معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهور

⚠ این متن با نرم‌افزار از روی تصویر خوانده شده و ممکن است خطا داشته باشد؛ برای استناد، اصلِ سند را ببینید. جمهوری اسلامی ایران معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهور آب‌های سعلحی (جاری) معاونت نظارت راهبردی وزارت نیرو دفتر نظام فنی اجرایی دفتر مهندسی و معیارهای فنی آب و آبفا وا سنا ۹ وا وا نماد ۱۹۱ ۱۳۸۸ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- ی نسمه تعالی رتاست جمهوری معاون برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهور ی 5 ۱ : 1 مار ۵: ۱/۳ بخشنامه به دستگاه‌های احرابی م‌هندسان مشاور و پیمانکاران تاأریخ: ۱۳۳۰ موضوع: دستورالعمل پایش کیفیت آب‌های سطحی (جاری) به استناد ماده (۲۳) قانون برنامه و بودجه و ماده (۶) آیسین‌نامه استانداردهای اجرایسی طرح‌های عمرانی - مصوب سال ۱۳۵۲ و در چارچوب نظام فنی و اجرایی کشور (موضوع تصویبنامه شماره 2۶۳۲۳۳۹/ت۳۳۶۹۷ه مور ۱۳۸۵/۶/۲۰ هیأات محترم وزیران)» به پیوست نشریه شماره ۵۲۳ دفتر نظام فنی اجرایی با عنوان «دسستورالعمل پسایش کیفیست آب‌هسای سطحی (جاری)» از نوع گروه سوم ابلاغ می‌شود. دستگاه‌های اجرایی» مهندسان مشاورء پیمانکاران و عوامل دیگر می‌توانند از این نشریه به عنوان راهنما استفاده کنند و در صورتی که روش‌ها. دستورالعمل‌ها و راهنمای بیتری در اختیار داشته باشند. رعایت مفاد عوامل یاد شده باید نسخه‌ای از دستورالعمل‌هاء روش‌ها یا راهنماهای جایگزین را ب» دفتر نظام فنی اجرایی ارسال کنند. ۳ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- اصلاح مدارک فنی به تهیه این نشریه نموده و آن را برای استفاده به جامعه مهندسی کشور عرضه نموده است. با وجود تلاش فراوان؛ این اثر مصون از ایرادهایی نظیر غلط‌های مفهومی» فنی» ابهام آیهام و اشکالات موضوعی نیست. از این‌رو» از شما خواننده گرامی صمیمانه تفاضا دارد در صورت مشاهده هرگونه ایراد و اشکال فنی مراتب را به صورت زیر گزارئس فرمایید: (- تسماره بند و صفحه موضوع مورد نظر را مشخ ص کنید. ۳- ایراد مورد نظر را به صورت خلاصه بیان دارید. ۳- در صورت امکان من اصلاح نسده را برای جایگزینی ارسال نمایید. ۴- نشانی خود را برای تماس احتمالی ذکر فرمایید. کارشناسان این دفتر نظرهای دریافتی را به دقت مطالعه نموده و اقدام مقتضی را معمول خواهند داشت. پیشاپیش از همکاری و دقت نظر جنابعالی قدردانی می‌شود. نسانی برای مکاتبه : تهران, میدان بهارستان» خیابان صفی علی‌شاه - مرکز تلفن ۳۳۲۷۱ معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهورء دفتر نظام فنی اجرایی / 0 :۷۷۵۱ و ا وا ۱ اک 91۱ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- مدیریت تقاضا و تامین آب جهت مصارف مختلف با در نظر گرفتن محدودیت‌های کمی و کیفی» کنترل آلودگی‌های مصرف‌کنندگان آب در راستای ارتقای شاخص‌های کیفی منابع آب و حفظ محیط زیست از رویکردهای مدیریت منابع آب کشور محسوب می‌گردد. در این راستا شناسایی و پایش کیفیت منابع آب به منظور شناخت از کیفیت آب متناسب با مصارف مختلف به‌عنوان یکی از گام‌های اصلی مدیریت کیفت منابع آب از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بوده» به‌طوری که در تبصره ۲ ماده ۱۰۶ قانون برنامه سوم توسعه با موضوعیت توسعه و تجهیز شبکه‌های آماربرداری از منابع آب کشور از نظر کمی و کیفی و ایجاد و توسعه شبکه‌های اندازه‌گیری منابع آلوده کننده آب و تقویت مبانی مدیریت کیفی آب تاکید ویژه‌ای بر این مهم شده است. از این‌رو برنامه‌ریزی و عملیاتی نمودن این موضوع مستلزم نظام‌مند نمودن آن بر طبق استانداردها و ضوابط مربوط به منظور پوشش نیازهای اطلاعاتی بخش‌های مختلف مدیریت آب» صرف بهینه هزینه‌های اجرایی برنامه‌های پایش کیفیت آبء» جلوگیری از موازی کاری انجام برنامه‌های گوناگون پایش با توجه به اهمیت مبحث فوق» امور آب وزارت نیرو در قالب طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی آب و آبفاء تهیه نشریه «دستورالعمل پایش کیفیت آب‌های سطحی (جاری)» را با هماهنگی دفتر نظام فنی اجرایی معاونت نظارت راهبردی رییس جمهور در دستور کار قرارداد و پس از تهیهء آن را برای تایید و ابلاغ به عوامل ذینفع نظام فنی اجرایی کشور به معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهور (دفتر نظام فنی اجرایی) ارسال نمود که پس از بررسی, براساس ماده ۲۳ قانون برنامه و بودجه و آیین‌نامه استانداردهای اجرایی مصوب هیات محترم وزیران و طبق نظام فنی اجرایی کشور (مصوب شماره ۴۲۳۳۹/ت ۸۳۳۴۹۷ مورخ ۰ هیات محترم وزیران) تصویب و ابلاغ گردید. بدین وسیله معاونت نظارت راهبردی رییس جمهور از تلاش و جدیت مدیر کل محترم دفتر نظام فنی اجرایی» سرکار خانم مهندس بهناز پورسید و کارشناسان این دفتر و نماینده مجری محترم طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشور وزارت نیرو» جناب آقای محمد حاج‌رسولیها و متخصصان همکار در امر تهیه و نهایی نمودن این نشریه» تشکر و قدردانی می‌نماید و از ایزد منان توفیق روزافزون آنان را آرزومند می‌باشد. امید است متخصصان و کارشناسان با ابراز نظرات خود درخصوص این نشریه ما را در اصلاحات بعدی یاری فرمایند. معاون نظارت راهبردی ۱۳۸۸ -------- صفحهٔ بعد -------- ترکیب اعضای تهیه کننده» کمیته و ناظران تخصصی این دستورالعمل در معاونت پژوهشی دانشگاه علم و صنعت با مسوولیت آقای دکتر ابراهیم جباری و آقای مهندس نادر نجمی و همکاری افراد زیر تهیه شده است. اسامی این افراد به ترتیب حروف الفبا به شرح زیر می‌باشد: ُقای محمدنبی جوادی کارشناس آزاد کارشناس هیدرولوژی آقای ابراهیم جباری دانشگاه علم و صنعت - دانشکده عمران دکترای عمران آب اقای محمد ساکی زاده کارشناس آزاد فوق لیسانس مهندسی محیط زیست آقای سعید علیمحمدی دانشگاه شهید عباسپور دکترای عمران < مهندسی آب آقای وحید مرتضوی شرکت مهندسین مشاور قدس نیرو فوق لیسانس عمران آب اقای نادر نجمی کارشناس ایمن‌محیط اسپادانا فوق لیسانس محیط زیست گروه نظارت که مسوولیت نظارت تخصصی بر تدوین این دستورالعمل را به عهده داشته‌اندء به ترتیب حروف الفبا عبارتند از: اقای جواد حسن نژاد شرکت مدیریت منابع آب ایران فوق لیسانس مدیریت محیط زیست خانم مهین کاظم زاده طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب لیسانس مهندسی راه و ساختمان کشور- وزارت نیرو اقای سید حسین هاشمی ‏ دانشگاه شهید بهشتی دکترای مهندسی محیط زیست اسامی اعضای کمیته تخصصی محیط زیست طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشور که بررسی و تایید دستورالعمل حاضر را به عهده داشته‌اند به ترتیب حروف الفبا عبارتند از: خانم عالیه ثابت‌رفتار دفتر مهندسی و معیارهای فنی آب و آبفا - وزارت نیرو ‏ دکترای علوم محیط زیست آقای محمدعلی حامدی شرکت مهندسین مشاور رویان دکترای برنامه‌ریزی توسعه منطقه‌ای اقای بهروز دهزاد دانشگاه شهید بهشتی دکترای اکولوژی آب‌های داخلی خانم نادیا روستایی سازمان حفاظت محیط زیست فوق لیسانس مهندسی شیمی خانم مهین کاظم‌زاده طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشور- لیسانس مهندسی راه و ساختمان وزارت نیرو اقای محمدمحمدی دانشگاه جامع علمی کاربردی دکترای علوم محیط زیست اقای سیدرضا یعقوبی شرکت اندیشه‌زلال کارشناس ارشد مهندسی محیط زیست همکاران معاونت نظارت راهبردی: آقای علیرضا دولتشاهی دفتر نظام فنی اجرایی لیسانس مهندسی کشاورزی خانم فرزانه آقارمضانعلی دفتر نظام فنی اجرایی فوق لیسانس مهندسی صنایع خانم ساناز سرافراز دفتر نظام فنی اجرایی فوق لیسانس مهندسی منابع آب -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان فصل اول - کلیات ۱-۱- مقدمه ۲-۱- هدف ۳-۱- دامنه کاربرد ۵-۱- تعاریف ۱-۵-۱- پایش ۲-۵-۱ آلودگی ۳-۵-۱ آلاینده ۴-۵-۱- کیفیت آب ۵-۵-۱- منابع آلاینده ۶-۵-۱- محیط‌های آبی پذیرنده ۷-۵-۱- خود پالایی ۶-۱- کلیات پایش ۱-۶-۱- ساختار و اجزای پایش ۷-۱- اهداف برنامه‌های پایش فصل دوم - طراحی برنامه پایش ۱-۲ بررسی اولیه ۱-۱-۲ وضعیت مناطق کشور ۲ نوع پایش ۱-۲-۲- پایش وضعیت پایه یا غربالگری ۲-۲-۲ پایش اثر ۳-۲-۲- پایش روند ۴-۲-۲- پایش سازگاری ۳-۲- پارامترهای پایش شونده ۱-۳-۲- پارامترهای فیزیکی و شیمیایی ۳-۳-۲ پایش زیستی ۱۲ ۱۳ ۵ ۱۸ ۱۹ ۱۹ ۱۹ ۳۱ ۲۳۲ ۲۳۶ -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان ۴-۲- ایستگاه‌های پایش ۱-۴-۲- انتخاب تعداد ایستگاه‌های پایش ۲-۴۲ نحوه انتخاب محل ایستگاه‌های پایش ۶-۲- مشخصات برنامه‌های پایش پیشنهادی ۷-۲- بررسی و برآورد منابع مورد نیاز (مالی, آزمایشگاهی, حمل و نقلء نیروی انسانی) ۱-۳- کلیات ۲-۳- عملیات میدانی ۱-۲-۳ روش و نوع نمونه‌برداری ۲-۲-۳- مشخصات ظروف نمونه‌برداری ۳-۲-۳- آماده‌سازی ظروف نمونه‌برداری ۴-۲-۳- روش‌های برداشت نمونه از آب ۵-۲-۳- ثبت مشاهدات میدانی ۶-۲-۳- نگهداری و محافظت نمونه‌ها ۷-۲-۳- تضمین کیفیت در نمونه‌برداری ۸-۲-۳- ذخیره و حمل و نقل نمونه‌ها ۳-۳- عملیات آزمایشگاهی ۱-۳-۳- دریافت نمونه‌ها توسط آزمایشگاه ۲-۳-۳- نحوه انجام آزمایش و سنجش‌ها ۴-۳- نحوه ثبت و نگهداری اطلاعات میدانی ۱-۴-۳- تهیه کاربرگ‌های ثبت اطلاعات میدانی ۲-۴-۳- تهیه کاربرگ‌های ثبت نتایج اندازهگیری کیفیت آب ۵-۳- ایمنی در طی فعالیت میدانی ۱-۵-۳- اصول کلی مقابله با خطر ۲-۵-۳- آماده‌سازی کاربرگ‌های اطلاعاتی و تلفن‌های ضروری ۶-۳- دستورالعمل نحوه بهره‌برداری و نگهداری» ایمنی تجهیزات و وسایل نمونه‌برداری و آزمایش ۱-۶-۳- نحوه بهره‌برداری و نگهداری از تجهیزات و دستگاه‌های نمونه‌برداری و آزمایش -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۶-۳ نحوه واسنحی تجهیزات و دستگاه‌های سنحش پارامترها ۷۶ ۳-۶-۳- نیروی تخصصی و امکانات مورد نیاز ۷۷ فصل چهارم - تجزیه و تحلیل داده‌ها و گزارش دهی ۷۹ ۱-۴- کلیات ۸۱ ۲-۴- بررسی داده‌ها ۸۱ ۱-۳-۴- بررسی وضعیت کیفیت و اعتبار داده‌ها ۸۵ ۳-۴- تحلیل داده‌ها ‎۸٩ ۱-۳-۴- روش‌های آماری پارامتریک و غیرپارامتریک ۹ ۲-۳-۴- توزیع نرمال ۳ ۳-۳-۴ توزیع غیر نرمال ۹۷۷ ۴-۳-۴- ارائه اطلاعات ۹۹ ۴-۴- مقایسه نتایج حاصل از پایش با معیارها و استانداردهای معتبر کیفیت آب ۱۱ ۵-۴- تعیین وضعیت شاخص آلودگی منبع آب سطحی مورد نظر ۱۳۲ ۶-۳ روندیابی تغییرات پارامترهای کیفی براساس زمان ۱۳ ۷-۴- روندیابی پارامترها براساس ایستگاه ۱۳ ۸-۴- چگونگی ارائه نتایج و نحوه به‌کارگیری آن ۱۰۴ ۱-۸-۴- گزارش‌های تخصصی ۱۴ ۲-۸-۴- گزارش‌های عمومی ۱.۴ ۳-۸-۴- شرایط عادی ۱۵ ۴-۸-۴- شرایط اضطراری ۱۵ ۹-۴- ارائه پیشنهادها و راهکارها با توجه به حساسیت‌های مختلف محلی, منطقه‌ای یا ملی ۱۵ فصل پنجم - نحوه ثبت اطلاعات در بانک‌های اطلاعات کیفی ۱۰۷ ۱- ۵- بانک‌های اطلاعات کیفی» محلیء منطقه‌ای و ملی ۱۹ ۲-۵- نحوه گزارش‌گیری از اطلاعات به تفکیک سطوح محلیء منطقه‌ای و ملی ۱۹ ۳-۵- بررسی و نحوه گردش اطلاعات و تدوین چارچوب تشکیلاتی تبادل اطلاعات بین معاونت‌های مختلف آب وزارت نیرو ۴-۵- نحوه به روز نگهداشتن اطلاعات ۱۱۰ ۵-۵- معرفی بانک‌های اطلاعاتی مناسب ۱۱۱ -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان ۶-۵- بررسی و آرائه روش نگهداری داده‌ها ۷-۵- نحوه ایمن‌سازی سامانه اطلاعات کیفی به تفکیک سطوح مختلف محلی, منطقه‌ای و ملی ۱- ۶- تدوین چارچوب بازنگری برنامه‌های پایش ۲-۶ پایش و ارزشیابی شبکه‌های پایش در سطوح مختلف محلی, منطقه‌ای و ملی پیوست ۱- سابقه پایش آب‌های سطحی در سایر کشورها پیوست ۲ - اهمیت. لزوم و دلایل و استفاده‌کنندگان دستورالعمل پایش پیوست ۴ -- پارامترهای کیفیت آب پیوست ۵ - انواع ایستگاه‌های پایش و ایستگاه‌های خودکار پیوست ۶- مثال‌هایی از طرح پایش جهت انتخاب ایستگاه‌های پایش پیوست ۷- اندازه‌گیری میزان جریان آب پیوست ‎٩‏ - تعاریف مربوط به عملیات نمونه‌برداری و انواع نمونه‌برداری از آب‌های سطحی پیوست ۱۰- تعداد نمونه‌های مورد نیاز پیوست ۱۱- تحهیرزات نمونه‌برداری پیوست ۱۲- راهنمای تکمیل کاربرگ‌های ثبت اطلاعات در بانک‌های اطلاعاتی پیوست ۱۳- مثال‌هایی از نمودارها و جداول مربوط به تجزیه و تحلیل داده‌ها منابع و مراجع -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست اشکال و نمودارها عنوان نمودار ۱- ۱- طبقه‌بندی منابع آلاینده شکل ۱-۱- منابع آلاینده نقطه‌ای و غیرنقطه‌ای رودخانه‌ها نمودار ۲-۱- اجزای یک برنامه پایش و روابط بین آنها شکل ۱-۴- توزیع نرمال و غیرنرمال داده‌ها شکل ۲-۴- نمونه‌ای از یک باکس پلات شکل پ. ۱-۵- نمای کلی از ایستگاه‌های پایش خودکار شکل بِ. ۱-۶- وضعیت شماتیک یک حوضه آبریز و9 ایستگاه‌های پاش نمودار پ.۱-۱۳- روند تغییرات میزان اکسیژن محلول در یک ایستگاه و مقایسه آن با استاندارد (حداقل) نمودار پ. ۲-۱۳- روند تغییرات میزان اکسیژن محلول در ۵ ایستگاه در یک حوضه ۹۳ ۱۹۲ ۱۵۹ ۲۱ ۳۱ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست جداول و کاربرگ‌ها عنوان جدول ۱- ۱- طبقه‌بندی پارامترهای کیفیت آب جدول ۱-۲- ویژگی‌های اصلی حوضه‌های آبریز مورد نیاز در مطالعات پایش کیفیت آب جدول ۲-۲- داده‌های مورد نیاز برای جمع‌آوری از منطقه در مورد انواع کاربری یا توسعه‌ها جدول ۳-۲- منابع آلاینده و یا کاربری اراضی و عوامل مورد نیاز برای پایش جدول ۴-۲- ارتباط شاخص‌های زیستی و درجه‌بندی کیفیت آب جدول ۵-۲- طبقه‌بندی شاخص تراکم ایستگاه‌ها جدول ۶-۲- فواصل تقریبی اختلاط کامل در رودخانه و نهرها جدول ۷-۲- ویژگی‌های طبقات تواتر پایش جدول ۸-۲- مشخصات و ویژگی‌های پایش پایه جدول ۲- ‎٩‏ - مشخصات و ویژگی‌های پایش سازگاری جدول ۱۰-۲- مشخصات و ویژگی‌های پایش اثر جدول ۱۱-۲- مشخصات و ویژگی‌های پایش روندیابی جدول ۱-۳- حجم نمونهء نوع تجهیزات مورد نیاز و نحوه حفاظت و زمان نگهداری نمونه‌ها جدول ۲-۳- عوامل تاثیرگذار بر کیفیت عملیات میدانی پایش آب کاربرگ ۱-۳- مشخصات ایستگاه نمونه‌برداری کاربرگ ۲-۳- اندازه‌گیری پارامترهای شیمیایی میدانی کاربرگ ۳-۳- پایش زیستی کاربرگ ۴-۳- اندازه‌گیری پارامترهای شیمیایی آزمایشگاهی کاربرگ ۵-۳- اطلاعات پارامترهای کیفی منابع آب‌های سطحی کشور کاربرگ ۶-۳- اطلاعات پارامترهای کیفی منابع آب‌های سطحی کشور کاربرگ ۷-۳- اطلاعات پارامترهای کیفی منابع آب‌های سطحی کشور کاربرگ ۸-۳-اطلاعات پارامترهای کیفی منابع آب‌های سطحی کشور کاربرگ ۹-۳- اطلاعات پارامترهای کیفی منابع آب‌های سطحی کشور کاربرگ ۱۰-۲- فهرست تحجهیزات ایمنی کاربرگ ۱۱-۳- تلفن‌های اضطراری جدول ۱-۴- نمونه‌ای از محاسبات انجام شده آماری ۱۶ ۱۸ ۲۳۳ ۳۸ ۳۲ ۳۵ ۳۵ ۳۶ ۳۷ 1۲ ۵۹ ۶ ا ۶۳ اا ۶۵ ۶۶ ۶۷ ۶۸ ۷۲ ۹9 -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست جداول و کاربرگ‌ها جدول پ. ۱-۳- ویژگی‌های کلی حوضه‌های آبریز اصلی کشور ۱۳۷ جدول پِ. ۳-۳ - طبقه‌بندی معیارها و عوامل استفاده شده در تعیین اهمیت. تواتر و تراکم ایستگاه‌های پایش در حوضه‌های جدول پ. ۴-۳- ویژگی‌هاء شاخص‌ها و حساسیت حوضه‌های آبریز اصلی کشور و تعییرو ۱ همبت. تواتر و تراکم ار یستگاه‌های جدول پ. ۱-۴- راهنمای انتخاب متغیرهای ( شاخص‌های ) کیفیت آب با توجه به نوع کاربری ۱۳۴۸ کاربرگ پ. ۱-۷- اندازه‌گیری آبدهی ۱۶۷ جدول پ. ۱-۱۰- تعداد نمونه پیشنهادی جهت تهیه نمونه ترکیبی در آب‌های جاری ۱۸۹ جدول پ-۱-۱۳- نتایج اندازه‌گیری میزان اکسیژن محلول در ایستگاه‌های محتلف در ۱۲ ماه ۳. ۲ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۱ کلیات -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - کلیات ۳ ۱-۱- مقدمه حفاظت و استفاده بهینه از منابع آب از اصول توسعه پایدار هر کشور می‌باشد. آب‌های سطحی جاری یا رودخانه‌ها از مهم‌ترین منابع آب هستند که نقش مهمی در تامین آب مورد نیاز فعالیت‌های مختلف مانند کشاورزی» صنعت., شرب و تولید برق دارند. بسیاری از برنامه‌ریزی‌های منابع آب در کشورها بر اساس پتانسیل بالقوه منابع آب سطحی می‌باشد. آگاهی از کیفیت منابع آب یکی از نیازمندی‌های مهم در برنامه‌ریزی و توسعه منابع آب و حفاظت و کنترل آنها می‌باشد. بدیهی است که برای آگاهی از کیفیت منابع آب و تولید اطلاعات مورد نیاز باید پایش انجام شود. چرا که داشتن اطلاعات جامع» صحیح و قابل اطمینان با دوره‌های زمانی مناسب می‌تواند عامل مهمی در تصمیم‌گیری‌ها و سیاست‌گذاری‌ها باشد. در بسیاری از کشورها پایش کیفیت منابع آب یکی از برنامه‌های اصلی سازمان‌های مرتبط با آب است. بیش‌تر این کشورها دستورالعمل‌هایی برای پایش تهیه یا با استفاده از دستورالعمل‌های منتشر شده توسط سایر کشورها یا سازمان های بین المللی این کار را انجام می‌دهند. مروری بر سابقه و وضعیت پایش در دیگر کشورها در پیوست شماره ۱ ارائه شده است. پایش کیفیت منابع آب مسایل مختلفی از قبیل عوامل مورد سنجش, مکان اندازه‌گیری» دوره زمانی و تواتر اندازه‌گیری» چگونگی اندازهگیری» روش ثبت و نگهداری داده ها و اطلاعات و غیره را در بر می‌گیرد. طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشور برای یکسان و استاندارد کردن پایش کیفیت آب‌های سطحی جاری, اقدام به تهیه دستورالعمل پایش کیفیت آب‌های سطحی جاری کرده است. این دستورالعمل مسایل مختلفی را که به هنگام طراحی و اجرای یک برنامه پایش باید لحاظ شوندء شامل هدف گذاری, چگونگی طراحی برنامه پایش» ملاحظات و نیازمندی ها به هنگام اجرای برنامه» روش های تجزیه و تحلیل داده ها و تولید اطلاعات. روش های ثبت و ذخیره سازی داده ها و اطلاعات, و در پایان بازنگری و اصلاح برنامه پایش را در بر می گیرد. هر چند این دستورالعمل شامل توصیه ها و راهکارهایی در زمینه ارزشیابی شبکه های پایش آب های سطحی جاری می باشد. با این وجود با توجه به اهمیت و گستردگی این موضوع» طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشور در نظر دارد دستورالعمل جداگانه و جامعی در این زمینه با عنوان «دستورالعمل ارزشیابی برنامه های پایش کیفیت منابع آب سطحی,» زیر زمینی و مخازن سدها» تهیه کند. در تهیه این دستورالعمل تلاش شده دستورالعمل‌های مختلف پایش کیفیت آب براساس کلیه اطلاعات به‌دست آمده» تحارب و استانداردهای کشورهای مختلف و وضعیت آب‌های کشور بررسی گردند و درنهایت با توجه به تمام موارد فوق جدول‌ها و نمودارهایی ارائه شده است. ۳-۱- هدف این دستورالعمل با هدف برنامه ریزی» طراحی و انجام برنامه های پایش کیفیت منابع آب سطحی جاری بر اساس روش های فنی و قابل اعتماد برمبنای مراجع علمی معتبر و هم‌چنین یکسان نمودن رویه ها در زمینه پایش کیفیت آب‌های سطحی جاری کشور -------- صفحهٔ بعد -------- ۳-۱ دامنه کاربرد گستره این دستورالعمل پایش کیفیت آب‌های سطحی جاری کشور بوده و به عنوان معیار و ضابطه‌ای برای این‌گونه طرح‌ها کاربرد دارد. مهم‌ترین کاربرد این دستورالعمل, برای آرگان ها و سازمان‌هایی است که مسوولیت برنامه ریزی » کنترل و نظارت بر کیفیت منابع سطحی کشور را عهده دار می باشند. در رتبه دوم مشاوران » پیمانکاران » دانشگاه ها » و یا سازمان‌های غیر دولتی که به نحوی پایش و اندازه گیری کیفیت آب های سطحی جاری را انجام می دهند » می توانند از این دستورالعمل استفاده نمایند. هم‌چنین سازمان‌ها یا نهادهایی که به نحوی مسوولیت نظارت بر فعالیت های مورد نظر این دستورالعمل یا تخصیص اعتبار برای آن را بر عهده دارند » می توانند از این دستورالعمل استفاده کنند. علاوه بر سه گروه فوق این دستورالعمل برای کلیه اساتید » دانشجویان » کارشناسان گرایش های مختلف منابع آب و محیط زیست. صنایع» زمین شناسی و معادن » کشاورزی و کلیه سازمان های غیر دولتی که با توجه به ماهیت فعالیت خود علاقه مند پایش ۴-۱- اهمیت تدوین دستورالعمل پایش کیفیت منابع آب برای تخصیص بهینه برای کاربری‌های گوناگون و طراحی و اجرای برنامه‌های مدیریتی امکان‌پذیر نمی‌باشد. به‌طور کلی پایش ۵-۱- تعاریف سازمان‌های بین‌المللی مرتبط با مباحث آب و محیط زیست تعاریف مختلفی از مفهوم پایش کیفیت آب ارائه داده‌اند. در این بخش به برخی از آزها اشاره شده است. ۱-۵-۱- پایش - براساس تعریف ارائه شده توسط سازمان بین‌المللی استاندارد (150) : پایش کیفیت آب عبارت است از فرایند تناسب و تطابق با هدف یا اهداف کاربری تعریف شده برای آب می‌باشد. 0 م11 [۵ 131۳۵110 -1 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳-۵-۱ - آلودگی تغییر مواد محلول یا معلق یا درجه حرارت و دیگر خواص فیزیکی » شیمیایی و زیستی آب در حدی که آن را برای مصرفی که برای آن مقرر است مضر یا غیر مفید سازد [ آیین نامه جلوگیری از آلودگی آب» مصوبه شماره ۱۸۲۴۱/ت ۰۷۱ مورخ ۱۳۷۳/۳/۱۶ هیات وزیران | ۳-۵-۱ آلاینده هر نوع مواد یا عوامل فیزیکی» شیمیایی و زیستی که باعث آلودگی آب گردیده یا به آلودگی آن بیافزاید [آیین نامه جلوگیری از آلودگی آب» مصوبه شماره ۱ ۰۷۱ مورحخ ۱۳۷۳/۳/۱۶ هیات وزیرآن |. ۳-۵-۱- کیفیت آب عبارتی است که برای توصیف ویژگی‌های زیستی» شیمیایی و فیزیکی آب با توجه به تناسب آب با کاربری‌های سودمند آن استفاده می‌شود. مهم‌ترین پارامترهای فیزیکی» شیمیایی و زیستی آب که درخصوص کیفیت آب موثر می‌باشد در جدول ۱-۱ اشاره جدول ۱- ۱- طبقه‌بندی پارامترهای کیفیت آب کل کلی‌فرم‌ها 5 کلی‌فرم‌های مدفوعی ۱ اشرشیاکلی انتروکوکسی ۲ کلروفیل ۹ ۳۳ پریفیتون ها اس زئو پلانکتون‌ها فیتو پلانکتون‌ها مواد محلول (کاتیون‌ها و آنیون‌ها) تخم انگل کلر باقیمانده فلزات سنگین: آرسنیک. کادمیوم. کرم, مس, نیکل.... مواد آلی خطی و حلقوی (:)1) اکسیژن محلول خواست اکسیژن شیمیایی (010)) -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ دسئورالعمل پایشس کیفیت آب‌های سطحی (جاری) ۵-۵-۱ منابع آلاینده آلاینده‌های آب می‌توانند منابع مختلفی داشته باشند. به‌طور کلی منابع آلاینده به دو گروه طبیعی" و انسان‌ساز " تقسیم می‌شوند. (نمودار ۱-۱) شرایط هواشناسی» هیدرولوژی و زمین‌شناسی فاضلاب انسانی (شهری و روستایی) و رواناب‌های سطحی پساب‌های صنعتی» معدنی» عمرانی و نیروگاهی زه آب‌های کشاورزی و دامپروری نشتاب ناشی از مواد زاید جامد (محل دفن زباله و . ترابری آبی باران‌های اسیدی نمودار ۱- ۱- طبقه‌بندی منابع آلاینده ۱-۵-۵-۱ منبع آلاینده نقطه‌ای ۲-۵-۵-۱ منبع آلاینده غیرنقطه‌ای رواناب‌ها می‌باشند که از زمین‌های کشاورزی 1 اراضی پاکتراشی شده» معادن.؛ کارگاه‌های ساختمانی؛ جاده‌ها و مناطق شهری ناشی می‌شوند. آلودگی هوا که بر روی منابع آب فرو می‌نشیند نیز یک منبع آلاینده غیرنقطه‌ای است. اغلب به دلیل دشواری شناسایی با تعیین محل ورود این منابع کنترل آنها آسان نمی‌باشد. ۱- منابع آلاینده طبیعی: منابعی است که به صورت طبیعی و بدون دخالت انسان در طبیعت وجود داشته و به صورت مستمر (مانند چشمه‌های سولفاته) یا در اثر حوادث (مانند آتشفشان) موجب آلودگی آب می‌شود. ۲- منابع آلاینده انسان‌ساز: منابعی است که در نتیجه فعالیت‌های مختلف انسانی, به صورت مستقیم (اولیه) یا غیرمستقیم (ثانویه) باعث آلودگی آب می‌شوند. -------- صفحهٔ بعد -------- آراضی کشاورزی دامناری ۴ ۳ | را ۶ ۸ ۸ ۱ سس ۳ 1 و بر ۷۱۳۳ را ۱۸ زاگ ام ف ۹ ور 6 یمیس سس مس یی ۰ ۹ : جنگلکا ان ات من چراوی . جضری ۵۹ ۲۷ جاده ها ۱ 4 لس ۳ انمونه هایی از منابج آلاینده غیر نقطه ای رصم ییا آنمونه هایی از منابج آلاینده غبر نقطه ای که در جناح رأست رودخانه واقع شده آند که در جناح چپ رودخانه واقع شده آند شکل ۱-۱- منابع آلاینده نقطه‌ای و غیرنقطه‌ای رودخانه‌ها ۶-۵-۱- محیط‌های آبی یذ برنده محیط‌های آبی پذیرنده شامل کلیه آب‌های سطحی و زیرزمینی از جمله قنوات» چاه‌ها و سفره آب‌های زیرزمینی و چشمه‌ها و نیز می‌کند. می‌باشد [آیین نامه جلوگیری از آلودگی آب» مصوبه شماره ۱ هنت ۱ مورخ ۱۳۳/۶ هبات وزیران |. ۷-۵-۱- خود پالایی ! سایر آلاینده‌ها از دریاچه‌ها پا رودخانه‌ها به واسطه فعالیت جوامع زیستی ساکن در آن خودپالایی نامیده می‌شود. ۱- برای کسب اطلاعات بیش‌تر به «راهنمای مطالعات ظرفیت خودپالایی رودخانه‌هاء نشریه شماره ۴۸۱»» معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس‌جمهور مراجعه شود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۶-۱- کلیات پایش در هر برنامه پایش کیفیت منابع آب» پیش از شروع نمونه‌برداری و آنالیز لازم است موارد زیر شفاف شوند: - داده‌ها و اطلاعات مورد نیاز - داده‌ها و اطلاعات موجود 7 تعیین کمبودها و9 نواقص داده‌ها و اطلاعات پیش از شروع یک برنامه پایش باید هدف برنامه و محدودیت‌های احتمالی به صورت شفاف مشخص شوند. طراحی برنامه پایش بازنگری برنامه پایش اجرای برنامه پایش نمودار ۲-۱- اجزای یک برنامه پایش و روابط بین آنها ۱-۱-۶-۱ اهداف پایش تعیین هدف پایش مهم‌ترین گام در برنامه پایش است و سایر اجزای پایش در راستای تحقق آن طراحی و اجرا می‌شوند. هدف پایش در واقع دلیل انجام پایش است. برخی از مهم‌ترین اهداف پایش عبارتند از: -‏ تعیین شرایط پایه کیفیت منبع آب یا به عبارت دیگر تعیین مقدار متغیرها در آب در شرایط موجود (پایش پایه یا غربالگری). ارزیابی اثر پروژه‌های انسان‌ساز یا رخ‌دادهای طبیعی بر کیفیت آب (پایش اثر) -‏ تعیین تغییرات دراز مدت کیفیت آب ناشی فعالیت‌های انسان‌ساز یا طبیعی و ویژگی‌های آن (پایش روند) -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - کلیات ۹ - اطمینان از انطباق کیفیت آب با نیازمندی‌ها و الزامات کاربری‌های مختلف (پایش سازگاری) - ردیابی زودهنگام آلودگی‌های غیرعادی موجود در آب و عکس‌العمل در برابر شرایط فوق‌العاده - آگاهی از میزان موثر بودن برنامه‌های مدیریت منابع آب و یا بهترین اقدام مدیریتی (1831/ 8) بدیهی است انتخاب هریک از اهداف بالاء استراتژی و برنامه‌ریزی پایش را تحت تاثیر قرار خواهد داد بنابراین اهداف کلی باید با قدری تامل» همه‌جانبه‌گر و همراه با پیش‌بینی نیازهای حال و آینده انتخاب شود. ۲-۱-۶-۱- طراحی برنامه پایش الف- پیشینه پایش و داده‌های تاریخی -‏ جمع‌آوری و بررسی پیشینه مطالعاتی و داده‌های تاریخی و اطلاعات تولیدی (با تاکید بر هدف(ها) آنها) - ارزیابی پایش‌های انجام شده قبلی (با تاکید بر هدف(ها) آنها) طراحی برنامه پایش شامل گام‌های اساسی زیر می‌باشد: - انتخاب نوع پایش با توجه به هدف(ها) - تعیین پارامترهای پایش» موقعیت ایستگاه‌های نمونه‌برداری» زمان نمونه‌برداری و تواتر نمونه‌برداری - تعیین روش‌های نمونه‌برداری» نگهداری و حمل و آنالیز نمونه‌ها نیروی انسانی» ایمنی» مستندسازی» آموزش و منابع مالی و بودجه‌بندی) - ثبت و ذخیره‌سازی داده‌ها ۳-۱-۶-۱ اجرای برنامه پایش الف- پیمایش و سنجش‌های میدانی 06 1313286136۲ 7631 -| -------- صفحهٔ بعد -------- 2 دستورالعمل پایشکیفیت آب‌های سطحی (جاری) پیمایش محدوده مطالعاتی از اولین گام‌های اجرای برنامه پایش و به‌طور معمول شامل پیمایش محدوده مطالعاتی (شامل مشاهده حاشیه رودخانه منابع آلاینده عمده و فعالیت‌های تاثیرگذار) است. به هنگام پیمایش موقعیت اولیه ایستگاه‌های پایشء مسایل ایمنی, نحوه و مدت زمان لازم برای دسترسی به ایستگاه‌های انتخابی, مشکلات ظاهری آب و محدوده مطالعاتی» و هر مورد دیگری که گروه پیمایش مهم تشخیص می‌دهد. باید ثبت شود. توصیه می‌شود که گروه, مشاهدات خود را با استفاده از عکس و فیلم برای بررسی‌های بعدی ثبت کند. هم‌چنین توصیه می‌شود گروه طراحی یا حداقل مدیر برنامه پایش به همراه یک کارشناس آشنا با محدوده مطالعاتی گروه پیمایش را همراهی کنند. هم‌چنین ممکن است به منظور به دست آوردن شناخت اولیه وضعیت کیفیت آب هم‌زمان با پیمایش یک برنامه نمونه‌برداری و سنجش اولیه به ویژه برای عواملی که در محل اندازه‌گیری می‌شوند؛ انجام گردد. در این صورت باید روش‌های نمونه‌برداری, اندازه‌گیری‌های میدانی و ایمنی پیش از اجرای پیمایش تعیین شوند. ب- نمونه‌برداری» سنجش‌های میدانی, نگهداری و حمل نمونه‌ها نمونه‌برداری و سنحش‌های میدانی بخشی از فعالیت‌های اجرایی پایش هستند که شامل گام‌های زیر می‌باشند: - نمونه‌برداری برای آنالیزهای آزمایشگاهی و میدانی (در صورت لزوم) - آماده‌سازی و نگهداری نمونه‌ها - حمل نمونه‌ها به آزمایشگاه - اندازه‌گیری‌های میدانی - تضمین و کنترل کیفیت اندازه‌گیری‌های میدانی - تضمین و کنترل کیفیت نمونه‌برداری ج- اندازه گیری‌های آزمایشگاهی یکی دیگر از فعالیت‌های اجرایی پایش آنالیزهای آزمایشگاهی است که پس از نمونه‌برداری و حمل نمونه‌ها به آزمایشگاه آغاز می‌شود و شامل موارد زیر است: - دریافت و ثبت نمونه‌ها - اندازه‌گیری‌های فیزیکی و شیمیایی و زیستی - تضمین و کنترل کیفیت اندازه‌گیری‌ها - ثبت و گزارش نتایج اندازه‌گیری‌ها د- کنترل کیفیت داده‌ها در کلیه فعالیت‌های نمونه‌برداری, آماده‌سازی, حمل و اندازه‌گیری‌های میدانی و آزمایشگاهی اطمینان از روش‌های انتخابی و داده‌های تولید ضروری است. در این بخش دو موضوع اصلی کنترل می‌شود: - ایجاد اطلاعات قابل قبول و واقعی -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - کلیات )۱ - کنترل کیفیت داخلی و خارجی ۴-۱-۶-۱- تجزیه و تحلیل داده‌ها باید توجه داشت که خروجی نهایی برنامه پایش تولید اطلاعات و نه داده می‌باشد. برای تبدیل داده‌ها به اطلاعات باید با توجه به هدف پایش, داده‌ها پردازش شوند. پردازش داده‌ها یکی از بخش‌های اصلی برنامه پایش و شامل گام‌های زیر می‌باشد: - کنترل داده‌ها -‏ تعیین روش‌های مناسب آماری و پردازش داده‌ها (با توجه به هدف پایش) - تعیین روش مناسب ارائه اطلاعات - گزارش‌دهی ۵-۱-۶-۱ ذخیره‌سازی و نگهداری اطلاعات در برنامه پایش باید روش مدیریت داده‌هاء ثبت و ذخیره‌سازی و ارائه گزارش‌ها مشخص شود. در این زمینه باید موارد زیر بررسی - تعیین ساختار و ویژگی‌های بانک داده‌ها - ایحاد بانک داده‌ها - ذخیره‌سازی داده‌ها - تعیین نحوه ارائه و تبادل داده‌ها - ایمن‌سازی بانک داده‌ها ۶-۱-۶-۱ بازنگری برنامه پایش برنامه پایش باید پویا باشد و قابلیت اصلاح به هنگام اجرا را داشته باشد تا بتوان از دستیابی به هدف(ها) برنامه اطمینان یافت. اصلاح برنامه می‌تواند به دلیل وجود نقص در طراحی برنامه, بروز محدودیت‌های پیش‌بینی نشده یا ایحاد نیازمندی‌های جدید انجام شود. گام‌هایی که به هنگام بازنگری برنامه پایش باید برداشته شوند عبارتند از: پایش, دوره‌های زمانی بازنگری» نوع و سطح بازنگری و ۰۰۰) - ارزیابی برنامه پایش - انجام اصلاح‌های مورد نیاز در برنامه پایش - ارزیابی کارایی اصلاح‌های انجام شده -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ دستورالعمل پایئسکیفیت آب‌های سطحی [جاری) ۷-۱- اهداف برنامه‌های پایش هدف اصلی برنامه‌های پایش کیفیت آب‌های سطحی درحالت کلی جمع‌آوری اطلاعات مورد نیاز از کیفیت موجود منابع آب سطحی به منظور کاربرد در برنامه‌ریزی و تخصیص منابع آب برای مصارف گوناگون و هم‌چنین تدوین برنامه‌های کلان مدیریت حوضه‌های آبریز و نیز برنامه‌های مدیریت زیست محیطی و کنترل آلودگی‌ها می‌باشد. بنابراین برنامه‌های پایش باید در نهایت بتوانند به تحقق اهداف عالی این قبیل برنامه‌ها کمک کنند. موارد مختلفی از انواع اهداف, پاسخ ها و اطلاعات در برنامه‌های پایش کیفیت آب دنبال می‌شوند. این موارد مختلف کیفیت آب را از جنبه‌های مختلفی براساس نوع متغیرهای مورد نظر جایگاه کنونی» تغییرات مکانی و زمانی موارد استفاده و تاثیرات آلاینده‌ها مورد بررسی قرار می‌دهند. این تفاوت‌ها منجر به پیگیری رویه‌های مختلفی برای طراحی و تحقق برنامه‌های پایش, انتخاب متغیرهای مورد اندازه‌گیری و سایر اطلاعات مورد نیاز برای تغییرات مورد نیاز ارائه می‌شوند. در پیوست شماره ۲ در خصوص اهمیت. لزوم و دلایل تدوین و استفاده کنندگان این دستورالعمل, توضیحاتی ارائه شده است. با توجه به کلیات اشاره شده فوق, مجموعه اهداف برنامه‌های پایش کیفیت آب‌های سطحی را می‌توان به صورت زیر بیان کرد. سنجش ویژگی‌های کیفیت منایع آب سطحی در مناطق مختلف - اطلاع از روند تغییرات کیفیت منابع آب سطحی - تصمیم‌گیری برای تخصیص منابع مختلف آب برای مصارف گوناگون براساس کیفیت موجود و مورد نیاز - استفاده از نتایج پایش در برنامه‌های جامع مدیریت منابع آب حوضه آبریز (مانند تدوین طرح جامع منابع آب کشور) -‏ تدوین برنامه‌های مدیریت محیط زیستی و کیفیت منابع آب -‏ تدوین و تصویب قوانین و ضوابط زیست محیطی تخلیه پساب‌ها و فاضلاب‌ها به منابع آب سطحی - شناسایی منابع آلوده کننده آب‌های سطحی (منابع انسانی و غیرانسانی) به منظور ارائه راهکارهای مناسب کنترل کیفیت آب‌های سطحی - تعیین محل‌های مناسب اندازه‌گیری شاخص‌های کیفی در کوتاه مدت و بلند مدت به منظور استفاده بهینه از منابع آب‌های سطحی - آگاهی از میزان موثر بودن برنامه‌های مدیریت منابع آب و یا بهترین اقدام مدیریتی -‏ عکس‌العمل در برابر شرایط فوق‌العاده - واسنجی مدل‌های کیفی -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۲ طراحی برنامه پایش -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - طراحی برنامه پاش ۵ بررسی اولیه یا بررسی حوضه اولین اقدام برای بخش طرح‌ریزی پایش می‌باشد. پس از مشخص شدن هدف پایش و به عبارتی دیگرء نوع پایش مورد نظرء باید بررسی اولیه در خصوص وضعیت حوضه/ محدوده مطالعاتی و تعیین مشخصات و عوامل مرتبط با امر پایش در حوضه انجام گیرد. موضوع‌های زیر باید مورد بررسی قرار گیرد. محدوده مورد پایش براساس هدفء نوع پایش و نکته نظرات سازمان درخواست کننده و نظارت کننده باید بر روی نقشه‌هایی با مقیاس ۱۳۹ و در صورت امکان ۸ ۱۳۵ مشخحص شود. توصیف وضعیت حوضه/ محدوده مطالعاتی می‌تواند شامل مرز وضعیت حوضه/ محدوده مطالعاتی» وسعت وضعیت حوضه/ محدوده مطالعاتی بر حسب کیلومترمربع» موقعیت شکل زمین و شناسایی تمامی پهنه‌های آبی در سامانه آبی مورد بررسی باشد. ب- اطلاعات هواشناسی و هیدرولوزیکی اطلاعات مورد نیاز برای مشخحص شدن شرایط هواشناسی و هیدرولوژیکی در جدول (۱-۲) مشخحص شده است. این اطلاعات با استفاده از اطلاعات موجود منطقه و بررسی‌های کتابخانه‌ای جمع‌آوری شده و9 موضوع‌های مورد نیاز از اطلاعات موجود به صورت خلاصه استخراج می‌شود و به عنوان اطلاعات اولیه برأای شناسایی حوضه با محدوده مطالعاتی در طراحی برنامه پایش استفاده و نگهداری می‌شود. هم‌چنین برای کنترل کیفی اطلاعات جمع‌آوری شده می‌توان از دستورالعمل‌های عنوان شده به عنوان روش‌های چ- شناسایی و بررسی نقاط برداشت آب و9 منابع آلاینده از نقطه نظر کمی و9 کیفی روستایی و شهری, اراضی کشاورزی» واحدهای صنعتیء واحدهای آبزی پروری» اماکن توریستی و گردشگری و غیره آغاز می‌شود. سپس نقاط برداشت. نحوه برداشت (مستقیم» غیرمستقیم)» تحهیزات و سازه‌های موجود برای برداشت و میزان برداشت ماهانه یا نیاز در خصوص هرکدام از کاربری‌های موجود براساس جدول شماره (۲-۲) جمع‌آوری می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- سس جدول ۱-۲- ویژگی‌های | - نام حوضه‌های فرعی و رودخانه‌های آنها - حداکثرء حداقل ارتفاع حوضه - شیب متوسط و سطح حوضه - زمان تمرکز - شاخه‌های فرعی و اصلی - مخازن آبی و دریاچه‌های موجود - آبدهی - سیلاب - بار معلق - بارندگی - دما - رطوبت - روزهای یخبندان - باد - روزهای آفتابی - جنس لایه‌های زمین شناسی سطحی - وجود یا عدم وجود لایه‌های نمکی - ضخامت خاک - جنس خاک - بافت خاک دسنو رال سس صلی حوضه‌های آبریز مورد نیاز در مطالعات پای اطلاعات - مطالعات هیدورلوژی منطقه, مطالعات مربوط به حوصه مانند آبخیزداری, سدهای در حال مطالعه و یا ساخت. طرح‌های جامع محیط زیست استان. - مطالعات حوضه‌های آبریز کشور (جاماب) اداره کل محیط زیست استان - مطالعات هیدورلوژی منطقه, مطالعات مربوط به حوصه مانند آبخیزداری, سدهای در حال مطالعه و یا ساخت. طرح‌های جامع محیط زیست استان - مطالعات حوضه‌های آبریز کشور (جاماب) اداره کل محیط زیست استان. - مطالعات هیدورلوژی منطقه, مطالعات مربوط به حوصه مانند ابخیزداری» سدهای در حال مطالعه و یا ساخت. طرح‌های جامع محیط زیست استان. - مطالعات حوضه‌های آبریز کشور (جاماب) - شرکت آب منطقه‌ای استان, جهاد کشاورزی استان. - مطالعات هواشناسی مربوط به استان و حوضه - مطالعات حوضه‌های آبریز کشور (جاماب) - اداره کل هواشناسی استان. شرکت آب منطقه‌ای, سالنامه‌های هواشناسی - نقشه‌ها و مطالعات سازمان زمین شناسی کشور - مطالعات حوضه‌های آبریز کشور (جاماب) - بازدید میدانی از منطقه - مطالعات خاک‌شناسی منطقه (اداره کل منابع طبیعی و جهادکشاورزی استان) مل پاینسکیفیت آب‌های سطحی [جاری) ح مربوط روش انجام مطالعات فیزیوگرافی, براساس دس_تورالعمل مطالص ات فیزی_وگرافی در حوضه‌های آبخیز طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی - وزارت نیرو (نشریه شماره امور فنی) انجام می‌شود. بخش دوم دستورالعمل آماربرداری منابع آب طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی - وزارت نیرو (نشریه شماره ۲۳۹ دفتر تدوین ضوابط و معیارهای فنی معاونت آمور فنی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزری کشور. ) ابدهی براساس پیوست شماره ۷ برای تعیین و نمونه‌برداری میزان رسوب از دستورالعمل‌های طرح تییه ضوابط و معیارهای فنی وزارت نیرو: راهنمای تعیین بار کل رسوب رودخانه‌ها به روش انیشتین و کلبی (نشریه شماره ۲۷۳ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کل کشور) راهنمای تعیین بار بستر به روش مایر پیشر و مولر (نشریه شماره ۲۲۰ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کل کشور). رأهنمای تعیین غلظت نمونه‌های رسوبات معلق رودخانه (نشریه شماره ۲۰۵ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور) اطلاعات هواشناسی مورد نیاز را می‌توان از طریق بخش اول دستورالعمل آماربرداری منابع آب مربوط به اندازه‌گیری پدیده‌های هواشناسی (نشریه شماره۲۳۹ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور) بررسی کرد. -------- صفحهٔ بعد -------- سس ادامه جدول ۱-۲- ویژگی‌های اصلی - نوع پوشش گیاهی (جنگل, بوته‌زارء علفزارء مرتع - تراکم پوشش گیاهی - روند وضعیت تخریب پوشش گیاهی - موقعیت و مشخصات سدهاء بندها, شبکه‌های آبیاری و زهکشی موجود در حال ساخت و - اراضی کشاورزی - اراضی مرتعی و اراضی جنگلی - سکونت‌گاه‌هاء شهرها و روستاها - واحدهای صنعتی و معدنی, سایر تاسیسات - اراضی بایر - سکونت‌گاه‌های روستایی - تقسیمات سیاسی و جغرافیابی - نوع صنعت یا معدن - موقعیت صنعت یا معدن - مشخصات شهرک‌های صنعتی - میزان آب مصرفی - میزان فاضلاب و نحوه دفع یا تصفیه آن - مساحت زمین‌های کشاورزی - میزانء زمان و نحوه کوددهی - سامانه آبیاری مورد استفاده - موقعیت و وضعیت شبکه آبیاری و زهکشی - موقعیت استخرهای پرورش ماهی و دامداری‌ها - میزان آب مصرفی برای شهر یا روستا - میزان فاضلاب و شبکه جمع‌اوری فاضلاب - نحوه دفع یا تصفیه فاضلاب - موقعیت تصفیه‌خانه‌های آب و فاضلاب - وضعیت پروژه‌های شبکه و تصفیه خانه آب و فاضلاب (ساخت یا مطالعه) - محل تخلیه فاضلاب شهری با روستایی به رودخانه - طرح‌های توسعه شهری, صنعتی و معدنی» 33333333333 ,حوضه‌های آبریز مورد نیاز در مطالعات پایش کیفیت آب منابع اطلاعاتی و سازمان‌های دریافت کننده اطلاعات منابع طبیعی استان و سازمان جنگل‌ها و مراتع کشورء آداره کل - نقشه‌های ۱۳۵۰۰۰ پا ۱:۵۰۰۰۰ منطقه - اداره کل آب استان یا سازمان مدیریت منابع آب - آداره کل جهاد کشاورزی - نقشه‌های کاربری اراضی (اداره کل منابع طبیعی, سازمان مسکن و شهرسازی, استانداری, سازمان نقشه‌برداری) - نقشه‌های ۱:۳۵۰۰۰ با ۱:۵۰۰۰ منطقه (سازمان نقشه‌برداری - مرکز آمار ایران (نقشه آبادی های ایران) - معاونت برنامه‌ریزی و مدیریت استانداری - اداره کل صنایع و معادن استان - شرکت شهرک‌های صنعتی استان - اداره کل حفاظت محیط زیست استان - نقشه‌های ۱:۳۵۰۰۰ پا ۱:۵۰۰۰ منطقه (سازمان نقشه‌برداری کشورء سازمان جغرافیایی آرتش) - بازدید میدانی و تکمیل پرسشنامه - اداره کل جهاد کشاورزی استان - اداره کل شبلات استان - استانداری استان و فرمانداری - سازمان مسکن و شهرسازی, آداره کل صنایع و معادن» اداره کل کشاورزی. آداره میراث فرهنگی و گردشگری ۷ نحوه انجام بررسی یا دستورالعمل مربوط -------- صفحهٔ بعد -------- جدول ۲-۲- داده‌های مورد نیاز برای جمع‌آوری از منطقه در مورد انواع کاربری یا توسعه‌ها واحدهای آبزی بروری شوینده‌ها فرایندی و جانبی (ماهانه سالانه) ۰ شوینده‌ها (ماهانه. ماهانه, سالانه (ماهانه. سالانه) سالانه) وجود یا عدم وجود سامانه فاضلاب نتایج اندازه‌گیری کمی و ب‌ 0 ۳ برآورد میزان جریان فاضلاب # داده‌های جمع‌آوری شده از کاربری‌های مختلف طبقه‌بندی و در یک بانک داده‌های حوضه ذخیره می‌شود. ۱-۱-۲- وضعیت مناطق کشور به منظور طرح‌ریزی و اجرای صحیح برنامه پایش» لازم است ویژگی‌های اصلی حوضه آبریزی که برنامه پایش در آن اجرا خواهد شد, شناخته شود. کشور ایران شرایط توپوگرافیء اقلیمی و هیدرولوژیکی متنوعی دارد که براساس شرایط آنها کشور به شش حوضه براساس تقسیم‌بندی تماب با توجه به وضعیت استان‌ها و حوضه‌های آبریز کشور ایران به هشت منطقه تقسیم شده است. ویژگی‌ها و مشخصات منطقه‌های هشت گانه در پیوست شماره ۳ آمده است. همان گونه که در جداول یاد شده مشخص شده است. مناطق اصلی کشور به لحاظ تراکم جمعیت. واحدهای صنعتی و اراضی زراعی تفاوت‌های چشمگیری با هم دارند. هم‌چنین در این اهمیت هر کدام از منابع آلاینده و هم‌چنین انواع مصارف در حوضه‌های آبریز مختلف» متفاوت بوده و در نتیجه تواتر پایش‌های مربوط و تراکم ایستگاه‌های پایش در حوضه‌های مختلف (برای یک نوع مشخص با هدف خاص پایش) متفاوت خواهد بود. به منظور کمک به کارشناسان و راهبران برنامه‌های پایش, شاخص‌ها و اهمیت‌های نسبی این عوامل ارائه گردیده است. با استفاده از این جدول» تواتر ی ی ۱ ۱- براساس اطلاعات موجود در گزارش‌های طرح های جامع منابع آب کشور و اطلاعات دریافت شده از واحد مدیریت کیفی آب شرکت مدیریت منابع آب و هم‌چنین نظر کارشناسی و شناخت تهیه کنندگان از وضعیت حوضه‌های مختلف آبریز تهیه شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - طراحی برنامه پاش ۹ ۳-۲ نوع پایش طراحی برنامه‌های پایش باید براساس اهداف مشخص شده باشد به‌گونه‌ای که تا حد امکان فعالیت‌های انجام گرفته تامین کننده اهداف از پیش تعیین شده باشند. این برنامه‌ها به‌طور معمول با تهیه یک طرح مطالعاتی همراه بوده که مستلزم بیان دقیق اهداف برنامه پایش و تعیین ناحیه‌ای است که باید مطالعه در آن انجام گیرد. به‌طور کلی دو نوع برنامه پایش کیفیت آب وجود دارد: - نوع اول که فقط یک هدف دارد و برای بررسی یک موضوع یا مشکل طراحی می‌شوند. - نوع دوم: دارای اهداف چندگانه می‌باشد و با در نظر گرفتن هدف‌های مختلف پایش طراحی شده و کلیه نمونه‌برداری‌ها و آزمایش‌ها براساس اهداف مختلف می‌باشد. در بین برنامه‌های پایش کیفیت آب نوع اول بسیار نادر بوده و به عبارت دیگر برنامه‌ها و پروژه‌ها به‌طور معمول اهداف مختلف را مورد نظر قرار می‌دهند. اجرای برنامه‌های پایش با اهداف چندگانه اغلب مستلزم مطالعات و ارزیابی‌های اولیه برای انتخاب محل‌های نمونه‌برداری» استفاده از منابع آبیء شناسایی منابع آلاینده» فعالیت‌های کنترل آلودگی و نوع سامانه‌های آبی می‌باشد. داده‌های جمع‌آوری شده در این ارتباط را می‌توان بین موسسه های دارای اهداف مشخص و مشابه توزیع کرد. به هر صورت انواع پایش آب به ۱-۲-۲- پایش وضعیت پایه! یا غربالگری ۲ هدف اصلی این نوع پایش شناسایی شرایط پایه در سامانه جریان آب است به عبارتی میزان سطوح اولیه متغیرها در آب‌ها مشخص می‌شود. این نوع پایش به منظور شناخت کلی از شرایط کیفی آب در یک محدوده جغرافیایی معین صورت می‌گیرد. به همین خاطر این نوع پایش بیش از آن‌که یک فرایند کامل پایش باشد» یک فهرست‌برداری از وضع موجود می‌باشد. زیرا تغییرات را در طول زمان نشان نمی‌دهد. این نوع پایش اغلب در حوضه‌هایی انجام می‌شود که اطلاعاتی در خصوص آن وجود نداشته و تاکنون اندازه‌گیری در آن انجام نشده است. این حوضه‌ها اغلب در مکان‌های توسعه نیافته و دور از دسترس می‌باشد. این نوع پایش به‌طور معمول به عنوان اولین مرحله اجرایی برنامه پایش انجام می‌شود. ۲-۲-۲- پایش اثر" امروزه تعیین روند تغییرات در کیفیت محیط‌های آبی و بررسی روند تاثیرپذیری از محیط زیست در اثر رهاسازی مواد آلاینده ناشی از فعالیت‌های انسانی و فرایندهای تصفیه فاضلاب از دیگر اهداف مورد نظر در این برنامه به شمار می‌روند. این نوع برنامه‌های 5 1۵۵61116 -| 1 5۳۷۷۷ -2 8 آ 1۵0[ -3 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۰ دستورالعمل پایشسکیفیت آب‌های سطحی [جاری) این نوع پایش» تاثیر پروژه‌های انسانی یا وقایع طبیعی را بر روی کیفیت آب مورد سنجش قرار می‌دهد. پروژه‌های انسانی شامل فعالیت‌های صنعتی» معدنی» سدسازی» کشاورزی» توسعه شهری» فعالیت‌های گردشگری و تفرجی را شامل می‌شود و وقایع طبیصی مانند سیل, خشکسالی» رانش زمین» زلزله و فعالیت‌های آتشفشانی می‌باشد. علاوه بر این برنامه‌های پایش برای تخمین میزان جریان مواد مغذی و مواد آلاینده تخلیه شده توسط رودخانه‌ها یا آب‌های زیرزمینی به دریاچه‌ها و اقیانوس‌ها نیز به کار می‌روند. پایش آثر به دو صورت اصلی شامل کوتاه مدت و بلند مدت انجام می‌شود. پایش اثر کوتاه مدت اغلب در مواقعی انجام می‌شود که حادثه‌ای ناشی از فعالیت‌های انسانی یا طبیعی اتفاق افتد و تغییراتی در کیفیت آب ایحاد شود و یا احتمال آن وجود داشته باشد لذا باید وضعیت منابع آب از نظر تعدادی از عوامل کیفی مورد نیاز در یک دوره کوتاه مدت (حداکثر یک ساله) اندازه‌گیری و بررسی شود. نتایج پایش اثر کوتاه مدت می‌تواند منجر به برنامه‌ریزی برای انجام پایش اثر دراز مدت» اغلب برای شرایطی عادی انجام می‌گیرد و با توجه به نوع منابع آلاینده پا با توجه به فعالیت‌های انسانی (واحدهای موجود یا طرح‌های عمرانی) موجود در حوضه و یا شرایط طبیعی منطقه, اندازه‌گیری تعدادی از عوامل کیفی مورد نیاز در دوره‌های منظم در درازمدت انجام می‌شود. درصورتی که هدف اجرای پایش اثر در یک حوضهء بررسی آثار طرح‌های توسعه در حوضه باشد. لازم است قبل از اجرای طرح‌های توسعهء برنامه پایش انجام شود تا مبنای اطلاعاتی در خصوص وضعیت کیفی آبء برای بررسی و ارزیابی نتایج پایش در زمان اجرای پروژه و پس از آن ایجاد شود. ۳-۲-۲- پایش روند" پایش روند برای تشخیص دقیق تغییرات احتمالی کیفیت آب که ممکن است در نتیجه یک مشکل بالقوه در طول زمانی دراز مدت رخ دهد آنجام می‌شود. اندازه‌گیری‌ها به‌طور مستمر با فاصله زمانی مشخص انحام می‌شود تا محدوده تغییرات یک عامل خاص در دراز مدت مشخص شود. پایش روندء کاری است که یک دوره طولانی (۱۰ ساله یا بیش‌تر) را در بر می‌گیرد. برای اطمینان از تشخیص صحیح روندهاء لازم است برنامه پایش کم‌ترین تغییرپذیری را در طول زمان داشته باشد و عناصر یا اجزا برنامه مانند محل ایستگاه‌هاء دوره تناوب نمونه‌برداری» زمان نمونه‌برداری» روش‌های نمونه‌برداری و آنالیز و پردازش آنها باید ثابت باشد. " ۲--۳- پایش سازگاری" - یک نوع از پایش که هدف آن اطمینان از تطابق نیازمندی‌های ضروری قانون کیفیت آبء کنترل درازمدت کیفیت آب. کنترل کیفیت آب‌های پذیرنده که از طریق آزمایش خروجی‌های فاضلاب انجام می‌شود و یا رعایت قوانین و استانداردها در مرحله ساخت یا بهره‌برداری یک پروژه عمرانی باشد را پایش سازگاری گویند (115۳۷/5). پایش سازگاری شامل ۶ مرحله زیر می‌باشد: 8 1۳ -|1 48 01۳۵۳۲ 206 3۳۵8 -2 8 0۵۱3۵11۵00 -3 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - طراحی برنامه پاش )۳ - مراقبت یا نظارت: شامل فعالیت‌های اولیه بازرسی به منظور کسب اطلاعات کلی پیش از ورود تحهیزات پایش به منطقه می‌باشد. نمونه‌این فعالیت‌ها مشاهدات میدانی پیش از انجام نمونه‌برداری است. - بازرسی: شامل مرور اطلاعات, مشاهدات, نمونه‌برداری» مصاحبه و غیره در محل نمونه‌برداری بوده که بر روی یک با انجام می‌شود. ._ .۰ ۳ ۰ ۰ ۰.۰ 1 ۰ ۰ ۰ ۰ می‌تواند از مجموع مراحل قبلی یا هرکدام از آنها به دست آمده باشد. 1 ۰ .۵ رو ۰ مه ۰ . 8 - جمع‌آوری اطلاعات مورد نظر*: این بخش شامل کسب اطلاعات دقیق تر درباره موضوع مورد نظر یا شرایط محیطی می‌باشد. - اصلاح پایش سازگاری : شامل اصلاح مراحل قبلی بوده که می‌تواند شامل نمونه‌برداری» آزمایش نمونه‌هاء مشاهدات و ۳-۲- پارامترهای پایش شونده مهم‌ترین عامل در تعیین انتخاب پارامترهاء تعیین هدف برنامه پایش می‌باشد به عبارتی با تعیین اهداف برنامه پایش می‌توان پارامترهای مورد اندازه‌گیری را نیز تعیین کرد. به‌طور کلی سه محیط آبء ذرات (مواد معلق و رسوب) و موجودات زنده را می‌توان برای پایش کیفیت آب در نظر گرفت ولی فعالیت‌های پایش عمدتا بر روی نمونه‌های آب انجام می‌شود. کیفیت آب و ذرات (مواد معلق و رسوب) به‌طور معمول به وسیله آنالیزهای فیزیکی» شیمیایی و زیستی تعیین می‌شوند. پایش زیستی شامل مطالعه موجودات زنده و نوع پاسخ آنها در مقابل تغییرات محیطی است که به منظور تعیین شرایط زیست محیطی یک زیست‌بوم مورد استفاده قرار می‌گیرد. یکی از انواع روش‌های پایش زیستی» ارزیابی زیستی بوده که مستلزم جمع‌آوری, آماده‌سازی (عمل‌آوری) و آنالیز جانوران آبزی به منظور تعیین سلامت جوامع زیستی در یک رودخانه است. در بسیاری از رودخانه‌ها سه جامعه زیستی عمده شامل گونه‌های ماهی, جلبک و بی‌مهرگان بزرگ" می‌باشند. کیفیت آب را اغلب می‌توان به‌وسیله یک متغیر و یا مجموعه‌ای بیش از صد متغیر مختلف مورد بررسی قرار داد. با این وجود در ۱-1 2-0 3- 9 4- 3000۲ ۵ 5- 13720100 110۳1۵110 8 6- 1۵1۵11010 00101006 8 7- 3/130۲0 01۵ -------- صفحهٔ بعد -------- برنامه‌های پایش بستگی به اهداف برنامه پایش و مصارف موجود و پیش‌بینی شده آب دارند. مصارف آشامیدنی و خانگی» آبیاری اراضی کشاورزی» مصارف صنعتی و تفریحی هر یک کیفیت آب خاص خود را می‌طلبد. ساده‌ترین ترکیب متغیرهای مورد اندازه‌گیری در بحث‌های پایش می‌تواند شامل دماء هدایت الکتریکی» 011 اکسیژن محلول و کل جامدات معلق باشد. با این وجود برنامه‌های پایش پیجیده‌تر می‌توانند تا ۱۰۰ متغیر از جمله فلزات و آلاینده‌های آلی آن‌را دربرگیرند. علاوه بر این» بررسی موجودات زنده (پلانکتون‌هاء گونه‌های کفزی,» ماهی‌ها و دیگر موجودات زنده) و مواد معلق (ذرات معلق و رسوبات) می‌تواند حاوی اطلاعات ارزشمندی باشند. در بسیاری از برنامه‌های پایش وجود یا احتمال وجود آلودگی مهم‌ترین دلیل تصمیم‌گیری در زمینه اندازه‌گیری برخی از متغیرها می‌باشد. یکی دیگر از دلایل احتمالی می‌تواند بررسی کیفیت آب برای یک استفاده مشخص باشد. در این ارتباط برخی از متغیرهای آلودگی می‌توانند برای یک برنامه مشخص و برخی دیگر برای برنامه پایش دیگری مناسب باشند. به‌طور کلی» تصمیم‌گیری در این مرحله براساس عامل‌های زیر صورت می‌گیرد: - نوع مشکل کیفیت آب و منابع آلاینده‌ای که احتمال مواجه با آن وجود داردء درجدول شماره (۲- ۳) پارامترهایی را که باید در صورت وجود منابع آلاینده یا کاربری‌های مختلف اندازه‌گیری کرد؛ ارائه شده است. علاوه بر اطلاعات مشخص شده در جدول (۳-۲) در خصوص واحدهای صنعتی و نوع آلاینده‌های آن می‌توان از منابع اطلاعاتی مانند سایت‌های اطلاعاتی آژانس محیط زیست آمریکا" و بانک جهانی " استفاده کرد. -‏ هزینه و میزان امکانات موجود - میزان دقت و صحت تحهیزات موجود ۱-۳-۲- پارامترهای فیزیکی و شیمیایی در برنامه‌های پایش کیفیت آب پارامترهایی مانند بده, اکسیژن محلول و اکسیژن مورد نیاز زیستی/ شیمیایی» دماء 1[» کدورت» فسفر و نیترات و جامدات کل قابل اشاره می‌باشند. از بین این‌ها به‌طور معمول پنج پارامتر اول از اهمیت بیش‌تری برخوردار بوده و در بسیاری از برنامه‌های پایش کیفیت آب گنجانده می‌شوند. در پیوست شماره (۴)» اطلاعاتی در خصوص پارامترهای مختلف و آثار هر پارامتر بر محیط آبی بیان شده است. در صورت وجود منابع آلاینده صنعتی, معدنی» کشاورزی» شهری و یا پروژه‌های عمرانی نیاز به پایش‌های سایر پارامترها می‌باشد. براساس نوع پایش و اطلاعات ارائه شده در جدول (۳-۲) و منابع اطلاعاتی مذکور و هم‌چنین منابع مالی و امکانات موجود منطقه؛ عوامل مورد نیاز را انتخاب کرد و در برنامه پایش گنجانده شود. درصورتی که نوع پایش, پایش سازگاری باشد باید عوامل خاصی را با توجه به نوع مصرف آب انتخاب کرد. عوامل انتخابی برای پایش مصارف مختلف دارای درجه اهمیت متفاوت می‌باشند. ۷/۰03 -00[001 ۵10006 اعد 12066 اصصهم اه ماه ۱-۳۳۸ (0۳۵ ۷۵۲1۵۵۰ ۳-۲۰ ]00 ۸0۴ 3۵000-۷۵۹ 21061 3 200 ۳10 2-۳۵(]0۵ -------- صفحهٔ بعد -------- 3 جه ج 3 ۳ 3 جدول ۳-۲- منابع آلاینده و یا کاربری اراضی و عوام - کشاورزی و آبیاری می‌توانند موجب ورود بیش از اندازه برخی از عناصر و ترکیبات خاص به زیست‌بوم‌های آبی شوند (در این ارتباط ترکیبات نیتراته و فسفاته از کودهای آلی. حشره‌کش‌ها و علف‌کش‌ها منشا می‌گیرند). علاوه بر این غلظت بالای برخی از عناصر می‌تواند منجر به بروز مشکلات برای مصرف آب در کشاورزی شود (از جمله تغییر نفوذپذیری خاک. تاثیرات نامطلوب بر روی گونه‌های گیاهی و بروز مسمویت بر روی دام‌ها). علاوه بر این فعالیت‌های کشاورزی نیز خود می‌تواند بر روی فرسایش خاک تاثیر داشته باشند. کودهای شیمیایی و علف کش‌های مورد استفاده در کشاورزی اغلب منجر به آلودگی آب‌های سطحی و زیرزمینی می‌شوند. لذا برنامه‌های پایش باید اطلاعات موجود در ارتباط با نوع و کمیت کودهای شیمیایی مورد استفاده در نواحی مورد مطالعهء ویژگی‌های آنها و الگوی استفاده از آنها را مورد نظر قرار دهند. بررسی پدیده پرغذایی ناشی از تخلیه مواد مغذی به آب‌های سطحی چه از طریق منابع نقطه‌ای (کانون دار) و چه از طریق اراضی کشاورزی که به صورت غیرنقطه‌ای می‌باشند. بیمارستان‌ها و آزمایشگاه‌ها به علت استفاده از مواد شیمیایی یا انجام آزمایش‌هایی که به میکروب‌ها و مواد عفونی آلوده می‌باشند به عنوان یکی از منابع آلاینده به‌ویژه از نظر میکروبی ل مورد نیاز برای پایش [۱۴] عوامل مورد نیاز برای پایش کدورت. فسفات. نیترات. دماء جامدات کل و معلق و محلول» بر» سلنیم» سدیمء کلسیم, منیزیم و کلی‌فرم‌های مدفوعی (بسته کاربردهای کشاورزی) می‌باشند. برای آب آبیاری اندازه‌گیری نسبت جذب سدیم (5۸14) به صورت زیر محاسبه می‌شود: 9 ۱) + 2 در این ارتباط لازم است در بررسی حوضه نوع سموم و آفت‌کش‌های مورد استفاده در اراضی زراعی تعیین و ترکیبات شیمیایی آن تعیین شود و سپس نوع پارامترهای مورد نیاز انتخاب گردند به هر صورت برخی از این پارامترها شامل دلدرین» آلدرین» مجموع ترکیبات 101071 آترازین» لیندان, آلدیکارب. سموم ارگانوفسفات و دی کلروفنو کسی استیک اسید" (2,4-10) می‌باشند نیترات. نیترید. آمونیاک. فسفر کل (ف فیلتر شده و ف فیلتر نشده) سیلیس واک کُنَسُر زا شفافیت و کلروفیل 2 سنگین مانند جیوه انواع انگل‌هاء آمیب‌ها و میکروب‌های بیماریزا 9 ۳ 9 ب چ _ [ه سا ه زو ورد ز زا (ه 2 اس ام چ 6 و زا تچ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۴ 27 3 ۵ [ 8 ردو وید خ و خن نت در وه 2 آلن ۹ ی ی ی کار ره 3 و9 ول 1 جوم ال اد و وه 9 دح دوجو نه : : و * د ‏ و زج هو 3 رد3141 دنا در 1 2 چ 2 2 ار 1 1 درد 33 32 1 7 1131 هد درو اک 2 8 ند اج َ 7 و ات و ای 13 اک 0 3 اس 9" 5 3 3و اه 1 4 ۹ را نگ -------- صفحهٔ بعد -------- 5 جد 3 ج 3 ۳ 0 منبع آلاینده یا نوع کاربری تصفیه فاضلاب انسانی از نوع سپتیک یا پکیج‌ها (روستاهاء اماکن توریستی» رستوران‌هاء. شهرک‌ها یا غیره) واحدهای تصفیه فاضلاب شهری و خروجی کشتارگاه ها و کارخانجات ساخت و ساز (فعالیت‌های عمرانی) رواناب‌های شهری و هرز آب‌های ادامه جدول ۳-۲- منابع آلاینده و یا کاربری اراضی و پارامترهای مورد نیاز : افزایش میزان ترکیبات ازته در آب می‌شود. هم‌چنین این فاضلاب‌ها حاوی میکروب‌ها و کلی‌فرم‌ها می‌باشد که آلودگی میکروبی محیط آبی را به همراه خواهد داشت. پساب‌های آلی که در فاضلاب‌های شهری, پساب دفع شده از کشتارگاه‌ها (خون و ضایعات حیوانی)» کارخانجحات عمل‌آوری مواد غذایی و سایر صنایع وابسته به کشاورزی موجود می‌باشند دارای مواد شیمیایی و بیوشیمیایی و فعالیت‌های عمرانسی همراه با استفاده از مواد و مصالح ساختمانی یا خاکبرداری و خاکریزی می‌باشد. پساب‌های حاصله از سایت‌های این فعالیت‌ها یا رواناب‌های حاصله (در زمان بارندگی) حاوی مواد محلول و معلق است و باعث افزایش کدورت منابع آب سطحی می‌شوند. البته احتمال وجود ترکیبات نفتی (گازوئیل, روغشن و...) دراین پساب‌ها وجود دارد. رواناب‌ها و هرز آب‌ها شهری» حاوی مواد محلول و معلق است و باعث افزایش کدورت منابع آب سطحی می‌شوند. البته احتمال وجود ترکیبات نفتی (گازوئیل» روعن و. ۰۰) در این پساب‌ها وجود دارد در جراگاه‌ها و مراتع به علت وجود مدفوع حبوانات. در صورت وجود رواناب‌ها می‌تواند بات افزایش باکتری‌های مدفوعی و نیترات‌شود. پارامترهای مورد نیاز برای پایش اکسیژن محلول, اکسیژن موردنیاز زیستی, هدایت الکتریکی و دما ثبت شوند. اکسیژن محلول, اکسیژن موردنیاز زیستی و شیمیایی» کدورت. هدایت الکتریکی, فسفر کل, فسفات. نیترات. نیتروژن محلول آلیء باکتری‌های 71 باکتری‌های مدفوعی, کدورت. فسفات. نیترات. دما -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۶ دستورالعمل پای شسکیفیت آب‌های سطحی (جاری) ۳-۳-۲ پایش زیستی انتخاب نوع برنامه پایش زیستی یا شیمیایی و تعادل بین این دو روش بستگی به هدف برنامه پایش دارد. از آن‌جا که موجودات زنده به هر نوع تاثیرات نامطلوب بر روی زیست‌بوم آبی واکنش نشان می‌دهند. لذا روش پایش زیستی از قابلیت تشخیص زود هنگام و سریع هر نوع تاثیر نامطلوب بر روی زیست‌بوم آبی دارا می‌باشد. داده‌های زیستی به‌طور مستقیم به شرایط اکولوژیک سامانه آبی یا به عبارت دیگر سلامت اکولوژیک سامانه آبی وابسته می‌باشند. درحالی که چنین چیزی در مورد داده‌های شیمیایی صادق نیست. با این وجود داده‌های زیستی نسبت به داده‌های شیمیایی دقیق و روشن نمی‌باشند. اجرای برنامه‌های پایش زیستی می‌تواند وجود هرگونه استرس در زیست‌بوم آبی را مشخص کند. به عبارتی با انجام پایش زیستی می‌توان تاریخچه وضعیت آلودگی یک محیط آبی سطحی جاری را تا حدی تعیین کرد. بنابراین در برنامه‌های پایش زیست محیطی در مقیاس وسیع» کاربرد این روش پایش می‌تواند بسیار مفید باشد. از سوی دیگر اجرای برنامه‌های پایش شیمیایی در ارتباط با پایش سازگاری و در جاهایی که نوع مواد آلاینده و نوع مشکلات مرتبط با کیفیت آب به دقت مشخص شده می‌تواند اطلاعات ارزشمندی را تولید کند. شاخص‌های زیستی برای پایش کیفیت آب شامل موارد زیر می‌باشند: - مجموع کلی‌فرم‌ها و کلی‌فرم‌های کشنده (گرمازا یا گرماپا) - بی‌مهرگان آبزی شاخص‌های زیستی مختلفی وجود دارند که مهم‌ترین آنها بی‌مهرگان آبزی است. بی‌مهرگان آبزی بزرگ شامل موجوداتی هستند که با چشم غیرمسلح قابل رویت بوده و فاقد ستون فقرات هستند. این موجودات تقریبا در تمامی انواع آب‌های جاری» از آب‌های خروشان نواحی کوهستانی گرفته تا آب‌هایی با جریان کند و رودخانه‌هایی با بستر گلی زندگی می‌کنند. نمونه‌هایی از بی‌مهرگان آبزی بزرگ شامل حشرات در مراحل لارو یا شفیره» خرچنگ آب شیرین» صدف خوراکی, حلزون‌ها و کرم‌ها می‌باشند. موجودات زنده شناساگر یا ارگانیزم‌های شاخص" عبارتند از موجوداتی که به کمک آنها می‌توان به شرایط موجود در محیط زیست مانند آلودگی آب پی برد. در جدول ۴-۲ آلودگی آب با توجه به ارگانیزم‌های شاخص به ۴ درجه یعنی از گروه آ (آب تمیز) تا گروه ۷ (آب‌های به شدت آلوده) تقسیم شده است. در این جدول ۱۶ نوع از موجودات زنده (یا گروهی از موجودات زنده) آمده است که به ترتیب شاخص آلودگی‌های از درجه پایین تا درجه بالا می‌باشند زیرا هرگروه از این موجودات قادر به زندگی در یک طیفی از آلودگی هستند. این موجودات زنده با توجه به موارد زیر انتخاب گردیده‌اند: - شناسایی و تشخیص آنها آسان است. - در میان سایر شناساگرها از ارزش بیش‌تری برخوردار می‌باشند. در بین این موجودات زنده موجوداتی " یافت می‌شوند که می‌توان آنها را به عنوان یک گونه پذیرفت درحالی که موجوداتی " نیز در جدول به چشم می‌خورند که در حد گروه‌های بزرگ یعنی جنس, خانواده و راسته طبقه‌بندی می‌شوند. |- ۳۵۵ 0 2- 1010210۳ 0 42 ۳۷۹۵ ,زز 220 عل هک ماع 0601 -3 ۳۳۵۶۵ با ۳1000010۲۵ -4 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - طراحی برنامه پاش ۳۷ در جدول ۴-۲ خط مورب ///////// نشان دهنده موجودات زنده شناساگری می‌باشد که به عنوان یک شاخص خوب عمل می‌کنند ولی موجوداتی که با علامت :44:4۹:۹۹ قرار می‌گیرند» متعلق به دو یا چند طبقه از آلودگی آب بوده و بنابراین نمی‌توان آنها را به عنوان یک شاخص خاص در نظرگرفت و قابل نمره‌دهی نمی‌باشند. توجه: رابطه بین کلاس کیفیت ] تا ۷] آب و درجه‌های زیستی آب (یعنی تقسیم‌بندی ساپروبین) که متخصصین اغلب از آن استفاده می‌کنند به قرار زیر می‌باشد: (1) آب تمیز: سامانه الیگوساپروبیک (11) آبی که به مقدار جزیی آلوده می‌باشد: سامانه بتامتاساپروبیک" (111) آب نسبتا آلوده: سامانه آلفا مزوساپروبیک" 1۷(۱) آب به شدت آلوده: سامانه پلی ساپروبیک" | -0[1| 0052030010 0 2- 0 1۵0۵00۳00106 3- 0 13۵۹0۵20۲000 0 4- ۳۵۱۷۹۵۳۵۱۵ 0 -------- صفحهٔ بعد -------- ارگانیزم‌های شاخص پلناریا (توربلاریا)" خرچنگ رودخانه" حشرات سیاه" حشرات سنگ" حشرات ۹۵20415 حشرات ۶۸/1۵۱ حشرات ۷12005011 حشرات ۸401015) (به جز شماره ۵) حشرات ۸/12 (به جز شماره‌های ۶ و ۱۱) حشرات واترپنی۸ حشرات ۷/1۵۷ زالو حلزون "" ریزحشره " - کلروفیل 2 (شاخص بیوشیه - ماهیان قزل‌آلا شاخص زی آلودگی» در صورت وجود ما شیمیایی به‌طور کلی دانس عاما (1 عامل آب کمی آلوده (11) عامل آب نسبتا آلوده )111( عامل آب به شدت آلوده )۱۷۱ اسیت ماهی قزل‌آلا به ب از نظر میکروبی و |۳1 1) ۳10۵۲1۵ -1 ال ۳۵112۳52۵ 0001 -2 06 -د3 4 --4 5- 1۳۷۵0۵ 2 6-06 7-۵ 8- ۷/۵10۲ 0011۷ )1[ 9- 4 10- ۸۹61 - [|1- ۳۳۷۹1۵0-0011 | 2- 111۳۵131۹ ۷۵۵۲ |3- 12011101420-1 -------- صفحهٔ بعد -------- قصل دوم - طراحی برنامه پایشس ۳۹ ۴۳۲ ایستگاه‌های پایش از نظر نحوه عملیات اجرایی» دو نوع ایستگاه پایش شامل ایستگاه‌های معمولی (غیرخودکار - اندازه‌گیری دستی) و ایستگاه‌ها خودکار وجود دارد. در هر برنامه پایش باید با توجه به هدف پایش, نوع پایش, تواتر پایش» حساسیت‌های مصارف آب حوضه. نوع پارامترهاء وضعیت امنیت. منابع مالی و تجهیزاتی» موقعیت حوضه و امکانات موجود در حوضه‌ها و شرایط دسترسی, نوع ایستگاه با هماهنگی کارفرمایان و درخواست کننده‌گان برنامه پایش انتخاب شوند.ء البته این امر نیاز به مطالعات فنی و اقتصادی دارد. هم‌چنین مهم‌ترین عامل برای استفاده از ایستگاه‌های پایش» تواتر اندازه‌گیری پارامترها می‌باشند. اما با توجه به وضعیت کشور ایران ایستگاه‌های پایش خودکار دارای محدودیت‌ها و مشکلاتی هستند که مهم‌ترین آنها به شرح زیر می‌باشند: - امنیت بالا برای نصب تحهیزات: در صورت عدم وجود امنیت در منطقه,ء احتمال سرقت تحهیزات ایستگاه پایش وجود دارد. - محدودیت عوامل قابل سنجش و میزان اعتمادپذیری. - نگهداری و تعمیرات: تجهیزات خودکار نیاز به نگهداری و تعمیرات مستمر دارد که باید توانایی» منابع مالی و انسانی و دانش مورد نیاز در آن منطقه وجود داشته باشد. - دسترسی مناسب: برای استقرار این ایستگاه‌هاء باید دسترسی مناسب وجود داشته باشد. با توجه به موارد فوق و سایر موارد مانند هزینه‌های بالا و پایین بودن صحت اطلاعات. توصیه می‌شود حتی‌آلامکان از پس از جمع‌آوری اطلاعات و نتایج پایش» در صورت نیاز و عدم محدودیت‌ها و مشکلات بیان شده فوق, از ایستگاه‌های پایش خودکار در شرایط استثنایی (نیاز به تواتر پایش بالا و حساسیت موضوع) استفاده شود. ۱-۴-۲- انتخاب تعداد ایستگاه‌های پایش پس از مشخص شدن هدف و نوع پایش و عوامل مورد پایش, تعداد ایستگاه‌های پایش باید با توجه به عوامل زیر با هماهنگی با - تعداد و موقعیت شاخه‌های فرعی و اصلی و مساحت زیر حوضه‌ها - تعداد و موقعیت منابع آلاینده (شامل اراضی کشاورزی (کانال‌های زهکشی)» سکونت‌گاه‌های شهری و روستایی, واحدهای صنعتی و معدنی» آبزی پروری و پروژه‌های عمرانی) - محدودیت‌های مالی و تجهیزاتی - نیروی انسانی مورد نیاز برای تعیین تعداد ایستگاه‌ها در حوضه باید از شاخص تراکم ایستگاه‌ها در حوضه مورد مطالعه استفاده کرد. تقسیم‌بندی شاخص ۱- دستورالعمل اجرایی پایش کیفیت آب مخازن پشت سدها - ۳۳۰-الف. طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی - وزارت نیرو -------- صفحهٔ بعد -------- ,۳ دسنورالعمل پایئ شسکیفیت آب‌های سطحی (جاری) تجهیزاتی و نیروی انسانی مورد نیاز بستگی دارد. به‌هر صورت انتخاب نوع حالت پایش باید برای هر حوضه توسط سازمان دیربط درخواست کننده و با کمک مشاور و پیمانکار مربوط نهایی شود. درصورتی که نوع پایش با هدف شناسایی و بررسی اولیه کیفیت آب (پایش پایه یا غربالگری) و شناسایی میزان تاثیرگذاری منابع آلاینده (پایش اثر) با بررسی تغییرات پارامترها (پایش روند) باشدء می‌توان از فرمول شماره ۱ برای تعیین تراکم ایستگاه‌ها استفاده کرد. فرمول ۱: شاخص تراکم ایستگاه‌ها < (تعداد شاخه‌های ورودی + تعداد منابع آلاینده +۱) / تعداد ایستگاه‌ها در پایش‌های سازگاری نیز مهم‌ترین عامل تعیین ایستگاه‌های پایش» نقاط برداشت اصلی (برداشت آب برای آب شهرهاء واحدهای صنعتی بزرگ یا شهرک‌های صنعتی» نیروگاه‌هاء کانال‌های آبیاری» سد ها و بندهای تنظیمی) می‌باشد لذا از فرمول شماره ۲ برای تعیین تراکم ایستگاه‌ها استفاده می‌شود. می‌توان بعد از هر شاخه فرعی و یا منبع آلاینده مذکور یک ایستگاه پایش انتخاب فرمول ۲: شاخص تراکم ایستگاه‌ها - (نقاط برداشت) / تعداد ایستگاه‌ها سک وه و لازم به دکر است روش فوق یک روش تخمینی است و با توجه به شرایط منطقه و وجود موضوع‌های خاص» می‌تواند تغییر یاید. هم‌چنین می‌توان از روش‌های دیگر منطقی برای تعیین تعداد ایستگاه‌ها استفاده کرد. ۲-۴-۲- نحوه انتخاب محل ایستگاه‌های پایش انتخاب ایستگاه نمونه‌برداری مستلزم توجه کافی به اهداف برنامه پایش در کنار داشتن اطلاعاتی از وضعیت جغرافیایی سامانه آبی و هم‌چنین مصارف آبی و تخلیه پساب‌ها به درون آن است. به‌هر صورت محل ایستگاه باید با در نظر گرفتن عوامل زیر انتخاب شود: - حتی‌المقدور از ایستگاه‌های آب‌سنجی موجود یا ایستگاه‌های انتخابی در مطالعات قبلی درصورت متناسب بودن با نوع - بررسی ظاهری وضعیت و رنگ آبء به صورتی که رنگ آب رودخانه یکنواخت شده باشد. مهم‌ترین موضوعی است که باید مد نظر قرار گیرد. - دسترسی آسان به ایستگاه در فصول مختلف (وجود جاده دسترسی مناسب) - ایستگاه‌های پایش باید بعد از شاخه‌های فرعی و ورودی منابع آلاینده نقطه‌ای باشد به نحوی که تاثیر این شاخه‌ها و منابع آلاینده را بتوان بررسی کرد. (پایش اثر یا روند) - ایستگاه‌های پایش باید با در نظر گرفتن منابع آلاینده غیرنقطه‌ای مانند اراضی کشاورزی به نحوی انتخاب شود که تاثیر این منابع بر کیفیت آب رودخانه در پایین دست مشخص شود. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - طراحی برنامه پاش ۳ - نزدیکی به سکونت‌گاه‌ها. - فاصله مناسب تا محل‌های آنالیز به نحوی که بتوان در زمان قابل قبولء از نظر دستورالعمل‌های آزمایشگاهی» نمونه را به آزمایشگاه انتقال داد. - محل ایستگاه یا مسیر دسترسی به ایستگاه ایمن باشد که از نظر آمنیتی خطری را برای تیم پایش کننده به همراه - حتی‌المقدور ایستگاه باید بستر ثابت و یکنواخت داشته باشد و در سرپیچ رودخانه نباشد زیراً در این صورت نمی‌توان اندازه‌گیری میزان جریان آب یا بده را به‌طور صحیح انجام داد. - سرعت آب مناسب بوده به نحوی که امکان نمونه‌برداری در آب توسط تکنسین نمونه‌برداری باشد و در رودخانه‌های برای آن ساخته شود). - محل ایستگاه یا مسیر دسترسی به ایستگاه نباید جز اراضی باتلاقی باشد و یا در مواقعی از سال مغروق شده و به زیر آب رود. - ایستگاه‌های نمونه‌برداری در رودخانه‌ها را باید در محل‌هایی در نظر گرفت که آب شاخه‌های فرعی یا پساب منابع آلاینده ورودی با آب رودخانه به خوبی دچار اختلاط شده باشند. تعیین مسافت دقیق اختلاط کامل آب مستلزم انجام برخی از محاسبات مربوط به دما و سایر متغیرها در نقاط متعدد در امتداد رودخانه است. ولی برای کنترل این موضوع از روش‌های مختلف ساده دیگری استفاده می‌شود که به شرح زیر می‌باشند: - استفاده از جدول (۶-۲) که مربوط به فاصله اختلاط کامل در رودخانه‌ها است. نیز توصیه می‌شود ولی با توجه به شیب و سرعت و وضعیت ظاهری آب باید تصمیم‌گیری لازم برای تعیین محل ایستگاه انجام شود. - برای انتخاب ایستگاه بعد از منابع آلاینده و یا شاخه‌های فرعی, در نظر گرفتن ایستگاهی در مسافتی به میزان ۱۰ برایر عرض رودخانه در پایین دست توصیه شده است. ولی همان‌طور که قبلا بیان شد با توجه به شیب و سرعت و وضعیت ظاهری آب باید تصمیم‌گیری لازم برای تعیین محل ایستگاه انجام شود. - انتخاب ایستگاه پس از آبشار یا تنگه‌های باریک و یا پس از تغییرات برای رودخانه (پیچ) که موجب مختلط شدن آب می‌شودء توصیه می‌شود. تعیین صحیح محل‌های نمونه‌برداری برعهده گروه نمونه‌برداری است. به هنگام اولین نوبت مشاهده محل نمونه‌برداری» باید توصیف مکتوب» دقیق و صحیحی از منطقه, شامل عوارض اختصاصی و برجسته محل و هم‌چنین نام‌گذاری ساده و به دور از پیچیدگی,» انجام شود. عکس‌برداری مناسب بهترین راه اطمینان از شناسایی محل است. یک نقشه با جزییات برای نشانه‌گذاری محل‌های نمونه‌برداری به همراه کتابچه یا دفتر ثبت گزارش باید همراه گروه نمونه‌برداری باشد. درصورتی که براساس نیاز و با توجه به امکانات و بودجه از تحهیزات پایش خودکار استفاده شود. لازم است ملاحظات جانبی در مورد موقعیت ایستگاه و محل نصب آن اعمال شود. این ملاحظات به‌خصوص به نوع پایش انتخابی وابسته است که مثلا جریان را -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۳ دستورالعمل پای شسکیفیت آب‌های سطحی [جاری) مستقیما از داخل حس‌گرها عبور دهد. نمونه‌ها را از طریق پمپاژ برداشت نماید و یا به صورت ثبات عمل نماید. ایجاد تحهیزات حفاظتی و پوشش‌های مناسب برای جلوگیری از تخریب دستگاه‌ها در اثر عوامل طبیعی و انسانی از جمله ابتدایی‌ترین نیازهای ایستگاه‌های پایش خودکار به نسبت ایستگاه‌های نمونه‌برداری دستی می‌باشند. وجود رسوبات زیاد در جریان, امکان خرابکاری‌های انسانی, باد و بارندگی‌های شدید و ... را می‌توان از جمله خطرات این ایستگاه‌ها دانست. هزینه‌های نصب و رفع محدودیت‌های مکانی در محل پیشنهادی نیز از جمله مواردی است که در پیشنهاد استفاده از پایشگرهای خودکار برای جریان‌های سطحی باید مورد توجه قرار گیرد. شرایط هیدرولیکی ایستگاه اندازه‌گیری نیز (با توجه به اندازه‌گیری عوامل ۱- یکسان بودن شرایط جریان در محدوده حدود ۱۰۰ متر بالا و پایین دست ایستگاه ۲- منحصر بودن جریان در تمام ترازها به یک آبراهه. (هیچ بخشی از جریان به صورت سطحی با زیرسطحی ایستگاه را دور نمی‌زند) ۳ عدم وجود عوامل فرسایش و رسوبگذاری و امکان رشد گیاهان در بستر ۴ دایمی بودن سواحل و پاک بودن آنها از گیاهان و کفایت مقطع جریان برای عبور سیلاب‌ها ۵- رعایت فاصله کافی با محل‌های تخلیه جریان» تلاقی شاخه‌های جریان یا تاثیر جزر و مد در پایین دست ۶ امکان ثبت و نمونه‌برداری از جریان حداقل در دوره‌های کم آبی ۷- درمورد مناطق سردسیر, ملاحظات اضافی در دوره‌های بخبندان جدول ۶-۲- فواصل تقریبی اختلاط کامل در رودخانه و نهرها [۱۷] قاصله اختلاط کامل (کبلومتر] : ع بل کح ۳ سا ۳ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - طراحی برنامه پاش ۳۳ ۵-۲- تواتر پایش (فواصل زمانی پایش) به‌طور کلی شروع یک برنامه پایش باید همراه با یک آرزیابی اولیه بوده و سپس در مرحله بعد اقدام به تعیین یک برنامه زمان‌بندی دقیق (که در آینده در صورت لزوم اصلاح شود) گردد. دوره نمونه‌برداری یا تواتر پایش به عوامل مختلف زیر بستگی دارد - فاصله زمانی بین نمونه‌برداری‌ها بستگی به هدف برنامه» نوع پایش, عوامل مورد پایش دارد. - دوره نمونه‌برداری در ایستگاه‌هایی که کیفیت آب به شدت متغیر است باید بیش‌تر از ایستگاه‌هایی باشد که آب تقریبا از - تواتر پایش باید با توجه به منابع مالی, فنی و نیروی آنسانی برنامه و هم‌چنین محدودیت‌های مرتبط انتخاب شود. - محدودیت زمان برنامه پایش؛ به عبارتی هر چقدر دوره اجرای برنامه پایش طولانی‌تر باشد تواتر پایش کم‌تر می‌شود و هر چقدر دوره پایش کم‌تر باشد تواتر پایش می‌تواند افزایش یابد - دوره نمونه‌برداری اغلب باید در حدی باشد که امکان محاسبات آماری مانند میانگین متغیرهای مورد اندازه‌گیری در برنامه پایش فراهم شود. این فراوانی باید در حدی باشد که سطح اعتماد به محاسبات آماری (میانگینء میانه و با انحراف معیار) اندازه‌گیری شده بالا باشد. - در ایستگاه‌های روندیابی پا پایش اثر» حداقل ۱۳ نمونه در سال برای حوضه‌های بزرگ که تقریبا حوضه آنها یکصد هزار کیلومتر مربع وسعت داشته باشند و حداکثر ۲۴ نمونه در سال برای حوضه‌های کوچک با مساحت تقرییی ده هزار کیلومتر مربع مورد نیاز است. - در ایستگاه‌های پایش سازگاری درصورتی که کیفیت منبع آب آشامیدنی کنترل می‌شود از حالت روزانه تا هفتگی می‌تواند متغیر باشد. در خصوص مصارف صنعتی و کشاورزی از هفتگی تا ماهیانه می‌تواند متغیر باشد. * به‌طور کلی نوع کاربری آب در فواصل زمانی نمونه‌برداری موثر است» هرچه میزان حساسیت کاربری آب نسبت به کیفیت آن بیش‌تر باشد باید فواصل زمانی نمونه‌برداری کاهش یابد. * با توجه به عوامل و اطلاعات فوق می‌توان تواتر پایش را تعیین کرد به‌هرصورت با توجه به بررسی‌های انجام شده تواتر پارامترهای پایش را می‌توان به ۲ طبقه (کم» متوسط و زیاد) تقسیم‌بندی کرد که در جدول شماره (۷-۲) مشخصات هر طبقه از تواتر آرائه شده است. بیش از ماهیانه (۴۵ روز ۲ ماهه. سه ماهه با بیش‌تر) بین هفتگی تا ماهیانه از حالت مداوم یا 01111110 تا هفتگی -------- صفحهٔ بعد -------- ۶-۲- مشخصات برنامه‌های پایش پیشنهادی برنامه‌های پایش پیشنهادی طراحی شده برای استفاده کاربران این دستورالعمل, در جداول شماره (۸-۲) تا (۱۱-۲) ارائه شده است. در این جداول نوع پایش» هدف پایش, نوع پارامترهای مورد پایش, تعداد ایستگاه‌هاء تواتر نمونه‌برداری و طول دوره نمونه‌برداری در سه سطح مختلف محدودیت‌های مالی و اجرایی مشخص شده است. محدودیت‌های مالی و اجرایی از عوامل مهم تاثیرگذار بر برنامه پایش می‌باشد و این محدودیت‌ها در هر زمان و حوضه با توجه به توانایی‌های مالی سازمان‌های متولی کیفیت آب‌های جاری مانند شرکت مدیریت منابع آب ایران» شرکت آب و فاضلاب کشور و اداره کل حفاظت محیط زیستء» شرکت‌های آب و فاضلاب استانی» شرکت‌های آب منطقه‌ای استانی و ... متفاوت می‌باشد. لذا برنامه‌های پایش در سطح محدودیت.» زیاد» متوسط و کم طراحی شده است. بدیهی است بهترین حالت برای پایشء حالت با محدودیت کم می‌باشد اما این موضوع دلیل آن نیست که برنامه پایش حالت با محدودیت زیاد نتواند اهداف پایش را تامین کند. به‌هر صورت انتخاب نوع حالت پایش باید برای هر حوضه توسط سازمان ذیربط و با کمک مشاور و پیمانکار مربوط نهایی شود. به منظور آشنایی بیش‌تر کاربران دستورالعمل پایش با نحوه انتخاب ایستگاه‌های پایش مثال‌هایی با استفاده از شکل در پیوست شماره ۶ ارائه شده است. جدول ۸-۲- مشخصات و ویژگی‌های پایش پایه تعداد ایستگاه‌ها بده. اکسیژن محلول هدف شناسایی شرایط پاییه در زی زیستی (10175) دما و نظر گرفتن فصل سامانه جریان آب است به عبار: اً ً جریان آب است به عبارتی کدورت. کم آبی و پرابی) میزان سطوح اولیه متغیرها در آب‌ها لام ی رودخانه‌هایی استفاده می‌شود که پارامترهصای حالت اول به‌عااوه کاتیون‌هس و کم (فصلی با در آنیون‌هاء (پارامترهایی که کم نظر گرفتن فصل نمی‌باشند و ایستگاه آب‌سنجی در در ایستگاه‌های آب سنجی کم آبی و پرآبی) آن وجود ندارد. اغلب این رودخانه‌ها ایران اندازه‌گیری می‌شوند) ناشناخته و دسترسی به آنها مشک پارامترهای حالت دوم : و دسترسی به آنها مشکل کم (فصلی با در کم آبی و پرآبی) می‌باشد. به‌علاوه کدورت. نیترات. فسفات. کل مواد جامد و باکتری‌ها -------- صفحهٔ بعد -------- ص 9 یک نوع از پایش که هدف آن اطمینان از تطابق نیازمندی های ضروری و قانونی برای مناسب بودن آب با مصارف آن می‌باشد را پایش سازگاری گویند تاثیر پروژه‌های انسانی یا وقایع طبیعی را بر روی کیفیت آب مورد سنجش قرار می‌دهد. شهری» فعالیت‌های گردشگری و تفرجی را شامل می‌شود. عصات و ویژگی‌های پایش ساز گاری پارامترها با توجه به نوع مصارف آب و استانداردهای مربوطء نوع پارامترها انتخاب می‌شوند. معیار اصلی انتخاب پارامترها استانداردهای نوع مصرف آب می‌باشند اما می‌توان آنها را نیز اولویت بندی کرد و با توجه به سطح محدودیت آنها را انتخاب کرد. (براساس جداول آرانه شده در انتهای پیوست شماره ۴ انتضاب شوند) شخصات و ویژگی‌های پایش اثر پارامترها پارامترها با توجه به نوع پروژه و می‌شود لیکن حداقل پارامترها به شرح اکسیژن خواهی زیستی. دما و کدورت. بای پارامترها با توجه به نوع پروژه و می‌شود. علاوه بر پارامترهای بند قبلی» پارامترهای مهم آرانه شده در جدول (۴-۱) برای هر نوع از فعالیت‌ها انتخاب شود. پارامترها با توجه به نوع پروژه و می‌شود. علاوه بر پارمترهای بند قبلی» پارامترهای ارائه شده در جدول (۳-۲) برای هر نوع از فعالیت‌ها انتخاب شود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۶ دستورالعمل پایسکیفیت آب‌های سطحی (جاری) جدول ۱۱-۲- مشخصات و ویژگی‌های پایش روندیابی بده, اکسیژن محلول, اکسیژن خواهی برای تشخیص دقیق تغییراتی پارامترهصای حالت اول به‌عااوه که ممکن است در نتیجه یک 1 کاتیون‌ها و آنیون‌ها (پارامترهایی که در مشکل بالقوه در طول زمانی ایستگاه‌های آب‌سنجی ایران درازمسدت رخ دهد انجام اندازه‌گیری می‌شوند) می‌شود. پارامترهای حالت دوم به‌علاوه کدورت. نیترات» فسفات» کل مواد جامد و باکتری‌هاء فلزات سنگین در صورت نیاز ۷-۲- بررسی و برآورد منابع مورد نیاز (مالی» آزمایشگاهی, حمل و نقل, نیروی انسانی) طرح‌ریزی برنامه پایش نیازمند شناسایی کمی و کیفی منابع مورد نیاز برای انجام پایش است. لذا در طرح‌ریزی برنامه پایش باید موارد زیر مد نظر قرار گیرد: الف- منابع مالی موجود و هزینه برنامه پایش شود و با منابع موجود مالی مقایسه شود. منابع مالی موجود می‌تواند بر تعداد ایستگاه‌هاء تواتر پایش و تعداد پارامترها تاثیر گذارد. ب- تجهیزات آزمایشگاهی ابتدا باید در منطقه (استان و یا استان‌ها مجاور نزدیک به حوضه مورد مطالعه) آزمایشگاه‌های توانا و معتمد شناسایی شود. آزمایشگاه‌ها باید فاصله مناسب را تا حوضه مورد مطالعه و ایستگاه‌ها داشته باشد تا امکان حمل نمونه‌ها برداشت شده از رودخانه به آزمایشگاه در زمان قابل قبول وجود داشته باشد. لازم است مدت زمان حمل با در نظر گرفتن سرعت مجاز وسیله حمل نمونه تجهیزات و امکانات آزمایشگاهی و امکان آنالیز عوامل مختلف در هر آزمایشگاه باید مشخص شود. وضعیت نیروی انسانی آزمایشگاه و تخصص و تجارب هر کدام مشخص شود. هم‌چنین سوابق و تجارب کاری آن آزمایشگاه به‌ویژه کارهای مشابه مورد بررسی قرار گیرد. روش‌های کنترل کیفی و تضمین کیفیت آزمایشگاه و وجود استانداردهای مدیریتی برای آزمایشگاه موضوع مهمی است که باید مورد توجه قرار گیرد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - طراحی برنامه پایش ۳۷ پس از ارزشیابی آزمایشگاه‌هاء یک یا دو آزمایشگاه برای آزمایش‌های پایش کیفیت آب انتخاب شوند. لازم است نتایج بررسی‌های فوق حفظ و به روز شود تا در برنامه‌های پایش کیفیت آب در آینده مورد استفاده قرار گیرد. وضعیت آزمایشگاه‌های موجود در منطقه و توانایی آنها در طراحی برنامه پایش به‌ویژه نوع پارامترها و هم‌چنین تواتر آنها موثر می‌باشند. برای تعیین آزمایشگاه‌های مناسب باید اقدامات زیر انجام شود: - شناسایی کلیه آزمایشگاه‌های موجود در منطقه - استعلام از آزمایشگاه‌ها و دریافت اطلاعات در خصوص موضوع‌های زیر: ۹ نوع تحهیزات و امکانات ۰ _چارت کارشناسی * گواهی‌نامه‌هاء استانداردهای سامانه‌های مدیریتی و تضمین کیفیت * سوابق و تجارب و لیست مشتریان * دستورالعمل‌های موجود تضمین کیفیت * میزان فضای موجود -‏ بررسی و بازدید از آزمایشگاه‌ها - استعلام از سازمان‌هایی مانند سازمان استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران» سازمان حفاظت محیط زیست (مانند آزمایشگاه معتمد یا مرجع) - انتخاب آزمایشگاه مربوط ج- حمل و نقل وجود و وضعیت امکانات حمل و نقل موجود از نظر نوع تعدادء تجهیز بودن به امکانات لازم» قدرت مناسبء داشتن فضای کافی و لوازم ایمنی از عواملی است که در برنامه‌های پایش اهمیت لازم دارد. با توجه به وضعیت منطقه مورد مطالعه و هم‌چنین موقعیت ایستگاه‌ها و حجم آبدهی رودخانه, باید امکانات حمل و نقل مناسب انتخاب شده و هزینه‌های آن در طراحی برنامه پایش مورد توجه قرار گیرد. در این راستا باید سریع‌ترین» مطمئن‌ترین» ایمن‌ترین راه ارتباطی بین ایستگاه‌ها و آزمایشگاه‌ها انتخاب شده و پس از بررسی میدانی آن وسایط حمل و نقل مورد نیاز شناسایی شوند. د- کنترل کیفی یکی از نیازمندی‌های برنامه پایش موضوع کنترل کیفی عملیات آماده‌سازی» نمونه‌برداری, نگهداری» حمل و نقلء عملیات آزمایشگاهی می‌باشد. انجام کنترل کیفی مراحل مختلف پایش نیازمند منابع مالی» تجهیزات و نیروی انسانی می‌باشد که باید در نظر -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ دستورالعمل پاش کیفیت آب‌های سطحی (جاری) ه- نیروی انسانی برای انجام پایش کیفیت آب‌های سطحی به یک تیم کارشناسی و عملیاتی نیاز می‌باشد. در تیم کارشناسی و عملیاتی باید تخصص‌های (حداقل) موجود باشد: - هیدرولوژی - شیمی با تخصص و تجربه آنالیز آب و فاضلاب -‏ علوم آزمایشگاهی با تجربه مربوط - کارشناس آمار - کارشناس کامپیوتر با تخصص برنامه نویسیء بانک اطلاعاتی و 0715 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۳ نمونه‌بردا ری و اندازه گیری -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - نمونه‌برداری و اندازدگیری )۳ ۱-۳- کلیات از آن‌جا که این بخش از عملیات پایش حالت اجرایی دارد لذا باید اصول کلی زیر را مد نظر قرار داد: - جلوگیری از اشتباه‌هایی که می‌تواند باعث از بین رفتن برنامه پایش و افزایش هزینه‌ها شود. - کنترل تجهیزات (صحت عملکرد) و مواد مورد نیاز از نظر کمی و کیفی قبل از عملیات. در زمان حمل و نقل و پس از عملیات میدانی یا آزمایشگاهی (تهیه و تکمیل چک لیست‌های لازم) - به همراه داشتن تجهیزات و ظروف نمونه‌برداری اضافی برای موارد ضروری - پیش‌بینی دقیق زمان لازم برای عملیات میدانی و حمل نمونه‌ها به آزمایشگاه با در نظرگرفتن حوادث پیش‌بینی نشده. - هماهنگی لازم بین تیم نمونه‌بردار و آزمایشگاه و مسوول عملیات - آموزش کافی کارمندان و داشتن مهارت و صلاحیت‌های لازم برای تکنیک‌های نمونه‌برداری و روش‌های آنالیز میدانی آزمایشگاهی و مسوولیت‌های مرتبط - به منظور بهبود کیفیت برنامه پایش لازم است هر از چندگاهی مدیر برنامه و کارمندان آزمایشگاهی,» کارکنان درگیر در فعالیت‌های میدانی را همراهی کنند. این امر ضمن فراهم کردن امکان نظارت بر روی فعالیت‌های میدانی انجام شده» امکان درک مشکلات و نیازهای کار میدانی را برای کلیه اعضا فراهم خواهد آورد. - اکسیژن محلول, کدورت» هدایت الکتریکی, آآم و دما از جمله متغیرهایی هستند که می‌تواند در منطقه مورد اندازه‌گیری قرار بگیرند. ۳-۳- عملیات میدانی - آمادگی جهت اعزام به عملیات میدانی آمادگی برای یک سفر نمونه‌برداری بسیار مهم است» زیرا بسیاری از نکات تا زمان رسیدن به ایستگاه نمونه‌برداری از چشم پنهان می‌ماند. موثرترین راه آمادگی برای سفر نمونه‌برداری تهیه یک فهرست کنترل شامل: * نوع و تعداد بطری‌های برچسب‌دار ۹ تحهیزات میدانی از جمله وسایل اندازه‌گیری و میزان‌هاء ابزار نمونه‌برداری و تحهیزات صاف‌سازی * مواد نگهدارنده *کیسه‌هایا بطری‌های یخ و محفظه‌های سرد کننده * لوازم شخصی مناسب برای هرگونه شرایط آب و هوایی * کنترل و واسنجی تجهیزات و بسته‌بندی و بارگیری به طرز مناسب برای اجتناب از آسیب های احتمالی * دوربین های عکاسی و فیلمبرداری مورد نیاز -------- صفحهٔ بعد -------- #* نکته بسیار م‌هم: پیش از آغاز سفر نمونه‌برداری» با آزمایشگاه انجام دهنده آنالیز به منظور اطمینان از آمادگی آزمایشگاه برای دریافت نمونه‌ها تماس گرفته شود. ۱-۳-۳- روش و نوع نمونه‌برداری روش نمونه‌برداری مورد استفاده باید روش نمونه‌برداری نظامند" یا منظم باشد در چنین روشی نمونه‌ها با فواصل زمانی (مشخص شده) مساوی و مکان‌های مشابه مشخص شده برداشت می‌شوند لیکن ممکن است تغییراتی در الگوی مشخص شده براساس نظرات کارشناسی انجام شود. بررسی روند تاثیرات کیفیت آب در طول زمان» تنها زمانی امکان‌پذیر است که نمونه‌ها به‌طور متوالی از یک نقطه برداشت شوند. در انواع پایش‌ها لازم است از روش نمونه‌برداری منظم استفاده کرد. اما در شرایط اضطراری و در پایش‌هایی با دوره کوتاه مدت نیز می‌توان از روش نمونه‌برداری تصادفی استفاده کرد. اغلب نمونه‌های آب از راه پر کردن ظرفء در کم‌ترین فاصله از سطح آب به دست می‌آید. این روش به نام غوطه‌ور کردن" با نمونه‌برداری ساده" شناخته می‌شود. نمونه‌های ترکیبی " از اختلاط حجم‌های برابر از این نوع نمونه‌ها تهیه می‌شوند و تخمینی از میانگین شرایط کیفیت آب را فراهم می‌کنند. در شرایط زیر نمونه به صورت ساده برداشته می‌شود. - هنگامی‌که انتظار نمی‌رود غلظت اجزا و عوامل مورد بررسی با زمان یا مکان تغییر کند. - داده‌های شرایط حدی (به عبارت دیگر منتهی‌الیه تغییرات عوامل محیطی) مورد نظر باشد. هنگامی که انتظار می‌رود که غلظت اجزا و عوامل مورد بررسی با زمان یا مکان تغییر کند.ء نمونه به صورت ترکیبی برداشته می‌شود. نمونه‌های مجزا که نمونه ترکیبی را تشکیل می‌دهند. به نسبت‌های مساوی و یا متناسب با سرعت جریان آب در زمان نمونه‌برداری» با هم ترکیب می‌شوند. هنگامی که سرعت جریان متغیر است» روش نمونه‌برداری باید به صورت نمونه‌برداری ترکیبی متناسب با سرعت جریان انجام شود. به این منظور سرعت جریان باید به دقت (و ترجیحا پیوسته) اندازه‌گیری شود. در صورت عدم وجود مشکل در تماس نمونه منحصرا با مواد قابل قبولی از جمله فولاد ضد زنگه» شیشه, پلاستیک و تفلون» می‌توان از نمونه‌گیرهای خودکار نیز استفاده کرد. دستگاه نمونه‌گیر خودکار باید توانایی جلوگیری از جدا شدن (ته نشینی) مواد جامد را داشته باشد. این نمونه‌ها پس از جمع‌آوری باید بدون تاخیر به آزمایشگاه فرستاده شوند. در برنامه‌های پایش به‌طور معمول باید از نمونه‌برداری تلفیقی عمقی و سطحی در یک ایستگاه مشخص استفاده کرد. اطلاعات کامل در خصوص انواع نمونه‌برداری تلفیقی عمقی» تلفیقی سطحی, تلفیقی زمانی و تلفیقی بده در پیوست شماره ‎٩‏ ارائه شده است. توضیح ۱: تمام نمونه‌هایی که در یک ایستگاه مشخص اندازه‌گیری می‌شود را باید در یک زمان مشخص از روز برداشت کرد. این امر به دلیل این واقعیت است که کیفیت در طول روز به‌طور معمول دچار تغییر می‌شود. 1-1 2- ۳ 3-00 4-0011 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - نمونه‌برداری و انداز هگیری ۳۳ توضیح ۳: در شرایطی که حجم آبدهی شاخه اصلی و شاخه‌های فرعی در طول شبانه روز تفاوت قابل توجهی نداشته باشد (کم‌تر از ۲۰ درصد) نیازی به نمونه‌برداری تلفیقی بده یا زمانی نیست در غیر این‌صورت می‌توان پس از بررسی میزان بده در طول شبانه روز (اندازه‌گیری متوالی هر ۳ ساعت یک‌بار4 می‌توان زمانی از شبانه روز را که میزان بده متوسط است برای اندازه‌گیری و نمونه‌برداری انتخاب کرد. این موضوع اغلب در سرچشمه‌های رودخانه‌ها (برفابی) در فصول سرد مشاهده می‌شود که میزان آبدهی در ساعات بعداز ظهر به دلیل آب شدن برف و یخ‌ها افزایش یافته و در صبح‌ها میزان بده حداقل می‌باشد. توضیح ۳: در شرایطی که پساب‌های منابع آلاینده به صورت مداوم و با بده مشخصی وارد رودخانه نمی‌شوند و در ساعتی از شبانه‌روز به صورت غیرمداوم به رودخانه تخلیه می‌شوند باید از روش نمونه‌برداری تلفیقی زمانی استفاده کرد. در خصوص تعیین تعداد نمونه مورد نیاز می‌توان از روش‌های آماری و تجربی استفاده کرد که در پیوست شماره ۱۰ به‌طور کامل ۲-۲-۳ مشخصات ظروف نمونه‌برداری به منظور انتقال نمونه‌ها بهتر است از ظروف موجود در آزمایشگاه‌ها استفاده کرد. این امر ضمن تضمین جمع‌آوری ححم کافی نمونه مورد نیازء امکان حفظ وضعیت نمونه اولیه را با اضافه کردن برخی از محلول‌های نگهدارنده نمونه را فراهم می‌آورد. لذا وجود ظروف نمونه‌برداری کافی تضمین کننده تامین حجم مورد نیاز نمونه برای آنالیز است. نکته دیگر این است که ظروف نمونه‌برداری را صرفا باید برای نگهداری نمونه مورد استفاده قرار داد و از نگهداری سایر محلول‌های شیمیایی در آنها خودداری کرد. - نوع ظرف نمونه باید براساس روش استاندارد آزمایش‌ها باشد (جدول شماره ۱-۳). - برای نمونه‌های زیستی ظروف شیشه‌ای" مناسب‌تر است. - ظرفیت ظروف نمونه‌برداری برای آزمایش هر پارامتر باید براساس روش استاندارد آزمایش‌ها باشد (جدول شماره ۱-۳). - ظروف باید مجهز به درپوش محکم باشند. ۳-۲-۳ آماده‌سازی ظروف نمونه‌برداری یکی دیگر از نکات شایان توجه تمیز بودن ظروف نمونه‌برداری به منظور جلوگیری از آلوده کردن نمونه‌های برداشت شده است. لا پس از هر بار استفاده از بطری‌های نمونه‌برداری, ظروف نمونه‌برداری را باید مجددا تمیز کرده و به یکی از روش‌های زیر شستشو داد. در این ارتباط نوع روش مورد استفاده بستگی به پارامتر مورد اندازه‌گیری دارد. موضوع مهمی که باید به آن توجه خاص کرد آن است که در صورت استفاده از مواد شیمیایی درجه آن مطابق درجه توصیه شده در استاندارد باشد. 5 ۹1۵۵۵۲ -۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۴ دستورالعمل پایسکیفیت آب‌های سطحی [جاری) الف - آنالیزهای میکروبیولوزیکی به منظور آماده کردن این بطری‌ها باید آزها را با یک محلول فاقد بو شسته و سپس قبل از قرار دادن در اتوکلا حداقل سه بار با میکروبیولوژیکی از آب کلردار استفاده شود باید به مقدار کافی تیوسولفات سدیم به نمونه اضافه کرد تا موجب خنشی شدن اثر کلر شود. برای این منظور پیشنهاد می‌شود که به ازای هر ۱۰۰ میلی لیتر حجم نمونه حدود ۰/۱ میلی لیتر از محلول ۱/۸ درصد تیوسولفات سدیم استفاده شود. شایان ذکر است که این عمل را باید قبل از قرار دادن در آتوکلاو انجام داد. قبل از برداشت نمونه باید از شستن ظرف نمونه با آب مورد نمونه‌برداری خودداری کرد. این عمل می‌تواند اثر محلول‌های شیمیابی مورد استفاده را خنثی کند. ب- آنالیزهای فیزیکی و شیمیایی - روش اول (روش عمومی آماده‌سازی بطری‌های نمونه‌برداری) می‌باشد. برای این منظور ضمن استفاده از دستکش‌های لاتکس به روش زیر عمل شود: * بطری‌ها سه بار زیر آب سرد شیر شسته شود. * در نهایت هریک از ظروف با آب مقطر سه بار شسته شود. - روش دوم (روش شستشو با اسید برای آماده‌سازی ظروف نمونه‌برداری) به منظور آماده‌سازی ظروف نمونه‌برداری برای پایش عوامل نیترات و فسفات از این روش استفاده می‌شود. در این‌جا نیز مانند روش قبلی ضمن استفاده از دستکش‌های لاتکس به روش زیر عمل شود: * ابتدا هریک از ظروف نمونه‌برداری با برس و یک مایع شوینده فاقد ترکیبات فسفره شسته شود. * سه بار هریک از ظروف با آب شیر شسته شود. * هریک از ظروف با اسید کلریدریک ده درصد شسته شود. ۰ در نهایت هریک از ظروف سه بار با آب مقطر شسته شود. ۴-۲-۳ - روش‌های برداشت نمونه از آب الف - برداشست نمونه با تجمیزات برای نمونه‌برداری آب تجهیزات بسیار مختلفی طراحی شده است که بسیاری از آن ها برای مقاصد مشخصی مورد استفاده قرار می‌گیرند. - نمونه‌بردار اکسیژن محلول این روش برای برداشت نمونه به منظور تعیین اکسیژن محلول آب استفاده شده» حجم نمونه ۱/۵ لیتر است و به صورتی است که نمونه برداشت شده تماسی با هوا ندارد. مشخصات این نمونه‌بردار در پیوست ۱۱ ارائه شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - نمونه‌برداری و اندازه‌گیری ۳۵ - نمونه‌بردار عمق آب این وسیله که گاهی اوقات از آن‌را گرب" می‌نامند. به‌گونه‌ای طراحی شده است که قادر به برداشت نمونه از هر عمقی باشد. نمونه‌ای که به این ترتیب به دست می‌آید را می‌توان برای تمامی آنالیزها به جز اکسیژن محلول مورد استفاده قرار داد. توضیحات بیش‌تر در خصوص مشخصات این نمونه‌بردار در پیوست ۱۱ ارائه شده است. - نمونه‌بردار چند منظوره نمونه‌بردار چند منظوره مرسوم‌ترین وسیله نمونه‌برداری در نهرها و رودخانه‌ها به شمار می‌رود. این وسیله به منظور نمونه‌برداری از نقاط کم عمق بسیار مناسب می‌باشد. این وسیله از این مزیت برخوردار است که نیازی به انتقال نمونه برداشت شده به ظرف دیگری برای انتقال به آزمایشگاه نمی‌باشد. با این وجود شایان توجه است که نمونه برداشت شده از طریق این نمونه‌برداری را نمی‌توان برای اکسیژن محلول مورد استفاده قرار داد. توضیحات بیش‌تر در خصوص مشخصات این نمونه‌بردار در پیوست شماره ۱۱ ارائه شده است. ب- روش‌های نمونه‌برداری دستی به‌طور کلی همواره نمونه‌ها از محلی که آب درحال جریان است برداشته و از نمونه‌برداری از کناره‌های ساحل رودخانه و جاهایی که آب راکد است خودداری شود. در نواحی کم عمق برای جمع‌آوری نمونه با احتیاط به محلی که آب در حال جریان است رفته» و در نواحی عمیق حتما این کار باید با استفاده از قایق انجام شود. موارد کلی زیر در انجام نمونه‌برداری بایدء انجام شود: ظروف نمونه‌برداری با مشخص کردن زمان» تاریخ و محل نمونه‌برداری برچسب گذاری شود. - درست قبل از زمان نمونه‌برداری درب بطری را برداشته و از تماس دست با محوطه داخل ظرف نمونه‌برداری خودداری شود. (چنان‌چه به‌طور تصادفی دست با محوطه داخلی ظرف نمونه‌برداری تماس پیدا کندء باید از بطری دیگری استفاده شود). -_ ظرف نمونه در برابر جریان نگه داشته شود. - قبل از برداشت نمونه اطمینان حاصل شود که شخص در محل مورد نظر باشد. - تا حد امکان از قرار گرفتن ذرات نامتجانس و آشغال, مانند برگ‌هاء در نمونه برداشت شده خودداری شود. - برای جلوگیری از به حالت تعلیق در آمدن ذرات بستر از هرگونه تماس با بستر رودخانه حین برداشت نمونه اجتناب شود. - در هر زمانی که قرار است درب بطری‌های نمونه‌برداری بسته نشودء در حد امکان باید سعی کرد که درب بطری را در یک مکان تمیز نگهداری کرد. - قبل از ترک محل نمونه‌برداری» کلیه محاسبات انجام گرفته در میدان در دفترچه در نظر گرفته شده برای این منظور - قبل از ترک محل نمونه‌برداری کلیه اطلاعات تکمیلی را نیز باید در دفترچه‌های مخصوص ثبت کرد. این اطلاعات می‌تواند شامل دمای هواء وضعیت هواء احتمالا وجود ماهی‌های مرده شناور بر روی آب یا لکه‌های نفت. رشد جلبک و 1۳ -| -------- صفحهٔ بعد -------- ۴۶ دستورالعمل پایسکیفیت آب‌های سطحی (جاری) هر نوع منظره یا بوی غیرمتعارف باشد. در هنگام آنالیز نتایج آزمایش‌هاء این اطلاعات تکمیلی می‌تواند کمک زیادی به - چنان‌چه قرار است نمونه‌ها از محل برداشت به آزمایشگاه منتقل شود. باید بلافاصله بعد از جمع‌آوری» نمونه‌ها به بطری‌های نمونه‌برداری منتقل شود. از سوی دیگر چنان‌چه قرار است آنالیزها در همان محل نمونه‌برداری انجام شوند. این کار را باید در حداقل زمان ممکن بعد از برداشت انجام داد. ج- نمونه‌برداری برای آنالیزهای فیزیکی و شیمیایی بسته به نوع متغیرها و روش‌های آنالیزی که قرار است مورد استفاده قرار گیرندء اندازه نمونه برداشت شده متغیر می‌باشد» با این وجود به‌طور تقریبی میزان آن در حدود ۱ تا ۵ لیتر است. به‌طور کلی برای برداشت نمونه‌های آب از رودخانه‌ها و نهرها دستورالعمل‌های زیر می‌توانند موثر باشند. - بعد از برداشت نمونهء دمای آن را باید بلافاصله اندازه‌گیری و ثبت کرد. - برای تعیین میزان اکسیژن محلول پس از اندازه‌گیری دمای نمونه بلافاصله باید نمونه را برای اندازه‌گیری نهایی آماده کرد. چنان چه از تکنیک‌های الکترونیکی استفاده می‌شودء بخشی از نمونه برای اندازه‌گیری را باید به دقت در یک بشر ریخت. چنان‌چه از روش وینکلر استفاده می‌شودء مواد شیمیایی را باید به‌طور مستقیم به بطری نمونه‌برداری اضافه کرد. * برای اندازه‌گیری 011 و هدایت الکتریکی نیز بخشی از نمونه را باید کنار گذاشت. برای این منظور با توجه به احتمال انتشار کلرید پتاسیم در نمونه به هنگام اندازه‌گیری 1 باید از به کار بردن یک نمونه آب برای اندازه‌گیری هر دو عامل یاد شده خودداری کرد. د- برداشت نمونه به منظور آنالیز باکتریولوژی بسیاری از دستورالعمل‌های ارائه شده برای برداشت نمونه برای آنالیز باکتریولوژی نیز صادق می‌باشد. سایر موارد ذکر شده در این بخش را می‌توان به ترتیب زیر ارائه داد: -‏ نمونه‌ها برای آنالیز باکتریولوژی را باید پیش از برداشت سایر نمونه‌ها جمع‌آوری و در ظروف نمونه‌برداری استرلیزه شده - از بروز هر نوع آلودگی در ظروف نمونه‌برداری از طریق تماس دست یا سایر مواد غیراسترلیزه باید خودداری کرد. - بطری‌هایی را که قرار است به منظور جمع‌آوری و یا انتقال نمونه‌های باکتریولوژی مورد استفاده قرار گیرند باید فقما برای این هدف مورد استفاده قرار گیرند. نوع و تحهیزات مورد نیاز و نحوه حفاظت و زمان نگهداری هر کدام از پارامترها در پیوست شماره ۱۱ ارائه شده است. توضیح: موضوع صاف‌سازی نمونه‌ها باید براساس روش استاندارد آزمایش‌ها انجام شود. نیاز یا عدم نیاز به صاف‌سازی و روش انجام صاف‌سازی در روش استاندارد آزمایش ارائه شده است. اور 0 نوت 1 ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- سس هیزات مورد نیاز و نحوه ح 0 ۰ ۰ ظ نمونه‌برداری با استفاده از کانیو 33333333 اظت و زمان نگهداری نمونه‌ها [ ۲ بن‌ها و آنیون‌ها محاسبه می‌شود. در صورت آب‌بند کردن درپوش سرد کردن تا ۴ درجه سانتی گراد افزودن اسید نیتریک (01۳1 کم‌تر از۲) سرد کردن تا ۴ درجه سانتی‌گراد برای فلزات محلول سریعا فیلتر شود افزودن اسید نیتریک (0[1 کم‌تر از۲) برای فلزات محلول سریعا فیلتر شود افزودن اسید نیتریک (01[1 کم‌تر از۲) برای فلزات محلول سریعا فیلتر شود افزودن اسید نیتریک (01[1 کم‌تر از۲) برای فلزات محلول سریعا فیلتر شود افزودن اسید نیتریک (1] کم‌تر از۲) سرد کردن تا ۴ درجه سانتی‌گراد برای فسفات محلول سریعا فیلتر شود سرد کردن تا ۴ درجه سانتی‌گراد سرد کردن تا ۴ درجه سانتی‌گراد سرد کردن تا ۴ درجه سانتی‌گراد سرد کردن تا ۴ درجه سانتی‌گراد افزودن اسید سولفوریک (0]1 کم‌تر از ۲) سرد کردن تا ۴ درجه سانتی‌گراد افزودن اسید سولفوریک (011 کم‌تر از ۲) سرد کردن تا ۴ درجه سانتی‌گراد سرد کردن تا ۴ درجه سانتی‌گراد ۴۳۷ باید بلافاصله آزمایش شود در صورت آب‌بند بودن درپوش تا ۶ ماه ۸ روز ۶ ماه ۴ روز ۶ ماه ۶ ماه ۶ ماه ۶ ماه ۸ روز ۸ روز ۸ ساعت باید بلافاصله آزمایش شود ۸ ساعت ۸ ساعت ۸ روز ۸ روز ۴ ساعت ۴ ساعت -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ یج 1 (: ۳ ا ِ ۹ 3 2 ۲- حفاظت ۳ نمونه« رعایت مراجع ۴ در مور ۵ در صور مورد : ۶- افزودر هیزات مورد نیاز و نحوه < نمونه‌برداری نمونه‌های مختلط هر بحن دهد نمونه‌ها تا زمان تقسیم محاز است که داده‌های مس گردد. برخی از نمونه‌ها ممکر ثر مجاز تعیین نمایند. ش می‌شود ولی در روش وی ری گردد. حداکثر زمان مجاز ۴ درجه سانتی‌گراد سرد شود ی فاظت و زمان نگهداری نمونه‌ها [ روش حفاظت نیتریک (1]1 کم‌تر از۲) افزودن اسید نیتریک (0۳1 کم‌تر از۲) قیلتر - اقزودن آسید نیتریک (0۳1 1 کم‌تر از ۲) افزودن اسید نیتریک (0]1 کم‌تر از۲) باکتری بشود. سرد کردن تا ۴ درجه سانتی گراد. افزودن سود (0]1 بالاتر از ۱۲) افزودن ۰/۶ گرم اسید اسکوربیک افزودن اسید کلریدریک یا نیتریک (011 کم‌تر از ۲) ن باید جداگانه نگهداری و حفاظت : نمونه‌ها در دمای ۴ درجه سانتی‌گرا شده حداکثر زمانی است که جهت . است تا زمان‌های داده شده نیز کلر " نمونه باید در محل تثبیت شود و نمونه‌ها باید تا ۴ درجه سانتی گراد برای نگهداری نمونه ۲۸ روز می‌بان ۳۹۳۹و ۲۳۲ حداکثر زمان نگهداری شود. در صورت استفاده از مدت طولانی‌تری پایدار و حداکثر زمان نگهداری سرد شود و با افزودن ند. درصورتی که نیترات و قرار گیرد. حجم نمونه 6 - | 2- 7 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - نمونه‌برداری و اندازه‌گیری ۳۹ ۷- حداکثر زمان مجاز نگهداری نمونه در صورت حضور سولفید ۲۴ ساعت می‌باشد. به عنوان یک گزینه می‌توان با کاغذ استات سرب را مورد آزمایش قرار داد در تمام نمونه‌ها قبل از تنظیم 0]1 آن باید از وجود یا عدم وجود سولفید در نمونه اطمینان یافت. سولفید باید توسط افزودن نیترات کادمیم حذف شود. سپس نمونه صاف شده با افزودن سود 011 آن به ۱۲ می‌رسد. ۵-۲-۳ ثبت مشاهدات میدانی عملیات نمونه‌برداری خوب همیشه شامل ثبت با جزییات یادداشت‌های میدانی است. اطلاعات خاص از قبیل زمان دقیق یا شرایط آب و هوایی در تفسیر داده‌ها اهمیت دارند. یک دفتر یادداشت میدانی برای هر پروژه الزامی است. تمام اطلاعات ثبت شده در دفتر یادداشت میدانی باید به محض رسیدن به آزمایشگاه» به پایگاه داده‌ها" منتقل شوند. ثبت اطلاعات و مشاهدات میدانی بخشی از ثبت زنجیره اطلاعات" می‌باشد. علاوه بر یادداشت شرایط استاندارد. اتفاقات غیر معمول نیز باید ثبت شوند. هرگونه انحراف از دستور کار استاندارد باید در پایگاه داده‌ها ثبت شود. اگر شرایط غیر معمول از قبیل رنگ یا بوی آب» رشد بیش از حد جلبک هاء نشانه‌هایی از ورود مواد خارجی در سامانه مانند روغن در سطح آب یا ماهی مرده مشاهده شدء گروه باید نمونه‌های اضافی بردارد. اگر نمونه‌های اضافی از محلی غیر از نقاط تعریف شده نمونه‌برداری جمع‌آوری می‌شوند. آن نقاط باید به‌طور کامل توصیف شوند. این اطلاعات در تفسیر نتایج مفید خواهند بود. دفترهای یادداشت میدانی برای اقدامات اجرایی بسیار با ارزش هستند و باید سعی شود که به طرز مناسبی نگهداری شوند. متصدیان فعالیت نمونه‌برداری باید دارای یک دفترچه یادداشت باشند که در آن کلیه جزییات مربوط را در زمان نمونه‌برداری یادداشت کنند. بعد از پر شدن این دفترچه‌ها از دور انداختن آن ها باید پرهیز کرد. از آن‌جا که این دفترچه‌ها حاوی داده‌ها و اطلاعات خام اولیه می‌باشندء لذا می‌توانند به منظور فعالیت‌های کنترلی آتی موثر باشند. در این زمینه اطلاعاتی را که باید به دقت ثبت کرد شامل: - اطلاعات مربوط به بطری نمونه‌برداری -‏ نوع نمونه‌های جمع‌آوری شده - نوع محاسبات صورت گرفته» طرز انجام این محاسبات و نتایج به دست آمده(شامل استانداردهاء واحدهای مورد استفاده و غیره) - از این گذشته تمامی اطلاعات تکمیلی (هر نوع شرایط غیرعادی در مکان و زمان نمونه‌برداری) باید به دقت مورد توجه قرارگیرد. چنان‌چه قرار است در مکان‌های نمونه‌برداری انتخاب شده جابه‌جایی صورت گیرد این امر را باید با دلیل به‌طور دقیق شرح داد. از سوی دیگر قبل از اقدام به این کار باید با هماهنگ کننده برنامه مشورت کرده و دلایل آن را به خوبی توجیه کرد. به منظور تسهیل استفاده از اطلاعات باید محتویات داخل دفترچه منعکس کننده ترتیب انجام ۶-۲-۳- نگهداری و محافظت نمونه‌ها در ارتباط با بهترین شیوه نگهداری نمونه‌ها برای انجام برخی از آنالیزهای خاص و حداکثر طول زمانی پیش از انقضای تاریخ انجام آنالیزها بر روی نمونه‌ها اتفاق نظر کلی بین محققین به‌وجود نیامده است. با این وجود به‌طور کلی توصیه می‌شود که [- 6 2- 0۳۵ 0۲ (۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۵2۰ دستورالعمل پایسکیفیت آب‌های سطحی (جاری) بطری‌های نمونه‌برداری را در مکان سردء تمیز و تاریک نگهداری کرده و از بروز هرگونه آلودگی در نمونه‌ها خودداری کرد. سایر روش‌های نگهداری نمونه‌ها یخ زدن» استخراج حلال و افزودن ترکیبات شیمیایی نگهدارنده می‌باشد. هم‌چنین توجه به عدم بروز آلودگی یا تغییر در نمونه‌های گرفته شده قبل از انجام آنالیز از دیگر موارد شایان توجه می‌باشد. به‌طور معمول به محض برداشت نمونه در چنین مواردی به منظور تاخیر در بروز تغییرات فیزیکی - شیمیایی و زیستی در نمونه گرفته شده باید آنرا در محل مناسب ذخیره کرد. روش صحیح بر حسب نوع نمونه مورد آنالیز متفاوت است. موارد اساسی در این ارتباط انتخاب صحیح فراوانی نمونه‌برداری و رفع آلودگی آنهاء انتخاب تکنیک صحیح نگهداری و رعایت زمان استاندارد بین نمونه‌برداری و آنالیز می‌باشد. ضمن این که تمامی این موارد براساس نوع نمونه مورد بررسی متفاوت هستند. محیط نگهداری نمونه می‌تواند بر روی ویژگی‌های نمونه گرفته شده تاثیر داشته باشد. به عنوان مثال واکنش نمونه مواد یا دیواره ظروف بر نمونه می‌تواند تاثیری نامطلوب بر روی نمونه بر جای گذارد. هم‌چنین جذب سطحی و فلزات سنگین در نمونه‌های آب توسط دیواره ظروف نمونه‌برداری از دیگر موارد قابل ذکر در این ارتباط می‌باشند. از سوی دیگر مصرف مواد مغذی توسط باکتری‌های موجود بر روی دیواره ظروف از دیگر موارد احتمال می‌باشد. هم‌چنین درپوش بطری (که به‌طور معمول از مقواء چوب پنبه و یا احتمالا لاستیک است) نیز می‌تواند باعث بروز آلودگی در نمونه شود. لذا پیش از انجام نمونه‌برداری باید آنها را به خوبی تمیز کرد. چنین ظروف نمونه‌برداری نیز باید به‌گونه‌ای انتخاب شود تا از بروز هرگونه آلودگی احتمالی در هر نمونه جلوگیری شودء به عنوان مثال چنان‌چه هدف, نمونه‌برداری از آفت‌کش‌ها باشد تا حد امکان باید از انتخاب بطری‌ها و درپوش‌های پلاستیکی پرهیز کرد. به‌طور معمول به منظور جلوگیری از بروز تغییرات شیمیایی و زیستی در نمونه‌ها می‌توان آنها را در دمای پایین نگهداری و انتقال دادء هر چند این امر تغییرات شیمیایی و زیستی را متوقف نمی‌کند. تنها زمانی که دمای نمونه به ۴۰ - درجه برسدء تمامی فعالیت‌های زیستی به‌طور کامل متوقف می‌شود. به منظور جلوگیری از فعالیت‌های زیستی از برخی مواد شیمیایی مانند کلروفورم و استات جیوه نیز می‌توان استفاده کرد. ترکیبات اسیدی به منظور جلوگیری از جذب فلزات توسط ظروف نمونه‌برداری (و ته نشینی نمک‌های غیرمحلول) به نمونه‌ها اضافه می‌شود. درحالی که به منظور جلوگیری از فراریت ترکیبات آلی مانند هیدروکرین‌های حلقوی می‌توان از حلال‌ها (مانند هگزان) استفاده کرد. نکته قابل ذکر در این ارتباط این است که تا حد امکان از افزودن ترکیبات شیمیایی (در صورت امکان) به نمونه‌ها باید خودداری کرد. این امر به دلیل احتمال بروز آلودگی در نمونه‌ها و یا ایجاد مشکل در هنگام اندازه‌گیری‌های شیمیایی یا زیستی می‌باشد. به عنوان مثال, وجود جیوه می‌تواند در تشخیص غلظت دقیق فسفات در روش رنگ‌سنجی مشکلاتی را ایجاد کند". در هر حال چنان‌چه نیاز به اضافه کردن چنین ترکیباتی باشدء باید همواره نقش آنها در تشخیص پارامتر های مورد اندازه‌گیری مورد توجه قرار داد. حتی زمانی که به نمونه‌ها مواد نگهدارنده اضافه می‌شود و یا قرنطینه می‌شوندء صرفا آنها را می‌توان تا یک زمان مشخصی نگهداری کرد. این دوره زمانی برای برخی (عامل‌ها از نظر میزان فسفر در آب دریا) تا سال‌ها بوده درحالی که برای برخی دیگر بسیار کوتاه‌تر است (مانند اشرشیاکلی که حداکثر زمان ۶ ساعت بعد از نمونه‌برداری است). اگر منظور از نمونه‌برداری اندازه‌گیری غلظت فلزات محلول» مواد مغذی در سطوح پایین» کلروفیل‌ها و مانند آن» در محیط آبی باشد.ء نمونه بلافاصله پس از جمع‌آوری باید با تحهیزات مناسب صاف شود. تحهیزات صاف‌سازی باید بین دوره‌های نمونه‌برداری در 0 ,۵10۳3/00۵ ,0.1989 |۵0 -۱ .۱1۵0۳2۷/۵0 -2 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - نمونه‌برداری و انداز ه‌گیری )۵ تخریب و تغییر ماهیت نمونه‌هاء تمام تلاش‌ها و هزینه‌هایی که صرف نمونه‌برداری شده است را بی اثر می‌کند. به‌طور کلی» هرچه زمان بین نمونه‌برداری و آنالیز کوتاه‌تر باشدء نتایج تجزیه قابل اعتمادتر هستند. نگهدارنده‌ها (مواد محافظ) باید از پیش و در آزمایشگاه و در ظروف کوچک یا آمپول (یک ظرف به ازای هر نمونه) آماده شوند تا احتمال آلوده شدن به حداقل برسد. هر ظرف باید دارای برچسب نشان دهنده محتویات و تاریخ انقضا باشد. مواد نگهدارنده نباید پیش از نمونه‌برداری, با نمونه یا ظرف نمونه و درپوش آن در تماس باشند. زمان تماس مواد نگهدارنده با هوا باید به حداقل رسانده شود. از آن‌جا که برخی از متغیرهای مورد اندازه‌گیری بسیار فرار هستند. لذا چنان‌چه آنالیز در محل نمونه‌ها امکان‌پذیر نباشد باید آنها را توسط محلول‌های شیمیایی نگهدارنده تثبیت کرد. بر حسب نوع روش آنالیز مورد استفاده روش نگهداری نمونه‌ها نیز متفاوت خواهد بود. در این ارتباط مواد شیمیایی نگهدارنده و حداکثر زمان مجاز پیش از انجام آنالیز در دستورالعمل‌های روش استاندارد آزمایش‌ها مشخص شده است. برخی از اقدامات برای تثبیت و نگهداری را باید بلافاصله بر روی نمونه‌ها انجام داد. - تثیبت نمونه در ایستگاه‌ها درصورتی که مهلت زمانی بین نمونه‌برداری و آنالیز کم‌تر از زمان رسیدن به آزمایشگاه می‌باشد یا احتمال آن وجود دارد. بطری نمونه‌برداری را با اضافه کردن برچسب‌های حاوی نام, غلظت و کمیت محلول شیمیایی اضافه شده, حجم محلول و نهایتا متغیرهای مورد اندازه‌گیری به دقت مشخص کرد. - همراه داشتن مواد شیمیایی» و دستورالعمل انجام کار در عملیات میدانی - چنان‌چه نمونه از طریق صاف‌سازی انجام می‌شود.ء مواد نگهدارنده را باید بلافاصله بعد از صاف‌سازی به نمونه‌ها اضافه کرد. ۷-۲-۳ تضمین کیفیت در نمونه‌برداری تعاریفی در خصوص نمونه‌برداری و انواع نمونه‌ها وجود دارد که در ابتدای پیوست شماره ‎٩‏ ارائه شده است که به منظور اطمینان و تضمین از انجام عملیات نمونه‌برداری باید آنها را مطالعه کرد و از آنها آگاه بود. چنان‌چه شیوه‌های به‌کار گرفته شده طی مراحل نمونه‌برداری» انتقال و ذخیره نمونه صحیح باشند. می‌توان خطاهای نمونه‌برداری را به حداقل میزان ممکن کاهش داد. در این ارتباط ضوابطء شیوه صحیح جمع‌آوری نمونه» نوع ظروف مناسب برای نمونه‌برداری و روش‌های نگهداری نمونه‌ها را مشخص می‌کند. علاوه بر آن» این ضوابط تعداد نمونه‌های کنترل کیفیت را نیز تعیین می‌کنند. برای کنترل و تضمین کیفیت عملیات نمونه‌برداری اقدامات مشخص شده در جدول شماره (۲-۳) راهکار حذف یا کاهش خطر عواملی که می‌توانند کیفیت عملیات نمونه‌برداری را تحت تاثیر قرار دهد ارائه شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- / ۱ سح جدول عامل موثر بر کیفیت عملیات نمونه‌برداری موقعیت نمونه‌برداری نوع نمونه برداشت شده و ظروف نمونه‌برداری خطای اندازه‌گیری ناشی از تجهیزات نداشتن مهارت لازم توسط تیم نمونه‌بردار ۲-۳- عوامل تاثیر گذار بر کیفیت عملیات میدانی پایش آب [۱۴] [۱۵] و [۱۹] راهکار حذف یا کاهش عوامل تاثیرگذار - استفاده از 0۳5 و تعیین دقیق مختصات جغرافیایی - ثبت علایم و آدرس دقیق محل ایستگاه و نحوه دسترسی به آن - ثبت اطلاعات میدانی در کاربرگ‌های مشخصات ایستگاه‌ها در هر نوبت - استفاده از برچسب برای ظروف نمونه‌برداری - ثبت مشخصات ظروف نمونه‌برداری از نظر کمی و کیفی - استفاده از روش کدگذاری برای نمونه‌های مختلف و ایستگاه‌های مختلف - شمارش تعداد نمونه‌های لازم در هر ایستگاه قبل از ترک ایستگاه و استفاده از چک لیست‌ها - نمونه‌های دوتایی: این نمونه‌ها به منظور برداشت دو یا چند زیر نمونه از یک نمونه کاربرد دارند. این دو می‌تواند منجر به تشخیص برخی از منابع خطا (آلودگی. خطاهای تصادفی و نظامند) از طریق انجام آنالیز بر روی چند نمونه جدا از هم شود. - نمونه‌های تکراری: در این ارتباط برای بالا بردن دقت. دو یا چند نمونه به‌طور هم‌زمان از محل برداشت کرد. - مواد افزودنی: آغشته کردن نمونه‌ها با مقادیر مشخص از یک ماده ورودی و محاسبه نتایج می‌تواند منجر به تشخیص - انجام کنترل های لازم برای سالم بودن دستگاه اندازه‌گیری - واسنجی تجهیزات قبل از شروع عملیات - انجام آموزش‌های کافی و امتحان تیم قبل از عملیات نمونه‌برداری - همراه بودن کارمندان مجرب و متخصص با تیم پایش در اولین مرتبه از عملیات و کنترل دوره‌ای توسط شخص مجرب و متخصص - ثبت زمان نمونه‌برداری از آب رودخانه, آنالیز یا تثبیت نمونه‌ها - ثبت زمان دریافت نمونه‌ها توسط آزمایشگاه, زمان تثبیت و زمان آنالیز - محاسبات میدانی را باید بر روی زیر نمونه‌های جداگانه برداشت شده از نمونه اصل انجام داد که پس از اندازه‌گیری دور ریخته می‌شوند. این اندازه‌گیری‌ها هیچ‌گاه نباید روی نمونه‌های آبی که برای آنالیزهای شیمیایی به آزمایشگاه برده می‌شوند. انجام شوند. - ظروف نمونه‌برداری را باید پیش از انجام نمونه‌برداری به خوبی تمیز کرد. ظروف نمونه‌برداری را باید حتی‌الامکان در محیط‌های تمیز و به دور از گرد و غبار و غیره نگه داشت - برای هر نمونه مورد نظر باید از ظروف مخصوص به آن استفاده کرد. - درب بطری‌های نمونه‌برداری را باید پیش از استفاده از هر نوع آلودگی پاک کرد. به هیچ عنوان نباید محفظه ورودی بطری‌های نمونه‌برداری یا درب پوش ظروف با دست یا سایر موارد تماس داشته باشند. - ظروف نمونه‌برداری که برای جمع‌آوری نمونه‌های میکرو بیولوژیکی استفاده می‌شوند را حتما باید قبلا استریل کرد. - افراد مرتبط در انجام نمونه‌برداری باید دست های خود را هنگام نمونه‌برداری تمیز نگهدارند. و از خوردن و سیگار کشیدن هنگام نمونه‌برداری خودداری کنند. - در مواردی که احتمال بروز آلودگی وجود دارد از طریق بک ماده شیمیایی باید به وجود آن پی برد و میزان آنرا اندازه‌گیری کرد . - پیش از نمونه‌برداری» ظروف مورد استفاده برای برداشت نمونه (یک عدد در هر ده مورد) به صورت تصادفی, انتخاب و به‌وسیله آب مقطر پر شده و در شرایطی مشابه سایر ظروف نمونه‌برداری نگهداری می‌شوند انجام آنالیز بر روی این ظروف می‌تواند وجود آلودگی در مواد تشکیل دهنده ظروف نمونهبرد ری را انکار کند. - به منظور شستشوی تجهیزات نمونه‌برداری می‌توان از آب یا هر نوع حلال استفاده کرد. آنالیز این حلال‌ها می‌توانند به وجود آلودگی در نمونه‌ها در اثر تماس با تجهیزات نمونه‌برداری یا فرد نمونه‌بردار پی برد. - برای کشف وجود آلودگی در حین حمل و نقل و ذخیره نمونه. نمونه‌هایی وجود دارد که مشابه نمونه مورد بررسی بوده که در آنها عامل مورد اندازه در غلظت‌های اندک موجود است. 1-1۳۳۶ 48 -------- صفحهٔ بعد -------- امه جدول ۲-۳- عوامل تاثیرگذار بر کیفیت عملیات میدانی پایش آب [۱۴]» [۱۵] و [۱۹] راهکار حذف یا کاهش عوامل تاثیرگذار - اندازه گیری‌های میدانی همیشه باید بر روی زیر نمونه‌های " جداگانه‌ای انجام شود. بطری‌های نمونه و درپوش‌ها باید طبق روش‌های استاندارد تمیز و توسط آزمایشگاه فرستنده تحت عنوان «عاری از آلودگی»" مشخص شوند. بطری‌های نمونه‌ای که در آزمایشگاه تمیز شده‌اند نباید با نمونه آب واقعی " شسته و آبکشی شوند. بطری‌ها باید به صورت در بسته به محل نمونه‌برداری برده شوند. باید توجه شود که به کارگیری بطری‌هایی که از قبل استفاده و مجددا تمیز شده‌اند. برای برخی آنالیزها در غلظت‌های بسیار کم. مناسب نیست. - برای هر آنالیز فقط باید از بطری‌های توصیه شده استفاده شود. - واکنش گرها و مواد نگهدارنده باید درجه خلوص تجزیه‌ای " داشته و توسط آزمایشگاه فرستنده تایید شوند. برچسب بطری‌های حاوی این مواد باید محتویات و تاریخ انقضای آنها را به وضوح نشان دهد. - برای اجتناب از اشتباه» نمونه‌ها باید با نشانه‌های رنگی مشخص شوند. - داخل بطری‌ها و درپوش‌ها نباید با چیزی جز نمونه آب و مواد نگهدارنده تماس داشته باشد. - درپوش‌ها درست پیش از نمونه‌برداری باز شود و پس از نمونه‌برداری بلافاصله بسته شود. - بطری‌ها در مکانی پاکیزه و دور از خاک. گل, دود و دوده نگهداری شود. بطری‌ها پیش و پس از نمونه‌برداری, همواره باید دربسته و داخل محفظه مناسب (مانند جعبه) نگهداری شوند. پاکیزه بودن وسیله نقلیه (خودرو) نقش مهمی در رفع مشکلات آلودگی نمونه دارد. - محصولات نفتی از عمده‌ترین منابع آلودگی نمونه هستند. واحدهای تهویه نیز از منابع ورود آلودگی به نمونه با مقادیر کم فلزات هستند. - تجهیزات صاف‌سازی باید با استفاده از روش مناسب تمیز شده و در کیسه‌های پلاستیکی عایق و برچسب‌دار نگهداری شوند. - نمونه‌ها باید در محل تاریک و سرد نگهداری شوند و از گرم شدن آنها اجتناب شود. استفاده از جعبه‌ها/ یخدان‌های پر شده با یخ توصیه می‌شود. از سوی دیگرء باید از انجماد نمونه‌ها نیز جلوگیری شود. مگر این که انجماد بخشی از دستورالعمل نگهداری و محافظت باشد. نمونه‌ها در کوتاه‌ترین زمان ممکن باید سرد شود. - نمونه‌ها باید حتی‌الامکان در مدت ۲۴ ساعت پس از نمونه‌برداری به آزمایشگاه برسند. علاوه بر این لازم است دستورالعمل‌های استاندارد در مورد مدت زمان نگهداری نمونه‌ها به‌ویژه برای آزمایش‌های میکروبی رعایت شود. - تمیز کردن در محل نمونه‌برداری اغلب به اندازه آزمایشگاه موثر نیست. از به کارگیری سفید کننده‌ها" و شوینده‌های قوی اجتناب شود. - آب بدون یون را نباید بیش از شش ماه نگهداری کرد و تاریخ پر کردن و انقضا باید روی ظروف ثبت شود. - اقدامات کنترل کیفیت میدانی * ارائه شده در بندهای فوق باید بر روی نمونه‌های شاهد نیز انجام شود. - سنجش خلوص نگهدارنده‌های شیمیایی. سنجش آلودگی ظروف نمونه. کاغذ و تجهیزات صاف‌سازی و هر وسیله ای که در جمع‌آوری و انتقال نمونه به کار می‌رود و آشکارسازی خطاهای معین و تصادفی است. - بعضی از شاهدها برای آنالیز در آزمایشگاه باقی می‌مانند و بقیه برای استفاده به عنوان شاهد میدانی, تجهیزات و صاف‌سازی به محل نمونه‌برداری برده می‌شوند. اطلاعات مربوط به نمونه‌های شاهد در پیوست ‎٩‏ ارائه شده است. - تمام تجهیزات نمونه‌برداری باید پس از هر سفر نمونه‌برداری با دقت تمیز شده و با آب بدون یون آبکشی شوند. آبکشی باید تا سه بار تکرار شده و آب مورد استفاده در بار سوم به عنوان شاهد تجهیزات برای انالیز به آزمایشگاه فرستاده شود. - سطوح محفظه‌های انتقال (محفظه خنک کننده) نمونه باید از آلودگی‌ها پاک و با آب بدون یون آبکشی شوند. - وسایلی که در آب مورد استفاده قرار می‌گیرند. باید پیش از تماس با منبع جدیدی از آب. از گیاهان آیزی پاک شوند. - تجهیزات صاف‌سازی باید با دقت تمیز شده و آب مورد استفاده در آبکشی نهایی به عنوان شاهد تجهیزات به‌طور دوره‌ای به آزمایشگاه - تجهیزات مورد استفاده برای نمونه‌برداری منابع آبء نباید برای نمونه‌برداری پساب به کار روند. هر نوع نمونه‌برداری باید تجهیزات مخصوص به خود را داشته باشد. |- ٩00-520 001211۵1101-6 -2 ۵6 ۷۷۵1۵۲ [۵ع۲ -3 06 4-331۷10۵2 5- 710205 6- 11610 92110 0۵11۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۴ دستورالعمل پایشسکیفیت آب‌های سطحی (جاری) ۸-۲-۳- ذخیره و حمل و نقل نمونه‌ها فرایند جمع‌آوری نمونه را باید به‌طور کامل با آزمایشگاه هماهنگ کرد. همان‌طور که قبلا نیز عنوان شد تکنسین‌های آزمایشگاه باید از تعداد نمونه‌هایی که قرار است به آزمایشگاه برسند. زمان تقریبی ورود نمونه‌ها و نوع آنالیزهایی که قرار است انجام بگیرد. آگاهی کامل داشته باشند تا نوع و میزان مواد و محلول‌های شیمیایی مورد نیاز را از قبل فراهم کنند. چنان‌چه بطری‌های نمونه‌برداری توسط آزمایشگاه تهیه شده باشند. می‌توان اطمینان داشت که از حجم کافی و ویژگی‌های لازم برای نمونه‌برداری (مانند افزودن مواد شیمیایی نگهدارنده در صورت لزوم) برخوردار می‌باشند. باید از آزمایشگاه خواسته شود که تاریخ و زمان دریافت نمونه‌ها راء به‌ویژه هنگامی که نمونه‌های فرستاده شده طی حمل و نقل به سرد شدن نیاز دارند ثبت کند. هر یک از بطری‌های نمونه‌برداری باید حاوی برچسب‌هایی باشد که بر روی آن به‌طور خوانا اطلاعات زیر درج شده باشند. ثبت - عنوان مطالعه صورت گرفته - شماره و محل نمونه‌برداری - زمان و تاریخ نمونه‌برداری - نام فرد نمونه‌بردار یا نام سرگروه عملیات میدانی (جمع کننده) - خلاصه‌ای از وضعیت آب و هوا و وجود هرگونه شرایط غیرطبیعی در زمان نمونه‌برداری - هر نوع اطلاعات مربوط به افزودن مواد شیمیایی نگهدارنده - نتایج مربوط به محاسبات صورت گرفته در منطقه - بسته‌های نمونه با نوارچسب بسته شود تا از باز شدن ناگهانی آنها و یا از هرگونه مداخله‌ای اجتناب شود. بسته‌هایی که چسب آنها پاره یا باز شده باشدء آزمایشگاه را از احتمال بروز چنین مسایلی آگاه می‌کند. - برچسبی روی بسته‌ها چسبانده شود تا به‌طور ثابت نشانی مقصد را نمایش دهد. - اگر دانستن دمای نمونه‌ها هنگام رسیدن به آزمایشگاه مورد نیاز باشدء باید یک بطری آب برچسب‌دار در کنار ظروف نمونه قرار داده شود و دمای نمونه‌ها از طریق اندازه‌گیری دمای آب بطری تعیین شود. همان‌طور که قبلا نیز بحث شد این اطلاعات در دفترچه‌های مخصوص نیز درج می‌شوند. به منظور انتقال نمونه‌ها به آزمایشگاه باید موارد زیر را در نظر گرفت: - قراردادن نمونه‌ها به‌طور عمودی در جعبه‌های پلاستیکی یا چوبی مقاوم (جلوگیری از شکستن و نور خورشید) - نگهداری نمونه‌ها در دمای ۴ درجه سلسیوس در صورت نیاز با توجه به روش استاندارد آزمایش‌ها - قراردادن کیسه یخ در جعبه‌های حمل نمونه‌ها در صورت نیاز با توجه به روش استاندارد آزمایش‌هاء نمونه‌ها را به‌طور عمودی در محفظه خنک کننده دارای یخ با ححجم ۱ تا ۲ برابر ححم نمونه‌هاء بسته‌بندی و دقت شود نمونه‌هایی که تمایل بیش‌تری به تخریب شدن دارند (آنهایی که مواد نگهدارنده شیمیایی ندارند) به بسته‌های یخ نزدیک‌تر باشند. هم‌چنین» ظروف شیشه‌ای باید به وسیله بسته‌های یخء بطری‌های پلاستیکی و یا مواد بسته‌بندی تمیز از یکدیگر جدا و -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - نمونه‌برداری و انداز ه‌گیری 2۵ گذاشته و به جداره ظرف چسبانده یا روی ظروف گذاشته شود. به‌طور کلی چنان‌چه فاصله زمانی بین جمع‌آوری و تحلیل نمونه‌ها بیش از ۶ ساعت باشد لازم است در گزارش مربوط به آنالیزهای صورت گرفته به اطلاعاتی در ارتباط با شرایط و طول مدت حمل و نقل نمونه‌ها اشاره کرد. ۳-۳- عملیات آزمایشگاهی ۱-۳-۳- دریافت نمونه‌ها توسط آزمایشگاه کارمندان آزمایشگاهی باید موارد زیر را هنگام تحویل نمونه‌های آزمایشگاهی بررسی کنند. - تمام جزییات لازم بر روی برچسب‌های بطری‌های نمونه‌برداری درج شده باشند. - نمونه‌ها در بطری‌های مناسب تحویل گردند. - به منظور کسب نتایج قابل اعتماد در ارتباط با کیفیت آب» نمونه‌ها در زمان مقرر به آزمایشگاه رسیده‌اند. - نمونه‌ها به‌وسیله مواد شیمیایی نگهدارنده تثبیت شده باشند. - در طول انتقال نمونه‌ها به آزمایشگاه نمونه‌ها در دمای مناسب قرار گرفته باشند. - قرار دادن نمونه‌های باکتریولوژیک در داخل یخچال آزمایشگاه به محض ورود به آزمایشگاه و آنالیزهای مربوط را باید ظرف ۲ ساعت آغاز کرد. - در آزمایش‌های باکتریولوژیکی» هر نمونه‌ای که بعد از زمان مشخص شده در استاندارد مرجع (روش استاندارد آزمایش‌ها)» از زمان نمونه‌گیری به آزمایشگاه انتقال یابد و یا این که زمان سرد کردن نمونه‌ها بعد از جمع‌آوری بیش از زمان مشخص شده در روش استاندارد آزمایش‌ها طول کشیده باشد را باید دور ریخت. - به دلیل این که برخی از متغیرها در طول انتقال تغییر می‌یابند, لذا انجام آنالیز شیمیایی بر روی نمونه‌های جمع‌آوری شده را باید پس از زمان مشخص شده در روش استاندارد آزمایش انجام داد هرچند برخی دیگر از متغیرها مانند فلوراید» کلرید و سولفات تا حدود ۲ هفته می‌توانند به صورت پایدار باقی بمانند. - به محض ورود نمونه‌ها باید آنها را در سامانه آزمایشگاه ثبت کرده و در یک یخجال در دمای حدود ۴ درجه سانتی‌گراد نگهداری کرد. در مواردی که زمان نگهداری نمونه‌ها و یا شرایط ایجاد شده موجبات کسب نتایج غیرقابل اعتماد را فراهم آورد کارمندان آزمایشگاهی باید از پذیرش نمونه‌ها امتناع ورزند. ۲-۳-۳- نحوه انجام آزمایش و سنجش‌ها در دنیا روش‌های مختلفی برای سنجش و آزمایش وجود دارد بعضی از این روش‌ها به صورت بین‌المللی بوده و در اغلب کشورهای دنیا رایج و مورد استفاده می‌باشند. مهم‌ترین این روش‌ها شامل موارد زیر است: -------- صفحهٔ بعد -------- - استفاده از روش‌های توصیه شده آژانس محیط زیست آمریکا پا ۳۸" - الگوی روش استاندارد آزمایش‌هاء لازم به ذکر است که این الگو در سالیان مختلف بازنگری و تجدید چاپ می‌شود." - الگوی استاندارد سازمان بین‌المللی استاندارد (150) این الگو در ارتباط با عامل‌های مختلف تدوین شده و مورد استفاده - الگوی سازمان بهداشت جهانی (4)۷110 این الگو در جلدهای مختلف تدوین شده که در سالیان مختلف بازنگری و ۴-۳ نحوه ثبت و نگهداری اطلاعات میدانی ۱-۴-۳ تهیه کاربرگ‌های ثبت اطلاعات میدانی مشخص بودن وضعیت ایستگاه نمونه‌برداری و تغییرات آن در دوره اندازه‌گیری ضروری می‌باشد. اطلاعات مربوط به وضعیت ایستگاه می‌تواند موجب تغییرات یا اصلاح در خصوص ایستگاه انتخاب شده» نحوه نمونه‌برداری و پردازش اطلاعات شود. لذا در آین خصوص باید اقدامات زیر انجام شود. - پس از بررسی حوضه,ء برگ شناسایی رودخانه " تکمیل می‌شود و به عنوان فرم اصلی شناسایی رودخانه مورد پایش نگهداری می‌شود. لازم به ذکر است بندهای ۲۰ ۲۱ و ۲۲ این فرم براساس اطلاعات موجود که قبلا در ایستگاه‌های آب‌سنجی اندازه‌گیری شده استء» تکمیل می‌شود. (این فرم در صفحه بعد ارائه شده است. ) - پس ازبررسی حوضه و شناسایی و انتخاب ایستگاه‌ها برای هر ایستگا» بخش الف کاربرگ ۱-۳ قبل از عملیات نمونه‌برداری در دفتر مرکزی تکمیل می‌شود و به تعداد مناسب کپی گرفته می‌شود. - درهر بار نمونه‌برداری (برای هرکدام از ایستگاه‌ها) بخش ((ب)) کاربرگ شماره ۱-۳ تکمیل خواهد شد. در بند توضیحات بخش ((ب) کاربرگ شماره ۰۱-۳ پدیده‌ها و تغییراتی که در فاصله زمانی بین نمونه‌برداری قبلی و قعلی در خصوص موضوع‌ها بیان شده در بخش ((الف)) کاربرگ شماره ۱-۳ مشاهده می‌شود. ذکر شود. هم‌چنین موضوع‌هایی از قبیل تخلیه مواد آلاینده» تغییرات در بستر رودخانه» احداث سازه‌های آبیء فعالیت‌های عمرانی در رودخانه یا مجاور آن و با هرگونه موضوعی که می‌تواند در کیفیت آب تغییراتی ایجاد کند پا باعث تغییر برنامه پایش از نظر ایستگاه و یا پارامترهای مورد پایش شود باید ذکر شود. ضمنا درخصوص تکمیل بند توضیحات بخش ب کاربرگ شماره ۱-۳ می‌توانند به موضوع‌های بیان شده در برگ شناسایی رودخانه نیز توجه کنند. - در خصوص مشکلات دسترسی به ایستگاه و اندازه‌گیری» موارد باید به دقت ثبت شده تا اقدامات اصلاحی انجام شود و در صورت تکرار در عدم دسترسی, موقعیت ایستگاه تعویض شود. ۷( 0۳۵101101۱ |۵۵ 1.5.۷1۳۵ -| 0 ۷۵10۴ 0۲ 021۵11010 1۵ ۱۵۳ ۵05 51000 ۸۲۲۸ -2 0۳0۵11701101۰ 116۵13 110۲0 هو ۵10۲ ما ال 1۵۳ از ۷/۳0 -3 -------- صفحهٔ بعد -------- صل سوم - نمونه‌برداری و انداز ه‌گیری 333333333 زارت نیرو ۳- کد حوضه آبریز اصلی: ۴- نام پایانه رودخانه: ۵- سطح حوضه آبریز: کیلومترمربع ۶- طول رودخانه: کیلومتر خالص درصد ناخالص درصد مرزی ورودی ل] مرزی خروجی ل] دایمی ل] فصلی ل] مسیل ل(] ۰ رژیم رودخانه: بارانی [] برفی - بارانی ل] بارانی- برفی ل] ۱- انهار منشب از رودخانه: ۲- ایستگاه‌های پمپاز روی رودخانه: جنگل انبوه [] جنگل تنک ل(] مرتع لا بدون پوشش گیاهی ل] ۴- نام دشت های مهم: ۷ 3333333333333 یی رودخانه کد فرم (۱۸۱-۰۴-الف) ۵- تعداد و نوع ایستگاه هیدرومتری: درجه یک: درجه دو: ۶ تاریخ تاسیس اولین ایستگاه هیدرومتری: تعداد سد مخزنی: تعداد سد انحرافی: ۸- تعداد شاخه‌های اصلی: ۹- شمای شاخه‌بندی و تأسیسات: 4 -------- صفحهٔ بعد -------- 2/۸ دستورالعمل پاین سکیفیت آب‌های سطحی [جاری) یو ۰- بده (بده) در ایستگاه‌های مهم: متوسط بده سالانه و حداکثر لحظه‌ای (مترمکعب بر ثانیه) نام ایستگاه نام ایستگاه -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - نمونه‌برداری و اندازه‌گیری 1 کاربرگ ۱-۳ مشسخصات ایستگاه نمونه‌برداری" [۱۹] الف - ویژگی‌های سایت نام رودخانه فرعی: نام و ی درس و نحوه دسترسی: نام و نوع نردیک‌ترین جاده: فاصله تا نزدیک‌ترین جاده: نام و فاصله نزدیک‌ترین مرکز اوژانس: فاصله تا نردیک‌ترین محل تقاطع رودخانه با جاده در بالادست ب- وضعیت نمونه‌برداری تاریخ نمونه‌برداری: آیا نمونه‌برداری انجام شد؟ خی نوع نمونه‌برداری - زیستی - عدم امکان دسترسی (عدم ایمنی) توضیحات ضروری: ۱ بخش الف این کاربرگ پس از بررسی اولیه از حوضه و شناسایی ایستگاه هاء قبل از نمونه برداری در دفتر تکمیل می شود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۴-۳ تهیه کاربرگ‌های ثبت نتایج اندازه‌گیری کیفیت آب در خصوص کاربرگ‌های ثبت نتایج اندازه‌گیری می‌توان بیان کرد که این کاربرگ‌ها باید به دو صورت زیر تهیه شود. الف- کاربرگ ثبت نتایج میدانی این کاربرگ‌ها برای ثبت پارامترهایی استفاده می‌شود که اندازه‌گیری آنها در ایستگاه نمونه‌برداری به صورت مستقیم انجام می‌شود. کاربرگ ۲-۳ برای ثبت نتایج اندازه‌گیری شیمیایی میدانی تهیه شده که باید در زمان اندازه‌گیری تکمیل شود. موضوع ممم می‌شود. پس از عملیات نمونه‌برداری نمونه‌ها برای اندازه‌گیری به آزمایشگاه با رعایت ایمنی و زمان مناسب براساس دستورالعمل‌های تثبیت و نگهداری نمونه‌هاء حمل می‌شود. در هر عملیات نمونه‌برداری با توجه به نوع پارامترهای مورد نیاز برای سنجش, تعدادی نمونه در ظروف مخصوص خود برداشت می‌شود. در کاربرگ ۴-۳ نتایج سنحش هرکدام از پارامترها در یک ایستگاه ثبت می‌شود. ج- کاربرگ‌های مربوط به ثبت اطلاعات در کامپیوتر (بانک‌های اطلاعات) به منظور ثبت اطلاعات در کامپیوتر و بانک‌های اطلاعاتی و هم‌چنین یکسان کردن نحوه ثبت داده‌ها در بانک‌های اطلاعاتی آنالیز می‌باشد. [۸] لازم بهذ کر است این کاربرگ‌ها در شرکت سهامی مدیریت منابع آب و شرکت‌های سهامی آب منطقه‌ای استفاده می‌شوند ولی قابل تغییر می‌باشد و مناسب برای استفاده در بانک‌های اطلاعاتی است. برای استفاده از کاربرگ‌های این بخش باید به راهنمای هر کدام از این کاربرگ‌ها که در پیوست ۱۲ ارائه شده است.ء توجه کرد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - نمونه‌برداری و اندازه‌گیری )۶ لیا کاربرگ ۲-۳- اندازه‌گیری پارامترهای شیمیایی میدانی الف - ویژگی‌های سایت ب - وضعیت نمونه‌برداری توجه: در صورت داشتن نقص فنی تحهیزرات آندازه‌گیری و یا عدم واسنحی از اندازه‌گیری خودداری کنید. چ - اندازهگیری - دمای هوا و آب محیط نام تحمب | ماه آخی. داش 9 یزان دما م تجهیزات شماره تجهیزات ۱ زمان آخرین واسنجی مهلت وضعی میران اندازه گیری ظ انجام شده واسنجی 0 0 با ۳ 1 0 1 و و - هدایت الکتریکی جهیزأتن ۱ خی میزان هدایت نام تجمیزات :ما آخ د. م هیر شما, ۵ تحم | رمان آخرین داسرره الکتر د اندازهگهری واسنجی انجام شده ۴ بت سس انا یا - اکسیژن محلول نام تجهیزات مهلت وی وی 9 اندازه گیری اسنجی اسنجی اسنجی 2 وود استاندارد ۱ استاندارد ۲ | استاندارد ۳ 1 1 - 011 ۱ کنترل واسنجی بعد از اندازهگیری سس سس سس میزان 011 نام تحمیا ات مهلت وضعیت وضعیت وضعیت | اندازه‌گیری استج, اسنج اسنج اندازهگیری اسنجی واسنجی واسنجی واسنجی شده استاندازد ۱ استاند ۳۵ استاندا ۳۵ 2 وود استاندارد ۱ استاندارد ۲ | استاندارد ۳ 1 پا 1 -------- صفحهٔ بعد -------- 335جچجچجچجججججججججججججججججججججججججججججشجشجشججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججگججججججججججججججججججججججه_-۷_>-<«+گ<گححححححح کاربرگ ۳-۳- پایش زیستی الف - ویژگی‌های سایت ب - زمان نمونه‌برداری ج- وضعیت نمونه‌برداری نوع زیستگاه رودخانه‌ای در محل ایستگاه: (صخره ای شنی. لحن. پوشش گیاهی و : مساحت نمونه‌برداری شده (متر مربع): وضعیت هوا: ا طاا اب ی ای ایا ال اقا ال اشفا طوفق ‏ ا ‏ اااا ا باس ات را - مشاهدات انجام شده: نام گونه آبزیان وضعیت تراکم نام گونه آبزیان وضعیت تراکم ادا ۲۱۳۱ 3333333333 لا اک اا ۲۲۱ اک اک ۲۲۱ ا ‏ ااکا ‏ ۲۲۲ اک ۲ اک اک ۲۱۳۷ اک ۲۲ اک ۲۳۱۲۱ اک ۲۳۱۲۱۷ یا اک ۱- وجود ندارد ۲- بندرت و کم ۳- موجود با تعداد زیاد ۴- گونه غالب -------- صفحهٔ بعد -------- موم - نمونه‌برداری و انداز لف - نام ایستگاه ب - زمان وضعیت نمونه‌بر ج - وضعیت ظروف نمونه: نوع ظرف د - اندازه گیری آزمایشگاه نام پارامتر د - نام و امضا اپراتور و مسو بایی آزمایشگاهی نام ایستگاه یا منط نام نمونه‌بردار: نحوه تشی شش که ۱ ی ۱ ۱ ۱ ی ۱ ۱ ۱ ۱ ۱ ۱ ۱ ۱ ۱ ۱ ۱ ۱ ۱ ۱ ۱ ۱ ی ۶۳ چگ -------- صفحهٔ بعد -------- ۶۴ -------- صفحهٔ بعد -------- رداری و اندازهگیری 333333333333 ردیف 3 ی 3 دا د او ول 27 ۹ 1 : 3 35 : ی : شا 3 2 8 شاد 5 ۳ : از 3 : ود 3 27 زسخ 3 2 ی اج : 8 ی : 1 1 بو بل نز 9 : رط : 2 : ی با وس اد ۹ د دا ّ تم 1 زگ رس 5 [ ۵4 : ود داد 2 : 27 ۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۹۹ ۳ ۳ 2 3 ۲ نام کلرید فلونورید ایستگاه میلیگرم میلی گرم کاربرگ ۷-۳- اطلاعات پارامترهای کیفی منابع آب‌های سطحی کشور [۸] ۰ استان؛. ۰۰۰۰ رودخانه:. ...... حوضه آبریزه ...۰ ماه سال:. پارامترهای فیزیکی و شیمیایی فسفرآلی فسفرکل کلسیم منیزیم سدیم پتاسیم سختی کل 105 155 آهن منگنز سیانور دترجنت فنل روغن و میلی‌گرم میلی‌گرم میلی‌گرم میلی گرم میلی گرم میلی‌گرم ‏ میلی‌گرم میلی‌گرم میلی دم میلی‌گر میلی‌گرم (۲۷) میلی‌گرم میلی‌گرم گریس فسفر بر فسفر بر برلیتر برلیتر برلیتر برلیتر کربنات کلسیم ابرلیتر برس ام‌بر برلیتر میلی‌گرم برلیتر برلیتر میلی‌گرم لیتر لیتر بر لیتر لیتر بر لیتر بر لیتر کلر باقیمانده میلی گرم بر لیتر -------- صفحهٔ بعد -------- - نمونه‌برداری و انداز هکگیری وس ردیف 1 5 ات ٍ و + بر 3 اه ی ی 3 2 با و : سا 1 باه : جا 8 + رده ج + ی : ۹ ی : ٩523‏ 3 ی 3 اد 6 54 3 ْ و جر تا ۰ : با 2 با 2 : ج خبا 32 کی اد و -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۶۸ س چگ > ها زا 99 3 د» ی ها شور بط ند ۹ ۰ با ۵ رد و با با ژد و هه 4 وا هد د او 3 8 . یر 4 اک چ ی ۹ 2 5 ۱ 4 ٩3 ‏و > رط -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - نمونه‌برداری ‏ واندازه‌گیری ۸۹ ۵-۳- ایمنی در طی فعالیت میدانی اطمینان از ایمنی در کارهای میدانی نیاز به شناخت کامل از خطرات بالقوه و آگاهی کامل از مقررات و دستورالعمل‌های توصیه شده دارد. کارمندان درگیر در فعالیت‌های میدانی با خطرات زیادی از قبیل موارد زیر مواجه می‌باشند: - تصادف جاده ای - غرق شدن در رودخانه - تماس بدن با مواد شیمیایی - تماس با مواد آلوده - احتمال بیماری های ناشی از آب آلوده - خطر برخورد با حیوانات خطرناک و گزنده خطر جراحت ناشی از کار با تجهیزات - خطر سقوط از ارتفاع در مناطق صعب‌العبور - جراحت ناشی از لیز خوردن - خفه شدن در مناطق مردابی و لجن زار -‏ گرمازدگی و سرمازدگی در فصول گرم و سرد شرایطی مطمئن برای پیشگیری از خطرء جراحت و یا از دست دادن افراد و روش برخورد مناسب با خطرات و حوادث می‌باشد. افرادی که از منطقه یا ایستگاه‌ها بازدید می‌کنند باید وضعیت منطقه را از لحاظ ایمنی بررسی کرده و اطلاعات جدید در پایگاه اطلاعات و داده‌ها ثبت و برنامه کاری یا دستورالعمل ایمنی کار براساس آن بازنگری شود. قبل از انجام عملیات میدانی در بازدیدهای اولیه باید اطلاعات زیر را در خصوص امکانات امداد و نحات و شرایط اضطراری, را جمع‌آوری کرده و در کاربرگ‌های مربوط ثبت کرد (تکمیل کاربرگ تلفن‌های اضطراری). ۱-۵-۳- اصول کلی مقابله با خطر - آگاهی از محیط و استفاده از ذهن وتجربیات شخصی - حفظ آرامش - استفاده از اطلاعات شخصی در خصوص انتخاب اقدام مناسب -------- صفحهٔ بعد -------- ۳-۵-۳ آماده‌سازی کاربرگ‌های اطلاعاتی و تلفن‌های ضروری ۱-۳-۵-۳- موارد عمومی - استفاده از کاربرگ‌های اطلاعات و فهرست‌ها و کامل کردن آن با استفاده از آخرین اطلاعات (فهرست تحهیزات ایمنی کاربرگ ۱۰-۳). - حفظ و نگهداری پرونده اطلاعاتی هر ایستگاه که شامل اطلاعات زیر می‌باشد: ۹ موقعیت سایت (نقشه, مسیر دسترسی) ۹ سایر اطلاعات از قبیل مناطق شکارء نوع لباس مناسب - برنامه زمان‌بندی (ایستگاه‌ها و به همراه زمان تقریبی دسترسی و بازدید و نمونه‌برداری) و نگهداری یک نسخه از آن در نزد همکاران در دفتر. - داشتن تجهیزات ارتباطی اضافی (تلفن همراه و غیره) - سعی شود همواره در عملیات میدانی» کار به اتفاق یک همراه انجام شود. برای این منظور تیم‌های متشکل از سه تا - یک طرح ایمنی به اجرا گذارده شود. به این ترتیب که شماره تلفن‌های ضروری همواره باید در دسترس باشد. از سوی دیگر موقعیت نزدیک‌ترین مراکز بهداشتی و نحوه رسیدن سریع به آن‌جا در دسترس باشد. یکی از اعضا گروه به عنوان - درحین کار سعی شود همواره یک جعبه کمک‌های اولیه در دسترس باشد و از وضعیت سلامت هریک از اعضا تیم کار (مانند ناراحتی‌های قلبی» واکنش‌های آلرژیک در مقابل برخی از گیاهان» نیش زنبور و... ) اطلاع دقیقی کسب گردد. - به پیش‌بینی وضع هوا توجه کافی مبذول شود و افراد هرگز در شرایط آب و هوایی که احتمال طغیان رودخانه وجود دارد برای نمونه‌برداری وارد رودخانه نشوند و در صورت نیاز به نمونه‌برداری» براساس روش نمونه‌برداری در شرایط سیلاب اقدام گردد. - در آب‌های خروشان افراد هرگز برای نمونه‌برداری وارد رودخانه نشوند در چنین شرایطی از پل‌های ارتباطی یا پل‌های تلفریک با استفاده از دستگاه‌های نمونه‌برداری استفاده شود. در چنین مواردی افراد هرگز از رودخانه‌های با جریان تند و با عمق بالاتر از زانو عبور نکنند. همواره در هنگام نمونه‌برداری از وسایل ایمنی چکمه و جلیقه نجات استفاده شود. در آب‌هایی که حاصل ضرب عمق رودخانه در سرعت جریان آب» بیش از ۲ مترمربع در ثانیه می‌باشد نباید وارد شده زیرا خطرناک است. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - نمونه‌برداری و اندازه‌گیری )۳ مورد می‌تواند باعث سقوط این اشیا به داخل رودخانه شود. - افراد تیم برای نمونه‌برداری هرگز به محدوده خصوصی سایر افراد بدون اجازه آنها وارد نشوید. برای این منظور بهتر است ضمن همراه داشتن کارت شناسایی تا حد امکان از نواحی با دسترسی عمومی مانند زیر پل‌ها یا تقاطع جاده‌ها اقدام به نمونه‌برداری کنند (در زمان انتخاب ایستگاه‌ها باید توجه داشت که ایستگاه‌های نمونه‌برداری را خارج از محدوده‌های خصوصی انتخاب کرد و در صورت نیاز به انتخاب ایستگاه در محدوده‌های خصوصی هماهنگی های لازم انجام شود). - افراد تیم با استفاده از نقشه‌های دستی یا 75آ7) اطمینان حاصل کنند که در محل صحیح برای نمونه‌برداری حضور دارند. - افراد همواره مراقب حمله حیوانات وحشی, سک‌های هارء زنبورگزیدگی و مارگزیدگی باشند. از نوع اقداماتی که باید در - هرگز از آب رودخانه برای آشامیدن استفاده نشود. برای این منظور قبل از شروع به کار آب کافی به‌همراه داشته و از آن استفاده شود. بعد از پایان عملیات دست‌ها با صابون خوب شسته شود. - از آن‌جا که تماس بدن با آب‌های بسیار آلوده می‌تواند خطرناک باشد لذا قبل از نمونه‌برداری از چنین محل‌هایی, هماهنگی لازم با مسوول گروه به عمل‌آید. - افراد درهنگام نمونه‌برداری از رودخانه‌هایی که دارای سواحل فرسایش‌پذیر هستند دقت کافی داشته و از هرگونه بی‌دقتی در هنگام نمونه‌برداری که باعث سقوط به درون رودخانه شود.ء پرهیز کنند. - در مواردی که نمونه‌بردار برای نمونه‌برداری ناچار به ورود به درون رودخانه است باید نهایت دقت را داشته باشد. رودخانه‌های با بستر سنگی همواره پر خطر می‌باشند.ء از سوی دیگر رودخانه‌های با بستر گلی نیز می‌توانند باعث به دام انداختن فرد در نواحی با عمق زیاد شوند. در چنین مواردی همواره فرد همراه نمونه‌بردار در ساحل رودخانه باید برای کمک به نمونه‌بردار در موارد اضطراری مانند سقوط به درون رودخانه آمادگی داشته باشد. - نهایتا این که نمونه‌بردار در هر مرحله از نمونه‌برداری که در ارتباط با خود یا محیط اطرافش احساس خطر کرد باید عملیات را متوقف کرده و محل را ترک نماید. نمونه‌بردار باید بداند که سلامتی وی به هر کار و موضوعی اولویت دارد. دریچه‌ها انجام شود. - افراد تیم در زمان کار در آب مراقب اجسام شناور مانند کنده درخت» گیاهان آبزی, الوار و قایق‌ها باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۳ دستورالعمل پاین سکیفیت آب‌های سطحی ( و[ کاربرگ ۱۰-۳- فهرست تجهیزات ایمنی کا یک ا مشش ادا استکش دا جک کی لا اجک اد ۵ | کش ایمی (کوسای ‏ ا ا جلف جات ایا ۳ اه ایا ٩‏ اعنک‌آفای دا سا | اس خی ال ۷ طابنجات ا ۳ اقسس ا ‏ ا ۳ فهرست تلفن‌های اشطرری ‏ اا ‏ ال ۵ نفن هرایس ۱۶ | کول اطقاحریق ‏ دا سس اس هو شک وش 333333 سس شش ,333333333 هش و ویس 3333333333333333 3333333333333333 -------- صفحهٔ بعد -------- مل سوم - نمونه‌برداری و اندازه‌گیری ۳ کاربرگ ۱۱-۳- تلفن‌های اضطراری - کارمندان ۰ نام شماره تلفن منزل شماره تلفن محل کار ۰ نام شماره تلفن منزل شماره تلفن محل کار ۰ نام و شماره تلفن دفتر آب منطقه‌ای مورد مطالعه ۰ نام و شماره تلفن نوبت‌های کاری (شیفت‌ها) - تلفن‌های اضطراری آدرس: آدرس: ۰ نام ایستگاه پلیس: شماره تلفن: آدرس: ۰ نام آتش نشانی: شماره تلفن: آدرس: * نام مرکز هلال احمر: شماره تلفن: آدرس: ۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۳ دستورالعمل پایئس کیفیت آب‌های سطحی (جاری) ۲-۲-۵-۳ استفاده از مواد شیمیایی - باید قبل از کار با مواد شیمیایی» برگه اطلاعات ایمنی مواد" (۸45105) را تهیه و در اختیار کاربران مواد شیمیایی قرار داده و کاربران باید نسبت به این دستورالعمل‌ها آگاهی کافی را داشته باشند. - کاربران در زمان کار با مواد شیمیایی باید از لوازم حفاظت فردی مانند دستکش, عینک و سار موارد عنوان شده براساس برگه اطلاعات ایمنی مواد (۸15105) آگاهی کافی باشند. - از تخلیه و ریزش غیرضروری مواد خودداری شود و باقیمانده مواد شیمیایی به صورت مطمئن پاک یا جمع‌آوری شود. - درصورتی که در داخل ساختمان با مواد شیمیایی کار می‌شود. از وجود تهویه مناسب قبل از کار با مواد شیمیایی اطمینان - قبل از وارد شدن به محل نمونه‌برداری» اطلاعات کافی در خصوص تجهیزات» دستورالعمل‌ها و روش‌های نمونه‌برداری وجود داشته باشد. قبل از شروع کار تجهیزات پاک و برچسب‌ها نیز آماده شود. - تحهیزات و مواد شیمیایی از کودکان دور نگه داشته شود. بسیاری از مواد شیمیایی که در پایش استفاده می‌شوند. سمی - از تماس مواد شیمیایی با پوست. چشم» بینی» و دهان خودداری شود. به‌هنگام تکان دادن نمونه هرگر از انگشت برای بستن بطری نمونه استفاده نشود. در زمان کار با مواد شیمیایی از دستکش‌های ایمنی استفاده شود. - از روش‌های نگهداری و پاکسازی و دفع مواد شیمیایی آگاهی کافی وجود داشته باشد. - از دماسنج‌های جیوه‌ای برای فعالیت‌های میدانی استفاده نشود. ۳-۲-۵-۳ استفاه از قایق - قبل از سفر با قایق باید از شرایط آب وهوایی مطمئن شده و هم‌چنین در مصب رودخانه‌های بزرگ جریان جزر و مد را - برای عملیات با قایق و شناور باید یک برنامه مشخص و جدول زمان‌بندی وجود داشته باشد. این برنامه شامل موارد زیر * تاریخ و هدف سفر * نام قایقران و مسافران * زمان خروج و برآورد زمان بازگشت ۰ نوع قایق و طول آن. _ قایق و شناور مورد استفاده باید دارای جعه کمک‌های اولیه» چراغ قوه» طناب» تلفن همراه یا بی‌سیم و کپسول آتش 1 ال ‎٩۵1‏ [ ۱-۱۷12۵11۵ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - نمونه‌برداری و انداز ه‌گیری ۳۵ - کلیه افراد باید از جلیقه نحات استفاده کنند. در زمان استفاده از قایق از چکمه‌های بلند استفاده کنند. - کارمندان درگیر باید آموزش‌های امداد و نجات مربوط به قایقرانی را طی کرده باشند. - در صورت طوفان و شرایط جوی نامناسب سریعا باید به ساحل رودخانه برگشت. - درصورتی که افراد از قایق به داخل آب افتادند» وحشت نکنند. - از چراغ راهنمایی» تابلوهای ترافیک و زنجیر (برای بستن پل) برای هشدار به رانندگان استفاده شود. - با توجه به سنگین بودن وسایل کار بر روی پل‌هاء از سالم بودن آنها قبل از آمدن به منطقه اطمینان حاصل شود. - در زمان کار با جرثقیل و کابل» وجود وسیله مناسب برای بریدن کابل ضروری می‌باشد. - افراد باید از جلیقه نجات و وسایل حفاظت فردی مناسب استفاده کنند. ۵-۲-۵-۳ استفاده از مسیرهای کابلی - قبل از استفاده از مسیرهای کابلی» باید بازرسی‌های ظاهری انجام شود. - باید از جلیقه نجات. کلاه ایمنی و دستکش‌های کار استفاده کرد. - افرادی که به عنوان راننده فعالیت می‌کنندء باید آموزش کافی داشته و گواهینامه رانندگی مربوط را نیز دارا باشند. - بهتر است کلیه افراد تیم اجرایی» آموزش دوره امداد و نجات را دیده باشند. - در صورت استفاده از تجهیزات خطرناک افراد تیم باید آموزش مربوط را دیده باشند. ۷-۲-۵-۳ حمل و نقل از وسایل نقلیه متفاوت برای دسترسی به موقعیت ایستگاه‌ها استفاده می‌شود که باید افراد استفاده کننده‌این وسایل,» آموزش‌های لازم را در خصوص بهره‌برداری و نگهداری وسایل گذرانده و در حدامکان گواهینامه مربوط را اخد کرده باشند. موارد زیر را نیز باید در زمان استفاده از حمل و نقل رعایت کنند. - بازرسی وسایل نقلیه قبل از استفاده از آن - بستن بارهای اضافی به صورت مطمئن - استفاده از کمر بند ایمنی - رعایت کلیه مقررات راهنمایی و رانندگی -‏ در صورت استفاده از کاروان, باید بار وسیله نقلیه در حد ظرفیت آن باشد و از طریق رابط ثابت به وسیله نقلیه متصل -------- صفحهٔ بعد -------- ۶-۳- دستورالعمل نحوه بهره‌برداری و نگهداری, ایمنی تجهیزات و وسایل نمونه‌برداری و آزمایش ۱-۶-۳- نحوه بهره‌برداری و نگهداری از تجهیزات و دستگاه‌های نمونه‌برداری و آزمایش هر کدام از تحهیزات و دستگاه‌های نمونه‌برداری و آزمایش دارای دستورالعمل‌های بهره‌برداری و نگهداری می‌باشند. در این دستورالعمل‌ها کلیه موارد و ملاحظاتی را که باید در نظر گرفته شود بیان گردیده است. این دستورالعمل‌ها اغلب توسط شرکت‌های سازنده این تجهیزات یا آزمایشگاه‌های معتبر تدوین می‌شوند و به همراه تجهیزات به مصرف کننده ارائه می‌شود. لذا بیان نحوه بهره‌برداری» نگهداری تجهیزات در این دستورالعمل لازم نبوده و لیکن باید بیان کرد که در برنامه پایش کیفیت آبء فهرست تجهیزات مورد استفاده به همراه دستورالعمل‌ها و روش‌های بهره‌برداری» نگهداری و واسنجی آن مشخص شده و این دستورالعمل‌ها ۲-۶-۳ نحوه واسنجی تجهیزات و دستگاه‌های سنجش پارامترها یکی از موضوع‌های اساسی در اندازه‌گیری پارامترهای کیفی آبء انجام واسنجی تجهیزات می‌باشد به عبارتی انجام اندازه‌گیری بدون واسنجی تجهیزات اندازه‌گیری بی معنی بوده و باید از آن خودداری کرد. در کاربرگ ۲-۳ اندازه‌گیری این موضوع بیان شده تا در زمان اندازه‌گیری فراموش نشود. برای انحام واسنحی تحهیزات باید اقدامات زیر انجام شود: - دستورالعمل‌های نحوه واسنجی تجهیزات اندازه‌گیری (مستقیم یا آزمایشگاهی) از تامین کنندگان یا سازندگان تجهیزات دریافت و به عنوان دستورالعمل‌های کنترلی کیفی! 0) شماره‌گذاری و ثبت شود. این دستورالعمل‌ها باید به‌گونه‌ای تدوین و نگهداری شود که برای استفاده کنندگان از تحهیزات مشخص, شفاف و در دسترس باشد. - تحهیزات آندازه‌گیری که در عملیات میدانی استفاده می‌شوند و به صورت مستقیم اندازه‌گیری می‌کنند باید قبل از عزیمت به منطقه واسنجی شوند. هم‌چنین در صورت آمکان واسنجی این گونه تجهیزات در منطقه می‌توان وسایل و مواد مورد نیاز برای واسنحی را به همراه دستورالعمل مربوط در عملیات میدانی به همراه داشت تا درصورت مشاهدات غیرمنطقی از نتایج اندازه‌گیری» واسنجی انجام شود. - درهر بار اندازه‌گیری باید انجام واسنجی» زمان و مهلت واسنجی تجهیزات در کاربرگ مربوط ثبت شود. - هرکدام از تجهیزات باید کاربرگ شناسایی داشته باشند که در آزمایشگاه به همراه دستورالعمل‌های بهره‌برداری؛ نگهداری و واسنجی,» نگهداری می‌شوند. پس از هر عملیات میدانی وضعیت واسنجی و یا مسایل و موضوع‌هایی که برای تجهیز مذکور در هر عملیات میدانی اتفاق افتاده در این کاربرگ شناسایی ثبت می‌شود. - استفاده کنندگان باید قبل از استفاده از تجهیزات. کاربرگ شناسایی آن را بررسی کنند و از وضعیت آن آگاهی کامل ۱- 0۵111۷ 001۳۵] -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - نمونه‌برداری و اندازه‌گیری یه ۳-۶-۳ نیروی تخصصی و امکانات مورد نیاز استفاده کنندگان از تجهیزات باید آگاهی و توانایی کامل در خصوص بهره‌برداری» نگهداری و واسنحی تحهیزات را داشته باشند و از استفاده تجهیزات اندازه گیری» نمونه‌برداری و یا آزمایشگاهی توسط افراد غیرمتخصص باید خودداری کرد. برای کنترل استفاده از این تحهیزات توسط افراد متخصص می‌توان اقدامات زیر را انجام داد: - افراد آموزش‌های لازم را در خصوص بهره‌برداری» نگهداری» واسنجی و تعمیر تجهیزات. توسط تامین کنندگان یا افراد متخصص که توانایی آموزش را داشته باشند فرا گرفته و پس از اطمینان از آگاهی این افراد» گواهینامه‌ای برای این افراد در خصوص استفاده از تحهیزات مورد نظر صادر شود. - مسوول آزمایشگاه» تجهیزات را فقط در اختیار افرادی قرار دهد که گواهینامه استفاده از آن تحهیزات را کسب کرده‌اند و فهرست آزها در اختیار مسوول آزمایشگاه قرار گرفته است. -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۴ نعزیه و تحلیل داده‌ها و گزارش‌ دهی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - نجزبه و تحلیل داده‌ها ‏ و گزارس دهی ۸۱ ۱-۴- کلیات آخرین مرحله در فرایند ارزیابی کیفیت آب آنالیز و ارائه داده‌ها به همراه تفسیر نتایج و گزارش نویسی می‌باشد. این مرحله اهمیت زیادی دارد زیرا میزان موفقیت فرایند پایش در رسیدن به نتایج تعیین شده را نشان می‌دهد. از سوی دیگر این مرحله اطلاعات لازم بررسی میزان بهبود صورت گرفته در کیفیت آب بستگی به این بخش دارد. علیرغم این که امروزه نقش کامیپوترها در کمک به فرایند آنالیز داده‌ها و ارائه نتایج امکان‌پذیر می‌باشد اما با این وجود چنین فعالیت‌هایی هم‌چنان نیازمند نیروی انسانی می‌باشد و از این گذشته انجام این مرحله نیازمند اطلاع کامل از مراحل گذشته بررسی کیفیت آب و روش‌های آماری است. وجود کامپیوتر و نرم‌افزارهای آماری باعث شده که به مرحله آنالیز داده‌ها و تفسیر داده‌ها توجه کافی نشود. از این گذشته نحوه تلفیق این مرحله با سار مراحل انجام گرفته از دیگر مشکلات پیش روی می‌باشد. تحلیل, ذخیره و بازیابی داده‌های کیفیت آب به طراحی یک سامانه ذخیره اطلاعات مربوط به کیفیت آب نیاز دارد که با در نظر اطلاعات مورد نیاز باید به روشی ذخیره شود که ضمن حفظ صحت داده‌هاء از سرعت بالایی برای بازیابی اطلاعات ذخیره شده برخوردار باشد. هر چند که ارائه یک سامانه واحد که نیازهای مربوط به کلیه واحدهای درگیر در فرایند ارزیابی کیفیت آب را فراهم آورد دشوار می‌باشد. اما چندین معیار اساسی وجود دارد که می‌تواند به عنوان چارچوب برای تصمیم‌گیری صحیح در این زمینه به قبل از ظهور و پیدایش کامپیوترها اطلاعات جمع‌آوری شده مربوط به کیفیت آب در پرونده‌های ویژه‌ای مانند دفترچه‌های مانند اطلاعات جمع‌آوری شده در سطح ملی دیگر این روش از کارایی برخوردار نخواهد بود. در کشورهای بسیار پیشرفته و با جمعیت بالا فراوان, به ازای هر ۱۰۰ کیلومتر مربع یک ایستگاه پایش وجود دارد درحالی که در هر ایستگاه حدود ۲۰ فاکتور کیفیت آب مورد بررسی قرار می‌گیرد که به این ترتیب برای کشوری با مساحت صد هزار کیلومتر مربع بین صد هزار تا یک میلیون داده کیفیت آب برای وارد کردن به سامانه اطلاعاتی تولید می‌شود. [۱۵] ۲-۴- بررسی داده‌ها بررسی و تایید داده‌های جمع‌آوری شده از مراحلی است که برای اطمینان از صحت اطلاعات باید انجام شود. مراحل زیر برای بررسی داده‌ها و تایید آزها انجام می‌شود: -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۳ دسئورالعمل پایئس کیفیت آب‌های سطحی [جاری) الف - بازنگری اطلاعات میدانی مسوول برنامه پایش باید اطلاعات میدانی دریافت شده را غربال‌سازی و بازنگری کند. به عبارتی باید واقصی بودن اطلاعات کنترل شود. در کنترل اطلاعات بهتر است از طریق فهرست‌هایی که در آن سوالات اساسی زیر مطرح می‌شود. کنترل شود: - آیا نتایج به‌دست آمده قابل پیش‌بینی بوده و یا غیر قابل انتظار می‌باشد؟ و اگر غیر قابل انتظار است» آیا احتمال و امکان‌پذیر بودن آن وجود دارد یا خیر؟ - آیا مشاهدات و گزارش‌هایی مبنی بر تغییرات شدید آب در آن زمان ارائه شده است تا پارامتر مربوط بتواند در حد - آیا پارامترهای مرتبط با پارامتر مربوط نیز تغییرات قابل توجهی داشته‌اند یا خیر؟ - آیا داده‌های به‌دست آمده با توجه به اطلاعات قبلی آن ایستگاه و یا اطلاعات ایستگاه‌های مجاور یا مشابه تفاوت - آیا اطلاعات کامل می‌باشند؟ درصورتی که اطلاعات ناقص باشد. باید دلایل آن‌را پیگیری کرد. ممکن است دستورالعمل‌ها به‌راحتی قابل فهم یا اجرا نباشد. در کاربرگ‌های داده‌های دریافتی باید کلیه اطلاعات مربوط به مشخصات ایستگاه‌هاء تیم اجرایی» تاریخ» زمان و شرایط هواشناسی و هم‌چنین شرایط طبیعی و انسان‌ساز به ویژه حوادث یا پدیده‌های مختلف ذکر شوند. - آیا کلیه اطلاعات و اندازه‌گیری‌ها براساس واحد صحیح بوده است؟ یا خیر؟ برای کاهش خطا باید از تبدیل اطلاعات داده‌ها از یک واحد به واحد دیگر خودداری کرد. به‌هر صورت درصورتی که داده‌های به‌دست آمده با توجه به نظرات افراد با تحربه غیر قابل قبول می‌باشد باید به آزها شک کرد. ب- بازنگری داده‌ها در بانک‌های اطلاعاتی در زمان وارد کردن داده‌ها به سامانه کامپیوترء باید داده‌ها مورد بررسی قرار گرفته و اطلاعات در کاربرگ‌های و جداول خاصی که طراحی شده» وارد گردند. برای کنترل داده‌ها می‌توان با انجام محاسبات ساده مانند تعیین میانه و میانگین از اشتباهات جلوگیری کرد. در صورت وجود داده‌های غیرعادی, که آزها را نمی‌توان براساس اطلاعات میدانی به‌دست آمده, توجیه کرد. باید آن اطلاعات به صورت مشخص وارد بانک اطلاعاتی شود و مورد بررسی قرار گرفته و تایید و یا عدم تایید آن معین شود. ج- بازنگری نتایج نهایی مرحله بعدی پس از وارد شدن اطلاعات در بانک اطلاعاتی» تهیه گزارش‌ها براساس یافته‌های ناشی از داده‌ها می‌باشد. حتی در این مرحله نیز باید نواقص, اشکالات و ابهامات را جستجو کرد. می‌توان بررسی‌های زیر را انجام داد: - بازنگری یافته‌ها با توجه به داده‌های سال‌های قبل - جستحو اطلاعات خارج از محدوده در نمودارها و نقشه‌ها - از حذف اطلاعات به دلیل تمایلات شخصی خودداری شود. یافته‌ها بررسی شود حتی اگر غیرعادی و قابل تشریح و -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - تجزیه و تحلیل داده‌ها ‏ و گزارش دهی ۸۳ به‌هرصورت» گزارش‌های تهیه شده باید قبل از ارائه به استفاده کنندگان بررسی شده و به آن اطمینان کامل داشت. این گزارش باید شرایط کیفی رودخانه را به صورت واقعی و دقیق نشان دهد. د- ایجاد سامانه شماره‌گذاری (کدینگ) سامانه شماره‌گذاری برای ردیابی, مراقبت و ذخیره‌سازی اطلاعات سودمند می‌باشد. در ایجاد سامانه شماره‌گذاری باید اطمینان حاصل کرد که سامانه ایجاد شده به راحتی قابل فهم و قابل استفاده می‌باشد. شماره‌گذاری باید برای ایستگاه‌هاء عوامل و سایر اطلاعات میدانی و نتایج آزمایشگاهی ایجاد شود. اگر اطلاعات برای سازمان‌ها ایحاد می‌شود» بهتر است شماره‌گذاری هماهنگ با شماره‌گذاری آن سازمان‌ها باشد. شماره‌گذاری می‌تواند با استفاده از موضوع‌های زیر و در نظر گرفتن یک شماره برای موضوع‌های زیر باشد: - نام استان - نام حوضه - نام رودخانه - شماره و یا نام ایستگاه - تاریخ نمونه‌برداری به عنوان مثال: - استان آذربایجان غربی با کد ۸: ۷ - حوضه رودخانه زاب با کد 780 - ایستگاه میرآباد ۸/۸۱۲ یا شماره 05 - تاریخ نمونه‌برداری - یازدهم مهرماه سال ۱۳۸۴ 840711 در نتیجه شماره نمونه‌برداری به صورت ۵۳-۱/۱۳-۹40711 ۸/۷/72 و با ۵0-05-840711 ۸۷۷-7 حاصل می‌شود. شماره به‌دست آمده نام یک لایه اطلاعاتی است که در بانک‌های اطلاعاتی ذخیره‌سازی می‌شود. شرکت‌های آب منطقه‌ای استان‌ها با هماهنگی شرکت مدیریت منابع آب ایران می‌توانند شماره‌گذاری هماهنگی را ایجاد کرده و فهرست ایستگاه‌های نمونه‌برداری را به هم‌دیگر اعلام کنند. می‌توان با استفاده از سامانه‌های اطلاعات جغرافیایی 015 محل این ایستگاه‌ها مشخص شده و در دوره‌های مشخص آنها را به روز کنند. ه- لایه‌های اطلاعاتی, بانک اطلاعاتی لایه‌های اطلاعات اصلی و مهم به شرح زیر می‌باشند: - استان - شهرستان - شهرها -------- صفحهٔ بعد -------- - روستاها 9 اراضی کشاورزی - کاربری اراضی (جنگل, مرتع, بایرء ...) - معادن - دامپروری‌ها - تصفیه‌خانه‌های فاضلاب شهری و روستایی - بیمارستان‌ها و مراکز درمانی - مراکز اورژانس - ایستگاه‌های پلیس - رستورآن‌ها - اطلاعات جمعیتی روستاها و شهرها - مراکز پذیرایی (تالارها و سالن‌ها) - حوضه‌های اصلی و فرعی - ایستگاه‌های هیدرومتری - ایستگاه‌های هواشناسی - ایستگاه‌های پایش - بده رودخانه در ایستگاه‌ها - کیفیت آب هر پارامتر به‌طور جداگانه - میزان رسوب - اطلاعات ایستگاه‌های هواشناسی -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - نجزبه و تحلیل داده‌ها ‏ و گزارس دهی ۸۵ ۱-۱-۲-۴ تشخیص نوع داده‌ها داده‌های جمع‌آوری شده در مطالعات مربوط به کیفیت آب انواع مختلف دارند. معمولا داده‌های مربوط به کیفیت آب دارای ویژگی‌های آماری هستند. تشخیص نوع داده‌ها می‌تواند حاوی اطلاعات مهمی درارتباط با روش‌های آماری مورد استفاده برای تحلیل داده‌ها باشد. مجموعه داده‌ها معمولا حاوی الگوهای توزیع مشخص و قابل تشخیص می‌باشند. به‌طورکلی داده‌هایی که در میانه حد توزیع قرار گرفته‌اند با فراوانی بیش‌تری وجود دارند» درحالی که فراوانی داده‌هایی که در حاشیه توزیع داده‌ها واقع هستند ناچیز می‌باشند. توزیع نرمال نمونه‌ای از توزیع با چنین ویژگی‌هایی می‌باشد. در نوع دیگری از توزیع داده‌های حاشیه به‌طور نامتقارنی نسبت به سایر داده‌ها توزیع شده‌اند. چنین توزیعی معمولا با عنوان توزیع غیرنرمال می‌باشند. بسیاری از داده‌های مربوط به کیفیت آب جز این مجموعه می‌باشند. شناسایی نوع توزیع داده‌ها اهمیت زیادی داردء زیرا پیش‌فرض بسیاری از روش‌های آماری براساس قرار گرفتن نحوه توزیع داده‌ها در هریک از محموعه‌های عنوان شده می‌باشد. چنان‌چه الگوی اولیه توزیع داده‌ها تشخیص داده نشود.ء در این حالت استفاده از - انواع داده‌ها * مستقیم: شامل انواعی از داده‌هاست که به‌طور مستقیم از کمی سازی کیفیت آب براساس یک مقیاس قابل اندازه‌گیری به‌دست می‌آیند. به عنوان مثال: غلظت. دماء تعداد جمعیت حیوانات و زمان ۹ غیرمستقیم: این داده‌ها مستقیما مورد محاسبه قرار نمی‌گیرند.ء بلکه از طریق سایر داده‌های اندازه‌گیری شده استخراج می‌شوند مانند: نسبت‌هاء درصدها و شاخص‌ها * هردو نوع دسته داده ذکر شده در بالا را می‌توان به دو بخش زیر تقسیم کرد: * پیوسته: شامل داده‌هایی است که می‌توانند درمحدوده مقیاس مورد اندازه‌گیری وجود داشته باشندء به عنوان مثال بین مقادیر دمای ۵/۶ و ۵/۷ مقادیر نامحدودی را می‌توان تصور کردء هرچند که این مقادیر خارج از محدوده تشخیص دستگاه مورد اندازه‌گیری می‌باشند. در مطالعات کیفیت آبء داده‌های پیوسته عمدتا شامل داده‌های فیزیکی و شیمیایی اندازه‌گیری شده می‌باشند. ۹ مقادیر ناپیوسته: شامل مقادیر شمارش شده می‌باشند و بین تعداد شمارش شده مقادیری وجود ندارند. مانند تعداد انواع مختلف موجوادت یا اشیا. در مطالعات کیفیت آب این مقادیر عمدتا مربوط به شاخص‌های زیستی می‌باشد. - داده‌های رتبه‌ای برخی از اطلاعات توصیفی مربوط به کیفیت آب به صورت‌های مختلفی ظاهر می‌شوند. مانند داده‌های رتبه‌ای تعیین کننده وضعیت کیفیت آب هم‌چون اول» دوم» سوم و هم‌چنین اطلاعات مربوط به سطوح پرغذایی وسایر اطلاعات مشابه که در این -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۶ دستورالعمل پاینسکیفیت آب‌های سطحی [جاری) محموعه گنجانده می‌شوند. هنگامی که اطلاعات به این صورت ارائه می‌شودء منظور این نیست که تفاوت بین رتبه اول و دوم لزوما برابر با تفاوت بین رتبه دوم و سوم می‌باشد. - داده‌های توصیفی این نوع داده‌ها صرفا شامل اطلاعات کیفی به‌جای اطلاعات کمی هستند.ء مانند کوچک, متوسطء بزرگ» روشن, تاریک. برای چنین نوع داده‌هایی می‌توان مقیاس را پیوسته در نظر گرفت. مثلا از کوچک تا بزرگ را می‌توان به عنوان یک مقیاس پیوسته فراونی نرمال یا غیرنرمال داشته باشند. از طرف دیگرء محاسبات غیر پیوسته (مانند داده‌های حاصل از شمارش) همواره دارای توزیع فراوانی غیرنرمال هستند. در حالت اخیر میزان غیرنرمال بودن معمولا به عواملی مانند توزیع فراوانی جمعیت و تکنیک‌های نمونه‌برداری وابسته است. قبل از استفاده از روش‌های آماری در داده‌های خاصی که فاقد توزیع نرمال می‌باشند. باید از انواع تبدیل داده‌ها استفاده کرد تا توزیع داده‌ها به حالت نرمال نزدیک‌تر شوند. در غیر این صورت لازم است که از تکنیک‌های غیرپارامتریک استفاده شود. برای داده‌های رتبه‌ای از روش‌های آماری جداگانه‌ای استفاده می‌شود. نسبت‌ها و درصدها (به‌ویژه درمواردی که از متغیرهای ناپیوسته استخراج می‌شوند) معمولا دارای توزیع فراوانی غیرعادی می‌باشند. به عنوان مثال ده درصد بقا در یک دسته از گونه‌های آزمایشی ممکن است مربوط به یک گونه از ده گونه باشد. درحالی که بقا ۵۰ درصد ممکن است مربوط به بقا یک گونه از هر دو گونه دو گونه از چهارگونه. سه گونه از شش گونه, چهارگونه از هشت گونه و سایر مواردء آیحاد شود. ۲-۱-۲-۴ اعتبارسنجی داده‌ها به منظور استفاده از داده‌های کیفیت آب موجود در بانک‌های اطلاعاتی در تصمیم‌گیری‌های مربوط به مدیریت منابع آب لازم است که هر ارگان و سازمان میزان دقت و صحت داده‌های موجود را مشخص نماید. دراین ارتباط توجه به این نکته ضروری است که تمامی مراحل فرایند بررسی کیفیت آب از طرح‌ریزی» جمع‌آوری نمونه و حمل و نقل گرفته تا آنالیز آزمایشگاهی و نهایتا ذخیره داده‌ها در میزان کیفیت داده‌هایی که ذخیره خواهند شد. موثر خواهد بود. از مراحل اولیه مربوط به تضمین اعتبار داده‌هاء دقت نظر کافی در هنگام شماره‌گذاری اولیه داده‌ها و ورود آنمها به کامپیوتر می‌باشد. با دقت کافی بر روی شماره‌گذاری و ورود داده‌ها به سامانه. می‌توان اشتباه‌های پیش آمده را به حداقل میزان ممکن کاهش داد. تجربه نشان داده که بخش وسیعی از اشتباه‌های به‌وقوع پیوسته مربوط به زمان انتقال داده‌ها از آزمایشگاه به کاربرگ‌های مخصوص رخ می‌دهد. بنابراین اطمینان کافی از کیفیت داده‌هایی که مورد آنالیز و تفسیر قرار می‌گیرند» از اهمیت اساسی برخوردار است. بدون دقت کافی در چنین مواردی کار کردن بر روی این داده‌ها فاقد اعتبار می‌باشد. از سوی دیگر چنان‌چه به‌طور مداوم داده‌های معتبر را با داده‌های غیرمعتبر تلفیق کرد.ء بانک اطلاعاتی ضعیف و فاقد اعتبار خواهد شد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - تجزیه و تحلیل داده‌ها ‏ و گزارش دهی ۸۷ یکی از موضوع‌های مهم واحدهای استفاده شده برای میزان غلظت پارامترها می‌باشد که باید در کلیه مراحل از یک واحد مناسب استفاده شود. (مانند 1۳1۸ 17173 یا میلی‌ گرم در لیتر) از تغییر واحد غلظت مواد در مراحل مختلف در حد امکان خودداری شود یا در گزارش‌ها و کاربرگ‌های ثبت نتایح اطلاعات به صورت مشخص بیان شود. الف - ارقام معنی‌دار در مجموعه داده‌های ثبت شده مقادیر معنی‌دار یک عدد ثبت شده کل تعداد رقم‌هایی است که بدون درنظر گرفتن ممیز آن عدد را تشکیل می‌دهند. به این ترتیب دو عدد ۶/۸ و۱۰ هر دو دارای ۲ رقم معنی‌دار می‌باشند درحالی که ۲۱۵/۷۳ و۱/۲۳۴۵ نیز هر دو دارای ۵ رقم معنی‌دار هستند. معمولا اولین رقم به عنوان بیش‌ترین رقم معنی‌دار درحالی که آخرین رقم به عنوان کم‌ترین رقم معنی‌دار نامیده می‌شوند. به عنوان مثال برای عددی هم‌چون ۱/۲۳۴۵ این ارقام به ترتیب ۱ و ۵ هستند. طبق تعریف, داده‌های پیوسته صرفا تضمینی از داده‌های واقعی می‌باشند. لذا داده‌هایی مانند ۱/۵ ممکن است نشان دهنده عدد ۰ با ۱/۴۳۹۹۹۹ باشد. لذا استفاده از سامانه‌ای که میزان دقت به‌کار گرفته شده در ارائه داده واقعصی را مشخص کند. ضروری است. داده‌های مربوط به کیفیت آب معمولا با مقادیر زیاد و توجیه ناپذیر ارقام معنی‌دار ثبت می‌شوند. یکی از دلایل این امر می‌تواند دقت بسیار بالاتر از حد نیاز دستگاه اندازه‌گیری (مانند ۷/۳۷۲ - 1آ0) یا ثبت داده در مقادیری که متناسب با دقت مورد نیاز نیست.» باشد. لذا رعایت اعتدال بین میزان دقت مورد نیاز و تعداد ارقام معنی‌دار یکی از نکات کلیدی در مطالعات کیفیت آب می‌باشد. ب- گرد کردن ارقام زمانی که تعداد ارقام معنی‌دار تولید شده بیش از مقادیر مورد نیاز باشد (به عنوان مثال در اثر دقت بیش از حد دستگاه اندازه‌گیری) کاهش تعداد ارقام واقعی ثبت شده می‌تواند یک گام ارزشمند تلقی شود. این کار در عمل به عنوان گرد کردن خوانده شود و عمدتا بر روی کم‌ترین رقم معنی‌دار اعمال می‌شود. یکی از روش‌های اجرای این کار می‌تواند استفاده از مراحل زیر باشد: - درصورتی که عدد بعد از آخرین عدد مورد نظر ۴ یا کم‌تر باشد آن عدد دست نخورده باقی می‌ماند. - درصورتی که عدد بعد از آخرین عدد مورد نظر ۵ همراه با هر نوع عددی به‌جز صفر باشدء به آن عدد یک واحد اضافه - چنان‌چه آخرین عدد مورد نظر ۵ به تنهایی یا ۵ همراه با صفر باشد در این حالت درصورتی که عدد مورد نظر زوج باشد آن عدد دست نخورده باقیمانده و درصورتی که فرد باشد به آن یک واحد اضافه خواهد شد. - در زمان میانگین‌گیری با سایر محاسبات مشابه»ء باید گرد کردن براساس تعداد اعداد سمت راست ممیز اعداد استفاده شده در محاسبه میانگین (یا شاخص‌های دیگر) انحام شود. زیراً درصورتی که تعداد ارقام سمت راست ممیز بیش از اعداد اولیه باشد و در گزارش کاربرگ‌ها ثبت شود.ء این اعداد صحت لازم را احتمالا نخواهند داشتء زیرا دقت این اعداد بیش از دقت تحهیزات اندازه‌گیری بیان شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- چ- داده‌های پرت در مطالعات کیفیت آب ممکن استء با مقادیری مواجه شد که در محدوده داده‌های محاسبه شده, نباشد. به عنوان مثال در اندازه‌گیری‌های کیفیت شیمیایی آب بسیاری از داده‌ها حول یک مقدار میانی متمرکز شده و تعداد اندکی از داده‌ها فاصله زیادی با مقادیر میانی دارند. با این وجود در برخی از موارد وجود چنین داده‌هایی در محموعه اندازه‌گیری شده محتمل است. در چنین مواردی تشخیص این نکته که آیا این تعداد جز مقادیر واقعی بوده که هر از چند گاهی در محموعه داده‌ها ظاهر می‌شوند و یا این که جز داده‌های پرت بوده که باید اصلاح شده با حذف شوند. بسیار حیاتی است. بر این اساس داده پرت به عنوان داده‌ای در نظر گرفته می‌شود که با الگوی عمومی مجموعه داده‌های موجود هم‌خوانی ندارد. برخی از شاخص‌های آماری" مانند میانه" که به عنوان یک شاخص مرکزی غیرپارامتریک است. متاثر از حضور داده‌های پرت در محموعه داده‌ها نمی‌باشد درحالی که میانگین تحت تاثیر مشکلی که در این‌جا وجود دارد چگونگی تمایز قایل شدن بین داده‌های پرت واقعی که جز محموعه داده‌هاست و داده‌های پرت که ناشی از اشتباه حین نمونه‌برداری و یادداشت‌برداری به‌وقوع می‌پیوندندء است. موشکافی در هنگام اعتبارسنحی داده‌ها و دقت نظر حین وارد کردن داده‌ها به کامپیوتر از جمله فعالیت‌هایی است. که می‌تواند از بروز داده‌های پرت در محموعه داده‌ها جلوگیری به عمل آورده یا میزان آن را به حداقل ممکن کاهش دهد. دقت بالا دارد. به عبارتی در صورت وجود و اجرای روش‌های کنترل کیفی و ثبت اطلاعات و مشاهدات انجام شده براساس روش‌های اجرایی مورد اطمینان در مراحل مختلف» نباید داده‌های پرت ایجاد شوند. د- حد تشخیص و مشکلات مربوط به آن داده‌های مربوط به کیفیت آب عموما حاوی غلظت‌هایی از متغیرهای شیمیایی هستند که پایین‌تر از حد تشخیص دستگاه اندازهگیری یا تکنیک به‌کار گرفته شده می‌باشند. این نتایج را معمولا می‌توان به صورت تشخیص داده نشده" و یا ارزش‌های کم‌تر از مقادیر اندازه گیری " یا (117) و یا مقادیر نیمه حد تشخیص" گزارش کرد. بر این اساس مقادیری که در محدوده پایین الگوی توزیع داده‌ها قرار گرفته‌اند به‌طور غیرطبیعی به صورت پنهان آمده و اصطلاحا با عنوان داده‌های سانسور شده " خوانده می‌شوند. این امر می‌تواند موجب تحریف اساسی نتایج آماری شود. در این ارتباط هیچ روش قطعی برای حل اساسی این مشکل پیشنهاد نشده است. با این وجود برخی از رویه ها می‌توانند اثرات سو این مشکل را تا حدی کاهش دهند. این رویه ها به شرح زیر می‌باشند: - آمارهای مربوط به کلیه داده‌های برداشت شده از جمله داده‌های (17آ) محاسبه شود. -‏ آمارهای مربوط به داده‌های کامل بدون در نظر گرفتن (1-7) تعیین شود. 1[- 51۵115115 2-0 (1001001:۳[1عل 1/01 -3 4- 1085-1۵ ۷۵0۶۵ 5010 .0 :0110ع1۱-01-01 11311۱1 -5 60-0 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - تجزیه و تحلیل داده‌ها ‏ و گزارش دهی ‎۸٩ - آمارهای مربوط به داده‌های کامل درحالی که به‌جای آ]آ مقدار صفر در نظر گرفته می‌شود را محاسبه نمود. - درحالی که به‌جای آ]آ مقادیر نیمه حد تشخیص جایگزین می‌شود. آمارهای مربوط به داده‌های کامل حساب شود. - از شاخص‌های آماری مانند میانه که نسبت به مقادیر ناچیز فاقد حساسیت می‌باشند. استفاده شود. - داده‌های پرتی که در دو انتهای حد توزیع داده‌ها از مقادیر برابری برخوردار هستند را حذف کرده و شاخص‌های آماری را بر روی بقیه داده‌ها محاسبه کرد. برای این که بتوان ابعاد و نحوه توزیع داده‌ها را حفظ کرد روش چهارم به‌ویژه برای میانگین و واریانس, ساده و قابل قبول به نظر می‌رسد. انحرافات اندک به‌وجود آمده نیز در برابر اشتباهات نمونه‌برداری قابل اغماض و اندک می‌باشند. چنان چه 17] در بین مجموعه داده‌ها قابلیت داشته باشد در این حالت ضمن استفاده از روش اولء آمار نهایی به صورت ارزش معادل گزارش شود. ۳-۴ تحلیل داده‌ها مار علمی است که با جمع‌بندی» جدول‌بندی و آنالیز داده‌ها سروکار دارد. روش‌های آماری قادر به خلاصه کردن و ارزیابی مقادیر داده‌های کوچک و بزرگ و ساده با پیجیده می‌باشند. آمار توصیفی به منظور چکیده کردن مجموعه داده‌های کیفیت آب به اشکال ساده‌تر قابل فهم تر مانند میانه یا میانگین به کار می‌رود. از این گذشته سوالات پیرامون ماهیت داده‌های کیفیت آب را نیز می‌توان به کمک روش‌های آماری پاسخ داد. برخی از نمونه سوالات مطرح شده در این ارتباط به شرح زیر می‌باشند: - وضعیت کل کیفیت آب در محل نمونه‌برداری شده به چه صورت است؟ - آیا کیفیت آب رو به بهبود یا رو به زوال است؟ - چگونه مقادیر متغیرهای مختلف در محل نمون‌برداری با یکدیگر ارتباط دارند؟ - میزان بار کلی مواد ورودی یا خروجی از سامانه آبی به چه میزان می‌باشد؟ - منابع آلاینده و میزان گستردگی آنها به چه صورت است؟ - آیا می‌توان با توجه به وضعیت گذشته کیفیت آب نسبت به پیش‌بینی وضعیت آینده اقدام کرد؟ زمانی که این گونه سوالات و سایر سوالات مربوط به صورت فرضیه مطرح می‌شوند می‌توان با استفاده از حداقل تفاوت معنی‌داره هم‌یستگی‌ها نسبت به پاسخ به این سوالات اقدام کرد. ان بخش به توصیف روش‌های آماری پایه به‌کار گرفته شده برای تحلیل داده‌های کیفیت آب می‌پردازد. این روش‌ها شامل روش‌های محاسبه» محدودیت‌هاء نمونه‌های توصیف‌ها و کاربردهای آن در مدیریت منابع آب می‌باشد. روش‌های آماری پایه تکنیک‌هایی است که به روش دستی می‌توانند مورد محاسبه قرار گیرند. با این وجود امروزه با ظهور روش‌های کامپیوتری استفاده از نرم‌افزارهای تخصصی در بین محققین رایج می‌باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۹ دستورالعمل پایسکیفیت آب‌های سطحی [جاری) ۱-۳-۴- روش‌های آماری پارامتریک و غیرپارامتریک روش‌های آماری پارامتریک و غیرپارامتریک برای محققین که فاقد اطلاعات کافی از روش‌های آماری پیشرفته هستند. استفاده می‌شود. هر چند استفاده از روش‌های آماری پارامتریک و غیرپارامتریک بستگی به تفاوت محققین است. اما علیرغم این از آن‌جا که داده‌های کیفیت آب عموما دارای توزیع نامتقارن هستند.ء لذا استفاده از روش‌های غیرپارامتریک به عنوان یک انتخاب قابل اعتماد می‌باشد. با این وجود استفاده از روش‌های پارامتریک که با تغییرات اعمال شده بر روی داده‌ها همراه است. نیز عمومیت دارد. در عمل پیش از انتخاب یکی از این روش‌ها باید نسبت به تعیین الگوی توزیع فراوانی داده‌های کیفیت آب اقدام کرد. برای این منظور می‌توان با استفاده از نمودارهای آماری از نحوه توزیع فراوانی داده‌هاء اطلاعات اولیه‌ای کسب کرد. ۱-۱-۳-۴ روش‌های آماری پارامتریک از آن‌جا که در مطالعات کیفیت آب از آب یا موجودات زنده نمونه‌برداری می‌شود که به عنوان یک بخش کوچک از محیط طبیعی به شمار می‌روند لذا محموعه داده‌های کیفیت آب که مورد آنالیز قرار می‌گیرند. فقط به عنوان نمونه‌ای از کل جمعیت مورد آنالیز به شمار می‌روند. بنابراین آمارهای مورد محاسبه نیز به عنوان تخمینی از عامل مورد نظر در جمعیت اصلی است. پس میانگین آماری نیز در حقیقت تخمینی از میانگین پارامتر در جمعیت اصلی است. از آن‌جا که میانگین نمونه مورد محاسبه قرار گرفته از یک نمونه به نمونه دیگر متفاوت است., با این وجود با تکرار نمونه‌ها می‌توان به میانگین واقعی رسید. تمامی روش‌های آماری پارامتریک بر مبنای در نظر گرفتن پیش‌فرض‌هایی از نحوه توزیع فراوانی جمعیت مورد بررسی استوار هستند. که با این پیش‌فرض‌ها می‌توان از واقع گرایانه بودن روش‌های مورد استفاده اطمینان پیدا کرد. درصورتی که پیش‌فرض‌های در نظر گرفته شده در این روش‌ها صحیح باشندء روش‌های پارامتریک به عنوان تکنیک‌هایی قدرتمند در آزمون فرضیات مورد استفاده قرار می‌گیرند. ۳-۱-۳-۴ روش‌های آماری غیرپارامتریک از آن‌جا که بسیاری از داده‌های کیفیت آب فاقد پیش‌فرض مربوط به الگوی توزیع فراوانی حتی با تغییر شکل اعمال شده بر رویدادها می‌باشند. لذا استفاده از روش‌های غیرپارامتریک به عنوان یک روش جایگزین دراین زمینه به شمار می‌روند. بعضی از ویژگی‌های شاخص‌های پارامتریک به شرح زیر می‌باشد: - این روش‌ها فاقد هرگونه پیش‌فرض در ارتباط با توزیع جمعیت می‌باشند. - داده‌های پرت و مقادیر از دست رفته! نمی‌توانند تاثیری بر روی نتایج به‌دست آمده شاخص‌های غیرپارامتریک داشته باشند. - نحوه محاسبه شاخص‌های غیرپارامتریک نسبت به روش‌های پارامتریک ساده‌تر است. - درک نتایج به‌دست آمده نسبت به روش‌های پارامتریک ساده‌تر است. - با مقادیر آندک نمونه نیز می‌توان به نتایج دلخواه دست پیدا کرد. به‌هر صورت در موارد غیرنرمال بودن توزیع داده‌ها که در مطالعات کیفیت آب به وفور دیده می‌شوند. روش‌های آماری غیرپارامتریک نسبت به روش‌های آماری پارامتریک قوی‌تر می‌باشند. ۱- ۱/15۱2 4 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - نجزبه و تحلیل داده‌ها ‏ و گزارس دهی ۹ مهم‌ترین شاخص‌های آماری غیرپارامتریک به شرح زیر می‌باشد: الف- میانه» دامنه و چارک میانه, دامنه و چارک به عنوان آمارهای غیرپارامتریک برای داده‌های کیفیت آب که از توزیع غیرنرمال برخوردار هستندء کاربرد دارد. این سه عامل درواقع همان عملکرد میانگین و انحراف معیار را برای مجموعه داده‌هایی که از توزیع نرمال برخوردار هستندء ایفا می‌کنند. - میانه: به عنوان یک شاخص مرکزی عمل کرده و به عنوان عددی نشان داده می‌شود که در مجموعه داده‌هاء تعداد مساوی ارقام در دو سوی (به سمت حداکثر و حداقل) می‌باشد. این شاخص هم‌چنان با عنوان پنجاهمین چارک نیز نامیده می‌شود. مهم‌ترین مزیت میانه عدم حساسیت آن به مقادیر داده‌های پرت می‌باشد.ء لذا به عنوان معیار بهتری از شاخص مرکزی نسبت به میانگین عمل می‌کند. - دامنه: تفاوت بین بیش‌ترین و کم‌ترین مقدار بین مجموعه داده‌ها بوده و به عنوان معیاری برای بررسی نحوه گسترش داده‌ها می‌باشد. با این وجود در مواردی که مقدار داده‌ها جمع‌آوری شده» محدود باشد این شاخص به عنوان بهترین شاخص آماری موجود به شمار می‌رود. - چارک: ارزشی است که در پایین آن درصد مشخص از مشاهدات در محموعه داده‌ها قرار گرفته‌اند. به عنوان مثال چارک ۷۵ درصد از نشان دهنده آن است که ۷۵ درصد از مشاهدات کم‌تر از آن و ۲۵ درصد بالاتر از آن می‌باشند. نحوه محاسبه این شاخص‌ها بر پایه این فرض استوار است که زمانی که مقادیر داده‌ها از کوچک به بزرگ مرتب می‌شوند. به‌طور متوسط تعداد 1۱ داده به 1+1 بخش با احتمالی مساوی تبدیل خواهند شد. در مطالعات کیفیت آب میانه و چارک ب- میانگین» انحراف معیار "ء واریانس و ضریب تغییرات میانگین و انحراف معیار از جمله پرکاربردترین شاخص‌های آماری در بحث آمار پایه می‌باشند. میانگین حسابی به عنوان یکی از معیارهای مرکزی بوده که تقریبا در مرکز محموعه داده‌هاء واقع است. از سوی دیگرء واریانس ‎)٩*(‏ از طریق متوسط مربع انحرافات داده‌ها از میانگین به‌دست می‌آید. انحراف معیار ‎)٩(‏ مربع جذر واریانس و به عنوان شاخص پراکندگی داده حول میانگین به شمار رفته و دارای واحد یکسان با میانگین است. در نهایت ضریب تغییرات (/۱-)) نسبت انحراف معیار به میانگین می‌باشد. به شرط این که مجموعه داده‌ها دارای توزیع نرمال باشند.ء میانگین و انحراف معیار شاخص خوبی برای دامنه تغییرات داده‌ها هستند. به عنوان مثال» ۶۸/۲۸۷ درصد از مقادیر داده‌ها در محدوده 5+ قراردارند. ۹۵/۴۶ درصد از مقادیر داده‌ها درمحدوده ۲۵+)2 و ۹۹/۷۲ درصد از مقادیر داده‌ها در محدوده ۳۵+ واقع شده‌اند. همان ‌طور که قبلا عنوان شدء میانگین و انحراف معیار بهترین کاربرد را در ارتباط با داده‌های با توزیع نرمال دارند. با وجود این, درصورتی که مقادیر بالایی از داده‌های پرت در محموعه داده‌ها وجود داشته باشد به دلیل حساسیت میانگین به مقادیر داده‌های پرت ازادمم۳مم 50۳ -1 9 م5132 -2 -------- صفحهٔ بعد -------- وی علیرغم نرمال بودن توزیع داده‌ها این اطلاعات ممکن است ننتایح غیرواقعی از توزیع داده‌ها نشان دهد.ء به همین دلیل زمانی که از میانگین استفاده می‌شود.ء این شاخص‌ها باید با واریانس یا انحراف معیار همراه باشد. به عنوان مثال با استفاده از مقادیر جدول (۱-۴) میانگین برابر ۲۴۶/۶ بوده که به‌طور واضحی از میانه ۲۱۸ بزرگ‌تر بوده لذا از برداشت اولیه مربوط به عدم تقارن توزیع داده‌ها به جدول ۱-۴- نمونه‌ای از محاسبات انجام شده آماری [۱۴] )( 6(( 9 )۳) )8۲( (0) 9 (0) )۳( (2)‏ (1) (1) اه ارزش‌های - شماره 5 د طبقه‌ر: طبقه‌د: وا 50 ردیف دس تقسر حدو ۱ بندی «بندی طبقه 0 (2 - با) ۸ 1 3 15 ۱29 0( ۹ ده رزش‌ها 0 5 1 0 ج می- 0 0.5000 0۱.047 1.3 1.3 1.26 1 396 116 0 + 100 124.5 2 3.6 8 0.4535 0.00۹7 2.3 2.3 2 300 7.1 0۱.05 3 127 10.7 4 174 143 5 ۱۹1 179 6 ۱92 ۱73 0 + 50| 17/15 اد 21.4 1[.][- 03035 5 44 4.4 2۹4 7 216 ۱74 25.0 8 216 151 26 9 26717 103 32.1 10 395 192 357 11 430 209 39.3 12 3605 216 429 13 ۱603 216 89 + 200 5 5 42 3.- 0.2019 6 5.022 5.0 0.00 4 173 218 42 15 1609 223 53.6 16 1۹3 251 57.1 17 216 26717 00.7 168 208 270 0 + 250 2/5 5 043 0.04 0.0160 45 - 66 6.6 0.40 19 270 272 679 20 277 277 71.4 21 305 305 90 + 300 3245 2 75.0 0.61 0.2201 0.152 4.1 41 1.08 22 345 345 76 23 116 300 2.0 24 101 3605 90 + 350 375 4 57 118 0.3610 0.0۹1 22 22 1.53 25 223 395 9.3 26 272 396 920 27 251 430 9 + 400 445 1 904 1.76 6( 0.020 0.8 1.0 0.00 + 450 0 233 0.4001 0.010 0.3 : 0 - (حا) 7/15 عدد داخل کادر نماینده میانه ارزش‌هاست. ۲-۳-۴- توزیع نومال در برخی از موارد پی بردن به توزیع فراوانی داده‌های جمع‌آوری شده هم از نظر تایید اعتبار تکنیک‌های مورد استفاده و هم به منظور ارزیابی میزان موثر بودن تغییر شکل داده‌ها می‌تواند مفید باشد. توزیع فراوانی از طریق شمارش تعداد دفعات که هر یک از -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - نجزبه و تحلیل داده‌ها ‏ و گزارس دهی ۳ مقدار اندازه گیری شده در محموعه داده‌ها یافت شده» رسم می‌شود. با اطلاع از توزیع فراوانی هم‌چنین می‌توان به شرایط تاثیر گذاری بر متغیر مورد نظر نیز پی برد. 40 3.8 20 10 00 6ج جر 6ج لا کر مهم وذس۲ا توزیع غیر نرمال توزیع نرمال شکل ۱-۴- توزیع نرمال و غیرنرمال داده‌ها همان‌طور که قبلا نیز عنوان شد بخش زیادی از تکنیک‌های آماری مورد استفاده شامل میانگین, انحراف معیار و آنالیز واریانس مستلزم نرمال بودن توزیع داده‌ها می‌باشند. اهمیت توزیع نرمال از آنجا ناشی می‌شود که: - بسیاری از داده‌های جمع‌آوری شده از محیط طبیعی دارای توزیع نرمال می‌باشند. - بسیاری از داده‌های با توزیع غیرنرمال را می‌توان به راحتی به توزیع نرمال تبدیل کرد. - جنبه‌هایی از محیط زیست که تمایل به تولید داده‌های با توزیع نرمال دارند به خوبی شناسایی شده‌اند. - ویژگی‌های مربوط به چنین توزیعی به‌طور وسیعی مورد مطالعه قرار گرفته است. - مقادیر میانگین حتی اگر از داده‌های توزیع شدیدا غیرنرمال برگرفته باشند. می‌توانند تشکیل مجموعه داده‌هایی با توزیع نرمال دهند. برخی از ویژگی‌های مربوط به توزیع نرمال به قرار زیر است: - داده‌ها به‌طور متقارن حول میانگین تمرکز پیدا کرده‌اند (میانگین» میانه و مد با یکدیگر برابر هستند) - منحنی توزیع نرمال دارای شکل زنگوله‌ای بوده به‌گونه‌ای که بخش اندکی از داده‌ها در مجموعه داده‌ها پرت می‌باشند. - توزیع داده‌ها حول میانگین با انحراف معیار مورد سنجش قرار می‌گیرد. با فرض این که نمونه‌برداری به‌طور تصادفی از یک محیط صورت گیرد. شرایطی که می‌تواند منجر به تولید داده‌های با توزیع نرمال شود به قرار زیر است: - بسیاری از عوامل بر روی داده‌های جمع‌آوری شده اثر دارند. در این جا منظور هر نوع عاملی است که موجب بروز یک -------- صفحهٔ بعد -------- ۴ دستورالعمل پایشسکیفیت آب‌های سطحی [جاری) - وقوع عوامل مستقل از یکدیگر می‌باشد. به عبارت دیگر وضعیت. حضور یا عدم حضور یک عامل بر روی وقوع عامل - اثرات مربوط به عوامل مستقل و افزایشی است. - میزان سهم هر عامل بر روی واریانس تقریبا برابر است. ۱-۲-۳-۴ روش‌های آزمون نرمال بودن داده‌ها نرمال بودن یک محموعه داده را می‌توان با استفاده از روش‌های بصری, گرافیک یا آزمون‌های آماری مورد بررسی قرار داد. الف- روش بصری هر چند این روش یک روش دقیق نیست اما به عنوان ساده‌ترین راه برای بررسی نرمال بودن توزیع داده‌ها به شمار می‌رود. این روش از طریق مقایسه بصری یک هیستوگرام از مجموعه داده‌ها با یک منحنی توزیع نرمال زنگی شکل عمل می‌کند. مراحل - داده‌ها به ترتیب صعودی مرتب شود. - محدوده داده‌ها را به عنوان مثال داده‌های مینیم تا ماکزیمم. به ۵ تا ۲۰ گروه مساوی تقسیم شود. - تعداد مقادیر مربوط به هر گروه شمارش شود. - تعداد مقادیر شمارش شده بر روی محور۷ در مقابل محدوده داده‌ها بر روی محور ۸ مشخص شود. تذکر: به عنوان یک قاعده کلی در محدوده مورد مطالعه تعداد کلاس‌ها از طریق جذر تعداد مقادیر به‌دست آید. چنان‌چه هیستوگرام تشکیل شده شبیه نمودار توزیع داده‌های نرمال زنگی شکل باشد. دراین حالت می‌توان چنین فرض کرد که داده‌ها دارای توزیع نرمال هستند. چنان‌چه هیستوگرام به صورت نامتقارن بوده و از توزیع زنگی شکل متفاوت باشدء می‌توان چنین فرض کرد که داده‌ها فاقد توزیع نرمال هستند. ب- روش گرافیک این روش نسبت به روش قبل» از قاطعیت بیش‌تری در تشخیص نرمال بودن توزیع داده‌ها برخوردار است. چنان‌چه داده‌ها از توزیع نرمال برخوردار می‌باشند» در این صورت توزیع فراوانی تجمعی (0710)! به‌صورت یک خط مستقیم نسبت به گراف احتمالی نرمال پلات خواهد شد. مراحل استفاده از این روش عبارتند از: - داده‌ها به ترتیب نزرولی ردیف شود. - به هر رقم یک شماره رتبه (موقعیت) داده شود. این رتبه از یک تا 1 متغیر بوده که در آن 1 شماره نقاط در مجموعه داده‌ها می‌باشد. - برای هرنقطه» توزیع فراوانی تجمعی از طریق فرمول زیر محاسبه شود. 1۳۵۵۵۳۷۷ ۳1۵11۷۵ -۱ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - تجزیه و تحلیل داده‌ها ‏ و گزارشس دهی ۹۵ 100 و - (۰۲4)10 (] +1) - ارزش مربوط به هر نقطه در مقابل ارزش توزیع فراوانی تجمعی آن بر روی گراف احتمالی نرمال پلات شود. درصورتی که پلات به صورت یک خط مستقیم باشد در آن صورت مجموعه داده‌ها دارای توزیع نرمال خواهند بود. ج- روش‌های آماری روش‌های قبلی مورد استفاده برای بررسی نرمال بودن توزیع داده‌ها هم‌چنان از قاطعیت لازم در زمینه این که آیا هیستوگرام زنگی شکل بوده (در روش بصری) و هم‌چنین تا چه حد نقاط توزیع فراوانی تجمعی به خط مستقیم نزدیک هستند. (درروش گرافیکی) برخوردار نیست. با این وجود روش‌های بهتر در آزمون‌های نرمالیته روش‌های آماری مانند آزمون نیکویی برازش" 0-1691 ۷-1۰ و ۳۴۵11۳۵80۲۵۷-۹11۳۵۲ می‌باشند. در مواردی که تعداد نمونه کم‌تر یا برابر ۵۰ باشد ۷۷-1051 به عنوان یک روش مناسب پیشنهاد شده است. درحالی که در مورد تعداد نمونه بیش از ۵۰ داده باشد روش 51711۳10۷-/011108۳0۷ بهتر جواب می‌دهد. آزمون‌های نیکویی برازش و 7-1051) در مورد نمونه‌هایی با تعداد داده مساوی یا بیش‌تر از ۲۰۰ عدد کاربرد دارد. این آزمون‌های اخیر در مورد نمونه‌های با تعداد کم اگر داده‌ها به شدت نامتقارن باشند موثر واقع نمی‌شوند. در چنین مواردی آزمون‌هایی که برای نمونه‌های با اندازه کوچک کاربرد دارد (مانند-/۷ 1) کاربرد بهتری دارند. با این وجود.ء میزان تحربه محقق نقش اساسی در انتخاب هر کدام از این روش‌ها دارد. - آزمون نیکویی برازش از آن‌جا که این آزمون در سالیان گذشته یک روش پرکاربرد و ساده برای بررسی نرمال بودن داده‌ها بوده استء لذا به توضیح این روش پرداخته می‌شود. آزمون نیکویی برازش از طریق مقایسه بین یک توزیع مشاهده شده در مقایسه آنچه که از یک توزیع فرضی انتظار می‌رود به نرمال بودن توزیع داده‌ها پی می‌برد. روش مورد استفاده در این آزمون به قرار زیراست: * مجموعه داده‌ها به تعداد (17 توزیع فواصل فرضی تقسیم شود. * تعداد ارقام مورد انتظار در هر فاصله محاسبه شود (به‌طور نسبی برای این آزمون 5 < ۳1 مورد نیاز است). * تعداد ارقام مشاهده شده (01)) در هر فاصله محاسبه شود. *آماره (*۳ نیکویی برازش را با استفاده از فرمول زیر به‌دست آورید: عل ۷ ۹ نتیجه به‌دست آمده را با مقدار استخراج شده از جدول توزیع فراوانی *)2 مقایسه کرده, درصورتی که )7 < (ر)7*0 باشد آنگاه داده‌ها دارای توزیع نرمال خواهند بود. یا 0 سطح معنی‌داری از آزمون می‌باشد که در مطالعات مربوط به بررسی کیفیت آب معمولا بین ۰/۱۰- ۰/۰۵ در نظر گرفته می‌شود. (۷) تعداد درجه آزادی است. (۲ . 4) برای توزیع فراوانی آزمون نیکویی برازش داریم: ۳۱-6 - | -------- صفحهٔ بعد -------- ۹۶ دستورالعمل پایئسکیفیت آب‌های سطحی [جاری) * تعداد عوامل تخمین زده شده با استفاد از داده‌ها -۷711۱ در این‌جا (17 تعداد کل فواصل مورد استفاده بر روی داده‌هاست. برای منحنی های نرمال دو عامل را با استفاده از میانگین (*) و انحراف معیار نمونه تخمین زده می‌شوند. فراوانی مورد انتظار (۳1) با استفاده از توزیع فراوانی فرضی که مشخص کننده بخشی از داده‌ها است که در یک محدوده فرضی جای می‌گیرند به شرط این که داده‌ها از توزیع مورد نظر پیروی کنند. به عنوان مثال در بخش قبلی برای داده‌های با توزیع نرمال ۶۸/۲۶ درصد از داده‌ها در محدوده ۱+ انحراف معیار میانگین واقع شده‌اند. تمامی جداول آماری که حاوی نمودارهای توزیع نرمال می‌باشند با استفاده از واحدهای انحراف معیار» تشکیل می‌شوند. واحدهای انحراف معیار به صورت ۷-۸(/6) به‌دست می‌آیند که در آن + داده مورد نظر ‏ میانگین پارامتر مورد نظر و 6 انحراف آزمون ۱۷۷-1 یک ویژگی مثبت این آزمون مناسب بودن آن برای انواع مختلف داده‌ها بدون شرایط محدود کننده می‌باشد. تنها عیب این آزمون محدودیت آن به نمونه‌هایی با تعداد داده ۵۰ یا کم‌تر آن و هم‌چنین پیچیدگی محاسبه آن است. مراحل مربوط به انجام این آزمون شامل موارد زیر است: الف- جمع مربعات میزان انحراف هر کدام از داده‌ها از مقدار میانگین را طبق فرمول زیر محاسبه نمایید: 0 20-22 -ل ب- داده‌ها را به ترتیب نزولی مرتب شود. ج- میزان (۴) به‌صورت زیر محاسبه شود. (>- درصورتی که (13) زوج باشد. در مواردی که ۳ فرد باشد از 1(/2 - ) - ۷ استفاده شود. د- میزان ضرایب 13 برای ۵6 ....,21,22 از جداول آماری مربوط استخراج شود. ه- میزان شاخص ۷7 را با استفاده از این ضرایب استخراج شده در محدوده ای که بین دو انتهای آماره است محاسبه شود. 8 -(1 +[ ) )0۵ 2) ۷-۶ و- تعداد به‌دست آمده از فرمول بالا با مقدار (3) 170مقایسه شود. چنان‌چه 1۷< ۷0 باشد آنگاه داده‌ها فاقد توزیع نرمال 5 461211010 1-51304۵۳0 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - نجزبه و تحلیل داده‌ها ‏ و گزارس دهی ۹۷ ۳-۳-۴- توزیع غیرنرمال چنان‌چه آزمون‌های فوق به اثبات برسانند که یک مجموعه داده فاقد توزیع نرمال است در چنین حالنی هم می‌توان از روش‌های غیرپارامتریک برای تحلیل داده‌ها استفاده کرد و یا این که با استفاده از فرایندهایی که بر روی داده‌ها انجام می‌شود. ابتدا اقدام به تغییر شکل داده‌ها کرد و سپس بعد از آن که توزیع داده‌ها به فرم نرمال در آمده نسبت به استفاده از روش‌های پارامتریک اقدام کرد. الف - تغییر شکل داده‌ها تغییر شکل فرایندی است که در آن داده‌های خام به کمک روش‌های ریاضی به مقادیر مختلفی تبدیل می‌شوند. یکی از روش‌های رایج تغییر شکل داده‌ها استفاده از لگاریتم یا جذر داده‌های اولیه به‌جای خود داده‌ها می‌باشد. در مرحله بعد این داده‌های تغییر شکل یافته, مجدد در ارتباط با آزمون توزیع نرمال مورد بررسی قرار می‌گیرند. هر چند می‌توان انواع مختلف تغییر شکل را بر روی داده‌ها اعمال کرد.ء اما معمولا تنها یکی از تغییرات است که داده‌ها را به توزیع نرمال تبدیل می‌کند. انتخاب نوع تبدیل معمولا با مراجعه به توزیع فراوانی داده‌های اصلی در جمعیت مورد بررسی و با کمک عواملی مانندهه و ل| صورت می‌گیرد. برای داده‌هایی با توزیع نرمال» واریانس و میانگین مستقل از یکدیگر می‌باشند. لذا پلات کردن این دو عامل هیچ‌گونه روند مشخصی را نشان نمی‌دهد. چنان‌چه در یک مطالعه میانگین و واریانس به هم وابسته باشندء می‌توان از قانون توان برای تغییر شکل داده‌ها استفاده کرد. این قانون بیان می‌کند که واریانس یک جمعیت به نسبت توان از میانگین تغییر می‌کند: "2۸ < ۵87 برای داده‌هایی که از شمارش مقادیر به‌دست آمده‌اندء (۵) به اندازه هر واحد از نمونه وابسته است و (ا) که شاخص از توزیع داده‌ها است از صفر برای یک توزیع منظم تا بی‌نهایت برای توزیع گسترده متفاوت خواهد بود. در چنین مواردی معمولا از تغییر شکل زیر می‌توان استفاده کرد: )2 ج ,2 که در آن (1-0(/2) - ۳. برای داده‌های با توریع پویسون " که << 82 است بنابراین 0-1 <28 دراین حالت تغییر شکل مناسب براساس فرمول باللا برای 1 توان (17) به صورت 5 را ۲7 در نتیجه این که از تغییر شکل زیر باید استفاده کرد: از آن‌جا که (/ - )لد +[ به محض تشخیص نوع تغییر شکل مناسب برای مجموعه داده‌ها و تایید آن باید نسبت به تغییر شکل مناسب داده‌ها اقدام کرد و سایر تحلیل های بعدی را بر روی داده‌های تغییر شکل یافتهء انجام داد. ب- آزمون فرضیات منظور استفاده از آمارهای مختلف برای آنالیز داده‌های جمع‌آوری شده این اهداف را باید به صورت سوالاتی که به لحاظ آماری قابل پاسخ دادن باشند (به عنوان نمونه به صورت فرضیات) مطرح کرد. به عنوان مثال این سوالات می‌تواند شامل موارد زیر باشند: * آیا از زمان یک (11) تا زمان دوم (12) هیچ گونه تغبیر در روند متغیر * به وقوع پیوسته است؟ ۷ 00۷۷۵۴ 12210۳ -1 0 -2 -------- صفحهٔ بعد -------- آیا در یک رودخانه مشخص تفاوتی بین کیفیت آب در نقطه ,۱ و ۸/17 وجود دارد؟ * چنین سوالاتی را می‌توان به فرضیات زیر تبدیل کرد: * فرض صفر(10]): هیچ گونه تغییر یا روندی وجود ندارد. * فرض جایگزین» فرض یک (۸۸) روند یا تغییراتی درمحدوده مورد مطالعه وجود دارد. این سوالات را می‌توان با استفاده از روش‌های آماری مانند ۳-1691 1051- 1و آنالیز واریانس پاسخ داد. مثال: هدف از انجام یک مطالعه کیفیت آب بررسی کیفیت آب در رودخانه فلت و مطالعه آثار احتمال فعالیت‌های 2۱ معدن‌کاری در معادن تونگستن " به روی این رودخانه است؟ این هدف را می‌توان با استفاده از یک چند فرضیه زیر مورد بررسی قرار داد: ه فرض صفر (4110 در این جا یک اثر قابل اندازه‌گیری ناشی از تخلیه فاضلاب فعالیت‌های معدن کاری وجود دارد. * فرض یک (11۸): در این‌جا اثرات اکولوژیک قابل محاسبه ناشی از فعالیت‌های معدن کاری وجود ندارد. در هر نوع آزمون فرضیه دو نوع اشتباه ممکن است پیش بیاید: اشتباه نوع اول: رد کردن فرض صفر درصورتی که در عمل فرض صفر صحیح است. اشتباه نوع دوم: پذیرفتن فرض صفر درصورتی که در عمل فرض صفر اشتباه است. در مطالعات کیفیت آب ریسک قابل پذیرش» که احتمال وقوع اشتباه نوع اول می‌باشد. معمولا ۵ پا ۱۰ درصد در نظر گرفته می‌شود. مقدار 0 -1 معادل سطوح پذیرش آزمون است. با کار کردن بر روی سطح احتمال ۰/۹ (به عنوان مثال ۹۰ درصد) به این معناست که دراین جا یک شانس ده درصدی برای وقوع اشتباه نوع اول متصور است و احتمال وقوع اشتباه نوع دوم یا (] نیز معمولا ده درصد است. به لحاظ آماری تا حد امکان ۸ باید کم‌ترین مقدار ممکن را داشته باشد. متاسفانه به محض کاهش میزان ۸ ۸ افزایش پیدا می‌کند. بنابراین ایجاد یک تعادل بین این دو ضروری به نظر می‌رسد. آزمون فرضیات را می‌توان در ارتباط با مواردی شامل: ۱) استنباط در ارتباط با نتایج به‌دست آمده (به عنوان مثال ه8) برای این که درک کرد آیا تفاوت معنی‌داری بین میانگین غلظت‌های محاسبه شده در دو پیکره آبی وجود دارد پا خیر 0) به منظور آزمون فرضیات که در ارتباط عوامل آماری صورت می‌گیرد. به عنوان مثال همگنی واریانس‌ها یا نرمال بودن توزیع داده‌ها. معنی‌دار بودن آماری یا معنی‌دار بودن زیستی متفاوت است. به عنوان نمونه داده‌ها ممکن است دارای تفاوت آماری باشند.ء درحالی که نتوان به هیچ‌گونه نتایج عملی رسید. از سوی دیگر وجود تفاوت زیستی یا شیمیایی نیز تحت شرایط خاصی منجر به بروز تفاوت آماری نخواهد شد. علیرغم تمام موارد بالا قضاوت نهایی به استنباط و تجربه محقق برمی‌گرددء زیرا هدف از استفاده از این روش‌ها کمک به چنان‌چه از روش‌های آماری برای مقایسه دو مجموعه داده استفاده شود.ء به عنوان مثال میانگین‌ها در این حالت برای معتبر بودن این مقایسه‌ها واریانس دو محموعه داده 5) باید به‌طور تقریبی با هم مساوی باشد. این همگنی واریانس را می‌توان با استفاده از آزمون ۲۳ 51 که با محاسبه میزان ۳۳5 و مقایسه آن با میزانی که در جدول تحت شرایط آزمون وجود دارد» عمل می‌کند. مورد سنحش قرار داد. |- 1 2-1 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - تجزیه و تحلیل داده‌ها ‏ و گزارش دهی ۹۹ مثال: چنان چه "رو < *ره: و[] ,"رو + "رون ]1 بیان می‌کند که دو واریانس به‌طور معنی‌داری یا یکدیگر تفاوت ندارند. چنان‌چه این فرض صفر باشد. نتیجه می‌شود که تحت سطح معنی‌داری انتخاب شده توسط آزمون دو واربانس مختلف با یک‌دیگر متفاوت هستند. در این حالت فرض می‌شود 4.6 < 19 س و25 10,8 > و1 ۱- میزان ۳5 از طریق نسبت بین واریانس بزرگ‌تر به واریانس کوچک‌تر محاسبه می‌شود پس 2 - 4.6/۱.9- 5ُو/ قع ۳۲ ۲- این میزان سپس با میزان [ری..|2/ی۳ (1- ۱ ۷۱ با - و (۷) از جدول آماری مربوطه مورد مقایسه قرار می‌گیرد. 0 < [۳۵.05]249 3.61۰ 7 [24.9 0251 ۳۵ از آن‌جا که این یک آزمون دو طرفه" می‌باشد (که درآن ,5 می‌تواند بزرگ‌تر یا کوچک‌تر از 5 باشد) میزان ۳۶3/61 نشان دهنده احتمال 0.05 < »0 و میزان 2.90 - ۲ نشان دهنده 0.10 <ه هستند. ۴-۳-۴- ارائه اطلاعات هدف اصلی ارائه اطلاعات مفید و مناسب با دقت لازم می‌باشد. این موضوع با ارائه جداول تکمیل شده خیلی مشکل می‌باشد. اغلب مردم به اعداد هر کدام از پارامترها در هر ایستگاه به تنهایی علاقه‌مند نمی‌باشند. به‌ویژه وقتی آنها می‌خواهندء حداقل یا حداکثر پارامتر (خوب و بد بودن شرایط) و روند فصلی یا سالیانه را بدانند. چارت‌ها و نمودارها به‌طور کلی بهترین روش برای ارائه داده‌ها الف - جداول استاندارد این جدول معمولا یک روش برای بازیابی اطلاعات ذخیره شده در بانک اطلاعاتی را فراهم می‌آورند. ب- نمودارها در بسیاری از موارد نمودارهاء کار ارائه و تحلیل و درک داده‌ها را تسهیل می‌کنند. معمولا نمودارها به‌طور مستقیم از بانک اطلاعاتی تهیه می‌شوند. با این وجود کاربران می‌توانند نمودارهای مورد علاقه خود را نیز با استفاده از نرم‌افزارهایی که به‌طور مستقیم به مجموعه داده‌ها مرتبط هستند تهیه کنند. نمودار برای مشخص کردن خلاصه نتایج ناشی از میزان زیادی اطلاعات برای ساده نشان دادن کلیه موضوع‌ها و یافته‌ها استفاده می‌شود. ۳ نوع اصلی از نمودارها برای داده‌های پایش استفاده می‌شود که شامل: - نمودار ستونی - نمودار خطی - نمودار گرد 1 0ع[[2]-1-1۷۵ -2 -------- صفحهٔ بعد -------- ۱.۰ دستورالعمل پایس کیفیت آب‌های سطحی [جاری) نمودار خطی و ستونی برای ارائه نتایج (مانند امتیاز ارزشیابی) در یک محور افقی متغیر (زمان یا مکان) استفاده می‌شود که محور عمودی مربوط به پارامتر بوده و محور افقی زمان یا مکان (ایستگاه‌ها) می‌باشد. این نمودارها می‌توانند دارای دو محور عمودی باشند که برای دو پارامتر که مرتبط با همدیگر می‌باشند. استفاده می‌شوند. برخی از موضوع‌هایی که در ارائه نمودارها باید مد نظر قرار گرفت به شرح زیر می‌باشند: - هرنمودار باید دارای یک هدف مشخص و شفاف باشد. - نقاط داده‌ها بر روی یک نمودار باید مناسب برای آرزش‌های واقعی باشد و موجب از بین رفتن معنی نمودار نشود. - ساده باشد و پیجیده نباشد زیر می‌تواند موجب خطا برای خواننده مطالب شود. - عناصر نمودار محدود باشد. نمودارهای گرد باید به ۵ یا ۶ بخش محدود باشد. حداکثرتعداد خط‌های نمودارهای خطی ۳ عدد باشد. - عنوان نمودار ساده و برای اطلاعات نشان داده شده در نمودار کافی باشد. از یک راهنما برای تشریح موضوع‌های نمودار استفاده شود. - برای داده‌هایی که توزیع آنها به صورت غیر نرمال است.ء بهترین روش آماری استفاده از میانه و محدوده ۲۵ و ۷۵ درصدی تغییرات اطلاعات به صورت یک باکس پلات" است. در این روش محدوده تغییرات» محدوده اعداد متوسط داده‌هاء میانه داده‌هاء تعداد داده‌ها را مشخص می‌کند. در شکل شماره (۲-۴) یک باکس پلات را آرائه شده است. ۳۵ ۳ ۱۵ 1 ۱ ۵ صفر شکل ۲-۴- نمونه‌ای از یک باکس پلات 1 130 -[ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - تجزیه ون نام ایستگاه: نام رودخانه اصلی: نام استان: دوره نمونه‌برداری: از تاری تاریخ نط ز 1 نط ز ۵ شاخص‌های آماری تعداد نمونه‌های حذف شده با مشکل‌دار تعداد نمونه‌های نهایی میانگین حداقل تاریخ حداقل میانه تاریخ حداکثر انحراف معیار ۴-۴ مقایسه نتای برای کیفیت آب رودخانه مصارف آب که برای آزه هرکدام از این مصارف ن لیل داده‌ها ‏ و گزارس دهی زشط جدول ۲-۴- نتایج و اطلاعات آماری پایش کیفیت آب خ |۱1 تا تاریخ || 20 715 ۹03 5 ۱ میلی‌گرم | میلی‌گرم | میلی‌گرم | میکروموس بر ۱ کدورت ۱ دما(آب) ۱ دما (هوا) بر لیتر بر لیتر بر لیتر , سانتی‌متر مربع ۱ سانتی‌گراد ۲ سانتی‌گراد سر شش سب سس لا ال ما با نا اک ما ر را ال لا نا اک رل سس الا اک ی 1 با لا لا لا سل لک اب ابا باا ‏ الا نلل ‏ نلل ال ال ی سل ال سل ار ال ن ی سر از شش سل ال ن ی لس سل ج حاصل از پایش با معیارها و استانداردهای معتبر کیفیت آب آب‌های سطحی جاری» مشخص کردن وضعیت تطابق کیفیت آب برای مصارف مختلف می‌باشد. به عبارتی استاندارد خاصی وجود نداشته و استانداردها بسته به نوع مصارف آب آن رودخانه تدوین شده است. مهم‌ترین | استانداردهایی طراحی شده است شامل آشامیدن» کشاورزی» صنعتء» تفرجی, و حفاظت می‌باشد. برای دادی از پارامتر ها به عنوان عوامل اصلی محسوب می‌شوند و استاندارد براساس این پارامترها طراحی شده حاصل از پایش با معیارها و استانداردهای معتبر کیفیت آبء اقدامات زیر انجام شود. -------- صفحهٔ بعد -------- الف- تعیین استانداردهای مورد نظر با توجه به نوع مصارف حوضه در حال حاضر برای مصارف شرب از استاندارد کیفیت آب خام سازمان بهداشت جهانی استفاده می‌شود. در کشور استاندارد کیفیت آب آشامیدنی براساس نشریه شماره ۱۱۶-۳ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی منتشر شده است. لیکن در مطالعات منابع آب پس از مشخص شدن نتایج کیفی ایستگاه‌های آب‌سنحی؛ برای تعیین وضعیت کیفیت منابع آب جاری از دیاگرام شولر استفاده می‌شود. برای استاندارد آب کشاورزی اغلب از دیاگرام ویلکوکس استفاده می‌کنند. برای استاندارد آب صنعت و تفرج از نشریه ۴۶۲ معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس‌جمهور با عنوان «راهنمای طبقه‌بندی کیفیت آب خام, پساب‌ها و آب‌های برگشتی برای مصارف صنعتی و تفرجی» می‌توان استفاده نمود. هم‌چنین می‌توان از استانداردهای ملی امریکا ۹۷5۳ یا۳۸] استفاده کرد. ب- مقایسه با استانداردها تعیین شده پس از تعیین استاندارد مورد نظرء باید بین مقادیر استاندارد و مقادیر اندازه‌گیری شده در برنامه پایش مقایسه‌ای صورت گیرد. پس از انتخاب پارامترها می‌توان متوسط هر پارامتر در طول دوره پایش را با استاندارد مقایسه کرد و یا در طول زمان پایش» وضعیت هر پارامتر را با استاندارد مقایسه کرد تا زمان‌های مغایرت با تطابق با استاندارد در هر ایستگاه مشخص شود. ضمنا درصد زمان‌های تطابق و عدم تطابق نیز از شاخص‌هایی است که می‌توان استفاده کرد. در منابع آب سطحی جاری که تحت تاثیر منبع یا منابع آلاینده می‌باشند برخی از پارامترهای اصلی ‎٩(‏ پارامتر توصیه شده ۲5۳ یک یا چند منبع آلاینده, در بیش‌تر زمان‌های اندازه‌گیری بالاتر از حد استاندارد می‌باشند. این پارامترها می‌توانند به عنوان شاخص آلودگی آن منبع آب جاری شناخته شوند و بررسی این پارامترها در طول زمان یا ایستگاه‌های نمونه‌برداری» وضعیت و تغییرات کیفی یکی از شاخص‌های مورد استفاده در بررسی کیفی منابع آب سطحی, شاخص کیفی آب (۷/1) می‌باشد. این شاخص با استفاده از تعدادی از پارامترها و یک تابع ریاضی بین این پارامترها تعیین می‌شود. هر کدام از پارمترهای مذکور در میزان شاخص کیفی آب سهمی دارند. مهم‌ترین روش تعیین شاخص کیفی آب روش 517 می‌باشد اما شواهد و تجارب در کشور ما نشان داده است که استفاده از شاخص کیفی آب با استفاده از روش‌های سایر کشورهاء وضعیت واقصی 1- 3121100 2[ ۹۵۳۱112110 2-۷۷/۵10۲ 002111۷ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - تجزیه و تحلیل داده‌ها ‏ و گزارش دهی ۱.۳ ۶-۴۳ روندیابی تغییرات پارامترهای کیفی براساس زمان پارامترها در هر مکان به دلایل مختلف در طول زمان تغییر می‌کنند. در شرایط عادی در طول ماه‌های مختلف از سال دمای هوا و در نتیجه دمای آب تغییر می‌کنند. هم‌چنین با توجه به ماه‌های خشک و تر سال, بعضی از پارامترهای کیفی آب تغییر می‌کنند که تغییرات این پارامترها در یک حد مشخص می‌باشد. در شرایط غیرعادی از قبیل تخلیه مواد آلاینده به رودخانه یا عوامل اقلیمی مانند بارندگی شدید و سیلاب» میزان تغییرات یک پارامتر شدید خواهد شد. لازم به دکر است روندیابی تغییرات پارامترهای کیفی در طول زمان اغلب به صورت هفتگی یا ماهیانه و یا فصلی انجام می‌شود و بستگی به دوره اندازه‌گیری برنامه پایش دارد. با انجام حداقل دو سال پایش ماهیانه یا فصلی می‌توان حدود تغییرات عادی پارامترهای کیفی آب را مشخص کرد. لازم به ذکر است شرایط اقلیمی و میزان آبدهی که از شرایط طبیعی هر حوضه رودخانه می‌باشند» بر پارامترهای فیزیکی -- شیمیایی و زیستی تاثیر خواهند داشت به عنوان مثال بارندگی باعث افزایش مواد معلق و کدورت رودخانه می‌شود. افزایش بده باعث افزایش ظرفیت خودپالایی رودخانه شده و افزایش اکسیژن محلول (با فرض ثابت بودن مواد آلاینده و میزان اکسیژن خواهی زیستی و شیمیایی) می‌شود. افزایش دما باعث کاهش اکسیژن محلول آب و می‌تواند باعث افزایش اکسیژن خواهی شیمیایی و زیستی شود. ۷-۴- روندیابی پارامترها براساس ایستگاه از ابتدای یک حوضه تا مصب رودخانه, پارامترهای کیفی منابع آب سطحی جاری به دلایل مختلف تغییراتی دارند. این تغییرات به دلیل ویژگی‌های طبیعی و انسان‌ساز در یک حوضه‌ایجاد می‌شود. لذا به منظور بررسی وضعیت هر پارامتر در یک رودخانه از بالادست تا مصبء ایستگاه‌های نمونه‌برداری در طول حوضه نصب خواهد شد و پارامترهای مختلف در این ایستگاه‌ها اندازه‌گیری می‌شود. تغییرات یک پارامتر در طول مسیر رودخانه برای شناسایی نوع و عوامل آلاینده محیط در بازه‌های مختلف حایز اهمیت می‌باشد. هم‌چنین اطلاع از کیفیت آب رودخانه در بازه‌های مختلف, امکان مدیریت تامین آب را برای مصارف متفاوت از بازه‌های رودخانه برای بررسی یک یا چند پارامتر در طول مسیر رودخانه اقدامات زیر انجام می‌شود. -‏ مشخص کردن ایستگاه‌های اندازه‌گیری بر روی نقشه - مشخص کردن منابع آلاینده در حوضه - مشخص کردن میزان آبدهی در ایستگاه‌های مختلف و تغییرات آن - ارائه نمودارهای روند تغییرات یک پارامتر - بررسی تغییرات پارامتر با توجه به پروفیل طولی رودخانه, آبدهی و منابع آلاینده - پردازش و جمع‌بندی -------- صفحهٔ بعد -------- ۱.۴ دستورالعمل پاینسکیفیت آب‌های سطحی [جاری) در پیوست شماره ۱۳ مثال‌هایی در خصوص بررسی روند زمانی و ایستگاهی یک پارامتر و هم‌چنین مقایسه با استانداردهای رودخانه ارائه شده است. ۸-۴- چگونگی ارائه نتایج و نحوه به‌ کار گیری آن یکی از موضوع‌های اساسی در یک برنامه پایش کیفیت آب ارائه گزارش‌هایی است که یافته‌های مهم در آن ارائه شده باشد. سازمان‌های آب منطقه‌ای و محیط زیست نیازمند گزارش‌های تفصیلی بوده درحالی که بعضی از ارگان‌ها به گزارش‌های خلاصه‌تر نیاز دارند. ۱-۸-۴ گزارش‌های تخصصی در طراحی یا برنامه‌ریزی یک گزارش کیفیت آب باید موضوع‌های زیر در نظر گرفته شود: - اهداف مطالعات - تیم انجام دهنده - نحوه تأمین بودجه مورد نیاز - روش‌های استفاده شده - اقدامات انجام شده برای کنترل کیفی برنامه - ارائه پردازش انجام شده - ارائه نتایج به‌دست آمده - سوالات و ابهامات که در اثر نتایج حاصل شده است. ارائه نمودارهاء جداول و نقشه‌ها باعث افزایش رضایت مطالعه کننده می‌شود و سودمند است. از وجود اطلاعات خام در پیوست گزارش‌های مطمئن شده و موضوع‌ها و نکات مورد نیاز ارائه شود. ۳-۸-۴- گزارش‌های عمومی گزارش‌هایی که برای عموم مردم تهیه می‌شود باید کوتاه و با ارائه موضوع‌های اساسی باشد. این گزارش‌ها باید قالب و ساختار غیر فنی داشته و شامل تعاریف اصطلاحات و مفاهیمی نباشد که ممکن است برای مردم ناآشنا باشد. نمودارهای ساده» جداول خلاصه و نقشه با توضیحات و اطلاعات قابل فهم» می‌تواند برای عموم سودمند باشد. این نوع گزارش بهتر است شامل یک توضیح خلاصه از برنامه, اهداف پارامترهای پایش شده» نقاط اندازه‌گیری شده و یک خلاصه‌ای از نتایج و پیشنهادها و نظرات تهیه کننده باشد. هم‌چنین منابع تامین کننده مالی برنامه نیز ارائه شود. به نظر می‌رسد ارائه نتایج به دو صورت اصلی عادی و اضطراری در سطوح زیر در کشور جمهوری اسلامی ایران قابل انجام می‌باشد: -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - تجزیه و تحلیل داده‌ها ‏ و گزارش دهی ۱*۵ ۳-۸-۴ شسرایط عادی شرایط عادی به‌طور منظم و براساس برنامه زمان‌بندی پایش, اطلاعات در سطوح زیر ارائه می‌شود: - ارسال اطلاعات و گزارش هر رودخانه توسط پیمانکار (شرکت‌های خصوصی) برنامه پایش به شرکت‌های آب منطقه‌ای استانی. - ارسال اطلاعات و نتایج تجزیه تحلیل حوضه‌های مرتبط از شرکت‌های آب منطقه‌ای استانی و شرکت‌های آب و فاصلاب استانی به مدیریت حوضه‌های اصلی و دفتر محیط زیست و کیفیت منابع آب شرکت مدیریت منابع آب ایران و یا وزارت نیرو و یا سایر سازمان‌های مرتبط. - ارسال نتایج پردازش و اطلاعات به معاونت‌های شرکت مدیریت منابع آب و ارسال به سازمان‌های ذیربط درخواست کننده (مشترک در دریافت اطلاعات) مانند سازمان حفاظت محیط زیست.ء وزارت بهداشت و جهاد کشاورزی. - ارائه نتایج می‌تواند به صورتی باشد که اطلاعات جدید دریافتی (یک نسخه از کاربرگ‌های مربوط تایید شده) به همراه فایل الکترونیکی آن که شامل کلیه اطلاعات قبلی و جدید استء ارسال شود. روش‌های مختلف توزیع گزارش و نتایج آن در جوامع عمومی شامل موارد زیر است: * ارسال گزارش: گزارش به صورت الکترونیکی با پست عادی برای سازمان‌های دولتی و غیردولتی ذینفع ارسال شود ابتدا باید یک فهرست از سازمان‌ها تهیه کرد و براساس آن گزارش ارسال شود. * ارائه شفاهی نتایج در منطقه مورد مطالعه: با انتخاب مکان‌هایی مناسب نتایج گزارش با استفاده از اسلاید یا تجهیزات دیگر ارائه می‌شود. جلسات عمومی: براساس یک برنامه زمان‌بندی جلسات, نتایج برنامه پایش در جلسه‌های مختلف ارائه می‌شود. * چاپ گزارش در روزنامه ها یا مجلات استانی یا کشوری * کنفرانس‌های خبری ۴-۸-۴ شرایط اضطراری درصورتی که یک یا چند پارامتر بیش از حد استاندارد و در نتیجه آب آلوده باشد و برای مصرف کننده آب (شرب» کشاورزی» صنعت., تفرج و...) خطرات شدیدی را به همراه داشته باشد یا روند تغییرات به نحوی باشد که خطر جدی را در آینده ایحاد خواهد کرد باید گزارش اضطراری به شرکت‌های آب منطقه‌ای ارسال شده و پس از تایید. اقدامات اصلاحی یا پیشگیرانه توسط سازمان‌های ذیربط با مدیریت شرکت آب منطقه‌ای آن استان انجام شود. ۹-۴- ارائه پیشنهادها و راهکارها با توجه به حساسیت‌های مختلف محلی, منطقه‌ای یا ملی پیشنهادها و راهکارهای لازم نیز می‌تواند در سطوح مختلف انجام گیرد. بررسی و اتخاد تصمیمات با توجه به نوع اقدام مورد نیاز و محدوده مسوولیت هرکدام از سطوح انجام خواهد شد. -------- صفحهٔ بعد -------- پیشنهادها و راهکارهای تیم‌های اجرا کننده برنامه پایش که به‌طور مستقیم در ارتباط با برنامه پایش هستند و نقاط قوت و ضعف آن برنامه پایش را شناسایی می‌کنند» مفید می‌باشد. هم‌چنین پیشنهادهای بازرسان» که کنترل کننده برنامه پایش می‌باشند و از مشکلات. نواقص, قابلیت اجرا و کمبودها و هم‌چنین نقاط قوت برنامه آگاهی دارند.ء می‌تواند در بهبود برنامه پایش مفید باشد. یکی از ورودی های جلسات بازنگری برنامه پایش جمع‌بندی پیشنهادها و راهکارهای لازم برای بهبود برنامه پایش می‌باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۵ پ ی اطلاعات کیفی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم - نتحوه ثبت اطلاعات در بانک‌های اطلاعات کیفی ۱*۹ ۱-۵- بانک‌های اطلاعات کیفی, محلی, منطقه‌ای و ملی حوضه‌های آبریز مختلف کشور در استان‌های مختلف واقع شده و منابع آب این حوضه‌ها تحت مدیریت شرکت‌های آب منطقه‌ای استانی می‌باشد. در هر استان می‌توان اطلاعات حوضه‌های تحت مدیریت را جمع‌آوری و در یک بانک اطلاعاتی ذخیره کرد. تعدادی از حوضه‌های کشور فراتر از یک یا چند استان می‌باشد به صورتی که سرشاخه‌های آن از یک استان آغاز شده و پس از عبور از یک یا چند استان (با اتصال شاخه‌های فرعی) وارد استان پایین دست حوضه گردیده و به مصب آن وارد می‌شود. درخصوص این حوضه‌ها باید به صورت منطقه‌ای عمل کرد به عبارتی پایش‌های آتی حوضه‌های بزرگ از طریق پایش‌های زیر حوضه‌ای انجام شده و هر استان اطلاعات خود را وارد بانک اطلاعاتی می‌کند. لیکن با ایجاد یک مدیریت حوضه در یکی از شرکت‌های آب منطقه‌ای یا شرکت مدیریت منابع آب ایران و یا وزارت نیرو و یا سایر مراجع ذیربطء می‌توان کلیه اطلاعات در این مرکز را دریافت و پردازش کرده و در اختیار شرکت‌های آب منطقه‌ای مرتبط قرار داد. همان‌طور که قبلا ذکر گردید شرکت مدیریت منابع آب ایران (وزارت نیرو) باید اطلاعات را از شرکت‌های سهامی آب منطقه‌ای به صورت به‌هنگام یا با استفاده از اینترنت و یا از طریق دسترسی به بانک‌های اطلاعاتی شرکت‌های آب منطقه‌ای دریافت کرده و مجموعه این اطلاعات در شبکه مرکزی شرکت مدیریت منابع آب ایران ذخیره و پردازش شود. ۵-- نحوه گزارش گیری از اطلاعات به تفکیک سطوح محلی» منطقه‌ای و ملی نحوه گزارش‌گیری از این بانک اطلاعاتی می‌تواند در سطوح زیر انجام شود: - گزارش‌گیری از یک حوضه در محدوده تحت مدیریت شرکت آب منطقه‌ای هر استان -‏ گزارش‌گیری از یک حوضه (به‌طور کامل) -‏ گزارش‌گیری از حوضه‌های مختلف یک استان -‏ گزارش‌گیری به صورت منطقه‌ای (با گروه بندی حوضه‌های اصلی در مناطق غرب» شرق» مرکزی» جنوب و شمال) -‏ گزارش‌گیری در سطح ملی بدیهی است این گزارش گیری‌ها می‌تواند به تفکیک اطلاعات مختلف (پارامترهاء ایستگاه‌ها و دوره‌های زمانی) باشد. هم‌چنین گزارش‌ها می‌تواند براساس کل اطلاعات اندازه‌گیری شده» متوسط دوره‌های زمانی (ماهیانه, فصلی و سالیانه)» حداکثر و حداقل یک پارامتر در یک دوره زمانی» انحراف معیار و یا سایر شاخص‌های آماری باشد. ۳-۵- بررسی و تحوه گردش اطلاعات و تدوین چارجوب تشکیلاتی تبادل اطلاعات بین معاونت‌های مختلف آب وزارت نیرو با مجموعه محیط زیست کشور اطلاعات توسط پیمانکاران یا کارشناسان شرکت‌های آب منطقه‌ای استان‌های مختلف و یا شرکت‌های آب و فاضلاب استانی و.. . تهیه می‌شود. این اطلاعات توسط شرکت‌های آب منطقه‌ای و یا سایر شرکت‌های مرتبط به بخش محیط زیست و کیفیت منابع آب -------- صفحهٔ بعد -------- ی دستورالعمل پاش کیفیت آب‌های سطحی (جاری) شرکت مدیریت منابع آب ایران» شرکت آب و فاضلاب کشور و یا وزارت نیرو ارسال می‌شود و مجموعه‌این اطلاعات در یک بانک اطلاعاتی که به شبکه شرکت و یا وزارتخانه متصل می‌باشد حفظ و نگهداری می‌شود. برای استفاده سایر کاربران در شرکت مدیریت منابع آب ایران» شرکت آب و فاضلاب کشور و یا وزارت نیرو می‌توان برای افرادی که حق استفاده از این اطلاعات را دارندء با ایحاد یک نام کاربر و رمز ورود به آنها اجازه دسترسی به این اطلاعات را داد. هم‌چنین می‌توان حق دسترسی به لایه‌های مختلف اطلاعاتی متفاوت را ایجاد کرد. به عنوان مثال برای شرکت‌های آب منطقه‌ای هر استان می‌توان حق برداشت از بانک اطلاعاتی حوضه‌های تحت نظارت آن استان یا حوضه‌های مجاور را داد. سازمان‌های دولتی مرتبط مانند سازمان حفاظت محیط زیستء وزارت بهداشت و. .. نیز می‌توانند با ارسال درخواست به شرکت مدیریت منابع آب ایران و یا وزارت نیروء به عنوان یک کاربر تلقی شوند و از طریق شبکه شرکت و یا وزارت نیرو حق برداشت اطلاعات را برای یک زمان مشخص داشته باشند. ۳-۵- نحوه به روز نگهداشتن اطلاعات برای به روز نگه داشتن اطلاعات بایدء نتایج پایش پس از یک مهلت زمانی وارد بانک اطلاعاتی شود. برای کنترل این موضوع می‌توان اقدامات زیر را انجام داد. - برای برنامه پایش هر حوضه یک برنامه زمان‌بندی مشخص تدوین شود تا اجرا کننده پایش براساس آن برنامه پایش را انجام دهند. در برنامه پایش باید با توجه به وسعت و سایر شرایط حوضه مورد پایش» یک مهلت زمانی برای عملیات میدانی و آزمایشگاهی و یک مهلت زمانی برای وارد کردن اطلاعات به شبکه در نظر گرفت. لازم به ذکر است مهلت زمانی برای اجرای برنامه پایش باید با در نظر گرفتن احتمال عدم امکان اندازه‌گیری در یک زمان مشخص به دلیل شرایط اقلیمی و یا مشکلات عملیات میدانی تنظیم شود. پس از جمع‌آوری برنامه‌های زمان‌بندی پایش در شرکت‌های آب منطقه‌ای و شرکت‌های آب و فاضلاب استانیء و شرکت مدیریت منابع آب ایران و یا وزارت نیرو یک برنامه زمان‌بندی کامل پایش در کل کشور تدوین می‌شود که در بخش پایش آب‌های سطحی» شبکه داخلی شرکت مدیریت منابع آب ایران و یا وزارت نیرو برای آگاهی کاربران ارائه خواهد شد. وضعیت اجرای برنامه پایش در حوضه‌ها (انجام شده در حال انجام و در حال برنامه‌ریزی) به صورت هفتگی بازنگری شده و در شبکه اعلام می‌شود. این امر با ارتباط متقابل بین شرکت‌های آب منطقه‌ای» شرکت‌های آب و فاضلاب استانی» شرکت مدیریت منابع آب» شرکت آب و فاضلاب کشور و یا وزارت نیرو از طریق شبکه‌های الکترونیکی قابل انجام می‌باشد. (حتی این موضوع می‌تواند از طریق پیمانکاران برنامه پایش به صورت هفتگی به وزارت نیرو و شرکت مدیریت منابع آب» شرکت آب و فاضلاب کشور و شرکت‌های آب منطقه‌ای, شرکت‌های آب و فاضلاب استانی و. . . اطلاع داده شود). با آگاهی از این برنامه پایش اطلاعات به روز در اختیار کاربران قرار خواهد -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم - نحوه ثبت اطلاعات در بانک‌های اطلاعات کیفی )۱ ۵-۵- معرفی بانک‌های اطلاعاتی مناسب امروزه نرم‌افزارهای مختلفی در زمینه لایه‌های اطلاعاتی و بانک‌های اطلاعاتی وجود دارند که می‌توانند عملیات‌های غربال‌سازی و جداسازی اطلاعات. محاسبات اولیه و آنالیزهای آماری پیشرفته را برای اطلاعات وارد شده به کامپیوتر انجام دهند. این نرم‌افزارهاء مزایای زیادی داشته و به راحتی می‌توان از آن برای رسم نمودارها و جداول مختلف استفاده کرد و به سهولت قابلیت بازنگری و ویرایش داشته و یا امکان ایجاد تغییرات در آن وجود دارد. نرم‌افزارهایی که بیش‌تر در این خصوص استفاده می‌شود نرم‌افزارهایی مانند1۳۲۵ 021170) , 123 1018 , |۳۵ می‌باشند. برای مدیریت داده‌های فراوان باید از نرم‌افزارهای بانک اطلاعاتی استفاده کرد. بانک‌های اطلاعاتی می‌توانند داده‌های زیادی را ذخیره‌سازی کرده و اطلاعات مرتبط را از یک فایل به فایل دیگر انتقال داد. هم‌چنین اطلاعات را می‌توان به اطلاعات کوچک‌تر درصورتی که از بانک اطلاعاتی استفاده می‌شود این اطلاعات با بخشی از آن می‌تواند به نرم‌افزارهای آماری برای انجام محاسبات آماری یا رسم نمودارها و جداول انتقال داده شود. نرم‌افزارهایی که عموما برای بانک اطلاعاتی استفاده می‌شود شامل 0 ۲۵ ۱۷/1۵0۲ ۳1۱۵ دکعع۸ و ۳۵۵۲۵ است. از آن‌جا که در حال حاضر با استفاده از نرم‌افزارهای 5آ7) می‌توان ارتباط بین ایستگاه‌ها و اطلاعات را بر قرار کرد و در بعضی از پردازش های اطلاعات به ویژه ارائه موقعیت جغرافیایی بسیار مناسب می‌باشد. لذا می‌توان از بانک‌های اطلاعاتی نرم‌افزارهای 15:) استفاده کرد اما از آن‌جا که انجام تحلیل‌های آماری و ریاضی در این نرم‌افزارها محدود می‌باشد.ء لذا می‌توان از نرم‌افزارهایی استفاده کرد که قابلیت ارتباط با نرم‌افزارهای 5آ7) مانند ۸۲۵۵5 را داشته و هم‌چنین دارای قابلیت تحلیل‌های آماری و ریاضی می‌باشد. به‌هرحال نرم‌افزارهای پیشنهادی برای بانک‌های اطلاعاتی باید دارای چند ویژگی زیر باشند: - امکان استفاده در سیستم‌های عامل‌هایی باشد که اغلب نرم‌افزارهای آماری» مدل‌سازی و 5ا0 بتوانند در آن محیط به کار روند. رایج‌ترین سیستم عامل در دنیا و کشور ایران در حال حاضر ۷/۱1۵0۷/5 است. - امکان ارتباط با نرم‌افزارهای 0015 مانند ۸۲۵۷۱۵۷ دا۸۲۵۵ و نرم‌افزارهای آماری تخصصی مانند 5055 را داشته باشد. - امکان استفاده در شبکه‌های اطلاعاتی را داراً می‌باشد. ۶-۵- بررسی و ارائه روش نگهداری داده‌ها داده‌ها را می‌توان به چند صورت زیر نگهداری کرد. برای افزایش ضریب حفظ ایمنی اطلاعات می‌توان تعدادی از اقدامات زیر را انجام داد. - بایگانی برگه‌های اطلاعاتی به‌طور کامل - ضبط بر روی لوح فشرده به صورت دوره‌های زمانی هفتگی - ایجاد یک حافظه در شبکه وزارت نیرو و یا شرکت مدیریت منابع آبء و شرکت مدیریت آب و فاضلاب کشور و ضبط این اطلاعات در حافظه مربوط -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳ دستورالعمل پایشسکیفیت آب‌های سطحی (جاری) ۷-۵- نحوه ایمن‌سازی سامانه اطلاعات کیفی به تفکیک سطوح مختلف محلی, منطقه‌ای و ملی با ایجاد بانک اطلاعاتی و طبقه‌بندی اطلاعات و طبقه‌بندی دسترسی کاربران می‌توان گزارش‌گیری برای موضوع‌های مختلف و با سطوح مختلف دسترسی تقسیم‌بندی کرد و کاربران امکان دسترسی به سطوح مختلف را داشته باشند. لازم به ذکر است این سطوح می‌تواند در ابتداء توسط کاربر تعیین و براساس آن سطح دسترسی آن مشخص شود ۸-۵- نیروی تخصصی مورد نیاز برای انجام نمونه‌برداری,» آزمایش‌ها و ثبت نتایج در کاربرگ‌های مربوط نیاز به کارشناس و تکنسین منابع آب آزمایشگاهی بوده و شبکه باید کارشناسان کامپیوتر (نرم‌افزار» سخت افزارء فناوری اطلاعات) را به کار گرفت. به منظور استفاده این اطلاعات در محیط 5 نیاز به کارشناسان متخصص در امر 015 می‌باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۶ نحوه بازنگری برنامه پایش و اصلاح -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل نسشسم - نحوه بازنگری برنامه پایش و اصلاح شسبکه پایش ۱۵ ۱-۶- تدوین چارچوب بازنگری برنامه‌های پایش همان‌گونه که قبلا گفته شد اهداف پاش می‌تواند متنوع باشد بنابراین برنامه‌های پایش متناسب با میزان دستیابی به اهداف مشخص باید مورد بازنگری قرار گیرد. بدیمی است هر برنامه پایش عاری از نواقص و اشتباهات نبوده و حداکثر کارایی و کیفیت را نخواهد داشت به عبارتی برنامه پایش یک برنامه ثابت نمی‌باشد. برنامه پایش باید به صورت پویا باشد و در طول زمان بهبود یاید. بازنگری برنامه پایش مانند بازنگری‌های نظام‌های مدیریتی " انجام شود. بازنگری برنامه‌های پایش می‌تواند به دو حالت دوره‌ای (عادی) و اضطراری انجام شود. بازنگری برنامه پایش عادی و اضطراری را می‌توان از طریق تشکیل جلسه با حضور کلیه واحدهای ذیربط از قبیل اجرا کننده (پیمانکار) برنامه پایش» شرکت‌های آب منطقه‌ای استانی» شرکت‌های آب و فاضلاب استانی» کارشناسان و مسوولین وزارت نیرو شرکت مدیریت منابع آب» شرکت مدیریت آب و فاضلاب کشورء سازمان حفاظت محیط زیست. اداره کل حفاظت محیط زیست استان‌هاء وزارت بهداشت؛ اداره کل بهداشت منطقه» وزارت صنایعء اداره صنایع و معادن و وزارت جهاد کشاورزی و سایر افراد ضروری تشکیل شود. بازنگری دوره‌ای برنامه پایش (عادی) می‌تواند در دوره‌های ۶ ماهه یا سالیانه انجام شود و بازنگری اضطراری برنامه پایش در صورت ایجاد شرایط خاص و یا خطرناک تشکیل می‌شود. بازنگری برنامه پایش باید به دلایل قانع کننده‌ای انجام شود برخی از این دلایل در زیر بیان شده است لیکن به‌هر دلیلی, بازنگری برنامه پایش منوط به دسترسی به نتایج و مشاهدات ناشی از برنامه اولیه و اطمینان از نتایج به‌دست آمده یا گزارش‌های ارائه شده توسط مجریان برنامه پایش می‌باشد. - عدم دستیابی به اهداف از پیش تعیین شده - تغییر روش‌ها و انتشار دستورالعمل‌های جدید پایش - عدم ایجاد اطلاعات مفید و مناسب به دلیل نامناسب بودن عوامل برنامه پایش از قیبل نامناسب بودن ایستگاه‌هاء پارامترهاء دوره‌های پایش و یا دستورالعمل‌های نمونه‌برداری - ایجاد مسایل جدید با توجه به نتایج پایش‌های انجام یافته - ایجاد برخی از مسایل فنی و مالی جدید - ایجاد تغییرات در سطح حوضه از نظر انسان‌ساز یا طبیعی (احداث یا تغییرات یک منبع آلاینده» بهره‌برداری از یک سازه‌آبی» تغییر برداشت آب» تغییر قابل توجه کاربری اراضی» اجرا پروژه‌های عمرانی تاثیرگذار بر کیفیت آب) - دسترسی به اطلاعات ارزشمند در حوضه یا برنامه‌های توسعه حوضه که ناشی از مشاهده‌های مجریان برنامه پایش و با دریافت اطلاعات از سازمان‌های مختلف باشد. به‌هر حال انجام بازنگری برنامه پایش می‌تواند در موضوع‌های مختلف زیر انجام شود: - تغییر در ایستگاه‌ها |- ۱1028016 ۷7 -------- صفحهٔ بعد -------- ۶ دستورالعمل پاش کیفیت آب‌های سطحی (جاری) * _درصورتی که نتایج پایش دو ایستگاه مجاور کاملا مشابه باشندء می‌توان تواتر پایش در یکی از ایستگاه‌ها را کاهش داد. * _درصورتی که تغییرات ایجاد شده در سطح حوضه یا برنامه‌های توسعه آن حوضه و یا نتایج پایش به صورتی باشد که نیاز به اضافه کردن یک ایستگاه شود. - تغییر در پارامترها * _درصورتی که نتایج یک پارامتر به‌طور کامل در دوره پایش (حداقل یکسال) در کلیه ایستگاه‌ها میزان ناچیزی را نشان دهد. * درصورتی که بتوان با اطمینان از رابطه یک پارامتر» پارامتر دیگر را تا حد قابل قبول محاسبه کرد.ء به عبارتی ضریب هم‌بستگی بسیار بالایی بین یک پارامتر و پارامتر دیگر در تمامی دوره پایش در کلیه ایستگاه‌ها مشاهده شود. می‌توان تواتر پایش آن پارامتر را کاهش داد. * درصورتی که تغییرات ایجاد شده در سطح حوضه یا برنامه‌های توسعه آن حوضه و یا نتایج پایش به صورتی باشد که نیاز به اضافه کردن یک یا چند پارامتر یا به صورت احتمالی حذف یک پارامتر (احتمال ناچیز) شود. ۳-۶- پایش و ارزشیابی شبکه‌های پایش در سطوح مختلف محلی, منطقه‌ای و ملی ارزشیابی شبکه‌های پایش برای کنترل فرایند برنامه پایش از الزامات یک برنامه پایش می‌تواند در نظر گرفته شود. برای انجام این امر می‌توان اقدامات زیر را انجام داد: - ایجاد یک شبکه بازرسی در شرکت‌های آب منطقه‌ای استان‌های مختلف, شرکت‌های آب و فاضلاب استانیء و شرکت مدیریت منابع آب ایران» شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور و یا وزارت نیرو برای کنترل فرایند برنامه پایش در سطح استان‌ها و کشور با استفاده از نیروهای متخصص و با تجربه - بازرسی دوره‌ای (تصادفی) در استان‌های مختلف برای بازدید و تهیه گزارش تطابق‌هاء نواقص و مغایرت‌های موضوع‌های زیر: * تکمیل کاربرگ‌های ثبت نتایج» کنترل مدارک و ۸ * وارد کردن اطلاعات به شبکه‌ها براساس برنامه زمان‌بندی * وضعیت اندازه‌گیری ایستگاه‌هاء پارامترها و زمان‌بندی * انجام دستورالعمل‌های نمونه‌برداری و آنالیز کنترل رعایت مسایل ایمنی در نمونه‌برداری ۰ کنترل تجهیزات و وسایل نمونه‌برداری و آزمایشگاهی (مناسب و کافی بودن تجهیزات. واسنجی) * کنترل وضعیت تخصص و آگاهی افراد ذیربط -------- صفحهٔ بعد -------- فصل شم -نجوه بازنگری برنامه بایش واسالح سک اس - بازرسی دوره‌ای از نتایج پایش در سطح حوضه آبریزی که چند شرکت آب منطقه‌ای و شرکت آب فاضلاب استانی با هم پذیرد (حداقل هر شش ماه یکبار) بازرسی دوره‌ای از نتایج پایش که سطح ملی باید توسط وزارت نیرو صورت پذیرد (حداقل سالی یک‌بار) -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- سابقه پایش آب‌های سعلحی در سایر کشورها -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- پ. ۱-۱- تاریخچه و سوابق تدوین دستورالعمل‌های مشابه در سایر کشورها براساس بررسی‌های کتابخانه‌ای و اطلاعات جمع‌آوری شده از شبکه‌های مختلف اطلاعاتیء دستورالعمل خاصی مربوط به یک کشور مشابه در مورد شرح خدمات این مطالعات یافت نشد. البته برای هرکدام از نیازمندی‌های پایش اطلاعات فراوانی در کشورهای مختلف وجود دارد. براساس بررسی‌های انجام شده تنها یک دستورالعمل در زمینه پایش کیفی آب یافت گردیده که تقریبا این دستورالعمل می‌باشد. این دستورالعمل به‌صورت یک کتاب با عنوان ۳ ۷1010۵ 0۵11 ۷۷/۵۱۵۲" ۰ 1330110۳۱۵۸ 20 500165 باتاهن ۲۳۹۳/۵۱۵۳ اه 1۳۵1001۵110 200 معاکعل 1۳۵ ما بای ها ۳ ۸ که با پشتیبانی و سفارش سازمان برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد" (177[۳1) و سازمان بهداشت جهانی " (۷/110) توسط تعدادی از دانشمندان و متخصصان مختلف دنیا تهیه شده است. هدف از تهیه این کتاب» تدوین یک ابزار اجرایی و عملی جمست مدیریت کیفی آب برای آژانس‌ها و سازمان بین‌المللی و محلی که به موضوع کیفیت آب می‌پردازند. می‌باشد. این کتاب اطلاعات مورد نیاز در خصوص طراحی و اجرای یک برنامه پایش کیفی آب در راستای ارزیابی کیفی آب و مطالعه در خصوص اثرات ناشی از آلودگی بر محیط زیست را ارائه می‌کند. هم‌چنین اطلاعات فراوانی در خصوص سابقه پایش آب‌های سطحی در سطح جهان جمع‌آوری شده که خلاصه آن در این پیوست ارائه شده است. هم‌چنین دستورالعملی توسط آزانس حفاظت محیط زیست آمریکا" (۳۳۸) به شرح زیر تهیه شده است 3/130۵ ۱101005 ۸ :۵ 3/01۳۵ 51۳۵۳۵ ۹۵۱۱۵۲ ۳ ۷۷/۵۱۵۳ ا 0106 - میوش 1۳۱۵۵۶ اما ۳۵۷۱۳۵۵ کعاهاک فعانهنا 7 0۷:0۲[ 8-97-003- ۵41 ۳۲۸ الف - ایالات متحده آمریکا - ایالت آلاباما در طول سال‌های دهه ۸۰ در ایالت آلاباما از روش چند لایه‌ای برای پایش آب‌های سطحی استفاده می‌شد. این روش شامل شبکه پایش با ایستگاه‌های ثابت» پایش مخازن و مطالعات زیاد بر روی ویژگی‌های پیکره‌های آبیء نمونه‌برداری از بافت‌های ماهی‌ها و پایش اجباری تخلیه کننده‌های نقطه‌ای است. در سال ۱۹۹۶ روش اسس" که یک روش براساس حوضه آبریز است برای یکپارچه ۱- 1131160 ۵11005 0۷1۳۵۱۵۲۵۱ 0 2- ۷/۵۲۵ 6۵| 3 3- 11۷1۳۵۱1۵1۵ 0۳۵1۵1101 01 دده‌دد۸ -4 -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۳ دستورالعمل پای سکیفیت آب‌های سطحی [جاری) شد. اهداف این روش شامل ارتقای پوشش نقاط پایش در حوضه رودخانه» ارتقای جزییات مکانی ارزیابی کیفیت آب و افزایش مسافت‌های پایش شده در کل شاخه‌های رودخانه‌ها بعد از هر ۵ سال است. - آلاسکا طرح پایش و ارزیابی حوضه آبریز آلاسکاء طرحی برای پایش کیفی آب در سراسر ایالت آلاسکا بود که آژانس‌های محلی» ایالتی و فدرال» صنعتء مدارس» دانشگاه آلاسکا و دیگر نهادهای اجرایی پایش کیفی آب را در گیر نموده است. دیگر فعالیت‌های پایش کیفی آب در آلاسکاء توسط موسسات و دیگر آژانس‌های صنعت و جامعه انجام می‌شود. «خود پایش» توسط داوطلبان از برنامه‌هایی است که در آلاسکا برای تخلیه کننده‌های نقطه‌ای انجام می‌شود. - آریزونا سازمان کیفیت محیط زیست آریزوناء روش چرخش حوضه‌ای را برای پایش و ارزیابی کیفیت آب شروع کرده است. هر سال ۲ تا از ۱۰ حوضه آبریز در ایالت به طور کامل آماربرداری می‌شوند. درحالی که شبکه سراسری به قوت خود باقی است. سایت‌های نمونه‌برداری شامل مخلوطی از سایت‌های بلندمدت ثابت. سایت‌های عملکرد (انتخاب شده برای ارزیابی استراتژی‌های به کار گرفته شده برای تخلیه کننده‌های دارای مجوز) و سایت‌های مرجع برای مشخص کردن شرایط منطقه‌ای است. نوع اطلاعات جمع‌آوری شده در هر سایت توسط هدف پایش, نوع استفاده از زمین و آلاینده‌های تعیین شده موجود در محل, همانند حضور گونه‌های تحت - آرکانزاس در آرکانزاس» منابع آب با توجه به خواص شیمیایی» فیزیکی و زیستی طبقه‌بندی می‌شوند. شش منطقه کلی شامل دلتاء خلیج ساحلی» کوه اوچیتاء دره رودخانه آرکانزاس» کوه بوستون و مناطق اوزارک هستند. با طبقه‌بندی منابع آب به این روش, آرکانزاس می‌تواند متداول‌ترین استفاده‌ها را در هر منطقه مشخص کند و مواردی که کیفیت آب را تهدید می‌کند. نشان دهد. شبکه پایش ایالت شامل ۱۴۰ ایستگاه ثابت است که در آنها ۳۰ پارامتر کیفی به صورت ماهانه اندازه‌گیری می‌شود. در سال‌های اخیرء ۱۰۰ ایستگاه که قبلا در آنها ارزیابی نمی‌شد به این مجموعه اضافه شدند و براساس برنامه سه ماهه نمونه‌برداری می‌شوند. ار کانزاس در آینده برنامه نمونه‌برداری جمعیت‌های زیستی را برای تهیه اطلاعات شیمیایی که هم اکنون برای ارزیابی وضعیت گونه‌های آبزی انجام می‌شود را ادامه می‌دهد. - کالیفونیا سازمان کنترل منابع ایالتی برنامه‌هایی را به منظور پایش کیفیت آب انجام می‌دهد. برنامه پایش آب‌های سطحی بر توسعه برنامه نمونه‌برداری و پایش و مستندسازی شرایط کیفی آب و ارزیابی منابع آسیب داده در حوضه‌های آبریز مورد بررسی تمرکز دارد. برنامه پایش مواد سمی در ارزیابی آلاینده‌های سمی خاص در محیط‌هایی با أسیب‌دیدگی مشخص یا مشکوک به آسیب‌دیدگی به کار می‌رود. برنامه آزمایش سمیت. اندازه‌گیری یکپارچه‌ای از سمیت را برای تعیین الگوهایی بین سمیت آب. عوامل شیمیایی موثر بر آن و تجربه‌های استفاده از زمین انجام می‌دهد. -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۱- سابقه پایشآب‌های سطحی در سای ر کشورها ۱۳۳ برنامه بررسی صدف‌های ایالتی, برای تحلیل مواد سمی موجود در صدف‌های نمونه‌برداری شده در خلیج‌هاء بندرها و خورها به کار می‌رود. سازمان کنترل منابع ایالتی برنامه‌ای را به منظور مدیریت آلودگی منابع غیرنقطه‌ای به کار گرفته است تا رابطه ای بین نوع استفاده از زمین و افت کیفیت ناشی از آن در آب‌های ساحلی بیان کند. - دلیور برنامه کیفیت آب‌های سطحی دلیور شامل ایستگاه‌های ثابت و آمارگیری‌های زیستی با به‌کارگیری روش‌های ارزیابی سریع است. پایش در شبکه‌ایستگاه‌های ثابت از یک ماه تا سه ماه یک‌بار در هر حوضه انحام می‌شود. در آیالت دلیور» هم اکنون مشغول به توسعه و آزمایش پروتکل‌های جدید برای نمونه‌برداری اطلاعات زیستی هستند تا تعیین کنند که آیا شاخص‌های زیستی معینی در این منطقهء هر ماه نمونه‌برداری فیزیکی و شیمیایی در ۵۶ ایستگاه ثابت در رودخانه‌های پوتوماک و آناکوستیا و شاخه‌های فرعی آنها انجام می‌دهند. در هر ایستگاه شیمی آبء چهار نمونه در سال برای تحلیل فلزات سنگین جمع‌آوری می‌شود. پایش زیستی نیز در شاخه‌های فرعی این بخش انجام می‌شود. ۲۷ منطقه, لااقل هر ۲ سال یک‌بار برای مسایل زیستی» ماهی, ریخت‌شناسی و پارامترهای کیفی آب نمونه‌برداری می‌شوند. - فلوریدا فلوریدا شبکه پایش منابع آب چند لایه‌ای را تعیین کرده است که شامل نمونه‌برداری از آب‌های سطحی و زیرزمینی برای ارزیابی آب‌های ایالتی است. لایه اول شامل سوالاتی در مقیاس منطقه و9 ابالت است. لایه دوم مربوط به مشخصه‌های حوضه آبریز ی پیکره ابی است. لایه سوم شامل پایش مربوط به تخلیه کننده‌های دارای مجوز و ارزیابی تعیین حداکثر بار کل روزانه (-۸/111آ) وبهترین اقدام مدیریتی (13۸41) است. فلوریدار در حال توسعه روش‌های آرزیابی و شاخص‌هایی برای مزارع می‌باشد. - جورجیا سازمان حفاظت از محیط زیست جورجیاء پایش بلند مدت را در آب‌های موجود در این ایالت انجام می‌دهد. این پایش شامل شبکه‌ایستگاه‌های ثابت, پایش حوضه به صورت چرخشی, پایش بافت‌های ماهیان, مطالعات کیفی آب دریاچه, پایش ساحلی؛ نمونه‌برداری اجباری از تجهیزات آلوده کننده و آزمایش در مورد میزان سمیت تخلیه کننده‌ها می‌باشد. ۱- 101۵[ 33۵11۲ 4۵11۷ 40 -------- صفحهٔ بعد -------- پ.۲۳-۱- اروپا - دانمارک برنامه ملی پایش آب‌های ملی در این کشورء شامل ۳ برنامه پایش ۸1۱ و 82 و 133 است. برنامه پایش 1 دو هدف دارد. یکی شبکه‌ای که به مقایسه ۲۳۸ سایت نمونه‌برداری پرداخته و اطلاعات جزیی در مورد بارهای مواد مغذی و شرایط زیستی رودخانه‌هایی که از منابع مختلفء آلودگی دریافت می‌کنند (مانند جنگل و منابع طبیعی» مناطق کشاورزی و مناطق شهری) ارائه می‌دهند و دیگری ۰ سایت نمونه‌برداری در ۱۲۵ سامانه رودخانه‌ای است که برآوردی از بارهای مواد مغذی وارد بر آب‌های مناطق ساحلی دانمارک ارائه می‌دهند. بسیاری از سایت‌های نمونه‌برداری در هر دو شبکه وجود دارند و به طور کلی شبکه‌های رودخانه‌ای شامل ۲۶۱ محل نمونه‌برداری در ۲۴۰ رودخانه و ۱۳۵ سامانه رودخانه‌ای است. نمونه‌های آب دو هفته یک‌بار تا ماهی یک‌بار گرفته می‌شوند و برای تعیین متغیرهای فیزیکی و شیمیایی» مورد تحلیل قرار می‌گیرند. برنامه پایش 2 با هدف تامین اطلاعات برای کیفیت آب چشمه‌ها و نهرها بنا نهاده شده و شبکه شامل محل‌های نمونه‌برداری در ۵۸ چشمه است که ۴۵ تا از آنها در مناطق کشاورزی و ۱۳۲ تا در مناطق غیرکشاورزی واقع شده‌اند. نمونه‌برداری در هر سال چهار بار انجام می‌شود و نمونه‌ها برای تعیین متغیرهای فیزیکی و شیمیایی بررسی می‌شوند. برنامه پایش 113 شامل ۶ منطقه کشاورزی (با مساحت کم‌تر از ۱۵ کیلومتر مربع) است که با توجه به انواع خاک, شرایط اقلیمی و تجربه‌های کشاورزی موجود در دانمارک به عنوان نمونه انتخاب شده‌اند. هدف, پایش اثر کشاورزی بر نفود مواد مغذی به آب سطحی و لایه‌های بالای آب زیرزمینی است. در آبخیزهاء کیفیت آب موجود در خاک, آب زهکشی شده» آب‌های زیرزمینی در لایه‌های بالایی و آب رودخانه مورد ارزیابی قرار می‌گیرد. نمونه‌برداری معمولا هر هفته یا هر دو هفته یک‌بار انجام می‌شود و بر روی متغیرهای شیمیایی و فیزیکی و همین‌طور آفت‌کش‌ها بررسی انجام می‌شود. علاوه بر آن» تحربه‌های استفاده از زمین (رشد گیاهان, استفاده از کودها و غیره) در آبخیزها هر ساله مورد بررسی قرار می‌گیرد. - فرانسه شبکه آب‌های سطحی ملی (11) براساس ۶ آژانس حوضه‌ای که تحت نظارت وزارت محیط زیست فعالیت می‌کنند بنا نماده شده است. به عنوان یک قاعده کلی, تناوب نمونه‌برداری» فهرست اجزای آب که باید مورد تحلیل قرار گیرند و روش‌های تحلیلی که باید استفاده شود.ء مستقیما توسط استفاده کنندگان از اطلاعات تعیین می‌شوند. اندازه‌گیری می‌شود. - هلند قسمت اصلی فعالیت‌های پایش در هلند توسط برنامه سالانه پایش آب‌های سطحی ملی انجام می‌شود. هدف از آن» شامل -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست (- سابقه پایسآب‌های سطحی در سای رکشورها ۱۵ در سال ۰۱۹۵۵ پایش شیمیایی آب‌های داخلی در ۴ محل شروع شد. در طول سال‌های دهه ۷۰ تعداد این محل‌ها افزایش یافت.» ولی در سال‌های دهه ۸۰ تعداد آنها به میزان ۱۳۰ کاهش یافت. در سال ۰۱۹۹۲ شبکه پایش مورد ارزیابی قرار گرفت و براساس نتایج حاصل از روابط آماری میان این محل‌هاء تعداد آنها به ۲۶ کاهش یافت و تناوب پایش افزایش پیدا کرد. علاوه بر طراحی دوباره شبکه پایش شیمیایی, در سال ۱۹۹۲ شبکه پایش زیستی آغاز به کار کرد. شبکه پایش شیمیایی شامل ۲۶ منطقه نمونه‌برداری در آب‌های داخلی است. تقریبا ۱۲۰ متغیر اندازه‌گیری شدند و غلظت آنها در آب مورد بررسی قرار گرفت. از آن‌جا که ریزآلاینده‌های آلی و فلزات به مواد معلق اضافه می‌شوند. بعضی از این متغیرها در جامدات شبکه پایش شیمیایی شامل ۲۶ منطقه نمونه‌برداری در آب‌های داخلی است. تقریبا ۱۲۰ متغیر اندازه‌گیری شدند و غلظت آنها در آب مورد بررسی قرار گرفت. از آنجا که ریزآلاینده‌های آلی و فلزات به مواد معلق اضافه می‌شوند» بعضی از این متغیرها در جامدات شبکه پایش زیستی در آب‌های داخلی شامل این گروه‌ها است: ماهی‌هاء پرندگان» بی‌مهرگان بزرگ» زئوپلانکتون‌هاء فیتوپلانکتون‌هاء گیاهان (گیاهان آبی) و سموم زنده. بعضی از این متغیرها به صورت سالانه و برای بعضی متغیرهای دیگرء برنامه پایش چهار ساله وجود دارد که بستگی به سیستم آبی دارد که در هر سال مورد بررسی قرار می‌گیرد. شبکه پایش آکولارم"ء به منظور هشدار فوری بنا نهاده شده است. براساس اطلاعات اقلیمی, این کار صورت گرفته و به استفاده کنندگان از آب» اطلاع‌رسانی می‌شود. این شبکه در سال ۱۹۷۴ آغاز به‌کار کرد و در ابتدای سال‌های ۱۹۹۰ اندازه‌گیری (نیمه) پیوسته از کیفیت آب در طول رودخانه‌های راین و موس به صورت آنلاین انجام می‌شد. از سال ۱۹۹۴ سه ایستگاه باقی ماندند (در مرز آلمان و بلژیک در طول رودخانه راین و موس در کایزرسفیر) وسایل مورد استفاده به صورت اتوماتیک و پیوسته کار می‌کردند تا هیچ اتفاقی در طول شب یا آخر هفته‌ها از قلم نیفتد. از آن‌جا که در شروع این شبکه, تنها متغیرهای کلاسیک (اکسیژن محلول» دماء هدایت الکتریکی, کدورت و ]]1]) مورد اندازه‌گیری قرار گرفت و از الکترودهای انتخاب کننده یون (برای کلرید.ء فلوئورید. سیانید) استفاده می‌شد. تعداد متغیرهای اندازه گیری شده» با معرفی تجهیزات جدید از قبیل تجهیزات اندازه گیری آنلاین فلزات (اندازه‌گیری پلاروگرافیک کادمیم» مس» سرب و روی) و تجهیزات اندازهگیری ریزآلاینده‌های آلی و سامانه‌های هشدار موجودات زنده افزایش - اتریش در اتریش» پایش آب‌های سطحی از سابقه‌ای طولانی برخوردار است. نقشه‌های مربوط به کیفیت رودخانه‌ها توسط وزارت فدرال کشاورزی و جنگل‌داری» تقریبا هر دو سال یک بار از سال ۱۹۶۲ منتشر می‌شد. ولی تا سال ۱۹۹۰ برنامه‌ای مشخص در سطح ملی برای پایش کیفی آب‌های سطحی وجود نداشت. در ۰۱۹۹۰ بر روی قانون آب‌های اتریش فدرال, اصلاحاتی جامع انجام شد و قوانین فدرال آب سنجی توسعه یافت تا تحقیقات مربوط به کیفیت آب را در بر گیرد. این قانون» پایه‌ای قانونی و اقتصادی برای بنا نمادن یک سامانه پایش کیفی آب منظم برای آب‌های زیرزمینی و آب‌های جاری است. 1 - 0 -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۴ دستورالعمل پایئس کیفیت آب‌های سطحی [جاری) قسمت‌های اصلی «لایحه پایش کیفی آب» در اتریش شامل تهیه اطلاعات به روز و جزیی در مورد آب زیرزمینی و کیفیت آب رودخانه برای تصمیم گیرندگان و جامعه است. بنابراین: - تغییرات کیفی آب به سرعت مشخص می‌شوند. - نواحی اصلی آلوده را می‌توان پیدا کرد و اندازه‌گیری‌های مربوط به عملیات بهبود آلودگی را به نحو موثری انجام داد. - روند اندازه‌گیری‌های بهبود آلودگی را می‌توان توسط پایش, تحت نظر قرار داد. سازمان‌های ایالتی» مسوول اجرای برنامه‌های پایش آب هستند (مانند انتخاب سایت‌های نمونه‌برداری» نمونه‌گیری» تحلیل نتایج و غیره). نمونه‌برداری و تحلیل, کاملا توسط پیمانکاران جز خصوصی که توسط سازمان‌های ایالتی دعوت به‌کار شده‌اند. انجام می‌شود. پیمانکاران تحت نظارت دقیقی قرار می‌گیرند تا کیفیت نمونه‌برداری و تحلیل, تضمین شده باشد. نمونه‌گیری از آب» ۶ بار در سال انجام می‌شود (هر ۲ ماه یک‌بار) رسوبات همانند مواد زیستی هر سال یک‌بار نمونه‌برداری می‌شوند. در بعضی محل‌های نمونه‌برداری» نمونه‌ها ۱۲ بار در سال گرفته می‌شوند. این مساله با توجه به توافقات انجام گرفته در مدیریت آب‌های مرزی انجام می‌شود. مواد مشاهده شده را می‌توان به سه گروه تقسیم کرد. گروه اول شامل تمام موادی است که برای تعیین مشخصات کلی و خواص هیدروشیمیایی و حالت آنها از نظر آلودگی لازم است تعیین شود (اکسیژن» مواد مغذی» 11 و غیره). مواد گروه دوم به منظور تهیه آمار سراسری اتریش مورد بررسی قرار می‌گیرند (فلزات سنگین» هیدروکرین‌هاء (۸0). گروه سوم شامل مواد دارای سمیت اکولوژیکی بالا از قبیل آفت‌کش‌ها هستند. انتخاب مواد با توجه به نیازهای هر منطقه صورت گرفته و بستگی به استفاده خاص از زمین و حالت آلودگی دارد. - فنلاند فنلاند دارأی چهار برنامه پایش بر روی رودخانه‌ها می‌باشد. در برنامه اول, [ما» ۶۸ رودخانه در هر سال, ۴ بار مورد نمونه‌برداری قرار می‌گیرند با این هدف که تغییرات کیفی آب و تغییرات زمانی آن را در مهم‌ترین رودخانه‌ها به‌دست آورند. هدف برنامه دوم تعیین بارهای آلودگی غیرنقطه‌ای از مزارع, جنگل‌ها و خاک‌های دارای اسید سولفوریک و به‌دست آوردن اطلاعاتی در مورد تاثیر تغییرات تخلیه شده از مناطق مربوط به فنلاند تا بالتیک است. پایش براساس نمونه‌برداری ماهانه در پایین دست ‎۲۹٩‏ سامانه رودخانه‌ای فنلاند که به دریای بالتیک می‌ریزند صورت می‌گیرد. برنامه 1۹4 مربوط به پایش رودخانه‌های مرز فنلاند و روسیه است که براساس توافق دوجانبه در سال ۱۹۶۶ انجام می‌شود. در ابتدا حتی رودخانه‌های بسیار کوچک نیز مدنظر بود. با این حال, از آن‌جا که تاثیرات ناشی از تماس انسان با محیط زیست در اکثر رودخانه‌هاء کم اهمیت است. امروزه تنها سه رودخانه و یک دریاچه در جنوب شرقی فنلاند و ۴ رودخانه در شمال فنلاند در برنامه پایش» بررسی می‌شوند. -------- صفحهٔ بعد -------- - ایسلند در سال‌های ۱۹۷۴-۱۹۷۱ آمارگیری بر روی ترکیب آب رودخانه‌ها در ۲۰ رودخانه در ایسلند غربی انجام شد. در حال حاضرء بده به صورت مرتب و دما و هدایت الکتریکی به طور منظم در ۱۱۲ محل نمونه‌برداری در سراسر کشور اندازه‌گیری می‌شود. کدورت در رودخانه‌های منجمد انجام می‌شود. سازمان آنرژی‌های ملیء مسوول این اندازه‌گیری‌هاست. برنامه پایش ملی تحت نظارت وزارت - بونان دو برنامه پایش ملی در مورد آب‌های سطحی داخلی این کشور وجود دارد. یک برنامه (11) از سال‌های اول دهه ۸۰ در حال اجرا است و توسط آزمایشگاه هیدرولوژی-خاک و زمین شناسی وزارت کشاورزی انجام می‌شود و برنامه دوم (142) هم اکنون توسط ۶ آزمایشگاه شیمی ایالتی به عنوان مسوولان این برنامه» صورت می‌گیرد. هدف از برنامه ‎1٩1‏ تعیین سطح آلودگی و ترکیب شیمیایی آب سطحی مورد استفاده در کشاورزی است. تحلیل متغیرهای فیزیکی و شیمیایی عمومی و فلزات سنگین بر روی نمونه‌هایی که هر ماه یک‌بار در رودخانه‌ها و دریاچه‌ها در سراسر یونان گرفته می‌شود.ء انجام می‌گیرد. (تقریبا ۲۵۰ محل نمونه‌برداری)» عمدتا در ۶ سامانه رودخانه‌ای بزرگ وجود دارد. ) اطلاعات جممع‌آوری شده توسط 67 .5 .أا به بخش آب گزارش می‌شود. ۶ آزمایشگاه مسوول برنامه 142 به پایش متغیرهای فیزیکی-شیمیایی و میکروبیولوژی در آب‌های سطحی و ساحلی مناطق خودء در چهارچوب شبکه‌های ملی پایش می‌پردازند و با مدیران []:۳ در ارتباط هستند. این آزمایشگاه‌ها نمونه‌برداری انجام داده» روی آنها بررسی می‌کنند و اطلاعات را به وزارت محیط زیست ارائه می‌دهند. شبکه پایش در سال ۱۹۹۳ شروع به کار کرد و هنوز در شرایط مطلوب قرار نگرفته است. - نروز پایش ورودی‌های رودخانه در آب‌های ساحلی نروز است. شبکه شامل محل‌های نمونه‌برداری در پایین دست ۱۰ رودخانه بزرگ نروز است. که در کل شامل نمونه‌برداری ماهانه از مواد معلق, مواد مغذی و فلزات سنگین است. برنامه‌های 2, 113 بر اسیدی شدن رودخانه‌ها تمرکز دارد. برنامه 132 برای تهیه اطلاعات طولانی مدت که نشان دهنده تمایل اسیدی شدن در رودخانه می‌باشد. به کار برنامه‌های 113-7 بر پایش سامانه‌های رودخانه‌ای خاص متمرکز شده است و حالت زیست محیطی آنها را بررسی می‌کند. (مثلا آلودگی ناشی از صنایع کاغذ در رودخانه اتراء مواد مغذی و کربن آلی در بزرگ‌ترین رودخانه نروژ گلوماء فلزات سنگین ناشی از فعالیت‌های معدنی در رودخانه گائولا و رودخانه ارکلا) -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- بو ست ۲ اهمیت» زوم و دلایل و -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۲ -اهمیت؛ لزوم و دلایل و استفاده‌کندگان دستورالعمل پایش ۱۳ پ.۱-۲- اهمیت تدوین دستورالعمل پایش کیفیت آب اهمیت تدوین دستورالعمل پایش کیفی منابع آب از جنبه‌های مختلف قابل ذکر و بررسی می‌باشد که مهم‌ترین آنها موارد زیر می‌باشند: الف- ضرورت وجود یک راهنما و دستورالعمل مدون و استاندارد برای انجام برنامه‌های پایش در حال حاضر برای برنامه‌های مختلف پایش کیفی منابع آب سطحی جاری در کشورء عملا راهنما و دستورالعمل و راهنمای جامع و منسحمی وجود ندارد. این موضوع باعث شده است که برنامه‌های پایش عمدتا براساس دانش,» تجربه و سوابق تیم پایش کننده راهبری گردد و در نتیحه نتایج به‌دست آمده نیز از الگو و ساختار واحدی تبعیت نمی‌نمایند. علاوه بر آن به علت عدم وجود یک راهنما و دستورالعمل جامع» نحوه پایش کیفیت لازم را نداشته و در برخی موارد از حداقل الزامات لازم پیروی نمی‌نمایند و علی رغم هزینه نمودن مبالغ قابل توجه, دست‌آوردهای مورد انتظار حاصل نمی گردد. با تهیه و فعالیت‌های خود را در قالب مذکور انجام داده و از حصول به نتایج مورد انتظار در حد استانداردها و معیارهای تعریف شده ب- ضرورت وجود یک راهنما برای ارزشیابی و سنجش کیفیت و نحوه انجام برنامه‌های پایش به علت عدم وجود دستورالعمل جامع پایش کیفی منابع آب سطحی در حال حاضرء امکان قضاوت علمی» کارشناسانه و مستند در مورد برنامه‌های پایش وجود ندارد. بدین معنا که کمیته‌ها یا تیم‌های ارزشیابی و داوری متناسب با سطح دانش, تجربیات و سوابق خود.ء برنامه‌های پایش را کنترل و یا بر آنها نظارت می‌نمایند و نهایتا قضاوت خود را در مورد آنها ارائه می‌نمایند. با وجود یک دستورالعمل مدون و مورد تایید از طرف مراجع دیصلاح, امکان قضاوت منطقی‌تر در مورد برنامه‌های پایش میسر گشته و امکان اعمال نظرات یا سلیقه‌های شخصی در ارزشیابی فعالیت‌ها به حداقل می‌رسد. ج- لزوم وجود یک معیار و ضابطه در انعقاد قراردادهای پایش کیفیت آب عدم وجود یک معیار و ضابطه مدون برای پایش کیفی منابع آب سطحی باعث شده است که به هنگام انعقاد قراردادهای پایش کیفی منابع آب مابین کارفرمایان» مشاوران و پیمانکاران هیچ‌گونه معیار و شاخص مستندی وجود نداشته باشد. این امر موجب شده است که نه تنها قراردادهای پایش کیفیت منابع آب سطحی از لحاظ فنی یکسان نبوده و قابل کنترل نباشدء بلکه از لحاظ هزینه انجام آزمایش‌ها هم ضابطه و استاندارد مشخص وجود نداشته باشد. به عبارت دیگر برای انعقاد قراردادها همواره مابین طرفین قراردادها اختلاف نظر وجود داشته و این اختلاف در زهایت موجب کاهش کیفیت برنامه‌های پایش می‌گردد. به همین خاطر تدوین این استاندارد و دستورالعمل از لحاظ تدوین یک ضابطه و معیار مستند برای قراردادهای پایش کیفیت منابع آب سطحی بسیار با -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۳ دستورالعمل پاینسکیفیت آب‌های سطحی [جاری) پ.۳-۲- لزوم و دلایل انجام پایش لزوم و اهمیت انجام برنامه‌های پایش کیفیت منابع آب را می‌توان مترادف با لزوم و ضرورت برخورداری منابع آب از کیفیت مشخص برای مصارف مختلف دانست. به عبارت دیگرء همان‌گونه که برای مصارف مختلف آب مانند شرب نیازمند کیفیت به‌خصوصی از منابع آب می‌باشد و بدون وجود کیفیت مورد نظر اختصاص آب برای شرب یا سایر مصارف امکان‌پذیر نمی‌باشد. بدون انجام برنامه‌های پایش کیفی آب. اطلاع مستمر از کیفیت منابع آب» روند تغییرات آن» برنامه‌ریزی برای تخصیص منابع آب جهت مصارف گوناگون امکان‌پذیر نمی‌باشد. در زمان طراحی یک برنامه پایش» مدیران برنامه و سایر مراجع ذی‌صلاح می‌توانند به‌طور معقول انتظار داشته باشند که برنامه تحت پیگیری منجر به تولید اطلاعات و داده‌هایی شود که از نظر تصمیم‌گیری و مدیریت دارای ارزش باشند. نمونه‌های زیر مواردی از نوع اطلاعاتی هستند که به‌وسیله برنامه‌های پایش تولید می‌شوند: - چگونه کیفیت و کمیت آب در یک منبع آبی با نوع نیازهای مصرف کنندگان ارتباط دارد. - کیفیت و کمیت آب در یک منبع آبی چگونه با استانداردهای کیفیت آب تعیین شده ارتباط دارد. - کیفیت آبی یک منبع آبی چگونه تحت تاثیر فرایندهای طبیعی جاری در حوزه آبخیز قرار می‌گیرد. - میزان قابلیت این منبع جهت پذیرش بار آلودگی بدون بروز هرگونه مشکل حاد تا چه حد است. - آیا میزان تخلیه به آب در محدوده استانداردها و مقررات موجود قرار دارد؟ - میزان متناسب استراتژی‌های کنترل و مدیریت آلودگی تا چه حد بوده است؟ - روند تغییرات کیفیت آب تحت تاثیر فعالیت‌های انسان با گذشت زمان در محدوده آبخیز به چه صورت است؟ - به منظور بهبود و یا جلوگیری از کاهش کیفیت آب در آینده چه اقدامات کنترلی را باید در نظر گرفت؟ - تعیین متغیرهای زیستی یا شیمیایی جهت کنترل آب برای مصارف مختلف - تعیین مخاطرات بهداشتی ناشی از کاهش کیفیت آب در سامانه‌های آبی - آثار ناشی از کاهش کیفیت آب بر روی حیات گیاهی و جانوری که در نزدیکی سامانه آبی زندگی می‌کنند. لیست تهیه شده در بالا به هیچ عنوان جامع نبوده بلکه فقط به مواردی از این دست آشاره نموده است. با این وجود اطلاعات تهیه شده در برنامه پایش صرفا نبودن مواردی از انواع طراحی‌هایی است که در این زمینه باید تحقق پیدا نمایند. برخی از برنامه‌های پایش کیفیت آب به‌صورت جامع و طولانی مدت بوده و به دنبال محدوده وسیعی از اطلاعات می‌باشند. درحالی که برخی دیگر صرفا یک هدف خاص را مد نظر قرار داده لذا در کوتاه مدت به انجام می‌رسند. براساس دستورالعمل آژانس حفاظت محیط زیست آمریکا دلایل انجام برنامه پایش شامل موارد زیر می‌باشد. - تهیه و یا تکمیل ویژگی‌های آب رودخانه و حوضه - مستندسازی تغییرات کیفیت آب در طول زمان - بررسی و غربال‌سازی مشکلات کیفیت آب رودخانه‌ها - اطمینان از مناسب بودن وضعیت آب برای آشامیدن -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۲ -اهمیت, لزوم و دلایل و استفاده‌کندگان دستورالعمل پاش ۳۳ - آماده نمودن یک اطلاعات برای تصمیم‌گیری مدیران در خصوص رودخانه یا حوضه آبریز کشاورزی و جنگل‌داری - ارائه مدارک رسمی به شهروندان یا سازمان‌های مختلف درباره وضعیت مدیریت منابع آب پ. ۲۳-۲ استفاده کنندگان دستورالعمل‌های پایش اکثر دستورالعمل‌های صنعت آب کشور از جمله دستورالعمل پاش کیفیت آب‌های سطحی برای چند گروه اصلی از استفاده کنندگان تهیه و تدوین می‌گردد. البته هر چند که افراد و گروهای دیگری نیز بر حسب مورد از این دستورالعمل‌ها استفاده می‌نمایند ولیکن استفاده کنندگان اصلی شامل گروه‌های زیر می‌باشند: الف- ارگان‌ها و سازمان‌های متولی و مسوول کیفیت آب کشور: این سازمان‌ها و ارگان‌ها در حالت کلی مسوولیت برنامه‌ریزی, کنترل و نظارت بر کیفیت منابع سطحی کشور را عهده‌دار می‌باشند. با توجه به تشکیلات اداری - سازمانی موجود در کشورء وزارت نیرو و واحدهای تابعه مرتبط آن در شرکت مدیریت منابع آب ایران» سازمان‌های آب منطقه‌ای» شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور» شرکت‌های آب و فاضلاب استانی و هم‌چنین سازمان حفاظت محیط زیست با کلیه واحدهای تابعه مرتبط در سطح استان‌ها و دفتر مرکزی, در حال حاضر ۲ متولی و مسوول اصلی حفاظت و نظارت بر کیفیت منابع آب سطحی کشور می‌باشند. این سازمان‌ها به صورت مستقیم یا غیرمستقیم پایش کیفی منابع آب سطحی را انجام می‌دهند. بنابراین استفاده کنندگان رده اول این دستورالعمل کارشناسان دیربط این دو سازمان خواهند بود. ب- مشاوران» پیمانکاران» دانشگاه‌هاء و یا سازمان‌های غیردولتی که به نحوی پایش و اندازه‌گیری کیفیت آب‌های سطحی را انجام می‌دهند. نهادها و مجموعه ذکر شده معمولا از طریق قراردادهای مختلف با سازمان‌ها و ارگان‌های ذکر شده در بند اول» به صورت عملی تدوین و انجام برنامه‌های پایش کیفیت منابع سطحی را برعهده دارند. حال آنکه در ال حاضر هیچ دستورالعمل مصوبی برای این منظور وجود ندارد. بنابراین یکی دیگر از استفاده کنندگان اصلی این دستورالعمل, مجموعه‌های ذکر شده خواهند بود. ج- سازمان‌ها پا نهادهایی که به نحوی مسوولیت نظارت بر فعالیت‌های مورد نظر این دستورالعمل یا تخصیص اعتبار برای آن را برعهده‌دارند. این گونه سازمان‌ها عمدتا شامل واحدهای ذیربط معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهور و سازمان بازرسی کل کشور و حسب مورد شرکت‌ها و موسسات بازرسی و نظارتی خواهند بود. این گونه سازمان‌ها و ارگان‌ها پا شرکت‌ها با استفاده از این دستورالعمل مصوب می‌توانند در هنگام بودجه‌بندی, تخصیص اعتبارات و نظارت و کنترل قراردادها و وظایف سازمان‌های متولی با دید روشن‌تر و کارشناسانه‌تری اقدام نمایند. علاوه بر سه گروه استفاده کنندگان اصلی مورد اشاره» از سایر استفاده کنندگان از این دستورالعمل می‌توان به موارد زیر اشاره نمود: - کلیه اساتید و دانشجویان گرایش‌های مختلف منابع آب و محیط زیست. - کارشناسان مختلف در رشته‌های منابع آب» محیط زیست. آلودگی» کشاورزی» صنایع و معادن» عمران آب و سایر -------- صفحهٔ بعد -------- - کلیه سازمان‌های غیردولتی که با توجه به ماهیت فعالیت خود علاقه‌مندی پایش و سنحش مستمر یا موردی کیفیت براساس دستورالعمل آژانس حفاظت محیط زیست آمریکا استفاده کنندگان از برنامه پایش می‌توانند شامل موارد زیر باشند: - زیست‌شناس‌ها و ماهی‌شناسان و سازمان‌های شیلاتی - دانشگاه‌ها و معلمان مدارس - مسوولین و کارشناسان پارک‌ها و مراکز تفریحی موجود در منطقه حوضه آبریز - آژانس‌های برنامه‌ریزی و طراحی کننده در حوضه آبریز - سازمان‌های بهداشت منطقه‌ای یا کشور - سازمان‌های حفاظت از آب و خاک - سازمان‌های ملی محیط زیست»ء زمین‌شناسی» نقشه‌برداری و غیره -------- صفحهٔ بعد -------- ۱ ۰ه ۳ شا ی ۴ زگی‌ها و شاخص و زر 98 -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- 3 [ 3 ۳ 1 5 1 جدول پ. ۱-۳-: ویژگی« مساحت متوسط تعداد کیلومتر ‏ بارندگی نام رودخانه‌های مهم ایستگاه‌های مربع ‏ (میلی متر) هیدرومتری گرگانرود. هرازء ارس فرشا ۹ ارس زرینه رود سیمینه رود ۱۸۳۹ آجی چای جراحی» زهره» زاب ۲ مند. کل, کر ۱۱۶ ان ۱ ۴۹۶۷۱۶ ۱۳۲ سربازء هلیل رود» بمپورء ۸ هیرمند ۳۳۷ ۱۹۲ زاینده رود درانجیر ۳۳ ۹.۳۹۹۳ ۷ جاجرود. کردان. خررود. کرج. ۱۳۵ قم رود تراک بای کلی حوضه‌های آبریز اصلی کشور [۱۱و ۱۳۲] ار تفاع حوضه (متر از سطح دریا) استان‌های واقع در نام شهرهای . تعداد تراکم حوضه بزرگ ‏ شهرها 1 جمعیت حداکثر . حداقل [ه هه ۳۶ گیلان, مازندران» ‏ رشت. زنجان, ‏ ۱۰۳ ۳۲۳۰۲۳۸ ۲۹/۶۶ گلستان, زنجان. ساری,» گرگان آذربایجان شرقی» ۴۸۱ ۴۰ آذربایجان شرقی و تبریزء ارومیه. ‏ ۶۵ ۳۵۳۴۴۲۴ ۳۹/۰۱ ارندها ۳۳۴۰۹ صفر ایلام» کردستان» اهوازء کرمانشا». ۱۰۸ ۰۶۰۸۶۹۵۱ ۳۰/۶۹ بوشهر» چهارمحال و شهرکرد. بختیاری» کهگیلویه و یاسوج, ایلام ۶۳ __ صفر فارس و هرمزگان. بندرعباس و ۶۴ ۰۲۱۹۲۳۲۲ ۱۱/۵۲ شیراز ۳۳۵ صفر سیستان و بلوچستان» زاهدان, چاه ۴ ۰ ۰۱۳۶۶۹۶۳ ۲/۷۵ کرمان, خراسان جنوبی, . بهارء زابل, یزد. هرمزگان ۴۰۵ ۷۹۰ اصفهان یزد و اصفهان یزد ۸ ۲۸۹۴۸۸۲ ۳۱ ۳۳۵ ۷۵۰ تهران» قزوین» قم» تهران, قزوین» ۰ ۶۷ ۱۱۱۱۹۰۳۵ ۱۲۰/۱ ۴۰۲ ۲۶ خراسان شمالی» ‏ مشهد. بجنورد ‏ ۶۵ ۳۹۰۹۹۰۵ ۱۱/۷ خراسان رضوی ۱۵ ۱۲ ۱۳ ۱۶ ۷/۲ ۶۶ ۳/۹ ۱/۱ ۳/۵ ۸۴ ۳/۹ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۸ 3333333333333333 2 پ 9 72 1 * ۹ 2 د ظا وا ۳ ۳ -ِِ تک س و و سس سس (> 2 حِ ۰ ۰ > تک و ّ 2 سِ ک و سس ه س ۰ ِ ِ سر ۳ سس طط سس سس ها ۰ ه حّ د ‌ 2 ی ۰ حِ حِ زم ه - 3 حِ 2 ّ > 5 ْ و ی س‌ > > 2 سس سس سس ۰ و و و ‌ ور 7 <ِ + ۰ و ۰ و س ک‌ ِ‌ِ سو سا تس تس را را را ۳ _ ِِ ها سس اه اه + رک یتح ۰ ( ی سح ها 4 به ۰ ۰ سح سح ها ۳ ۳ > 2 2 و ی ی > سس سس > ِِ > سس 2 7 ی 7 ح ی س 2 س » "ِ ۳ -ِ ِ 3333333333333333 0 8 [ ره از وج هک 3 ر[ْ 1 2 2 7 > ِ ۰ پا نک ۰ 2 ٍ زا بخ » > سِ ی زج سس سس سس - س .۰ س > مسق سس سس سس سم سس > زگ و و سو ی ی ی ی ی سس کم زک تک ‌» سم ه سس ِ‌ سس و و و ۳ سا کم س سِ هه هط هه سسه سس سِ - ۸ سر س یس یس یس یس یس ۰ ۰ ۰ ۰ د ۰ سح حِ ت 5 ک ی ج‌ِ ِ‌ سح ِ > که 5 ۰ زت سس سوه هط هط پسه سس س ها زگ سس سس ۰ + ی ه سس سس سس سس ها + ‌‌ 9 جر 7 7 7 ی اس سس زک سا سس ‌ ‌ سس سس ۰ ۰ ی ۰ ۰ سس اس زگ > ۰ و جح ‌‌» ظ ۰ 8 ۰ 3 ِ‌ِ‌ سس ی - ِ ۰ سس > 5 کط یس رده سوه یس سِ س ۸ + 7 * * 7 ۳ ۱ کط سس سس سس سس سس سس یس [ ی هه - ۰ 2 سل 8 ‌ ی وهو ع ع ی ۰ _ 5 زگ ِ اس ۳ ِ‌ سس ۰ 3+ ی ۰ ج تسه تسه سس سس تست ۰ ۰ + ۳ سس ی > با ی ی ۰ نک ‌ ۰ - بح ی ی 21 > وم اس *. ۰ ها ۰ ای س ِ سس ۹ سس سوِ سس سس نس سس 2 ٍ ار اس و 1 ان 3 د. ال و 71 ن (. 2 0 1 ره 3 3 د 3 1 5 هن اک 5 و 3 9 زد سره 2 3 2 ْ2 3 31 (ت 2 رط 3 ۹ : ۴ 8 # ۰ ۱ تن 8 باری) -------- صفحهٔ بعد -------- 3 , 3 ۳ 1 ش 3 3 ۰ - طبقه‌بندی معیارها و عوامل استفاده شده در تعیین اهمیت. تواتر و تراکم ایستگاه‌های پایش در حوضه‌های کشور ایران اراضی قابل کش" پتانسیل تهدید آلودگی ‏ پتانسیل تهدید آلودگی ‏ پتانسیل تهدید آلودگی اهمیت آب سطحی در (درصد نسبت به مساحت حوضه) تامین آب شرب (درصد) (درصد) (درصد) < ۱/۹۹ < ۴/۹۹ ۰ تا ۷۵/۹۹ صفر تا ۰/۹۹ صفر تا ۹/۹۹ ۲ با ۳/۹۹ ۵ تا ۹/۹۹ ۶ با ۸۱/۹۹ ۱ با ۱/۹۹ ۰ با ۱۹/۹۹ ۴ تا ۵/۹۹ ۰ با ۱۴/۹۹ ۲ تا ۸۷/۹۹ ۲ با ۲/۹۹ ۰ با ۲۹/۹۹ ۶ تا ۷/۹۹ ۱۵ ۱۹/۹۹ ۸ تا ‎٩۳/۹۹‏ ۳ با ۳/۹۹ ۰ نبا ۳۹/۹۹ ۱۰۸ ۰ تا ۲۵ ۴ نبا ۱۰۰ ۴ تا ۵ ۰ تا ۵۰ -------- صفحهٔ بعد -------- 1 4 [( 8 ام 4 2 ۹ ۹ ۹ 5 د ۷ آلاینده ها ی آب‌های مصارف الاینده ها ی آب‌های مصارف ۵ 3 : 2 ۵ 3 ِ ۵ 2 ی ۱ َ ۵ پا 4 َ ی پش ۳ 1 ط 7 ی 1 ی 1 1 ه : ی 1 9 1 ۵ 2 ( ( چ و سک مج س زا از هه که از که هه که هه 5 5 یفیت آب‌های سطحی (جا :۳ ا ۹ 14 و اد ۱ وا او 2 2 2 ها( 1 3 گ -------- صفحهٔ بعد -------- رست ۳ - ویژگی‌ها و ساخص‌های حساسیت منطفه‌ای آلاینده ها ی آب‌های ۱ آلاینده ها ی آب‌های 4 ۹ 1 ۹14 ود و 24 34 3 2 و ان ( 0 2 11 3 رک )۱۴ 3 4 [ و ۳ را 4 ً [ 1 2 و ۵ 92 مه طٌ 2 ما ج زک ۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ ی )۱ دستورالی 1 2 ۳ 4 23 7۱ ( ۵ 1 3 5 3 ۹ 1 :۰ 1 1 هد 3 :۱ و ۸ آلاینده ها ی آب‌های ‏ ای آلاینده های آب‌های " ی ۰ ۹ ۰ سطحی _ ۰ ۱ وا او اک 1 1 7 ۵ « ها ۹ « 1 سجن 1 1 با 1 نس ۴ ۴ ند ۹ج دج( 3 ۲ اج د ۷ ۳3 ۳3 3 ۷ ,ی ۷ ۷ ۷۳ ۷ 1 2 2 ۸ 3 4 4 ۸ 3 2 3 3 3 3 4 مل پاینس کیفیت آب‌های سطحی / -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۳ - وی ژگی‌ها و تساخص‌های حساسیت منطقه/ 4 3 [ 8 ۳ 5 1 5 3 1 5 الاینده ها ی آب‌های مصارف [ ها 4 ی ( ه : با 2 9 ها 3 2 3 ذّ 3 3 4 5 1 ی 3333333333333333 2 (۵ ۹ ۱ د آلاینده های آب‌ها ینده ها ی آب‌های مصارف ی 2 ی : ی 14 : ا 1 2 ۸ ۵ 1 13 ( 0 3 2 ٩ 13 11 3 رگ 1 ۳۳ 3 ۱ 4 ۳ » را 4 4 : : 2 4 3 8 7 7 ۴ ۹ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- نیو سستبت ۳ پارامترهای گیفت آب -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- پ.۱-۴- پارامترهای کیفیت آب سنحش در محاسبه کیفیت آب مشخص کننده پارامترهای مورد اندازه‌گیری توسط متخصص است. به عنوان مثال در آب آشامیدنی بعد از انجام عمل تصفیه میزان صفر کلر از اهمیت زیادی برخوردار بوده درحالی که در آب‌های جاری اندازه‌گیری این پارامتر چندان مهم نیست. این بخش به بررسی برخی از پارامترهای مهم در مبحث آب‌های آشامیدی هرز آب و آب‌های جاری می‌پردازند. اطلاعات مربوط به هر کدام از پارامترهای مورد نیاز جهت پایش در لیست منابع و مراجع و به شماره‌های اطلاعاتی [1۱۰ [1۱۴ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱ ۱۴۳ جدول نام متغیر دما رنگ بو مواد معلق کدورت هدانت الکتریکی کل مواد محلول 011 اکسیژن محلول سختی کنروشل 2 امونیاک قسقات کل مواد الی اکسیژن حواهی شیمیابی "کسیژن خواهی پیوشیمیایی سدنم پتاسسم کلسیم مسریم کلرید فلورید برن سیانید روغن و ترکسات هبدروکرین حلال‌های آلی فل افت کش‌ها دترجیت‌ها کنی‌فرم کشنده کلی‌فرم کل انگل‌ها - ۱تا ۲ درجه اهمیت کم تا زیاد < -------- صفحهٔ بعد -------- نیو سست ۵ انواع ایستگاه‌های پایش و ابستگاه‌های خودکار -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۵ -انواع ایستگاه‌های پایس و ایستگاه‌های خودکار )۱۵ پ.۱-۵- انواع ایستگاه‌های پایش با توجه به تقسیم‌بندی شبکه‌های پایش براساس اهداف طرحء می‌توان محموعه‌ای از ایستگاه‌ها را با اهداف دامنه عملکرد مختلف و مشخص در شبکه تعریف نمود که انتخاب آنها به نوع اطلاعاتی که تولید می‌کنندء بستگی دارد. تعاریف آنواع ایستگاه‌های پایش در الف- ایستگاه‌های قانونی" که داده‌هایی را در راستای ارضا تعهدات و مقررات قانونی در سطح ملی (مثلا کنترل آب خام جچمت مصارف شرب) یا بین‌المللی (مثلا توافق بر کنترل کیفیت آب‌های مرزی) تامین می‌کنند. ب- ایستگاه‌های مبنا" که با هدف تعیین رفتار حوزه‌ها در غیاب فعالیت‌های انسانی (در حد ممکن) ایجاد می‌شوند. ی ۰ ۳ ه ۰.۰ 2 ۰ ۰ ی ی ج- ایستگاه‌های مرزی که با هدف تعیین ویژگی‌های شار (بار حجمی) عبوری از مرزهای قانونی (مثلا بین کشورها یا استان‌ها) یا بین محیط‌های آبی (مثلا از رودخانه به دریاچه و اقیانوس یا از جریان سطحی به منابع زیرزمینی) تاسیس می‌شوند. د- ایستگاه‌های تعیین آثار" که با هدف کنترل آثار فعالیت‌های انسانی در مورد منابع آلاینده تعریف شده است. ه- ایستگاه‌های معرف" که برای تهیه خلاصه اطلاعات در محدوده‌های بزرگ‌تر و معمولا با سابقه داده‌ای درازمدت ایحجاد می‌شوند. و- ایستگاه‌های عملیاتی " که برای مدیریت روزانه کیفیت آب توسط سازمان‌های محلی, منطقه‌ای یا ملی نصب شده است. ۰ ی ی ۷ ی ۹ ۰ 8 ز- ایستگاه‌های تحقیقاتی که در طول پروژه‌های علمی و تحقیقاتی نصب و بهره‌برداری می‌شوند. شمای کلی یک سامانه پایش خودکار در شکل پ. ۱-۵ نشان داده شده است. ۹۵۵۷ -| 1306 -2 ۷ -3 1 4-1۳۵۲ 5 0067۵110۵1 -6 1[ 7 -------- صفحهٔ بعد -------- سامانه انتقال اطلاعات تحهیزات اندازه گیری شکل پ. ۱-۵- نمای کلی از ایستگاه‌های پایش خودکار چالش اصلی در ار تباط با نصب و راهبری تجهیزات پایش خودکار کیفیت منابع آب» جمع‌آوری داده و اطلاعاتی است که با ثبات لازم شرایط محیطی را ترسیم و گزارش نماید. مسلما پایش خودکار برای تمام موقعیت‌ها مناسب نیست و انتخاب این روش باید براساس اهداف مشخص پایش» منابع موجود و انتخاب موقعیت‌های مناسب صورت گیرد. به طور کلی روش‌های پایش خودکار در موارد یل نسبت به سامانه‌های برداشت دستی دارای مزیت هستند: - تغییرات شدید کیفیت آب در مقیاس‌های زمانی ساعتی یا روزانه - تغییر شرایط کیفی منابع آب در اثر وقوع پدیده‌های ناپایدار و زودگذر - عدم امکان نمونه‌برداری دستی یا مشکلات موجود در حفظ تناوب مورد نیاز با توجه به موقعیت نمونه‌برداری - لزوم شناسایی شرایط حدی به‌خصوص در طول ساعات شب در انتخاب و خرید اجزا و تجهیزات سامانه پایش خودکار موارد زیر باید مورد توجه قرار گیرد: - پارامترهای اندازه‌گیری - بازه کاری هر دستگاه پیش از نیاز به واسنجی" مجدد. - بازه نگهداری هر دستگاه پیش از نیاز به تعمیر - محیط نصب و راهبری - منبع آنرژی سامانه - نحوه دریافت و ویرایش داده‌ها -‏ گزینه‌های موجود در محل برای جاگذاری تجهیزات و احداث اتاقک )-ا| -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۵ -انواع ایستگاه‌های پایس و ایستگاه‌های خودکار ۱۵۳ راهبران سامانه و درجه آموزش مورد نیاز - با توجه به گستردگی تجهیزات در زمینه ایستگاه‌های پایش خودکارء لازم است به سازگاری سامانه‌های مختلف و یکپارچکی عملکرد آنها در کل سامانه توجه شود. به‌این دلیل معمولا خرید تجهیزات به صورت یک جا توصیه می‌شود. معیارهای انتخاب پارامترهای اندازه‌گیری نیز در ایستگاه‌های پایش خودکار منابع آب از اهمیت خاصی برخوردار هستند. در این - شاخص‌هایی که فرایندهای منابع آب را به خوبی ارائه نمایند. پارامترهایی که به شوک‌های محیطی سریعا پاسخ دهند. کیفیت داده‌هایی که از طربق تجهیزات پایش خودکار منابع آب تولید می‌شود. به روش‌هایی که برای راهبری و نگهداری تحهیزات مورد استفاده قرار می‌گیرد.ء وابسته است. در مورد هر ایستگاه باید مدارک و استانداردهای لازم تهیه شود و در هر مورد بازدید از محل» جزییات لازم ثبت گردد. واسنجی تجهیزات در محل از اهمیت خاصی برخوردار است. برای هر دستگاه باید تاریخ واسنجی و نیز تاریخ واسنحی بعدی مشخص گردد. دوره‌های بازدید و تعمیرات نیز باید مشخص باشد و در کاربرگ‌های استاندارد ثبت گردد. کنترل پیوسته و متناوب داده‌های ارسال شده از ایستگاه و انجام آزمایش‌های کنترلی در محل, می‌تواند پیوستگی در اطلاعات و یکنواختی در مقیاس‌های اندازه‌گیری را تضمین نماید. استفاده از نمونه‌برداری‌های دستی برای تصدیق داده‌های سامانه‌های خودکار به عواملی مانند زیر وابسته است: - قدمت ایستگاه‌ها: در ابتدای تجهیز ایستگاه تناوب بیش‌تری مورد توجه قرار می‌گیرد و در صورت مشاهده ثبات و یکنواختی در داده‌ها می‌توان تناوب کم‌تری را مورد استفاده قرار داد (سه روز در هفته اول و سپس تدریجا به صورت ماهانه) - تغییرپذیری آبراهه: در شرایطی که تغییرات پارامترهای اندازه‌گیری در طول زمان بیش‌تر باشد. - برای تصدیق نتایج (در دامنه تغییرات گسترده‌تر) نیاز به نمونه‌برداری‌های متناوب‌تری هست. در شرایطی که تغییرات پارامترهای اندازه‌گیری در طول زمان بیش‌تر باشد.ء برای تصدیق نتایج (در دامنه تغییرات گسترده‌تر) نیاز به نمونه‌برداری‌های متناوب‌تری هست. - دستیابی به اهداف کیفیت داده‌ها: درصورتی که میزان کیفیت مورد انتظار داده‌ها تامین نشده باشدء نمونه‌برداری کنترلی با نتاوب بیش‌تری لازم است. بدین ترتیب پیشنهاد تناوب ثابتی برای انجام نمونه‌برداری‌های کنترلی ممکن نیست. هرچند حداقل یک‌ماهه برای این منظور پیشنهاد می‌شود که با توجه به نتایج و شرایط واقعی هر ایستگاه باید بازنگری و اصلاح شود. در انتخاب محل ایستگاه تمامی پارامترهایی که در زیر مطرح شده است باید مد نظر قرار گیرد و در شرایط مختلف جریان ارزیابی شود. فرایند انتخاب محل ایستگاه» ارزیابی رفتار جریان را نیز شامل می‌شود که در آن پایداری آبراه» منابع اغتشاش,» عمق آبء حفاظت از نیروهای طبیعی یا خرابه‌کاری» دسترسی» ایمنی و در معرض نور خورشید بودن مورد آرزیابی قرار می‌گیرد. -------- صفحهٔ بعد -------- براساس اهداف برنامه پایش» ایستگاه‌های پایش خودکار ممکن است در بخش‌های مختلفی از آبراهه‌ها با شرایط ریخت‌شناسی کف و دیواره‌ها و عدم وجود رسوبات و مواد معلق مزاحم و نیز فاصله مناسب از منابع تولید حباب (مانند صخره‌هاء قلوه‌سنگ‌هاء شمع‌ها و پایه‌های پل‌هاء سرریزها با شاخ و برگ‌های بزرگ شناور) صورت می‌گیرد. مناطقی که جریان لایه‌ای در آن وجود دارد برای اطمینان از مقادیر خوانده شده مطلوب‌تر هستند هرچند انتخاب چنین محدوده‌هایی همیشه امکان‌پذیر نیست. در هر صورت با توجه به اغتشاش ناشی از سرعت‌های زیاد جریان در لایه‌های مختلف» لازم است تجهیزات در محل‌هایی نصب و جانمایی شوند که سرعت آب عموما کم‌تر از ۱ متر بر ثانیه باشد و ترجیحا به صورت طبیعی از اغتشاشات شدید محافظت شده باشد. مشخصات سازنده تجهیزات و در دسترس بودن باید برای تعیین عمق نصب در نظر باشد. درصورتی که مشاهده صحرایی در این زمینه ممکن نباشد.ء باید تخمین محافظه کارانه‌ای با استفاده از پروفیل‌های طولی آبراهه صورت گیرد. مذاکره با افراد محلی نیز در برآورد مقادیر افت سطح آب مفید خواهد بود. برنامه‌ریزی برای ایستگاه پایش باید با هدف در بر داشتن جریان حداقل تابستانی و مقادیر حدی بده طراحی شودء هرچند براساس گزینه‌های مکانی حس‌گرهاء تمامی برنامه نمی‌توانند در طی دوره کم آبی یا زمستان دوام بیاورند. در چنین مواردی نمونه‌برداری در میانه و در کناره آبراهه وجود دارند. در مواردی که حس‌گر در میانه آبراهه نصب می‌شود. باید حفاظت آن در مقابل تخریب مورد توجه قرار گرفته و نیز وظایف آن در رودخانه را بتوان مشاهده نمود. روش کلی شامل نصب بر صفحه کف. استفاده از لوله نصب. نصب بر روی نبشی آهنی و نصب سطحی به صورت شناور وجود دارد. دو نوع نمونه‌بردار خودکار در کناره‌های آبراهه قابل استفاده هستند؛ ثقلی و پمپی. سامانه‌های آب را از آبراهه به یک محفظه نمونه استفاده نمود. نوع سامانه‌ها به یک منبع انرژی قابل اعتماد نیاز دارند و عموما به نگهداری و تعمیرات بیش‌تری نیاز دارند. با توجه به فاصله موجود از نقطه نمونه‌برداری تا اندازه‌گیری در سامانه‌هایی که در کنار آبراهه نصب می‌شوندء واسنحی سامانه از ملزومات اصلی است. با توجه به تغییرات احتمالی در طول مسبر انتقال» اندازه‌گیری پارامترهایی مانند اکسیژن محلول در این سامانه‌ها قابل اعتماد نیست. آبگیر این سامانه‌ها باید به صورت دهانه‌ای با سطح زیاد و با توری آشغالگیر مناسب طراحی گردد و در محل به شلنگ‌ها در طول سال, مصرف حداقل فلز در محفظه نمونه و عایق کاری آن باید مورد توجه باشد. به طور کلی استفاده از این -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۵ -انواع ایستگاه‌های پایش و ایستگاه‌های خودکار م1 سامانه‌ها فقط در شرایطی که نصب سامانه‌های گروه اول (داخل آبراهه) ممکن نباشدء توصیه می‌شود. به هر حال جمت کاربرد احتمالی این قبیل تجهیزات. موارد زیر از آهمیت فراوان برخور دار می‌باشد: -‏ حساسیت بسیار بالا و قیمت بسیار زیاد دستگاه‌های مزبور و مساله حفاظت و نگهداری و بهره‌برداری این قبیل تجهیزات - عدم تغییرات شدید و گسترده عوامل و پارامترهای شیمیایی منابع آب (جز در موارد خاص تخلیه گسترده فاضلاب‌ها به منابع آب‌های سطحی) به‌خصوص منا بع آب‌های زیرزمینی که از نوسان‌های بسیار کند تغییرات شیمی آب برخوردار می‌باشد. - عدم قابلیت به کارگیری کامل و مناسب این نوع تجهیزات در آبراهه‌ها و رودخانه‌ها به دلیل وجود رسوبات و دیگر زایدات فراوان در آب و هم‌چنین امکان طغیان رودخانه‌ها و تخریب ایستگاه‌ها - دامنه اندازه‌گیری و نوع پارامترهای قابل سنجش توسط این نوع تجهیزات غالبا محدود بوده و جوابگوی نیاز مطالعاتی که هدف تاسیس ایستگاه بوده» نمی‌باشد. که در این شرایط جهت تکمیل داده‌ها غالبا نیاز به نمونه‌برداری مجدد خواهد روش اندازه‌گیری مورد استفاده در ایستگاه‌های خودکار پایش کیفیت آب» ماهیتا مشابه روش مورد استفاده در آزمایشگاه می‌باشد. تفاوت اصلی مابین تجهیزات آزمایشگاهی و خودکارء اضافه شدن سامانه اتوماتیک برای نمونه‌برداری» آماده‌سازی نمونه‌هاء تمیز نمودن مجاری عبور نمونه و واسنجی در ایستگاه‌های خودکار می‌باشد. در حالت ایده‌آل یک سامانه آنالیز شیمیایی خودکار باید کم هزینه بوده» به سرعت قابل راه اندازی و توقف باشدء نتایج حاصل از آن قابل اطمینان بوده و حتی‌الامکان به سرویس و نگهداری نیاز نداشته باشد. در واقع هدف این ایستگاه‌ها را می‌توان میل به نتایج قابل اطمینان با هزینه‌های قابل قبول و عدم نیاز به سرویس بیش از یکبار در هفته. تعریف نمود. مهم‌ترین ویژگی‌های این ایستگاه‌ها جهت تحقق اهداف مذکور شامل موارد زیر می‌باشد. - موقعیت مناسب نقطه اندازه‌گیری -‏ طراحی مناسب سامانه از نظر حفاظت فیزیکی و روش بهره‌برداری - قابلیت کار کرد در شرایط مختلف دمایی - مقاومت در مقابل آب و گرد وغبار - قابلیت کار با ولتاژها و سامانه‌های مختلف تامین برق - حداقل نیاز به نظارت و نگهداری و تعمیرات - امکان دسترسی آسان در مواقع نیاز به سرویس و تعمیرات -‏ طراحی مناسب جهت حفظ شرایط نمونه (از زمان نمونه‌برداری تا اندازه‌گیری) دستگاه‌های اندازه‌گیری خودکار به طورکلی دارای دو کاربرد اصلی پایش و کنترل هستند. به‌طور عمومی در کاربرد پایش, اندازه‌گیری در درازمدت با دقت کافی برای اطمینان از قابل مقایسه بودن داده‌های به‌دست آمده مورد نیاز می‌باشد. از طرف دیگرء -------- صفحهٔ بعد -------- زمان سریع اندازه‌گیری و تعدد نمونه‌ها در این زمینه مد نظر نمی‌باشد. در مقایسه, تحهیزات اندازه‌گیری مورد استفاده با کاربرد کنترل, مهم‌ترین روش‌های اندازه‌گیری که به‌طور عموم در سامانه خودکار استفاده می‌شودء شامل روش‌های فیزیکی, الکتروشیمیایی و فلورید و اکسیژن محلول - سایر روش‌های آندازه‌گیری که در سامانه‌های خودکار قابل استفاده هستندء روش دمای بالا با پایین جهت آندازه‌گیری کرین آلی» روش رسپیرومتری برای اندازه‌گیری اکسیژن خواهی بیوشیمیایی و مواد سمی» کروماتوگرافی گازی و ۱11010 (با روش عملکرد بالاا کروماتوگرافی مایع می‌باشد) برای فنل‌ها و مواد آلی است. انتخاب و نصب سامانه‌های خودکار با رهیافتی مشابه روش‌های به‌کار گرفته شده در روش‌ها و تجهیزات آزمایشگاهی صورت می‌پذیرد. قبل از به کار گیری سامانه‌های خودکار باید موارد زیر مشخص گردد. - پارامترهای مورد آندازه‌گیری - دلایل و ضرورت‌های اندازه‌گیری - تناوب‌های مورد نیاز جهت اندازه‌گیری 00۳۵۱۵10۳۵۷ 01و11 00۳1۵۳۳۵۳۵ ۱-۳۵۵ -------- صفحهٔ بعد -------- مثال‌هابی از طرح پایش جهت انتخاب ایستگاه‌های باش -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- های ی از طرح پایس جهت انتخاب ایستگاه‌های پایش 0 8 مه ۱ ۹ ی 0 1۳ 5 و2 1 ی 12 لماکت ( ۹ 9 ی 19 ل هاوه سس ۱ اس و 1 9 3 ٍ 12 2 7 ۱ 3 مس ۰ کر یت با هه 9 4 کی موهنت ۷ مرب ی نج ۱ ی ِ نج یا 5 ما خی ۰ ره ال در سیم یف . نج خی خر سکس ۰ .۰ ۰ : . ی ۰ /1/ ی مج شکل پ. ۱-۶- وضعیت شماتیک یک حوضه آبریز و ایستگاه‌های پایش ال اول وال اصلی: سطوح اولیه متغیرها در آب چقدر است؟ انجام آنالیز جهت تعیین میزان اکسیژن محلولء یون‌های اصلی و مواد مغذی تعیین الگوی غلظت فصلی یا سالانه متغیرها. (تغییرات سالیانه یا فصلی) تعیین میانگین سالیانه متغیرهای کیفیت آب للاعات مورد انتظار: توصیف کیفیت آب در سامانه جریان آب قبل از تاثیرات فعالیت‌های انسانی ۱۵2 -------- صفحهٔ بعد -------- 2 دستورالعمل پایسکیفیت آب‌های سطحی [جاری) -‏ شبکه نمونه‌برداری مورد نیاز: به‌صورت ثابت - محل‌های نمونه‌برداری: ۵ ۹ ۱۰ ۱۱ ۱۷ و ۱۸ (سرشاخه‌ها) توضیح: کلیه محل‌های نمونه‌برداری اشاره شده در مثال‌های این پیوست براساس نقاط مشخص شده در شکل شماره پ. ۱-۶ پ.۲-۶- مثال دوم * شناسایی هرگونه روندهای کوتاه مدت شناسایی هرگونه روندهای درازمدت - اطلاعات مورد انتظار: توصیف تغییرات کیفیت آب براساس زمان -‏ شبکه نمونه‌برداری مورد نیاز: به‌صورت ثابت - محل‌های نمونه‌برداری: ۷ ۱۲ ۱۳ ۰۱۴ ۱۵ و ۱۹ (بعد از منابع تاثیرگذار) پ.۳-۶- مثال سوم - هدف: شناسایی پهنه‌های آبی در یک سامانه جریان آب که مغایر با استانداردهای کیفیت آب می‌باشند - سوال های اصلی: ۹ مهم‌ترین مصارف آب در منطقه چیست؟ * بررسی و شناسایی آلودگی‌های موجود * تعیین بالاترین سطوح متغیرهای آلوده کننده - اطلاعات مورد انتظار: *توصیف متغیرهای آلوده کننده, بالاترین سطوح محاسبه شده» زمان و مکان رخ‌دادها و چگونگی مطابقت و مغایرت با استانداردها ۰ ارزیابی نوع مخاطرات جهت بهداشت عمومی» تخریب محیط زیست و هر نوع اثرات زیان‌بار دیگر * توصیف وضعیت کلی پهنه‌های آبی در ارتباط با استانداردهای تعیین شده -‏ شبکه نمونه‌برداری مورد نیاز: به‌صورت ثابت -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۶- مثال‌های ی از طرح پایش جهت انتخاب ایستگاه‌های پایش (۱۶ پ.۴-۶- مثال چهارم - هدف: شناسایی نواحی آلوده شده * مواد آلاینده در منطقه چیست؟ ۹ منابع آلاینده احتمالی در کجا واقع شده‌اند؟ ۹ شناسایی آلودگی * تعیین غلضت متغیرهایی که به عنوان شاخص آلودگی به شمار می‌روند * تعیین نواحی متاثر از آلودگی‌ها و مشخص نمودن روند افزایشی یا کاهشی آلودگی در این نواحی * تعیین منابع اصلی آلوده کننده - شبکه نمونه‌برداری مورد نیاز: کوتاه مدت پ.۵-۶- مثال پنجم - هدف: تعیین محدوه و آثار پساب‌های مورد نظر ۹ محدوده تاثیرگذار این آلاینده‌ها نسبت به نقاط تخلیه در آب‌های پذیرنده چیست؟ * تغییرات ایحاده شده در کیفیت آب‌های مجاور چیست؟ * پساب‌های تخلیه شده زیست‌بوم‌های آبی را تحت تاثیر قرار می‌دهد؟ * تعیین توزیع مکانی آلاینده‌ها -------- صفحهٔ بعد -------- ۱.۳ دستورالعمل پاین سکیفیت آب‌های سطحی [جاری) ۹ محاسبه اثرات آلاینده‌ها بر آبزیان و مصارف مختلف آن - اطلاعات مورد انتظار: * روابط اثر و عامل در سطوح مختلف زیست‌بوم‌های آبی (به‌عنوان مثال نیازهای غذایی اصلی گونه‌های ماهی و جمعیت ماهیان). نقشه توزیع جمعیت - شبکه نمونه‌برداری مورد نیاز: کوتاه مدت - محل‌های نمونه‌برداری: ۴, ۶ ۸ ۱۲ و سایر ایستگاه‌ها در صورت لزوم - سوال اصلی: * نتایج مثبت و منفی ناشی از فعالیت‌های مدیریت کیفیت آب برحسب آثار آن بر روی غلظت متغیرهای آلاینده آب * تعیین میزان تاثیر مدیریت کیفیت آب بر روی تغییرات موثر بر کیفیت آب * مقایسه سطوح آلودگی قبل و بعد از فعالیت‌های مدیریتی * تعیین روندهای کوتاه و درازمدت - اطلاعات مورد انتظار: شواهدی که نشان دهد میانگین غلظت آلاینده‌ها قبل از انجام فعالیت‌های مدیریت بالاتر بوده است. ه غلظت آلاینده در طول زمان کاهش یافته است - شبکه نمونه‌برداری مورد نیاز: ثابت و کوتاه مدت - محل‌های نمونه‌برداری: ۴ ۵ ۶ ۷ ۰۱۴ ۱۵ ۱۶ ۱۹ -------- صفحهٔ بعد -------- نیو ست ۷ اندازه گیری میزان جریان آب -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۷- انداز هگیری میزان جریا ن آب ۱۵ پ.۱-۷- اندازه‌گیری میزان جریان آب پ.۱-۱-۷- جریان‌های عادی جریانی است که می‌توان با چکمه داخل رودخانه رفته و اندازه‌گیری بده را با مولینه انجام داد. لوازم مورد نیاز برای این نوع اندازه‌گیری شامل موارد زیر می‌باشد. - مولینه که خود شامل بدنه» پروانه دنباله» میله ۱ متری (حداقل ۲ متر) کابل داخل آب و کنتور یا شماره اندازه - مترفلزی ۳۰ تا ۵۰ متری (یا طناب متراز شده) خودکار و دفترچه اندازه‌گیری الف - مسایل ایمنی قبل از ورود به داخل رودخانه پس از آماده کردن مولینه و بستن کابل به شماره اندازه یا میله دو متری که مولینه با آن بسته شده است. بستر مناسب و مسیر مستقیم و عمود بر جریان در عرض رودخانه آنتخاب شود. جهت جلوگیری از هرگونه خطری هنگام ورود به رودخانه, باید ابتدا با کمک میله ۲ متری عمق یابی و عرض رودخانه را با احتیاط طی نمود و طناب یا کابل متراژ شده در جناح مقابل به‌طور محکم بسته شود. باید توجه نمود اندازه‌گیری بده باید در مسیر قبلی و کنار طناب و با کمک میله انجام شود تا خطرات احتمالی آن کم‌تر گردد. در فصول تر و یا زمان بارندگی» حتما باید به میزان جریان آب توجه داشت تا در صورت وقوع سیلاب. بلافاصله با کمک طناب از رودخانه خارج شد. با توجه به بستر رودخانه اگر کف بستر یکنواخت باشدء می‌توان فاصله‌ها را بین ۱ تا ۴ متر انتخاب نمود ولی اگر مسیر یکنواخشت نباشد باید سعی شود حتی در بعضی از نقاط که پستی و بلندی آن زیاد باشد ۳۰ سانتی‌متر تا ۲ متر انتخاب نمودء در هر صورت باید فاصله‌ها را طوری انتخاب نمود که پس از اندازه‌گیری مقطع رسم شده مشخصه تمام پستی و یا بلندی های کف آن بستر را نشان دهد. ب- اندازه‌گیری داخل آب ِ 8 5 ۲۱ درصورتی که لب آب عمق داشته باشدء عمق آن را یادداشت نموده و با توجه به تحربه و دید کارشناسی سرعت آن را بین ما و یا -- سرعت بعدی یادداشت می‌شود. ۴ ردیف ۲ فاصله از مبدا یک متر را یادداشت و میله مولینه را در فاصله یک متری از لب آب قرار داده» و ارتفاع آب از روی میله یادداشت شود مثلا می‌شود ۴۰ سانتی‌متر در ستون ۳ عمق یادداشست می‌شود. ستون ۴ را با توجه به عمق آب (درصورتی که عمق آب -------- صفحهٔ بعد -------- ۶ دستورالعمل پایس کیفیت آب‌های سطحی ([جاری) سانتی‌متری سطح آب و به‌طور عمود قرار داده و دو پا طوری از هم باز نگهداشته شود که جریان آب به‌طور طبیعی عبور نماید. کنتور یا شماره اندازه روی زمان ۴۰ ثانیه تنظیم و سپس با فشار دکمه, شماره اندازه شروع به‌کار می‌کند و در مدت ۴۰ ثانیه تعداد دور کنتور را اندازه‌ گیری نموده و آن را در ستون ۵ یادداشت کرده و در ستون ۶ زمان یعنی همان ۴۰ ثانیه یادداشت شود. به همین ترتیب به مقاطع بعدی رفته و ستون‌ها پر شود تعداد مقاطع بستگی به عرض رودخانه دارد مثلا ۱۵-۱۰ و یا ۲۰ مقطع به همان ترتیب که گفته شد. انجام می‌شود.ء این عملیات را عملیات صحرایی می‌گویند حال برای محاسبه به صورت زیر عمل می‌شود. - هر مولینه شماره مخصوص داشته که روی بدنه آن حک و دارای دو پروانه و هر پروانه شماره مخصوص دارد که باید شماره مولینه و شماره هر یک از پروانه‌هایی که استفاده شده است. بالای سر برگ بده یادداشت شود زیرا برای هر پروانه فرمول خاصی تهیه شده است که باید از آن استفاده نمودء توجه شود از پروانه بزرگ برای آب‌های سیلابی و از پروانه کوچک برای آب‌های کم و غیرسیلابی استفاده شود. اگر محاسبات دستی و پا با ماشین حساب انجام شود به شرح زیر خواهد بود: ۱- تعداد دور در ستون ۵ را بر زمان ۴۰ ثانیه ستون ۶ تقسیم کرده تا تعداد دور در یک ثانیه به‌دست آید و حاصل در ستون ۷ نوشته می‌شود. (۰/۱۸+ :۷/۲۰/۱۳۴۷ ۱۸/۴۲>- ۱) ۲- حال هر یک از اعداد ستون ۷ را در فرمول بالا به‌جای ‎٩‏ قرار داده تا سرعت در آن نقطه به‌دست آید و در ستون ۸ نوشته می‌شود. حال ردیف ۱ و ۲ از ستون ۸ را با هم جمع و بر ۲ تقسیم کرده تا سرعت متوسط هر مقطع به‌دست آید و در ستون ۱۰ یادداشت می‌شود. # توجه: ستون ‎٩‏ مربوط به زمانی است که ارتفاع آب بیش از ۵۰ سانتی‌متر باشد که در آن حالت باید مولینه را به‌جای ۰/۶ از سطح آب ۰/۲ و ۰/۸ از سطح آب قرار داده و در ستون ۴ یادداشت شود و مانند مراحلی که برای ۰/۶ از سطح آب انجام شده برای ۰/۲و ۰/۸ انجام تا سرعت متوسط قائئم یک نقطه به‌دست آید و در ستون ‎٩‏ یادادشت شود. ۳ حال عمق‌های ردیف ۱ و۲ از ستون ۳ با هم جمع و بر عدد ۲ تقسیم می‌شود تا عمق متوسط هر مقطع به‌دست آید این عدد در ستون ۱۱ نوشته می‌شود. ۴ عرض مقطع اختلاف ردیف او ۲ از ستون ۲ را به‌دست آورده و در ستون ۱۲ نوشته می‌شود. ۵ عمق متوسط مقطع ستون ۱۰ را در ستون ۱۲ عرض مقطع ضرب کرده تا سطح مقطع به‌دست آید و در ستون ۱۳ یادداشت می‌شود. حال با توجه به فرمول 5۱ 0) ستون ۱۳ سطح مقطع را در ستون ۱۰ سرعت متوسط ضرب کرده تا بده جزیی هر مقطع به‌دست آید بعد از جمع بده‌های هر مقطع بده کل به‌دست خواهد آمد که بر حسب متر مکعب بر ثانیه یادداشت می‌شود. حال برای به‌دست آوردن سطح مقطع اندازه‌گیری شده می‌توان ارقام ستون عمودی ۱۳ را با هم جمع کرده و در محل خود یادداشت نمود. سرعت متوسط از فرمول ۷-۳ به‌دست می‌آید. -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ دستورالعمل پای سکیفیت آب‌های سطحی (جاری) پ.۳-۱-۷- اندازه‌گیری بده در فصل سیلاب (از بالای پل تلفریک) زمانی که امکان رفتن به داخل رودخانه وجود ندارد باید از بالای پل تلفریک اندازه‌گیری به‌عمل آید.ء وسایل مورد نیاز عبارتند از: - مولینه - دنباله مخصوص سیلاب - کابل ۱۰ تا ۲۵ متری در صورت امکان به‌جای کابل از جرثقیل با کابل مغزی دار استفاده شود. - وزنه‌های ۲۰ ۵۰ ۷۵ و ۱۰۰ پوندی با توجه به سرعت آب از شدت سرعت آب بیش‌تر باشد باید از وزنه‌های سنگینی‌تر استفاده نمود. - خودکار و دفتر چه اندازه‌گیری الف- مسایل ایمنی - جرفقیل را به اطاقک پل تلفریک بسته و سپس مولینه و دنباله به وزنه و کابل جرثقیل بسته می‌شود. کنشور را ابت‌دا آزمایش نموده تا از کار کردن مولینه و کنتور اطمینان حاصل شود. ارتفاع کف وزنه تا محور مولینه را با متر اندازه‌گیری و _ هندل محصوص حر کت را به کابل تلفریک وصل نموده» از بست‌های دو طرف کابل و یوبارها باردید نموده و از بسته بودن آنها اطمینان حاصل شودء ضمنا در هنگام سوار شدن به داخل گهواره به هیچ عنوان از کابل وسط گهواره که قرقره‌ها از روی آن عبور می‌کند.ء استفاده نشود. به همکاران یادآوری شود این کابل باید قبلا با رنگ آبی و سفید به جرثقیل به بالا کشیده تا موقع حرکت مولینه به سنگ و موانع دیگر برخورد نکند. - در هنگام اندازه‌گیری بده در فصل سیلاب از بالای پل به متصدی اعلام شود (در فاصله زمانی بالای پل) درصورتی که درجه سطح آب اشل تغییری کرد باید اعلام شود زیرا در صورت تغییر اشل در فاصله اندازه گیری باید از اشل‌های ثبت شده میانگین گرفته و به‌عنوان اشل یادداشت شود. - هرگز دفترچه‌ای را که اندازه‌گیری بده ایستگاه‌های قبلی در آن یادداشت شده است (قبل از این که به دفتر دیگری منتقل شود) همراه خود به بالای پل برده نشود. - در هنگام اندازه‌گیری بده در فصل سیلاب به جریان آب توجه شودء زیرا سیلاب درختان اطراف رودخانه را از جا کنده و با خود حمل می‌کند. به محض مشاهده چنین حالتی فورا مولینه توسط جرثقیل بالا کشیده شود. درصورتی که مولینه به -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۷- انداز هگیری میزان جریا ن آب ۸۹ اجسام موجود در رودخانه مانند شاخه‌های درخت گیر کند با حفظ خونسردی و توسط دسته جرثقیل کابل را به آرامی رها نموده تا شاخه‌های درخت از وزنه و مولینه جدا شده و آزاد گردد. - دراین زمان باید بر روی برگ اندازه‌گیری نام رودخانه, ایستگاه اندازه‌گیری» تاریخ و ساعت اندازه‌گیری» درجه اشل سطح آب و نام شخصی که اندازه گیری را انجام می‌دهد.ء یادداشت شود. - توسط هندل گهواره را به سمت رودخانه حر کت داده تا لب آب قرار گیرد درصورتی که لب آب عمق نداشته باشد وزنه را در سطح آب قرار داده و کنتور را صفر کرده و سپس وزنه به کف آب هدایت شود و از روی کنتور عمق آب را خوانده و در ردیف ۱ ستون ۳ یادداشت نموده و با توجه به وضعیت سرعت جریان آب سرعت آن را بین 3 ویا سرعت مقطع بعدی در ستون ۸ یادداشت شود. - برای جلوگیری از گیر کردن وزنه و مولینه به کف رودخانه وزنه را توسط جرثقیل به سطح آب آورده» که در این حالت گهواره از لب آب ۱ تا ۲ متر فاصله خواهد داشت که این فاصله در ردیف دوم و ستون دوم یادداشت می‌شود. وقتی وزنه در سطح آب قرار گرفت کنتور جرثقیل را باید بر روی صفر باشد. پس از آن با سرعت لازم وزنه و مولینه به کف آب هدایت می‌شود و عمق آب از روی کنتور تعیین شده و در ستون سوم فرم» عمق آب نوشته می‌شود. - پس از تعیین عمق آب مولینه به اندازه ۰/۶ عمق آب از سطح آب پایین برده می‌شود و میزان تعداد دور مولینه تعیین می‌شود. برای سهولت کارء چون وزنه در کف آب قرار گرفته, آن را ۰/۴ عمق از کف بالا آورده می‌شود. (در مثال شماره - درصورتی‌ که ارتفاع آب بیش‌تر از یک متر باشد این بار مولینه را به‌جای ۰/۶ از سطح یک بار در ۰/۲ عمق آب و یک بار دیگر در ۰/۸ عمق آب از سطح آب قرار داده می‌شود. (در مثال شماره ۲ تشریح شده است). - سپس دکمه کنتور مولینه را فشار داده و تعداد دور آن در ۴۰ ثانیه تعیین و در ستون شماره ۵ فرم شماره یک یادداشست می‌گردد. پ.۲-۷- مثال‌ها الف - مثال ۱ عمق رودخانه فرض شده ۸۰ سانتی‌متر است که این عمق آب را در ۰/۴ ضرب نموده حاصل برابر ۳۲ سانتی‌متر است. حال باید مولینه را ۳۲ سانتی‌متر از کف به بالا آورده و توجه شود توجه داشته باشید مولینه بالای وزنه در ارتفاع ۲۰ سانتی‌متر بسته شده است. حال تفاضل بین ۰/۶ عمق آب (یعنی ۳۲ سانتی‌متر) و فاصله بین مولینه و وزنه (یعنی ۲۰ سانتی‌متر) برابر ۱۲ سانتی‌متر باشد که باید به این میزان مولینه بالا کشیده شود. براساس تجارب به‌دست آمده هر دنده جرثقیل معادل ۳ سانتی‌متر می‌باشد در این صورت باید توسط دسته جرثقیل وزنه را به اندازه ۴ دنده به بالا آورده یا از روی کنتور ۱۲ سانتی‌متر بالا آورده شود. -------- صفحهٔ بعد -------- ب- مثال ۲ اگر ارتفاع آب ۱۱۰ سانتی‌متر باشد برای سهولت کار بدین ترتیب عمل می‌شود.ء در ردیف ۲ ستون ۳ عدد ۰/۲ از کف قرار داده ۳۲ سانتی‌مترء قبلا مولینه را ۲۰ سانتی‌متر بالای وزنه قرار داده ۲۲۳۲-۲۰-۲ در این حالت باید مولینه ۲ سانتی‌متر بالا کشیده شود کافی است توسط جرئثقیل مولینه یک دنده بالا کشیده شود. حال دکمه کنتور را فشار داده تا تعداد دور در ۴۰ ثانیه مشخص گردد و در ستون ۵ در مقابل عدد ۰/۸ از سطح یادداشت شود. این بار مولینه را ۰/۲ از سطح آب قرار داده و ۰/۸ از کف آب بالا آورده می‌شود ۸۸ - ۰/۸ ۱۱۰۷ که قبلا ۲۰ سانتی‌متر بالا آورده شده است (۲۰-۶۸- ۸۸) حالا باید مولینه را ۶۸ سانتی‌متر بالا آورده و با توجه به هر دنده جرثقیل ۲ سانتی‌متر, باید ۲۳ دنده بالا آورده شود یا از ارتفاع ۱۱۰ سانتی‌متری» ۶۸ سانتی‌متر کم شود (۱۱۰-۶۸-۴۲) تعیین درجه کنتور جرثقیل روی ۴۲ قرار گیرد. در این موقع دکمه کنتور مولینه را روشن کرده تا تعداد دور در ۴۰ ثانیه مشخص و این تعداد دور در مقابل ۰/۲ از سطح آب یادداشست شود. بقیه مقاطع تیر به همین صورت انجام و توجه شود که همیشه سرعت ۰/۲ از سطح بیش‌تر از ۰/۸ می‌باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- نیو ست ۸ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۸- پایشس زیسنی ۱۳۳ پ.۱-۸- کلیات. ضرورت‌ها و لزوم پایش زیستی انتخاب نوع برنامه پایش زیستی یا شیمیایی و تعادل بین این دو روش بستگی به هدف برنامه پایش دارد. از آن‌جا که موجودات زنده به هر نوع تاثیرات نامطلوب بر روی زیست‌بوم آبی واکنش نشان می‌دهند لذا روش پایش زیستی قابلیت تشخیص زود هنگام و سریع هر نوع تاثیر نامطلوب بر روی زیست‌بوم آبی را دارا می‌باشد. داده‌های زیستی مستقیما به شرایط اکولوژیک سامانه آبی یا به عبارت دیگر سلامت اکولوژیک سامانه آبی وابسته می‌باشند درحالی که چنین چیزی در مورد داده‌های شیمیایی صادق نیست. با این وجود داده‌های زیستی نسبت به داده‌های شیمیایی دقیق و روشن نمی‌باشند. از سوی دیگر پایش شیمیایی کیفیت آب از مزیت دقت بالا برخوردار می‌باشد. به‌عنوان نمونه چنان‌چه در یک برنامه پایش در یک زیست‌بوم آبی اقدام به اندازه‌گیری غلظت یک ماده (به‌عنوان مثال لیندان ترکیب یک نوع آفت‌کش) شود در این صورت وجود مقادیر بالای غلظت این آفت‌کش نشان دهنده آلودگی زیست‌بوم آبی با این ماده شیمیایی است. در این حالت ادامه اجرای برنامه پایش شیمیایی به‌طور دقیق مشخص می‌کند که آیا میزان غلظت این ماده کاهش یا افزایش یافته است. به منظور تعیین سلامت زیست‌بوم آبی جهت مصارف انسانی و نیز میزان موفقیت برنامه‌های پایش وجود چنین اطلاعات بسیار مفید خواهد بود. با این وجود اطلاع از نوع مواد شیمیایی مورد اندازه‌گیری یکی از ضروریات اصل اجرای برنامه پایش شیمیایی می‌باشد. در این ارتباط به عنوان مثال اجرای یک برنامه پاش یک پارامتر در یک زیست‌بوم آبی هیچ‌گونه اطلاعاتی از میزان غلظت یک پارامتر دیگر در اختیار محقق قرار نخواهد داد لذا در برخی از برنامه‌های پایش شیمیایی آب به‌دلیل عدم انتخاب صحیح عامل مورد اندازه‌گیری وجود آلودگی در زیست‌بوم آبی آشکار نخواهد شد. در این زمینه اجرای برنامه‌های پایش زیستی می‌تواند وجود هرگونه استرس در زیست‌بوم آبی را مشخص نماید. بنابراین در برنامه‌های پایش زیست محیطی در مقیاس وسیع کاربرد این روش پایش می‌تواند بسیار مفید باشد. از سوی دیگر اجرای برنامه‌های پایش شیمیایی در ارتباط با پایش سازگاری! و در جاهایی که نوع مواد آلاینده و نوع مشکلات مرتبط با کیفیت آب به دقت مشخص شده می‌تواند اطلاعات ارزشمندی را تولید نماید پ.۳-۸- انواع روش‌های پایش زیستی یک برنامه پایش می‌تواند کل جامعه زیستی در ناحیه و یا زیرمجموعه‌ای از آن» مانند بی‌مهرگان» جلیک‌ها و ماهی‌ها را مورد مطالعه قرار دهد. از سوی دیگر به منظور پایش مداوم تاثیرات فاضلاب, از برخی شاخص‌ها مانشد تفییر در عملکرد فیزیولوژیک گونه‌ها (به عنوان مثال تغییر در میزان تنفس در واحد زمان در گونه‌های ماهی و بی‌مهرگان آبزی) استفاده می‌شود. پایش زیستی عمدتا جهت ارزیابی شرایط زیست‌بوم در مقیاس وسیع و یا تعیین اثرات زیست محیطی در زیست‌بوم در مقیاس ناحیه مورد استفاده قرار می‌گیرد. این برنامه‌ها انواع مختلفی را شامل می‌شود. - نوع اول پایش زیستی: به منظور گزارش شرایط زیست محیطی در یک ناحیه مورد استفاده قرار می‌گیرند. ۲۵1۵۱1۵11002 -| -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۳ دستورالعمل پای سکیفیت آب‌های سطحی (جاری) - نوع دوم پایش زیستی: جهت تشخیص این‌که آیا وضعیت رودخانه به لحاظ شرایط اکولوژیک در یک منطقه ثابت. رو به بهبود و یا رو به نقصان است کاربرد دارند. - نوع سوم پایش زیستی: در مقیاس کوچک‌تر مورد استفاده قرار گرفته وسعی در پاسخ‌گویی به سوالاتی را در ارتباط با تاثیرات ناشی از تخلیه نوع خاصی از فاضلاب و یا سایر فعالیت‌های انسانی در یک سامانه آبی خواهد داشت. پ-۳-۸- طراحی برنامه‌های پایش زیستی طراحی برنامه‌های پایش زیستی همواره از مشکلات خاص خود برخوردار بوده است. معمولا روش پایش شرایط یک محل در طول یک دوره زمان مشخص می‌باشد. از سوی دیگر به منظور یافتن پاسخ برای سوالات مربوط به تغییرات در روند کیفیت زیست محیطی,» شناسایی و محاسبه روند این تغییرات می‌تواند اطلاعات لازم را در اختیار محقق قرار دهد. با این وجود طراحی این برنامه ممکن است در دو صورت باعث بروز مشکلاتی شود. الف - حالت اول: شناسایی عوامل بروز اثرات زیست محیطی می‌تواند با مشکلاتی همراه باشد. به عنوان مثال در روش‌های استاندارد معمولا از محیط‌های شاهد (محیط یا محیط‌های مشابه که تحت تاثیر اثرات زیان‌بار زیست محیطی قرار نداشته‌اند) استفاده می‌شود. در ساده‌ترین روش اقدام به مقایسه بین روند تغییرات بین چندین منطقه که تحت تاثیر عوامل آلاینده قرار گرفته‌اند با یک منطقه که تحت تاثیر این عوامل زیان‌بار قرار نداشته است» می‌شود. این روش‌ها به عنوان طرح 13۸271 (کنترل‌های قبل و بعد از بروز اثر) شناخته می‌شوند. در هنگام اجرای برنامه‌های پایش در رودخانه‌ها و نهرها از آن‌جا که که نواحی شاهد معمولا در بالادست این زیست‌بوم‌های آبی قرار گرفته‌اند. لذا می‌توانند باعث بروز مشکلاتی شوند. یکی از پیش‌فرض‌های آماری اجرای طرح‌های 3۸۲71 این است که مناطق تحت تاثیر قرار گرفته و نمونه‌های شاهد از یکدیگر مستقل باشند درحالی که علیرغم این موضوع بسیاری از تئوری‌های اکولوزیک بر این فرض استوار هستند که نواحی پایین دست رودخانه تحت تاثیر (و نه مستقل از) نواحی بالادست می‌باشند. از سوی دیگر استفاده از طرح 13۸1 همیشه در پایش بیولوژیک امکان‌پذیر نمی‌باشد. اجرای این روش مستلزم ارزیابی اثر یک فعالیت جاری (که ممکن است برای سال‌ها ادامه داشته باشد) بر روی زیست‌بوم است. یکی از مشکلات در این حالت فقدان اطلاعات در زمینه شرایط گونه‌های آبزی در زمانی که این فعالیت شروع نشده بود. می‌باشد. پیچیدگی این موضوع از آنجا ناشی می‌شود که حتی در غیاب بروز اثرات» میزان تغییرات مکانی در جوامع بی‌مهرگان آبزی بسیار بالاست. در چنین مواردی معمولا پیدا کردن نواحی شاهد در رودخانه مورد بررسی چندان مشکل نیست (به عنوان مثال نواحی بالادست در رودخانه‌ها) درحالی که یافتن این نواحی در سایر رودخانه همواره امکان‌پذیر نیست. در این حالت باید اقدام به برداشت نمونه از چندین ناحیه شاهد نمود تا محقق امکان مقایسه داده‌های جمع‌آوری شده از نواحی تحت تاثیر» نواحی شاهد را داشته باشد. ب- حالت دوم: در هنگام قضاوت در ارتباط با کیفیت زیست محیطی یک منطقه به وجود می‌آید. درحالی که شناسایی روند تغییرات کار چندان مشکلی نیست با این وجود زمانی که محقق باید در زمینه شرایط کل یک منطقه در غیاب تاثیرات زیست محیطی زیان‌بار قضاوت نماید. مشکلاتی به وجود خواهد آمد. در این ارتباط یک روش کل جامع جهت ارزیابی جوامع زیستی یک منطقه در غیاب تاثیرات زیان‌بار ناشی از انسان وجود ندارد. برای حل این مشکل تاکنون سه روش کلی به‌کار گرفته شده‌اند. -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۸- پایشس زیستی (مم ۵ - انتخاب نواحی شاهد در همان رودخانه می‌باشد. - استفاده از نواحی مرجم" می‌باشد. که شامل نواحی است با حداقل اثرات زیان‌بار یا حتی فاقد هرگونه اثر زیان‌بار در رودخانه‌های مشابه یا حتی رودخانه‌هایی در نواحی مشابه است تا اقدام به مقایسه گونه‌های جانوری تحت تاثیر با این نواحی شود. یکی از مشکلات روش نواحی مرجع» پیدا کردن نواحی تحت تاثیر قرار نگرفته و یا کم‌تر تحت تاثیر قرار گرفته است. در نمرها 9 رودخانه‌های کوچک همواره امکان یافتن نواحی با شرایط اکولوزیک مناسب وجود دارد ناحیه خود منحصر به فرد است. لذا امکان مقایسه شرایط اکولوژیکی در این رودخانه با رودخانه‌های مشابه وجود ندارد. با این وجود در مورد رودخانه‌های کوچک پیدا کردن نواحی مرجع در رودخانه‌های مشابه تقریبا محتمل است. _ روش سوم شامل استفاده از در تکنیک هایی است که توسط آزها اقدام به پیش‌بینی 29 صعبت گونه‌های آبزی در غیاب اثرات پ.۳-۸- روش‌های نمونه‌برداری و استانداردسازی ارزیابی و پایش زیستی غالبا جز مطالعات مقایسه ای می‌باشند (مقایسه موجودات زنده یک ناحیه در یک دوره زمانی با همان گونه‌های آن ناحیه در یک دوره زمانی متفاوت و یا مقایسه نواحی تحت تاثیر با نواحی فاقد تاثیر). بر این اساس مهم‌ترین عامل در انتخاب روش نمونه‌برداری در مطالعات پایش و ارزیابی زیستی تکرارپذیری می‌باشد. در این ارتباط نوع روش منتخب را باید در کلیه محل‌ها و زمان‌های نمونه‌برداری مورد استفاده قرار دادء زیرا در غیراین‌صورت به‌طور دقیق نمی‌توان مشخص نمود که تفاوت بین نمونه‌ها مربوط به تاثیرات زیست محیطی است یا صرفا در اثر تفاوت بین روش‌های نمونه‌برداری به‌وجود آمده است. بسته به نوع محیط نمونه‌برداری روش منتخب برای نمونه‌برداری نیز متفاوت خواهد بود. به‌عنوان مثال برای نمونه‌های پلانکتون هم از تور و هم از سامانه‌های نمونه‌بردار آب که حجم مشخصی از آب را برداشت می‌نمایند» می‌توان استفاده نمود. اما از آن‌جا که زیستگاه‌های بستر رودخانه بسیار نامتجانس هستند لذا به‌عنوان مثال از سامانه‌های نمونه‌بردار سوربر" که برای رودخانه‌های با بستر قلوه‌سنگ مناسب هستند. نمی‌توان جمت نمونه‌برداری از زیستگاه‌های با بستر رسی استفاده نمود. پ-۵-۸- شاخص‌های زیستی,» بی‌مهرگان آبزی و دلایل استفاده از بی‌مهرگان در برنامه‌های پایش زیستی شاخص‌های زیستی مختلفی وجود دارند که مهم‌ترین آنها بی‌مهرگان آبزی» بی‌مهرگان آبزی بزرگ شامل موجوداتی هستند که با چشم غیرمسلح قابل رویت بوده و فاقد ستون فقرات هستند. این موجودات تقریبا در تمامی انواع آب‌های جاری, از آب‌های خروشان نواحی کوهستانی گرفته تا آب‌هایی با جریان کند و رودخانه‌هایی با بستر گلی زندگی می‌کنند. نمونه‌هایی از بی‌مهرگان آبزی ]- ۲010۳۵۵۵ 515 2- ۲ -------- صفحهٔ بعد -------- بزرگ شامل حشرات در مراحل لارو یا شفیره, خرچنگ آب شیرین» صدف خوراکی» حلزون‌ها و کرم ها می‌باشند. این گونه‌ها در بسیاری از مراحل چرخه زندگی خود به صخره‌هاء کنده‌های درخت و گیاهان آبزی می‌چسبند تا امکان مقاومت در برابر جریان را داشته باشند. این بی‌مهرگان آبزی به دلایل زیر به عنوان شاخص مناسبی از کیفیت رودخانه به شمار می‌روند: - این موجودات تحت تاثیر شرایط فیزیکی» شیمیایی و زیستی محیط رودخانه قرار دارند. - از آن‌جا که این موجودات فاقد قدرت تحرک زیاد می‌باشند» لذا می‌توانند نشان دهنده اثرات کوتاه و طولانی مدت بروز - این موجودات می‌توانند اثرات تجمعی آلاینده را نشان دهند. - با مطالعه این موجودات می‌توان به تاثیرات ناشی از تخریب زیستگاه‌های آبی که با مطالعه شاخص‌های کیفیت آب آشکار نمی‌شوندء پی برد. - این موجودات یکی از اجزای اساسی زنجیره‌های آبی رودخانه به شمار می‌روند. - برخی از انواع این گونه‌ها از حساسیت بیش‌تری در برابر آلودگی برخوردار می‌باشند. - نمونه‌برداری و شناسایی این گونه‌ها نسبتا ساده است. به‌هرصورت بی‌مهرگان آبزی به دلایل متعدد در برنامه‌های پایش زیست‌بوم‌های آبی مورد استفاده قرار می‌گیرند. یکی از مهم‌ترین دلایل این امر وجود تنوع بسیار بالا در بین گونه‌های بی مهره است. به عنوان مثال حشرات حدود ۵۴ درصد از کل گونه‌های موجودات زنده را به خود اختصاص می‌دهند. لذا هر نوع برنامه پایش زیستی که در آن گونه‌های حشرات گنجانده نشوند می‌تواند منجر به چشم‌پوشی از بخش وسیعی از تنوع زیستی موجود در زیست‌بوم آبی شود. در این زمینه وجود گونه‌های با محل زندگی اکولوژیک خاص و تخصصی احتمال حساسیت به تغییرات زیست محیطی را افزایش خواهد داد. از سوی دیگر گونه‌های بی‌مهرگان دارای انتشار جهانی بوده و در هر نوع زیست‌بوم آبی احتمال وجود گونه‌های بی‌مهرگان وجود دارد. لذا در هر نوع برنامه پایش زیستی می‌توان بی‌مهرگان را جای داد. از سوی دیگر بی‌مهرگان به‌دلیل قدرت تحرک اندک در شرایط اضطراری که میزان آلودگی زیست‌بوم افزایش می‌یابد قادر به انتقال از محل و بازگشت مجدد نبوده لذا می‌توانند شاخصی از تاریخجه منطقه به لحاظ به‌طور کلی می‌توان عنوان نمود که حساسیت زیاد برخی از گونه‌ها در برابر آلودگی در مقایسه با انواع مشابه, عامل اصلی مطالعه نها در برنامه‌های پایش زیستی می‌باشد. بنابراین می‌توان عنوان نمود که چنان‌چه جامعه اصلی غالب در یک رودخانه گونه‌های مقاوم در برابر آلودگی بوده و بسیاری از گونه‌های حساس در برابر آلودگی در منطقه مورد مطالعه وجود نداشته باشند» احتمال بروز مشکل آلودگی در آن رودخانه زیاد است. به عنوان مثال برخی از حشرات آبزی که در مرحله شفیره‌گی به سنگ‌های بستر رودخانه می‌چسبند در مقابل بسیاری از آلاینده‌ها حساس بوده و چنان‌چه میزان اکسیژن محلول در رودخانه به زیر غلظت معینی کاهش یابد به سرعت از بین می‌روند. از سوی دیگر چنان‌چه یک ارزیابی زیستی نشان دهد که هیچ کدام از انواع این گونه‌ها در محدوده مورد مطالعه مشاهده نشده است. یکی از فرضیات مطرح می‌تواند این باشد که میزان اکسیژن محلول به زیر سطح آستانه تولید مثل این گونه‌ها رسیده یا این که میزان کاهش اکسیژن محلول در حدی بوده که باعت از بین رفتن تمامی آزها شده است. این امر می‌تواند هم دارای مزایا و هم دارای -------- صفحهٔ بعد -------- معایبی باشد. به عبارت دیگرء یکی از مزایای ارزیابی‌های زیستی این است که با کمک آن می‌توان وجود ضعف در زیست‌بوم‌های آبی ناشی از بروز آلودگی یا تخریب زیستگاه‌ها را شناسایی نمود. درحالی که تعیین علت دقیق کاهش انواع خاصی از گونه‌ها با استفاده از این روش‌ها امکان‌پذیر نیست. به‌عنوان نمونه در مثال بالا عدم وجود این گونه‌ها می‌تواند ناشی از کاهش اکسیژن محلول باشد اما در اینجا می‌توان این سوال را مطرح کرد که کاهش اکسیژن محلول در اثر جریان کند آب در رودخانه‌ایجاد شده است یا در واقع در اثر مصرف اکسیژن محلول توسط آلاینده‌های موجود در آب بوده است؟ از سوی دیگر حذف این گونه‌ها می‌تواند ناشی از تخلیه سار مواد آلاینده به‌وسیله کارخانه‌ها یا هرزآب اراضی کشاورزی, افزایش دمای آبء» تخریب زیستگاه‌های بستر رودخانه (به عنوان مثال ورود شن یا رس زیاد باعث از بین رفتن بستر سنگی رودخانه شده است) یا سایر شرایط زیر باشد. بر این اساس انجام ارزیابی زیستی را باید با اجرای یک برنامه ارزیابی زیستگاه و کیفیت نیز توام نمود تا به این ترتیب بتوان به توضیح علل شرایط ایجاد شده در محیط در مبحث ارزیابی زیستی» زیستگاه به فضایی اطلاق می‌شود که توسط موجودات زنده اشغال می‌شود. در یک رودخانه زیستگاه بی‌مهرگان آبزی بزرگ شامل صخره‌ها و رسوبات بستر رودخانه, گیاهان درون و اطراف رودخانه» لاشه برگ ها و سایر مواد تجزیه‌پذیر که وارد رودخانه می‌شوند. کنده‌های درخت شناور در آب و سایر مواد چوبی است. این بی‌مهرگان آبزی به محل امن و مواد غذایی که توسط این زیستگاه فراهم می‌شود نیاز مبرم داشته و به نظر می‌رسد که عمدتا تمایل به تجمع در مکان‌هایی دارند که امن‌ترین محل, بیش‌ترین ماده غذایی و بیش‌ترین میزان اکسیژن محلول را در اختیار آنها قرار می‌دهد. در برنامه ارزیابی زیستگاه عمدتا به این موارد پرداخته شده و اقدام به طبقه‌بندی رودخانه‌ها براساس کیفیت این عوامل می‌شود. از سوی دیگر طی برنامه پایش کیفیت آب اقدام به شناسایی شرایطی که باعث بروز این تغییرات در محیط رودخانه شده مانند کاهش اکسیژن محلول, دماء مواد مغذی و اسید بهتر می‌گردد. در حال حاضر یکی دیگر از مهم‌ترین شاخص زیستی جهت بررسی نمونه‌های آب سطحی اندازه‌گیری پیگمان‌های کلروفیل فیتوپلانکتون‌ها است که می‌تواند به‌عنوان شاخصی جهت تعیین توده زیستی جلبکی استفاده شود. علاوه بر این اندازه‌گیری‌های کلروفیل می‌تواند جهت ارزیابی پدیده پرغذایی در دریاچه‌هاء مخازن آبی و رودخانه‌های بزرگ و شاخصی جهت حاصل‌خیزی در آب‌های سطحی مورد استفاده قرار گیرد. -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- بو ست ‎٩ تعاریف مربوط به عملیفت نمونه‌برداری و آنواع نمونه‌برداری از آب‌های سلحی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ‎٩‏ - تعاریف مربوط به عملیات نمونه‌برداری و انواع نمونه‌برداری ا زآب‌های سطحی )۸ -‏ نمونه‌های شاهد" نمونه‌هایی عاری از پارامتر مورد آنالیز هستند و توسط آزمایشگاه برای ارزیابی و کنترل آلودگی نمونه تهیه و استفاده می‌شوند. -‏ نمونه‌های هم مکان " نمونه‌هایی هستند که از نظر مکان و زمان نمونه‌برداری کم‌ترین فاصله ممکن را دارند و یکسان دانسته می‌شوند. این نمونه‌ها برای ثبت دقت کل مراحل نمونه‌برداری و آنالیز ضروری هستند. - منطقه کنترل " منطقه‌ای از آب‌های سطحی که تحت تاثیر تخلیه پساب‌های خروجی " نیست. - شاهد تجهیزات" نمونه ای از آب بدون یون است که برای شستن یا آبکشی تجهیزات نمونه‌برداری به کار رفته است. این آلودگی جمع‌آوری می‌شود. - شاهد میدانی " شاهدی است که تمام مراحل نمونه‌برداری و محافظت روی آن انجام می‌شود ولی با نمونه آب طبیعی در - شاهد فیلتراسیون " آب بدون یونی است که کاملا مانند نمونه واقعی از تجهیزات صاف‌سازی عبور داده می‌شود. آنالیز این شاهد نشان‌گر آلودگی‌هایی است که از تجهیزات صاف‌سازی ناشی می‌شود. این شاهدء هم‌چنین برای سنجش خطاهای احتمالی ناشی از روش‌های نامناسب تمیز کردن در مکان نمونه‌برداری» به کار می‌رود. این نمونه دقیقا همانند نمونه -‏ نمونه مرجع* این نمونه برای ثبت خطای فاحش و دقت بخش آنالیز شده دسته" بزرگی از نمونه است که از یک مکان و در یک زمان جمع‌آوری شده است. تعداد بسیار زیادی آنالیز توسط تعداد زیادی از آزمایشگاه‌های مستقل و با روش‌های متفاوت بر روی دسته نمونه انجام می‌شود. -‏ نمونه‌های تکراری"" اغلب به منظور ارزیابی دقت کل فرایند نمونه‌برداری نمونه‌های تکراری در یک یا چند نقطه جمع‌آوری می‌شوند. توصیه می‌شود به‌ازای هر ۱۰ ایستگاه نمونه‌برداری به‌صورت تصادفی از یک ایستگاه دو سری نمونه |- 71806 5210|۵5 2- 00-1062۵160 5۵ [5 3-)00110[] 6 4- 1 5- ۳۵۱۵۱۳۵۳۲ 6- ۳۱۱۵ 1 7- ۲11۱۳۵110 1 8- 1۵۱۳۵۵۵ 5۵ 9- [10- 0۱10216 521۵|۶5 -------- صفحهٔ بعد -------- - نمونه‌های غنی شده! نمونه‌های غنی شده برای به‌دست آوردن اطلاعات مربوط به خطاهای سیستماتیک" در فرایند است که این محلول‌ها را پیش از آغاز نمونه‌برداری تهیه کند. - نمونه منقسم" نمونه‌های منقسم بخش حجم‌هایی از یک ظرف نمونه هستند و توسط یک یا چند آزمایشگاه آنالیز می‌شوند. این نمونه‌ها برای اندازه‌گیری خطاهای ناشی از آلودگی, خطاهای تصادفی و معین و هرگونه متغیر دیگری که آزمایشگاه استفاده می‌شوند. در تقسیم نمونه‌ها باید دقت شود تا نمونه‌ها کاملا همگن باشند. توصیه می‌شود به‌ازای هر ۰ نمونه آنالیز شده یک نمونه به‌صورت تصادفی, دو بار آنالیز شود.ء در مواردی که پارامتر مورد نظر به‌ندرت در نمونه‌ها ردیابی می‌شود.ء این عمل را می‌توان با نمونه‌های غنی شده» ترکیب کرد. ۸ ۸ ۳ ی ۱ یی 1 2 ۰.۰ ۰ ۰ ۳ سس 1 2۰ ۰ انتقال و ذخیره‌سازی وارد نمونه می‌شود.ء به‌کار می‌رود. شاهدهای میدانی در منطقه نمونه‌برداری در معرض محیط (اتمسفر) نمونه‌برداری قرار دارند. این نمونه‌ها اطلاعاتی از آلودگی ناشی از روش‌های کار با نمونه و حین تماس با محیط پ.۲-۹- انواع نمونه‌برداری معمو لا کمیت آب برداشت شده جهت انجام کلیه آنالیزهای فیزیکی و شیمیایی بر روی نمونه کفایت می‌کند. با این وجود در پاره‌ای از مواقع چنان‌چه تجهیزات نمونه‌برداری کوچک بوده و یا این که انجام آنالیز بر روی چندین متغیر مدنظر باشد دو نمونه گرب را می‌توان جهت برداشت نمونه در موقعیت مورد نظر استفاده و سپس نمونه برداشت شده را با یکدیگر مخلوط نمود. نمونه‌های گرب را با عنوان نمونه‌های اسپات " یا اسنپ" نیز نام می‌برند. به منظور تحقق اهداف برنامه پایش در برخی موارد لازم است از نمونه‌های ترکیبی (به‌عنوان نمونه‌هایی که از نواحی مختلف جمع‌آوری شده‌اند) استفاده نمود. معمولا این نمونه‌های ترکییی شامل انواع زیر -‏ نمونه‌های تلفیقی عمقی: عمدتا شامل دو یا تعداد بیش‌تری نمونه‌های جمع‌آوری شده از فواصل مشخص بین سطح و عمق می‌باشد. این نمونه‌ها را می‌توان با استفاده از پمپ آب (برای این منظور پمپ‌های آب شناور وجود دارد) که با نرخ پمپاژز مشخص و با سرعت ثابت آب را در فاصله این اعماق مورد نظر به سمت بالا پمپاژز می‌کندء نمونه‌گیری نمود. 5ع |52 600ا 50 -1 ۵5 -2 |5۵ 3-5111 1۵ 1۳۵ -4 0 -5 6-1 7-0 -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ‎٩‏ - تعاریف مربوط به عملیات نمونه‌برداری و انواع نمونه‌برداری ا زآب‌های سطحی ۱۸۳ - نمونه‌های تلفیقی سطحی: این نمونه‌ها از ترکیب محموعه‌ای از نمونه‌های برداشت شده که دارای توزیع مکانی در نقاط مختلف نمونه‌برداری در سامانه آبی می‌باشند. ایجاد می‌شوند. این نمونه‌ها معمولا از یک عمق مشخص آب گرفته می‌شوند. - نمونه‌های تلفیقی زمانی: این نمونه‌ها از تلفیق حجم‌های مساوی آب جمع‌آوری شده از یک ایستگاه نمونه‌برداری در فواصل زمانی مشخص تهیه می‌شوند. - نمونه‌های تلفیقی بده: برای این منظور ابتدا باید ضمن برداشت نمونه‌ها اقدام به محاسبه نرخ بده در فواصل مشخص در طول دوره مطالعاتی نمود. برای این منظور بهتر است در فواصل زمانی ۲ ساعت در طول ۲۴ ساعت اقدام به نمونه‌برداری کرد. سپس نمونه تلفیقی از طریق ترکیب نمونه‌هایی که متناسب با نرخ بده در زمان نمونه‌برداری باشند به‌وجود می‌آید. - نمونه ساحلی عموما جمع‌آوری نمونه در مناطق نزدیک به ساحل شامل نمونه‌های ساده در یک نقطه خاص است. بسیار مهم است که تغییری در مکان نمونه‌برداری ایجاد نشودء مگر این که خطری ایمنی گروه یا اشخاص را تهدید کند. در چنین مواردی باید نقطه دیگری جایگزین شود و تمام جزییات نقطه جدید و دلایل ضرورت تغییر مکان در دفتر یادداشت میدانی ثبت شود. ثبت این اطلاعات باید در اسرع وقت پس از بازگشت انجام شود. برای اجتناب از آلودگی ناشی از ذرات معلق رسوبء ترجیحا نمونه‌برداری باید با استفاده از یک قایق, یا از روی لنگرگاه انجام شود و در صورت عدم امکان موارد فوق» نمونه‌بردار باید وارد آب شود و نمونه‌گیری را از نقطه‌ای انجام دهد که امواج حاصل از فعالیت. موجب تلاطم ظرف نشود. رو به جریان (در صورت وجود جریان) آب بایستاده. درپوش ظرف را برداشته و بطری را یکباره به زیر آب فرو برده تا نسبتا پر شود. درپوش ظرف را بسته و ظرف به شدت تکان داده شود. درپوش را برداشته و آب را خالی کرده یک بار دیگر این کار تکرار شود و سپس نمونه اصلی جمع شود. ظرف باید در جای سرد نگهداری شود و (درصورت لزوم) در اسرع وقت مراحل صاف‌سازی و محافظت انجام شود. - نمونه‌برداری با قایق: اگر نمونه‌های آب باید با استفاده از قایق جممع‌آوری شوند.ء پیش از شروع سفر اطلاعات کامل جوی در طول زمان نمونه‌برداری باید به‌دست آید. نقطه نمونه‌برداری از آب‌های عمیق, با استفاده از گوی‌های شناور و یا مشخصاتی از ساحل که به راحتی قابل تشخیص باشند.ء نشانه‌گذاری می‌شوند. نشانه‌گذاری‌ها باید هم به صورت مکتوب و هم با عکسبرداری توصیف شوند. نمونه‌برداری در زمانی صورت می‌گیرد که قایق رو به باد قرار دارد. اگر امکان توقف کامل قایق وجود نداردء نمونه‌برداری و ثبت مشخصات محل باید به صورت هم زمان توسط دو نفر انجام شود. ۹۵۵۱۵ 510۳۵ -1 -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۴ دستورالعمل پایئ س کیفیت آب‌های سطحی [جاری) * آب سطحی هنگام نمونه‌برداری از آب سطحی, نمونه باید از محل دماغه قایق جمع شود زیرا لنگر قایق در دماغه آن قرار دارد و در صورت جریان داشتن آب نیزء دماغه آن در جهت مخالف جریان آب قرار خواهد گرفت. این گونه اقدامات احتیاطی مانع آلوده شدن نمونه توسط بدنه قایق نیز می‌شود. ۰ رودها و نهرها بخش عمده‌ای از نمونه‌هایی که از رودها و نهرها گرفته می‌شوندء به صورت ساده و از نقطه‌ای در سطح مقطع جریان و نزدیک به سطح برداشته می‌شوند. نمونه‌برداری به منظور آرزیابی محتوای معلق در جریان‌های سریع» به روش‌ها و تجهیزات ویژه نیاز دارد. * نمونه‌برداری از کناره یا ساحل رود و نهر در صورت امکان,» نمونه‌ها باید ترجیحا از نقاط نزدیک به میانه جریان جمع شوند تا نقاط نزدیک به ساحل, زیرا این امر احتمال آلوده شدن نمونه در اثر عوامل ساحلی» ورود خاک تاثیرات محیط از جمله گرده گیاهان و مانند آن را کاهش می‌دهد. نمونه‌برداری نباید در مکان‌هایی که اختلاط کامل بین دو با چند جریان آب صورت نگرفته است. انحام شود. هم‌چنین باید از جمع‌آوری کف و لایه! سطحی اجتناب شود. اگر به خاطر شرایط محیطی ناگزیر به نمونه‌برداری از ساحل باشیدء هرگونه انحراف از دستورالعمل استاندارد باید به دقت در دفتر بادداشت ثبت و در اسرع وقت به پایگاه داده‌ها منتقل شود. * نمونه‌برداری از روی پل برخی از ایستگاه‌ها به‌گونه‌ای طراحی می‌شوند که نمونه‌برداری از روی پل انجام شود. این امر اجازه می‌دهد که نمونه‌برداری از مرکز جریان رود یا نهر بدون نیاز به ورود به آب انجام شود. مکان دقیق نمونه‌برداری باید نشانه‌گذاری شود تا از یکسان بودن نقطه نمونه‌برداری شده رود یا نهر در دفعات مختلف اطمینان حاصل شود. ۰ نمونه‌برداری از خروجی(فاضلاب) معمولا نمونه‌برداری توسط دارنده مجوز تخلیه (تخلیه کننده) یا سازمان کنترل کننده انجام می‌شود. نمونه‌ها از داخل جریان خروجی گرفته می‌شوند تا نماینده تر کیب آب مورد مطالعه باشند. یک نقطه مناسب.» مرکز جریان خروجی است که در آن احتمال خطای ناشی از تمایل شدید برخی اجزا به شناور شدن یا ته نشین شدن پس از اختلاط با آبء به حداقل می‌رسد. آب‌های پذیرنده نمونه‌برداری کاملا بستگی بهک شرایط محیط دارد و برای سنجش تاثیر خروجی فاضلاب روی آب‌های پذیرنده معمو لا با دارنده محوز ۰۵ یک سایت با مکان کنترل -[