهای 1 ی 5 ۰ : ۱ 2 عمومی به منظور تامین نیازهای عمومی در سطح کشوری. استانی. شهری با محدوده جاده طراحی می‌گردد. در احداث شیبراههای خصوصی. رعایت حداقل هزینه ممکن و حداکثر بهره‌وری اقتصادی باید مدنظر باشد و در زمانی ساخته شود که واقعاً وجودشان ضروری بوده و حتماً مورد استفاده قرار گیرند. برای صرفه جویی قابل توجه در مصالح مورد استفاده در احداث شیبراههاء بهتر است این شیبراهها در امتداد مایل نسبت به راستای گوره و نه عمود بر آن طراحی شود. عرض شیبراه بستگی به نوع استفاده از آن دارد. در محل اتصال شیبراه به گوره. نیاز به عریض‌سازی گوره برای تأمین شعاع مناسبی برای گردش خودرو است. شیب طولی شیبراه نباید بیش از ۱۰ درصد باشد. شیبهای جانبی در طرفین شیبراه نباید کمتر از ۱عمودی به ۳افقی باشد تا درصورت استفاده از پوشش گیاهی برای حفاظت شیبهای جانبی. امکان عملکرد ماشینهای علف‌جینی باشد. برای حفاظت شیبراه باید سطح شیب با یک لایه شن با دانه‌بندی مناسب و یا سنگ شکسته پوشیده شود و این لایه تا حدی در روی سطح تاج گوره نیز امتداد یاید. استفاده کرد و به هیجوجه نباید از خاکریزگوره برای این منظور استفاده شود و ضمناً ساخت شیبراه منجر به کاهش عرض تاج گوره نیز نشود. 2 ۲ 2 2 در بعضی مواقع جاده دسترسی به عنوان جاده گشت زنی در روی تاج گوره احداث می‌شود تا به منظور بازرسی گوره و تعمیرات آن و اقدامات سیل ستیزی استفاده گردد. 40 |[۳۵1۳۵ -2 1 آ۵۵ ۳ -| ۱۰۱ -------- صفحهٔ بعد -------- عرض این جاده دسترسی بستگی به عرض گوره و وضعیت استفاده از حاده دسترسی روی تاج دارد. در اکثر مواقع جاده روی تاج یک طرفه احداث می‌شود و در بعضی مواقع با هدف بهره‌برداری از آن برای تردد عمومی. دو طرفه نیز ساخته می‌شود که در این صورت باید در مرحله طراحی گوره پیش‌بینی لازم را انجام داد. در صورت طراحی یک ه ۰ ی 2 ۱ س ۰ ۰ ی ۰.۰ .۰ طرفه برای حاده روی تاج لازم است تا ایستگاههایی برای توقف خودروها و عبور خودرو مقابل در نظر گرفت. فاصله مناسب برای این ایستگاهها از یکدیگر در صورتی که شیبراه در این حد فاصل نباشد. برابر ۰ مر است. موقعیت دقیق این ایستگاهها بستگی به عواملی نظیر فاصله کارگاه. خصوصیات جاده. راستای‌گوره و نیازهای محلی دارد. به عنوان مثال. در صورتی که عرض تاج گوره ۶ متر باشد. ابعاد یک ایستگاه بر طبق شکل ۴-۵ است. سم" غخ؟ .۸ ی پا شکل ۴۳-۵- ایستگاه در مسیر جاده دسترسی روی تاج گوره همچنین به منظور دورزدن خودروها در روی تاج‌گوره و بخصوص در انتهای جاده دسترسی روی گوره. لازم است محلهای مناسپی در جاده‌های یک طرفه پیش‌بینی کرد. ابعاد یک محل دورزنی " برای جاده دسترسی به عرض ۳/۶ متر. مطابق با شکل ۵-۵ است. 1۳۵۳۵۵۵ -2 1۳۵۵۹ -| ۱۰۲ -------- صفحهٔ بعد -------- شکل ۵-۵- محل دورزدن در مسیر جاده دسترسی روی تاج گوره ۷-۵ سازه‌های متقاطع با گوره در مسیرگوره‌ها. ممکن است سازه‌های مختلفی نظیر: لوله‌های انتقال آب. نفت یاگاز. کانالهای انتقال آب و یا کابلهای برق و تلفن و غیره عبور نماید و در این صورت بدنه یا شالوده گوره را قطع کند. در صورتی که در مرحله طراحی یا ساخت گوره و سازه‌های متقاطع با آن. توجه کافی به اصول و حساسیتهای خاص مجاورت دو نوع سازه با مصالح خاکی و بتنی. فلزی یا پلاستیکی نشود. احتمال بروز خطرهای جدی برای هرکدام از سازه‌ها و بخصوص گوره می‌رود. زیرا در شرایط سیلابی و بالاآمدن تراز آب در مجاورت گوره. احتمال وقوع پدیده تراوش در سطح خارجی سازه متقاطع و همچنین رخداد پدیده رگاب در بدنه یا شالوده گوره وجود دارد. در عین حال احتمال نشت آب از محل اتصالات لوله به داخل بدنه و شالوده‌گوره و یا نفوذ ذرات خاک به داخل لوله نیز وجود دارد. در این زمینه بعضشی نقایص اساسی دیگر ممکن است بروز کند که در زیر به آن اشاره می‌شود: - عدم مقاومت کافی لوله‌ها در برابر فشار خاک فوقانی یا تنشهای ناشی از عبور ترافیک از روی‌گوره - عدم قابلیت انطباق اتصالات لوله‌ها با حرکتهای ناشی از نشست شالوده و یا بدنه‌گوره - نامناسب‌بودن مصالح ریخته شده در اطراف لوله‌ها یا عدم تراکم کافی این مصالح با توجه به نکات فوق. حتی‌الامکان باید از عبور سازه‌ها و بخصوص خطوط لوله انتقال مایعات در شالوده و بدنه‌گوره خودداری نمود. اما در بعضی موارد. این امر اجتناب‌ناپذیر است و لذا در چنین شرایطی که ممکن است به‌دلیل عبور مسیر یک‌گوره جدید از روی یک خط لوله موجود. تغییر مسیر یک خط لوله یا عبور خط لوله جدید از داخل یا روی ۱۳ -------- صفحهٔ بعد -------- گوره موجود ایجاد شود. توجه به عوامل مهم زیر لازم است: ار تفاع گوره - مدت و فراوانی رخداد سیل. بخصوص در تراز بالای آن - نوع خط لوله (خط لوله با فشار کم یا زیاد. خط لوله زهکشی با جریان ثقَلی) - استحکام سازه‌ای خط لوله و اتصالات آن و میزان تراکم خاک اطراف لوله - امکان قطع جریان لوله در شرایط شکستگی خط لوله یا در زمان خرابی شیرهای یک طرفه در مسیر خطوط جریان ثقلی هنگام سیلاب - سهولت انجام تعمیرات و دفعات مورد نیاز - هزینه سیستمهای مختلف قابل قبول - نتایج محتمل ناشی از پدیده رگاب یا شکست خط لوله - تجارب قبلی ساخت و نگهداری خطوط لوله علاوه بر توجه به عوامل فوق. یک سری معیارهای عمومی نیز در عبور خطوط لوله از زیر یا داخل گوره‌ها ضروری است که در جدول شماره ۱-۵ آمده است. اما باید توجه داشت که عبور لوله‌ها از روی تاج گوره‌ها در مقایسه با عبور آنها از داخل بدنه یا شالوده گوره‌ها بهتر است و باید ترجیح داده شود و این امر بخصوص برای لوله‌های انتقال گاز و لوله‌های تحت فشار ضرورت دارد. باید توجه نمود. در صورتی که در مسیرگوره. خطوط لوله وجود دارد. باید این خطوط براساس معیارهای داده شده در جدول ۱-۵ بررسی شوند. در صورت لزوم قبل از اجرای گوره اصلاح یا تعویض شده و یا در صورت امکان مسیر آنها جابه‌جا گردد و در غیر این صورت اگر امکان اصلاح یا تعمیر. تعویض یا جابه‌جایی وجود ندارد. لوله موجود تر جیحاً با بتن پر شود و به‌جای آن از خط لوله جدید در روی‌گوره استفاده نمود. این امر به ویژه برای خط لوله تحت فشار ضروری است. شکست یا نشت از خطوط لوله تحت فشار می‌تواند آثار تخریب‌کننده‌ای بر شالوده‌گوره داشته باشد. استفاده از شیرهای کنترل سریع یا تجهیزاتی که از فرار گاز یا سیالهای دیگر جلوگیری کند. در خطوط تحت فشار الزامی است. در ارتباط با لوله‌های زهکش ثقلی موجود. اگرچه عبور آنها ازگوره مجاز است. ولی به‌دلیل آنکه امکان دارد این خطوط مقاومت لازم برای تحمل بار وارد شده از طرف گوره را نداشته باشد. لذا قبل از احداث گوره باید از نظر مقاومت آنها کاملاً مطمثئن شد. ۱۰۴ -------- صفحهٔ بعد -------- جدول ۱-۵ معیارهای عبور - وضعیت عبور لوله معیار موردنظر باید مطمئن شد خط لوله در شرایط خوب است. باید خط لوله مقاومت کافی در برابر بارهای وارد شده از طرف‌گوره را داشته باشد. خطوط لوله باید پوشش کافی از خاک را برای مقاومت در مقابل عبور خودرو یا وسایل سنگین داشته باشد. خط لوله باید گیرداری کافی یا پوشش مناسب را برای مقابله با نیروی زیر فشار مربوط به پدیده شناوری داشته باشد. خط لوله باید در محل اتصالات از انعطاف پذیری کافی در مقابل نشست و ام مورد انتظار برخوردار باشد. خط لوله تحت فشار باید تمهیدات لازم را برای قطع سریع جریان در زما نشت با شکست لوله داشته باشد. خط لوله با جریان ثلی باید دارای تمهیداتی به منظور قطع اضطراری در هنگام عمل نکردن شیرهای یک طرفه در انتهای خط لوله در سمت در زیر خط لوله در محدوده 1 - مصالح شالوده نسبت به پدیده ۳ سمت خشکی گوره مصالح نفوذپذیر رگاب حساسیت دارد. به کار رود. - مصالح بدنه‌گوره نسبت به پدیده رگاب حساسیت دارد. ۱۰۵ خط لوله از گوره [۲۶] جای ماندن خط لوله موحود در شالوده گوره عبور خط ل از بدنه گوره در زیر تراز بیشینه اب وله جدید روی شیب و در بالای تراز بیشینه اب -------- صفحهٔ بعد -------- در صورت احداث خطوط لوله جدید. تنها عبور لوله‌های با جریان ثقّلی از شالوده یا بدنه گوره مجاز است و تعداد این خطوط و ابعاد آنها باید به حداقل ممکن کاهش یابد. اگرگوره‌ای از مصالح نفوذپذیر ساخته شده است و یا فرش نفوذناپذیر بالادست آن در سمت رودخانه کمتر از ۱/۵ متر ضخامت دارد. به هیچ وجه نباید لوله‌ای از این‌گوره عبور داده شود. اصولاً عبور خط لوله جدید از مسیرگوره. بهتر است از روی تاج آن یا در بدنه گوره در ترازی بالاتر از تراز بیشینه سیل باشد. اگرچه در این حالت مشکلات شالوده و بدنه‌گوره بسیار کاهش می‌یابد. ولی احتمال بروز مشکلاتی نظیر شناور شدن لوله بر اثر مغروق شدن آن در زمان سیلاب. آبشستگی یا فرسایش گوره در محل خروج لوله از بدنه و تخریب لوله بر اثر برخورد اجسام شناور در جریان سیل وجود دارد. نکته دیگری که در ارتباط با عبور خط لوله از شالوده و بدنه‌گوره باید مدنظر داشت. ضرورت حفاظت لوله‌های فلزی در مقابل عوامل مخرب شیمیایی یا فیزیکی است. در این زمینه استفاده از نوعی پوششهای حفاظتی با استفاده از موادی نظیر: قیر مخصوص 3 قطران . سیمان. رنگ اپوکسی "و پوششهای پلی‌اتیلن با رعایت استانداردهای مربوط توصیه می‌گردد. مواد حفاظتی مورد استفاده علاوه بر دارابودن خاصیت گیرایی و مقاومت کافی. باید به مقدار کافی. به سهولت و با هزینه کم در دسترس باشد و تغییرات درجه حرارت را به خوبی تحمل کند. خطوط لوله بتنی یا پلی‌اتیلن علاوه بر خطوط لوله مختلف که ذکر آن گذشت. سازه‌ها و تأسیسات مختلف دیگری که عمدتاً بتنی هستند در مسیر گوره احداث می‌گردد. تأسیساتی نظیر: دریچه‌های تخلیه زه اراضی و مناطق مسکونی اطراف. پایه‌های پلها. کانالهای انتقال آب. آییندهای کشتیرانی. سرریزهاء سیفونها و غیره که در هنگام طراحی‌گوره باید دقت کافی به نحوه تماس و اتصال آنها باگوره مبذول گردد. در این زمینه. علاوه بر توجه به مسئله تراوش و رگاب. موضوع نشست نامتقارن تأسیسات وگوره نیز از حساسیت بیشتری برخوردار است. بخصوص زمانی که شرایط شالوده ضعیف و سست است. در این شرایط بهتر است محدوده اتصال‌گوره و سازه بتنی قبل از اجرا با اقدامات پیش بارگذاری تقویت شود تا نشستهای نامتقارن به حداقل برسد. در محل اتصال‌گوره با سازه‌های بتنی. در صورت امکان باید با استفاده از غلتکهای پاچه‌پزی یا لرزشی تراکم کافی ایجاد نمود و در صورت نبودن فضای کافی و یا احتمال خطر برای سازه بتنی در زمان کار غلتک ماشین سنگین. باید از غلتکهای دستی استفاده کرد. نکته مهم دیگر در این رابطه. توجه به حفاظت شیروانیهای گوره در مجاورت کلیه سازه‌های بتنی است. زیرا بر اثر تغییر شکل سازه‌های مجاور. احتمال بروز اغتشاش در جریان و فرسایش و آبشستگی بدنه‌گوره وجود دارد. لذا باید با روشهای مناسب. شیروانی گوره در این محدوده حفاظت گردد. [- 0 2- 08 7 کازم۳ دوم -3 ۱. ۶ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست مراجع اصلاح مسیر و حفاظت دیواره رودخانه‌های سیلابی با روشهای مناسب ساختمانی - بیولوژیکی. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. مهدی یاسی. دانشگاه شیراز. تابستان ۱۳۶۷. بررسی و مفایسه روشهای کنترل سیلاب. محمدحسن چیتی. مهندسین مشاور سازه‌پردازی ایران. ۱۳۷۲. توصیه‌هایی در مورد فنون بررسیهای صحرایی از دیدگاه ژئوتکنیکی. طرح تهیه استانداردهای مهندسی آب کشور. وزارت نیرو. ۱۳۶۷ راهنمای مطالعات طرحهای کنترل سیلاب. طرح استانداردهای مهندسی آب. وزارت نیرو شهریور ۱۳۷۱. زمین‌شناسی مهندسی و ژئوتکنیک. معماریان. انتشارات دانشگاه تهران. ۱۳۷۴. سدهای خاکی و پاره‌سنگی. محمود وفائیان. انتشارات دانشگاه صنعتی اصفهان. ۱۳۶۸. طراحی گوره‌ها (1.2۷02۶) برای رودخانه‌های ایران. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. محمدحسن جیتی. دانشکده فنی دانشگاه تهران. شهریور ۱۳۷۰. مقاومت و گسیختگی خاک. محمود وفائیان. انتشارات جهاد دانشگاهی دانشگاه صنعتی اصفهان. ۱۳۶۴. مهندسی سیلاب. نورالدین ایرملو انتشارات موسسه تحمیقاتی و انتشاراتی ذوقی. تبریز. ۱۳۶۲. هیدرولیک کاربردی, محمد نجمایی. انتشارات دانشگاه علم و صنعت ایران. ۱۳۷۲. ۰ .1۷لا 100۳01081 510۷۵ ب۲عا ۳ ]۳۵0 ,فا ۶ع6ج 800 1۱-2008[ ۰ ,2000810۷۵613 ۰ 1۹0۳۶ ۷/۵6 ,۲1811008 مادنا بکعه 51 ۲1۷۵۵۵۱۵ 11:۵0 ما1 ام صعن0 -12 ۰ ,۷۵۳6 ۱10 ,45 .۲0 با .5.8.ل7] ,1208 521 ام جعزفع0 -13 ۰ ,۳۵166۲5 آ۵ ۲۵۶ وش کن] مدع ما ۲ ما0۹ هه صعن10 -14 با ...لآ ,ق۱1۵0 ۳۵۳۵ -15 ۰ ,ق1001 بزطاع1 ۲0۷ ,۳۳۵۳ کلگا ,۷/۵۲۵ عطا 1۵ |0۵ ۳۵۵۵ -16 ۰ ]م0 ۱1۱۹ ۵۲ 8۳۵۷ 83۷۵۲ ,13020 ۱۵ ۷/۵۳۵ ۷۵۲ 1۵۳ 17-۱20۵ 4 ,آ[ |۷۵ ۱/0۵۲۵[ 200 8.7.00 ,ق۳۵1۵ ععه 0 ععداسنگ ام ۱8-۱۵۵۵ ۷ ,10110 .61.2 [[۳۳۵۳ کل ,۳۳۵011065 200 001۵1301005 0۲۳10۵۵ |۱20۵ -19 ۰ ,ق1012 بلطااع1 40 ۳۳۵۷۵۳110 10885 ۳100۵۵ 000۳6۳۹1۷۵ 10۳ کع زا6۱06 200 ۱/۵0۵ -20 ۰ ,۳۹۲۸۳ ۱1۵22060 ۰ ,ق1018 ,62ع 10.۷.1021 1۳۵10108 200 آ0ا 0 8020 ۸۵ ۵۵ ۱/۵۵۵ -ا2 ۱۰۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۰ ,۷۵۲۳6 ۲1۵۷۷ با 111[ - 60۵۷ ۷۵ ,۷16۳۵۷ بخعزا ۱1۷۵۳۵ [ع 6۵00 0000 -22 ,۷۵۲6 ۲10۷ ب[ا111 - 6030 ۱۵ ,۸.11.۳۳۵ بفمزا۵ 11۷۵ اعصصقم) 0000 -23 7 ,۵0] ,1۳۷۳ 1۳:۳۵ اقا ۳۰۲/۵0۹6۵ ۳۵۱۵۵۳۱۳۵۰ ۱۷۵۳ نن فعام 3۳۱۵ 24 ۸٩) ۷۷۵1|1۱ 12, 4‏ مادام کماو0 ]1.۸.۱1۵0 معا ند 0۵90۹5 ۵۲ ۷۷۵۱5 امرام ۲ -25 ۰ ,و70۳5 310 ,کامال ۳۵10۵۵۵ باا11۵ 3۳۸1۵ ۷.۹1 ۳۵۱۳۳۵8 26-۸۷ ۰ ,1010 ۲0 ۵اه 60.۷7.۷۵۳۵ 1۳۵118 ند ام ۷۵۵0 ۲۲۵۵۵۶۳ 27-۸۷۵ 1۱99 ۰ 5.۸.ل] ,]|۷۵ 11۰۷۷/560 ,ق0۵06 8۷۵۲ -28 ۰ ,08 130ع1ع< 1۳6 با1اع1 ,۵00 111.۷۵۳ بکع۷م] ۸۱۷۵۳۴ 200 کعما(ا عک5 -29 ۵۲۰ ۲0۷۷ ۵ 111 - ب03 ۷۵ مباهاه وعاق] ظ ,۳۵۵۱۵۵۳۵۵۰ کعوم۲ ما۷۷ -30 197 ۱: ۸ -------- صفحهٔ بعد -------- 40 017 ۲1۵6 ۳۵] 1 0 0۳۲ ۳۷۵۱1۵ 1۹1۵6 ( ]0 ۱۷۱۱۹۲۳۹ 0۰ ]۷102806 1۹0۲۵۹ ۷۷/۵۵۲ 11۵۵ 0 لآ 12000۷ 4۵ 120301۵1 20 5100120 آ0 م01 7100116/07 (091874, ):۵(۱۹171107۱ 60 ۸107110۵۱۲6 ٩] 5 ۳۵۳۱1۵11۵0۱ 4 -------- صفحهٔ بعد -------- این نشریه ٍ توره‌ضا و با ها ستداونتردین شذیاأنی رد‌دخانه‌ز : در سای | تدره‌ضاً و انوا ِ اغلاعات دور دزد دبای شراحی ار ۱ به فراحی گوزره پا تذریب و روش شده است. ند نکسنداری گوزره این نشریه با ز رددخانه‌ضاً و ض ِ هشندسی ردودد ررسیضای تکار اأست. ِ ِ مرکز مد ی ۱۱۱