معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی

⚠ این متن با نرم‌افزار از روی تصویر خوانده شده و ممکن است خطا داشته باشد؛ برای استناد، اصلِ سند را ببینید. جمهوری اسلامی ایران ریاست جمهوری معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی اهنمای مطالعات ر بخت‌شناسی دلتاها فشریه شماره ۵۶۲ معاونت نظارت راهبردی وزارت نیرو امور نظام فنی دفتر مهندسی و معیارهای فنی آب و ابفا گ 33 ی ۱۳۹۰ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- را بسمه تعالی ریاست جمهوری شماره: ۵۷ ۱/۸۱۵ تاریخ: ۱۳۹۱۱/۲۳۹ بخشنامه به دستگاه‌های اجرایی, مهندسان مشاور و پیمانکاران موضوع : راهنمای مطالعات ریخت‌شناسی دلتاها به استناد ماده (۲۳) قانون برنامه و بودجه و ماده (۶) آیین‌نامه استانداردهای اجرایی طرح‌های عمرانی - مصوب سال ۱۳۵۲و در چارچوب نظام فنی و اجرایی کشور (موضوع تصویبنامه شماره ۹ ۳۳۴۹۷ه مورخ ۱۳۸۵/۴/۲۰ هیأت محترم وزیران) به پیوست نشریه شماره ۵۶۲ امور نظام فنی. با عنوان «راهنمای مطالعات ریخت‌شناسی دلتاها» از نوع گروه سوم ابلاغ می‌شود. رعایت مفاد این ضابطه برای دستگاه‌های اجرایی. مشاوران» پیمانکاران و ساییر عوامل ذی‌نفع نظام فنی و اجرایی. در صورت نداشتن ضوابط معتبر بهترء از تاریخ ۱۳۹۱/۴/۱ اجباری است. ۸۸ -------- صفحهٔ بعد -------- اصلاح مدارک فنی امور نظام فنی اجرایی معاونت برنامه ریزری و نظارت راهبردی رییس جمهور با استفاده از نظر کارشناسان برجسته مبادرت به تهیه این نشریه نموده و آن را برای استفاده به جامعه مهندسی کشور عرضه نموده است. با وجود تلاش فراوانء این از این‌رو از شما خواننده گرامی صمیمانه تقاضا دارد در صورت مضاهده هرگونه ایراد و اشکال فنی مراتب را به صورت زیر گزارنس فرمایید: ۱ - شسماره بند و صفحه موضوع مورد نظر را مشخص کنید. ۳- ایراد مورد نظر را به صورت خلاصه بیان دارید. ۳- در صورت امکان مت ن اصلاح سده را برای جایگزینی ارسال نمایید. 2- نتانی خود را برای تماس احتمالی ذکر فرمایید. کارشناسان این امور نظرهای دریافتی را به دقت مطالعه نموده و اقدام مقتضی را معمول خواهند داشت. پیشاپیش از همکاری و دقت نظر جنابعالی قدردانی می‌شود. نشانی برای مکاتبه : تهران, میدان بهارستان» خیابان صفی علی‌شاه - مرکز تلفن ۳۳۲۷۱ معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهورء امور نظام فنی ۱01 ۷۷۱۲: ۳ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- بسمه تعالی دلتاها از مهم‌ترین واحدهای ریخت‌شناسی کشور محسوب می‌شوند که تاثیر زیادی در فعالیت‌های کشاورزی» استخراج معادن» مدیریت سواحل و غیره دارند. با توجه به گستره سواحل کشور در شمال و جنوب و وجود دلتاهای متعدد در آزماء مطالعه دلتاها ضرورت پیدا می‌کند. مطالعه دلتاها می‌تواند از دیدگاه‌های مختلف صورت پذیرد که تبیین چهارچوب علمی برای انجام این مطالعات در قالب یک راهنمای مطالعه از منظر ریخت‌شناسی, از اهمیت زیادی برخوردار می‌گردد. با توجه به اهمیت مبحث فوق, امور آب وزارت نیرو در قالب طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشورء تهیه نشریه «راهنمای مطالعات ریخت‌شناسی دلتاها» را با هماهنگی آمور نظام فنی معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس‌جمهور در دستور کار قرارداد و پس از تهیه. آن را برای تایید و ابلاغ به عوامل ذینفع نظام فنی اجرایی کشور به این معاونت ارسال نمود که پس از بررسی» براساس ماده ۲۳ قانون برنامه و بودجه و آیین‌نامه استانداردهای اجرایی مصوب هیات محترم وزیران و طبق نظام فنی اجرایی کشور (مصوب ۴۲۳۳۹/ت ۳۳۴۹۷ مورخ ۱۳۸۵/۴/۲۰ هیات محترم وزیران) تصویب و ابلاغ گردید. بدین وسیله معاونت نظارت راهبردی از تلاش و جدیت رییس آمور نظام فنی جناب آقای مهندس غلامحسین حمزه مصطفوی و کارشناسان محترم امور نظام فنی و نماینده مجری محترم طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشور وزارت نیرو» جناب آقای مهندس محمد ابراهیم نیا و متخصصان همکار در امر تهیه و نهایی نمودن این نشریه» تشکر و قدردانی می‌نماید و از ایزد منان توفیق روزافزون همه‌ی این بزرگواران را آرزومند می‌باشد. امید است متخصصان و کارشناسان با ابراز نظرات خود درخصوص این نشریه ما را در اصلاحات بعدی یاری فرمایند. معاون نظارت راهبردی زمستان ۱۳۹۰ [ -------- صفحهٔ بعد -------- تهیه و کنترل مجری: دانشگاه تربیت مدرس مولف اصلی: منوچ‌هر فرج‌زاده اصل دانشگاه تربیت مدرس دکترای جغرافیای طبیعی اعضای گروه تیه کننده: سیاوش شایان دانشگاه تربیت مدرس دکترای جغرافیای طبیعی مهدی شفیعی‌فر دانشگاه تربیت مدرس دکترای سازه‌های دریایی منوچهر فرج‌زاده اصل دانشگاه تربیت مدرس دکترای جغرافیای طبیعی محمود افسوس شرکت مهندسین مشاور سازه‌پردازی ایران ‏ فوق‌لیسانس مهندسی هیدرولیک وحید چگینی مرکز ملی اقیانوس‌شناسی دکترای مهندسی سواحل و سازه‌های دریایی نرگس دشتی طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب لیسانس مهندسی آبیاری کشور - وزارت نیرو أقای محمود افسوس شرکت مهندسین مشاور سازه‌پردازی ایران ‏ فوق‌لیسانس مهندسی هیدرولیک آقای محمدابراهیم بنی‌حبیب دانشگاه تهران دکترای مهندسی عمران - آب آقای محمدحسن چیتی شرکت مهندسین مشاور ساز آب‌پردازان فوق‌لیسانس مهندسی سازه‌های آبی آقای فریدون خزاعی انجمن شرکت‌های ساختمانی فوق‌لیسانس مهندسی راه و ساختمان آب کشور- وزارت نیرو آقای حسام فولادفر موسسه تحقیقات آب فوق‌لیسانس مهندسی هیدرولیک آقای سید کمال الدین نوری وزارت کشور لیسانس مهندسی کشاورزی آقای جبار وطن‌فدا وزارت نیرو فوق‌لیسانس مهندسی سازه‌های هیدرولیکی اعضای گروه هدایت و راهبردی پروزه: خشایار اسفندیاری رییس گروه آمور نظام فنی فرزانه آقارمضانعلی رییس گروه آمور نظام فنی ساناز سرافراز کارشناس منابع آب آمور نظام فنی -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان مقدمه فصل اول- فرآیند مطالعات ۱-۱- شفاف‌سازی اهداف مطالعات ریخت‌شناسی ۲-۱- الگوی انجام مطالعات فرم یا شکل دلتاها ۳-۱- الگوی انجام مطالعات فرآیند شکل‌گیری دلتاها ۴-۱- تهیه مدل ریخت‌شناسی ۵-۱- خروجی‌های مورد انتظار ۶-۱- نحوه ارزیابی دقت و صحت مطالعات ۹-۱- نحوه تهیه نقشه‌های زمین ریخت‌شناسی دلتاها فصل دوم - تبیین موارد استفاده از مطالعات ریخت‌شناسی به عنوان ابزار مدیریت دلتاها ۱-۲- کلیات ۱-۱-۲- شناسایی آسیب‌پذیری سواحل ۲-۱-۲ بسترسازی برای توسعه مطلوب کشاورزی ۳-۱-۲ مکان‌یابی مناطق گردشگری در مناطق ساحلی ۴-۱-۲- شناسایی اراضی سیل‌گیر در مناطق دلتایی ۵-۱-۲- کمک به شناسایی مناطق دارای پتانسیل برداشت مصالح رودخانه‌ای ۶-۱-۲- کمک به شناسایی مناطق دارای پتانسیل ذخایر معدنی پیوست ۱- مفاهیم پایه پیوست ۲- معرفی دلتاهای ایران و طبقه‌بندی ریخت‌شناسی آنها پیوست ۳- روش‌ها و رویکردهای مطالعات پیوست ۶- انجام مطالعات ریخت‌شناسی دلتاها پیوست ۵ - ابزار مطالعات منابع و مراجع ۱۳ ۱۶ ۱۷ ۱۷ ۱۷ ۱۸ ۲۰ ۳ ۲۳۳ ۳۵ ۳۵ ۳۵ ۲۳۶ ۲۶ ۲۶ ۲۶ ۳۷ ۴۱ ۶۳ ۶۹ ۷۷ ۹۱ -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان شکل ۱-۱- شکل‌های مختلف دلتاها شکل ۲-۱- تصاویر ماهواره‌ای دلتای رودخانه کلرادی مکانگ و ولگا شکل ۳-۱- تغییرات دلتای رودخانه زردچین در سال‌های ۱۹۷۹ و ۲۰۰۰ شکل ۴-۱- تغییرات دلتای رودخانه نایف کانادا در سال‌های ۱۹۷۳ و ۱۹۹۶ شکل ۵-۱- تصاویر ماهواره‌ای تغییرات ریخت‌شناسی دلتای سفیدرود در طی سال‌های مختلف شکل ۶-۱- تهیه نقشه تغییرات دلتای رودخانه سفیدرود در طی زمان‌های مختلف شکل ۷-۱- تغییرات مسیر رودخانه سفیدرود در طی ادوار زمانی مختلف شکل ۸-۱- مرز پیشانی دلتای می‌سی‌سی‌پی در ۴۶۰۰ سال گذشته شکل ۹-۱- تصویر ماهواره‌ای باند ۱ (سمت راست) و باند ۵ (سمت چپ) سنجنده 7۸1 ماهواره لندست شکل ۱۰-۱- حالت‌های مختلف رسوب‌گذاری در آنواع اصلی دلتاها شکل ۱۱-۱- حالت‌های مختلف رسوب‌گذاری در دلتاها براساس میزان غلظت مواد شکل ۱۲-۱- نحوه بررسی تحولات دلتا در طی دوره‌های زمانی مختلف شکل پ. ۲-۱- مهم‌ترین شکل دلتاها شکل پ.۳-۱- آنواع دلتاهای سازنده و مخرب شکل پ.۴-۱- ریخت‌شناسی و طبقه‌بندی دلتا برحسب اهمیت نسبی فرایندهای رودخانه‌ای» امواج و جزر و مد شکل پ.۱-۲- دلتای رودخانه گرگان رود در دو مقیاس مختلف شکل پ.۲-۲- دلتای گهرباران در مصب رود نکا در دو مقیاس مختلف شکل پ.۳-۲- تصویر ماهواره‌ای دلتای سفیدرود در دو مقیاس مختلف شکل پ.۴-۲- تصویر ماهواره‌ای دلتای زرینه‌رود در دو مقیاس مختلف شکل پ.۵-۲- تصویر ماهواره‌ای دلتای رودخانه هیرمند در دو مقیاس مختلف شکل پ.۶-۲- تصویر ماهواره‌ای دلتای زاینده‌رود در دو مقیاس مختلف شکل پ.۷-۲- تصویر ماهواره‌ای دلتای رودخانه هندیجان در دو مقیاس مختلف شکل پ.۹-۲- دلتاهای منطقه ساحلی دریای عمان؛ بالا (نقشه) پایین (تصویر ماهواره‌ای) شکل پ.۱-۵- مراحل مدل‌سازی فهرست جدول‌ها عنوان جدول پ.۱-۱- اختصاصات چینه شناسی در سامانه‌های مختلف دلتایی ۱ ۲ ۳ ۳ ۱۴ ۶ ۶ ۸ ۹ ۳۱ ۳۲ ۳۵ ۳۶ ۴۴ ۴۶ ۴۸ ۴۹ ۵۱ ۳ ۴ ۵۶ ۵۸ ۸ ۳۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- مغدمه ۱ مقدمه دلتاها به عنوان محیط‌های رسوبی خاص در مجاورت دریاها به لحاظ وجود منابع معدنی پلاسر مهم جهان مانند الماس و سایر گوهرهای گرانبها و حتی دخایری چون سولفید نابرجاء مخازن نفت و گاز و اراضی مستعد کشاورزی» محیط‌های مناسبی را برای توسعه فعالیت‌های اقتصادی ایجاد می‌کنند که این مزیت به همراه وجود منابع آب کافی و مناسب برای انجام فعالیت‌های کشاورزی» زمینه‌های استقرار سکونتگاه‌های متعدد انسانی را نیز فراأهم می‌کند. علی‌رغم وجود منابع آب و خاک مناسب در دلتاهاء پدیده‌های متعددی همانند شیوه‌های بهره‌برداری و مدیریت بهینه این مناطق را براساس اصول علمی طلب می‌کند. رسوبات موجود در منطقه دلتایی از فرسایش سنگ‌های موجود در حوضه آبریز تشکیل می‌شوند که در بررسی‌های ژئوشیمیایی اکتشافی, نقطه شروع مناسبی می‌باشد. می‌تواند در شناسایی و تبیین فرآیندهای شکل‌زا و چگونگی اثر آنها بر روی تحول محیط‌های دلتایی از اهمیت و جایگاه خاصی برخوردار باشد و به مدیریت این مناطق در حوزه‌های فعالیت مختلف کمک کند. به طور کلی دلتاها از نظر ابعاد زیر دارای اهمیت اقتصادی زیادی هستند [۳۷]: - توسعه ساخت و ساز در اراضی دلتایی - دلتاها به عنوان معادن شن و ماسه مقدار این مواد در هر دلتا نسبت به دلتای دیگر متفاوت است. منابع شن عمدتا در قسمت فوقانی یک دلتا یافت می‌شوند. دلتاها به - دلتاها به عنوان تامین کننده آب زیرزمینی مورد نیاز بیش‌تر دلتاها تا زیر سطح آب زیرزمینی توسعه پیدا می‌کنند و از این‌رو نهشته‌های عمیق‌تر از آب زیرزمینی» اشباع است. دلتاها به تنهایی می‌توانند به عنوان یک آبخوان ! با بار زیاد قلمداد شوند و ممکن است به عنوان منبع تغذدیه برای استخرها و دریاچه‌های مجاور عمل نمایند. - دلتاها به عنوان تامین کننده اراضی کشاورزی آب کافی برای انجام فعالیت‌های کشاورزی» مزیت آنها را دوچندان کرده است. |- 7۳ -------- صفحهٔ بعد -------- 4 راهنمای جامع مطالعات طرح» بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل لایه‌های مختلف زهشته گذاری شده در دلتاها منبع بسیار با ارزشی برای بررسی تاریخ گذشته همان منطقه زا شمار می‌رود و با حفر ترانشه‌های مختلف می‌توان به وضعیت آب و هواء پوشش گیاهی و جریان‌های رودخانه‌ای در گذشته پرداخت و بدین ترتیب تاریخ آن سرزمین را از دیدگاه‌های مختلف مطالعه نمود. - هدف به طور کلی هدف از تدوین این راهنما را می‌توان در موارد زیر خلاصه نمود: * بررسی و معرفی دلتاهای مهم ایران به همراه ویژگی‌های هریک از آنها * مشکلات و9 تنگناها در بررسی و مطالعات ریخت‌شناسی دلتاها همانند مطالعه سایر موضوعات ریخت‌شناسی ساحلی مشکلات متعددی از جمله محدودیت‌هایی از نظر شیوه و چگونگی انجام مطالعه ایجاد می‌شود. - دامنه کاربرد کاری خود را در رابطه با مقیاس مطالعه» مشخص و به‌کار گیرند. لذا دامنه کاربرد این راهنما با توجه به دقت و نباز مطالعاتی متفاوت بوده و9 محققین بر حسب شرایط مطالعه. می‌توانند زوایای خاص آن را براساس این راهنما تعیین و9 مد نظر قرار دهند. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۱ فر آیند مطالعات -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- فرآیند مطالعات ه ۱-۱- شفاف‌سازی اهداف مطالعات ریخت‌شناسی ریخت‌شناسی به مفهوم بررسی شکل دلتا و تحولات آن در طی زمان گذشته و پیش‌بینی چگونگی تغییرات آن درآینده است. به زیر صورت می‌گیرد: ۳۲-۹- الگوی انجام مطالعات فرم با شکل دلتاها همان‌طور که در مطالب پیشین ذکر شد فرم یک دلتا از مظاهر اصلی برای طبقه‌بندی دلتاها محسوب می‌شود. هرچند که همه جهان نشان داده شده است. همان‌طور که در شکل‌ها مشخص است هر یک از دلتاها از شکل‌های متفاوتی برخوردار هستند. برای برای شناسایی شکل دلتاها مهم‌ترین ابزارء داده‌های سنجش از دور می‌باشد و همان‌طور که در بخش ابزارهای مطالعه گفته شد تکنیک‌های سنجش از دور به دو روش تفسیر بصری و تفسیر یا پردازش رقومی می‌تواند برای مطالعه دلتاها به کار گرفته شود. در تفسیر چشمی. عکس‌های هوایی و یا تصاویر ماهواره‌ای چاپ شده با استفاده از کلیدهای تفسیر همجنون تون رنگ. بافت. شکل و اندازه مورد تفسیر قرار گرفته و محدوده دلتا و عوارض روی آن بر روی کاغذ کالک پیاده می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- شکل (۱- نشان می‌دهد ۱ راهنمای مطالعات ریخت‌سناسی دلناها ۳ 0 در و ۱۱ یس ره ۷ ۱ 100 شکل ۱-۱- شکل‌های مختلف دلتاها [ ۳۵] طلاعات بسیار باارزشی از طریق این تصاویر قابل دستیابی است که مهم‌ترین آنها شکل یا فرم دلتا می‌باشد. هریک از هده شده در دلتاهاء بیانگر رژیم رسوبی» رژیم جزر و مدی» رزیم هیدرولوژیکی و سایر موضوعات می‌باشد. علاوه بر این ای بیانگر خصوصیات کاربری زمین نیز می‌باشد که از روی تصاویر قابل بررسی و نقشه‌کشی می‌باشد که در -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- فرآیند مطالعات ۲ از موضوعات مهم دیگر در بررسی شکل دلتاهاء بررسی تغییرات ریخت‌شناسی آنها در بستر زمان می‌باشد. برای بررسی تغییرات در شکل دلتا لازم است چندین عکس با زمان‌های مختلف مورد بررسی قرار گرفته و روند تغییرات دلتا در دوره‌های زمانی تهیه شود. از بررسی شکل تغییرات انجام شده می‌توان روند تغییرات و چگونگی آن را تفسیر و استنباط نمود و بدین طریق وضعیت آتی را برآورد کرد. برای مثال شکل (۲-۱) نشان دهنده تصویر ماهواره‌ای رودخانه زرد چین در سال‌های ۱۹۷۹ و ۲۰۰۰ می‌باشد. مقایسه تصویر سال ۱۹۷۹ با سال ۲۰۰۰ نشان دهنده افزایش اراضی و کاهش کم پوشش گیاهی در سال ۲۰۰۰ است. همان‌طور که از مقایسه تصاویر ملاحظه می‌شود بیش‌ترین اختلاف دو تصویرء در شکل خطوط ساحلی است. وارد شدن حجم آنبوهی از رسوبات رودخانه زردء دلتای آن را به شکل یک لنگر بزرگ توسعه داده است. بدین ترتیب فرآأیند ایجاد دلتاء چندین صد کیلومترمربع را به خاک چین افزوده است. -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ راهنمای « 333333333333 ای ۱ هرا رچج :2 کوک 5 رو رد ی را َ ْ ۰ ۰ واگ را روص ورگ ۸ ۳ 20 0 کرحم هر کوک را ۹ 2 ۹ ۰ ی ۱ ۹ ۰ را ری ان : ۰ ی ح ور ی ۰ زو ی ای 4۰ ۱ دنتای رو دخانه کلرادو / ۹۴ ۱1:۳۸ زا تمه ۰ 5 ی هید ۹ ۰ ۰ ۹ 5 چده مضما ما : ۰ ۹ ۰ ۱ ۱ ۰ ۱ ۰ ۱ دتای مکانگی ی ی نش .۱5۳ /۵ 9 َ ۹ هر هم هر 2 ۵ َ ۱ 3 8 سا سر نو او ۰ ۱ اد بش چا ید : ه 5 هرن خر ظ 9 ۹ 4 : ۹ چ ۳۳۴ دنتای رو دخانه ولگ ۳ 720 ۸0 ۸ /۹۹۸. طالعات ریخت‌سناسی دلناها ۳ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- فرایند شکل (۴-۱) پوشش گیاهی با مطالعات ۹ یا ها یا 5 2 و1979 ۱ 8 5 ر یش را لا :ی ۹ ب۴۷ ۳۹ و ۳۹ شکل ۳-۱- تغییرات دلتای رودخانه زردچین در سال‌های ۱۹۷۹و ۲۰۰۰ [2۸] انشان دهنده دلتای رودخانه نایف" کانادا مربوط به سال‌های ۱۹۷۳ و ۱۹۹۶ می‌باشد. این تصاویر ض ناسی دلتا بیانگر تغییرات پوشش گیاهی در نواحی ساحلی بندر هادسون " در کانادای مرکزی می‌باشد ۹ من نشان دادن ۵ -| 2- ۲1۹03 -------- صفحهٔ بعد -------- ۱ شکل (۱-۱ سفیدرود از طر: سس سا رس ر ۸۸ ۵۱ و مس ی ۳ ی 9 [۸ ۱ هم : را ار ۴ و ی نی ۳ 8 اس شا ح ۳ ۲ ۱ 9 و ۳ نو ۳ ۰ سید ۰ ی 0 همین . او و م ۱ ی رو و سای و .۰ ۰ تا ۰ 2 ۰ ی ۰ 1 ۰ 5 ی رد و 8 هه وه رو ارس ی ریک ۰ ۹ ها ۱ ۳ هه شی تو رزم یا ی ۱ ۰ را هود و ۱ 3 و ی ان و ۰ یط ای + ی تس : امد هه .۰ ۳ مر ی 1 ی 2 . 4 چیه ۹ ۹ َ 2 5 9 ۰ ۳ و َ ی ۰ ه یه .۳ ۰ رت 0 1 ای 1 ی رم وه 5 2 ی 1 ۰ سض 9 ۹ دم ات در ی : ۰ : تا مه ۰ را زا اد عکو ی ۴ ۱ 3 سک ی ۶ و سوه ی َ ور . جر یه مرو ی مد از و ۰ ْ .1 و ری چطس 7 +۰ نم . سا ۱ ی ۱ _ ی 0 : ۹ ۵ نم میم ‌ ۱ ۳ زر ها -- « ی هه َ 4 ۱ 2 یم دح و ... اسطت که ۵۸ ۰ عمع ید و 5 ی ۰ ۹ ۰ سا 1 اش 0 و .۵ ی 2 تج 7 مرو ی ی وه و ۹۷ ۰ رادم ۳ ن کول ۹ 1 ی اسطس س را ۱ بر و - ۰ نیو 1 ام 0 مد ی پ با اف ۹ و رح ۰ یی 7 و ی بط هر ۳ ی ی ص سا اس و ات ود ۳ با و ْ 1 رون و ید ی رها یی هام بر 8 3 اوج رب یر و : 3 و 7 سر و در : یا زر ۰ ی با ی را را 0 گرا وین وا ی هت ۰ سر 7 او ار ی مشچ ی و ی ی ی 1 ی سا 1 او ار و ی ی ی اک ی ۱ ییرد یا یر 2 وب ۷ . هست ی دو 2 ۸ یخ ی شی 5 ۹ می : هی : ی گو ۳ ست و 2 3 ۵ ی راک روا یا از دود ۰ رف نی 6 ی ۷ و 1 - اس مضه ره اد نس ام 4 ۳ ۰ بزیهد اجه و سل موس ۹ دا کچ ۴ اد وت و ها و رم ده ۰ ی که ی 0 ی َ- رو ۰ رس ۵ تیا سر ام و چا 2 سس و و میج و سال‌های ۷۳ سامت ی ف کانادا در باشد. أ خانه نایف ۲۹ مید لتای رود ۱۹۹۸ و ت د ی زظ ۱ > شکل ۶-۱- تغییر های ۰۱۹۸۷ تغییرات رخ کل ای سال ی ق برر سم فیدرود بر یی بر دلتای سفی باشد و از ای اره‌ای ( تاریخ‌های ی گدار ماهواره ۰۰ بر تصاوی ت‌نُساسی دلنا‌ها داده در دلتای -------- صفحهٔ بعد -------- عو مو ل اول- فرایند مطالعات )۱ ۳۷ اشا که ی ه و ۹ 1 ۹۹۱( ۱۹/۸۷ ۹ ۸ 5 1: ۰ ۱ ْ 5 ۱ : 7 ۱ ی سا 5 ۹ 9 ۱ هه ۱ ۰ : ۱ ۱ ۱ اد سس ۹ 6 ط ۲ ۹ ار رش هر ۲ ۳ .۳+ اه .۳ ۳ ۹ - ۹ ۹ ۱ ۱۳۰ 2 ۳ ۹۹۸ ۹ ۱ 1 ۹ ن ی ت ا تسد ۹ ل 1 ‌ ز ۳ ۳ ۳ شکل ۵-۱- تصاویر ماهواره‌ای تغییرات ریخت‌شناسی دلتای سفیدرود در طی سال‌های مختلف [۳۱] پس از تهیه تصاویر و بررسی تغییرات رخ داده در شکل دلتاء تهیه نقشه تغییرات امکان‌پذیر خواهد بود که به‌وسیله آن می‌توان امل تاثیرگذار در شکل دلنا را تحلیل نمود. نمونه‌ای از این نقشه‌ها که برای دلتای رودخانه سفیدرود تهیه شده است در شکل -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳ راهنمای مطالعات ریخت‌سناسی دلناه ۲۵۸۵۶ 182۵۵ 0( ۵ 900 + جک ححا ۳۷۳ شکل 1-۱- تهیه نقشه تغییرات دلتای رودخانه سفیدرود در طی زمان‌های مختلف [۳۱] علاوه بر بررسی تغییرات ریخت‌شناسی دلتاها در کوتاه مدت. امکان بررسی تغییرات مسیر رودخانه‌هایی که ایجاد کننده دلت می‌باشد از طریق تصاویر ماهواره‌ای امکان‌پذیر است. به‌طور مثال شکل (۷-۱) نشان دهنده تغییرات بستر رودخانه سفیدرود د طی شش مرحله است که در نهایت باعث گردیده بستر رودخانه از قسمت‌های غربی به قسمت‌های شرقی انتقال یافته و در انته نیز به بخش‌های مرکزی جلگه گیلان انتقال پیدا کند. شکل (۸-۱) نیز نشان دهنده تغییرات بلندمدت دلتای می‌سی‌سی‌پی د / ۱ رِ ۱ : : -------- صفحهٔ بعد -------- مط فصل اول- فرآیند مط فصل اول- فرای شکل ۸-۱- ۳ لعات 33333333 اش ۱ ۰ : دلتای فعال دریای خزر ۳7 هد مش اک ووووا 19 5 ۱ ۱ ی دس ۱ ۱ و۳ ۲ 5 سای ۱ 0۶ 8 ال هک ۳ 4 ۹ ار ۷ ۱/2 ۹ ۱ ۱ 3 7 هر ۲ ۱۸ ۱ ی نزن ی ۲ دلتای بز ۱ گ‌سند زا 1 کر 5 ُ سید ۳ ره دخانه / 1 ۱ :: , 32۳6۵ س - سس : : ۱ ۱ ! : ۱ ۱ ۹ 101 9۱۱۱۱ ۳ ۱ ۱0 نس 1 9 ۷ ۹۳۰ ۹ َ َ ی 4 ۳ ره َ- و .در 2 چگ وا ما ما بصن یس ی ۹ ن نس را ار 4 0 یو رسمه با با یک ورم سا اون رب نم 190 50 0 نپشنه یه همه مرز پیشانی دلتای می‌سی‌سی‌پی در 21*۰ سال گذشته- ۱) بیش تر از 21*۰ سال ق م ۲) ۳۵۰۰- ۳۵۰۰-۸ق م 8) ۲۸۰۰-۱۰۰۰ ق م۵ ۵) ۱۰۶۰-۳۰۰ ق م1) 1-۷۵۰ ق م ۷) قرن پنجم تا حاز ۱۳ 4 5 های ۰ ق م؛ ۳۹1 -------- صفحهٔ بعد -------- 23 راهنمای مطالعات ریخت‌سناسی دلنتاها علاوه بر روش تفسیر بصری برای شناسایی و تفسیر شکل ریخت‌شناسی دلتاهاء روش پردازش رقومی تصاویر ماهواره‌ای به عنوان یک روش نوء امروزه مورد استفاده قرار می‌گیرد که توضیحات مربوط به چگونگی پردازش داده‌های رقومی در قسمت‌های قبلی این راهنما ذکر گردید. در تفسیر رقومی برای تهیه نقشه فرم دلتا لازم است داده‌های با قدرت تفکیک مکانی مناسب جمع‌آوری گردد. تصاویر سنجنده 7۸ یا /۳۳۲۸ ماهواره لندست با قدرت تفکیک مکانی ۳۰ متر برای این منظور بسیار مناسب می‌باشد. این سنجنده‌ها دارای باندهای مختلفی می‌باشد که هر یک از آنها دارای کاربردهای خاص خود می‌باشد. به منظور تهیه شکل دلتا لازم است باندهایی که درآنها اختلاف بین خشکی و آب بسیار زیاد می‌باشد انتخاب گردد و باندهای مادون قرمز مانند باند ۵ سنحنده یاد شده که در آنها بازتاب سطوح آبی به حداقل کاهش می‌یابد می‌تواند مرز واقعی دلتا را مشخص نماید و اندازه‌گیری ویژگی‌های هندسی مانند مساحت و محیط را نیز امکان‌پذیر می‌سازد. برای مثال اختلاف بازتابی بین خشکی و آب در شکل (۹-۱) نشان داده شده است. در شکل مذکور تصویر سمت راست نشان دهنده باند ۱ سنجنده 7۸1 ماهواره لندست است که در آنء سطوح آبی به هیچ وجه قابل شناسایی نبوده؛ درحالی که در تصویر سمت چپ که مربوط به باند ۵ سنجنده مذکور در محدود مادون قرمز می‌باشد مرز لا َ 1 ۳ ا ( ۱ ۵ ۱ ۰ ۱ ۰ 4 ا ۴ ,7 ا/ 1 | : ۱ اما ۱ 7/7 :1 3 سم * روما ۲ چه * 3+ + ۰ 3 و ۰ ۹ 8 ِ ۹ ۹ ۰ 4 : 2 ۱ ۰ ْ. ی ۰ نم ۳ 5 ۰ ۷ ۰ ۱ ۰ . 1 ۱ ما ۰ 1 ۱ ۰ ۳ ی ۶ َ ار و ۰ ا ۰ .۰ را ۸ ۵ که ض 5 ۰ حظ - 0 له 9 ۴ ای 1 + که و مر فنون دیگری در پردازش رقومی تصاویر ماهواره‌ای موجود می‌باشد که از طریق آنها می‌توان اختلافات و تغییرات رخ داده در دلتاها را با استفاده از رایانه‌ها شناسایی نمود. از جمله مهم‌ترین فنون مورد استفاده در این زمینه تفریق تصاویر از هم می‌باشد که از ۳-۱- الگوی انجام مطالعات فرآیند شکل‌گیری دلتاها فرآیندهای مختلف نهشته‌گذاری شکل گرفته و شکل خاصی را ایجاد نموده‌اند. -------- صفحهٔ بعد -------- فقصل اول- فرآیند مطالعات ۱ در الگوی نوع اول که دلتا به صورت نوک تیز می‌باشد ناهمواری‌های ماسه‌ای متشکل از ماسه‌های ریز و گل‌ها در مجاورت دریا شکل می‌گیرد. در این نوع دلتا فرآیند فرسایش امواج بر توزیع رسوب دهانه رودخانه غلبه دارد و چنین شکلی را ایجاد می‌کند. در نوع مدور یا گرد که رودخانه سازنده دلتا در ساحل است اما عمل آمواج در توزیع محدد رسوب در امتداد موأنع ساحلی موثر است. در نوع بریده بریده فرآیند جریان‌های جزر و مدی, جزایر ماسه‌ای متعددی را ایجاد می‌کند که توسط کانال‌های جزر و مدی در امتداد پیشانی دلتا از همدیگر تفکیک می‌شوند. در نوع باریک و یا انگشتی که میزان آبرفت بسیار زیاد است. رودخانهء دلتا را در دریا ایحاد می‌کند و عمل امواج در آن محدود است. با توجه به موارد فوق» مطالعه نوع فرآیندهای به جاگذاری نهشته در منطقه دلتا دارای اهمیت زیادی است و حداقل شش گروه از متغیرهای تاثیرگذار زیر در شکل‌گیری دلتا قابل بررسی است [۳۵]: - ورودی رسوب به‌وسیله اندازه» آب و هوا و ناهمواری حوضه آبریز» مهار می‌شود. حوضه‌های بزرگ با ناهمواری زیاد و آب و هوای مرطوبء مهار کننده جریان‌های آب و رسوب زیاد است. - ماهیت نهشته‌های دلتا شدیدا به‌وسیله غلظت آب دریا یا دریاچه تاثیر می‌پذیرد. - امواج» جریان‌های دریایی و جزر و مد بر توزیع مجدد رسوب تاثیر می‌گذارند. - عمق آب در جایی که دلتا در حال توسعه است در میزان توسعه پیشانی دلتا و انرژی امواج قابل دسترس برای حمل رسوب تأثیر می‌گذارد. - وزن نهشته‌های دلتا روی میزان فشرده شده و میزان فرو رفتن نهشته‌ها تأثیر می‌گذارد. - ساختار حوضه نهشته‌گذاری در دوره تداوم پایداری و زمین‌شناسی دلتا تاثیر می‌گذارد. در شرایطی که یک رودخانه دارای رسوب به یک دریاچه یا دریا می‌ریزد. اختلاط رودخانه با آب دریاچه یا دریا شدیدا سرعت جریان را کاهش داده و ممکن است نهشته‌گذاری بار بستر سریعا اتفاق افتد. درحالی که بار معلق به‌طور وسیعی با میزان غلظت‌های نسبی سیالات و به‌وسیله عمل امواج مهار می‌شود. به‌طور طبیعی آب رودخانه شیرین, روی آب شور به صورت جریان سطحی" گسترش می‌یاید (شکل ۱۱-۱-الف). اختلاط و شود به داخل دریا حمل شود. جایی که رودخانه به دریاچه آب شیرین می‌ریزد. اختلاط به آسانی رخ داده و یک جریان محوری " با وسعت محدود شکل می‌گیرد (شکل ۱۱-۱- ب). نهشته‌گذاری در این حالت به‌طور کامل بوده و دلتای دریاچه‌ای با بستر متمایز روی بستر قبلی شکل می‌گیرد. در شرایط نادر که رودخانه با جریان خیلی سرد به داخل دریاچه گرم‌تر می‌ریزد. شکل جریان به صورت صفحه‌ای بوده و جریان با گل آلودگی زیاد تولید می‌کند که مواد را به داخل اعماق دریاچه انتقال می‌دهد. 1 ۱-۳۱۵6 111000 -2 1 |۸۵ -3 -------- صفحهٔ بعد -------- ۱ راهنمای مطالعات ریخت‌سناسی دلناها . ار ابستر به یه نداشته شده ۰. شکل ۱۱-۱- حالت‌های مختلف رسوب‌گذاری در دلتاها براساس میزان غلظت مواد [۳۵] مدل‌های ریخت‌شناسی از مهم‌ترین مواردی است که قبل از انجام مطالعه و تهیه نقشه ریخت‌شناسی مدنظر قرار گیرد. در این مدل رویکرد تهیه نقشه, داده‌های ورودی مورد نیازء شیوه تلفیق و خروجی‌های مورد نظر مشخص و آرائه می‌گردد. در وافع تهیه مدل‌های مذکور به عنوان راهنمای پایه برای تهیه نقشه مذکور می‌باشد که می‌تواند روند انجام تغییرات و دوره زمانی آن را نیز بر روی آن مشخص نمود. -------- صفحهٔ بعد -------- قصل اول- فرآیند مطالعات ۷ ۵-۱- خروجی‌های مورد انتظار مهم‌ترین خروجی مطالعات ریخت‌شناسی دلتاها ارائه نقشه‌های ریخت‌شناسی می‌باشد که می‌تواند مورد استفاده متخصصین مختلف قرار گیرد. به همراه نقشه‌های مذکور تحلیل کمی و تحلیل‌های کیفی می‌تواند صورت گیرد. در تحلیل‌های کمی اندازه گیری‌های صورت گرفته در روی شکل دلنا از نظر مساحت. محیط و سایر ویژگی‌های هندسی استخراج و مورد بررسی قرار می‌گیرد. محاسبه بیلان هیدرولوژیک و بیلان رسوب شریان‌های انتقال جریان به دریا و یا دریاچه از جمله خروجی‌های کمی مطالعات ریخت‌شناسی دلتاها می‌باشد. تحلیل و تفسیر کمی تغییرات به صورت ماهیانه و سالیانه و عوامل حاکم بر این نوع تغییرات از جمله خروجی‌های این مطالعات محسوب می‌شود. در تحلیل‌های کیفی تفسیر ارقام با توجه به جمع‌آوری اطلاعات مختلف صورت گرفته و به صورت کیفی عوامل اصلی موثر بر تغییرات و نوع آن مشخص و ارائه می‌گردد. آزمون سناریوها و یا گزینه‌های مختلف در شرایط حمل رسوب به صورت بار بستر و یا بار معلق در جریان‌های اصلی منطقه و تأثیر آن بر ریخت‌شناسی دلتاها از جمله مواردی است که از طریق به‌کارگیری مدل‌های رودخانه‌ای رایانه‌ای یا اصطلاحا مدل‌سازی عددی امکان‌پذیر است [۵]. از طرف دیگر در این مدل‌سازی‌هاء توجه به اثرهای جریان‌های دریایی» امواج و نیروهای جزر و مدی در ریخت‌شناسی دلتاها از طریق مدل‌های رایانه‌ای نتایج باارزشی را در اختیار کاربران مختلف قرار می‌دهد. 1-۱- نحوه ارزیابی دقت و صحت مطالعات مهم‌ترین شیوه آرزیابی دقت و صحت مطالعات انجام مطالعات میدانی است. با توجه به مشکل بودن انحجام مطالعات میدانی و هزینه و زمانبر بودن آن می‌توان از روش بررسی چگونگی انطباق نقشه تهیه شده با سایر نقشه‌های موضوعی تهیه شده از همان منطقه استفاده نمود. از جمله این نقشه‌ها می‌توان به نقشه‌های پوشش گیاهی و نقشه‌های خاک‌شناسی اشاره نمود که می‌باید نتایج حاصل شده و نمایش داده شده روی نقشه‌هاء تاییدکننده همدیگر باشد و در صورت وجود تناقض, احتمال وجود خطا در یکی از نقشه‌ها می‌باشد که باید شناسایی و برطرف گردد. از تصاویر ماهواره ای نیز می‌توان برای تعیین دقت و صحت مطالعات انجام گرفته استفاده نمود که موجب کاهش هزینه انجام مطالعات خواهد شد. ۷-۱- نحوه پیش‌بینی تغییرات ریخت‌شناسی همواره محیط طبیعی در معرض انواع تغییرات ناشی از وقایع طبیعی و رخدادهای ناگهانی است که لازم است کلیه این تغییرات از قبل شناسایی و به نوعی در نقشه‌های ریخت‌شناسی گنجانده شود تا کاربران با افق و میزان تغییرات عوامل شکل‌زا و شده, به‌هنگام شود و تغییرات جدید رخ داده در آنها منعکس شود. شکل (۱۲-۱) نمونه‌ای از نقشه‌های ریخت‌شناسی بازسازی شده را برای یک منطقه دلتایی نشان می‌دهد. همان‌طور که شکل مذکور نشان می‌دهد تحولات دلتا تا وضعیت کنونی در ۵ مرحله اتفاق افتاده است. برای تهیه این نوع از مدل‌های بازسازی, از لوگ چاه‌های مختلف استفاده می‌شود که در قسمت بالای شکل, موقعیت آزها نشان داده شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ ۸-۱ ملاحظات به منظور به اشترا قرار گیرد. برخی از کل صفحه اول این وب س می‌باشد. از مهم‌ترین ملاح - سطح دس در وب سا شکل ۱۲-۱- نحوه بررسی تحولات دلتا در طی دوره‌های زمانی مختلف [۳۳] قرار دادن نقشه‌های ریخت‌شناسی تهیه شده در شبکه جهانی اینترد بلاتی که در این زمینه باید در نظر گرفت موارد زیر می‌باشد: رسی: اگر برخی اطلاعات می‌باید به صورت محرمانه بوده و در اختیار همگان قرار نگیرد بت مشخص شود و فقط افراد ویژه بتوانند به همه اطلاعات دسترسی داشته باشند. ت ( (۱۳-۱) نشان دهنده ساس مقیاس دلخواه -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- فرآیند مطالعات ۹ - فرمت داده‌ها: داده‌های نقشه‌ای و داده‌های جدولی باید در فرمت‌های استانداردی ارائه شوند تا در نرم‌افزارهای رایج قابل استفاده باشند. در عین حال می‌توان امکاناتی را در این سامانه قرار داد تا افراد متناسب با فرمت مورد نیاز خود بتوانند اطلاعات را بازیابی کنند. - مقیاس: نقشه‌های ریخت‌شناسی تهیه شده ممکن است از مقیاس متفاوتی برخوردار باشند. به همین منظور لازم است امکاناتی در سامانه قرار داده شود تا کاربران حسب نیاز خود بتوانند مقیاس دلخواه را انتخاب و داده‌ها را بازیابی کنند. - قابلیت بزرگنمایی: درصورتی که اندکس نقشه‌ها بر روی یک نقشه کلی نمایش داده شود با استفاده از امکاناتی که در این نقشه قرار داده می‌شود می‌توان با انتخاب موضوعات و بزرگنمایی آن» منظرهای جزیی‌تر را مشاهده نمود. - قابلیت بازیابی مشروط داده‌ها: این امکان به کاربر این فرصت را می‌دهد تا بتواند از میان نقشه‌های موجود در پایگاه اطلاعاتی, نقشه‌های خاص را برمبنای شروط تعیین شده بازیابی نماید. 1۵۵۶ ۶۵۷0۵۶ ۷۵۳۶۷ 20 ۸و 1 چا ۶6 + لت هل - 7 و۴ هلر و2 (ه ۰ 0 م6 8 ۰ 1۵-0 ]اد وش و عل , فص . طارض . محدطو | :۷۵ زغه ا23 6۲11۹۰۵1۱911 66۱۳۹۲۵ ۵۹۱۵9۱۹۲۵ ۹۲۲۱۵۵ ۱۲۱ 72 6 6۵۳۱۱۱۵۱۷ آ۵ ۵۵5 |۱۲۵و 600۵۳۵۱۵۱۵ ۱۷ ۴و ۳۵۵۶ ا۱۲۵و۵۱۵ 960۲۵۲6۳ ۱۵ ۱۵ که ۵۶۱ 3۱0 ۷«عده ۵۵ ۲۵۷۱۵۵ ۱۵ ,۱۱۹۵۱۹۵۵ ا#با0 1۲۱۶ 0 96006۲۵۱۵0 ۵۱۵ ۶۳۷۵۷۵۵ ۷۵۲۵ 1۳۵۷ ,65اه ۵۳۵۲۵۵۲ ۷۵ ۵۱ عاطداد ۷ 36 ۳۹۵0۶ 30 ۵۵۵ ۷۰۲۵ ااط نام 800005۲۵ 06۲ ۱۵ 061۵:۱۵۳۵ 06 ۶وا۵۱ ۵۲۵۳ ۰*00 ۹0و ام فده 0۳۵۳ ۷۵ ۵ ,(۷ 06۲۲۵۵ ۳ عااطاام ۸۵ ۲۶۵۵۵۲۵۱ ۵ض ۱۵ ۳۵۵۵۱۵۹ اه زوها۵ ۵۲۵۱ معو هه 0) "0 داف‌عاره0 6۵ ,1986 ۱۵ 00۳۵۱۵۹۵۵ ۵0۵ (0۶6) ۶۴۱۹۵۵۹۵۵ ۵۵۶۵۵۲ 6۵۲۳۳۹۵۵ ۵۵ ۷ ۱۵۵۵ ۷۵۶ 0۳۹9۲۵۹۳ و |۷۵۱۱ وه #اهی 1:100.000 اه ۳۵۵۶ 8 ۵0۵ 1:25.000 اه ۳۵۵۶ 27 ۵۶ 0۵0۶۶۶ ۳۵۵ ۵0۱۵ اوه 00 ۷۵۷ ۵ ۱۵۷۵ اا0ای ۳۵۵۶ 7۳۵۳۳۵۵۵ ۵0001۵000۶ ام ۲۵۵۱۵۲۶ ۵۳۹۵۳۷ ۱۵۳م م0 ۵ ,600۲۵۲۵۳۵۱۵9۷ ۵ موم ادا ۵ 1۶ ۷910۳۶ فا۵ه ۵۶ 0۳۵۹۵۳۵۹۵ 0۵۳۳۵۱۵۷ 0۳۳۳۹۱۵۹۵۹ ۵ 0۲۵۶۵۲ ۵ 300 را۱۵ ۳۵۲۵۳ ۳۳۵۵۵ ۵۹۵ ۱۱۱۵۱۵۲۳۶ ,0۲۵۵۵۶۵5 0۲۵۷۱۵۶ ۵۹۵ ۲۵۵۹۲ هه عادو ۱۱۷۵۶۹ :۵۲ ۵۱۱۱۵۲۵۷۵ ۱۵ ۳۵۵۶ ااد ۷۱۵۳۶ ۵۵0 ۱۶۵۲ ۱۱۵۲۵۶۱۵۵ ۵۵۶۰3۵۵ ا۲۵ و0۳۵۱ 00۵۲و ۱۵ کاانا ۲۵ ۵ 0 ۳۱۵۵۵۱۵9 اهع و۵۱۵ 60۵۲و ۵۵ ام ۱۵۱۷۱۵۲۵ ۵هاهاعل ‎٩‏ ۵ یمود م۲۸ با موه ,۸۳۹۳۵۳۳۵۲۵ 5 ۳۱۵۵۵۱9 960۵۲۵۳۵۱۵9۱۵۵ ۲ 5۵1 5 800 ۳۵۵۶ ۵۶۳۵ ۵00۷۳۳۲ ۳۵۵,۳۵۵ ۵۲ ۲۵۷۱۵۵۵م ۵۲۵ کادمهاهم +عطضاه ود کاهاماومط ,۷۸۵۵۶ ,(و۵۲ط۵۱۵۵۱) 8۵۲۶000 .۵ :۵۲۵9۲۵۳ ۵۳۱۵۲۷ ۵0۶۵6 ۵۵ ۵۲ ۵0۳۳۳۳۳۵۵ 000۲۱۵۹۵۵ ۵ضه ۷ ۵امط ۱۶ 0۵00۷۲۱9۳۲۵۶ ۳۵۵ ,2006 ۵۵۲ ۳۵ 1۵ 800۱۳(۰) ۵۵۵ ۶۷۰ ۵هن (اععهم) مها ۷۶۰ ر(۷۵۱) ۵ا :م۶۲ (260۵) ۵0۵۲ ۶۳اق۷ ۵8۰ 300 (و ۲ اع۷۵0) اها۶ ,8 ر(8000) ۵۷۵۵۶ ۵۸۰ :۳۵۳۵۵۲۶ 3 ۷ط ۲۳۰۹۵۵۵ 5 ا0۵۲ ۲۳۹۵۶ ۳6 وجرازون (روجابم و۷۲ ممه 0موجمبخ 0۵ ۵ ۲۵۵۲ ۵ مخ وروجوروم 8 660۲۳۵۲۵۳۵۱۵۵۶۱5 )6 060 مزاط نام 80۳065۲6 06۲ ۱۱۵ 50۳۷۷۵۲۵۲۱۵۲۵۵۲۵ ۵ ری ۴۲ ۳ 7 ۳ 5 0 اس حم اس ۹ شکل ۱۳-۱- صفحه اول وب سایت نقشه زمین ریخت‌شناسی کشور آلمان در اینترنت [۶۲] -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۰ راهنمای مطالعات ریخت‌سناسی دلناها ۹-۱- نحوه تهیه نقشه‌های زمین ریخت‌شسناسی دلتاها ۱-۹-۱- تشکیل پایگاه داده جغرافیایی در کل برای تهیه نقشه‌های ریخت‌شناسی از ابزارهای مختلفی مانند نقشه‌های توپوگرافی, نقشه‌های زمین‌شناسی, عکس‌های هوایی» تصاویر ماهواره‌ای, لوگ چاه‌های حفاری» آمار ایستگاه‌های هیدرومتری و رسوب‌سنجی» لوگ چاه‌های حفاری, داده‌های هیدرودینامیک. عملیات میدانی و غیره استفاده می‌گردد که توضیحات مربوط به هریک از داده‌های مذکور در بخش ابزارهای مطالعات این راهنما به تفصیل بیان گردید. اولین قدم برای تهیه نقشه ریخت‌شناسی دلتاهاء تشکیل پایگاه اطلاعات جغرافیایی رقومی از انواع اطلاعات فضایی و توصیفی می‌باشد تا بدین ترتیب مجموعه اطلاعات موردنیاز در یک محیط یکپارچه در اختیار قرار گیرد. پس از تشکیل پایگاه اطلاعات مذکورء می‌توان از امکانات سامانه‌ی اطلاعات جغرافیایی برای تلفیق و همپوشانی لایه‌های اطلاعاتی به همراه قابلیت‌های بازنمایش اطلاعات توصیفی مرتبط با آنهاء نقشه‌های ریخت‌شناسی تهیه و تفسیر گردد. از جمله مهم‌ترین مشکلات برای تشکیل یک پایگاه داده فضایی در محیط سامانه اطلاعات جغرافیایی در مرحله اول نبودن نقشه‌های رقومی مورد نیاز در همه موارد موضوعی مورد نیاز مانند نقشه‌های توپوگرافی با نقشه‌های زمین‌شناسی بوده که در این شرایط رقومی کردن آنها مستلزم صرف وقت و هزینه فراوانی خواهد بود و از طرفی دیگر هم مقیاس نبودن نقشه‌های موضوعی مورد استفاده می‌باشد که در این صورت تبدیل مقیاس نقشه‌ها را به یک مقیاس واحد اجتناب‌ناپذیر خواهد ساخت. قبل از انجام تحلیل‌های مکانی مورد نیاز روی نقشه‌ها می‌باید آنها را به‌صورت زمین مرجع درآورد یعنی مختصات موقعیتی را برای آنها تعریف نمود که این مهم توسط حداقل چهار نقطه کنترل صورت می‌پذیرد. این نقاط دارای مختصات معلومی هستند که یا از طریق نقشه‌های مرجع و یا از طریق بهره‌گیری از دستگاه‌های موقعیت‌یاب ماهواره‌ای به‌دست می‌آیند. در صورت عدم زمین مرجع نمودن نقشه‌های موردنیاز خطاهای فاحشی در مرحله ترکیب نقشه‌ها به‌وجود خواهد آمد که دقت نقشه‌های خروجی را کاهش خواهد داد. استفاده از عکس‌ها و یا تصاویر ماهواره‌ای که در مطالعات دلتاها نقش محوری دارند از جمله چالش‌های تشکیل پایگاه داده محسوب می‌شود. انتخاب نوع ماهواره» نوع سنجنده» زمان تصویربرداری» پوشش‌های تصاویر ماهواره‌ای موجود.ء وجود ابر در تصاویر باندهای مریی موجود از مسایلی است که باید مورد توجه قرار گیرد. پس از جمع‌آوری تصاویر مزبور هم مختصات کردن آن با نقشه‌های موجود و رفع خطاهای احتمالی موجود در آزها از مشکلاتی است که قبل از به‌کارگیری آن می‌باید حل شود تا در فرآیند پس از تهیه بانک اطلاعاتی مورد نیاز» تهیه نقشه‌های ریخت‌شناسی مطابق مراحل زیر انجام خواهد شد: اولین قدم برای تهیه نقشه ریخت‌شناسی دلتاهاء تهیه نقشه توپوگرافی عمومی رقومی است که در آن خطوط منحنی میزان ارتفاعی و عوراض روی سطح زمین از جمله راه‌هاء. سکونتگاه‌هاء رودخانه‌هاء کاربری اراضی و غیره نمایش داده می‌شود. در حال حاضر این گونه نقشه‌ها به‌صورت رقومی در مقیاس ۱:۲۵۰۰۰۰ و ۱:۳۵۰۰۰ از طریق سازمان نقشه‌برداری کشور قابل تهیه است. پوشش -------- صفحهٔ بعد -------- فقصل اول- فرآیند مطالعات )۳ عمومی کشور در مقیاس ۱:۵۰۰۰۰ نیز به صورت کاغدی از طریق سازمان جغرافیایی قابل دستیابی است. در حال حاضر نقشه‌های پایه مناطق مرزی کشور توسط سازمان جغرافیایی در حال انجام می‌باشد که می‌تواند در مناطق مرزی مورد استفاده قرار گیرد. مقیاس نقشه مورد استفاده برای تهیه و تولید نقشه پایه دارای اهمیت زیادی است. متاسفانه در کل کشور مقیاس یکپارچه برای در اختیار داشتن کلیه نقشه‌های توپوگرافی, زمین‌شناسی و سایر نقشه‌های مربوط در مقیاس واحد وجود ندارد؛ اما به نظر می رسد با توجه به وسعت دلتاهای کشورء استفاده از مقیاس ۱:۳۵۰۰۰۰ به‌دلیل رقومی بودن و به‌دلیل وجود سایر نقشه‌های مرتبط مانند زمین‌شناسی» نقشه قابلیت خاک و کاربری اراضی در مقیاس مذکور در کشورء نسبت به سایر نقشه‌های موجود در اولویت است. ضمن آن که در صورت لزوم می‌توان از نقشه‌های ۱:۲۵۰۰۰ رقومی برای انجام مطالعات تفصیلی‌تر استفاده نمود. - تهیه نقشه ریخت‌شناسی در زمان گذشته و حال تهیه نقشه‌های ریخت‌شناسی می‌تواند در سه زمان مختلف گذشته, حال و آینده تهیه گردد تا بدین ترتیب بررسی روند تغییرات دلتا در طی ادوار زمانی امکان‌پذیر شود. به‌طور مسلم در هر یک از ادوار زمانی» فرآیندهای مختلفی در شکل‌گیری و تحول دلتاها تاثیرگذار هستند که لازم است در تفسیر نقشه‌های ریخت‌شناسی دلتاها به این موضوع توجه شود. تعیین مرز و محدوده ظاهری دلتا در قسمت ساحلی و خشکی و ترسیم شبکه رودخانه‌ای تشکیل دهنده دلتاء اولین مرحله از تهیه نقشه ریخت‌شناسی را تشکیل می‌دهد. این کار با بررسی نقشه‌های توپوگرافی و انتقال مرز مشاهده شده دلتا روی نقشه صورت می‌گیرد. سپس با روی هم قرار دادن نقشه‌های زمین‌شناسی» تصویر ماهواره‌ای یا عکس‌های هوایی تهیه شده روی نقشه پایه مرز و محدوده دلتا تدقیق و ترسیم می‌شود. برای تعیین محدوده دلتا در سال‌های گذشته (در رابطه با عکس‌ها و تصاویر ماهواره‌ای موجود از زمان گذشته) لازم است پس از انطباق تصاویر سنجش از دور گذشته روی نقشه پایه؛ مرزهای دلتا در زمان گذشته روی آن منعکس شود. نمونه‌هایی از نقشه تغییرات دلتاها که از طریق داده‌های سنحش از دور تحلیل و به‌دست آمده‌اند در شکل‌های (۳-۱) (۴-۱)» (۵-۱) و (۶-۱) ارائه گردیده است که به‌وضوح نقش عکس‌های هوایی و تصاویر ماهواره‌ای را برای تهیه نقشه‌های ریخت‌شناسی دلتاها به نمایش می‌گذارد. - تهیه نقشه ریخت‌شناسی در زمان آینده تهیه نقشه‌های آینده دلتاها از طریق بررسی روند تغییرات دلتا درگذشته تا حال و تعمیم آن برای آینده صورت می‌گیرد. در شکل (۱۲-۱) نمونه‌ای از این نقشه‌ها نشان داده شده است. با تهیه نقشه ریخت‌شناسی برای دو زمان مختلف امکان بررسی تغییرات مکانی با استفاده از قابلیت‌های همپوشانی سامانه‌ی اطلاعات جغرافیایی وجود دارد. در این عملیات امکان بررسی تغییرات از یک نوع به نوع دیگر وجود دارد. از جمله نکات مهم در نقشه‌های ریخت‌شناسی تهیه شده تفسیر فرآیندهای شکل‌گیر و تحول دلتاها است که در این زمینه باید از اطلاعات داده‌های بده رسوب رودخانه‌ها به کمک مدل‌های رایانه‌ای مربوط روند تغییرات آنها بررسی و نقش آنها در فرآیندهای رسوب‌گذاری دلتاها تفسیر گردد. همچنین علاوه بر داده‌های مذکور به منظور تفسیر تاثیر و نقش فرآیندهای دریایی مانند پدیده‌های -------- صفحهٔ بعد -------- جزر و مد و امواج لازم است داده‌های مذکور نیز با کمک مدل‌های رایانه‌ای تحلیل شود تا بتوان فرآیندهای حاکم را برای توسعه و تحول دلتا مشخص و معرفی نمود. - کاربردهای نقشه‌های ریخت‌شناسی تهیه شده نقشه طبقه‌بندی سواحل, تهیه نقشه مخاطرات ساحلی» توسعه فعالیت‌های عمرانی به منظور احداث تاسیسات مختلف مانند پالایشگاه -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۲ قسین موارد استفاده از مطالعلت ریخت‌شناسی به عنوان ابزار مدیریت دلناها -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - نبیین موارد استفاده از مطالعات ریخت‌شسناسی به عنوان ابزار مدیریت دلناها ۳ ۱-۳ کلیات مناطق دلتایی گستره بسیار عظیمی را شامل می‌شود که با توجه به تاثیرات مستقیم و غیرمستقیم» می‌تواند مرز حوضه‌های آبریز مشرف تا ماورای ساحل در درون دریاها را در برگیرد [۳۸]. این مناطق به دلیل داشتن ذخایر با ارزشی همچون پلاسرهای کانیایی, ذخایر مس, سرب و روی نابرجا و سایر ذخایر معدنی دارای اهمیت زیادی هستند. به‌طور مشخص در این محدوده فعالیت‌های مختلفی جهت استفاده از منابع موجود در آنها و استقرار سکونتگاه‌های انسانی صورت می‌گیرد. از این‌رو محیط زیست دریایی شامل اقیانوس‌هاء انواع دریاها و نواحی ساحلی مجاور است که یک مجموعه هماهنگ را تشکیل می‌دهد که جزو اصلی حیات جهانی بوده و سرمایه مثبتی است که فرصت‌هایی را برای توسعه پایدار فراهم می‌آورد [۲]. با توجه به این موضوع است که نواحی ساحلی شامل زیستگاه‌های حاصل‌خیز و متنوعی است که از نظر استقرار و اسکان انسان و امرار معاش محلی و توسعه حایز اهمیت است. بیش از نیمی از جمعیت جهان در امتداد خطوط ساحلی به عرض ۶۰ کیلومتر از دریا زندگی می‌کنند و این رقم تا سال ۲۰۲۰ میلادی, ۲۵ درصد افزایش خواهد یافت [۲] این چارچوب‌ها بیانگر ضرورت اعمال مدیریت جهت بهره‌برداری صحیح از مناطق ساحلی از طریق تدوین قوانین است. با توجه به این موضوع تمام قوانین مربوط به سواحل تحت یکی از سه مقوله کلی حفاظت زیست محیطی, استحکامات دریایی و برنامه‌ریزی قرار می‌گیرند [۲۱]. با درنظر گرفتن اهمیت بسیار زیاد مناطق ساحلی و به‌ویژه مناطق دلتایی ایجاب می‌کند که دانش ریخت‌شناسی در مدیریت این مناطق نقش اساسی را برعهده داشته باشد. با توجه به این ضرورت لازم است نقشه‌های ریخت‌شناسی با اهداف مشخص به منظور ارائه ملاحظات لازم برای بهره‌برداری اصولی از منابع طبیعی و کاهش اثرهای عوامل نامساعد طبیعی تهیه گردد. محوریت اصلی نشان می‌دهد. گروه‌های مختلفی از انواع کاربردهای نقشه‌های ریخت‌شناسی از مناطق دلتایی وجود دارد که در مطالب زیر مورد بحث قرار می‌گیرد: ۱-۱-۲- شناسایی آسیب‌پذیری سواحل مناطق دلتایی در مجاورت دریا در معرض انواع عوامل تهدید کننده مانند امواج» جزر و مدء بالاآمدن آب دریاهاء وقوع زمین افزش, بالاآمدن خشکی و عواملی از این قبیل قرار دارند که همگی جزو عوامل شکل‌زایی هستند که در مناطق ساحلی فبالییت می‌کنند. درصورتی که نقشه‌های ریخت‌شناسی از این مناطق تهیه گردد می‌تواند مکان‌های مناسب برای احداث تاسیسات ساحلی, بنادر مختلف, سکوهای نفتی و سایر تاسیسات مهندسی در اختیار مدیران قرار دهد و در صورت احداث این‌گونه تاسیسات در مناطق اجتناب‌ناپذیر» تمهیدات لازم را انجام دهند. ۳-۱-۲ بسترسازی برای توسعه مطلوب کشاورزی فعالیت‌های کشاورزی موفق در مناطقی با خاک حاصل‌خیز صورت می‌گیرد. خاک‌های مناطق دلتایی در نتیجه به جاگذاری رسوبات حمل شده توسط آب‌های جاری شکل گرفته‌اند. بررسی مناطقی که از مواد ریزدانه با نفوذپذیری و تهویه مناسب از طریق مطالعات ریخت‌شناسی امکان‌پذیر بوده و همه آنها در نقشه‌های ریخت‌شناسی با اهداف کشاورزی منعکس می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳7 راهنمای مطالعات ریخت‌شناسی دلناها ۳-۱-۲- مکان‌یابی مناطق گردشگری در مناطق ساحلی معمولا" مناطق خاصی از ساحل برای انجام فعالیت‌های گردشگری ساحلی مناسب هستند. این مناطق محل‌هایی هستند که نوع و اندازه رسوبات آن برای فعالیت‌هایی مانند شنا تناسب دارد که نقشه ریخت‌شناسی برای شناسایی این مناطق می‌توانند مورد استفاده قرار گیرند. 2-۱-۲ شناسایی اراضی سیل‌ گیر در مناطق دلتایی سیل از جمله پدیده‌های مخربی می‌باشد که نابود کننده تاسیسات و استقرارگاه‌های انسانی در مناطق دلتایی است. در مناطق دلتایی به علت وجود اراضی هموار» خطر سیل گرفتگی معمولا بیش‌تر از سایر مناطق می‌باشد. محدوده بسترهای سیل‌گیر از جمله مواردی است که در نقشه‌های ریخت‌شناسی دلتا نشان داده می‌شود و از این‌رو می‌تواند برای مکان‌یابی مطلوب مناطق مورد نباز استفاده شود. ۵-۱-۲ کمک به شناسایی مناطق دارای پتانسیل برداشت مصالح رودخانه‌ای توسعه و عمران مناطق دلتایی در گروی وجود منابع معدنی مانند شن و ماسه است که مطالعات ریخت‌شناسی می‌تواند نقش فرسایشی چه در گذشته و چه در حال حاضر از کاربردهای نقشه‌های ریخت‌شناسی محسوب می‌شود. 1-۱-۳ کمک به شناسایی مناطق دارای پتانسیل ذخابر معدنی به لحاظ وجود ذخایر معدنی بسیار با ارزشی مانند پلاسرهای کانیایی» ذخایر مس» سرب و روی نابرجا و سایر ذخایر معدنی که در مناطق دلتایی وجود داردء مطالعات ریخت‌شناسی می‌تواند نقش بسیار زیادی در شناسایی و پهنه‌بندی مناطق دارای ذخایر معدنی داشته باشد. از این‌رو به منظور مدیریت صحیح» تعیین نوعی حریم برای دلتاها برای جلوگیری از ساخت و سازهای غیر مجاز ضرورت دارد. -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- پ.۱-۱- مغفهوم دلتا واژه دلتا تقریبا ۲۵۰۰ سال پیش هنگامی که هردوت به استفاده از آن توسط یونانیان اشاره نمود و به دوره‌ای برمی‌گردد که نزهشته‌های ابرفتی حاصل‌خیز منلتی شکل در دهانه رود نیل مورد استفاده قرار می‌گرفت. لیل این واژه را در ادبیات زمین‌شناسی در تعاریف مختلفی برای دلتا بیان شده است که تقریبا همه آنها از وجوه مشترک زیادی برخوردار هستند. به نظر بیرد در مناطق کم عمق دریاهای گذشته در محل اتصال رودها به دریاء جایی که نرخ تجمیع رسوب بیش از میزان فرسایش و پراکندگی آنها توسط تغییر شکل یافته در دهانه رودخانه اطلاق می‌شود که جریان رودخانه در محل ورود به اقیانوس» دریاء مصب رود برزرگ‌ترء دریاچه. مخزن, زمین مسطح لم بزرع یا رودخانه دیگر تشکیل می‌دهد. دلتا از زهشته‌های رسوبی حمل شده توسط رودخانه تشکیل گردیده این رسوبات نیز رسوبات دلتایی و یا جزایر دلتایی گفته می‌شود. - دلتای رود گنگ-براهماپوترا" درکشور بنگلادش و هند با وسعت ۱۰۵۶۴۵ کیلومتر مربع - دلتای رود مکونگ" در جنوب شرق آسیا با وسعت ‎٩۳۷۸۱‏ کیلومترمربع - دلتای رود لنا" در روسیه با مساحت ۴۳۵۶۳ کیلومتر مربع - دلتای رود هوانگ هی" در چین با وسعت ۲۶۲۷۲ کیلومتر مربع - دلتای رود می‌سی‌سی‌پی " در امریکا با وسعت ۳۳۶۷۰ کیلومتر مربع - دلتای رود نیجر در افریقای غربی با وسعت ۱۹۱۳۵ کیلومتر مربع |- ]6[ 2- ۵ 3- 0050۵ 4 8 5- 4 6- ۲1۵۵۶ 6 7-8/11010[]0[ 8- -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ راهنمای مطالعات ریخت‌سناسی دلناها پ.۲-۱- عوامل موثر در تشکیل و توسعه دلتاها در مجموع, کلیه دلتاها حاصل فرآیندهای رودخانه‌ای و دریایی هستند. دلتاها در مناطقی توسعه پیدا می‌کنند که از توانایی آنما برای حمل رسوب کاسته می‌شود. آنها در محیط‌های مختلفی از جمله سواحل با انرژی کم امواج و جزر و مد محدود تا سواحل با انرژی زیاد امواج و محدوده‌های جزر و مدی گسترده شکل می‌گیرند. هرچند که در برخی از دلتاها عوامل شکل‌زا در اختیار امواج یا رودخانه می‌باشدء در عین حال ممکن است مکانیسم‌های مختلفی روی بخش‌های مختلف دلتاها عمل کنند. دلتاهای دریایی در مکان‌هایی توسعه پیدا می‌کنند که حجم و سرعت حمل رسوبات رودخانه‌ها به ساحل بیش‌تر از آن است که رسوبات مذکور توسط هرچند که بار رسوب سالانه در اکثر سامانه‌های رودخانه‌ای با افزایش مقدار بارش و جریان سالانه افزایش پیدا می‌کند. اما چگونگی توزیع رسوب‌های انتقال یافته به مصب بسیار پراهمیت‌تر از مقدار کل رسوب است. رودخانه‌های شریانی یا بریده بریده" که همان‌طور که در شکل (پ.۱-۱) نشان داده شده است. از نظر آناتومیک (اندام شناسی) قسمت‌های زیر در یک دلتا مشاهده پ.۱-۲-۱- دلتای زیر آبی یا نامریی " ریزترین اندازه ذرات (رس‌ها) است که پیشانی دلتا " نامیده می‌شوند. پ.۲-۲-۱- دلتای سطحی * شامل آن قسمت از دلتاء در بالای نقطه حداقل جزر و مد می‌باشد. پ.۳-۲-۱- دشت تحتانی دلتا" محدود می‌شود. همه زندگی گیاهی و جانوری در داخل این محدوده است. |- 40 2- 5 ۵0605 3- 4۵ [112ع2 ما5 -4 5- 10۷۵۲ 1611] -------- صفحهٔ بعد -------- پ.2-۲-۱- دشت فوقانی دلتا! که توسط فرآیندهای زهشته‌گذاری رودخانه‌ای شناخته می‌شود. کت دره آبرفتی لمر/ دلتای سعلعحهی 7 + دلتا 5 س را [ 2 7 ار زر دشت دلتادی زدر آدی سا ی فعال وت 0 شکل پ.۱-۱- آناتومی (اندام‌شناسی) یک دلتا [۳۹] اگرچه سطوح اکثر دلتاهای بزرگ توسط سیلاب‌های سالانه پوشیده می‌شود. اما در فصول بارانی توسعه آنها چشمگیرتر و گسترده‌تر می‌شود. بخش زیرآبی یا نامریی " یک دلتاء چهارچوبی را برای مشاهده درجه‌بندی رسوبات ایجاد می‌کند. بدین ترتیب که رسوبات معلق, پادگانه یا سکوهای کوچک کم عمق دور از ساحل " را ایجاد می‌کند. ریزترین ذرات نسبت به ذرات معلق روی پیشانی دلتا" و بخش دریایی دلتا زهشته می‌شوندء درحالی که ماسه‌های ریز در بخش تحتانی دلتا به جای گذاشته می‌شوند. پ.۳-۱- طبقه‌بندی و شکل‌های دلتاها |- ]70067 161) 0 2- 5۵0605 3-6 4- 4 5-0 6- 0) ۵( 7- 001۵ 20 1 -------- صفحهٔ بعد -------- از دلتاها را براساس شکل هندسی و بافت آنها معرفی کرده‌اند [۳۷]. هریک از این شکل‌ها ممکن است در آب و هوای گوناگون مشاهده شوند. تصاویر اصلی آنها که در شکل(پ.۲-۱) نشان داده شده است عبارتند از [۱۴]: پ.۱-۳-۱- دلتاهای شکل یافته در خلیج‌ها این نوع دلتاها حاصل پرشدگی بخشی از یک خلیج است. برای مثال می‌توان دلتای اروندرود در مرز مشترک بین ایران و عراق را پ.۲-۳-۱- دلتای ساحلی قطعه قطعه شسده این نوع دلتاها در بخش‌های خارجی ساحلی مشاهده می‌شوند که بخشی از آن به صورت دماغه‌هایی در دریا شکل گرفته و بخش دیگر نیز به صورت قطعات جزیره مانند در مجرای اصلی رودخانه شکل یافته‌اند. این نوع از دلتاها در مکان‌هایی به‌وجود می‌آیند که دارای حرکات مد شدید هستند. مانند دلتای رود آمازون. شکل پ. ۲-۱- مهم‌ترین شکل دلتاها. ۱- دلتای خلیجی (پارانا)» ۲- دلتای ساحلی قطعه قطعه شده (آمازون)» ۳- دلتای گرد (نیجر)» ۵- دلتای تیغه‌ای شکل (نیل)» ۵- دلتای پنجه پرنده‌ای (می‌سی‌سی‌پی)» ‎-٩‏ دلتای شبه بیل(ابرو)» ۷- دلتای بریده شده (سنگال) [۱۶] پ.۳-۳-۱- دلتاهای گرد یا هلالی ! این نوع دلتاها دارای بخش خارجی گرد هستند که شکل‌های ایحاد شده آزها به‌دلیل تاثیر امواج محرب و فرساینده و جزر ومد به‌طور عمده به موازات ساحل شکل گرفته‌اند و رسوبات رودخانه‌ای به شدت از اطراف» آن را تحت تاثیر قرار می‌دهند. برای مثال می‌توان دلتای نیجر را نام برد. |- ۸۳۵۵ -------- صفحهٔ بعد -------- پ. ۶-۳-۱ دلتای نوک تیز یا تیغه‌ای ! این دلتاها به صورت دماغه گرد مانند از تیغه‌های عریض و باریک شکل گرفته‌اند که امکان دارد بر اثر نیروی آب رودخانه یا امواج مخرب و عوامل فرساینده و تاثیرات دریا توسعه یافته باشند. پ.۵-۳-۱- دلتای پنجه‌ای یا انگشتی ۲ در این نوع از دلتاها بازوهایی از مصب دلنا در جمهت دریا کشیده شده و دماغه‌های ساحلی عریض ر بو جود می‌آورند که این اشکال نشان دهنده اثر شکل‌زایی دریا روی این نوع از دلتاها است و عملکرد ضعیف امواج دریا و جزر و مد را در این مناطق نشان پ.1-۳-۱- دلتای شبه بیل این نوع از دلتاها همراه با با دیوارهای ساحلی ماسه‌ای هستند که به صورت مستقیم یا انحنادارء شکل خمیده‌ای را ایحاد می‌کنند. دلتاهای قرار گرفته در این گروه» به‌ندرت به شکل اولیه یافت می‌شوند. پیشرفت زیاد این دلتاها به طرف دریا تاثیر بیش‌تر بار رسوبی رودخانه را نشان می‌دهد. نوارهای ساحلی تشکیل شده که شباهت به بال دارند عناصر جابجایی شدید را در سواحل نشان می‌دهند. بخش‌های انتهایی این نوارهای ساحلی که اغلب حالت تیز دارد از یک جهت به خشکی متصل هستند. دلتای ابرو" در اروپا ازجمله پ. ۷۷-۳-۱- دلتاهای بریده بریده* شکل خاص این نوع دلتاها به‌صورت بریده بریده بیانگر این است که رسوبات رودخانه‌ای تقریبا به طور کامل تحت تاثیر دریا از پهلو به صورت جانبی بریده شده‌اند و به همین جهت یک فضای رسوبی مناسب یعنی هموار و عریض که در جلو ساحل قرار گرفته باشد وجود ندارد. دلتای سنگال نمونه‌ای از این دلتاها محسوب می‌گردد. پ.۸-۳-۱- دلتای نیمه غرق شده" این دلتا با گره‌های طبیعی باقی‌مانده» جزایری را تشکیل می‌دهد. در روش‌های طبقه‌بندی مذکورء از عوامل مهمی که می‌تواند مورد توجه قرار گیرد. تبیین واحدهای فیزیوگرافی و واحدهای انتقال یافته به محل دلتا از طریق جریان‌های رودخانه‌ای و دریایی بررسی شده و از طریق آنها می‌توان واحدهای فیزیوگرافی و 16 - | 31۳-001 -2 ۲ -3 ۵16,] -4 40 ۳۵۲۷ -5 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳5 راهنمای مطالعات ریخت‌سناسی دلناها واحدهای اراضی مشخصی را با ویژگی‌های همگن تعیین حدود نمود. بدیهی است واحدهای اراضی شناسایی شده اختصاصات همگنی را از منظرهای طبیعی در خود خواهند داشت که می‌تواند برای انجام برنامه‌ریزی بهتر دلتاها کارگشا باشد. در کل طبقه‌بندی براساس ریخت‌شناسی ژنتیک» قابلیت خوبی برای شناسایی دلتا از نظر عوامل تشکیل دهنده آن در اختیار کاربر قرار می‌دهد و از طرف دیگر طبقه‌بندی از نظر شکل هندسی و بافت می‌تواند نحوه شکل‌گیری و تکامل بافت را نمایش دهد و از این‌رو به نظر می‌رسد هر یک از تقسیم‌بندی‌های مذکور قابلیت خاص خود را داشته و نمی‌توان یک روش را نسبت به دیگری ارجح دانست. با توجه به این موضوع پیشنهاد می شود که در مطالعات مربوط به دلتاها هردوی تقسیم‌بندی‌ها مورد توجه قرار گرفته و از پب. 2-۹- ویژگی‌های دلتاها دلتاها از منظرهای مختلف قابل مطالعه بوده و از این‌رو ویژگی‌های مختلفی از آنها را می‌توان مطرح و مورد بررسی قرار داد. از جمله مهم‌ترین ویژگی‌ها می‌توان به رسوب‌شناسی, آب و هوا و شرایط زمین‌شناسی اشاره نمود. برای مثال از نظر رسوب‌شناسی ویژگی‌هایی را از منظر شکل هندسی» ترکیب کلی درات. رخساره‌ها و جهت‌یابی رسوبات مطرح نمود که این نوع خصوصیات برای دلتاهای رودخانه غالب. دلتاهای امواج غالب و دلتاهای جزر و مد غالب همان‌طور که در جدول (پ.۱-۱) نشان داده شده است جدول پ.۱-۱- اختصاصات چینه شناسی در سامانه‌های مختلف دلتایی [۱۵] عنوان/ نوع دلتا دلتاهای تحت نفوذ رودخانه دلتاهای تحت نفوذ امواج ‏ دلتاهای تحت نفوذ جزر و مد گلی تا مخلوط ماسه‌ای ماسه‌های سدی دهانه رودخانه‌های ماسه‌های ۰ دهنده سدهای شاخه‌ای و ماسه‌های پر کننده کانال, ماسه‌های ورقه‌ای حاشیه دلتا به موازات شیب حوضه رسوب‌گذاری | به موازات امتداد حوضه رسوب‌گذاری ۲ به موازات شیب حوضه رسوب‌گذاری از نظر فعال بودن یا متروکه بودن» دو ویژگی را می‌توان برای دلتاها قائّل شد: دلتاهای فعال به دلتاهایی گفته می‌شود که در حال حاضر فرآیند انتقال و ترسیب در آن صورت می‌گیرد. در حالی که دلتاهای مترو که به دلتاهایی گفته می‌شود که در گذشته دارای فعالیت بوده ولی در حال حاضر فعالیتی از نظر انتقال و ترسیب در آنها مشاهده نمی گردد. از نظر فرآیند انتقال و ترسیب می‌توان دو گونه اصلی از دلتاها را تحت عنوان دلتاهای سازنده و مخرب تشخیص داد [۱۵]: دلتاهای سازنده به دلتاهایی گفته می‌شود که تحت تاثیر فرآیندهای رودخانه‌ای تشکیل می‌شوند و دلتاهای مخرب به گروهی از دلتاها گفته می‌شود که بر اثر فرآیندهای دریایی شکل می‌گیرند. هر یک از این دلتاها به انواع مختلفی تقسیم می‌شوند که نمونه‌هایی از آنها در شکل (پ.۳-۱) نشان داده شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- مها ری نی اس 9 ۹ سا ردو 9 کید" میت 7 1 مر بل : شکل پ.۳-۱- انواع دلتاهای سازنده و مخرب [۱۵ چ نواع ی سارزنده و محرب پ. ۵-۱- مورفودینامیک دلتاها ریخت‌شناسی و طبقه‌بندی دلتاها در شکل (پ.۴-۱) نشان داده شده است. براساس عوامل شکل دهنده مورفودینامیک می‌توان تقسیمات زیر را از نظر فرآیندی مطرح نمود [۳۶]. در این شکل رئوس مثلث نشان دهنده هریک از انواع دلتاهای رودخانه غالب, موج -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ راهنمای مطالعات ریخت‌شسناسی دلناها پ.۱-۵-۱- دلتاهای رودخانه غالب این دلتاها دارای دهانه ماسه‌ای دراز پخش شده به صورت پنجه‌ای شکل است که تقریبا در تمام امنداد ساحل گسترش بیدا می‌کند. این نوع از پیش‌رفتگی‌های ماسه‌ای, انگشتی شکل ‏ است که در دلتای می‌سی‌سی‌پی به شکل پای پرنده» بدنه ماسه‌ای آن دارای طول ۲۴ تا ۳۲ و عرض ۶ تا ۸ کیلومتر هستند. این دلتاها در مناطقی با تغییرات جزر و مدی کم» آنرژی خیلی کم موج» شیب ساحلی کم انباشتگی " جانبی کم و بار معلق زیاد ریزدانه توسعه می‌یابند. دلتاهای رودخانه‌ای می‌سی‌سی‌پی در امریکاء پارانا" در ۰ ۰ ۳۴ ۰ ۵ ۰۰ 3 ۰ ۰.۰ ۰ ۰ برزیل» دنیپر در روسیه و آرینکو در ونزوئلا از جمله این دلتاها محسوب می‌شوند. |- 337-1 2- 11 3- 4 4 - 7 5-00 -------- صفحهٔ بعد -------- پ.۳-۵-۱- دلتای‌های کشند چیره این نوع از دلتاها دارای پیش‌رفتگی ماسه‌ای وسیع در طرف دریا و کانال انگشتی شکل هستند. آزها به‌وسیله برآمدگی‌های جزر و مدی ماسه‌ای که به وسیله نهشته‌گذاری جزر و مدی و رسوبات رودخانه‌ای در دهانه شاخه شاخه" مشاهده می‌شوند. این دلتاها در دلتاهای رودخانه‌ای ارد" در استرالیاء ایندوس" در پاکستان, کلرادو در امریکا وگنگ- براهماپوترا در بنگلادش از جمله این دلتاها این نوع از دلتاها توسط آمواج و جریان به صورت تواما تحت تاثیر قرار می‌گیرند. جریانات جزر و مدی از کانال‌های رودخانه‌ای پرشده با ماسه و شکاف‌های" جزر و مدی که تقریبا به طور طبیعی در امتداد سواحل گسترش یافته‌اند شکل می‌گیرند. اما ماسه دلتاها در نواحی یافت می‌شوند که دارای انرژی موج متوسط تا زیاد و انباشتگی جانبی کم هستند. مثال‌های این نوع دلتاها عبارتند از: ۵ ۶ پ 2-۵-۱ دلتاهای ساحلی این نوع از دلتاها به صورت مرداب, خلیج‌های دهانه باز" یا خورهایی هستند که تحت حفاظت ساحل یا موانع ساحلی قرار دارند. . » ی ی ۰ ۸ ۰ 1 ۹ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ . 0 شمار می‌رود. دلتاهای رودخانه برازوس* در تگزاس, آپالاچیکولا" در فلوریدا و هورتون"" در کانادا از جمله آنها محسوب می‌شوند. پ -۵-۵-۱- دلتاهای ماسه‌ای رودخانه زاد ۱۱ این نوع از دلتاها توسط امواج» دوباره توزیع شده تا صفحات ماسه‌ای وسبع را شکل دهند. این دلتاها توسط انباشتگی جانبی زیاد رودخانه‌ها باعث دانه‌بندی مجدد آنها شده و به وسیله امواجء مجددا وارد منطقه ساحلی می‌شوند. این نوع دلتاها در جاهایی توسعه پیدا - | ۵ -2 4 -3 ۵5 -4 8 -ک5 ۷( -6 45 -7 45 -6 ۸0۵0|40 -9 0 -[| -۱۷۵۲] -۱| -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ راهنمای مطالعات ریخت‌سناسی دلناها مثال‌های این نوع دلتاها عبارتند از دلتاهای رودخانه‌ای سانفراسیسکو در برزیل» کریبالوا" در مکزیک و گوداواری" در هندوستان. پ.1-۵-۱- دلتاهای موج چیره سواحل موج چیره» موجب تشکیل دلتاهایی می‌شوند که به طور کامل توسط امواج توسعه پیدا می‌کنند. آنها شامل دماغه‌های کوچکی به موازات ساحل هستند که کانال‌های آن دایما توسط مواد ریز دانه پر می‌شوند. این دلتاها را می‌توان در محیط‌های امواج قوی با حمل و نقل ساحلی و شیب‌های ساحلی تند مشاهده کرد. مثال‌های آن شامل دلتای رودخانه سنگال» شولهوان " در استرالیا و تومپت" در مالزی است. در تبیین ویژگی‌های مورفودینامیک دلتاها بررسی واحدهای فیزیوگرافی و واحدهای اراضی از منظر زمین‌شناسی و خاک‌شناسی حایز اهمیت زیادی است و این گونه مطالعات برای شناسایی ویژگی‌ها و منشای مواد انتقال یافته به مناطق دلتایی می‌تواند کاربرد زیادی داشته باشد. در مجموع ریخت‌شناسی دلتاها تحت تاثیر دو عامل مهم یعنی میزان رسوبات وارد شده به محدوده دلتا توسط رودخانه و میزان انرژی موجود در محدوده رسوب‌گذاری, که باعث حرکت مجدد و انتقال رسوبات درون آن می‌گردد» تعیین می‌شود [۱۵]. برای تشکیل یک دلتا وجود رسوبات انتقال یافته توسط رودخانه به اندازه کافی لازم است. مطالعات انجام شده بر روی رسوبات دلتاهای عهد حاضر نشان می‌دهد که سه عامل اصلی در مقدار رسوب وارد شده به محدوده موثر است [۱۵]: ۱- میزان سالیانه رسوب وارد شده به محدوده که تاثیر آن در تشکیل برخی از دلتاها مانند دلتای رودخانه آمازون و کنگو ۲- نسبت بار بستر (ماسه و شن) به بار معلق (رس و سیلت) رودخانه ۳- تغییرات فصلی که باعث ورود رسوبات بیش‌تری در بعضی مواقع سال به درون حوضه می‌شود به طور کلی آب و هوا و نوع سنگ‌های موجود در ابتدای حوضه در میزان رسوبات وارد شده به حوضه موثر هستند. فرآیندهایی که موجب حرکت و جابجایی رسوبات در داخل حوضه می‌گردد شامل انرژی جزر و مدء انرژی جریان‌های درون حوضه‌ای و انرژی امواج است. جریان‌های دایمی اقیانوسی موجب حرکت ذرات ریز معلق در آب می‌گردد و پس از کاهش شدت جریان» در محیطی آرام آنها را ۱- 5۵ 0 2-4 3-1 4 5- 01 -------- صفحهٔ بعد -------- انرژی امواج دایمی و جریان‌های حاصل از باد و طوفان موجب حرکت رسوبات می‌شود و جورشدگی آنها را پهتر می‌کند.» زیرا حرکت آمواج باعث جدایی ذرات دانه ریز از ذرات دانه درشت می‌شود و آزها را به درون دریا حمل می‌کند. در کل امواج و جریان‌های دریایی به موازات ساحل موجب می‌شوند تا رسوبات ماسه‌ای بیش‌تر به فرم گسترده و یا پهن به موازات ساحل رسوب نمایند. جریان‌های جزر و مدی باعث حرکت رسوبات دانه درشت (به فرم کششی) و دانه ریز (به فرم معلق) می‌گردد و پس از کاهش انرژی» رسوبات دانه درشت را در پهنه‌های زیر جزرو مدی و بین ناحیه جزر و مدی درون کانال‌ها رسوب می‌دهد. به علت این که رسوبات دلتایی بر روی سطح شیبدار رسوب می‌کنند ممکن است مقداری از رسوبات بر اثر نیروی جاذبه به طرف پایین حرکت نمایند. به‌طور کلی امواج و جریان‌های جزر و مدی بیش‌تر از سایر فرآیندهای دریایی در تشکیل ریخت‌شناسی دلتاها موثر هستند. از نظر تشکیلات رسوب‌گذاری و منطقه به جاگذاری رسوبات» سه قسمت اصلی در هر دلنتا قابل تشخیص است که هر یک از این واحدها دارای اختصاصات و ویژگی‌های خاص از نظر انتقال, نوع مواد انتقال یافته و به جاگذاری رسوبات هستند. سه منطقه مذکور تحت عناوین منطقه علیا» پیشانی" و تحتانی " نامیده می‌شوند که ویژگی هریک از آنها عبارتند از [۳۹]: ۱- بسترهای تحتانی از رسوبات معلقی تشکیل می‌شود که انرژی خود را ازدست می‌دهد در جایی از جریان رودخانه به داخل دریا و یا دریاچه به جا گذاشته می‌شوند. بار معلق انتقال یافته به خارجی‌ترین بخش در درون آب نسبت به سایر انواع رسوب, کدری یا تیرگی یا گل آلودگی" را ایجاد می‌کنند. این بسترها به صورت لایه‌های افقی قرار گرفته و شامل ریزترین آندازه ذرات می‌شود. ۲- بسترهای رسوبی در روی تحتانی‌ترین بخش توسعه دلتا شکل می‌گیرد. این قسمت شامل بار بستری است که رودخانه حمل کرده و دربرگیرنده رسوبات درشت‌تری است که در امتداد کانال اصلی می‌غلطد. ۳- بسترهای علیایی که روی قسمت پیشانی قرار می‌گیرد و شامل لایه‌های افقی رسوبات اندازه کوچک‌تر است که کانال اصلی رودخانه به جای دیگری انتقال یافته و ذرات بزرگ‌تر بار بستر به جا گذاشته می‌شود. همجنان که کانال‌ها در ۱-1 2 3- 41 4- (۷ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- معرفی دلتاهای ابران و طبقه‌بندی 7 ۰ مم نا آنها -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- پ. ۱-۲- کلیات جریان‌های رودخانه‌ای و فرآیندهای ساحلیء شکل‌های متفاوت ریخت‌شناسی در آنها تشکیل شده است. تنوع این شکل‌ها در سواحل کشور باعث می‌شود که مطالعه ریخت‌شناسی آزها از اهمیت خاصی برخوردار باشد. بهره‌برداری‌های مختلف از سواحل شمال و جنوب کشور به شکل‌های مختلف, از جمله فعالیت‌های گردشگری,» نفت و گازء صید و صیادی» تجاری, کشاورزی» صنعتی و غیره بات تاثیر عوامل مختلف شکل گرفته و تحول پیدا نموده‌اند. در مطالب زیر ویژگی‌های مهم‌ترین دلتاهای کشور مورد بررسی قرار گرفته است. بدون شک مطالعه جامع هر یک از دلتاهای کشور نیازمند طرح‌های مستقلی است که به صورت تفصیلی مسایل و ویژگی‌های پ. ۲-۲- دلتاهای مهم ابران پ.۱-۲-۲- دلتای بزرگ گرگان رود این دلتا در سواحل استان گلستان از استان‌های سواحل شمال کشور قرار دارد. رودخانه گرگان با آورد بده متوسط ۴۴۷/۸ میلیون مترمکعب و غلظت رسوبی تا ۵ کیلوگرم در مترمکعب. وارد ساحل شرقی دریای خزر می‌شود [۱۳]. این رودخانه در محدوده آق قلا در دشتی نسبتا هموار با شیب ملایم و دیوار و بستر فرسایش‌پذیر جریان دارد و با خود بار معلق فراوانی را حمل می‌کند. رسوب‌گذاری در مصب آن تابعی از بده رودخانه و امواج جریان دریایی است. مطالعات نشان می‌دهد که دلتای رودخانه گرگان رود در رده دلتاهای با سازندگی بالا و تحت تاثیر فرآیندهای رودخانه‌ای (آبرفتی) ملایم در قسمت بالای دلتا بوده و دشت وسیع سبلابی پوشیده از نیزار اطراف کانال اصلی توسعه یافته است. رسوبات بستر و دشت سیلابی این رودخانه رس و سیلت تا مخلوط رس و سیلت با ماسه است و در قسمت انتهایی» رسوبات ترکیبی از سیلت و رس با تداخل‌های ناچیز ماسه دارند. بار رسوبی این رودخانه نقش مهمی در تغییر هیدروگرافی بستر شرقی دریای خزر و خلیج گرگان دارد. پیشروی دلتا یکی از موانع اصلی حمل و نقل دریایی این مناطق به شمار می‌رود. -------- صفحهٔ بعد -------- 55 راهنمای مطالعات ریخت‌شناسی دلناه یو 00 54 0 53 : ۵4 * .1 ۶ ۰ َ 1 ۹ نی له 7 ی ۰ 3 ۱ 1 ۱ ۹ ۰ ی ۰ ۱ , ُ 1 سس ۱ و : 1 ۱ 1 1 : ۰ ۱ ه ۰ 1 0 : ۱ ۱ [ - - 0 ام َ ‌ 0 39 ز هه 6 54*۴ ۰ *3د ۱ ی 7 م تا ۱ : ً ۰ : ع 0 8 : 7 سس پر : 6 360*۴۴ 03 وم ۹ :. گر را یو ۱ کر تا ۷ ۰ ۰ 2 ۳ 9 را .ث اه و ۹ ۱ اس 2 ۱ پا ۴ [ 3 ۱ ۱ 4 ۱ سوم *36 ِ که وا ادا وه رسب که تس ٍ ۱ ۱ ۱ 2 سح + هس ۱ وود 0 ۵ شکل پ.۱-۲- دلتای رودخانه گرگان رود در دو مقیاس مختلف (تصاویر از ۳:۵۳ ۵۰8۱6:)) / -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۳- معرفی دلتاهای ایران و طبقه‌بندی ریخت‌شناس یآنها نی پ.۱-۲-۲- دلتای گهرباران (نکا رود) محسوب می‌شود [۱۶]. همان‌طور که تصاویر شکل (پ.۲-۲) نشان می‌دهد. این دلتا به صورت عارضه کوچکی در حال پیشروی در داخل دریای خزر است. با توجه به آورد رسوب کمی که این رودخانه دارد فرآیند ساخت دلتا و توسعه آن چندان که به‌نظر می‌رسد فعال نیست ولی در عین حال تصویر شکل مذکور نشان می‌دهد که فرآیند تولید و انتقال رسوب به داخل دریای خزر نسبت به فعالیت امواج غلبه دارد و به همین جهت باعث شکل گیری دلتا گردیده است. وسعت خشکی در کناره سمت راست دلتا نیز بیانگر فعالیت -------- صفحهٔ بعد -------- اه 3333333333333333 4 *3د 0۰ 53*6 وه هار خر : "۹ ۹ ۱ 4 بش ۵ 0 اس ۰ ه 2 سای مد ۴ ضم رس ۸ اق ً ۱ ۱ ۳ ص را ۳ : کم ۱ 31 289۹ رس یس 5 ۹ یکی را ید 3۶ ۳ این ۹ ی ی ۱ 7 17 9ات 08 2 1 ۰ 9 شیر : 2 ید و کاب ۹ ۰ ۳ _ اس اس حا ی تسس مت _ هی اک 0 1 ۹ دحا 7۰ *360 5۳۳۵ 0 ز ۵ 6 *53 *53 ی وم و0 ا۵ ۱ ۱ 0 19و0۵ درگ 002 2 ستیگ داش‌اسگ کوج 3 ۵ و کت مه یه جر عم مومت ار مه تست * *30 4۲۵ 0 ز ۹ شکل پ.۲-۲- دلتای گهرباران در مصب رود نکا در دو مقیاس مختلف (تصاویر از ۳۵۳۲۳ ع1ع0۵)) دلناها خچجچجج -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۲- معرفی دلتاهای ایران و طبقه‌بندی ریخت‌شسناس یآنها ۷ پ. ۳-۲-۲ دلتای سفیدرود دلتای سفیدرود بزرگ‌ترین دلتای ایرانی در سواحل جنوبی دریای خزر است که طی دو میلیون سال گذشته شکل گرفته است. به‌دلیل بسته بودن دریای خزرء روند دلتاسازی آن با دریاهای آزاد متفاوت است و مطالعات عیوضی و همکاران [۴] نشان می‌دهد که جابجایی دهانه نقش موثری در روند تکامل دلنا داشته., اما به‌تدریج میزان جابجایی آن کم‌تر شده است. حوضه آبریز سفیدرود مقدار زیادی رسوب تولید کرده که بخش اعظم آن وارد رودخانه سفیدرود شده و به صورت بار معلق و بار بستر حمل می‌شود. بخشی از این رسوبات به طور مستمر در حاشیه رودخانه رسوب کرده و شکل‌های ریخت‌شناسی خاصی را ایجاد می‌کند. میانگین بده سفیدرود در محل ایستگاه رودبار ۱۰۸/۵ مترمکعب در ثانیه گزارش شده است [۱۹]. مساحت دلتای سفیدرود حدود ۱۳۵۰ کیلومتر مربع است و در امتداد شرقی- غربی از شرق تالاب انزلی تا شمال چمخاله لنگرود و در امتداد جنوبی- شمالی از جنوب امامزاده هاشم تا شمال بندر کیاشهر کشیده شده است. این دلتا از شمال و شرق به دریای خزر از غرب به تالاب انزلی و از جنوب به دره سپیدرودء ارتفاعات البرز غربی و تالش جنوبی محدود می‌شود. بیش‌ترین پهنای دلتا از رشت تا چمخاله ۵۸ کیلومتر و طول آن از جنوب امامزاده هاشم تا دلتای فعال کنونی در شمال بندر بالاترین نقطه ارتفاعی در راس دلتا حدود ۱۱۵ متر و کم‌ترین آن منطبق بر خط ساحلی دریای خزر ۲۶/۵- متر است. حوضه آبریز سفیدرود بزرگ‌ترین رود سازنده دلتا حدود ۵۷۸۸۰ کیلومتر و ریخت‌شناسی آن در محدوده دلتا به صورت شریانی و پیچانرودی مطالعات اخیر نشان می‌دهد که اگرچه فرآیند تشکیل دلتای سفیدرود به‌دلیل ساخت سد سفیدرود از نوع فرآیندهای امواج» و نقش فرآیندهای رودخانه‌ای در حال حاضر نسبتا اندک است. اما تغییرات سطح آب دریای خزر در تحول این دلتا بسیار موثر بوده است [۴]. شکل (پ.۳-۲) نشان دهنده مشخصات ظاهری دلتای سفید رود بر روی تصاویر ماهواره‌ای در دو مقیاس مختلف است. پ. ۶-۲-۲ دلتای زرینه‌رود دلتای زرینه‌رود با وسعتی بالغ بر ۱۰۰۰ کیلومتر مربع در جنوب شرق دریاچه ارومیه و در محل تلاقی زرینه‌رود و سیمینه‌رود واقع گردیده است (شکل پ.۴-۲). این دلتا از نظر اقتصاد کشاورزی و زیست محیطی از اهمیت زیادی برخوردار است. این دلتا در منطقه همواری با شیب کم در جنوب شرقی دریاچه ارومیه بین رودخانه‌های زرینه‌رود و سیمینه‌رود با ارتفاع متوسط ۵ متر از سطح دریاهای آزاد گسترش یافته است. این دلتا عمدتا دشت میاندوآب را در بر می‌گیرد و از شرق توسط ارتفاعات بلند محدود می‌گردد. رودخانه‌های مهمی در دلتای زرینه‌رود وجود دارد که می‌توان به زرینه‌رود. سیمینه‌رود. لیلان چای» تلخ رودء آجرلوء قوری چای و مردق چای اشاره نمود که بخشی از حوضه آبریز دریاچه ارومیه محسوب می‌شوند. رودهای زرینه‌رود و سیمینه‌رود که درجهت جنوب شرقی به شمال غربی جریان دارند در ایجاد بزرگ‌ترین دلتای پیرامون دریاچه ارومیه یعنی دلتای زرینه‌رود بیش‌تر از رودخانه‌های -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ راهنمای مطالعات ریخت‌نساسی دلناه , أ اد ش3337 م۰ 7 نه ۹ شکل پ.۳-۲- تصویر ماهواره‌ای دلتای سفیدرود در دو مقیاس مختلف (تصاویر از ۲۵۳۸۲ 700816)) / -------- صفحهٔ بعد -------- ست ۲- معرفی دلتاهای ایران و طبقه‌بندی ریخت‌شناس یآنها نک 12 0 ۹ ۱ ره 0 رورا ۸۸ وه وه ۷۲ هام ده که باس مد 6 دب ۱(قا1( ۱11۱2 وج وم ۳ ام ۹ 53اه ۳ ها وه اد مس رسد سک هه در شکل پ.۶-۲- تصویر ماهواره‌ای دلتای زرینه‌رود در دو مقیاس مختلف (تصاویر از ۳۵۳۲۳ 16ع۵۰)) -------- صفحهٔ بعد -------- ۰ راهنمای مطالعات ریخت‌شناسی دلتاها پ.۵-۲-۲- دلتای هیرمند رودخانه هیرمند به عنوان مهم‌ترین رودخانه در شرق کشور که از کوه‌های هندوکش افغانستان سرچشمه می‌گیرد. با آورد متوسط سالانه ۴,۶ میلیارد مترمکعب در نهایت به هامون سیستان می‌ریزد. در مصب این رودخانه» دلتای کاملا وسیعی شکل گرفته است. اگرچه با توجه به کم شدن حجم آورد جریان از طرف رودخانه هیرمند به داخل کشور ایران» به‌دلیل انحراف و ذخیره آب توسط دولت افغانستان و خشک‌سالی سال‌های اخیرء باعث گردیده این دلتا به‌تدریج اهمیت خود را از دست دهد اما شواهد نشان می‌دهند که دلتای حاصل از رودخانه هیرمند در گذشته فعالیت خیلی وسیعی داشته و تحولات آن تابعی از جریان رودخانه هیرمند بوده است. یکی از مسایل مهم سیاسی ایران در طی سال‌های اخیرء تعیین رژیم حقوقی هیرمند بوده است. هرچند مرزهای بین‌المللی میان ایران و افغانستان در میانه شاخه اصلی هیرمند در شرایط کنونی مورد پذیرش دو کشور است.» ولی نحوه تقسیم آأب هیرمند. نحوه بهره‌برداری از آن در منطقه و سایر حقوق مربوط به این رودخانه همچنان لاینحل باقی مانده است ‎.]٩[ شکل (پ.۵-۲) نشان دهنده مشخصات ظاهری این دلتا روی تصاویر ماهواره‌ای است. -------- صفحهٔ بعد -------- ست ۲- معرفی دلناهای ایران و طبقه‌بندی ریخت‌شناس یآنها )2 ی نک یره اس ان اه مد دس ۴ بل اب میس ل ۹۰ مدلا ار 9 با" توا 3 ۹ ای ۰ ۹ ۹ ۹ ۰ ۰: 1 ۹۵ 1 از 1۳ ال هک نما لاک ال مالسا نا 7 0 ‌ ۱ 3 اس ۰ 0 4 1 و شکل پ.۵-۲- تصویر ماهواره‌ای دلتای رودخانه هیرمند در دو مقیاس مختلف (تصاویر از ۳۵۳۳ ع۱ع0۰) -------- صفحهٔ بعد -------- ۲ راهنمای مطالعات ریخت‌شناسی دلناها پ. 1-۲-۲- دلتای زاینده‌رود این دلتا در حوضه باتلاق گاوخونی قرار دارد. حوضه باتلاق گاوخونی از طرف جنوب و غرب به کوه‌های زاگرس و هفت تنان محدود می‌شود و به سبب نزدیکی به کوه‌های زاگرس بارش قابل توجهی را دریافت می‌کندء به‌طوری که بارش متوسط سالانه در ارتفاعات غرب حوضه از حدود ۱۵۰۰ میلی‌متر در چلگرد و ۲۲۰ میلی‌متر در سد زاینده‌رود به ۵۰ میلی‌متر در باتلاق گاوخونی تغییر می‌نماید. در بخش جنوبی مقدار بارش مجددا به ۱۵۰ میلی‌متر می‌رسد. رودخانه زاینده‌رود از جمله مهم‌ترین رودخانه‌های واقع در حوضه مذکور محسوب می‌شود. بده میانگین این رودخانه در ایستگاه پل زمان خان حدود ۲۸ مترمکعب در ثانیه اندازه‌گیری شده است [۱۹]. این رودخانه پس از مشروب نمودن دشت اصفهان به مصب خود. باتلاق گاوخونی می‌رسد. باتلاق گاوخونی به‌وسیله جریاناتی مانند جریان بزرگ زاینده‌رود و جریانات فصلی ایزدخواست. مسیل‌های کوهپایه» سگزی و رودخانه خشکه رود تغذیه می‌شود. از این رو دلتاهای زیادی حواشی باتلاقی گاوخونی شکل گرفته است که بزرگ‌ترین آنها دلتای زاینده‌رود می‌باشد. دلتای زاینده‌رود که شهر اصفهان بر روی آن شکل گرفته و به صورت مثلنی است که راس آن به سمت غرب و قائده آن به سمت شرق قرار دارد. همان‌طور که شکل (پ.۶-۲) نشان می‌دهد بخش عمده‌ای از دلتای آب در این محدوده در نوسان می‌باشد و از سالی به سال دیگر دچار تغییر می‌شود. پ. ۷-۲-۲ دلتای هندیجان دلتای هندیجان در پیرامون رودخانه زهره در جنوب شهرستان هندیجان در شمال خلیج فارس واقع شده است. دلتای هندیجان یا رودخانه زهره در استان خوزستان یکی از دلتاهای فعال کشور است که همواره از نظر طرح‌های بازیافت اراضی مورد توجه بوده است [۳]. بده میانگین سالانه رودخانه زهره در محل ایستگاه بده‌سنحی گچساران ۲۷/۳۲ مترمکعب در ثانیه اندازه‌گیری شده است [۱۹]. این دلتا دارای ریخت‌شناسی دلتاهای رودخانه غالب بوده و آورد رسوب رودخانه‌ای نقش اساسی در شکل‌گیری آن داشته است. مطالعات نشان می‌دهند که در رودخانه هندیجان به عنوان مهم‌ترین رودخانه شکل دهنده دلتای هندیجان, رسوبات براساس جورشدگی هبدرولیکی نهشته شده‌اند. به طوری که بافت رسوبات از بالا دست رودخانه ماسه‌ای» سپس سیلتی و در انتها در مصمصب رودخانه به گلی تغییر یافته است [۱۲]. شکل (پ.۷-۲) نشان دهنده موقعیت ظاهری این دلتا روی تصاویر ماهواره‌ای است. -------- صفحهٔ بعد -------- ۲- معرفی دلناها ی ایران و طیفه‌بندی ریخت‌سناسی انها 3333333333333333 ۳ ۰ -. ۱ ۵ : # ی ۱ ۰ وه ۱ ۹ ۹ ۹ ات ۳ + ۹ ۹ را ۹ ی س ۰ ۸ ام وبا 0 ۹ ۰ ی ۱ : ُ 5 هر ۵ + ی 0 ۰ 8 ۰ :۱ ار ۱ سید اس مود وه تک ۱ مار ولمم هم 3300 ۹06 و0[ 0 مت ۵01 ی اور م1 3 مگ مت 51 0 و 0 *51 0 ک*51 ای , ل ۳ سم ْ 3 ۷ 15 هک 0 نت _ اما مهو _ که 1 4 0 سس شکل پ.1-۲- تصویر ماهواره‌ای دلتای زاینده‌رود در دو مقیاس مختلف (تصاویر از ۳۵۳۸۳ 16ع۵۵۰)) ۳ ی ی 32*0 -------- صفحهٔ بعد -------- هد راهنمای مطالعات ریخت‌سناسی دلناه یراس ۳۳۳۳۳۳ 00 30 0 40*۴ که ۱ 5 نه که ان 2 3 : در : ی :۹ ۱ / ۳۹ ۳ ان او ها ه ع ۳ و وهی و 000 *[3 5 0 ۳ : زا لَ : ۹ 5 اف > َ 39 نوا هد انامه 7 : 0ست ۸ کار ۷ ۳ 9 نس 0 4 0 ۹ شکل پ.۷-۲- تصویر ماهواره‌ای دلتای رودخانه هندیجان در دو مقیاس مختلف (تصاویر از ۳۵۳۲۳ ع1ع00)) / -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۳- معرفی دلتاهای ایران و طبقه‌بندی ریخت‌شناس یآنها ی پ.۸-۲-۲-دلتای میناب شده است که آب‌های جاری از بالادست حوضه آبریز در آن ذخیره و مورد استفاده قرار می‌گیرد. در حال حاضر به علت قطع کامل دهنده دلتای میناب در محل مصب رودخانه میناب به خلیج فارس است. همان‌طور که در شکل نشان داده شده شهر میناب در شمال شرقی دلتای میناب قرار گرفته است. -------- صفحهٔ بعد -------- راهنمای مطالعات ریخت‌تسناسی دلناه مر 0 57 *50 سم ۹ ۳ 1 / 8 ۱ 1 + ها 1 ی 5 ۹ 1 51 0 کج 0 *57 0 *7د5 ان ۳ رد ۹ ی 9 اه |( 9 ۹ : وا 5 م۳ 9 ۱ ی رز ی ۹ ۹ ۱ 1 ۹ 1 از 7۳ ۳ ۹ ۷ !۱ ی بر ۸۲ یه 5 رز بیغ 9 / :۱ ۳ ی .8 ار ۳ ۰.۰ # ۹ 1 1 ۹ ۱ .۰ ۰ ب ۹ را ۱ ۱ ) ادا مت لس اساسا کت جات جمی خاعتمنرمکحست ک تحص مها 0 27۴ تا تس 7 ۱ از 41 0 یرو شکل پ.۸-۲- دلتای میناب در دو مقیاس مختلف (تصاویر از 1۳۵۳۸ 0۰8۱۵)) / -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۲- معرفی دلتاهای ایران و طبقه‌بندی ریخت‌شناس یآنها ۷ پ. ۹-۲-۲ -دلتاهای جلگه ساحلی دریای عمان مطالعات نشان می‌دهد که دلتاها جزو مهم‌ترین ویژگی‌های ریخت‌شناسی این منطقه است و توسعه آنها در سواحل دریای عمان به قدری چشمگیر است که قسمت‌هایی از جلگه ساحلی کنونی, در نتیجه به هم پیوستن حاشیه کناری دلتاهای محاور هم ایحاد شده است. در مجموع بخش غربی جلگه عمان از حدود بندرعباس تا مجاور جاسک از نوع دلتایی محسوب می‌شود [۱۶]. شیب بسیار کم سطح هموار» ریزدانه بودن رسوب‌هاء سستی رسوب‌هاء پهنای زیاد و شاخه شاخه بودن بستر زهکش در سطح دلتا از ویژگی‌های مشترک تمام دلتاهای غرب عمان است. وجود بار رسوبی جریان‌های سطحی در این منطقه به علت وجود رسوبات فلیشی و مولاسی از سویی و خصوصیات رگباری بارش‌های جوی از سویی دیگر باعث گردیده فرآیند تشکیل دلتا در این منطقه توسعه پیدا کند. به نظر یمانی [۲۳ حجم رسوبات حمل شده توسط رودخانه‌های منطقه مانند جکین, گابریک» سدیچ و... که بالغ بر ۱۳/۷ میلیون تن می‌گردد در تمام ایران بی‌نظیر است. همین ویژگی‌ها باعث گردیده تا سالانه حجم زیادی از مواد رسوبی ریزدانه به ساحل حمل شوند و در سطح دلتاها رسوب کنند. محموعه دلتاهای این منطقه در شکل (پ. ۲-٩۹)‏ نشان داده شده است. پ.۱۰-۲-۲- سایر دلتاهای کشسور علاوه بر دلتاهای مذکورء دلتاهای زیادی در کشور وجود دارند که از جمله آنها می‌توان به دلتای اروند رود در جنوب غرب کشور و دلتای بندر خمیر در مجاورت جزیره قشم اشاره نمود که در این گزارش امکان بررسی همه دلتاهای کشور به دلیل هدف گزارش حاضر وجود ندارد و در این گزارش صرفا به معرفی اولیه مهم‌ترین آنها پرداخته شد. بحث بیش‌تر در خصوص دلتاهای ایران نیازمند گزارش جداگانه‌ای در این خصوص است. درعین حال تاکید می‌گردد که تمیه نقشه ریخت‌شناسی کشور از موضوعات مهمی است که باعث خواهد شد در آن دلتاهای کشور به صورت تفصیلی مورد بررسی قرار گیرد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ راهنمای مطالعات ریخت‌نسناسی دلناه زا نج لش 0 حخبین زرانی )( ابریک 0 تر ۹ ۰ ۱ ۱ 1 سا ی (ن) سدج . حوصه‌های توجی وچ میم ی هد ۱ وط و ۹ ۱ 0 ماو ۰ را ۵ هس ال ارو اس کی را ل ی وی اه ۹ م۱ رم , لش دب ۵ ۱ 4 چم 0 :7 6 سس ی ۳ ۸0 ۱ رل وش ۸.1 ۰ زگ : 3و 5 ۱ ۷ »۰ ی ۱ 4 ‌ : 4 را (۷ ۳ / ور را ۱ ۱ ما ۰ ۹ 26 ۴ سا اک / ۳ ز ری سس نومه اسست 0 / رم ی چم 1 - ٍ و ۳ سر 2 ۱ ار چم 1 !۱ دردیای عمسا۵ت ۱ 9 ف ۰ اه و فرشم : معتیر نی 7 ی زا 12 هه مره 0 ۱ 3333و : 1 )2 ِ ۰ ۰ ‌ ۰ 5 اْ : ۱ ی و ۱ ! ۰ اش مت سس 2 ۳ سس 1 ۹ نیش شکل پ.۹-۲- دلتاهای منطقه ساحلی دربای عمان؛ بالا (نقشه)» پایین( تصویر ماهواره ای) [۲۳] (تصاویر از 1۵۳۸۳ 0۰8۱۵)) / -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۳- معرفی دلناهای ایران و طبقه‌بندی ریخت‌شناس یآنها ۹ پ. ۳-۲- طبقه‌بندی دلتاهای کشور از دیدگاه ریخت‌شناسی همان‌طور که قبلا گفته شد دلتاها تحت تاثیر سه عامل مهم رودخانه, امواج و جزر و مد تشکیل و تحول پیدا می‌کنند. دلتاهای تشکیل شده در ایران نیز از این قاعده پیروی می‌کنند. دلتاهایی که در سواحل شمالی وجود دارند به دلیل نبود جزر و مد در دریای خزر عمدتا تحت تاثیر عوامل رودخانه‌ای و یا امواج هستند. در دلتایی مانند دلتای سفید رود که در گذشته جزو دلتاهای رودخانه غالب بوده, امروزه به دلیل مهار جریانات رودخانه توسط سد سفیدرود نقش دلتای سفیدرود بیش‌تر تحت تاثیر امواج قرار گرفته و از این‌رو می‌توان آن را جزو دلتاهای امواج غالب قلمداد کرد. همین حالت در دلتای نکارود نیز قابل مشاهده است. در مقابلء دلتای گرگان رود تحت تاثیر رودخانه گرگان رود قرار داشته و بار رسوبی این رودخانه نقش اساسی را در تحول این دلتا برعهده‌دارد و به همین جمت این دلتا را می‌توان در گروه دلتاهای رودخانه غالب طبقه‌بندی نمود. با توجه به این موضوع پیشرفتگی دلتا در داخل دریای خزر بسیار مشهود است و باعث توسعه اراضی دلتایی به مرور زمان می‌گردد. منطقه در بخشی از سال به دلیل رخداد بارش‌های ناگهانی» بار رسوبی رودخانه‌ها به یکباره افزایش پیدا کرده و منجر به رسوب‌گذاری مواد رسوبی در مصب رودخانه‌ها می‌گردد. بعد از انتقال رسوب به مناطق ساحلی» امواج و جزر و مد به صورت توامان نقش جورشدگی " مواد رسوبی را برعهده دارند. با توجه به این موضوع می‌توان این دلتاها را به استثنای دلتای اروندرود که جزو دلتاهای رودخانه‌ای قلمداد می‌شود. در گروه دلتاهای ترکیبی قلمداد نمود. در عین حال باید خاطر نشان نمود که منشای اولیه برای پیدایش دلتاها در سواحل جنوبی کشورء رودخانه‌های جاری در این مناطق است. هرچند که طبقه‌بندی اشکال دلتاهای ایران و تعیین گروه‌های مورفودینامیک آنها نیازمند مطالعات مستقل و عمیقی می‌باشد ولی در بررسی اولیه می‌توان ویژگی‌های دلتاهای یاد شده را به‌صورت زیر مطرح نمود: - دلتای گرگان رود از نوع دلتاهای نوک تیز یا تیغه‌ای و در زمره دلتاهای شکل گرفته بر اثر فرآیندهای رودخانه‌ای می‌باشد. این دلتا از نظر رسوب‌شناسی از مواد ریز دانه و از نظر زمین‌شناسی نیز در روی آبرفت‌های حاصل از رودخانه گرگان‌رود شکل یافته است. از نظر آب و هوایی, دلتای گرگان رود در منطقه آب و هوایی نیمه مرطوب تا مرطوب قرار گرفته و رخداد بارش‌های نسبتا سنگین با فراوانی زیاد از ویژگی‌های بارز آن به شمار می‌رود. - دلتای نکارود از نوع دلتاهای گرد یا هلالی و جزو دلتاهای شکل گرفته بر اثر فرآیندهای امواج می‌باشد. این دلتا از نظر رسوب‌شناسی از مواد ریز دانه و از نظر زمین‌شناسی نیز در روی آبرفت های حاصل از رودخانه نکارود شکل یافته است. از نظر آب و هوایی نیز در منطقه آب و هوایی نیمه مرطوب تا مرطوب قرار گرفته و رخداد بارش‌های نسبتا سنگین با فراوانی زیاد از ویژگی‌های بارز آن به شمار می‌رود. - دلتای سفیدرود از نوع دلتاهای گرد یا هلالی و در زمره دلتاهای شکل گرفته بر اثر فرآیندهای امواج می‌باشد. این دلتا از نظر رسوب‌شناسی از مواد ریز دانه و از نظر زمین‌شناسی نیز در روی آبرفت های حاصل از رودخانه سفید رود شکل یافته 8 -| -------- صفحهٔ بعد -------- 7۰ راهنمای مطالعات ریخت‌سناسی دلناها است. آب و هوایی مرطوب در این منطقه استیلا داشته و بیشترین بارش‌های کشور با حدود ۲۰۰۰ میلی‌متر در این منطقه رخ می‌دهد که نقش زیادی در انتقال رسوب به رودخانه‌های منطقه و در نهایت به منطقه دلتایی برعهده‌دارد. - دلتای زرینه‌رود از نوع دلتاهای گرد یا هلالی و در زمره دلتاهای شکل گرفته بر اثر فرآیندهای رودخانه‌ای می‌باشد. این دلتا از نظر رسوب‌شناسی از مواد ریز دانه گلی و از نظر زمین‌شناسی نیز در روی آبرفت های حاصل از رودخانه زرینه رود شکل یافته است. از نظر آب و هوایی» دلتای زرینه رود در منطقه آب و هوایی نیمه خشک قرار گرفته و بارش‌های حدود - دلتای هیرمند از نوع دلتاهای گرد یا هلالی و در زمره دلتاهای شکل گرفته بر اثر فرآیندهای رودخانه‌ای می‌باشد. این دلتا از نظر رسوب‌شناسی از مواد ریز دانه و از نظر زمین‌شناسی نیز در روی آبرفت های حاصل از رودخانه هیرمند نمود یافته است. از نظر آب و هوایی» دلتای هیرمند در منطقه آب و هوایی خیلی خشک قرار گرفته و علی رغم دریافت بارش خیلی کم در حدود ۲۰۰ میلی‌مترء رخداد بارش‌های رگباری با شدت زیاد در برخی از ایام سال از ویژگی‌های بارز آن به شمار می‌رود. - دلتای زاینده‌رود از نوع دلتاهای گرد یا هلالی و در زمره دلتاهای شکل گرفته بر اثر فرآیندهای رودخانه‌ای می‌باشد. این دلتا از نظر رسوب‌شناسی از مواد ریز دانه و از نظر زمین‌شناسی نیز در روی آبرفت های حاصل از رودخانه زاینده رود شکل یافته است. از نظر آب و هوایی؛ دلتای زاینده رود در منطقه آب و هوایی خشک قرار گرفته و رخداد بارش‌های آن در حدود ۲۰۰ میلی‌متر می‌باشد. - دلتای هندیجان از نوع دلتاهای گرد یا هلالی و در زمره دلتاهای شکل گرفته بر اثر فرآیندهای ترکیبی رودخانه‌ای و امواج می‌باشد. این دلتا از نظر رسوب‌شناسی از مواد ریز دانه و از نظر زمین‌شناسی نیز در روی آبرفت‌های حاصل از رودخانه هندیجان شکل یافته است. از نظر آب و هوایی» دلتای هندیجان در منطقه آب و هوایی خشک قرار گرفته و رخداد بارش‌های رگباری در برخی از ایام سال از ویژگی‌های بارز آن به شمار می‌رود. - دلتای میناب از نوع دلتاهای گرد یا هلالی و در زمره دلتاهای شکل گرفته بر اثر فرآیندهای ترکیبی رودخانه‌ای و امواج می‌باشد. این دلتا از نظر رسوب‌شناسی از مواد ریز دانه و از نظر زمین‌شناسی نیز در روی آبرفت های حاصل از رودخانه - دلتاهای جلگه ساحلی دریای عمان از نوع دلتاهای گرد پا هلالی و در زمره دلتاهای شکل گرفته بر اثر فرآیندهای ترکیبی رودخانه‌ای و امواج می‌باشد. این دلتا از نظر رسوب‌شناسی از مواد ریز دانه و از نظر زمین‌شناسی نیز در روی آبرفت های حاصل از رودخانه متعدد جلگه ساحلی دریای عمان شکل یافته است. از نظر آب و هواییء این دلتا در منطقه أب و هوایی خشک قرار گرفته و رخداد بارش‌های رگباری که حتی در مواردی کل بارش سالانه آن در یک روز نازل می شود نقش زیادی در انتقال رسوب ارتفاعات شمالی به مناطق دلتایی ساحلی برعهده دارد. مجددا تاکید می‌نماید تقسیم‌بندی یاد شده یک تقسیم‌بندی اولیه بوده و برای تعیین ویژگی‌های هر یک از دلتاهاء انجام مطالعات -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۳۲- معرفی دلتاهای ایران و طبقه‌بندی ریخت‌شناس یآنها 7 پ. ۶-۲ ملاحظات مدیریت دلتاهای کشور با توجه به این که از نظر قانونی وزارت نیرو عهده‌دار تعیین حریم سواحل, دریاچه‌هاء تالاب‌ها و رودخانه‌ها است و از آنجایی که دلتاها بخشی از سواحل محسوب می‌شوند. لذا تعیین حریم واقعی برای دلتاها و آزادسازی آن از کاربری های مختلف, جلوگیری از توسعه ساخت و سازهای آنی و مطالعه روش‌های حفاظتی برای ساماندهی دلتاهاء راهبرد مهمی برای نجات دلتاها می‌باشد که وزارت نیرو در کنار سایر آرگان‌های دولتی باید در این راستا تلاش نماید. در همین رابطه طرح مدیریت یکپارچه مناطق ساحلی کشور توسط سازمان بنادر و دریانوردی و با همکاری و هماهنگی ارگان‌های ذی‌ربط تهیه شده و هم اکنون مراحل تصویب قانون آن در دولت پیگیری می شود و در آینده نزدیک برای تصویب به مجلس شورای اسلامی ارسال خواهد گردید تا پس از تصویب به مرحله اجرا گذاشته شود. امید است با اجرایی شدن این طرح اقدام موثری برای حفاظت و بهره‌برداری مناسب از سواحل و به‌ویژه دلتاهای کشور صورت گیرد. -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- روش‌ها و ست ۳ ار ما -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- برای انجام مطالعات دلتاها محققین مختلف از روش‌ها و دیدگاه‌های متفاوتی استفاده می‌نمایند که این دیدگاه‌ها یا ناشی از زمینه تخصصی و یا نوع کاربرد مورد نیاز کاربر می‌باشد. آنواع این رویکردها به شرح زیر است: پ.۱-۱-۳- رویکرد زمین‌شناسی در این رویکرد. مطالعه دلتاهاء بیش‌تر بر مبنای تشکیلات زمین‌شناسی و مطالعه رسوب‌شناسی آنها صورت می‌گیرد. برای انجام این کار عمدتا از روش‌های مطالعه زمین‌شناسی مانند دریافت اطلاعات گمانه‌ها و ترانشه‌های احتمالی از نقاط مختلف دلتاها و تفسیر آزها استفاده می‌شود. نتایج این گونه از مطالعات می‌تواند در زمینه بررسی منشای رسوبات دلتا و تاثیر آن بر تشکیل و تحولات دلتا در طی زمان‌های گذشته., اطلاعات ارزش‌مندی را ارائه نماید. تهیه نقشه زمین‌شناسی و تهیه مقاطع زمین‌شناسی از قسمت‌های مختلف دلتا از خروجی‌های این مطالعات محسوب می‌شود. همچنین در این رویکرد پتانسیل و میزان فرسایش‌پذیری رخنمون‌های سنگی و آبرفتی حوضه آبریز رودخانه محل دلتا و تاثیر آن بر میزان بار رسوبی و دانه‌بندی و میزان درصد رس و کانی‌های فلدسپاتی رسوبات برای پیش‌بینی سرعت آنباشت رسوب در دلتا مورد بررسی قرار گرفته و نتایج آن می‌تواند در زمینه شناسایی و بهره‌برداری از منابع شن و ماسه و سایر کانسارها مورد توجه قرار گیرد. پ.۲-۱-۳- رویکرد اقلیمی در رویکرد اقلیمی, مطالعات بیش‌تر بر روی وضعیت متغیرهای آب و هوایی مانند بارندگی و دما و تغییرات آنها در طی زمان‌های گذشته از طریق بررسی لوگ چاه‌ها متمرکز شده و نتایج این مطالعات می‌تواند آثرهای متغیرهای اقلیمی را در افزایش یا کاهش محیط دریاچه‌ای داشته و وجود رسوبات آبرفتی نشان دذهنده حاکمیت عوامل رودخانه‌ای می‌باشد. در شرایطی که حجم رسوبات ریاد و9 دانه‌بندی آن مخلوطی از مواد دانه درشت در کنار مواد دانه ریز باشد بیانگر رخداد بارش‌های ناگهانی و وقوع سیلاب‌ها در گذشته می‌باشد. در مورد دما نیز می‌توان اطلاعات یاد شده را برداشت نمود از جمله این که در شرایط افزایش دماء تبخیر و تعرق افزایش بیدا کرده و نوع و میزان رسوب‌گذاری تحت تاثیر قرار خواهد گرفت و از این طریق می‌توان به دوره‌های خشک و مرطوب گذشته پی برد. امروزه با تعیین سن نمونه‌های برداشته شده از لوگ چاه‌ها نیز می‌توان اقلیم دیرینه را مشخص نمود. این رویکرد بیش‌تر روی مطالعه جریان‌های دریایی» امواج و جزر و مد متمرکز شده و سعی دارد اثر متغیرهای مذکور را در شکل دلتاها بررسی و تحلیل نماید. جمع‌آوری اطلاعات مربوط به مسیر جریان‌های دریایی؛ ارتفاع امواج وجهت آنهاء ارتفاع جزر و مد و -------- صفحهٔ بعد -------- 7 راهنمای مطالعات ریخت‌سناسی دلناها رژیم شبانه روزی آن از جمله اطلاعات بسیار مهم در این زمینه تلقی می‌شود. تبیین ارتباط و اثر متغیرهای مذکور در فرأیند شکل پ.2-۱-۲- رویکرد فرآیندهای رودخانه‌ای مطالعه رژیم رودخانه از نظر میزان بده و میزان رسوب و بررسی ارتباط آن با فرآیند تشکیل دلتا از عمده‌ترین محورهای مطالعه این رویکرد محسوب می‌شود. با توجه به نقش بسیار زیاد رودخانه در ساخت و شکل‌گیری دلتاها به‌ویژه برای دلتاهایی که از نوع رودخانه‌ها این امکان را به کاربران مختلف می‌دهد تا با بررسی ویژگی‌های هیدرولوژیک آنها بتوان دلتاسازی را در پرتو فرآیندهای رودخانه‌ای بررسی و نتیجه‌گیری نمود. در مواردی که آمار جریان در اختیار نمی‌باشد محقق می‌باید بر مبنای بررسی رسوبات به جا گذاشته شده در منطقه و انجام آزمایش‌های مربوط و تفسیر آزها بتواند نقش فرآیندهای رودخانه‌ای را تبیین نماید. استفاده از روابط تجربی محاسبه جریان که عموما برمبنای ویژگی‌های فیزیوگرافیک حوضه‌ها صورت می‌گیرد می‌تواند در این زمینه کارساز باشد. روش شماره منحنی از جمله روش‌هایی است که توسط سازمان حفاظت خاک امریکا برای محاسبه بده در مکان‌های فاقد ایستگاه پ.۵-۱-۳- رویکرد ترکیبی در رویکرد ترکیبی نگاه جامعی به فرآیند تشکیل و تحول دلتا از دیدگاه‌های یاد شده می‌شود. این گونه مطالعات سعی دارد ارتباط بین همه فرآیندهای زمین‌شناسی» اقلیمیء دریایی و رودخانه‌ای را در فرآیند تشکیل و تحول دلتا بررسی نموده و نقش هریک از آنها را مشخص نماید. به طور مسلم برای داشتن نگاه جامعء این مطالعات باید از روش‌های پیجیده‌تری برای تبیین ارتباط استفاده نماید. پ.۲-۲- مقیاس مطالعات مطالعات دلتاها می‌تواند در مقیاس‌های مختلف صورت گیرد که هریک از آزها ویزژگی‌ها و کاربردهای خاص خود را دارد. به جزییات بیش‌تر الزاما باید از مقیاس‌های خرد استفاده نمود و برعکس. در مطالب زیر به بررسی این خصوصیات پرداخته می‌شود: مقیاس کلان که معمولا دارای مقیاس ۰ و یا بیش‌تر از آن استء تحت عنوان مقیاس ملی خوانده می‌شود. همان‌طور که از نام آن برمی‌آید نگاه این مقیاس» یک مقیاس کلی و یکپارچه است. برای مثال اگر کاربر در نظر داشته باشد در یک نگاه یکپارچه کل دلتاهای کشور را مطالعه نماید این مقیاس مورد تاکید قرار می‌گیرد. شکل‌های دلتاهاء فرآیندهای ایجاد کننده دلتاها و طبقه‌بندی دلتاها از جمله مسایلی هستند که در این مقیاس می‌تواند مورد توجه قرار گیرند و بدیهی است که نتایج آن نیز از اعتبار کلی برخوردار بوده و در سطح مقیاس خرد قابلیت کاربرد را دارد. آبزارهای مختلفی در این سطح می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد که -------- صفحهٔ بعد -------- پ.۲-۲-۳۲- مقیاس متوسط: الزامات و ویژگی‌های آن می گیرد. ابزارهای مورد نیاز برای انجام این مطالعات علاوه بر ابزارهای سطح کلان, استفاده از برخی آندازه‌گیری‌های زمینی نظیر این سطح از مطالعات که تحت عنوان مطالعات محلی خوانده می‌شود. ارائه کننده نتایج بسیار جزیی برای انجام مطالعات است و نتایج آن برای اهداف برنامه‌ریزی توسعه همجون احداث بنادر مختلفء تاسیسات گردشگری, احداث کارخانه‌ها و غیره می‌تواند مورد ابزارهای مورد نیاز برای انجام این مطالعات علاوه بر ابزارهای سطوح ملی و استانی نیازمند جمع‌آوری اطلاعات از منطقه مطالعاتی و انجام بازدیدهای میدانی است. اندازه‌گیری مقدار جزر و مد و اندازه گیری ارتفاع امواج از عمده‌ترین داده‌های مورد نیاز برای تعیین داده‌های ایستگاه‌های بده‌سنجی و داده‌های سیلاب‌ها به همراه داده‌های رسوب رودخانه از ضرورت‌های اطلاعاتی به شمار می‌رود تا -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- ست ۴ ار ما سس شش -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- جمع‌آوری داده‌ها و اطلاعات مورد نیاز برای بررسی ریخت‌شناسی دلتاها اولین مرحله از مطالعات محسوب می‌شود که در طی این جنبه‌های مختلف جغرافیایی؛ تاریخی؛ هواشناسی؛ هیدرولوژیکی؛ هیدرولیکی و غیره برخوردار است که در مطالب زیر مورد بررسی قرار می‌گیرد. مطالعات جغرافیایی مطالعات جامعی محسوب می‌شود که کلیه جنبه‌های مربوط به ویژگی‌های طبیعیء اقتصادی, انسانی» سیاسی و کالبدی را در برمی‌گیرد. ازجمله مهم‌ترین ابعاد جغرافیایی» بررسی سکونتگاه‌های مختلف روی مناطق دلتایی و شیوه زندگی و ممیشت آنها می‌باشد که خود بیانگر چگونگی بهره‌برداری از منابع موجود در دلتاها می‌باشد. ویژگی‌های طبیعی نیز از مهم‌ترین ابعاد این مطالعات محسوب می‌شود که اهمیت خاص خود را در انجام مطالعات ریخت‌شناسی دارند. در محموع نتیجه مطالعات جغرافیایی به گونه‌ای صورت می‌گیرد که بتواند ارتباط متقابل بین انسان و محیط را بررسی و تبیین نماید تا از طریق آن بتوان برای مدیریت مناطق دلتایی برنامه‌ریزی مناسب را انجام داد. اهم اطلاعات موردنیاز در این زمینه عبارتند از: - نقشه پراکندگی سکونتگاه‌های شهری و روستایی - اطلاعات آماری جمعیت در طی دوره‌های سرشماری مختلف به منظور تعیین تحولات جمعیتی - اطلاعات آماری از نحوه ممیشت و اشتغال سکونتگاه‌ها به منظور تعییین میزان وابستگی آنها به منابع موجد در مناطق - اطلاعات مربوط به نقشه‌های خاک مطالعات تاریخی نیز از ابعاد مختلف برخوردار است و از طریق آن تحولات مناطق دلتایی در بستر زمان تشریح می‌گردد. برای مثال می‌توان به تحولات زمین‌شناسی از نظر وقوع رخدادهای تکتونیکی مانند چین‌خوردگی‌هاء گسلش‌ها و یا وقایع هیدرولوژیکی مانند رخداد سیلاب‌های مخرب در بستر رودخانه‌های جاری در دلتاها اشاره نمود. مطالعات باستان‌شناسی از دیگر ابعاد مطالعات تاریخی محسوب می‌شود که وجود و تحول سکونتگاه‌ها را در دلتاها بررسی می‌نماید. با توجه به این موضوع نتایج مطالعات تاریخی قادر خواهد بود وقایع گذشته رخ داده در مناطق دلتایی را به تصویر بکشد و به‌طور مسلم این گونه مطالعات می‌تواند روند تغییرات و ابعاد آن را در آینده تشریح نماید. جمع‌آوری اسناد تاریخی و گزارش‌های تاریخی و برخی از سفرنامه‌ها نیز می‌تواند اطلاعات ارزش‌مندی را در اختیار محقق قرار دهد و به بازسازی چگونگی تحول دلتاها کمک نماید. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۲ راهنمای مطالعات ریخت‌شناسی دلناها اهم اطلاعات موردنیاز در این زمینه عبارتند از: - تهیه آمار سیل‌های رخ داده در شبکه آب‌های جاری و اثرهای آن در منطقه - تهیه نقشه سکونتگاه‌های باستانی در منطقه دلتایی به منظور مقایسه و تبیین نقش شبکه‌های جریان در گذشته و حال - جمع‌آوری کلیه گزارش‌های قدیمی از منطقه دلتایی به منظور بررسی اثرهای دلتا در گذشته پ.2-2- مطالعات هواشناسی 9 اقلیم مطالعه هواشناسی به بررسی وضعیت آنی هوا در یک منطقه می‌پردازد. درحالی که آب و هواشناسی به بررسی وضعیت متوسط با به عبارتی وضعیت غالب آب و هوا می‌پردازد. مطالعات هواشناسی از اجزای زیادی برخوردار است که مطالعه دماء بارش, رطوبت نسبی» تبخیرء تابش و غیره از مهم‌ترین آنها محسوب می‌شود [۱۱]. اهمیت مطالعات هواشناسی و آب و هواشناسی امروزه به دلیل تغییرات آب و هوایی اتفاق افتاده بسیار بیش‌تر از گذشته است و مطالعات متعددی برای بررسی اثر تغییرات آب و هوایی روی دلتاها اهم اطلاعات موردنیاز در این زمینه عبارتند از: - جمع‌آوری داده‌های درازمدت پارامترهای بارش» دماء رطوبت و... ایستگاه‌های سینوپتیک کلیماتولوژی و باران‌سنجی در مقیاس‌های زمانی مختلف - جمع‌آوری داده‌های شدت.ء مدت و کمیت رگبارها مطالعات هواشناسی و آب و هواشناسی در بررسی دلتاها لازم است برای کل حوضه آبریز صورت گیرد. پ.۵-2- مطالعات هیدرولوزیکی این مطالعات بخش عمده‌ای از مطالعات مربوط به مطالعه دلتاها را به لحاظ اهمیت آن تشکیل می‌دهد. بررسی میزان بده جریان‌های رودخانه و ویژگی‌های آن از عمده‌ترین نوع مطالعات هیدرولوژیکی می‌باشد. علاوه بر آن مطالعه نظام یا شکل آبراهه‌های تشکیل شده در دلتاها از مطالعات اولیه آن محسوب می‌شود. شکل و نظام آبراهه‌ها می‌تواند اطلاعات ارزش‌مندی را در خصوص نوع و میزان نفودپذیری تشکیلات زمین‌شناسی موجود در مناطق دلتایی در اختیار کاربر قرار دهد. این نوع نظام‌ها از شکل‌های متفاوتی برخوردار هستند. اهم اطلاعات موردنیاز در این زمینه عبارتند از: - جمع‌آوری آمار هیدرومتری جریان شبکه رودخانه‌های مختلف جاری در منطقه دلتایی - جمع‌آوری بده سیلاب‌ها به همراه هیدروگراف سیلاب‌های مشاهده شده - جمع‌آوری داده‌های فیزیوگرافیک و مشخصات هندسی حوضه‌های آبریز مشرف به دلتای مورد مطالعه - تهیه عکس‌های هواییء تصاویر ماهواره‌ای و نقشه‌های توپوگرافی به منظور استخراج نظام آبراهه‌ای - رزیم انتقال رسوب و نسبت بار بستر به بار معلق -------- صفحهٔ بعد -------- مطالعات هیدرولیکی به بررسی شکل و ویژگی‌های هندسی بستر جریان رودخانه می‌پردازد. نوع جدار بستر و شکل هندسی آن رودخانه‌های جاری در مناطق دلتایی بررسی شود تا از آن در مورد ویژگی‌های جریان و سایر مشخصات هیدرولوژیکی نتیجه‌گیری شود. اهم اطلاعات موردنیاز در این زمینه عبارتند از: - جمع‌آوری آمار موج در مناطق ساحلی دلتا - جمع‌آوری آمار جزر و مد در مناطق ساحلی دلتا پ. ۷-۶ مطالعات هیدرودینامیکی هیدرودینامیک علم مطالعه سیالات در حال حرکت به روش تحلیلی و ریاضی است. این علم با در نظر گرفتن اصول بقای جرم شده و از این‌رو علم هیدردینامیک درصدد تفسیر و تحلیل نقش هریک از آنها در مناطق ساحلی و سازه‌های موجود در آن مطابق با روش ریاضی است و در این زمینه از مدل‌های مختلفی استفاده می‌نماید [ ۳۳]. داده‌های مورد نیاز در این قسمت همان داده‌های هیدرولوژیک و هیدرولیک است که با شیوه ریاضی و بر مبنای معادلات مربوط تحلیل می‌شود. پ.۸-2- مطالعات صحرابی با میدانی این گونه مطالعات که روی مناطق دلتایی با بازدیدهای زمینی صورت می‌گیرد می‌تواند برای کنترل موضوعاتی که پیش‌تر در اهم اطلاعات مورد نیاز در این زمینه عبارتند از: - تهیه آمار موقعیت مناطق نمونه‌برداری شده با استفاده از دستگاه تعیین موقعیت جهانی - تهیه و ثبت مشخصات کاربری اراضی در منطقه دلتایی پ.۹-2- مطالعات برنامه‌ریزی برای پایش در برخی موارد لازم است که نمونه‌های جدیدی علاوه بر اطلاعات موجود از مناطق مطالعاتی جمع‌آوری شود. برای مثال رخداد بارش و یا جریان رودخانه در مقاطع زمانی مختلف اندازه گیری و ثبت شود. این اطلاعات می‌تواند در تحلیل وضعیت موجود و آتی -------- صفحهٔ بعد -------- 3 راهنمای مطالعات ریخت‌سناسی دلناها دلتاها به منظور مدیریت جوانب مختلف آن مورد استفاده قرار گیرد. ثبت تغییرات رخ داده در پوشش گیاهی با جوامع مرتعی, ثبت تغییرات سطح آب دریاء میزان فرسایش خاک و غیره همه از مواردی هستند که در برنامه پایش مناطق دلتایی می‌تواند مورد توجه قرار گرفته و براساس یک برنامه زمان‌بندی در مکان مورد نظر به جمع‌آوری و ثبت داده‌ها اقدام نمود. اهم اطلاعات موردنیاز در این زمینه عبارتند از: - تهیه عکس‌های هوایی و تصاویر ماهواره‌ای مربوط به دوره‌های گذشته به منظور مقایسه با وضعیت حاضر - تهیه فهرست مناطق نشانه برای انجام پایش‌های دوره‌ای پ.۱۰-۶- مطالعات زمین‌شناسی و ژئوتکنیکی مطالعات زمین‌شناسی طیف گسترده‌ای از مطالعات را دربر می‌گیرد که از جمله اجزای این مطالعات بررسی انواع تشکیلات زمین‌شناسی در حوضه آبریز مشرف به دلتا است و همچنین بررسی پتانسیل فرسایش رخنمون‌های حوضه آبریز در رابطه با میزان رسوب وارد شده به دلتاها است. علاوه بر این بررسی گسل‌های موجود در منطقه از نظر فعال بودن و غیر فعال بودن دارای اهمیت زیادی است که در مطالعات مربوط به دینامیک منطقه دلتایی می‌تواند مورد توجه قرار گیرد. مطالعات ژُئوتکنیکی در برگیرنده مطالعات جامعی است که عمدتا به بررسی ساختارهای درونی زمین و مقاومت اجزای تشکیل دهنده آن زیر لایه خاک سطحی می‌پردازد. برای انجام این کار گمانه‌های متعددی با عمق‌های مختلف حفر می‌شود و تشکیلات زیر قشری با روش‌های خاص استخراج و پس از انتقال به آزمایشگاه تخصصی ژئوتکنیک» آزمایش‌های متعددی روی آنها صورت می‌گیرد و نتایج آن به صورت گزارش در اختیار کاربران قرار می‌گیرد. در مطالعات مناطق دلتاییء داشتن اطلاعات از ویژگی تشکیلات زیر قشرسطحی می‌تواند به شناسایی چگونگی تحول دلتاها در ادوار گذشته کمک نماید. کسب اطلاعات در خصوص چگونگی رسوب‌گذاری در مناطق دلتایی از مهم‌ترین نتایج مطالعات ژئوتکنیک محسوب می‌شود. اهم اطلاعات مورد نیاز در این زمینه عبارتند از: - نقشه گسل‌های موجود در منطقه و ویژگی‌های فعالیت هریک - تهیه لوگ چاه‌ها و حفاری‌های صورت گرفته در مناطق مختلف دلتا - جمع‌آوری مطالعات ژئو سایزمیک و ژئوالکتریک صورت گرفته در مناطق دلتایی جریان آب دریا است و بخشی از آنها حاصل تغییراتی است که توسط انسان به منظور استفاده از منابع موجود در این مناطق صورت می‌گیرد. بررسی این نوع فعالیت‌ها و چگونگی رخداد آن در محیطهای دلتایی با توجه به این که موجب تغییر در ریخت‌شناسی دلتاها می‌گردد ضرورت دارد. فعالیت‌هایی که توسط انسان در این محیط‌ها صورت می‌گیرد در سه گروه زیر قابل مطالعه است: -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست 5- انجام مطالعات ریخت‌سناسی دلناها ۳۵ پ.۱-۱۱-2- فعالیت‌های مم‌هندسی رودخانه فعالیت‌های مهندسی رودخانه به منظور ساماندهی بهره‌برداری و کاهش خطرات ناشی از دینامیک رودخانه, مطالعه و به مورد اجرای گذاشته می‌شود. تغییر مسیر رودخانه, احدات کانال‌های آبرسانی, ایجاد سدهای مخزنی و سدهای انحرافی از مهم‌ترین این فعالیت‌ها محسوب می‌شود. انجام این فعالیت‌های عمرانی باعث تغییر در میزان آب و رسوب وارد شده توسط رودخانه به منطقه دلتایی می‌گردد و در نتیجه در ریخت‌شناسی دلتا بسیار تاثیرگذار است. به‌طور مثال احداث سد مخزنی آسوان روی رودخانه نیل تغییرات ریخت‌شناسی و زیست محیطی متعددی را به دنبال داشته است که موضوع مطالعات متعددی بوده است [۲۷]. با توجه به این موضوع, مطالعه فعالیت‌های مهندسی رودخانه انجام گرفته در منطقه دلتایی پیش از انجام آنها برای پیش‌بینی تغییرات احتمالی و تبعات آن در این مناطق ضرورت دارد. مطالعه و احداث تاسیسات تغذیه مصنوعی و کانال‌های آبیاری و زهکشی از ابعاد دیگر فعالیت‌های مهندسی رودخانه به شمار می‌رود که در ایحاد تغییرات در محیط‌های دلتایی نقش زیادی دارد. اهم اطلاعات موردنیاز در این زمینه عبارتند از: - جممع‌آوری موقعیت و نوع تاسیسات و ابنیه فنی احداث شده در رودخانه‌های منطقه دلتا - جمع‌آوری کلیه شواهد تغییرات بستر رودخانه‌ها در طی دوره‌های گذشته پ.۳-۱۱-4- فعالیت‌های مهندسی سواحل و بنادر استفاده از سواحل مناطق دلتایی به منظور احداث موج‌شکن,» بندر و اسکله نیز از جمله فعالیت‌های مهندسی سواحل و بنادر محسوب است که می‌تواند این مناطق را تحت تاثیر قرار دهد. از مهم‌ترین نقش این‌گونه سازه‌های ساحلی» تغییر در میزان انتقال نرخ رسوب توسط آب‌های ساحلی است که در مواردی به پسروی ساحل در یک قسمت و پیشروی آن در قسمت دیگر منجر می‌شود و اهم اطلاعات موردنیاز در این زمینه عبارتند از: - جمع‌آوری موقعیت و نوع تاسیسات و ابنیه فنی احداث شده در مناطق ساحلی دلتا - جمع‌آوری کلیه شواهد پیشروی و یا پسروی دریا در مناطق ساحلی پ.۳-۱۱-۶- فعالیت‌های توسعه مناطق ساحلی علاوه بر دو گروه فعالیت پیش گفته شده» مناطق ساحلی برای آنواع اهداف توسعه مانند توسعه شهرهای موجود. احداث شهرهای جدید.ء ایجاد مناطق گردشگری, ایحاد هتل‌ها و استراحتگاه‌های مختلف و غیره مورد توجه بوده و هستند. این گونه فعالیت‌ها همانند فعالیت‌های مهندسی رودخانه و مهندسی سواحل و بنادر می‌تواند چهره مناطق دلتایی را تغییر داده و ریخت‌شناسی آن را دگرگون اهم اطلاعات مورد نیاز در این زمینه عبارتند از: - جمع‌آوری موقعیت و نوع تاسیسات و ابنیه فنی گردشگری و یا بهره‌برداری از منابع موجود در دلتا -------- صفحهٔ بعد -------- ۳7 راهنمای مطالعات ریخت‌شناسی دلتاها - جمع‌آوری کلیه برنامه‌های توسعه مناطق ساحلی در آینده پ.۱۳۲-2- مطالعات مدل‌سازی مدل‌سازی به این مفهوم است که از آنچه که در طبیعت مشاهده می‌شود نمونه کوچک شده آن در آزمایشگاه یا رایانه ساخته شود. مدل‌سازی انواع مختلفی دارد که مدل‌سازی مفهومی, مدل‌سازی ریاضی, مدل‌سازی فیزیکی و مدل‌سازی رقومی از مهم‌ترین انواع آنها محسوب می‌شوند. ساخت مدل‌های فیزیکی از جنس پلاستیک. گچء چوب ونظایر آن برای برخی از پروژه‌های مهندسی از روش‌های رایج محسوب می‌شود. ساخت مدل فیزیکی برای دلتاها از جمله این موارد محسوب می‌شود که در آن به بررسی شیوه‌های نرخ انتقال رسوب و چگونگی انجام آن پرداخته می‌شود. بررسی نقش احداث سازه‌های عمرانی و توسعه‌ای در فرآیندهای مناطق ساحلی از جمله آموری است که با استفاده از مدل فیزیکی می‌تواند صورت گیرد. نوع پیشرفته مدل‌سازی‌هاء ساخت مدل رفومی در رایانه است که نسبت به مدل‌های فیزیکی از هزینه ساخت کم‌تر و از انعطاف‌پذیری بیش‌تری برخوردار است. از طریق این مدل‌ها می‌توان ابعاد دخالت انسان در مناطق دلتایی و تاثیر آن بر ریخت‌شناسی دلتاها را تحلیل نمود و گزینه‌های مناسب را به منظور اهم اطلاعات موردنیاز در این زمینه عبارتند از: - جمع‌آوری کلیه مدل‌های موجود در زمینه تحلیل شرایط مختلف دلتا - تبیین ویژگی‌های مدل فیزیکی مورد نیاز برای مطالعه و مدل‌سازی فرآیندها در مناطق ساحلی (در صورت نیاز) -------- صفحهٔ بعد -------- ست ۵ ار ما -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۵ -ابزار مطالعات ۳۹ پ. ۱-۵- دستگاه‌های نقشه‌برداری تهیه نقشه از مناطق دلتایی از عمومی‌ترین مسایلی است که در مطالعه دلتاها مورد توجه قرار می‌گیرد. برای تهیه نقشه» عموما از دو روش نقشه‌برداری زمینی و عکس‌های هوایی استفاده می‌شود. در روش نقشه‌برداری زمینی» مختصات مکانی شامل ۸ و ۷ به همراه عامل .7 یا زاویه که بیانگر ارتفاع می‌باشد توسط توتال استیشن‌ها به‌دست می‌آید. بدیهی است که تهیه نقشه به این روش برای مناطق کوچک و یا مقیاس محلی دارای کاربرد بوده و از آن نمی‌توان برای تهیه نقشه یک دلتا استفاده نمود. ولی در مقابل, این روش از دقت بسیار زیادی برخوردار می‌باشد. روش دوم نقشه‌برداری زمینی استفاده از دستگاه‌های تعیین موقعیت جهانی " می‌باشد. سامانه‌ی تعیین موقعیت جهانی» یک سامانه‌ی نقشه‌برداری بر پایه ماهواره است که این امکان را ایجاد می‌کند که کاربر بتواند داده رقومی زمین بسیار دقیق را به صورت الکترونیکی به‌دست آورد. نقشه‌برداری سامانه‌ی تعیین موقعیت جهانی عمدتا بر مبنای دریافشت سیگنال‌های ویژه از ماهواره‌های خاصی که به همین منظور به فضا پرتاب شده‌اند کار می‌کند. سامانه‌ی تعیین موقعیت جهانی یک فناوری ایده‌آل به دلیل قابلیت استفاده از آن در همه شرایط جوی در ۲۴ ساعت یک شبانه روز در هر نقطه از کره زمین می‌تواند می‌باشد. باوجود این در عمل استفاده از سامانه‌ی تعیین موقعیت جهانی به دلایل خطاهای اندازه‌گیری و توپوگرافی دارای محدودیت است [۲۵]. در عین حال برای ثبت نقاط نمونه‌برداری در دلتاها می‌توان از این ابزار استفاده نمود. پ. ۲-۵- ادوات نمونه‌برداری و اندازه‌گیری آب و رسوب نمونه‌برداری از بده آب و رسوب وارد شده از منطقه خشکی و منطقه دریایی از جمله کارهای مهمی است که برای شناخت میزان و چگونگی رسوب‌گذاری در محیط‌های دلتایی دارای کاربرد است. از این‌رو در مطالعات ریخت‌شناسی دلتاها لازم است اطلاعاتی در این خصوص در اختیار قرار گیرد. به‌طور معمول اندازه‌گیری میزان بده رودخانه‌ها از طریق روش‌های خاص علم هیدرومتری صورت می‌گیرد که همه آنها بر مبنای رابطه بنیادین ۷. 5 - استوار است که در آن 0): بده آب به مترمکعب در ثانیه» ۲: سرعت جریان براساس متر در ثانیه و 5 سطح مقطع جریان بستر می‌باشد. در مجموع برای محاسبه بده بر مبنای رابطه یاد شده اندازه‌گیری‌های زیر مورد توجه قرار می‌گیرد [۱۸|: - اندازه‌گیری سطح یا ارتفاع آب: در این روش ارتفاع آب از طریق شاخص‌های مدرجی که در کناره رودخانه نصب می‌شود به‌دست آمده و براساس معادلات هیدرولیکی, بده آب محاسبه می‌شود و سپس نموداری که به نمودار بده - اشل معروف است تنظیم و براساس ارتفاعء مقدار بده از نمودار استخراج و ثبت می‌گردد. برای اندازه گیری ارتفاع آب از عمق‌یاب‌ها نیز استفاده می‌شود که برمبنای آن امکان محاسبه بده برمبنای روش یاد شده وجود خواهد داشت. - اندازه‌گیری سرعت آب: برای اندازه‌گیری سرعت آب از روش‌های مختلفی مانند استفاده از جسم شناورء استفاده از مولینه یا سرعت سنج و استفاده از مواد شیمیایی مانند رنگ و نمک بهره‌گیری می‌شود که هر یک از آنها و مزایا و معایب خاص خود را داشته و باید در جای خود مورد استفاده قرار گیرند. ی 5 ۱-10۲۵ (0۳5)) (ع1٩‏ رگ ۳۵۵۱۱1۵۱۵۵ [۵ 010 -2 -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۰ راهنمای مطالعات ریخت‌سناسی دلناها تشکیل و توسعه دلتاها همواره تابعی است از مقدار رسوباتی که از طرف دریا و یا از طرف رودخانه‌ها وارد منطقه ساحلی می‌شوند. به همین جهت رودخانه‌هایی که مقدار زیادی از رسوبات را حمل می‌کنند در شکل‌گیری دلتاها نقش اساسی داشته و از این‌رو لازم است در مطالعات ریخت‌شناسی دلتاها مقدار رسوب وارد شده توسط جریان آب‌های سطحی محاسبه و تفسیر گردد. مقدار رسوباتی که توسط رودخانه‌ها حمل می‌شود به دو گروه تقسیم‌بندی می‌گردد [۱۸]: - رسوباتی که در آب معلق هستند و در بالای بستر رودخانه همراه با آب حرکت می‌کنند که به این مواد بار معلق گفته می‌شود. برای تخمین مقدار بار معلق از آب رودخانه, نمونه‌ای تهیه شده و در آزمایشگاه پس از جدا کردن مواد رسوبی به‌وسیله کاغد صافی» رسوبات را خشک می‌کنند و بعد از وزن کردن» غلظت رسوب را برحسب گرم در لیتر می‌سنجند. برای نمونه‌برداری از آب رودخانه نیز روش‌های متعددی استفاده می‌شود که استفاده از بطری» عمومی‌ترین آنها می‌باشد. - رسوباتی که در سطح بستر رودخانه همراه با جریان آب به جلو منتقل می‌شود که به این نوع رسوبات بار بستر گفته می‌شود. برای اندازه‌گیری این نوع رسوبات از دو روش بشقابی و گودالی استفاده می‌گردد که در نوع بشقابی» سینی‌هایی را درکف رودخانه قرار می‌دهند تا مواد بستر در آن به جا گذاشته شده و با خارج کردن سینی و وزن کردن مواد بستر مقدار آن محاسبه می‌شود. در روش گودالی» یک گودال در کف بستر حفر شده تا مواد بستر به داخل آن ریخته شوند که پس از استخراج و وزن کردن آنها مقدار بار بستر به‌دست می‌آید. با توجه به مشکل بودن این نوع اندازه‌گیری فقط بار معلق, اندازه گیری شده و با ضرب کردن آن به ارزشی در حدود ۱۰ تا ۵۰ درصد مقدار بار بستر محاسبه می‌شود. هرچند که اندازه‌گیری بار بستر مشکل می‌باشد اما به دلیل وجود کانی‌ها و ذخایر با ارزش در بار بستر در نزدیکی محل دریا لازم است تحقیقاتی در این خصوص انجام گیرد. ضمنا می‌توان در یک دوره آماری نسبت بار بستر به بار معلق در نزدیک‌ترین ایستگاه هیدرومتری موجود را محاسبه و به نوعی رژیم انتقال و نسبت بار بستر و بار کل را به دست آورد و برای مطالعات بعدی ملاک عمل قرار داد. بار کل رسوب یک رودخانه از مجموع بار بستر و بار معلق تشکیل می‌شود. برای آشنایی با روش‌های محاسبه و اندازه‌گیری مقدار رسوب وارد شده از طرف خشکی علاقمندان می‌توانند به راهنمای محاسبه بار رسوب معلق و بستر [۷] مراجعه نمایند. علاوه بر رسوبات وارد شده از طرف خشکی که توسط رودخانه‌ها به دلتا انتقال پیدا می‌کندء رسوباتی از طرف دریا توسط امواج» جریان‌های دریایی و جزر و مد به این منطقه انتقال یافته و تحت شرایطی می‌تواند شکل‌گیری و یا توسعه دلتا را تشدید یا تضعیف نماید. میزان رسوب وارد شده از طرف دریا تابعی است از شدت عوامل انتقال یعنی امواج» جزر و مد و جریان‌های دریایی و از طرف دیگر تابعی است از عمق دریا در کنار ساحل و دانه‌بندی مواد موجود در ساحل که معادللات متعددی برای این منظور توسط محققین ارائه شده است تا از طریق آنها بتوان نرخ انتقال رسوب را محاسبه نمود. با توجه به تنوع مدل‌ها امکان ذکر آزما در این مجموعه میسر نگردیده و علاقمندان می‌توانند به منابع مربوط ازجمله [۳۶] مراجعه نمایند. منطقه ساحلی از مناطقی است که در معرض جریان‌های رفت و برگشتی ناشی از فرآیندهای رودخانه‌ای از یک‌طرف و فرآیندهای ساحلی از طرف دیگر است که در نهایت تحول ریخت‌شناسی دلتا را موجب می‌شوند. به منظور مدل‌سازی فرآیند مذکورء مدل‌های متفاوتی ارائه شده است که در نرم‌افزار ۸11۳۳21 قابل دستیابی بوده و از طریق آن می‌توان نرخ انتقال رسوب را با دقت بالا مشخص نمود [۴۵]. با توجه به نقش امواج» جزر و مد و جریان‌های دریایی در انتقال رسوب به منطقه دلتایی» ابزارهای متعددی برای اندازه گیری پارامترهای مد کور ارائه شده است که موج نگار برای ثبت داده‌های موج» جزر و مد نگار برای ثبت داده‌های جزر و مدو -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۵ -ابزار مطالعات ۸ جریان‌سنج برای اندازه‌گیری جریان‌های دریایی از جمله آنها محسوب می‌شوند که فراخور ویژگی‌های ساحل و داده‌های مورد نیاز می‌توانند در مناطق ساحلی نصب شده و از داده‌های آزها برای محاسبات مدل‌های مختلف سود جست. پ. ۳-۵- نفشه‌های توبوگرافی. عکس‌های هوایی و تصاویر ماهواره‌ای نقشه‌ها به روش‌های فتوگرامتری استوار است که با تهیه عکس‌های هوایی چه با فرمت آنالوگ و چه با فرمت رقومی آغاز و با تبدیل آنها به نقشه‌های تویوگرافی به صورت منحنی‌های هم ارزش ارتفاعی یا منحنی‌های میزان ادامه یافته و در زهایت با اضافه کردن عکس‌های هوایی از ابتدایی‌ترین ابزارهای سنحش از دور هستند [۸] که دارای کاربردهای گسترده در مطالعه دلتاها می‌باشند. به‌طور معمول عکس‌های هوایی با استفاده از سنجنده‌های نصب شده در هواپیما که در ارتفاع مشخصی از سطح زمین پرواز می‌کنند به دست می‌آیند. ارتفاع پرواز هواپیما بیانگر مقیاس مورد نظر برای تهیه عکس‌های هوایی می‌باشد. در ایران دو پوشش سراسری شامل مقیاس ۱۳۰ و9 ب ۱۸ وجود دارد که توسط سازمان جغرافیایی و9 سازمان نقشه‌برداری بهیه شده‌اند. علاوه براین عکس‌های هوایی به میزان محدود برای برخی از شهرهای کشور توسط سازمان نقشه‌برداری و به کارفرمایی استانداری‌ها تژهیه شده و مورد استفاده قرار می‌گیرد. دور ماهواره‌های مختلف در اختیار است که انتخاب نوع ماهواره و9 سنحخنده برای هر یک از اهداف مطالعاتی متفاوت است. ماهواره‌ها ازنظر ویژگی‌های فنی به دو گروه ماهواره‌های مدار قطبی خورشید آهنگ و ماهواره‌های زمین‌آهنگ " تقسیم‌بندی می‌شوند [۲۰]. کیلومتری سطح زمین قرار دارند و زاویه میل آنها نسبت به صفحه استوای زمین بسیار زیاد است تا ماهواره‌ها تا حد امکان به قطب شمال و جنوب نزدیک شوند. یک ماهواره هواشناسی مدار قطبی که در هر روز ۱۴ تا ۱۵ بار در مدارهای با دوره گردش ۱۰۰ دقیقه گردش می‌کند. این نوع ماهواره‌ها هر روز و شب در یک زمان معین از فراز هر نقطه بر روی سطح زمین عبور می‌کنند. از این نوع ۳ ۵ ۶ ۰ سا یا . ۰ شده‌اند که هر یک از آزها دارای کاربردهای خاص می‌باشند. سنجنده پرتوسنج پیشرفته با توان تفکیک خیلی بالو از مهم‌ترین 16[ 5۷۵۳۵۵۶ - 5 -۱ 16[8 606051110۳۵۷ -2 (۳0(]5) 501611116 1۷1۳۵۱۵ [۵ 006۳۵110 ۳۵۱۵۲ -3 (110۸۸) 151۵11۷6 ۸0111 10ع ۸۵100 010 1۵0۵ -4 5-5 115 -6 (1۹ ۹/111۹ ۸) ۲۵010116161 16۹011100۹5 112 ۷۶ تعممن ۸0۷ -7 -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۲ راهنمای مطالعات ریخت‌شناسی دلتاها سنجنده‌های این ماهواره می‌باشد [۲۰] که در کشور ما داده‌های این سنجنده به صورت روزمره توسط سازمان فضایی ایران دریافشت شده و توسط کاربران مختلف مورد استفاده قرار می‌گیرد. تصاویر حاصل از سنحنده مذکور در مطالعه دلتاها دارای اهمیت زیادی می‌باشد. از جمله مهم‌ترین کاربردهای آن در مطالعه و پایش پوشش گیاهی و تهیه نقشه دمای سطح دریاها و خشکی‌ها و تهیه نقشه رطوبت خاک مناطق دلتایی می‌باشد. در ایران تصاویر مذکور توسط سازمان فضایی ایران و سازمان جغرافیایی ایران به‌طور روزانه اخد و در اختیار کاربران مختلف قرار می‌گیرد. ماهواره‌های زمین‌آهنگ دارای موقعیت ثابتی نسبت به زمین است. این ماهواره‌ها در ارتفاع دست کم ۳۵۰۰۰ کیلومتری بالای سطح زمین روی صفحه استوا در راستای مسیر چرخش زمین قرار دارند. نخستین ماهواره‌های زمین هماهنگ, ماهواره‌های تکنولوژی و کاربردی بودند که در اوایل دهه ۱۹۷۰ به فضا پرتاب شدند. ماهواره‌های زمین هماهنگ دارای توأن تفکیک بسیار پایین و از دقت کم‌تری برخوردارند ولی محدوده دید آنها وسیع می‌باشد و در هر دفعه می‌توانند از نصف کره زمین و در فاصله نیم ساعتی تصویر بردارند. تصاویر این نوع ماهواره‌ها عمدتا دارای کاربردهای هواشناسی بوده [۱۷] و به نظر می‌رسد در مطالعات دلتاها دارای محدودیت می‌باشد. در کل مطالعات سنحش از دور در تهیه نقشه‌های ریخت‌شناسی دارای کاربردهای گسترده‌ای است که انتخاب ماهواره و سنجنده مناسب در رابطه با هدف و مقیاس مطالعه می‌باشد که لازم است قبل از تهیه نقشه, مطالعات لازم برای این منظور صورت گیرد. نرم‌افزارهای متعددی نیز برای پردازش رقومی استفاده می‌شود که نرم‌افزارهای 010۸/۸71۸ ,11۷/15 ,812۸5ت] ۰ ,15۱/1۸۳۳ از عمومی‌ترین آنها محسوب می‌شود. پ. ۶-۵- نرم‌افزار سامانه‌ی اطلاعات جغرافیایی قابلیت اصلی سامانه‌ی اطلاعات جغرافیایی» توانایی آن در تحلیل و پردازش داده‌های جغرافیایی به منظور حل مسایل فضایی مختلف می‌باشد [۱] و [۳۲]. به‌طور کلی یک سامانه اطلاعات جغرافیایی دارای کار کردهایی به صورت زیر است [۲۶]: - تکنیک‌های وارد کردن اطلاعات جغرافیایی و تبدیل اطلاعات به شکل رقومی - تکنیک‌های ذخیره این اطلاعات در قالب فشرده روی دیسک‌های کامپیوتری, لوح‌های فشرده و سایر ابزار دخیره رقومی - روش‌هایی برای تحلیل خودکار داده‌های جغرافیایی به منظور جستجوی الگوهاء ترکیب انوع مختلف داده» انجام دادن اندازه‌گیری‌هاء پیدا کردن مکان‌ها یا مسیرهای بهینه و وظایف مهم دیگر - روش‌های آرزیابی خروجی سناریوهای مختلف مانند آثر تغییرات اقلیمی روی پوشش گیاهی - تکنیک‌هایی برای نمایش داده‌ها به شکل نقشه‌هاء تصاویر و سایر انواع خروجی‌ها - توانایی‌هایی برای اخد خروجی از نتایج به شکل اعداد و جداول با توجه به موارد مذکور مفاهیم سامانه‌ی اطلاعات جغرافیایی در غالب نرم‌افزارهای مختلفی ارائه شده است که همه این نرم‌افزارها می‌توانند برای تشکیل پایگاه اطلاعات جغرافیای از محیط‌های دلتایی مورد استفاده قرار گیرند. از معروف‌ترین نرم‌افزارها در این زمینه نرم‌افزار ۸۳۵015 متعلق به شرکت ]۳3912 امریکا می‌باشد که امروزه در دانشگاه‌ها و دستگاه‌های اجرایی کشور مورد استفاده قرار می‌گیرد. -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۵« - ابزار مطالعات ۸۳ در مطالعات دلتاها سامانه‌ی اطلاعات جغرافیایی به عنوان یک ابزار کارآمد برای تحلیل انواع اطلاعات جمع‌آوری شده در پایگاه اطلاعاتی دارای نقش اساسی است. از جمله مهم‌ترین کاربردهای سامانه‌ی اطاعات جغرافیایی در مدل‌سازی فرآیندهای ساحلی و تغییرات آینده منطقه دلتایی استء» در عین حال این سامانه در تهیه نقشه‌های مختلف ترکیبی لایه‌های جممع‌آوری شده بسیار موثر می‌باشد و کمک اساسی به کاربران این نوع مطالعات می‌نماید. از این‌رو لازم است برای مطالعات دلتاها کلیه داده‌های نقشه‌ای و داده‌های توصیفی گردآوری شده و وارد پایگاه اطلاعات سامانه‌ی اطلاعات جغرافیایی گردد تا توسط قابلیت‌های این سامانه تحلیل شود. پس از انجام پردازش‌های لازم» خروجی‌های مختلف می‌تواند دراختیار کاربران قرار گیرد. از مهم‌ترین جنبه‌های ارائه اطلاعات خروجی از سامانه‌ی اطلاعات جغرافیایی قرار دادن آزها در شبکه جهانی اینترنت می‌باشد. در اواخر دهه ۱۹۸۰ استفاده از سامانه‌ی اطلاعات جغرافیایی در ریخت‌شناسی شروع به گسترش نمود و ابزاری را برای مدیریت حجم وسیعی از داده‌های فضایی مورد نیاز برای ارائه مسایل علمی و تحلیل جچشم‌اندازها فراهم نمود. یک پایگاه اطلاعات سامانه‌ی اطلاعات جغرافیایی که در ارتباط با نقشه‌های ریخت‌شناسی تهیه می‌شود باید در برگیرنده داده‌های توصیفی خام و طراحی شده برای کاربران مختلف باشد. اگرچه استفاده از سامانه‌ی اطلاعات جغرافیایی به عنوان یک ابزار در ریخت‌شناسی شرایط مناسبی را برای بررسی‌های علمی و عملی فراهم نموده است. به نوعی نیز باعث شده است که نگاه کل گرایانه به نقشه‌های ریخت‌شناسی به دید جزیی و توجه به یک ناحیه یا عارضه خاص گرایش پیدا کند. در محموع زمینه‌های مهم کاربرد سامانه‌ی اطلاعات جغرافیایی در ریخت‌شناسی عبارتند از [۳۰]: - کاربرد سامانه‌ی اطلاعات جغرافیایی در مطالعات ساختار لند فرم‌ها - کاربرد سامانه‌ی اطلاعات جغرافیایی در تحلیل شیب‌ها و پهنه‌بندی مخاطرات طبیعی و مدیریت آنها - طبقه‌بندی خودکار چشم‌اندازها با استفاده از داده‌های سنحش از دور در ترکیب با مدل‌های ارتفاعی رقومی اولین گام در جهت ایجاد پایگاه اطلات ریخت‌شناسی در محیط سامانه‌ی اطلاعات جغرافیایی» تکمیل طرح پایگاه اطلاعات زمین" می‌باشد. طرحی که شامل نمونه‌های مختلفی از اطلاعات همانند مثال‌های زیر خواهد بود: - مجموعه داده‌های عوارض ریخت‌شناسی - مجموعه داده‌های عوارض هیدرولوژیکی (آبشناسی) - مجموعه داده‌های عوارض زمین‌شناسی و زمین‌ریخت‌شناسی - مجموعه داده‌های عوارض ژئومورفولوژیکی همانند فرآیندهای بادی و انحلالی که در مورفودینامیک دلتاها تاثیر بسزایی دارند - سایر کلاس‌های شکل‌ها و جداول غیرفضایی در پایگاه داده زمین این مجموعه داده‌ها با فرمت‌های مختلف در پایگاه داده زمین ذخیره می‌شوند و یا در ارتباط با آن قرار می‌گیرند. برای سهولت بخشیدن به ذخیره ساختار و فرآیند داده‌های ریخت‌شناسی سه گام وجود دارد [۳۰]: ۱- تعریف واحدهای اصلی 6 م0ع0 -| -------- صفحهٔ بعد -------- ۸5 راهنمای مطالعات ریخت‌سناسی دلنتاها ۲- اضافه کردن داده‌های توصیفی ۳- ایجاد پایگاه اطلاعات و گسترش آن در گام اول عوارض ریخت‌شناسی به مفاهیم رقومی تبدیل می‌شوند (نقاط خطوط و چندضلعی‌ها) این کار بر مبنای ویژگی‌های کیفی و کمی ریخت‌شناسی (مورفوگرافی» لیتولوژی» شکل‌زایی و فرآیند و سن) صورت می‌گیرد. خصوصیات ریخت‌شناسی به تنهایی نیز می‌تواند مورد مطالعه قرار بگیرد بخش عمده در مدل شکل‌های لندفرم‌ها نوع سامانه‌ی نقشه‌کشی است. واحدهایی که در این روش ساخته می‌شوند.ء واحدهای اصلی نامیده می‌شوند. گام بعدی انتخاب این موضوع است که داده‌های ریخت‌شناسی در قالب رستری یا برداری و یا هر دو حالت ذخیره شوند. در گام دوم ویژگی‌های کیفی و کمی ریخت‌شناسی واحدها به‌صورت جدول اطلاعات توصیفی اضافه می‌شود و این اطلاعات به اطلاعات برداری داده‌های توصیفی اضافه می‌شود. در گام سوم» خلاصه‌ای از اطلاعات خارجی شامل (منابع توصیفیء مقیاس, خطاها و...) به پایگاه اطلاعات ریخت‌شناسی اضافه می‌شود. بدین ترتیب اطلاعات اصلی ریخت‌شناسی به صورت کدهایی در جدول اطلاعات توصیفی مرتبط با موضوع ذخیره می‌شوند. بدین ترتیب ساختار داده‌ها در پایگاه اطلاعات سامانه‌ی اطلاعات جغرافیایی به صورت زیر می‌باشد: اکثر اطلاعات رقومی شده که به‌صورت مجموعه‌ای از داده‌های ریخت‌شناسی و هیدرولوژی در پایگاه اطلاعات ذخیره می‌شود. از نقشه‌های توپوگرافی و9 زمین‌شناسی ۱ ستحر اج می‌شود. مجموعه داده‌های شکل‌های ریخت‌شناسی شامل سه کلاس اشکال می‌باشد (واحدهای اصلیء عوارض خطی مجزا و عوارض نقطه‌ای مجزا) که به‌صورت اطلاعات رقومی از راهنمای نقشه اصلی گرفته و ذخیره می‌شوند. در همین زمینه لازم است پتانسیل فرسایش پذیری حوضه آبریز مشرف به دلتا از طریق به‌کارگیری لایه‌های شیب» شدت بارش نوع خاک و غیره در محیط سامانه‌ی اطلاعات جغرافیایی محاسبه شود. پ. ۲-2-۵ مجموعه داده‌های عوارض هیدروگرافی مجموعه داده‌های عوارض هیدروگرافی در سه طبقه مجزای داده‌های مربوط به دریاچه‌هاء رودخانه‌های بزرگ و مناطق اشباع از آب طبقه‌بندی می‌شوند که به‌صورت پلی‌گون‌هایی در طبقه عوارض پلی‌گون هیدروگرافی دخیره می‌شوند. درحالی که اطلاعات خطی نظیر رودهای کوچک‌تر در طبقه عوارض خطوط هیدروگرافی و چشمه‌هاء سدها و آبشارها به‌صورت عوارض نقطه‌ای در کلاس نقطه‌ای هیدروگرافی ذخیره می‌شوند. برای ترسیم شبکه آبراهه‌هاء رودهایی که داده‌های آنها رقومی شده باید به دریاچه‌ها و سایر عوارض هیدروگرافیک چندضلعی شکل متصل شوند. در یک شبکه آبراه‌های, پارامترهایی نظیر جهت جریان» بده و غیره نیز می‌تواند ذخیره شود. پ. ۳-2-۵ مجموعه اطلاعات سنگ بستر مجموعه داده‌های سنگ بستر که در سامانه‌ی اطلاعات جغرافیایی نمایش داده می‌شود بر پایه نقشه‌های زمین‌شناسی و داده‌های زئوفیزیکی حاصل می‌شوند. -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۵ -ابزار مطالعات ۸ پ. 2-2-۵ سایر داده‌های مورد نیاز در پایگاه اطلاعات زمین برای گسترش استفاده از پایگاه اطلاعات ریخت‌شناسی سامانه‌ی اطلاعات جغرافیایی, دیگر داده‌های مورد نیاز می‌توانند اضافه شده و در پایگاه اطلاعات زمین ذخیره شوند. پایگاه اطلاعات زمین بهتر است که به مدل ارتفاعی رقومی زمین مرتبط باشد. همچنین می‌توان پوشش گیاهی و عکس‌های هوایی را به پایگاه داده‌ها اضافه نمود. با توجه به موارد مدذکور پایگاه اطلاعات ریخت‌شناسی سامانه‌ی اطلاعات جغرافیایی شامل اطلاعات علمی سازمان یافته‌ای می‌باشد که شامل اطلاعات موضوعی و قابل اتصال به پایگاه اطلاعات دیگر می‌باشد. این پایگاه این قابلیت را دارد که بتوان تغییرات صورت گرفته در لندفرم‌ها را به آن اضافه کرد. همچنین برای زمینه‌های مدیریت محیط, تحلیل و بصری‌سازی داده‌های ریخت‌شناسی بسیار مفید واقع شود. نیاز به دریافت اطلاعات ریخت‌شناسی دلتاها در شبکه جهانی اینترنت از جمله مسایل ممم محسوب می‌شود. بدین ترتیب اطلاعات مختلفی را شامل می‌شود. با تلفیق تکنولوژی اینترنت و سامانه‌ی اطلاعات جغرافیایی می‌توان پایگاه اطلاعات دلتاها را با مشخصات کامل در محیط اینترنت در اختیار کاربران قرار داد. در این شرایط همه کاربران می‌توانند به صورت مشترک از انواع اطلاعات قرار داده شده در اینترنت استفاده کنند. مهم‌ترین رکن این پایگاه اطلاعاتی نقشه‌های قرار داده شده در اینترنت است که این نوع نقشه‌ها تحت تاثیر نرم‌افزار و یا ماهیت موضوع می‌تواند از سه نوع نقشه‌های ثابت » پویا" و فعال " برخوردار باشند [۱۰]. نقشه‌های نوع ثابت نقشه‌هایی هستند که دارای ماهیت سلولی یا رستری بوده و نیازی به نرم‌افزار سرویس دهنده نقشه در طرف میزبان و کاربر ندارند و سرویس دهنده وب با استفاده از نقشه‌های تصویری به درخواست‌های کاربران پاسخ داده و نام محل‌های مورد درخواست را روی نقشه نشان داده می‌دهد. نقشه‌های نوع پویا نیازمند آن هستند که به مرور زمان تغییر یافته و دایما نقشه‌های جدید در آن قرار گیرند. نقشه‌های نوع فعال از مهم‌ترین و پیجیده‌ترین نقشه‌های قرار داده شده در اینترنت می‌باشند که در آن انواع نقشه‌ها حسب درخواست کاربر تهیه و در اختیار وی قرار می‌گیرد. در این نوع نقشه‌ها کاربر همانند اموری که در محیط سامانه‌ی اطلاعات جغرافیایی مانند کوچک و بزرگ کردن تصویر» تغییر علایم و نشانه» روشن و خاموش کردن لایه‌های داده, انجام سوالات مکانی و توصیفی و غیره را می‌تواند انجام دهد. پ. 1-۵- امکانات آزماایشگاهی برای انجام مطالعات ریخت‌شناسی دلتاها با توجه به چند بعدی بودن این نوع مطالعات انجام آزمایش‌های مختلف زیر برای بررسی جنبه‌های مختلف ضرورت پیدا می‌کند: 6 - | 6 -2 6 -3 -------- صفحهٔ بعد -------- ۸7 راهنمای مطالعات ریخت‌شناسی دلتاها - آزمایشگاه شیمی مواد به منظور تعیین ترکیب شیمیایی آب رودخانه و دریا - آزمایشگاه رسوب سنجی به منظور تعییین میزان رسوب در آب رودخانه‌ها و دریا - آزمایشگاه تعیین سن تشکیلات زمین‌شناسی - آزمایشگاه‌های مدل‌سازی فیزیکی دلتاها ابزارهای مختلف ضرورت نداشته بلکه فراخور نیاز می‌توان از آزمایشگاه و افراد متخصص در این خصوص استفاده نمود. پ. ۷-۵- نرم‌افزارهای مدل‌سازی عددی نرم‌افزارهای مدل‌سازی عددی برای شبیه‌سازی فرآیندهای رخ داده در مناطق دلتایی از جمله ابزارهای مهم برای تحلیل می‌باشد. این نرم‌افزار به صورت تخصصی برای مدل‌سازی رسوب. جریان و سایر موضوعات هواشناسی, هیدرولوژی و هیدرولیکی طراحی و ارائه شده‌اند. فهرست کاملی از نرم‌افزارهای مدل‌سازی عددی رسوب در گزارش راهنمای محاسبه بار رسوب معلق و بستر [4۷ مدل‌سازی عددی فرآیندهای رودخانه‌ای در گزارش راهنمای مطالعات ریخت‌شناسی رودخانه‌ها [۵ ]» مدل‌سازی عددی مهندسی و است که در موارد تخصصی می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد. در مطالب زیر برخی از مهم‌ترین مدل‌های مورد استفاده برای مطالعات هیدرودینامیک و فیزیک دریا و مطالعات مربوط به پیش‌بینی امواج آشاره می‌شود: پ. ۱-۷-۵ -مدل ‎۲1۳-1۸۹٩ این مدل از رایج‌ترین مدل‌های رودخانه‌ای است که می‌تواند جریان متغیر تدریجی را با هر نوع مقطع عرضی در حالات دایمی و غیردایمی و همچنین انتقال رسوب در مرز متحرک را به‌صورت یک بعدی شبیه‌سازی نماید. مدل مذکور از معادله انرژی برای ارتباط با سامانه‌ی اطلاعات جغرافیایی از مزیت‌های این مدل محسوب می‌شود. روش کار بدین ترتیب است مقاطع عرضی و ضرایب مانینگ از محیط سامانه‌ی اطلاعات جغرافیایی وارد محیط 11۳5-1۸۹5 شده و پس از انجام محاسبات هیدرولیکی مجددا به محیط سامانه‌ی اطلاعات جغرافیایی وارد شده و خروجی لازم از آن تهیه می‌شود. ,06۳ 0-۵۹/1/ع۵۲ ۹۵1 /۱[ ۰۵۵۰۹۵۲۰۵۳۵۰ ۷۷ 1۳۵://۷۷۷۷ ۳ پ. ۲-۷-۵- مدل ۷11۳۳۳:21 خورهاء دریاچه‌هاء خلیج‌هاء مناطق ساحلی و سامانه‌های آبیاری مورد استفاده قرار می‌گیرد. استفاده از این مدل ساده بوده و در محموع -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۵« - ابزار مطالعات ۸۷ دارای کاربرد در چهار زمینه مختلف هیدرولیک سواحل و اقیانوس‌شناسی» هیدرولیک محیطی, فرآیندهای رسوب و امواج به‌صورت ۵ مدول زیر می‌باشد: - مدول هیدرولوژیکی که بارش و رواناب را در حوضه‌های روستایی برآورد می‌کند. - مدول هیدرودینامیک که تغییرات بده‌ها و تراز سطح آب را در رودخانه‌ها و سیلابدشت‌ها محاسبه می‌کند. - مدول انتقال رسوب» تشکیل دیون‌هاء تغییرات بستر و مقاومت هیدرولیکی را شبیه‌سازی می‌کند. - مدول انتقال و پخش که فرآیندهای انتقال رسوب چسینده را مدل‌سازی می‌کند. وب سایت آن عبارت است از: 0 ۵۵۵/۲۵۵۹۵5 ۰۱۷۵۱۰0/۳۵ 1۵://۷۷۷۷۷ ۲ پ.۳-۷-۵- مدل 51۷۸7 در بسیاری از مطالعات مهندسی, داشتن اطلاعات از شرایط حداکثری موج در آب‌های ساحلی شامل خورهاء مناطق جزر ومدی؛ جزایر ساحلی» کانال‌ها و غیره ضرورت دارد. در این شرایط داشتن برآوردهای واقعی ارتفاع موج, جهت باد و تغییرات سطح آب ضرورت دارد. مدل 5۷۷۸/۲۷ مدلی است که توسط دانشگاه فنی دلفت هلند برای این منظور طراحی و ارائه شده است. این مدل از نسل سوم مدل‌های موج محسوب می‌شود که برای نظیرسازی امواج در آب‌های عمیقء میانی و کم عمق کاربرد دارد. همچنین این مدل برای پیش‌بینی موج دارای کارایی زیادی است. در حال حاضر مدل مذکور دارای توانایی یکپارچه شدن با مدل‌های رسوب را نیز دارا است. در مجموع این مدل برای مسایل زیر دارای کاربرد است. - مدل‌سازی امواج نزدیک ساحل برای طرح‌های ساخت بنادر - توسعه و مدیریت ساحلی < پیش‌بینی موج وب سایت آن عبارت است از: ۳۳ پ. ۶-۷-۵ مدل ]۳001 مدل (/۳0۸) 3/0061 0062 ۳۳1۵۵1۵ مدلی است که استفاده از آن به‌راحتی امکان‌پذیر بوده و برای طیف وسیعی از مسایل مانند فرآیندهای گردش و اختلاط آب در رودخانه‌هاء خورهاء دریاچه‌هاء دریاهای آزاد و نیمه بسته و اقیانوس‌ها می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد. در کاربردهای جدید.ء این مدل برای مسایل مختلف شرایط اقیانوسی و تاثیر آن بر محیط‌های ساحلی توسط کاربران به‌کار گرفته شده است. وب سایت آن عبارت است از: ۵ ۷۷/۷۷۳7 /۷۷/ .۰۵0۵۰0۲16101 10://۷۷۷۷۷۷ ۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۸ راهنمای مطالعات ریخت‌سناسی دلناها پ.۵-۷-۵- مدل 017۹1 مدل (/00۳7) ۱۷10001 1۳۵۹۵۲1 ۳۵۱۵۲۱۵ [000۵۲۵ یک مدل عددی سه بعدی است که برای نظیرسازی فرآیندهای هیدرودینامیک و ترمودینامیک آب‌های آزاد و ساحلی مورد استفاده قرار می‌گیرد. مدل مذکور به عنوان یک مدل عمومی در سامانه‌های متنوع و قیاس مختلف می‌تواند به‌کار گرفته شود. برای مثال, مدل در بررسی پهنه‌های جزر و مدی در شرایط سیلایی و خشکی» سامانه مختصات انعطاف‌پذیر افقی و عمودی کارآیی بسیار خوبی را دارا می‌باشد. وب سایت آن عبارت است از: 11:// 20110/106 00 001100011101۳۵00 110110 [| پ.1-۷-۵- مدل ۷۵۷۵۷۵1۱3 0۸۸ این مدل توسط سازمان 00۸۸ امریکا برای پیش‌بینی امواج و ویژگی‌های باد از جمله سرعت و جهت باد ارائه شده و مزیت اصلی آن این است که به‌صورت برخط در شبکه اینترنت قرار گرفته و بر مبنای اطلاعات کاملی که در سامانه قرار داده شده است قادر به پیش‌بینی ارتفاع موج و ارائه نقشه پهنه‌بندی آن برای دریاهای مختلف کره زمین می‌باشد. 110://001۵۳۰ 060۰02280۷ /۷/ ۵۷۹/1۵111۲۰ ][ اطلاعات با نرم‌افزار سامانه‌ی اطلاعات جغرافیایی 5]ن)۸۲۵ امکاناتی را برای این موضوع ارائه می‌کنند. از جمله معروف‌ترین این نرم‌افزارهاء می‌توان موارد زیر را ذکر نمود: پ. ۷-۷-۵ نرم‌افزار 21 ۱111617 همان‌طور که گفته شد این نرم‌افزار توسط موسسه 12111 دانمارک تهیه گردیده است [۴۵]. نرم‌افزار مذکور ضمن قابلیت فراوان جغرافیایی را با نرم‌افزار ۸۲۵015 را دارد. نرم‌افزار مذکور توسط ارگان‌های مختلف دولتی و خصوصی کشور خریداری شده و در حال نان دک ای شرا هن رهگ مدا ها ری عم دی ۱۱۱۱ ۱۱۱۳/۸ پ. ۸-۷-۵- نرم‌افزار 1۳:60-00011۸5] این نرم‌افزار توسط سازمان مهندسی ارتش آمریکا تهیه شده است [۴۶. نرم‌افزار مذکور مجموعه‌ای از روش‌هاء ابزارها و تسهیلات پردازش داده‌ها مکانی در ۸۲015 را داشته و با استفاده از سامانه‌ی ارتباط گرافیکی این امکان را به کاربر می‌دهد که |- 0 ],6 -------- صفحهٔ بعد -------- داده‌های هندسی را برای وارد نمودن به ۲1۳2-06011۸5 آماده و تهیه خروجی از آن را نیز انجام دهد. استفاده از مدل‌های قومی زمین از دیگر مشخصات این نرم‌افزار محسوب می‌شود. نرم‌افزار مذکور از طریق سایت آن قابل دسترس بوده و راهنمای استفاده آن نیز به فارسی چاپ و منتشر شده است. وب سایت آن عبارت است از: 1 110://۷۷۷۷۷۷ ۰1۳۰۹۵۲6۰۵ ۰131/3012 6/ 1-1۵3 /1 1 60-2601۵۹11 پ. ۸-۵- نرم‌افزارهای مدل‌سازی مشهومی یک مدل مفهومی» ابزاری است برای توضیح بصری محتوی و نحوه انجام یک مطالعه است. در واقع مدل مفهومی نموداری است که از مستطیل‌ها و پیکان‌های متعدد, شکل گرفته است و وظیفه پیکان‌ها برقراری ارتباط بین مستطیل‌ها می‌باشد. هر یک از مستطیل‌ها در رابطه با موضوع مورد مطالعه دارای مفاهیم خاصی مانند داده‌های ورودی» شیوه تحلیل و خروجی مورد انتظار است [۴۰|. در رابطه با شیوه و هدف مطالعه دلتاها نیز می‌توان فرآیندهای رخ داده را به شکل مدل مفهومی بررسی نمود. هرچند که برای ترسیم مدل‌های مفهومی نرم‌افزارهای عمومی گرافیکی می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد. چرا که مطالعات صورت گرفته نشان دهنده عدم وجود نرم‌افزار تخصصی برای مطالعات ریخت‌شناسی دلتاها می‌باشد. از این‌رو در صورت نیاز به مدل‌سازی مفهومی دلتاها لازم است از نرم‌افزارهایی گرافیکی مانند ۷1510 استفاده نمود. در هر نوع عملیات مدل‌سازی مراحلی مد نظر است که در شکل (پ.۱-۵) نشان داده شده است. همان‌طورکه این شکل نشان می‌دهد بررسی حالت یا وضعیت موجود اولین مرحله بوده که پس از شناسایی مشکلات و مسایل, اهداف مدل‌سازی مشخص شده و مدل ساخته شده مورد تحلیل قرار می‌گیرد. نکته بسیار مهمی که در ساخت مدل همواره مورد توجه قرار می‌گیرد میزان اعتبار مدل است که از طریق آزمون‌های خاص و یا از طریق مشاهدات واقعیت‌های زمینی» مدل مورد کنترل قرار می‌گیرد و دقت آن اعلام می‌گردد. شکل پ.۱-۵- مراحل مدل‌سازی [5۱] -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- منابع و مراجع ۹ منابع و مراجع ۱ آرنوف استن» «سیستم‌های اطلاعات جغرافیایی»» انتشارات سازمان نقشه‌برداری کشورء (۱۳۷۵). ۲- طراوتی حمید. ایافت سید امیرء برنامه عمران سازمان ملل متحد.ء دستور کار ۲۱ انتشارات سازمان حفاظت محیط زیست. (۱۳۷۷). ۳ بنازاده ماهانی محمدرضاء کرمی خانیکی علیرضاء ملکی أذر» «بررسی الگوی امواج» جریانات ناشی از موج وانتقال رسوب در دلتای رودخانه زهره»» محموعه مقالات ششمین همایش علوم و فنون دریایی. (۱۳۸۴). ۴- جداری عیوضی جمشید. یمانی مجتبی» خوش رفتار رضاء (۱۳۸۴)» «تکامل ژئومورفولوژی دلتای رود سپیدرود در کواترنر»» پژوهش‌های جغرافیایی» ۵۳ ۹۹-۱۲۰. ۵- «راهنمای مطالعات ریخت‌شناسی رودخانه‌ها»» نشریه شماره ۳۱۴- الف» طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشور - وزارت نیرو (۱۳۸۶). ۶- «راهنمای کاربرد مدل‌های ریاضی و فیزیکی در مطالعات مهندسی و ساماندهی رودخانه» نشریه شماره ۳۲۰- الف» طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشور - وزارت نیروء (۱۳۸۶). ۷ «راهنمای محاسبه بار رسوب معلق و بستر» نشریه شماره ۳۵۵- الف. طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشور - وزارت نیروه (۱۳۸۸). ۸- زیبری محمد.ء مجد علیرضاء «آشنایی با فن سنحش از دور و کاربرد آن در منابع طبیعی»» انتشارات دانشگاه تمران» چاپ سوم (۱۳۸۰). ۹٩‏ سلطانی جابر» کرباسی علیرضاء«نقش اجرایی رژیم حقوقی رودخانه هیرمند در تعدیل خشک‌سالی سیستان, اقتصاد کشاورزی و توسعه»» سال دهم ۳۸ ۰۵۵-۱۸۴ (۱۳۸۱). ۰- شیپلی کریس» فیش ماتیو «خودآموز استفاده از وب»» ترجمه داریوش فرسائی, انتشارات اسحاق» چاپ اول» (۱۳۷۶). ۱- فرج زاده منوچهرء «تکنیک‌های اقلیم شناسی»» انتشارات سمت. (۱۳۸۶). ۲- غریب‌رضا محمدرضاء کرمی خانیکی علی» أق تومان پیمان» «فرآیندهای هیدرودینامیکی و رسوبی دلتای هندیجان به روش اندازه‌گیری دریایی»» مجموعه مقالات ششمین همایش علوم و فنون دریایی» (۱۳۸۴). ۳- کرمی خانیکی علی, «سواحل ایران»» انتشارات پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری, (۱۳۸۳). ۴- کلتات دیتر, (۱۳۷۸)» «جغرافیای طبیعی دریاها و سواحل»» ترجمه دکتر محمدرضا ثروتی» انتشارات سمت. ۵- موسوی حرمی رضاء «رسوب‌شناسی»» موسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی,» مشهد. (۱۳۶۷). ۶- علایی طالقانی محمود.ء «زئومورفولوژی ایران»» انتشارات قومس, چاپ دوم (۱۳۸۲). ۷- علیجانی بهلول, کاویانی محمدرضاء «مبانی آب و هواشناسی» انتشارات سازمان مطالعه و کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها -------- صفحهٔ بعد -------- ۹۲ راهنمای مطالعات ریخت‌سناسی دلناها ۹- موحد دانش علی اصغرء «هیدرولوژی آب‌های سطحی» ایران» انتشارات سمت. (۱۳۷۳). ۰ میدرء پل» ام» «پردازش کامپیوتری تصاویر سنجش از دور»» ترجمه محمد نجفی دیسفانی» چاپ اول, انتشارات سازمان مطالعه و کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)» (۱۳۷۸). ۱- هوک ج ام» «زئومورفولوژی در برنامه‌ریزی محیط»» ترجمه محمد جعفر زمردیان, انتشارات سمتء (۱۳۷۲). ۲- نوحه‌گر احمد.ء حسین زاده مهدی, «بررسی‌های اکتشافی در مطالعات منابع آب زیرزمینی دلتای میناب با تکیه بر روش‌های زئوتکنیکی و ژئوفیزیکی»» نشریه بیابان, جلد ‎.٩‏ شماره ۲. ۱۶۹-۱۵۵ (۱۳۸۳). ۳- یمانی مجتبی, «علل تغییر مسیر دوره‌ای رودخانه‌ها در دلتای غرب جلگه ساحلی مکران»» پژوهش‌های جغرافیایی» ۳۵ ۱۳۷۷(۳۴-۵۶). ۰ عک ع[[۷۷ 0[ و0102 00 معع لاد ,2001 عرسا مر -24 ۰ لک 1010۲ ,۳۳۵۱۵۵۷ 200 ند امعم ان [(۵ ۱۷۵0 2002 رل 0 ال ملظ -25 ۱ 0 ل ,601110 1۳1۳۵ ,11۳۵00110 20 ,ارگ 1310۳۵100 16 مدع 000 ,200 10 له 0۳ -26 ۰ ,5015 ۷۷:۱۵ :015 200 200 ددع00 ان زا۷۵۳۵ تحقااعل ۳۷۵۳ ۱۷۵۵0۳۵ ,1975 محاسا ۷۷2۳۷ 300 ۰ .ل صحصام) -27 + ,۹00161۷ اهزع ما0 ۲10۵0۵ :۲۵1100 امه 1۵۶ کاع00 بدااعا ب(محلع) 0جمدد۳ظ .۵ 1۵ 99-۰ ۳۲ ,که 10" ۳۵۱۰ ععل۱۱ا باع ع 3 عحممنهاهه تمه آاحد) ,۱997 ۷۷۰۳۲ ۳۳۵۵ -28 0 200 ۵۵۵01020 ۵طا عداتحعل ۵۶ 1۳۵۳۵۵ م۳۵ ,۱975 با ۷۷۰ 0۵110۵۷ -29 0 1[ .۵ ,0۷01012110 1۵0۳ دلع۵ -هااعل زا محصادرد م0 ندومعل عندااعل ان مناد اد 67-۰ ,00161 [فع نع 0 معع ۲1۵۹۵۵ ,(0۵) ۵ آ0 0001605 20 51۳۳۵ .7 ۳۹6,200 نامگ ی عمش بصع 0 رفک ۵۳۹ بوک هکس -30 0 6206 ۵0 ۷۷:۲3 س ۵ ماع ام 0عع ۵ ۵ 11۸۵۵ عحد ال کا آ 01021 م2000 1۳۷ 6۰ ,5۳۵۵40 |0۵ ,11000 4 ۵۹0120 ع امه ۵ 110عل0 ۳ 1۷۵۲ 50۲10۳000 ان بعوامطاممصمعن 2006 معط ۵۲ا م۳۵۹۳ -ا3 0 01۳۵۵ 11۳۵110/۵ ۷۷۹۳۸۹5 5۳ 1۳۵ ان ۲۳۳۵۵۵۵ مهد مهو 0 عصاسل حدم ۰ ۷۵۵۱6 )10۷61006 200 ماد ۳۵۵۶ ۳۵۷۱۲۵۵۸۰ ۰ ۱10۳۳۵110 2002016 ان 6و0 20 کامم00 ,2005 ,کل ۸100۳1 هس 6۳ ما -32 ۰ ب۷ع[۲ 111100 0۲۱۷۵1۵ 1010 01 |۲1۵1 0۲۵۱۱۵۵ 6 ,5616۵ 0002۵ ۳۱۵۵۷۱۵۵ ,7006۵ افاحدمه ان حمنم 11۶۵00 ,1989 کل با ماک ات۱ -33 ۳ ۵۵ 8۵100۵ باعل ان وعماممن ,1995 ,رال عوروع0 حصاد۳۲ .لا [۵ط ۸۱ 00 -34 ۳۵5 131۹1 0710۵0 معا ۵212 ۳۵۳۳۹ ,1989 بل امک -35 ۰ ۲136000 ,13010۳۹ 200 کعنصه رل آماحد0 ,1997 میک .۸ ۵۱6 1۳ -360 0ب 1۹60 بل ۱۵۵۷۹0۵ ۷۵۵ بسا ۷۵۳۵1۳۵10 بل ۷۰۳۵۵۵۵ ۳۵۵۳۵۲ 0 ۷۵۶۵ -37 40 ۵0102 ۱۵ ۵۶126 امن تمد دممه علمهطداانط اه ححع ماه 6 20041 ماما ماعظط .351-1 .67 000000108۷ دعل11د0 ۱۵ ماد -معل0 386- ۳10://0/ 1000100 ۳8/۷13/11۷ ۳۲_1۰ 1۷101131 / 01۹/01011051 / مک ۵0۹0 ۵10۵۹/011 ۵://۷۷۷۷۷۶ -39 6016۸09 ۲۵۵13/001 ۹/000/۳05 100 _عا ۹ /۵ ۰1۵۹۵۵۵1۱۵ ۵://۷۷۷۷۷ -۹(0 1 -------- صفحهٔ بعد -------- منابع و مراجع ۳ 0501101 006111 8/1/1 ۳0/00102101 1320 کا 0061 ‎۸٩۱- 101/101360 11 0/86 ۵۵۵۱00۰0-003 ۳۵://۵۵ 42۲ /دل ۵1۳۵1۳1272۳ ۵20۷/۲ ۵۹۳۷۵۵۳۷۰۵۹۵ ۵://۵۳1۳ -43 س-44 0 ال 1110://۷۷۷۷۶ -45 ۲-80012۹11 /۵۵- ۹011۷۵۳/۳ /1[[ ۰۳0۰۹۵0۰۵۱۰ 1۲۵://۷۷۷۷۷۷ -46 018211۷۵۲0011231 05/۷ع82 ۵۵0611۵ 1/۹ ۰۵۵11۲۵۰00 1۵://۷۷۷۷۷۷ ‎٩47- -10-1101 6110-۳1۷0001 -ع 0108-01-1 1-0 1۱/۵ 2009/03/1 / مک نلکدا //:۵اط -45 /0(-0)-۱979 -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- امور نظام فنی معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهورء با گذشت بیش از سی سال فعالیت تحقیقاتی و مطالعاتی خود.ء افزون بر پانصد عنوان نشریه تخصصی- فنیء در قالب آیین‌نامه» ضابطه»ء معیار» دستورالعمل» مشخصات فنی عمومی و مقالهء به‌صورت تالیف و ترجمه.» تهیه و ابلاغ کرده است. نشریه حاضر در راستای موارد یاد شده تهیه شده» تا در راه نیل به توسعه و گسترش علوم در کشور و بهبود فعالیت‌های عمرانی به کار برده شود. فهرست نشریات منتشر شده در سال‌های اخیر در سایت اینترنتی 116721711210721.1۳ قابل دستیابی می‌باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- که ۳۳۵۵۵۱۱1۲ 1512۳۲ 53 م2020 ۳121۶ ۹۳۵۵۶1 ۵۳ ۲۳۹۱۲ ۷1۵ 7۲ آه و[ع(1 0۳] عوزاع من ۳017 ۳62 71 آ0 ۱111۹۷ 0 51۳3182 1۵۲ 160 01۲ 0116 [2ع11عع 1 200 ۳۵16۲1۵ ۵1 5۲۵۲ 5 1012 1602716۵۲۲ 7 ل ۷۷۵۱2۳۲ 1۵۳۲ 0116113 ۳۳/۵( ی3ی3[(02[ 2012 -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- این نشریه با عنوان «راهنمای مطالعات ریخت‌شناسی ویژگی‌های مختلف آن‌را مورد بررسی قرار داده است. در فصل دوم معرفی عمومی از دلتاهای مهم آنها تشریح گردیده است. تبیین روش و رویکردهای مختلف برای مطالعه دلتاها در فصل سوم صورت گرفته و در فصل چهارم روش انجام مطالعه از مرحله جمع‌آوری داده‌ها تا مدل‌سازی توضیح داده در فصل ششم ارائه شده است که در آن کلیات مربوط به تحلیل داده‌ها مورد بحث قرار گرفته است. فصل آخر نیز به تبیین موارد استفاده از مطالعات ریخت‌شناسی دلتاها به عنوان ابزار مدیریت داده‌ها