سازمان مدبریت و برنامه‌ربزی کشور

⚠ این متن با نرم‌افزار از روی تصویر خوانده شده و ممکن است خطا داشته باشد؛ برای استناد، اصلِ سند را ببینید. جمهوری اسلامی ابران سازمان مدبریت و برنامه‌ربزی کشور راهنمای اگوتوریسم و طبیعت گردی در حوضه‌های آبخیز فابطله شماره ۶۵۳ معاونت نظارت راهبردی سازمان جنگل‌هاء مراتع و آبخیزداری کشور امور نظام فنی معاونت آبخیزداری, دفتر طرح‌ریزی و هماهنگی آبخیزداری 3333333 ۱ ۱۳۹۳ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- 11 ناران بر مت و ام رری سور ربیس سازمان شماره: ۳۵۳ بخشنامه به دستگاه‌های اجرایی, مهندسان مشاور و پیمانکاران تاریخ: ۱۳۹۳/۲۶ موضوع: راهنمای اکوتوریسم و طبیعت گردی در حوضه‌های آبخیز به استناد ماده (۲۳) قانون برنامه و بودجه و مواد (۶) و (۷) آیین‌نامه استانداردهای اجرایی طرح‌های عمرانی- مصوب سال ۱۳۵۲ و در چارچوب نظام فنی و اجرابی کشور (موضوع تصویب‌نامه شماره ۹ ۳۳۴۹۷ه مورخ ۱۳۸۵/۴/۲۰ هیأت محترم وزبران)» به پیوست ضابطه شماره ۶۵۳ امور نظام فنی. با عنوان «راهنمای اکوتوریسم و طبیعت گردی در حوضه‌های آبغیز» از نوع گروه سوم ابلاغ می‌شود. رعایت مفاد این ضابطه در صورت نداشتن ضوابط بهتر. از تاریخ ۱۳۹۴/۰۴/۰۱ الزامی است. امور نظام فنی این سازمان دربافت کننده نظرات و پیشنهادهای اصلاحی در مورد مفاد این ضابطه بوده و اصلاحات لازم را اعلام خواهد کرد. ۲۳۰۹۶۹ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- خواننده گرامی: اثر مصون از ایرادهایی نظیر غلط‌های مفهومی, فنی, ابهام. ایهام و اشکالات موضوعی نیست. از این‌روء از شما خواننده گرامی صمیمانه تقاضا دارد در صورت مشاهده هرگونه ایراد و اشکال فنی مرانب را به صورت زیر ۱- شماره بند و صفحه موضوع مورد نظر را مشخص کنید. ۳- ایراد مورد نظر را به صورت خلاصه بیان دارید. ۳- در صورت امکان متن اصلاح شده را برای جایگزینی ارسال نمایید. ۴- نشانی خود را برای تماس احتمالی ذکر فرمایید. کارشناسان این امور نظرهای دریافتی را به دقت مطالعه نموده و اقدام مقتضی را معمول خواهند داشت. پیشاپیش از همکاری و دقت نظر جنابعالی قدردانی می‌شود. نشانی برای مکانبه : تهران. میدان بهارستان, خیابان صفی علی‌شاه - مرکز تلفن (۵۵۵, ۷۱۱0۱::: 2 -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- بسمه تعالی حوضه‌های آبخیز کشور ایران به لحاظ جاذبه‌های مهم طبیعی, جغرافیای خاص اقلیمی, ماهیت زیست‌محیطی و تنوع زیستی» دارای بهترین زمینه برای جذب اکوتوریست‌ها در سطوح ملی و بین‌المللی است و همچنین به دلیل تنوع جاذبه‌های طبیعی و چهار فصلی بودن و آمکان بهره‌برداری‌های طبیعت‌گردی رتبه بالایی را در بین کشورهای جهان به خود اختصاص داده است. با این وصف. متأسفانه از نظر جذب گردشگرء در میان کشورهای جهان جایگاه هشتادم را داراست. و سهم درآمد از آنجایی که معیارهای گزینش و طراحی مناطق مناسب اکوتوریسم. بایستی با توجه به اهمیت و آسیب‌پذیری منابع تفرجی در هر یک از انواع اکوتوریسم. و فعالیت‌های مورد انتظار در هر یک از آنها تدوین گردد. ضروری است تا ارتباط این امر مستلزم تدوین راهنما و استانداردهای فنی انتخاب» طرح‌ریزی و طراحی و پایش فنی آنواع طبیعت‌گردی» برای انواع تفرج متمرکز و گسترده در حوضه‌های آبخیز کشور می‌باشد. با توجه به عدم وجود دستورالعملی اختصاصی برای اکوتوریسم و طبیعت‌گردی در اسناد این امورء معاونت آبخیزداری سازمان جنگل‌هاء مراتع و آبخیزداری کشور به عنوان مجری طرح تدوین ضوابط و معیارهای فنی منابع طبیعی و آبخیزداری «راهنمای اکوتوریسم و طبیعت‌گردی در حوضه‌های آبخیز» را با هماهنگی امور نظام فنی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور تهیه نموده و پس از تهیه آن را برای تایید و ابلاغ به عوامل ذینفع نظام فنی اجرایی کشور به این سازمان ارسال نمود که پس از بررسی بر اساس ماده ۲۳ قانون برنامه و بودجه و آیین نامه استانداردهای اجرایی مصوب هیات محترم وزیران و طبق نظام فنی اجرایی کشور (مصوبه ۴۲۳۳۹/ت ۳۳۴۹۷ ه مورخ ۱۳۸۵/۴/۲۰ هیئت محترم وزیران) تصویب و ابلاغ گردید. این ضابطه از دو بخش تشکیل شده است. در بخش اول تعاریف اکوتوریسم و طبیعت‌گردی به صورت کلی بیان شده است و در بخش دوم رئوس مطالعات اکوتوریسم مد نظر قرار گرفته است. سایر مفاهیم و توضیحات در پیوست‌های نه گانه آمده است. علیرغم تلاش, دقت و وقت زیادی که برای تهیه این مجموعه صرف گردیده. معهذا این مجموعه مصون از وجود اشکال و ابهام در مطالب آن نیست. لذا در راستای تکمیل و پربار شدن این ضابطه از کارشناسان محترم درخواست می‌شود موارد اصلاحی را به امور نظام فنی سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور ارسال کنند. کارشناسان سازمان کشور و کارشناسان مجرب این حوزه. نسبت به تهیه متن اصلاحی, اقدام و از طریق پایگاه اطلاع رسانی نظام فنی و اجرایی کشور برای بهره‌برداری عموم. اعلام خواهند کرد. به همین منظور و برای تسهیل در پیدا کردن آخرین ضوابط ابلاغی معتبرء در سمت میانی بالای صفحات ضابطه. تاریخ تدوین مطالب آن صفحه درج شده‌است که در صورت هرگونه ] -------- صفحهٔ بعد -------- تغییر در مطالب هر یک از صفحات. تاریخ به روزرسانی آن نیز اصلاح خواهد شد. از اینرو همواره مطالب صفحات دارای تاریخ جدیدتر معتبر خواهد بود. مصطفوی و کارشناسان محترم امور نظام فنی, معاون محترم آبخیزداری سازمان جنگل‌هاء مراتع و آبخیزداری کشور جناب آقای پرویز گرشاسبی و مدیر کل دفتر طرح ریزی و هماهنگی آبخیزداری, جناب آقای مهندس محمد عقیقی و متخصصان همکار در آمر تهیه و نهایی نمودن این ضابطه تشکر و قدردانی می‌نماید و از ایزد منان توفیق روز افزون همه عزیزان را خواستار است. امید است کارشناسان و متخصصان با ابراز نظرات خود در خصوص این ضابطه ما را در اصلاحات بعدی یاری فرمایند. معاون نظارت راهبردی زمستان ۱۳۹۳ -------- صفحهٔ بعد -------- تهیه و کنترل«راهنمای اکوتوریسم و طبیعت گردی در حوضه‌های آبخیز» [ضابطه شماره ۶۵۳] مجری: سازمان جنگل‌هاء مراتع و آبخیزداری کشورء معاونت آبخیزداری اعضای گروه تمیه کننده: جمشید آقازمانی کارشناس جنگل و اکوتوریسم سیدمحمدعلی حاجی میرصادقی کارشناس ارشد علوم خاک علی خلد برین کارشناس ارشد آبخیزداری مهنازالسادات مرتضوی کارشناس آرشد برنامه‌ریزی منطقه‌ای اعضای گروه تایید کننده: سازمان جنگل‌هاء مراتع و آبخیزداری کشور: پرویز گرشاسبی فوق‌لیسانس جغرافیای طبیعی معاون آبخیزداری محمد عقیقی فوق‌لیسانس آبخیزداری مدیر کل دفتر طرح‌ریزی و هماهنگی آبخیزداری محمد شرافتی فوق‌لیسانس جغرافیای طبیعی عضو کمیته فنی آبخیزداری بابک ربیعی‌فر فوق‌لیسانس مدیریت مناطق بیابانی ‏ عضو کمیته فنی آبخیزداری اعضای گروه هدایت و راهبری پروژه: فرزانه آقارمضانعلی رییس گروه آمور نظام فنی ساناز سرافراز کارشناس آمور نظام فنی سید وحیدالدین رضوانی کارشناس آمور نظام فنی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان مقدمه الف) اکوتوریسم و طبیعت‌گردی (کلیات) ۱-۱- تعاریف و مفاهیم طبیعت گردی و اکوتوریسم ۱-۱-۱- تعریف گردش‌گری ۳-۱-۱ تعریف گردش‌گری پایدار ۳-۱-۱ تعریف گردش‌گری متکی به طبیعت (طبیعت‌گردی) ۳-۱-۱ تعریف اکوتوریسم ۵-۱-۱- تعریف طبیعت‌گردی (اکوتوریسم) به روایت کمیته ملی طبیعت‌گردی ۶-۱-۱- مشخصات جهارگانه اکوتوریسم ۷-۱-۱- اصول هشت گانه اکوتوریسم ۸-۱-۱ تعریف ژئوتوریسم ۲-۱ راهنمای ارزیابی با رویکرد زیست‌محیطی و پایش فعالیت‌های طبیعت گردی و اکوتوریسم ۱-۲-۱- شاخص‌های‌های اکوتوریستی سنجش و ارزیابی پروژه‌ها و اقدامات در گردش‌گاه ۲-۲-۱- محورهای ارزیابی و پایش اثرات سوء فعالیت‌های طبیعت‌گردی ب) رئوس مطالعات اکوتوریسم و طبیعت‌گردی فصل اول - شناخت محدوده مورد مطالعه ۱-۱- بررسی موقعیت مکانی ۲-۱- بیان اهداف طرح ۳-۱- مکانیابی و امکان‌سنجی فصل دوم - برنامه‌ریزی سازمان فضایی محدوده مورد مطالعه ۱-۲- تشریح طرح‌هادی ۳-۲- تعیین مناطق تفرج‌گاهی متمرکز مطابق استانداردها ۳-۲- تعیین مناطق تفرج‌گاهی گسترده ۳-۲۳- بررسی جاده‌های دسترسی فصل سوم- طراحی سایت پلان (01211 ۸211010) شامل: ۱- ۳- طراحی پیک‌نیک‌ها ۲-۳- ویژگی‌های طراحی محوطه‌های کمپینگ ۳-۳- احداث پار کینگ ا ۱۰ ۱۲ ۱۲ ۱۳ ۳۳ ۳۵ ۳۵ ۳۶ ۳۶ ۳۶ ۲۳۶ ۳۶ ۳۷ ۳۷ ۳۷ ۳۷ ۳۷ ۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست مطالب ۳-۳- طراحی سایر سایت‌های تفرج متمرکزء امداد. پشتیبانی و پذیرایی ۳۷ ۵-۳- ساختمان‌های ضروری در گردش‌گاه ۳۷ ۶-۳- سایر تجهیزات و امکانات پارکی: ۳۷ ۷-۳- فعالیت‌های تفرجی متمرکز ۳۸ ۸-۳- طراحی پوشش گیاهی ۸ ۹-۳- معرفی گونه‌های درختی و درختچه‌ای مناسب و معرفی آنها ۸ ۱۰-۳- معرفی مشخصات و نیاز و محدودیت اقلیمی و ادافیک گونه‌های درختی منتخب ۳۸ ۱۱-۳- نوع گونه و تعداد نهال در پیک‌نیک و کمپینگ‌ها ۳۸ ۱۳-۳ بخش جنگل‌کاری فضای عمومی ۳۸ ۱۳-۳- درختکاری به شیوه خطی ضربدری درحاشیه مسیرها ۳۸ ۱۴-۳- شیوه کاشت نهال درختی و درختچه‌ای ۳۸ ۱۵-۳- تامین نهال ۳۸ ۱۶-۳- گزینه‌های پیشنهادی آبیاری (روش و نوبت) ۳۸ ۱۷-۳- برنامه زمان بندی اجرای پروژه‌های جنگل‌کاری و احیا ۳۸ ۱۸-۳ تعیین و تنظیم برنامه زمان‌بندی اجرای پروژه‌های گردش‌گری ۳۹ فصل چهارم - تعیین برنامه مدیریت و نگهداری ۳۹ ۱-۴ مدیریت نگهداری طبیعت. مناظر و چشم‌اندازها ۳۹ ۳-۴ مدیریت بازدیدکننده و تفسیر طبیعت ۳۹ ۳-۴۳- مدیریت پرسنل و خدمات پارک ۳۰ ۳-۴ مدیریت اقتصادی طرح ۳۰ ۵- ۴- هزینه نگهداری طرح به تفکیک سال‌های نگهداری ۳۰ فصل پنجم - برنامه پایش و ارزیابی عملکرد و نتیجه مدار و مشارکتی (11-112900ب1169 2710 عع۳۰)۳۵۲10۲11211 فصل ششم -ارائه نقشه‌های مطالعاتی در قالب ۲15) ۳۰ ۱-۶- الزامات تهیه نقشه‌های مطالعاتی ۳۰ ۲-۶- تهیه نقشه‌های مطالعات پایه ۳۱ ۳۶ تهیه نقشه‌های اجرایی گردش‌گری ۳۱ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست مطالب عنوان پیوست ۱- تعاریف و مفاهیم جاذبه‌ها و منابع تفرجی پ.۱-۱- تعریف پارک (گردش‌گاه) پ.۱-۱-۱- تعریف پارک شهری پ.۲-۱-۱- تعریف پارک جنگلی پ.۳-۱-۱- تعریف پارک ملی پ.۳-۱-۱- تعریف تفرج گاه پ.۲-۱- تعریف اوقات فراغت پ.۳-۱- تعریف تفرج پ.۴-۱- فعالیت‌های تفرجی پ.۱-۴-۱- تفرج متمرکز پ.۲-۴-۱- تفرج گسترده پ.۵-۱- انواع منابع تفرج‌گاهی(جاذبه) پ.۱-۵-۱- انواع جاذبه‌های طبیعی پ.۳-۵-۱- تعریف جاذبه‌های انسان ساخت پ.۱-۲-۵-۱- بناهای تاریخی پ.۱-۱-۳-۵-۱- آداب و رسوب فرهنگی و سنن مردم مختلف پ.۳-۵-۱- تعریف جنگل پ.۱-۳-۵-۱- تعریف جنگل بکر یا جنگل دست نخورده پ.۲-۳-۵-۱- تعریف جنگل طبیعی پ.۳-۳-۵-۱- تعریف جنگل‌های مصنوعی یا دست‌کاشت یا جنگل انسان پ.۳-۵-۱- تعریف قلمستان (زراعت جوب) پ.۵-۵-۱- تعریف بیشه پ.۶-۵-۱- تعریف اراضی جنگلی پ.۸-۵-۱- تعریف تراکم جنگل پ.۹-۵-۱- تعریف انبوهی جنگل پ.۱۰-۵-۱- تعریف فضای باز ج ۳۳ ۳۵ ۳۷ ۳۷ ۳۷ ۳۹ ۳۹ ۳۹ ۴۰ ۴۰ ۴۰ ۴۰ ۴۰ ۴۰ ۳۱ ۳۱ ۳۱ ۳۱ ۳۱ ۳۲ ۳۲ ۳۲ ۳۳ ۳۳ ۳۳ ۳۳ ۳۳ ۴۴ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست مطالب پ.۱۱-۵-۱- تعریف مرتع ۴۴ پ.۱۳-۵-۱- تعریف حوضه آبخیز ۴۴ پ.۱۳-۵-۱- تعریف بیابان ۴۴ پ.۶-۱-تعریف پهنه‌بندی (زون‌بندی) ۴۴ پ.۷-۱-تعریف ظرفیت برد تفرجی ۴۵ پ.۸-۱-تعریف اصلاح و پرورش جنگل در طرح‌های طبیعت‌گردی ۳۵ پیوست ۲- بررسی وضع موجود و انواع طبیعت‌گردی و اکوتوریسم در کشور ۳۷ پ.۱-۲- انواع طبیعت‌گردی و اکوتوریسم در کشور ۳۹ پ.۳-۲- انواع اکوتوریسم مبتنی بر زیست‌بوم‌های کشور ۵۰ پ.۱-۲-۲- آکوتوریسم کوهستان ۵۰ پ.۲-۲-۲- اکوتوریسم جنگل ۳ پ.۳-۲-۲- اکوتوریسم ساحلی در حوضه‌های آبخیز: ۵۵ پ. ۴-۲-۲- اکوتوریسم بیابان در حوضه‌های آبخیز ۵۷ پ. ۵-۲-۲- اکوتوریسم آبی در حوضه‌های آبخیز ۶۱ پ. ۶-۲-۲- اکوتوریسم استپ در حوضه‌های آبخیز ۶۳ پیوست ۳- انجام مطالعات تطبیقی و بررسی تجارب نوین بین‌المللی و علمی در زمینه انتخاب سایت طبیعت‌گردی و اکوتوربسم ۶۷ پ. ۱-۳- بررسی تجارب نوین مدبریتی بین‌المللی اخ پ.۱-۱-۳- هندوستان ۷ پ. ۲-۱-۲- استرالیا ۷۳ پ. ۲-۳- بررسی تجارب نوین فنی بین‌المللی ۷۴ پ.۱-۲-۳- معیارهای باتاچاریا و کوماری یف پ. ۳-۲-۳ معیارهای ترمبلی ۷۷ پ.۳-۲-۲- معیارهای فلچر برای انتخاب سایت طبیعت‌گردی ۷۸ پ.۳-۲-۲- معیارهای نوری و همکاران ۸۰ پ. ۵-۲-۳۲ معیارهای اتحادیه بین المللی حفاظت محیط زیست [۳عل]| ۸۳ پیوست ۴- مزیت‌های نسبی, محصولات. چالش‌های فرارو. تحلیل 5۱۷07. چشم‌انداز و آینده طبیعت‌گردی و اکوتوریسم در ایران ۸۵ پ.۱-۴- مزیت‌های نسبی طبیعت‌گردی در ابران ۸۷ د -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست مطالب پ.۲-۴- محصولات اکو تور یسم ۸۸ پ.۳-۴- چالش‌های فرارو ۸۹ پ.۴-۴- تحلیل نقاط قوت و ضعف حوضه‌های آبخیز کشور 5۱۷07 ۹ پ.۱-۴-۳- نقاط قوت ۹ پ.۲-۳۴-۴- نقاط ضعف ۹۱ پ.۳-۴-۴- فرصت‌ها ۹۱ پ.۴-۴-۴- تهدیدها ۹۱ پ.۵-۴- اهداف کلان و چشم‌انداز طبیعت‌گردی در کشور ۹۲ پیوست ۵- بررسی کاستی‌ها و کمبودهای مطالعاتی و اجرابی در زمینه ساماندهی جلوه‌های زیبای طبیعت و تنوع مناظر و تنوع زیستی ۹۵ پ.۱-۵- کاستی‌ها و کمبودهای سیاست اجرایی در برنامه‌های پنج ساله توسعه ۹۷ پ.۲-۵- کاستی‌ها و کمبودهای مطالعاتی و اجرابی سازمان‌های موثر در طبیعت‌گردی ۹۷ پ.۱-۲-۵- سازمان حفاظت محیط زیست ۹۸ پ.۳-۲-۵- سازمان جنگل‌ها.ء مراتع و آبخیزداری کشور ۹۹ پ.۳-۲-۵- سازمان میراث فرهنگی, صنایع دستی و گردش‌گری ۹۹ پ.۳-۵- جمع‌بندی ۱۹۲ پ.۱-۳-۵- کمبودهای قانون و مقررات ۱۳ پ.۲-۳-۵- کمبود زیرساخت‌های اجرایی ۱۴ پ. ۳-۲۳-۲- کمبودهای مطالعاتی ۱۹۵ پیوست ۶- تدوین راهنمای فنی مکان‌یابی سایت برای انواع طبیعت‌گردی ۱۹۷ پ.۱-۶- راهنمای فنی مکان‌یابی گردش‌گاه (پارک) ۱۹ پ.۱-۱-۶- قابلیت‌ها و محدودیت‌های محیط زیستی و اجتماعی و فرهنگی ۱۹ پ.۲-۱-۶- مزیت‌های نسبی قابل استناد اکوسیستم‌ها برای اهداف گوناگون اکوتوریسم ۱۱۱ پ.۳-۱-۶- شاخص‌ها و معیارهای گزینش مکان گردش‌گاه در حوضه‌های آبخیز کشور ۱۱۳ پ.۲-۶- معیارهای زون تفرج گسترده در طبیعت‌گردی ۱۱۵ پ.۳-۶- معیارهای زون توسعه فیزیکی برای تفرج متمرکز طبیعت‌گردی ۱۱۵ پ.۱-۳-۶- ارتفاع ۱۱۵ پ.۲-۳-۶- جهت جغرافیایی ۱۱۶ پ.۲-۳-۶- شیب ۱۱۶ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست مطالب عنوان پ.۳-۳-۶- زمین‌شناسی پ.۵-۳-۶- خاک‌شناسی پ.۷-۳-۶- فرسایش‌پذیری پ.۹-۳-۶- حیات‌وحش پ.۱۰-۲۳-۶- جشم‌اندازها پ.۱۱-۳-۶- منابع آب پ.۱۲-۳-۶- زیرساخت‌های گردش‌گری موجود پ.۱۳-۳-۶- فاصله از آب‌های سطحی پ.۱۳۴-۳-۶- فاصله از گسل پ.۱۵-۲-۶- فاصله از بندر پ.۱۶-۳-۶- محدودیت‌های طبیعی و اجتماعی خطرساز (عدم امنیت) پ.۱۷-۳-۶- فاصله منطقی از سکونت‌گاه‌های انسانی پیوست ۷- تدوین راهنمای برنامه‌ریزی فضایی (طرح‌ریزی) برای سایت‌های طبیعت‌گردی و اکوتوریسم پ.۱-۷- الزامات. سیاست‌ها, اصول و اهداف برنامه‌ریزی فضایی در گردش‌گاه پ. ۲-۷- فعالیت‌های تفرجی متداول در آنواع طرح‌های طبیعت‌گردی پ.۱-۲-۷- در گردش‌گری کوهستان پ.۳-۲-۷- در گردش‌گری ساحلی پ.۴-۲-۷- در گردش‌گری آبی (دریاچه‌ها. تالاب‌ها. چشمه‌ها. آبشارها و رودخانه‌ها) پ.۵-۲-۷- در گردش‌گری بیابان پ.۶-۲-۷- در گردش‌گری مراتع (علف‌زار» استپ. دشت. کوهپایه) پ. ۳-۷- محصولات بازار طبیعت‌گردی در ایران پ.۴-۷- اصول کیفی طرح‌ریزی پ. ۲-۳-۷ مردم‌شناسی و ۱۱۶ ۱۱۶ ۱۱۶ ۱۱۶ ۱۱۷ ۱۱۷ ۱۱۷ ۱۱۸ ۱۱۸ ۱۱۸ ۱۱۸ ۱۱۸ ۱۱۹ ۱۱۹ ۱۳۳ ۱۳۵ ۱۳۶ ۱۳۶ ۱۲۳۷ ۱۲۷ ۱۲۳۷ ۱۳۷ ۱۳۸ ۱۳۸ ۱۳۸ ۱۳۹ ۱۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست مطالب عنوان پ. ۳-۴-۷ ملاحظات زیست‌محیطی پ. ۵-۷- اصول کمی و معیارهای برنامه‌ریزی فضایی گردش‌گاه‌ها برای طبیعت‌گردی پ. ۱-۵-۷- امکان‌سنجی (مطالعات پایه) پ. ۲-۵-۷ معیارهای بازاریابی پ. ۳۴-۵-۷- معیارهای مرتبط با اقلیم و آسایش پ.۵-۵-۷- معیارهای مرتبط با خاک پ. ۶-۵-۷- معیارهای طرح‌ریزی و برنامه‌ریزی فضایی زون تفرج متمرکز پیوست ۸- تدوین راهنمای طراحی و استقرار امکانات تفرج‌گاهی در واحدهای تفرجی پ.۱-۸- معرفی امکانات تفرج‌گاهی پ.۱-۱-۸- محاوط و مسیرهای تفرجی پ.۳-۱-۸- ساختمان‌های گردش‌گری بیوست ‎-٩‏ تصاوبر منابع و مراجع ۱۳۹ ۱۳۲ ۱۳۳ ۱۳۵ ۱۳۶ ۱۳۲ ۱۴۳۶ ۱۹۲ ۱۵۵ ۱۵۹۷ ۱۹۱۷ ۱۷۳ ۱۷۶ ۸۱ ۹۹ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست شکل‌ها و تصاویر عنوان شکل پ.۱-۸- بخشی از یک واحد خورگشت شکل پ.۲-۸- مسیرهای پیاده رو در محوطه خورگشت شکل پ.۳-۸- جانمایی واحدهای اردوگاه شکل پ.۴-۸- پارکینگ‌های جمعی در اطراف سکوهای اردوگاه در فاصله « شکل پ.۵-۸- نوعی اردوگاه شکل پ.۶-۸- کمپینگ‌های گرد آمده حول نقطه مرکزی شکل پ.۷-۸- مسیر دارای پیچ و خم جاده‌های گردش‌گاه شکل پ.۹-۸- تابلوهای مسیر راه نوردی شکل پ.۱۰-۸- تابلوی ابتدای گذر راه نوردی شکل پ.۱۱-۸- تبعیت حاشیه محوطه بازی از عوارض طبیعی شکل پ.۱۳-۸- زمین بازی بزرگسالان شکل پ.۱۳-۸- نمایی ساده از واحد های تفرجی ساحلی شکل پ. ۱۴-۸- نمایی ساده از ساختمان و مراکز بازدید شکل پ.۱۵-۸- شمای مرکز خدمات پذیرایی و پارکینگ‌های احتصاصی شکل پ.۱۶-۸- جانمایی سرویس بهداشتی در فضای استتاریافته شکل پ.۱۷-۸- حصار چوبی تصویر پ.۱- ۹- روستای کندوان در آذربایجان شرقی تصویر پ.۲-۹- جنگل‌های انبوه مانگرو (چندل) در خور آذینی هرمزگان تصویر پ.۳-۹- ژئوتوریسم جزیره قشم تصویر پ.۴-۹- گل محمدی - گلاب گیری قمصر کاشان تصویر پ.۵-۹- جنگل گردشی در قالب تور طبیعت گردی تصویر پ.۶-۹- پارک جنگلی النگ دره گرگان تصویر پ.۷-۹- آبشار کبودوال گلستان تصویر پ.۸-۹- جنگل‌های زیبای ابر در شاهرود تصویر پ.۹-۹- جنگل‌های مانگرو (حرا) در سواحل هرمزگان تصویر پ.۱۰-۹- رسد ستارگان در کویر مرنجاب تصویر پ.۱۱-۹- تپه‌های ماسه‌ای آران و بیدگل تصویر پ.۱۲-۹- تالاب انزلی تصویر پ.۱۳-۹- کوچ عشایر ایران تصویر پ.۱۳۴-۹- زندگی عشایر تصویر پ.۱۵-۹- گوزن زرد ایرانی ح ۱۵۸ ۱۵۹۹ ۱۳۱ ۱۳۱ ۱۳۲ ۱۳۲ ۱۳۳ ۱۶۶ ۱۶۶ ۱۳۷ ۱۶۹ ۱۷۰ ۱۷۱ ۱۷۳ ۱۷۴ ۱۷۶ ۱۷۸ ۱/۸۳ ۱/۸۳ ۱۸۴ ۱۸۴ ۱۸۵ ۱۸۵ ۱۸۶ ۱۸۶ ۱۸۷ ۱۸۷ ۱/۸۸ ۱/۸۸ ۱۸۹ ۱۸۹ ۱۹۰ -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان تصویر پ.۱۶-۹- تنگ صیادء چهارمحال و بختیاری تصویر پ.۱۷-۹- پارک جنگلی در استرالیا تصویر پ.۱۸-۹- کویر نوردی در قالب تور طبیعت گردی تصویر پ.۱۹-۹- طبیعت گردی در جنگل‌های شمال تصویر پ.۲۰-۹- مشارکت جوامع محلی هندوستان در طبیعت گردی تصویر پ.۲۱-۹- طبیعت گردی در هندوستان تصویر پ.۲۲-۹- طبیعت استرالیا تصویر پ.۲۴-۹- اکوتوریسم هندوستان تصویر پ.۲۵-۹- سواحل استرالیا تصویر پ.۲۶-۹- قله دماوند تصویر پ.۲۷-۹- دریاچه نئور تصویر پ.۲۸-۹- اکوموزه روستایی گیلان تصویر پ.۲۹-۹- روستای تاریخی میمند تصویر پ.۳۰-۹- دریاچه اوان قزوین تصویر پ.۳۱-۹- قلعه روخان در جنگل‌های گیلان ط ۱۹۰ ۱۹۱ ۱۹۱ ۱۹۲ ۱۹۲ ۱۹۳ ۱۹۳ ۱۹۴۳ ۱۹۴۳ ۱۹۵ ۱۹۵ ۱۹۶ ۱۹۶ ۱۹۷ ۱۹۷ ۱۹۸ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست جدول‌ها عنوان جدول ۱-۱- مهم‌ترین اقدامات کاهش اثرات سوء فعالیت‌های طبیعت‌گردی در حوضه‌های آبخیز جدول ۲-۱- پایش گردش‌گاه‌ها از طریق سنجش پیامدهای زیست‌محیطی جدول ۳-۱- پایش گردش‌گاه‌ها از طریق سنجش اقدامات مدیریتی جدول پ.۱-۳- جمع‌بندی معیارهای باتاچاریا و کوماری (۲۰۰۴۳) جدول پ.۲-۳- جمع‌بندی معیارهای ترمبلی (۲۰۰۶) جدول پ.۳-۲- جمع‌بندی معیارهای فلجر (۲۰۰۱) جدول پ.۴-۳- معیارهای توان سنجی آکوتوریسم در سواحل استان بوشهر جدول پ.۵-۳- معیارهای اتحادیه بین المللی حفاظت محیط زیست [110۳] جدول پ.۲-۶- مقایسه مزیت‌های نسبی مورد استناد برای اهداف طبیعت‌گردی جدول پ.۳-۶- شاخص‌های انتخاب محل برای طبیعت‌گردی در حوضه‌های آبخیز کشور جدول پ.۴-۶- امتیاز حاصل از اثر زاویه و عمق میدان دید برای ارزیابی منظر جدول پ.۵-۶- مسافت دسترسی طبیعت گردان برپایه نوع و زمان استفاده (196 ,۲01۹۹۲۲) جدول پ.۷-۶- خصوصیات کلی مناطق سه‌گانه تفرج‌گاهی در طبقه‌بندی کلاوسون (1972 ,1۵۷/501)) جدول پ.۱-۷- ماتریس فاکتورهای خاک مرتبط با فعالیت‌های توسعه فیزیکی گردش‌گاه‌ها جدول پ.۲-۷- محدودیت‌های خاک برای توسعه جاده, کمپ و مناطق پیک‌نیک جدول پ.۳-۷- محدودیت خاک برای زمین‌های بازی جدول پ.۴-۷- محدودیت فاکتورهای خاک برای محل پیک‌نیک جدول پ.۵-۷- معیارهای طرح‌ریزی زون تفرج متمرکز جدول پ.۱-۸- امکانات تفرج‌گاهی در واحدهای تفرجی جدول پ.۲-۸- الگوی تعداد و مساحت تقریبی محوطه پیک‌نیک در پارک‌ها جدول پ.۳-۸- حداکثر تعداد پارکینگ مطابق الگوهای موجود کشور در هر پارک‌های جنگلی جدول پ.۴-۸- ضوابط و معیارهای طراحی واحدهای تفرجی ساحلی جدول پ.۵-۸- معیارهای احداث نمایشگاه‌های تنوع زیستی ۱۹ ۳۰ ۳۱ ۷۶ ۷۸ ۸ ۸۱ ۸۳ ۱۱۰ ۱۱۱ ۱۱۴ ۱۱۸ ۱۱۹ ۱۳۰ ۱۳۲ ۱۵۰ ۱۵۰ ۱۹۱ ۱۹۱ ۱۵۹۴ ۱۹۷ ۱۵۹ ۱۳۸ ۱۷۱ ۱۷۳ -------- صفحهٔ بعد -------- مقدمه ۳ ۱ مقدمه بر اساس آمارهای اعلام شده طی سال‌های گذشته. از مجموع گردش‌گران وارد شده به ایران, تنها ۲/۲ درصد آنها اکوتوریست بوده‌اند. منابع و ذخایر طبیعی ایران و امکان‌سنجی هر یک از جاذبه‌های اکوتوریستی قابل سرمایه‌گذاری در کشور حاکی از آن است که طبیعت‌گردی در ایران یک منبع اقتصادی کم‌نظیر و بسیار مستعد.ء و البته رها شده به حال خود است. به پقین می‌توان گفت در هیچ یک از بخش‌های صنعتی, تجاری و کشاورزی کشورء امکان دستیابی به چنین سطحی از رشد و این قابلیت بازگشت سرمایه وجود ندارد. اگرچه حفظ منابع طبیعی و محیط زیست. هدفی والا و ارزشمند است و به هیچ قیمتی نباید از آن چشم پوشید اما توصیه نمی‌شود که این هدف بهانه‌ای شود برای جلوگیری از بهره‌وری و بهره‌برداری اصولی و منطقی توسط جوامع محلی و روستایی از این موهبت تجدیدپذیرء بلکه باید با احترام به فعالیت‌های اولویت‌دارء به نحوی مناسب و کارشناسانه, این خسارات جبران شوند چرا که به معنای از دست رفتن فرصت‌های مطلوب برای تامین نیازمندی‌های کل جامعه است. حال باید دید کدام فعالیت است که می‌تواند حفظ منابع طبیعی و تامین اشتغال و درآمد را تواما به دنبال داشته و اولویت‌دار باشد. فعالیت‌های مرتبط با اکوتوریسم قادر است این نقش دو جانبه را به‌نحوی ایفا نماید و موجبات توسعه برای ورود هر گردش‌گر در کشور مولفه‌هایی چون میراث غنی فرهنگی و تاریخی. جاذبه‌های طبیعی, دریاها و دریاچه‌هاء تنوع آب و هواء امنیت. ارائه خدمات بهینه. ویزای سهل و آسان مورد نیاز است که فقدان هر یک از این موارد ورود گردش‌گر را با مشکل مواجه می‌سازد. وجود چشم‌اندازهای طبیعی مانند آبشارء رودخانه. کوه‌ها و روستاهای با جاذبه‌های فرهنگی و تاریخی همگی از ظرفیت‌های طبیعت گردی در یک حوضه آبخیز هستند و فعالیت‌های طبیعت‌گردی همچون گردش‌گری روستایی, ورزش‌های آبی. آب درمانی» غارنوردی» کوه نوردی» شکار و ماهی‌گیری (به صورت کنترل شده)» با رعایت ملاحظات و معیارهای فرهنگی جوامع محلی و معیارهای زیست‌محیطی می‌توانند در توانمندسازی جوامع محلی و حفاظت از محیط زیست و گسترش فرهنگ زیست‌محیطی نقش موثری ایفا کنند. اکوتوریسم تنها شاخه‌ای از گردش‌گری است که به مشارکت جوامع محلی نیاز اساسی دارد چرا که بهترین و توانمندترین راهنمایان تورهای آکوتوریسم هیچ کس نیست جز بومیان ساکن این مناطق. که به راحتی می‌توانند هدایت چنین تورهای تخصصی را برعهده گیرند. خصوصا این‌که طبیعت‌گردی, مناسب ترین گزینه برای پویایی وشکوفایی اقتصاد محلی و ایجاد اشتغال سالم و ماندگار برای جوامع پیرامونی است و با برنامه‌ریزی صحیح می‌تواند مانع از تبدیل جنگل‌ها.ء مراتع و مزارع به سایر کاربری‌ها گردد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۲ ۱۳/۷ راهنمای اکونوریسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز در این میان توریسم مردم‌شناسی, به عنوان بخشی از توریسم فرهنگی به برخی از جاذبه‌های مردم‌شناسی همچون توریسم کوچ و روستاگردی می‌پردازد. برآوردها نشان می‌دهد. اغلب متقاضیان شرکت در تورهای کوچ, روستاگردی و همچنین حضور در مراسم بومیان دور افتاده» طبیعت گردان هستند. از این رو به ویژه در برنامه‌ریزی‌های کلان و تحلیل‌های اقتصادی می‌بایستی. مواردی همچون توریسم کوچ و روستاگردی را از توریسم فرهنگی منتزع دانست. و در زیر مجموعه آکوتوریسم مورد بررسی قرار داد. در اکوتوریسم» تنها آن بخش از جاذبه‌های مردم‌شناسی قابل توجه است که در وهله اول حاصل انطباق انسان با محیط طبیعی پیرامون آن بوده و به عنوان جاذبه سیاحتی صرفا در ترکیب با خاستگاه طبیعی آن‌ها هویت یابد. بسیاری از شرق شناسان و جغرافی‌دانان برجسته جهان, تمدن ایرانی و در نتیجه آداب و رسوم نواحی بومی کشور را حاصل انطباق بسیار هوشمندانه با طبیعت چندگانه فلات ایران دانسته و بخشی از توانمندی صنعت گردش‌گری ایران به شمار آورده‌اند. واقعیت این است که در گوشه و کنار ایران همه ساله بسیاری از آیین‌ها برپا داشته می‌شود که حضور در آن‌ها در یافتن راز و رمز آن‌ها آرزوی بسیاری از علاقه‌مندان به سیر و سیاحت است. شناسایی این آداب و رسوم این فرصت را فراهم می‌آورد که ساکنان برای برگزاری تورهای گردش‌گری به مضاعف‌سازی جاذبه‌ها پرداخته و شمار متقاضیان آن را تاثیرات شگرف انواع گردش‌گری در کاهش نرخ بیکاری, افزایش سطح درآمد. تامین منابع انرژی و رونق بازار صنایع‌دستی تنها بخشی از مزایای ویژه پرداختن به این صنعت است. به ازای ورود هر گردش‌گر ۳ تا ۶ شغل به صورت مستقیم و با احتساب مشاغل بخش‌های تولیدی و خدماتی برای هر بسیاری از کشورها بخش هنگفتی از درآمد خود را از گردش‌گران خارجی تامین می‌کنند. طی سال‌های اخیر. صنعت گردش گری. ۵/۱ درصد از درآمد ملی جهان را به خود اختصاص داده است. توزیع جغرافیایی این درآمد در جهان یکسان نیست. به طوری که 7۸۰ درآمد و اشتغال ناشی از این صنعت به آمریکا و اروپا اختصاص دارد و از ۲۰ درصد باقیمانده, ۵/۲ درصد سهم خاورمیانه و در این میان سهم ایران کم‌تر از یک درصد است. اکوتوریسم با بوم‌گردی, از نظر مفهومی گونه‌ای از گردش‌گری است که در آن گردش‌گران برای دیدار از مناطق طبیصی نامسکون و دست‌نخورده جهان سفر می‌کنند و به تماشای گیاهان و پرندگان و ماهی‌ها و دیگر جانوران می‌پردازند. به این‌گونه از گردش‌گران که به دیدار از زیست‌بوم و طبیعت می‌پردازند. نام اکوتوریست یا بوم‌گرد داده شده است. گروه‌های بزرگ دیگری نیز هستند با عنوان پرنده‌نگرء که سرگرمی‌آنها سفر به جاهای دور و جست‌وجو و به کمین نشستن برای دیدن گونه های کمیاب پرنده و گرفتن عکس از آنها است. و بسیاری دیگر نیز به اعماق دریاها رفته و به غواصی می‌پردازند. -------- صفحهٔ بعد -------- مقدمه ۷ م۳ ۳ اکوتوریسم اصلی‌ترین فعالیت توریسم بر پایه طبیعت می‌باشد و بنا به تعریف سازمان جهانی گردش‌گری: سفری است مسوولانه به مناطقی طبیعی که حافظ محیط زیست بوده و باعث بهبود کیفیت زندگی مردم محلی می‌گردد. در واقع. اکوتوریسم حداقل سیب را به طبیعت و فرهنگ منطقه وارد می‌کند. طبیعت گردی مدیریت شده در ایران. عموما در قالب احداث پارک‌های جنگلی و ملی و ذخیره‌گاه و بعضا پارک‌های طبیعت و پارک‌های کویری و بیابانی برای استفاده اقشار بازدیدکننده و گردش‌گر مهیا می‌باشد. متاسفانه در ایران» طبیعت‌گردی از برنامه جامع و فراگیر برخوردار نیست زیراء گردش‌گران و طبیعت‌گردها به صورت انفرادی و بدون بهره‌گیری از امکانات تورها اقدام به سفر نموده. به محیط‌های طبیعی و جنگلی هجوم برده و به دلیل نقصان فرهنگ گردش‌گری ضایعات فراوان در طبیعت و حوضه‌های آبخیز باقی می‌گذارند و همین مورد باعث گردیده تاء به سبب حضور بی‌برنامه و خسارت‌زای گردش‌گران در طبیعت. نگرانی متولیان امر از تخریب افزایش یابد و بجای برنامه‌ریزی و تامین زیرساخت‌های طبیعت گردی و فرهنگ‌سازی, و عملیاتی شدن شبکه کارآمد تورهای طبیعت گردی, و اجرای طرح‌های مدیریت منابع طبیعی چند منظوره و اقتصادی نمودن پروژه‌های آبخیزداری, اقدام به اعمال محدودیت‌های شدید و افراطی زیست‌محیطی برای امور طبیعت‌گردی گردد. در کشورء اکوتوریسم می‌تواند دربرگیرنده مجموعه‌ای از فعالیت‌های تفرجی در اکوسیستم‌های اصلی باشد از جمله: جنگل, استپ. بیابان» کوهستان, ساحل, دریاء دریاچه. تالاب. رودخانه و گردش‌گری حیات‌وحش و گردش‌گری علمی. از آنجایی که معیارهای گزینش و طراحی مناطق مناسب اکوتوریسم» بایستی با توجه به اهمیت و آسیب‌پذیری منابع تفرجی در هر یک از آنواع اکوتوریسم» و فعالیت‌های مورد انتظار در هر یک از آنها تدوین گردد. ضروری است تا ارتباط نوع گردش گری با منبع تفرجی, فعالیت تفرجی و همچنین پیامدهای محتمل در هر یک آشکار شود. مسلماء راهنمای فنی مورد اشاره باید. با رویکرد معیارهای محیط زیستی و مولفه‌های اجتماعی و فرهنگی تدوین گردد. در واقع با درک آنسان محور بودن فعالیت گردش‌گری, مفهوم اصلی آکوتوریسم یا گردش‌گری مسوولانه در از طرف دیگرء برای بهره‌برداری از یک جاذبه طبیعی, باید مدیریت‌های سه‌گانه طبیعت. بازدیدکننده و خدمات. بتوانند به موازات یکدیگر عمل نمایند. بدیهی است هریک از مدیریت‌های مزبورء مستلزم استانداردهای مخصوص به خود خواهد بود از جمله می‌توان به تدوین کدهای اخلاقی برای بازدیدکنندگان و گردش‌گران هر منطقه فرهنگی و اکولوژیکی اشاره نمود که به پایداری مدیریت خدمات و طبیعت کمک می‌انجامد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۴ ۱۳/۷ راهنمای اکونوریسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز تا زمانی که در طراحی یک سایت طبیعت‌گردی, اعم از پارک جنگلی و یا منطقه حفاظت‌شده» از معیارها و استانداردهای ملی استفاده نشود. چالش‌های بهره‌برداری روز به روز عرصه را بر گردش‌گر تنگ خواهد نمود و مخصوصا نگهداری سایت و نظارت و پایش‌های بعدی را هم به بن بست خواهد کشاند. لذا هدف این گزارش, تدوین ضوابط. معیارها و استانداردهای فنی انتخاب. طرح‌ریزی و طراحی و پایش فنی انواع طبیعت گردی, برای انواع تفرج متمرکز و گسترده در حوضه‌های آبخیز کشور می‌باشد. طبیعت. شرایط, زمینه و امکانات جدیدی را برای توسعه طبیعت‌گردی و همکاری و تعامل سازمانی دستگاه‌های متولی امر در سطح کشور فراهم خواهد نمود. -------- صفحهٔ بعد -------- اقف) اکوتوریسم و طبیعت گردی (کلیلت) - تعاریف» مفاهیم و اصول طبیعت گردی و اکوتوریسم - راهنمای ارزیابی با رویگرد زیست محیعلی و پایش فعالیت‌های طبیعت گردی و اگوتوریسم -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- الف) اکونور یسم و طبیع تگردی (کلیات) ۳ ۷ ۱-۱- تعاریف و مفاهیم طبیعت گردی و اکونتوریسم ۱-1-۱- تعریف گردش‌گری ۰.۰ ۰ اس ۰ ۱ ۳ ۰۰ ۰۰ . . ی ۲ 1 ۰ ۰۰ ۰ 0 ۸ می‌کنند. انجام می‌دهند. حال آنکه یک گردش‌گر شخصی است که به گردش و گشت و گذار می‌رود. به‌ویژه یک ورزشکار کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل بر اساس تعریف آخیر سازمان جهانی گردش‌گری و سازمان ملل, تعریف زیر را برای گردش گر بین‌المللی ارائه داده است: «فردی که بین دو یا چند کشور به سفر پردازد. به‌طوری که از سکونت‌گاه دائم خود بیش از یک روز و کم‌تر از یک‌سال به‌منظور فراغت. کسب وکار و یا دیگر اهداف دور باشد» (۸1(,19986 101017]). ۳-۱-۱- تعریف گردش‌گری پایدار هرچند تعاریف ارائه شده برای گردش‌گری در سال‌های اخیر دستخوش دگرگونی و روزآأمدی شده است. اما این فعالیت جدید است که از اواخر دهه ۱۹۸۰ میلادی و به دنبال واکنش به گزارش برونتلند" در ارتباط با توسعه پایدار - در سال ۱۹۸۷ میلادی- متداول شد. به این ترتیب گردش‌گری پایدارء آن دسته از فعالیت‌های گردش‌گری است که نیاز گردش‌گران امروز را تامین می‌کند. بدون آنکه امکان تامین نیاز گردش‌گران آینده را به مخاطره اندازد (2001 ,۷/0۵۷۵۲). سازمان جهانی گردش‌گری در سال ۰۱۹۸۸ اصول گردش‌گری پایدار را چنین تعریف نمود: «راهبری به سمت مدیریت کامل منابع تجدید شونده, به نحوی که نیازهای اقتصادی, اجتماعی و زیباشناختی " به حفظ شود» (101۳۲/۷۷10,2002]). [-- 2- "10۵۳۵۵ 1 2 17۵00 0 6۵۵۳۵۵۵ 1121100 مادنا :1171601۸۵10 -3 10۳۹۱0 ۷/۵۳۱۵ -4 5- 16 6-0 -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ ۳/0 راهنمای اکوتوریسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز ۳-۱-۱- تعریف گردش‌گری متکی به طبیعت (طبیعت‌گردی) گردش گری مرتبط با هر نوع سیمای طبیعت نظیر گردش‌گری ماجراجویانه, اکوتوریسم» و جنبه‌هایی از گردش‌گری فرهنگی و روستایی. اصطلاحا گردش‌گری زیست محیطی و یا متکی به طبیعت خوانده می‌شوند؛ مضافاً این که فرهنگ بومی نیز بخاطر پیوند جدانشدنی‌اش با محیط طبیعی به عنوان بخشی از طبیعت‌گردی می‌باشد. گردش‌گری متکی به طبیعت (از سایر گردش‌گری‌ها) توسط عرصه طبیعی‌اش قابل تشخیص است. ۳-۱-۱- تعریف اکوتور یسم مطابق تعریف انجمن جهانی اکوتوریسم: «اکوتوریسم سفری است به مناطق طبیعی که با حفظ مسوولانه محیط زیست می باشد و باعث بهبود کیفیت زندگی مردم محلی می‌شود.» این تعریف از کامل‌ترین و در عین حال علمی‌ترین تعاریفی است که می‌توان در مورد واژه اکوتوریسم بیان کرد که با اهداف جامع اکوتوریسم هم‌خوان است. واژه طبیعت گردی با اکوتوریسم تفاوت دارد. طبیعت‌گردی شامل آنواع گردش‌گری در بستر طبیعت است و ممکن است دارای برخی عناصر طبیعت‌گردی نظیر گردش‌گری ماجراجویانه که در آن کانون توجه معطوف فعالیت متهورانه باشدء نظیر: قایق رانی در آب‌های خروشان» یا غواصی. تاریخچه اکوتوریسم به سال ۱۹۶۵ میلادی هنگامی که وازه اکوتوریسم به کار برده شد بازمی‌گردد. این واژه در مفهوم عام چنین تعریف شده است: اکوتوریسم سفر به مناطق تخریب نشده یا غیرآلوده طبیعی با هدف مطالعه, مشاهده و لذت از زیبایی‌ها و گیاهان و جانوران بومی و نیز نشانه‌های فرهنگی این مکان‌ها (در صورت وجود) می‌باشد. اکوتوریسم (بوم‌گردی) به عنوان گردش‌گری متکی به اکوسیستم » و طبیعت‌گردی به عنوان گردش‌گری متکی به اکوتوریسم تلاش دارد. فراتر از تماشای مناظرء فهم و درک بازدیدکنندگان را در باره ارکان اکولوژیکی جاذبه‌های طبیعی عرصه‌ها ارتقاء ببخشد. به عبارت صحیح ترء اکوتوریسم باید: - موجب افزایش ذخایر و سرمایه منابع طبیعی و فرهنگی مورد بهره‌وری گردش‌گری گردد. - اصول اخلاقی و الگوهای آکوتوریستی را بهبود بخشد. - از طریق مشارکت. لذت و تقدیرء اهمیت دارایی طبیعت و فرهنگ را به گردش گر القاء نماید. به عبارت دیگرء اکوتوریسم مبتنی است بر بازدید پایدار اکولوژیکی از مناطق طبیعی است زیراء موجب حفاظت و افزایش درک و فهم زیست‌محیطی و فرهنگی می‌گردد. -------- صفحهٔ بعد -------- الف) اکوتور یسم و طبیع تگردی (کلیات) ۳ ۹ اکوتوریسم یعنی تورهای گردش‌گری که به منظور جذب تمامی انواع طبیعت دوستان, طبیعت‌شناسان, دانشمندان, هنرمندان و ماجراجویان برپا می‌شود به‌طوری‌که در کنار تفریح به تماشای شگفتی‌های طبیعت. گونه‌های کمیاب. پدیده‌های طبیعی. حتی‌الامکان در شرایط دست نخورده و بکر می‌پردازد. فعالیت‌های اکوتوریستی عبارت است از پیاده‌روی‌های برنامه‌ریزی شده ایستگاهی و همچنین دامنه‌نوردی, سفر به مناطق ییلاقی و مهمان عشایر و ساکنان بومی محل‌ها بودن» سفر به روستاها و مزارع اطراف روستاها به منظور لذت دیگری به نام سافاری و با استفاده از خودروهای روباز برای تماشای حیوانات و پرندگان. الزامات اکوتوریسم در آنها لازم‌الاجرا است. لذا واژه طبیعت‌گردی در کشور مترادف اکوتوریسم و بوم‌گردی استفاده می‌گردد. ۵-۱-۱- تعریف طبیعت‌گردی (اکوتوریسم) به روایت کمیته ملی طبیعت‌گردی مطابق ماده یک آیین‌نامه طبیعت‌گردی (اسفند ۸۴)» منظور از طبیعت‌گردی عبارت است از: اکوتوریسم از دیدگاه سازمان جهانی گردش‌گری دارای مشخصات چهارگانه زیراست: ۱- وابسته به طبیعت باشد. ۲- از لحاظ اکولوژیک پایدار باشد و به عبارتی کم‌ترین آسیب و اثرات سوء را برای طبیعت داشته باشد. ۳ آموزش و ارایه ارزش‌های منطقه مورد بازدید. عنصر اصلی آن بازدید باشد. اکوتوریسم دارای اصولی است که همه ملزم به رعایت آن خواهند بود: 7- ۵171 -------- صفحهٔ بعد -------- ۰ ۳ راهنمای اکونوریسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز ۱ به حداقل رساندن اثرات بر طبیعت و فرهنگ محل مورد بازدید. ۲- آموزش و اطلاع‌رسانی به مسافرین در خصوص اهمیت حفاظت از طبیعت. ۳- تذکر به بخش خصوصی و غیره در خصوص اهمیت سفرهای مسوولانه و همکاری با دست‌اندرکاران محلی برای دستیابی به اهداف حفاظتی و حل مشکلات محلی. ۵- اهمیت کنترل و قانون‌گذاری در طرح‌های مدیریتی. ۶- تاکید به جمع‌آوری اطلاعات پایه اجتماعی و زیست‌محیطی و پایش اثرات در درازمدت. ۷- به حداکثررساندن منافع اقتصادی طبیعت‌گردی برای جامعه محلی و تجارت‌های محلی. ۸- تلاش در طراحی هماهنگ با شرایط محیطی و فرهنگی. ۸-۱-۱- تعریف ژئوتوریسم ژُئوتوریسم یکی از جدیدترین انواع گردش‌گری متکی به طبیعت است که بعد از مطرح شدن ژئوپارک‌ها. از سال ۰ مورد توجه یونسکو قرار گرفت. کشورهایی که قابلیت‌های زمین‌شناسی ویژه‌ای دارند. اکنون برای توسعه صنعت گردش‌گری و تبدیل این قابلیت‌ها به جاذبه‌های گردش‌گری تلاش می‌کنند. تلفیق میان رشته‌ای صنعت گردش‌گری با حفظ و تفسیر جاذبه‌های طبیعت بی‌جان. همراه با مسایل فرهنگی مرتبط با آنهاء در قالب ژئوسایت به عموم مردم را زمین گردش‌گری یا ژئوتوریسم گویند. به عبارت دیگر علم بررسی و بهره‌گیری از شکل‌های ناشی از فرآیندهای بیرونی در جهت توسعه گردش‌گری است و این فرآیند باعث به وجود آمدن شکل‌های مختلف خشکی‌ها با چشم‌اندازهای گوناگون می‌شود که شرایط زیستی و آب و هوایی سبب دگرگونی محیط‌های مختلف شده و در هر منطقه با ویژگی اقلیمی متفاوت شرایط گوناگونی را پدید می‌آورد. برای تشکیل تنوع زمین‌شناختی" تنوع و دگرگونی توسط فرایندهای بیرونی و درونی لازم است. طبیعت دائما توسط فرسایش آبی و بادی در حال تنوع و دگرگونی است. این دگرگونی توسط خود عوامل فرسایش شکل می‌گیرد نه انسان. مهم‌ترین عوأمل پیدایش رخنمون‌هاء اشکال و جلوه‌های زمین که موجب جلب گردش‌گران علاقه‌مند به پدیده‌های طبیعی می‌گردد. عبارتند از: فرسایش‌ها آتشفشان‌ها چین‌خوردگی‌ها و گسله‌ها گنبدها و بلورهای نمکی تپه‌های مرجانی رداک 6 -------- صفحهٔ بعد -------- الف) اکونور بسم و طبیع تگردی (کلیات) ۳/۷ )۱ فرسایش مهم‌ترین عامل ایجاد و شکل‌گیری پدیده‌های زمین‌شناسی, محسوب می‌شود. فرسایش آبی و بادی, تغییر درجه حرارت و تبلور کانی‌ها از عمده‌ترین محرک‌های عمل فرسایش در سطح زمین است. بارش برف و باران» رگبارهای فصلی, امواج دریاء پیشروی و پسروی آب دریاهاء تغییر مسیر رودخانه‌هاء جریان سیلاب‌هاء نفوذ آب در لایه‌های زمین و زیررمینی. نفود آب در سنک‌ها. انحماد و9 تخحریب آن‌ها از جمله عواملی است که چهره طبیعت را دائنم تعییر داده و رخنمون‌ها و جلوه‌های رنگارنگ کانی‌ها لایه‌های مختلف زمین را بیش‌تر نمایان می‌سازد. ایران با طبیعت گسترده و بی‌نظیرء اقلیم متنوع و ویژگی‌های زمین‌شناسی گوناگون و تنوع زمین‌شناختی می‌تواند از پدیده‌های زمین‌شناختی (ژئوتوپ‌ها) در سراسر کشور مانند غارهاء تنگه‌هاء دره‌هاء مناطق فسیلی, دره‌های نشستی, شکاف‌های بزرگ زمین‌شناسی, سازندهای زمین‌شناختی. گل‌فشان‌هاء زمین‌های کارستیک. انواع کانی‌ها. هرم‌های ماسه‌ای. سواحل صخره‌ای- سنگی, معادن باستانی. کلوت‌ها و غیره بعنوان میراث‌های زمین‌شناختی در قالب ژئوسایت‌های بالقوه متعدد پس از تدارک زیرساخت‌های گردش‌گری به عنوان ابزاری کارساز در راستای توسعه ژئوتوریسم و تاسیس ژئوپارک‌ها مورد استفاده قرار دهد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۲ ۳/۷ راهنمای اکونور یسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز ۳-۱- راهنمای ارزیابی با روبکرد زیست‌محیطی و پایش فعالیت‌های طبیعت‌گردی و اکوتوریسم ۱-۲-۱- شاخص‌های‌های اکوتوریستی سنجش و ارزیابی پروژه‌ها و اقدامات در گردش‌گاه ارزیابی با رویکرد زیست‌محیطی یک طرح طبیعت‌گردی باید هم در حین اجرا و هم پس از اجرا (در زمان بهره‌برداری) انجام پذیرد. بدین منظور باید توسط پنج معیار آکوتوریستی مشروحه زیر کلیه پروژه‌ها و اقدامات انجام شده طبیعت‌گردی مورد سنجش و ارزیابی قرار گیرند: معیار اکولوژیکی: برای اطمینان از رعایت استانداردهای زیست‌محیطی و سیمای فرهنگی در ساخت ابنیه و معیار اجرایی: برای اطمینان از استقبال سرمایه‌گذاران در مشارکت پروژه‌ها از نظر مقررات و تسهیلات و منابع. معیار جوامع میزبان: برای اطمینان از میزان رضایت‌مندی و حضور آنها در نظارت و تصمیم‌سازی. معیار آموزش» مهارت و فن‌آوری: برای اطمینان از استفاده از آخرین فن آوری و پژوهش‌های کاربردی در مطالعه و اجرای راهبردها. معیار کمی و کیفی: برای اطمینان از استقبال طبیعت‌گردان داخلی و خارجی از پروژه‌های اجرا شده. به عبارت دیگر پایش و نظارت بر بهره‌برداری طبیعت‌گردی در گردش‌گاه از دو جنبه باید صورت پذیرد: ۱--۱-۱- جنبه اجتماعی و فرهنگی حصول اطمینان از برقراری ارتباط بیش‌تر بین جوامع بومی, تجارت توریسم در بخش خصوصی, ات و دولت. حصول اطمینان از رساندن منافع بیش‌تر به مردم فقیر از طریق سیاست‌گذاری برای افراد بومی. حصول اطمینان از ایجاد شبکه برای ارائه محصولات محلی, کمک به تشکیل سرمایه‌گذاری. حصول اطمینان از حمایت خدمات محلی و زیرساخت‌های مورد نیاز. حصول اطمینان از ایجاد فعالیت‌های کشاورزی پایدار و منافع اقتصادی دو طرفه از طریق ارتباطات مناسب بین اکوتوریسم و کشاورزی. تشویق به توسعه محصولات جدید و تجارت منصفانه از طریق قوی‌تر کردن ارتباط فی مابین میراث فرهنگی منطقه با هنر و صنایع دستی. حصول اطمینان از این که بیش‌تر منافعی که از حفاظت حاصل می‌شود به جوامع بومی اختصاص یابد. حصول اطمینان از بهبود مهارت‌های افراد بومی در راهنمایی و آموزش به عنوان یک بخش مهم در ارائه "- سازمان‌های مردم نهاد (0۳821172110115 [۵ 00۷۵۲1۳۵ ۲10 -------- صفحهٔ بعد -------- الف) اکوتوریسم و طبیع تگردی (کلیات) ۳ ۳ بررسی سوابق, کارگاه‌های آموزشی ویژه گروه‌های مختلف هدف. شامل: راهنمایان گردش‌گری» جوامع محلی, مسوولین محلی. گردش‌گران. ایجاد مکانیزم‌های تشویق گرایانه و نظارتی برای تورگردان‌ها. تشویق مجریان طرح گردش‌گاه و آن دسته از اژانس‌های گردش‌گری که برای حفاظت از محیط زیست. کیفیت آب و هواء بازیافت و مدیریت بی‌خطر زباله. آلودگی صوتی و جلوگیری از درگیری‌های اجتماعی پیش قدم می‌شوند و آنانی که افراد آموزش دیده متخصص و با تجربه را در اختیار می‌گیرند. تدوین راهنمای کدهای رفتاری طبیعت‌گردها. ۳-۱-۲-۱ جنبه زیست‌محیطی بهره‌برداران گردش‌گاه ممکن است سهوا برای دستیابی به حداکثر درآمد اقتصادی از گردش‌گاه‌های طبیعی به توسعه غیر اصولی دست زنند و با ایجاد هتل‌های بزرگ و زمین‌های بازی گسترده در داخل گردش‌گاه به دنبال جذب گردش گران بیش‌تر باشند حال آنکه این گونه اقدامات ارزش‌های طبیعی گردش‌گاه را که اصلی‌ترین دلیل طبیعت‌گردی است دگرگون و به میزان زیادی کاهش می‌دهد. هر چه طرح‌ریزی گردش‌گاه دقیق‌تر و عرضه امکانات تفرج‌گاهی در رابطه با ظرفیت برد تفرجی هم‌خوانی بیش‌تری داشته باشد پیامدهای مثبت تفرج بر پیامدهای منفی آن چیرگی بیش‌تری خواهد داشت. ۲-۲-۱- محورهای ارزیابی و پایش اثرات سوء فعالیت‌های طبیعت‌گردی بیش‌ترین نگرانی از تخریب زیست‌محیطی و اجتماعی و فرهنگی در طرح‌های طبیعت‌گردی مربوط به زمان بهره‌برداری و حضور مستمر بازدیدکننده است. در واقع بدون اطلاع از چگونگی مدیریت و بهره‌برداری از طرح طبیعت‌گردی آرزیابی گردش‌گاه بخصوص پایش اثرات فعالیت‌های طبیعت‌گردی نتیجه بخش نخواهد بود. لذا مباحث این فصل از گزارش حول سه محور قابل بررسی است: الف- چگونگی مدیریت بهره‌وری گردش‌گاه. ب- راهکارهای کاهش اثرات سوء فعالیت‌های طبیعت‌گردی. ج- معرفی شاخص‌های پایش فعالیت‌های طبیعت‌گردی. ۱-۲-۲-۱ مدیریت بهره‌وری گردس گاه: اجرای طرح و بهره‌برداری از گردش‌گاه باید تجدیدپذیری و بقای حیات طبیعت. رضایتمندی طبیعت گردها.ء جوامع میزبان و سرمایه‌گذاران آن را تضمین نماید و این مستلزم برنامه‌ریزی مدیریتی برای چهار عامل تاثیر گذار در طرح -------- صفحهٔ بعد -------- ۴ ۳۳/۷ راهنمای اکوتور یسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز مدیریت نگهداری پوشش گیاهی. مناظر و چشم‌اندازها. مدیریت نیروی انسانی و جوامع محلی میزبان. ۱-۱-۳-۲-۱- مدیریت نگهداری پوسشس گیاهی, مناظر و چشم‌اندازها در این فرآیند باید مواردی همچون تامین نیازهای حیاتی گیاهان و جلوگیری از فرو افت نظام های زیستی. حفاظت در برابر صدمات طبیعی و انسانی به طبیعت. خاک و مناظرء برنامه‌ریزی و طراحی شود. معیارهای این بخش در حیطه مسوولیت دفاتر تخصصی جنگل, مرتعء بیابان و حفاظت خاک و سازمان حفاظت محیط زیست و دیگر نهادهای نظارتی و ۲-۱-۲-۲-۱- مدیریت بازدید کننده در این فرآیند باید مواردی همچون جمعیت بازدیدکننده. انواع و زمان حضور بازدیدکنندگان, خواسته‌های آنان از گردش‌گاه و فرهنگ طبیعت‌گردان مورد توجه قرار گیرد. بازاریابی گردش‌گری, و انتخاب بازارهای هدف و اقدامات تبلیغی و ترویجی» مهم‌ترین فعالیت‌های این بخش است. معیارهای برنامه‌ریزی این بخش توسط سازمان میراث فرهنگی صنایع دستی و گردش‌گری تنظیم می‌گردد. ۳-۱-۲-۲-۱- مدیریت خدمات, نیروی انسانی و جوامع محلی میزبان الف - تشکیلات سازمانی, در قالب پنج بخش عمده باید برنامه‌ریزی شسود: بخش خدمات رفاهی عمومی, شامل: کارکنان رستوران» فروشگاه مواد غذایی. مامورین آمور قایق رانی, دوچرخه سواری و اسب سواری,» که عموما در پیمان‌ها به خودی خود وجود خواهند داشت. بخش تاسیساتی, شامل: تعمیرکاران تاسیسات و ساختمان‌ها بخش امنیتی و بهداشتی. شامل: نگهبانان و نظافتچی‌های مناطق تفرج‌گاهی بخش فضای سبزء شامل: باغبانان و کارگران آبیاری در پارک گل‌ها و گیاهان و محوطه‌های اداری پارک و یا جنگل در گردش‌گاه‌های جنگلی دست‌کاشت. بخش راهنمایان محلی و جوامع میزبان فعال, در برنامه‌های طبیعت‌گردی گردش‌گاه. بدیهی است نیروهای به کار گرفته شده. نیازمند آموزش‌های دوره‌ای مرتبط با نوع وظیفه و آموزش‌های -------- صفحهٔ بعد -------- الف) اکونور یسم و طبیع تگردی (کلیات) ۳ ۵ ب - ادوات و ماشین‌آلات مورد استفاده در خدمات سایت طبیعت‌گردی: ماشین‌آلاتی که در بخش خدماتی مورد بهره‌برداری قرار خواهند گرفت برای اهداف ذیل خواهند بود: حمل و نقل و باربری» وسایل بازی, باغبانی» امنیت و گشت. جمع‌آوری زباله و نظافت. آتش نشانی و اورژانس. و البته میزان و نوع ماشین آلات بستگی دارد به وسعت و موقعیت طرح مورد نظر معیارهای برنامه‌ریزی اجرایی برای بخش نیروی آنسانی و خدمات. توسط سازمان میراث فرهنگی صنایع دستی و گردش‌گری آارائه خواهد شد. ۴-۱-۲-۲-۱- مدیریت اقتصادی طرح در این فرایند مواردی همجون: بررسی ظرفیت برد تفرجی, بررسی شبوه‌های تامین درامد توسط بهره بردارء بررسی شیوه‌های تامین هزینه نگهداری مورد توجه قرار می‌گیرد. ۱- بررسی ظرفیت برد تفرجی: طبق تعریف منتشر شده توسط تیوی (1972 , 11۷9.[) ۰ ظرفیت برد عبارت است از: شمار مراجعین به هر واحد تفرجی قابل استفاده در هر دوره زمانی. به‌طوری که تفرج‌گاه مورد نظر در هر سال بتواند به خوبی پاسخگوی مراجعین باشد. بدون این که خسارت فیزیکی یا بیولوژیکی دائمی یا ثابت بر توانایی پهنه یا لطمه محسوسی بر کیفیت تفرجی آن وارد شود. تعریف کامل‌تری که می‌توان از ظرفیت برد عنوان کرد عبارت خواهد بود از: میزان بازدیدکنندگان از یک ناحیه که ضمن تامین حداکثر رضایت برای آنها حداقل خسارت به منابع محیطی وارد شود. همه این مفاهیم بر محدودیت استفاده بازدیدکنندگان تاکید دارد. ارزیابی پیامدهای زیست‌محیطی (1۸ت])» به عنوان وسیله‌ای موثر در مدیریت تفرج‌گاه از یک سوٍء و مدیریت منطقه بصورت منسجم از سوی دیگرء برای زون تفرج متمرکز امری ضروری است. در این مبحث به بررسی ظرفیت برد پارک می پردازیم. در برآورد ظرفیت برد سه عامل مهم باید بررسی شود: عامل اجتماعی, این که نحوه استفاده بازدیدکنندگان و فرهنگ منابع طبیعی در آن جامعه چگونه است. عامل مدیریتی» این که برای جلوگیری از شدت خسارات به خاک در طراحی مناطق تفرجی چه پیش‌بینی‌هایی به‌عمل آمده است. فرمول برآورد ظرفیت برد گردش‌گری یک ناحیه عبارت است از: نسبت توان ناحیه مورد استفاده به میانگین نیاز استاندارد افراد بازدیدکننده که این استاندارد بسته به شرایط و ویژگی‌های اکولوزیک هر محل می‌تواند تغییر یاید. -------- صفحهٔ بعد -------- ۶ ۳ راهنمای اکونوریسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز الف - الگوی برآورد ظرفیت برد در کشور: باتوجه به شرایط یک سایت طبیعت‌گردی و منابع اکولوژیکی و زون‌های پیشنهادی برای تفرج متمرکز و گسترده در آن الگوی فضای مورد نیاز برای هریک از فعالیت‌های تفرجی متمرکز و گسترده در کشور در حال حاضر به شرح زیر است: زون تفرج گسترده با توان بالا < ۳ مترمربع برای هر نفر درسال زون تفرج گسترده با توان ضعیف <- ۴/۵ مترمربع برای هر نفر در سال زون تفرج متمرکز با شدت زیاد < ‎٩/۲‏ مترمربع برای هر نفر در سال زون تفرج متمرکز با شدت معمولی <- ۰/۵ مترمربع برای هر نفر در سال اما این تعداد زمانی اجازه بازدید از منطقه را دارند که در تمام لحظات امکان استفاده از پارک وجود داشته باشد ولی از آنجایی که محدودیت‌های فصلی, هفتگی و شبانه روزی مانع از انجام گردش‌گری در تمام ساعات روز و تمام ایام سال می‌گردد. لازم است این تعداد بر مبنای مدت استفاده بازدیدکنندگان در طول سال و شبانه روز تعدیل گردد. به‌طور مثال از ۲۴ ساعت. تنها ۱۲ساعت. پارک مورد بازدید قرار می‌گیرد. در طول هفته تنها ۲ روز (ینج شنبه و جمعه) به‌طور کامل از تفرج‌گاه استفاده می‌شود و اگر تعطیلات و فرصت‌های خاص را هم در طول سال جمعا معادل ۲۵ روز در نظر بگیریم جمعا ۴ روز در هفته خواهد شد و از ایام سال هم بهار و تابستان و ۴۵ روز اول پاییز و ۱۵ روز آخر اسفند زمان‌هایی هستند که پارک مورد استفاده قرار می‌گیرد. لذا این تعداد در نهایت معادل ضریب بهره‌برداری ۱۹ درصد تعداد روزهای کل خواهد بود لذا ضرورت دارد محاسبات پیش بینی امکانات تفرجی و همجنین برآورد درآمدهای احتمالی از تفرج‌گاه براساس تعداد واقعی بازدیدکننده در طول یک سال صورت پذیرد. ۲- بررسی شیوه‌های تامین درآمد توسط مجریان: درآمدهای متنوعی از تفرج‌گاه قابل انتظار است و باید شرکت کنندگان در مزایده نسبت به ارائه پیشنهادت خود اقدام و در صورت تصویب فنی و مالی با انجام طراحی مناسب و منطبق با معیارهای ابلاغی موافقت می‌گردد و نظارت‌های بعدی بر حسن اجرا و نگهداری طرح., متعاقب عقد قرارداد انجام می‌پذیرد. برای ایجاد حس مسوولیت‌پذیری در گردش‌گران لازم است به عنوان حداقل درآمدهای قابل انتظار از یک گردش‌گاه طبیعت گردی, نسبت به اخذ ورودیه به گردش‌گاه اقدام شود.ء زیرا بررسی‌ها نشان داده که غالب مراجعه‌کنندگان به مناطق تفرجی حاضر به پرداخت ورودیه هستند و در قبال آن انتظار دارند حداقل تسهیلات رفاهی در مناطق تفرجی فراهم گردد. پرداخت ورودیه. همجنین حساسیت استفاده کنندگان را نسبت به سلامت سازه‌های مناطق تفرجی و یا پاکیزه و بهداشتی بودن تسهیلات پیش‌بینی شده افزایش داده و آنان را نسبت به عملکرد نامناسب دیگران مانند: صدمه زدن به سازه‌های تفرجی, -------- صفحهٔ بعد -------- الف) اکوتور یسم و طبیع تگردی (کلیات) ۳ ۷ پراکنده کردن زباله. و مواردی از این دست. حساس نموده و زمینه مدیریت مشارکتی در منطقه را فراهم می‌سازد. ۳- بررسی شیوه‌های تامین هزینه نگهداری: لذا می‌توان صرفا به عنوان تصمیم سازی مناسب‌ترین پیشنهادات را ارائه نمود. بهر حال به منظور شتاب بخشیدن به اجرای پروژه‌های طبیعت گردی, لازم است تا پروژه‌های دارای اولویت به صورت بسته‌های اقتصادی طبیعت گردی, با ذکر مشخصات و شرح پروژه مشخص و به بخش خصوصی معرفی شوند. در حقیقت هدف اصلی این است که فرصت‌های سرمایه‌گذاری (به ویژه در استان‌های دارای جاذبه‌های طبیعی) به صورت یک فرایند دائمی شناسایی و مرتبا به آگاهی سرمایه‌گذاران بخش خصوصی رسانده شود. از آنجایی که نحوه تشویق سرمایه‌گذاری, به ابعاد و متولی اصلی پروژه‌ها بستگی دارد از این رو لازم است بسته‌های سرمایه‌گذاری به شرح زیر دسته بندی شوند: ۱- پروزژه‌های کوچک. که عمدتا به‌وسیله بخش خصوصی محلی و مردم سرمایه‌گذاری خواهد شد. شامل: اقامتگاه‌های کوچک توریستی,» تسهیلات و رستوران‌های بین راهی, پروژه‌های روستائی و طبیعت‌گردی. هزینه‌های اجرا از محل سرمایه‌گذاری داخلی و سرمایه‌های خرد محلی تامین اعتبار خواهد شد. ۲- پروژه‌های متوسط. که عمدتا به‌وسیله بخش خصوصی از منابع سرمایه ای داخلی انجام گیرد. مانند: توسعه ۳- پروژه‌های بزرگ.» که عمدتا بوسیلهٌ بخش خصوصی و با سرمایه‌گذاری قابل ملاحظه خارجی انجام گیرد. مانند: جاذبه‌های موضوعی و سایر پروژه‌های بزرگ. هم اکنون احداث تاسیسات طبیعت‌گردی خصوصا برای پروژه‌های متوسط و بزرگ. در برنامه اعتبارات دولتی قرار ندارند و به نظر می‌رسد. دوره هزینه‌های دولتی گذشته باشد. و به ناچار از سرمایه‌گذاری بخش خصوصی جهت تاسیسات از نظر حقوقی اعمال ماده ۳ قانون بهره‌برداری از جنگل‌ها و یا انجام مزایده به استناد قانون معاملات دولتی و شیوه ابلاغی شورای عالی اقتصاد (1307) از شیوه‌های متداول برای انعفاد قراردادهای طولانی مدت حق استفاده از عرصه و اعیانی است با حفظ مالکیت عرصه و اعیانی برای دولت. -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ ۳ راهنمای اکوتور یسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز اما در خصوص پروژه‌های کوچک در حوضه‌های آبخیز واجد حقوق عرفی کلیه طراحی‌ها و پروژه‌ها بایستی منطبق با اصول مشروحه زیر به اجرا درآید: طراحی و طرح‌ریزی باید تامین کننده منافع مالی مستقیم برای حفاظت از منابع طبیعی و محیط زیست باشد. قبل از طراحی باید توسط مشاور الگوهای توسعه اکوتوریسم مبتنی بر توسعه پایدار معرفی شود. برای مطالعات و اجراء حتی الامکان از الگوهای موفق داخلی و خارجی استفاده گردد. در طراحی‌های توسعه فیزیکی به حداقل رساندن اثرات منفی زیست‌محیطی, اجتماعی و اقتصادی منطقه مد ظرفیت برد تفرجی در هر مکانی به دقت محاسبه گردد. برای ایجاد آگاهی و احترام زیست‌محیطی, اجتماعی و فرهنگی در گردش‌گرها باید الگو ارائه گردد. ساز و کارهای شفاف. برای توانمندسازی جوامع محلی و گسترش رفاه آنها ارائه گردد. شبوه مشار کت صاحبان عرف. در تمام مراحل مطالعه. اجرا و بهره‌برداری طبیعت‌گردی تبیین گردد. پیشنهادات موثر برای جلب مشارکت فکری و عملیاتی مردم محلی خصوصا در تصمیمات موثر بر زندگی آنان ارائه گردد. در صورت تمایل صاحبان عرف. سرمایه‌گذاری آنان در اجرای طرح مورد پذیرش قرار گیرد. طراحی‌ها از نظر نوع و نحوه سرمایه‌گذاری باید به تفکیک بخش خصوصی, و جوامع محلی پیشنهاد گردد و دولت صرفا در زیرساخت‌های خاص و کمکهای تسهیلات اعتباری و امور حاکمیتی نقش داشته باشد. پروژه‌های پیشنهادی باید منطبق با قوانین و مقررات آرگان‌های مسوول باشد و کلیه معارضات حقوقی و عرفی چالشی برای سرمایه‌گذار روشن گردد. باید راهبردهای پیشنهادی مشاورء حداقل در یک مرحله به نظر سنجی مسوولین محلی و عندالزوم صاحبان ۲-۲-۲-۱ راهکارهای کاهش اثرات سوء فعالیت‌های طبیعت‌گردی آنچه که مسلم است ارائه ضوابط باید صرفا مرتبط با فعالیت‌های مجاز طبیعت گردی باشد. بنابراین طبیعی است اگر فعالیتی پذیرفتنی نباشد آستانه‌ای هم برای پذیرش تغییرات یا پیامدهای آن ارائه نمی‌شود. به‌طور کلی انتظارات طبیعت‌گردها را نمی‌توان به راحتی شناسایی وکمی کرد زیرا اکوتوریست‌ها نیازها و انگیزه‌های متنوعی دارند. اگر چه بعضی به چادر رضایت می‌دهند ولی دسته‌ای از آنها با پرداخت وجهی, خواهان دریافت خدماتی مثل اتاق‌های مستقل با حمام شخصی و دیگر وسایل رفاهی هستند. بنابراین لازم است که امکانات و زیرساخت‌هاء جوابگوی نیازهای واقعی و مورد انتظار اکوتوریست‌ها باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- الف) اکوتور یسم و طبیع تگردی (کلیات) ی از طرف دیگرء باید همواره با انجام پایش و ارز گردش‌گاه شناسایی شود و نسبت رفع به موقع و جدول (۱-۱) چگونگی برخورد اصولی با این : جدول ۱-۱- مهم‌ترین اقدامات کا اختلال در چرخه‌های طبیعی گیاهی ۳-۲-۲-۱ معرفی شاخص‌های پایش فعالیته« ۹ ۳۳/۷ پابی مکرر ترثیبی داده شود تا انرات سوء حصضور گردش گران در هرچه سریعتر آثار تخریب و علل و عوامل تاثیر گذار اقدام شود. عوامل را در حوضه‌های آبخیز واجد طرح طبیعت‌گردی روشن می‌نماید. هش اثرات سوء فعالیت‌های طبیعت‌گردی در حوضه‌های آبخیز اقدامات کاهش اثرات سوء طراحی سیستم‌های آبرسانی و آبیاری به شیوه ای که از هدر رفتن آب جلوگیری شود مهار آب مسیل‌ها و رودها رعایت اصول جاده سازی رعایت شیب‌های مناسب برای ایجاد جاده‌ها احداث دیواره‌های سنگی قطع گونه‌های گیاهی و درختان مریض و آفت زده افزایش سطح امکانات جمع‌آوری و کنترل و نظارت کاهش ظرفیت برد. طرح‌ریزی شبکه دسترسی مناسب استفاده از نیروی انسانی کارآمد استقرار امکانات کافی کنترل و نظارت اجرای طرح‌های تصفیه فاضلاب و پایش مداوم ارتقای سطح فرهنگ عمومی گردش‌گران اجرای سیستم مدیریتی دفع زباله دفع مناسب یا بازیافت زباله مکان یابی مناسب راه‌های سواره رو مکان یابی مناسب راه‌های اصلی ورودی به تفرج‌گاه‌ها مکان یابی مناسب پارکینگ‌ها ایجاد جایگاه‌های مخصوص روشن کردن آتش توسط طبیعت گردان نصب تابلوهای هشداردهنده تاسیس ایستگاه‌های آتش نشانی در نواحی حساس به آتش سوزی ایجاد خطوط آتش بر در بین تفرج‌گاه‌ها استقرار درمانگاه‌های مجهز با کادر مجرب استفاده از تابلوهای هدایت کننده. هشدار دهنده و بازدارنده ای طبیعت‌گردی -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۰ شاخص‌های پایش طرح‌های طبیعت گر الف- از طریق سنجش پیامدهای زیس. ارزیابی شاخص‌های پایش طبیعت گرد جدول ۲-۱- پا پیامدهای استفاده ازدحام بی‌رویه بازدیدکنندگان توسعه بی‌رویه اراضی پیرامون پسماندها و تقلما سطح بهداشت 9 زیبایی منطقه تراکم و انبوهی و توزیع نامناسب گردش‌گران الودگی آب در اثر فاضلاب و مواد زائد برور اتفاقات احتمالی و خطرات ۳/۷ راهنمای اکوتور یسم و ط 33333333333 دی در حوضه‌های آبخیز از دو طریق قابل ارزیابی م ی ی در حوضه‌های آبخیز مطابق جدول‌های (۲-۹) و ( ش گردش گاه‌ها از طریق سنجش پیامدهای زیست‌محیطی حجم زباله تولیدی تر کیب زباله تولیدی نارضایتی استفاده کنندگان جمعیت جانوران موزی زباله خوار تعیین حوزه نفوذ بوی نامطبوع ناشی از حضور زباله تعداد چشم‌اندازهای دگرگون شده تعداد تسهیلات و امکانات آسیب دیده آرای استفاده کنندگان در ارتباط با چشم‌اندازها وسعت و تراکم پوشش گیاهی گردش‌گاه تعداد گونه‌های شاخص تعداد نهال استقرار یافته تعداد گردش‌گران پیرامون واحدهای تفریحی تعداد گردش‌گران پیرامون تاسیسات رفاهی تعداد گردش‌گران پیرامون تجهیزات خدماتی تعداد گردش‌گران پیرامون تجهیزات آموزشی تعداد گردش‌گران پیرامون نواحی زیستی حساس تعداد گردش‌گران پیرامون منابع آب تعداد گردش‌گران در تیپ‌های گیاهی مختلف بیع تگردی در حوضه‌های آبخیز دوره زمانی سالانه دو سالانه سالانه و در فصل استفاده دو سالانه سالانه و در فصل استفاده دوسالانه دوسالانه دو سالانه دو سالانه سالانه سالانه دو سالانه دوسالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه و در فصل استفاده -------- صفحهٔ بعد -------- الف) اکونور یسم و طبیع تگردی (کلیات) جدول ۱ اقدام مد بریتی توانمندی مدیریت در دس گاه نگهداری سیمای فیزیکی گردش‌گاه نگهداری امکانات و تسهیلات گردش‌گاه بازسازی و توسعه پوشش گیاهی خدمات تفرجی, آسایشی. امنیتی ۷ م۳ 3333333333333333 ۳-۱- پایش گردش گاه‌ها از طریق سنجش اقدامات مدیریتی نسبت تعداد و تخصص نیروی انسانی با چارت سازمانی گردش‌گاه نسبت اعتبارات تخصیص یافته با وسعت گردش‌گاه و تعداد بازدیدکنندگان نسبت نیروی حفاظتی گردش‌گاه با وسعت منطقه و تعداد بازدیدکنندگان نسبت امکانات و تسهیلات گردش‌گاه با وسعت زون مترکز و تعداد بازدیدکنندگان نسبت تعداد بازدیدکنندگان به وسعت زون متمرکز گردش‌گاه نسبت تعداد بازدیدکنندگان به وسعت گردش‌گاه نسبت تعداد گردش‌گران به پرسنل گردش‌گاه نسبت طول شبکه راه‌های دسترسی به وسعت گردش‌گاه تعداد خودرو جمع‌اوری زباله تعداد پرسنل جمع‌آوری زباله تعداد سطل زباله نسبت سطل زباله به تعداد بازدیدکنندگان آرای گردش‌گران در ارتباط با مدیریت پسماندها نسبت طول شبکه جمع‌آوری فاضلاب به وسعت گردش‌گاه تعداد سرویس‌های بهداشتی نسبت به بازدیدکنندگان حجم فاضلاب تولیدشده در گردش گاه حجم فاضلاب تخلیه شده از گردش گاه تعداد پرسنل مرتبط با مدیریت پساب‌ها ارای گردش‌گران در ارتباط با مدیریت پساب‌ها وسعت سیماهای طبیعی دگرگون شده کاهش سطح تقاضا در نواحی دگرگون شده وسعت عرصه‌های ترمیم و احیاً ارای گردش‌گران در ارتباط با سیمای فیزیکی گردش‌گاه تعداد امکانات آسیب دیده طول راه‌ها و پیاده روهایی اصلاحی آرای گردش‌گران در ارتباط با کیفیت امکانات گردش‌گاه وسعت کار گاه بازسازی تسهیلات گردش‌گری تعداد پرسنل شاغل در بخش نگهداری و بازسازی تسهیلات گردش‌گری وسعت عرصه‌های اصلاحی وسعت پوشش‌های طبیعی وسعت اراضی فرسوده شده تعداد پرسنل مرتبط با توسعه پوشش گیاهی تعداد و وسعت نهالستان وسعت اراضی تخریب شده تعداد نهال‌های مستقر شده در توده‌های طبیعی ترافیک پر ازدحام در راه‌های دسترسی گردش‌گاه تعدا تابلوهای هدایت کننده, ترویجی, هشدار دهنده و بازدارنده به وسعت گردش‌گاه تعداد واحد خورگشت به وسعت گردش‌گاه تعداد واحد اردوگاه به وسعت گردش گاه تعداد نیمکت. سطل زباله. اجاق. شیرآب و سرویس بهداشتی به تعداد گردش گران وسعت زمین‌های بازی بزرگسالان و کودکان به وسعت زون تفرج متمرکز آمار مزاحمت‌های اجتماعی گزارش شده رای گردش‌گران در ارتباط با ارائه خدمات مدیریتی گردش‌گاه ۳۱ و سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه سالانه -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- ب) رئوس معثالعات اکوتوریسم و طبیعت گردی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- ب) رئوس مطالعات اکوتوریسم و طبیع تگردی ۳ ۳۵ در این بخش مهم‌ترین عناوین و مسائلی که باید در مطالعات مربوط به طرح‌های اکوتوریسم و طبیعت‌گردی مورد توجه قرار گیرد. در قالب شش فصل دذُکر شده است. این فصول عبارتند از: فصل اول - شناخت محدوده مورد مطالعه ۱-۱-۱ بررسی وضعیت حقوقی اراضی و مستحدئات و تاسیسات موجود ۳۲-۱-۱- سابقه بهره‌برداری 9 حقوق عرفی ۴-۱-۱ فیزیوگرافی و تنوع شکل زمین ۵-۱-۱- بررسی منظر و چشم‌انداز (۷1۵280161 [۷1۵۵) ۶-۱-۱- بررسی انواع جاذبه‌های تفرج‌گاهی و امکان بهره‌برداری از آنها: ۷-۱-۱ مطالعات هواشناسی ۱-۱۱-۱-۱- ارزیابی تیپ‌های گیاهی از نظر جاذبه‌های تفرجی ۲-۱۱-۱-۱- آفات و بیماری‌های گیاهان ۱-۱۳-۱-۱- قلمرو و کریدور ۲-۱۳-۱-۱- فهرست جانوران محلی و مهاجر ۱۳-۱-۱- بررسی محیط زیست و آلودگی و سایر پارامترهای محیط‌های بیولوژیکی و محیط‌های فیزیکوشیمایی ۱۳-۱-۱- بررسی کلی در مورد ویژگی‌های محیط انسانی گردش گاه شامل: ۱-۱۴-۱-۱- سکونت‌گاه‌ها و جمعیت گویش و قومیت مردم ۲-۱۴-۱-۱- ویژگی‌های اجتماعی - فرهنگی و نگرش نسبت به گردش‌گری -------- صفحهٔ بعد -------- -- ۷ ۳۶‏ راهنمای اکوتوریسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز ۱۵-۱-۱- تاسیسات و امکانات زیربنایی گردش‌گری (راه‌های ارتباطی. شبکه‌های آب. برق. گاز مخابرات. قاضلاب) ۱۶-۱-۱- انوع گردش‌گری موجود. ۲-۱- بیان اهداف طرح ۱-۲-۱ تعیین بازار هدف (خارجی آبین‌المللی - داخلی /ملی - استانی - محلی) ۲-۳-۱ زون‌بندی: ۲-۳-۱- طرح‌ریزی سایت پلان ۳-۳-۱- هدف گذاری ویژگی‌های جالب تفرج گاهی(جاذبه‌ها) ۳-۳-۱ بررسی افزایش بهره‌وری و امکان توسعه مناظر طبیعی ۵-۳-۱- برآورد سطح تفرجی هر یک از زونها و نوع فعالیت فصل دوم - برنامه‌ریزی سازمان فضابی محدوده مورد مطالعه ۱-۳- تشریح طرح‌هادی شامل موارد زبر: ۱-۱-۲- فضاها و کاربری‌های مرتبط با فضای سبز ۲-۱-۳۲- کاربری‌های بخش فرهنگی- آموزشی ۳-۱-۳۲- کاربری‌های خدماتی - رفاهی ۴-۱-۲ کاربری های تفرجی- تفریحی (بازی و سرگرمی) ۵-۱-۳۲- کاربری‌های تاسیساتی ۱-۲-۲ محوطه‌های پیک‌نیک (خورگشتگاه) -------- صفحهٔ بعد -------- ب) رئوس مطالعات اکوتور یسم و طبیع تگردی ۳ ۲-۲-۲ محوطه‌های کمپینگ (اردوگاه) ۳-۲- تعیین مناطق تفرج‌گاهی گسترده شامل: ۳-۳۲ تریل (مسیرهای راه‌پیمایی) ۴-۲- بررسی جاده‌های دسترسی شامل: فصل سوم - طراحی سایت پلان (0120 ۸240) شامل: ۱-۳- طراحی پیک‌نیک‌ها ۱-۱-۳- تنظیم و استقرار واحدهای پیک‌نیک ۳-۳- بررسی ویژگی‌های طراحی محوطه‌های کمپینگ ۳-۳- طراحی سایر سایت‌های تفرج متمرکز. امداد. پشتیبانی و پذیرایی ۵-۳- طراحی ساختمان‌های ضروری در گردش گاه ۶-۳- بررسی سابر تجهیزات و امکانات پارکی: ۱-۶-۳ منبع آب برای شستشو و شرب ۲-۶-۳- حفر چاه و تامین و انتقال آب شرب و شستشو برای تفرج متمرکز ۳-۶-۳- تامین برق ۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ ۱۳۳/۷ راهنمای اکونوریسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز ۳-۶-۳ سیستم روشنایی در تفرج متمرکز و مراکز خدماتی و پشتیبانی ۷-۳- فعالیت‌های تفرجی متمرکز ۱-۷-۳- اد ستگاه حما 9 نقل عمومی ۲-۷-۳- مرکز فرهنگی و بازدیدکنندگان ۳-۷-۳- پروژه‌های ویزه طبیعت گردی ۴۳ تشریح ویژگی‌های تاسیسات و تجهیزات گردش گاه. ۸-۳- طراحی پوشش گیاهی شامل: ۱-۸-۳- سرشت اکولوژیک گونه‌ها ۲-۸-۳- خصوصیات ظاهری گونه‌ها ۳-۸-۳ بررسی ظرفیت طبیعی محل ۴-۸-۳- بررسی سیاست‌های زیست‌محیطی انتخاب گونه با توجه به اقلیم ۵-۸-۳- بررسی معرفی وظایف گونه‌ها در ایجاد منظره و سایه ۹-۳- معرفی گونه‌های درختی و درختچه‌ای مناسب و معرفی آنها ۱۰-۳- معرفی مشخصات 9 نیاز و محدودابت اقلیمی ۳ ادافشسک 8 گونه‌های درختی ی ۱ ۱۱-۳- بررسی نوع گونه و تعداد نهال در پیک‌نیک و کمپینگ‌ها ۱۳-۳- بررسی جنگل‌کاری فضای عمومی ۱۳-۳- درختکاری به شیوه خطی ضربدری درحاشیه مسیرها از جمله: ۱-۱۳-۳- جانمایی عناصر گیاهی ۱۴-۳- شیوه کاشت نهال درختی و درختچه‌ای ۱۵-۳- تامین نهال ۱۶-۳- گزینه‌های پیشنهادی آبیاری (روش و نوبت) ۱۷-۳- تعیین و تنظیم برنامه زمان بندی اجرای پروژه‌های جنگل‌کاری و احیا -------- صفحهٔ بعد -------- ب) رئوس مطالعات اکوتوریسم و طبیع تگردی ۳/۷ ۳۹ ۲-۱۷-۳۲ تعیین اولویت اجرائی پروژه‌ها ۴۳-۱۷-۳- برآورد هزینه‌های سرمایه ای جنگل‌کاری و احیا: ۱۸-۳ تعیین و تنظیم برنامه زمان‌بندی اجرای پروژه‌های گردش‌گری ۱-۱۸-۳- تعیید الویت اجرائی پروژه‌ها ۴-۱۸-۲۳ برآورد هزینه سرمایه ای گردش‌گری ۱-۱-۴- بررسی نیاز آبی و آبیاری از جمله: ۱-۱-۱-۴- رزروارها (مخازن) ۲-۱-۱-۴- وله کش انتقال آب ۲-۱-۴۳ واکاری نهال‌های خشکیده ۳-۱-۴ برنامه حفاظت از پوشش گیاهی 3-۴-۱-۴ تعییر" دوره‌های زمانی بهره‌برداری از گردش گاه ۱-۲-۴- برنامه بهداشت و امنیت ۳-۲-۴۳ برنامه تفسیر طبیعت ۳-۲-۴ برنامه محتوایی تسهیلات رفاهی -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۰ ۳/۷ راهنمای اکونور یسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز ۳-۴- مدیریت پرسنل و خدمات پارک ۱-۳-۴- بررسی تشکیلات سازمانی و برآورد نیروی انسانی ۲-۳-۴- ادوات و ماشین‌آلات مورد استفاده در خدمات پارک ۳-۳-۴- بررسی مشارکت جوامع محلی و صاحبان عرف در بخش‌های اقامت. خدماتی پذیرایی و راهنمایی ۴-۴- مدیریت اقتصادی طرح از جمله: ۱-۳-۳- برآورد هزینه‌های نگهداری پارک ۵-۴- برآورد هزینه نگهداری طرح به تفکیک سال‌های نگهداری ۱-۱-۵-۴ تهیه جدول تراز مالی ۲-۵-۴- تعیین ضریب بهره مالکانه ۳-۵-۳ توجیه اقتصادی, اجتماعی و زیست‌محیطٍ فصل پنجم - برنامه پایش و ارزیابی عملکرد. نتیجه مدار و مشارکتی (۹۶۱۸-2۶۵ 200 ۳۵۳۲۰۳۵۵) ۱-۵- تدوین شاخص‌های اجتماعی-اقتصادی-محیط زیستی ۳-۵- تدوین و اجرای برنامه زمانبندی پایش و ارزشیابی ۳-۵ ارایه الگوی گزارش دهی و بازخورد ۴-۵ ارزیابی اثرات زیست‌محیطی اجرای طرح پیشنهادی فصل ششم -ارائه نقشه‌های مطالعانی در قالب 5٩آی) ۱-۶- الزامات تهیه نقشه‌های مطالعاتی ۱-۱-۶- کلیه نقشهای مطالعاتی باید دارای مختصات جغرافیایی باشد و توسط نرم افزارهای 015 طراحی و ترسیم گردد. ۳-۱-۶ لازم است تا مجددا مقیاس مطالعه برای یکایک نقشه‌های تولیدی قبل از انعقاد قرارداد مشخص گردد. ۳-۱-۶ نقشه‌های تویوگرافیک ۱:۲۵۰۰۰ با خطوط میزان ۱۶ متر به عنوان پایه مورد استفاده قرار خواهد گرفت و در صورت نیاز برای لکه‌های تفرج متمرکز و زیر ساختها از مقیاس‌های بزرگ‌تر توپوگرافیک بهره‌برداری خواهد شد. -------- صفحهٔ بعد -------- ب) رئوس مطالعات اکونور یسم و طبیع تگردی ۳/۷ )۳ ۴-۳-۶- مقیاس نقشه‌های مسطحه برای سایت پلان حداقل ۱:۱ 0 برای واحدهای تفرجی 0 زیرساخت‌ها حداقل ۱:۱۰ می‌باشد. ۱-۲-۶- تژهیه نقشه حقوفقی محدوده طرح ۲-۲-۶ تهیه نقشه طبقات درصد شیب بر روی نقشه‌های ۱:۵۰۰۰ ۳-۲-۶ تهیه نقشه طبقات ارتفاع از سطح دریا بر روی نقشه‌های ۱:۵۰۰۰ ۴-۲-۶- تهیه نقشه طبقات جهات جغرافیایی بر روی نقشه‌های ۱:۵ ۵-۲-۶- تهیه نقشه ند شبکه هیدروگرافی بر روی نقشه‌های ۱:۵ ۶-۲-۶- تهیه نقشه انبوهی تاج پوشش گیاهی بر روی نقشه‌های ۱:۵۰۰۰ ۷-۲-۶- تهیه نقشه تراکم پوشش گیاهی بر روی نقشه‌های ۱:۵۰۰۰ ۹-۲-۶- تهیه نقشه‌های خاک بر روی نقشه‌های ۰ ۱ ۱۰-۲-۶- تهیه نقشه زمین بر روی نقشه‌های ۱:۵۰۰۰ ۱۱-۲-۶- تهیه نقشه فرسایش بر روی نقشه‌های ۱:۵۰۰۰ ۱۲۳۲-۲-۶ تهیه نقشه مناطق مناسب برای تفرج بر روی نقشه‌های ۱:۵۰۰۰ ۱۳-۲-۶- تهیه نقشه مناطق نامناسب برای تفرج بر روی نقشه‌های ۰ ۱:۵ ۱۴-۲-۶- تهیه نقشه پهنه‌بندی بر روی نقشه‌های ۱:۵۰۰۰ ۳-۶ تهیه نقشه‌های اجرایی گردش‌گری ۱-۳-۶ تهیه نقشه طرح‌هادی(120م ۱۷12910۲ )بر روی نقشه‌های ۱:۵۰۰۰ ۲-۳-۶ تهیه نقشه سایت پلان (0120 5110) تجهیزات و تاسیسات بر روی نقشه‌های ۱:۵۰۰۰ ۳-۳-۶ نقشه محوطه‌های خورگشت و اردوگاه بر روی نقشه‌های ۰ ۱:۵ ۴-۳-۶ تهیه نقشه جزییات (12م 16121100) طراحی و محوطه‌سازی بر روی نقشه‌های ۱:۵۰۰۰ ۴-۶- تهیه ۰ های مد بریت بو زر گیاهی -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۳ ۳/۷ راهنمای اکونور یسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز ۲-۴-۶ تهیه نقشه کاشت جنگل دست کاشت به تفکیک محوطه‌های تفرج متمرکزء و گسترده و اطراف جاذبه‌ها (صرفا در جنگل‌های دست کاشت) ۳-۴-۶ تهیه نقشه آبیاری در جنگل دست‌کاشت(صرفا در جنگل‌های دست کاشت) -------- صفحهٔ بعد -------- ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- ببوست ۱ تعاریف و مفاهیم جاذبه‌ها و منابع ففرجی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۱- تعاریف و مفاهیم جاذبه‌ها و منابع نفرجی ۳ ۳۷ معرفی پارک و آنواع آن: پ.۱-۱- تعریف پارک (گردش‌گاه) پارک‌ها عبارتند از عرصه‌های تجهیز یافته طبیعت و اکوسیستم برای تفرج, پژوهش, آموزش عموم مردم. مانند: پارک جنگلی پارک کوهستان پارک ساحلی پارک ملی در مجموعه ای از اکوسیستمهای طبیعی حفاظت‌شده پ.۱-۱-۱- تعریف پارک شهری پارک‌های شهری پارک‌هایی هستندکه از نظر استفاده دارای جنبه‌های تفریحی, تفرجی. فرهنگی و بالاخره زیست‌محیطی و سالم‌سازی محیط هستند و جنبه‌های سرویس‌دهی به مناطق مختلف شهر را دار می باشند و از نظر طراحی. در زمره تفرج‌گاه‌های عمومی قرار می‌گیرند که در اقسام منظم.ء غیرمنظم و مختلط طرح‌ریزی شده برای استفاده عموم در شهرها ایجاد می‌شوند. این پارک‌ها اصولا صرف نظر از تفریح و گردش‌گاه‌ها و برای عموم طبقات مردمء در آب و هوای شهرها تاثیرگذار بوده و کمک زیادی به حفظ سلامتی افراد می‌نمایند. به عبارت دیگر پارک‌های شهری, فضاهایی گسترده‌ای هستند واقع در محیط‌های شهری, برای تفرج عموم و عمدتا با نظارت شهرداری‌هاء به‌طوری که تجهیزات آنها متشکل است از چمن. گل‌کاری, درختان زینتی و ابنیه رفاهی غیرطبیسی با استفاده از سبک‌های متنوع معماری. پ.۲-۱-۱- تعریف پارک جنگلی تفرجی, اکولوژیک. علمی, تحقیقاتی» آموزشی و رفاهی تاسیس و تجهیز می‌گردند. جنگل‌هایی که بدین امر اختصاص می‌یابد. از نظر اکوسیستم طبیعی جالب و از حیث موقعیت مکانی و ارزش‌های تفرج‌گاهی دارای اهمیت هستند و علاوه بر تامین فرصت‌های تفرجی برای عموم مردم. برنامه‌های خاص آموزشی و علمی برای ارتقاء آگاهی و تحقیق دانشمندان, -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ ۳/۷ راهنمای اکونور یسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز به عبارت بهترء پارک جنگلی نقاطی واقع در محیط‌های خارج. یا حاشیه شهر است. پوشیده از جنگل توام با فضاهای باز متشکل از استراحت گاه طبیعی متمرکز و گسترده. مسیرهای طبیعی راه‌پیمایی و غیره» فضاهای باز ورزشی و بازی. توده‌های جنگلی متنوع و ابنیه رفاهی هماهنگ با محیط اطراف. که برای تفرج و تفحص علمی عموم مردم برنامه‌ریزی پ.۱-۲-۱-۱- انواع پارک جنگلی - تعریف پارک جنگلی پژوهشی (ذخیره‌گاه جنگلی) ذخیره‌گاه در واقع نوعی پارک ملی است با ابعاد کوچک که با هدف حفظ نمونه‌های درختی و درختجه‌ای نادر و منحصر به‌فرد جنگل‌های طبیعی و همچنین تفحص علمی تحت نظارت سازمان جنگل‌ها برای عموم علاقمندان از جمله این نوع پارک در سطح کم‌تر از ۱۶ در صد مساحت خود. در خارج از نقاط طبیعی برجسته. حاوی فضاهای گردش گری است متشکل از استراحت‌گاه طبیعی پراکنده. مسیرهای طبیعی راه‌پیمایی. فضاهای باز, آمفی‌تاتر» توده‌های جنگلی متنوع و نادر و منحصر به‌فرد. ابنیه رفاهی طبیعی معدود و هماهنگ با محیط اطراف. - تعریف پارک جنگلی تفرج‌گاهی پارک جنگلی تفرج‌گاهی نوعی پارک جنگلی است که به واسطه دارا بودن ویژگی‌های جالب تفرج‌گاهی. با نظارت سازمان جنگل‌هاء مراتع و آبخیزداری, با استقرار تسهیلات رفاهی هماهنگ با محیط طبیعی, مورد استفاده تفرجی عموم مردم قرار می‌گیرد. انواع پارک جنگلی تفرج‌گاهی: نوع بارک جنگل است که با انتخاب قسمت از جنگل‌های طبیی واجد شرایط احداث گردد. نوعی پار قسمتی ار ی واجد سر کر * پارک جنگلی دست کاست نوعی پارک جنگلی است که در طبیعت واجد شرایط با کشت متنوع و زیبای توده‌های جنگلی ایجاد گردد. -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۱- تعاریف و مفاهیم جاذبه‌ها و منابع نفرجی ۳ ۳۹ صورت تک کشتی با گونه‌های غیر بومی خصوصا سوزنی برگان احداث و هنگام سایه‌دهی لاجرم مورد استفاده تفرجی پ.۳-۱-۱- تعریف پارک ملی «طبق تعریف سازمان حفاظت محیط زیست. پارک ملی به محدوده‌ای از منابع طبیعی کشور اعم از جنگل, مرتع. طبیعی ایران می‌باشد و به منظور حفظ همیشگی وضع زندگی و طبیعی آن و همچنین ایجاد محیط مناسب برای تکثیر نمونه‌های نادر و منحصر به‌فرد جوامع گیاهی و حیات وحش بومیء طراحی و مجهز می‌گردد. تفحص علمی برای عموم صرفا در نقاط تعیین شده مجاز است اما برای محققین علوم طبیعی و زیستی,تحت شرایط ویژه و با نظارت سازمان کم تا متوسط در ابتدای ورودی پارک و پهنه‌های تفرج متمرکز مجاز می‌باشد. پ.۴-۱-۱- تعریف تفرج‌گاه معنی ریشه‌ای تفرج را بازیافتن سلامتی پس از یک دوره نقاهت طولانی ذکر کرده‌اند. اما امروزه» این واژه مترادف با مفهوم گذراندن فراغت در هوای آزاد به کار می‌رود و در جهان صنعتی به لفظ جا افتاده‌ای بدل شده است. متعدد که یا به صورت مصنوعی محاط در یک طرح غیر توریستی و متوازن با سایر فعالیت‌های اجرایی احداث شده و با اوقات فراغت می‌باشند. نظیر: تفرج گاه منطقه نمونه. تفرج گاه بین راهی. تفرج گاه مرتعداری. تفرج‌گاه آبخیزداری, تفرج‌گاه پ.۲-۱- تعریف اوقات فراغفت اوقات فراغت مدت زمانی است که یک فرد از تمام تعهدات و تکالیف خانوادگی, اجتماعی و شغلی آزاد است و می‌تواند به میل خود آن را سپری کند. -------- صفحهٔ بعد -------- ۴۰ ۹.۳/۷ راهنمای اکوتور یسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز پ.۳-۱- تعریف تفرج واقع تفرج, تفریحات محیط‌های باز است. از مهم‌ترین منابعی که می‌تواند کیفیت تفرج را بالا ببرد. مناطق بکر و طبیعی این فعالیت‌ها 5 جنبه رسم دارند مانند: انواع بازی‌ها و سرگرمی‌های ویزه» ۳ یا جنسه غیررسمی دارند مانید: خورگشت (پیک‌نیک) راه‌پیمایی. کوهنوردی, ماهی‌گیری و مسافرت. پ.۱-۴-۱- تفرج متمرکز پ.۲-۴-۱- تفرج گسترده نیازمند امکانات بسیار محدودی است. مانند: پیاده‌روی» جنگل گردشی, کوهنوردی, ماهی گیری و شکار متکی به امکانات طبیعی تفرج‌گاه. پ.۵-۱- انواع منابع تفرج‌گاهی(جاذبه) پ.۱-۵-۱- انواع جاذبه‌های طبیعی پوشش گیاهی و -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۱- تعاریف و مفاهیم جاذبه‌ها و منابع نفرجی ۳ اه پ.۲-۵-۱- تعریف جاذبه‌های انسان ساخت جلوه‌های تاریخی. قومی و فرهنگی جوامع انسانی نیز از جذابیت‌های منابع تفرجی محسوب می‌شود که در کنار جذابیت‌های طبیعی می‌تواند فعالیت تفرجی در اوقات فراغت را در پارک‌های جنگلی تکمیل کند. پ.۱-۲-۵-۱- بناهای تاریخی پ.۱-۱-۲-۵-۱- آداب و رسوب فرهنگی و سنن مردم مختلف آداب زیارت 9 سوگواری‌هاء شبوه برپا کردن مراسم شادباش اعیاد 9 عروسی. موسیقی‌ها در کنار مجموعه‌ای از هنر بومی از طبخ انواع غذاء پیش غذا و شیرینی و چاشنی گرفته تا انواع صنایع‌دستی و پوشاک. می‌باشد. این مساحت در شرایط معمولی حداقل ۰/۵ هکتار (۵ هزار مترمربع) و باعرض حداقل چهل متر و آنبوهی بیش از پنج در صد درخت و درختچه خودرو و یا دست‌کاشت جنگلی در مناطق نیمه‌مرطوب و یا ده درصد در مناطق مرطوب پ.۱-۳-۵-۱- تعریف حجنگل بکر با حنگل دست نخورده جنگل بکر یا جنگل دست‌نخورده. جنگلی است که بدون دخالت انسان بوجود آمده است و ترکیب گونه‌های درختی و درختچه‌ای و علفی آن طوری است که وضعیت کاملا طبیعی را نشان می‌دهد. چوب و سایر فرآورده‌های تولید شده در جنگل بکر در همان سیستم طبیعی تجزیه شده و به خود جنگل بر می‌گردد. به‌عبارت دیگر از جنگل بکر هیچ‌گونه موادی (زنده یا غیر زنده) به خارج از آن حمل نمی‌شود. رویش چوبی جنگل‌های بکر که به حالت تعادل رسیده باشند -------- صفحهٔ بعد -------- ۴۲ ۳ راهنمای اکونوریسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز عملا صفر است. یعنی همان قدر که چوب و سار مواد آّلی تولید می‌شود همان قدر هم تجزیه می‌شود و یا می‌پوسد. به‌عبارت دیگر چرخه رفت و بازگشت مواد در یک جنگل بکر چرخه‌ای بسته است. در جنگل بکر بین تولیدکنندگان (گیاهان)» مصرف کنندگان (جانوران) و تجزیه‌کنندگان (جانوران ریز) یک اشتراک حیاتی متقابل و پایدار برقرار است. جنگل‌های بکر از تنوع زیستی بالایی برخوردارند و دارای اطلاعات ژنتیکی ارزشمندی هستند که تا به امروز بسیاری از این اطلاعات کشف نشده است. امروزه ارزش جنگل‌های بکر بسیار زیاد است هر چند که متاسفانه روند تخریب کمی و کیفی آنها در دنیا روبه افزایش است و سعی بر این است که جنگل‌های بکر باقی مانده بر روی کره زمین را حفظ و از آنها بعنوان ذخیره‌گاه‌های اطلاعات ژنتیک و تنوع زیستی استفاده شود. پ.۳-۳-۵-۱- تعریف جنگل طبیعی جنگل طبیعی, جنگلی است که بدون دخالت انسان به وجود آمده است ولی انسان به طور مستقیم یا غیر مستقیم در آن دخالت (بهره‌برداری) کرده است. جنگل‌های بکر دست خورده و بهره‌برداری شده تبدیل به جنگل‌های طبیعی می‌شوند. به‌عبارت دیگر جنگل‌های طبیعی جنگل‌های بکر دست خورده هستند. ترکیب درختان و سن آنها و تنوع گونه‌های گیاهی و جانوری در یک جنگل طبیعی با جنگل بکر متفاوت است و عموما جنگل طبیعی از نظر زیست‌محیطی فقیرتر از جنگل بکر است. با وجود این جنگل‌های طبیعی قادرند چشم‌اندازهای طبیعی پ.۳-۳-۵-۱- تعریف جنگل‌های مصنوعی با دست‌کاشت با جنگل انسان ساخت جنگل‌های مصنوعی یا دست‌کاشت یا جنگل انسان ساخت جنگلی است که به دست انسان و با هدف مشخصی ایجاد شده است و هدف از ایجاد آن تولید چوب. ایجاد مناظر طبیعمی, حفظ آب و خاک. ایجاد مناطق تفریحی و تفرجی, جنگل مصنوعی معمولا به صورت نهال‌کاری (درختکاری) به وجود می‌آید. هر چند این جنگل‌ها را می‌توان با کاشت بذر نیز به وجود آورد. تجربه نشان داده است جنگل‌های مصنوعی که با بذرکاری به وجود آمده‌اند پایدار و نزدیک تر به جنگل مصنوعی که با قلمه ایجاد شده باشد. قلمستان نامیده می‌شود. ضمنا به این اقدام اصطلاحا زراعت چوب نیز یا بایر با استفاده از روش‌های پیشرفته زراعی از قبیل شخم‌زدن. کود دادن و غیره و انتخاب رقم های اصلاح شده نهال با -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۱- نعاریف و مفاهیم جاذبه‌ها و منابع نفرجی مب ۳۳ هدف تولید سریع و زود بازده چوب ایجاد می گردند. و اگرچه در اکثر نقاط دنیا از نظر حقوقی جزو جنگل‌ها به حساب نمی آیند اما در اکوتوریسم خصوصا گردش‌گری روستا یک مزیت محسوب می گردند. امروزه مساحت قلمستان‌ها در زمین‌های غیر جنگلی در تمام دنیا در حال افزایش و زراعت چوب از اهمیت بالایی علاوه بر سه نوع جنگلی که تعاریف آن ذکر شد در کشور از اصطلاح «بیشه» هم استفاده می‌شود. بیشه معمولا برای پوشش‌های گیاهی به کار برده می‌شود که اطراف رودخانه و شیار دره‌ها در مناطق خشک ظاهر شوند. این واژه به تجمع درختچه‌ها در نیزارها نیز اطلاق می‌گردد. پ.۶-۵-۱- تعریف اراضی جنگلی پ.۷-۵-۱- تعریف رویش‌گاه جنگل پ.۸-۵-۱- تعریف تراکم جنگل افزایش سن و قامت درختان جنگل کاهش می‌یاید. پ.۹-۵-۱- تعریف انبوهی جنگل عرصه تحت سایه تاج پوشش (شاخ و برگ) درختان جنگل که در هر پهنه با ارقام درصد معرفی می‌گردد. به‌طور کلی |۱1 جنگل‌های با انبوهی بیش از ۷۰ درصد 2 جنگل‌های با انبوهی ۵۰ تا ۷۰ درصد 73 جنگل‌های با انبوهی ۵ با ۵۰ درصد 74 جنگل‌های با انبوهی ۰ تا ۲۵ درصد 5 جنگل‌های با انبوهی ۵ تا ۱۰ درصد -------- صفحهٔ بعد -------- ۴۳۴ ۳ راهنمای اکونور یسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز 6 اراضی جنگلی با انبوهی یک تا ۵ درصد(پیوسته و یا محاط در جنگل) توضیح این که حداقل آنبوهی لازم برای تعریف جنگل در مناطق نیمه‌مرطوب معادل ۵ درصد و در مناطق مرطوب معادل ۱۰ درصد و حداقل آنبوهی برای حفظ تعادل آکولوژیکی معادل ۲۵ درصد می‌باشد. پ.۱-۵-۱- تعریف فضای باز این اصطلاح در جنگل‌های مرطوب یا با توان اکولوژیکی بالا مصداق پیدا می‌کند و به لکه فاقد درخت جنگلی گفته می‌شود که در آن محل فاصله درختان از یکدیگر بیش ارتفاع بلندترین درختان بالغ همان رویشگاه باشد. لازم به یادآوریست که حداکثر فضای مجاز در هرنقطه از جنگل‌های طبیعی مرطوب ۰/۳ هکتار می‌باشد.این میزان به طور مجموع در جنگل‌های طبیعی در یک طرح طبیعت‌گردی نباید از ۱۰ درصد فراتر رود. پ.۱۱-۵-۱- تعریف مرتع در یاچه‌هاء دریاهای آزادء رودخانه, آبراهه, برکه یا آب انباشت تخلیه می‌نماید. پ.۱۳-۵-۱- تعریف بیابان مناطق دارای اقلیم‌های فراخشک و خشک که مبزان متوسط بارندگی سالیانه آن کم‌تر از ۱۵۰ میلی‌متر و درصد پ.۶-۱-تعریف پهنه‌بندی (زون‌بندی) تقسیم‌بندی محدوده طرح طبیعت گردی به واحدهای همگن زیست‌محیطی, اجتماعی و مدیریتی به منظور تفکیک مناطق حساس اکولوژکی و یا نامرغوب گردش‌گری از مناطق قابل توسعه و رعایت معیارهای هماهنگی با طبیعت. -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۱- تعاریف و مفاهیم جاذبه‌ها و منابع نفرجی ۳ ۳۵ پهنه حفاظتی,» پهنه بهره‌برداری پایدار منابع طبیعی, پهنه تفرج متمرکزء پهنه تفرج گسترده. طبق تعریف منتشر شده توسط تیوی (1972 , «ا7.71۷) ظرفیت برد تفرجی عبارت است از: شمار مراجعین به هر واحد تفرجی قابل استفاده در یک دوره زمانی به‌طوری‌که تفرج‌گاه مورد نظر بدون این که خسارت فیزیکی یا بیولوژیکی دائمی یا ثابت بر توانایی پهنه یا لطمه محسوسی بر کیفیت تفرجی آن وارد شود هر ساله بتواند به خوبی پاسخگوی مراجعین باشد. تعریف کامل‌تری که می‌توان از ظرفیت برد تفرجی عنوان کرد عبارت خواهد بود از: میزان بازدیدکنندگان تفرجی از یک ناحیه که ضمن تامین حداکثر رضایت برای آنها حداقل خسارت به منابع محیطی وارد شود. همه این مفاهیم بر محدودیت استفاده بازدیدکنندگان تاکید دارد. ضمنا در برآورد ظرفیت بردء عوامل چندی دخالت دارند که عوامل اصلی موثر در برآورد ظرفیت برد عبارتند از: عوامل زیست‌محیطی, این که محل طرح قبلا واجد پوشش گیاهی طبیعی بوده یا مصنوعاً ایجاد می‌شود. عوامل اجتماعی, این که نحوه استفاده بازدیدکنندگان و فرهنگ منابع طبیعی در آن جامعه چگونه است. عوامل مدیریتی» این‌که برای جلوگیری از شدت خسارات به خاک در طراحی مناطق تفرجی چه پیش‌بینی‌هایی به‌عمل آورده ایم. پ.۸-۱-تعریف اصلاح و پرورش جنگل در طرح‌های طبیعت‌گردی تنظیم تراکم و انبوهی بهینه از طریق باز کردن. روشن کردن و عملیات بهداشتی جنگل و خلق فضای سایه‌روشن به منظور فراهم نمودن شرایط اطراق و حضور گردش‌گر در مناطق تفرج‌گاهی و استقرار زیرساخت‌های گردش‌گری متضمن -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- نررسی وضع موجود و انواع طلبیعت گر دی و اکوتوریسم در کشور -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۳- بررسی وضع موجود و انواع طبیع تگردی و اکونوریسم در کشور ۹۳/۰۸/۰۷ ۳۹ پ.۱-۲- انواع طبیعت‌گردی و اکوتوریسم در کشور تجربه دنیاهای تازه و شگفت‌انگیزء آشنایی و حتی همزیستی کوتاه‌مدت با مردم و فرهنگ‌های گوناگون» انرژی گرفتن از طبیعت و غوطه‌ور شدن در دنیای ژرف آن. از نیازهای جدی انسان امروز است و از این روست که طبیعت‌گردی با همه جلوه‌هایش حرکتی نو در جهان است. اما سفر در ایران با این که در فرهنگ و ادبیات مردم ریشه‌ای قدیمی دارد. هنوز در مرحله سفرهای تاریخی باقی‌مانده و بدیهی است که با طبیعت‌گردی جدی و تخصصی فاصله‌ای قابل توجه دارد. فرهنگ‌سازی می‌تواند به تسریع روند مثبت تحولات سفر کمک کند؛ کاری که می‌بایستی نه فقط در سطح رسانه‌ها برای عموم بلکه در سطح کتاب‌های درسی ابتدایی و قبل از آن انجام شود. از مهم‌ترین مزایای سفر جمعی در قالب تورء استفاده از تخصص و اطلاعات آژانس برگزارکننده, جلوگیری از اتلاف وقت. امنیت بیش‌ترء سرعت بالاتر و حتی هزینه کم‌تر است. اکوتوریسم در جهان دارای ۸ شاخه اصلی و حدود ۸۰۰ شاخه فرعی است که به نظر می‌رسد که همگی مربوط به انواع فعالیت‌ها و یا محصولات طبیعت گردی باشد و از این رو آژانس‌ها مجبورند آن را به صورت تخصصی برگزار کنند زیراء هیچ فرد. گروه و آژانسی نمی‌تواند به تنهایی همه رشته‌های اکوتوریسم را به دلیل گستردگی آن پوشش دهد. وضعیتی که به نظر می‌رسد در کشورمان چندان مورد توجه قرار نگرفته و از این رو نتوانسته است سهم واقعی خود را نیز به دست آورد. با توجه به پهنه وسیع و تنوع اقلیم و جاذبه‌های طبیعی, امکانات بالقوه فراوانی برای توسعه فعالیت‌های طبیعت‌گردی و اکوتوریسم در کشور وجود دارد از جمله: پیاده‌روی‌های برنامه‌ریزی شده ایستگاهی و همچنین دامنه‌نوردی, عبور از رودخانه‌های خروشان با قایق‌های بادی, سفر به مناطق ییلاقی و میهمان عشایر و ساکنان بومی این محل‌ها شدن, سفر به روستاها و مزارع اطراف روستاها به منظور لذت بردن از طبیعت و آشنایی با فرهنگ اهالی, کوهپیمایی, سفر به مناطق صعب‌العبور طبیعی, بازدید از غارهای طبیعی, مطالعه طبیعت گیاهی و جانوری, تماشای حیوانات و پرندگان, آشنایی با محیط زیست طبیعی در قالب دیگری به نام سافاری و با استفاده از خودروهای روباز برای تماشای حیوانات و پرندگان. البته طی چند سال اخیرء تا حدودی برخی از فعالیت‌های طبیعت‌گردی در کشور توسعه یافته است نظیر: تورهای یک روزه طبیعت گردی به روستاهای نزدیک به شهرهای بزرگ و همچنین, سفرهای طبیعت‌گردی چند روزه به اقصی نقاط کشور برای دیدار و آشنایی با جلوه‌های ناب و گوناگون طبیعت ایران. از کوه‌های بلند تا جنگل‌های انبوه و باستانی, بیابان‌های وسیع» آبشارهاء تالاب‌هاء جزیره‌ها و ساحل‌های زیباء حیات وحش و مناطق حفاظت‌شده. روستاهای شگفت‌انگیز و زیبایی‌های فرهنگی و تاریخی مردم این نواحی در نقاط بکر و دست نخورده» زیبایی‌هایی که گاه در دنیا منحصر به فرد هستند؛ مانند کلوت‌های بیابان لوت. -------- صفحهٔ بعد -------- ۵۰ ۳ راهنمای اکونوریسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز بسیاری از سفرهای مورد بحث اغلب با فعالیت ورزشی مانند راه‌پیمایی» کوه‌پیمایی یا دوچرخه‌سواری و اسب‌سواری همراه بوده است ؛ در حالی که بعضی از آن‌ها نیز فقط برای دیدار از آثار تاریخی و فرهنگی مناطق بکر یا دیدار از آداب و رسوم و ناگفته نماند که در بسیاری از این دیدارهاء در طول سفر امکان زندگی و آشنایی نزدیک با نحوه زندگی و فرهنگ مردم جوامع میزبان و عناصرآن مانند لباس» موسیقی» هنر و صنایع‌دستی آن‌ها وجود دارد که خود بر لذت و ارزش این گونه سفرها می‌افزاید. سفر به طبیعت. برخلاف دیدار از یک اثر تاریخی, همواره از قابلیت تکرار برخوردار است؛ زیرا طبیعت. در هر فصل و هر زمان رنگ و بوی ویژه ای دارد. سفر به مناطق جنگلی برای دیدار از طوفان رنگ‌ها در پاییز مانند جنگل ابرء لارنه. جهان‌نماء. شصت کلاته. باران کوه» قلعه مارون» آبشار لاتون» جنگل و آب گرم گیلده و... علاقمندان فراوانی دارد. همچنین سفرهای کویری مانند سفر به کویرهای یزد. ساغند. طبس, قصربهرام و مرنجاب و سفرهای دامنه‌گردی در روستاها و کوه‌پیمایی در کوهستان مانند سفر به روستاهای آرمیده در دامنه‌های بینالود. از جمله سفرهای فصل پاییز هستند. پ.۲-۲- انواع اکوتوریسم مبتنی بر زیست‌بوم‌های کشور نوعی دیگر از تقسیمات آکوتوریسم متعلق به زیست‌بوم‌های کشور و به شرح زیر می‌باشد: گردش‌گری کوهستانی. گردش‌گری جنگلی. گردش‌گری ساحلی, گردش‌گری بیابان» گردش‌گری آبی. گردش‌گری استپ (علف‌زارها). پ.۱-۳۲-۲- اکونوریسم کوهستان گردش‌گران و بازدیدکنندگان, سالیان سال است که جذب کوه‌ها شده‌اند. امروزه کوه‌ها یکی از پر تقاضاترین کانون‌های گذران اوقات فراغت محسوب می‌شوند. هنگامی که کوهستان و منابع تفرجی طبیعی و جلوه‌های سازش زندگی انسانی در کوهستان, بازدیدکنندگان, مسافران و طبیعت‌گردان را به خود جلب می‌کند. علاوه بر اینکه بخشی از طبیعت ظرفیت‌های تفرجی خود را نمایان می‌سازد. بلکه گردش‌گری متکی بر کوهستان ایجاد می‌شود. جذابیت و شگفتی طبیعی کوه‌ها عامل اصلی کشیده شدن مردم به سوی آنها است. کوهستان‌ها اکوسیستم‌های مرکب با سیما و منظره‌های متفاوتی هستند. اکوسیستم‌های کوهستانی به هیچ وجه چهره یکنواختی ندارند و به دلیل برخورداری از چشم‌اندازهای متنوع و زیبایی پیکره یگانه آنهاء. که همچون جزایری محصور در دشت‌ها هستند. مهم‌ترین منابع تفرج‌گاهی مردم جهان را تشکیل می‌دهند. -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۳- بررسی وضع موجود و انواع طبیع تگردی و اکونوریسم در کشور ‎٩۳/۰۸/۰۷‏ ۵ تنوع چشم‌گیر مناظر و پدیده‌های طبیعی نظیر غارهاء چشمه‌هاء دریاچه‌های کوهستانی, پهنه‌های آبی دایمی و فصلی, آبشارها و تنگه‌ها از عمده‌ترین عوامل روی آوردن مردم به کوهستان‌ها محسوب می‌شود. امروزه» اکوتوریسم کوهستان در کشورمان به یک فعالیت عمده گردش‌گری تبدیل شده است. این رشته از اکوتوریسم همچنین یک منبع بالقوه اشتغال برای ساکنان کوهستان به شمار می‌آید و می‌تواند به عنوان عامل تثبیت جمعیت ساکن منابع تفرجی طبیعت‌گردی در کوهستان مشتمل بر منابع طبیعی متنوعی است که از اثر متقابل ساختار فیزیکی زمین» آب و هواء منابع آب و پوشش گیاهی ایجاد شده است. این منابع عبارتند از: رودخانه‌ای. دریاچه‌های کوهستانی, جانوران و پوشش گیاهی کوه‌زی و چشم‌اندازهای کوهستانی. از جاذبه‌های اکوتوریستی در محیط‌های کوهستانی می‌توان به نمونه‌های زیر اشاره داشت: یادمان‌های تاریخی و باستانی شامل: برج. بارو و قلعه. غارهای با ارزش دیرین انسان‌شناسی, جاذبه‌های معماری سکونت‌گاه‌های همگام با طبیعت. کشاورزی سازگار با کوهستان, دامپروری(زنبور ماکیان, چهار پا)کوهستانی, تولید فرآورده‌های گیاهی و جانوری ویژه کوهستان, گلاب‌گیری, تمشک‌ چینی و فندق‌چینی. جاده‌های سنتی کوهستانی, ورزش و بازی‌های محلی کوهستان. پ.۱-1-۲-۳- معرفی برخی از مناطق طبیعت‌گردی در کوهستان‌های کشور کوه‌های ایران از نظر منابع تفرج‌گاهی بسیار غنی هستند. برخی از این پدیده‌ها تا حد یک اثر طبیعی ملی با ارزشند. سوسن چلجراغ" که گونه‌ای بسیار نادر و منحصر به فرد است. در داماش در دامنه‌های کوه‌های جنگلی هیرکانی می‌روید و آبشار مارگون در ارتفاع ۲۱۰۰ متری در سپیدان هردو همتراز با یکدیگر به عنوان آثار طبیعی ملی شناخته شده‌اند. تنگ بستانک یا بهشت گمشده در محاصره صخره‌های کوهستانی زاگرس در نزدیکی روستای بی‌مور (کام فیروز مرودشت)» دشت لاله‌های وازگون کوهرنگ در استان چهارمحال و بختیاری از دیگر آثار طبیعی ملی کشور به شمار می‌آیند. [ا0610م] 11110 -1 -------- صفحهٔ بعد -------- ۸:۲ ۳ راهنمای اکونوریسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز تنگ هایقر (نوعی ژئوپارک) در جنوب شرقی فیروزآًباد فارس, آبشار لوه گرگان, آبشارهای کوه دناء دریاچه‌سونک و ولشت در کوه‌های آلبرز و صدها غار و اشکفت شناخته شده در البرز و زاگرس نمونه‌هایی از هزاران پدیده زیبا و ارزش‌های غیر قابل جانشین کوه‌های کشور به شمار می‌روند که ارزش تفرج‌گاهی بسیار بالایی دارند. در اینجا به نمونه‌هایی از مناطق مستعد کوهستانی در حوضه‌های آبخیز کشور اشاره می‌شود: کوه‌ها: بخش تقسیم می‌شود: - کوه‌های دیلمان و لاهیجان؛ - کوه‌های تخت سلیمان و کلارستاق؛ - کوه‌های خلنه و توچال؛ - کوه‌های لار و دماوند؛ - کوه‌های خینگ و شاه کوه. * سبلان؛ با قله ای به ارتفاع ۳۸۱۱ متر که سومین قله بلند آیران محسوب می‌شود. * سهند؛ با سه قله بلند که مرتفع‌ترین آنهاع همان سهند به ارتفاع ۳۷۰۰ متر می‌باشد و آتشفشانی خاموش است. * رشته کوه تفتان؛ این رشته کوه, دارای قلل متعددی است که قله معروف آتشفشان تفتان به نام کوه چهل تن با ارتفاع ۴۰۴۳ متر در منتهی الیه جنوب شرقی آن واقع شده است. ۹ قله بینالود؛ با ارتفاع ۳۱۵۰ مترء دنباله رشته کوه‌های البرز در شمال شهرستان نیشابور واقع است. ۹ قله الوند؛ با ارتفاع ۳۵۰۰ متر در جنوب شهرستان همدان قرار دارد. * اشتران کوه؛ در الیگودرز. این رشته کوه, دارای یخجال‌های طبیعی و دائمی است که در تمام سال پوشیده از برف و یخ می‌باشد. اشتران کوه. دارای قلل متعددی است. که بلندترین قله آنهاء قله معروف چال کبود ۰۹ متر از سطح دریا ارتفاع دارد. * زردکوه بختیاری؛ این کوه, در قسمت غربی بخش شهر کرد قرار دارد. قله معروف این کوه. قله «شاه شهیدان» به ارتفاع ۴۲۵۰ متر است. * ارتفاعات دنا؛ بر خلاف تصور عامه, منحصر به یک قله معین و مشخص, نظیر دماوند در رشته کوه البرز نیست. بلکه بیش از ۴۰ قله. هر یک به ارتفاع بیش از ۴۰۰۰ مترء با نام‌های مختلف دارد که بلندترین نقطه آن به نام «قدوس»» در منتهی الیه رشته غربی قرار دارد. در کشور بیش از ۴۰۰ غار شناسایی شده است که مهم‌ترین آنها عبارتند از: * غار علیصدر؛ یکی از نادرترین» زیباترین و پرآب‌ترین غارهای ایران در ۵۰ کیلومتری شهر همدان در رشته کوهی به نام سوباشی واقع است. غار کتله خور؛ در ارتفاعات جنوبی قریه گرماب در حوالی زنجان. که از بزرگ‌ترین و تماشایی ترین غارهای ۹ غار کرفتو؛ در راه سنندج به تکاب. که از غارهای بزرگ با سوابق تاریخی ایران است. * غار هوتو؛ در حوالی بهشهر که از نظر دیرین شناسی انسانی حائز اهمیت است. -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۳- بررسی وضع موجود و انواع طبیع تگردی و اکونوریسم در کشور ‎٩۳/۰۸/۰۷‏ ۳ * غار گاماسیاب؛ در نزدیکی نهاوند که سوابق تاریخی ۶ هزار ساله از آن به دست آمده است. علاوه بر جلوه‌های طبیعی یادشده, جاده هراز, جاده کندوان و ارتفاعات گردنه سر در استان مازندران نیز از چشم‌اندازهای کوهستانی محسوب می‌شوند. پ.۲-۲-۲- اکوتوریسم جنگل برخی صاحب‌نظران معتقدند چنانچه در جنگلی تعداد بازدیدکنندگان روزانه بیش از ده نفر در هر هکتار باشد در این صورت نقش و اهمیت اصلی آن جنگل را باید تفرج‌گاهی دانست. جنگل‌ها به علت این که مناطق وسیعی از اراضی سرزمین را اشغال می‌کنند و بستر بسیاری از جاذبه‌های طبیعی نظیر رودخانه, آبشار»ء حیات‌وحش و پوشش‌های متنوع گیاهی هستند. تقاضای تفرجی بسیار بالایی دارند. امروزه صنعتی شدن افزایش جمعیت. شهرنشینی و اجبار سکونت در آپارتمان‌هاء بشر را بیش از پیش نسبت به محیط زندگیش متوقع ساخته و به ناچار می‌بایست در اطراف خود محل‌هایی داشته باشد که بتواند برای اوقات فراغت و لحظات آرامش و رهایی از زندگی ماشینی به آنجا پناه برد. جایی که تماس شخصی او را با محیط طبیعی میسر ساخته و بتواند او را با تمام وجود تحمل و پذیرا شود. در این میان پارک‌ها و تفرج‌گاه‌های جنگلی به عنوان محیط طبیعی. یکی از کانون‌های توجه پناهندگان زندگی صنعتی و ماشینی است. پارک‌های جنگلی طبیعی از عمده‌ترین کانون‌های جلب مردم در سطح ملی و منطقه‌ای به شمار می‌روند. فعالیت‌های تفرجی بالقوه و بالفعل مناطق جنگلی تابع ویژگی‌های محیطی به‌ویژه توپوگرافی, آنبوهی پوشش گیاهی. منابع آبی جنگل, نوع پوشش گیاهی و جوامع جانوری آن و سرانجام جلوه‌های زندگی انسانی در این دسته از گشت شبانه و روزانه برای مشاهده جانوران جنگل‌زی. مشاهده ویژگی‌های زیستی گیاهان جنگل, بازدید جنگل با بالن, شکار. -------- صفحهٔ بعد -------- 2:۴ ۳ راهنمای اکونوریسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز ماهی‌گیری, قایق‌سواری و قایق‌رانی, بازدید از آبشار. غارنوردی» گردش با تله‌کابین, دیدار از سازه‌های تاریخی, روستاگردی. از میان فعالیت‌های یاد شده به‌ویژه در پارک‌های جنگلی یا دیگر گردش‌گاه‌های طرح‌ریزی نشده جنگل, اغلب استراحت و خورگشت در آغوش جنگل, قایق‌سواری و قایق‌رانی, بازدید از آبشارء گردش با تله‌کابین, دیدار از سازه‌های پ.۱-۲-۲-۲- معرفی برخی از مناطق اکوتوریسم جنگل در کشور گردش‌گاه‌های جنگلی را در کشور می‌توان به سه گروه اصلی تفکیک نمود: الف - پارک‌های جنگلی واجد طرح مدیریت بهره‌وری این دسته از تفرج‌گاه‌ها زیر نظر سازمان جنگل‌هاء مراتع و آبخیزداری کشور به صورت طبیعی یا دست‌کاشت. طراحی و بهره‌برداری می‌شود. در حال حاضر تعداد کل پارک‌ها و تفرج‌گاه‌های جنگلی در شمال کشور به ۸۱ مورد می‌رسد که جمعا وسعتی معادل ۸ هزار و ۳۵۸ هکتار را تشکیل می‌دهد. در این میان پارک‌های دارای طرح در ۴۹ مورد و بالغ بر ۳۴ هزار هکتار تفرج‌گاه فاقد طرح در ۳۲ مورد و با وسعتی معادل ۱۴ هزار هکتار قابل بازدید و مطالعه می‌باشند. در استان های خارج از شمال حدود ۲۹۰ تفرج‌گاه, شامل پارک‌های جنگلی, پارک‌های طبیعت و جنگلکاری‌ها با وسعتی بالغ بر ۸۴ هزار هکتار وجود دارد. البته تعدادی پارک جنگلی نیز در حوزه قانونی شهرها قرار گرفته‌اند (مانند پارک‌های جنگلی چیتگرء طالقانی و لویزان در تهران و ال گلی در تبریز) که زیر نظر شهرداری‌ها مدیریت می‌شوند و در حیطه اکوتوریسم شهری قرار می‌گیرند. از پارک‌های جنگلی طبیعی می‌توان بیشتر به پارک‌های شمال کشور نظیر پارک‌های جنگلی مازندران مثل: سی‌سنگان, نورء چالوس, رویان هراز. فین» شهید زارع و استان گیلان نظیر: سراوان و گیسوم و استان گلستان نظیر: قرق دلند و النگ دره و در خارج از شمال کشور به پارک‌های مخمل کوه و شوراب در استان لرستان. پارک جنگلی آبشار یاسوج و پارک جنگلی پروز در استان چهار محال و بختیاری اشاره نمود. -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۲- بررسی وضع موجود و انواع طبیع تگردی و اکوتور یسم در کشور ‎٩۳/۰۸/۰۷‏ 2۵ ب - جنگل‌های واقع در زون تفرجی مناطق چهارگانه سازمان حفاظت محیط زیست: این دسته از مناطق که زیر نظر سازمان حفاظت محیط زیست قرار دارد در آن دسته از مناطق تحت حفاظت که سیمای جنگل دارند یافت می‌شوند. معروف‌ترین و بکرترین گردش‌گاه جنگلی کشور را می‌توان جنگل ابر شاهرود معرفی نمود. برخی از مهم‌ترین مناطق عبارتند از: پارک ملی گلستان,. مناطق حفاظت‌شده لوه و جهان نما در استان گلستان, منطقه حفاظت‌شده حرا در سواحل جنوبی کشور, پناهگاه‌های حیات‌وحش میانکاله, دودانگه, دشت ناز و سمسکنده و مناطق حفاظت شده خیبوس و انجیل سی, وازء اساس, بلس‌کوه» چهارباغ, هرازء هزار جریب. بولا و شش رودبار در مازندران, پناهگاه حیات‌وحش لوندویل و منطقه حفاظت‌شده لیسار در گیلان, منطقه حفاظت‌شده و پناهگاه حیات‌وحش دز و کرخه در خوزستان, منطقه حفاظت‌شده سفیدکوه در لرستان. به دنبال هماهنگی سازمان حفاظت محیط زیست و سازمان جنگل‌هاء مراتع و آبخیزداری کشورء برای واگذاری ۱۰ درصد از جنگل‌ها کشور تحت پوشش شبکه مناطق حفاظت‌شده» در این ارتباط ظرفیت‌های بالقوه بسیاری برای فراهم آمده است. پ - جنگل‌های فاقد طرح پارک و تفرج‌گاه: این جنگل‌ها شامل گردش‌گاه‌هایی است که به طور سنتی مورد استفاده تفرجی مردم قرار می‌گیرند. مانند عرصه‌های جنگلی پیرامون دریاچه زریوار در استان کردستان, جنگل‌های حوزه لردگان, اغلب بیشه‌های رودخانه‌ای کشور در مناطق گرم و خشک. تمام جنگل‌های قابل دسترس در گیلان مازندران و گلستان, رودخانه‌های پوشیده از رویش‌های جنگلی. آبشارهای جنگلی و چشم‌اندازها و کوهستان‌های جنگلی. پ.۳-۲-۲- اکوتوریسم ساحلی در حوضه‌های آبخیز: پهنه‌های آبی دریاها و سواحل به عنوان جزء تفکیک‌ناپذیر آنها همواره در ردیف یکی از پر تقاضاترین زمینه‌های طبیعت‌گردی محسوب می‌شوند و این ویژگی به یکی از دلایل بارگذاری جمعیت در لبه دریا منتج شده است. اکوتوریسم دریایی به آن دسته از فعالیت‌های تفرجی اطلاق می‌شود که تحقق آن وابسته به پهنه آب دریاء چه در سطح و چه در عمق است. سواحل نیز هم به عنوان پسکرانه فعالیت‌های توریسم دریایی و هم خود به سبب ظرفیت‌های طبیعت‌گردی مستقل به یکی از کانون‌های توسعه فعالیت‌های تفرجی در تمام کشورهایی که به پهنه‌های آبی وسیع مرتبط هستند تبدیل شده است که به همین واسطه نوعی گردش‌گری به نام اکوتوریسم ساحلی پایه‌ریزی شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۶ ۳ راهنمای اکونوریسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز پ.۱-۳-۲-۲- دریاها و سواحل ایران آن دسته از پهنه‌های آبی بزرگ که به آب‌های آزاد و اقیانوس‌ها مرتبط هستند و از نظر بقاء دائمی‌اند. دریا نامیده می‌شوند. کشور وسیع ایران با گسترش حد فاصل مدارهای ۲۵ تا ۴۰ درجه عرض شمالی, از دو سو با دو پیکره آبی وسیع مرتبط است که مجموعا سه نوع دریا را شامل می‌شود که وضعیت مداری, آب و هواء عوارض سطحی زمین و ویژگی‌های منطقه‌ای این دو پهنه آبی موقعیت‌های ممتاز زیست‌محیطی, اقتصادی, سیاسی. نظامی و گردش‌گری را فراهم آورده است. خلیج فارس. دریای عمان و دریای خزر هر یک علی رغم ویژگی‌های مستقل زیست‌محیطی خود. همواره زمینه‌های مستعدی برای برنامه‌ریزی و بهره‌وری تفرجی مهیا نموده‌اند. پ. ۲-۳-۲-۲ فعالیت‌های تفرجی در گردش‌گری ساحلی شمار زیادی از فعالیت‌های تفرجی را می‌توان در نواحی ساحلی. در خشکی و آبهای ساحلی به اجرا درآورد که این فعالیت‌ها بسته به منابع تفرجی, اقلیم ناحیه ساحلی» شکل و جنس سواحل, توپوگرافی حاشیه ساحل متفاوت است. فهرست زیر شماری از فعالیت‌های تفرجی ممکن در نواحی ساحلی را معرفی نموده است: حمام آفتاب. پیاده‌روی در کرانه. دوچرخه‌سواری در کرانه. اسب یا شترسواری در کرانه. پرواز با گلایدر یا پاراگلایدرء شنا در آب‌های دریاء ساخت تندیس‌های ماسه‌ای, قایق‌رانی, اسکی‌روی آب. موج‌سواری, غواصی, جت‌اسکی, ماهی‌گیری, والیبال‌ساحلی, بازدید از چشم‌اندازهای ساحلی, بازدید جانوران زیر آب» دوچرخه سواری در کرانه. موتور سواری با جنگل‌های مانگرو مشاهده پرندگان آبزی و کنارآبزی, استراحت و خورگشت در کنار ساحل و دریاء جمع‌آوری صدف‌های ساحل, بازدید از آبسنگ‌های مرجانی, استفاده از رستوران‌های محلیء خرید صنایع‌دستی دریایی, خرید از بازارچه‌های ساحلی, دیدار از بناهای تاریخی و زیارتی. از میان فعالیت‌های یاد شده اغلب فعالیت‌های زیر در سواحل و آب‌های دریایی کشور متداول است: پیاده‌روی در کرانه. دوچرخه‌سواری در کرانه اسب یا شترسواری در کرانه. شنا در آب‌های دریاء ساخت تندیس‌های ماسه‌ای, قایق‌رانی. اسکی روی آب. غواصی. جت‌اسکی, دوچرخه‌سواری. ماهی‌گیری, والیبال ساحلی, بازدید از چشم‌اندازهای ساحلی, بازدید جانوران زیر آب. موتورسواری با موتورهای چرخ پهن. مشاهده تجدید حیات لاک پشتان دریایی. گردش در جنگل‌های مانگروء استراحت و خورگشت در کنار ساحل و دریاء جمع‌آوری صدف‌های ساحل, بازدید از آبسنگ‌های مرجانی,» استفاده از رستوران‌های محلی, خرید صنایع‌دستی دریایی, خرید از بازارچه‌های ساحلی,» دیدار از -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۳- بررسی وضع موجود و انواع طبیع تگردی و اکونوریسم در کشور ‎٩۳/۰۸/۰۷‏ ۵۷ پ.۳-۳-۲-۲- معرفی برخی از مناطق گردش‌گری ساحلی در کشور معرفی گردش‌گاه‌های ساحلی ایران آمری مشکل است. زرا بهره‌گیری تفرجی از مناطق ساحلی یا در قالب سکونت گاه‌های شخصی افراد (ویلاهای خصوصی) صورت می‌گیرد و یا مجتمع‌های فرهنگی- تفریحی بخش دولتی و غیر دولتی و یا در محوطه‌های اختصاص یافته به این امر تحت پوشش طرح‌های سالم سازی دریا به‌ویژه در سواحل دریای خزر به انجام می‌رسد. همچنین گروهی از گردش‌گران ساحل و دریا صرفا در هتل‌های ساحلی یا اقامتگاه‌های شهرهای بندری اسکان می‌یابند و از ساحل و دریا بهره‌مند می‌شوند. حتی تعدادی نیز هر جا امکان دسترسی به ساحل ممکن باشد بدون توجه به زیرساخت‌های لازم. فعالیت تفرجی را به انجام می‌رسانند. لذا می‌توان امتداد بیش از ۵ هزار کیلومتری خط ساحلی کشور شامل دریای خزرء خلیج فارس, دریای عمان و پیرامون جزایر کشور را (به غیر از نواحی که به دلایل نظامی و انتظامی, استقرار بنادر و صنایع امکان دسترسی عمومی ممکن نیست) به‌علاوه تمامی سطح جزایر ایرانی خلیج فارس را در ردیف گردش‌گاه‌های بالقوه ساحلی و دریایی کشور برشمرد. بدیهی است که نواحی که واجد زیرساخت‌های مربوطه از جمله اقامتگاه, راه دسترسی مناسب. مکان‌های شناء رستوران و پارک‌های ساحلی یا اسکله‌های تفریحی است از مزیت نسبی بیش‌تر برای فعالیت گردش‌گری برخوردارند. در میان مناطق تحت حفاظت کشور تعدادی از مناطق که در مناطق ساحلی استقرار دارند. به طور بالقوه مکان‌های مناسبی برای فعالیت‌های اکوتوریستی ساحلی و دریایی هستند. از این مناطق می‌توان به نمونه‌های زیر اشاره نمود: پارک‌های ملی ساحلی بوجاق در گیلان و نای‌بند در استان بوشهر. پناهگاه‌های حیات‌وحش میانکاله در مازندران و شیدور در هرمزگان, مناطق حفاظت‌شده مُند و حله در استان بوشهرء گاندو در استان سیستان و بلوچستان. حرای خور خوران» حرای رود گز. حرای گابریک و جاسک و جزایر فارور و آثار طبیعی ملی خارکو در استان بوشهر و خشکه‌داران در مازندران. پ.۴-۲-۲- اکوتوریسم بیابان در حوضه‌های آبخیز بیابان گردی به‌ویژه برای بسیاری از ساکنان کشورهای اروپایی که از نعمت این بیوم طبیعی جهان بی‌بهره‌انده یکی از زمینه‌های گردش‌گری پر جاذبه محسوب می‌شود. بیش از یک سوم وسعت کشور در تسلط بیابان‌های واقعی است. فلات ایران با قرارداشتن بر روی کمربند خشک و نیمه‌خشک نیمکره شمالی دارای ذخایر منابع آب بسیار ضعیف. نزولات جوی کم تبخیر سالانه بسیار شدید و میزان پوشش گیاهی اندک است. -------- صفحهٔ بعد -------- ۵۸ ۳/۷ راهنمای اکونور بسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز بیابان‌های ایران به‌طور عمده ناشی از تاثیر کمربند پر فشار جنب حاره بوده و بخشی از کمربند بیابانی بزرگ کره زمین محسوب می‌شوند. درصد از وسعت کشور در شرایط خشک و فرا خشک قرار گیرد که علاوه بر دارا بودن شرایط بیابانی سبب ظرفیت‌های بیابان‌زایی فراوان برای سرزمین‌های پیرامون خود است. چنین شرایطی سبب شده است تاء ۳۴ میلیون هکتار از گستره خاک کشور در شرایط بیابانی و کویری قرار گیرد. که تپه‌های ماسه‌ای در بیابان‌های ایران گاه تا ۳۰۰ مر نیر اعلام شده است. الف - مشرف بودن دو رشته کوه بلند به نواحی بیابانی. حجم آبرفت ریزدانه ورودی به این مناطق را بسیار افزایش داده‌است. درنتیجه شمار و ارتفاع تپه‌های ماسه‌ای که متنوع ترین عوارض جغرافیایی بیابان‌ها هستند. در بیابان‌های ایران افزون‌تر از دیگر بیابان‌های جهان است. ب- بخش مرکزی این بیابان‌ها اغلب آبریز حوزه‌های هیدرولوژیک بسیار وسیعی است. درنتیجه وجود سیستم‌های متعدد تالابی در بیابان‌های ایران. تنوع طبیعی این مناطق را افزایش داده است. ج- عوامل پیچیده اقلیمی سبب شده است. پیابان‌های ایران گرم‌تر از دیگر نواحی بیابانی دنیا باشد. آن‌چنانکه برخی صاحب نظران. کویر شهداد در دشت لوت راء با ثبت حرارتی حدود ۶۵ درجه سانتی گراد. که از دمای صحرای آفریقا و عزیزیه لیبی نیز بالاتر است. قطب حرارتی کره زمین می خوانند. د- تنها منطقه عاری از حیات در کره زمین در کویر لوت عنوان شده است. در این منطقه. به طول یکصد و عرض پنجاه کیلومتر, نه تنها هیچ اثری از حیات گیاهی و جانوری دیده نمی‌شود. بلکه مطلقا نشانه‌ای از وجود باکتری ه- عوارض جغرافیایی کم نظیری همچون شهر خیالی لوت. دریاچه نمک. یاردانگ‌ها و دق ها و گستره‌های بلورین به جاذبه‌های ایران» سیمایی دیگر بخشیده‌اند. و زندگی جانوری بیابان‌های ایران نیز کم نظیر است. بیابان‌های مرکزی ایران, آخرین زیستگاه گورخر و یوزپلسگ آسیایی است. همچنین در سایر نواحی بیابانی ایران می‌توان نشانه‌هایی از حضور گونه‌های با ارزشی چون جبیرء گربه شنی, کاراکال و هوبره را مشاهده نمود. ۱- بیایان نشینان ایران به زمین‌هایی که عاری از پوشش گیاهی است و به‌واسطه سنگینی بافت خاک. آب در آن فرو نمی‌رود یا کم نفوذ می‌کند. دق -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۳- بررسی وضع موجود و انواع طبیع تگردی و اکونوریسم در کشور ‎٩۳/۰۸/۰۷‏ نی ز- وجود آثار باستانی در بیابان‌های ایران را می‌توان از دیگر ویژگی‌های کم نظیر آن برشمرد. ده‌ها کاروانسرای بزرگ و کوچک, سنگفرش تاریخی دشت کویر و باقی مانده شهر باستانی خبیص از آن جمله است. ح- جاده آبریشم که گذرگاه تاریخی سیاح مشهورء مارکوپولو بوده است از بیابان‌های ایران می‌گذرد. بدیهی است بازسازی این مسیر و برگزاری تور کاروان رو با تاکید بر سفر مارکوپولوء تجربه وصف ناپذیری برای گردش‌گران محسوب می‌شود. اغلب فعالیت‌های مشروحه زیر در بیابان‌های کشور متداول است: پیاده‌روی در بیابان و کویرء دوچرخه‌سواری در بیابان, موتورسواری با موتورهای چرخ پهن. رالی بیابان شترسواری» بازدید از چشم‌اندازهای بیابانی, رصد ستارگان. دیدار از قنات و آب انبارن بازدید جانوران بیابان در شب. گردش در بیشه‌های بیابانی, مشاهده پرندگان آبزی و کنارآبزی, دیدار از درختان دیر زیست. خرید از بازارچه‌های محلی, دیدار از بناهای تاریخی و زیارتی. پ.۱-۴-۲-۲- معرفی برخی از مناطق اکوتوریسم بیابان در کشور پارک ملی کویر بدون تردید یکی از ظرفیت‌های بالفعل اکوتوریسم در حوزه عرصه‌های بیابانی در کشور محسوب می‌شود. پارک ملی و منطقه حفاظت‌شده کویر در غرب کویر مرکزی ایران و شرق دریاچه نمک و قم رود قرار دارد. نزدیکی این پارک به تهران, وجود چشم‌اندازهای کم نظیر شامل دریاچه نمک و سیاه کوه. وجود کاروانسراهایی همچون قصر یوزپلنگ ایرانی گور و جبیر را می‌توان از ظرفیت‌های آکوتوریستی در این عرصه بیابانی کشور برشمرد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۶ ۳/۷ راهنمای اکونور یسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز کویر لوت. به سبب ویژگی‌های انحصاری اقلیمی و جغرافیایی از دیگر ظرفیت‌های بالقوه گردش‌گری بیابانی در کشور محسوب می‌شود. این بیابان یکی از نقاط صعب‌العبور و گرم و خشک جهان است. شهر کلوته ها در حاشیه غربی این کویر قرار دارد. این شهر خیالی حاصل فرسایش شدید زمین در اثر وزش باد است و از دور شباهت زیادی به یک شهر بزرگ دارد «کویر لوت» می تواند از جمله پیشنهادات برای ثبت در فهرست جهانی یونسکو باشد. گزینش این گستره بیابانی به عنوان یکی از میرانهای طبیعی جهان. پیشنهاد اصلی رئیس مرکز میراث جهانی یونسکو در بازدید از ایران بود؛ زیرا بخش‌هایی از کویر لوت از بسیاری از جهات در دنیا بی‌نظیر است. این بیابان با ۵۴ هزار کیلومترمربع از خراسان جنوبی تا بخش‌هایی از سیستان و کرمان و یزد کشیده شده است. لوت بلندترین تپه‌های شنی دنیا را دارد و مطابق بررسی‌های صورت گرفته جزو گرم‌ترین نقاط دنیا است. کویر مسیله (کویر کوچک) که یکی از مراکز کویری جنگلی کشور و پوشیده از درختان تاغ و گز در استان قم است. دریاچه حوض السلطان, وجود حیات‌وحش بیابانی کمیاب همچون جبیر و گور ایرانی. کاروانسرای دیر و پل دلاک از جاذبه‌های گردش‌گری آن است. کویر مسیله از شمال به کوه‌های البرز شرقی و مرکزی, از جنوب به کویر ریگ جن. از غرب به کوه‌های مرکزی ایران و سلسله جبال کرکس و از غرب به کویر بزرگ محدود است. این کویر دربرگیرنده کویرهای مرنجاب, بندریگ. دره نخجیرء کویر سمنان و دریاچه نمک آن. حوض سلطان, سیاه کوه. کوه سفیداب. کوه طلحه. کوه دم و کوه بخاب است. کویر ریگ جن؛ حد فاصل کویر کوچک و کویرهای طبس و یزد واقع است. این کویر به علت دارا بودن مناطق وسیع تالابی, تپه‌های ماسه‌ای بلند و وسیع, جزو صعب‌العبور ترین بیابان‌های جهان است. کوه ملاهادی از مهم‌ترین عوارض طبیعی آن محسوب می‌شود. بیابان‌های همجوار ارگ بم در کرمان. کویرهای حوالی یزد. منطقه خور و بیابانک و کویرهای پیرامون طبس در خراسان از دیگر جاذبه‌های بیابانی کشور برای گردش‌گری محسوب می‌شوند. از دیگر بیابان‌های حائز اهمیت برای گردش‌گری می‌توان به مسیرهای بیابانی مارکوپولو ناصرخسرو ابن بطوطه, آلفونس گابریل و سون هدین اشاره نمود. از دیگر کویرهای مهم ایران می‌توان به کویر مرنجاب. دره انجیرء خارتوران» طبس, ریگ پنج انگشت. دق سرخء دق پترگان. دق محمد آباد. حاج علی قلیء شوره زارآلاگل, سیاه کوه اردکان, کفه طاقستان. مرک نی ۱- تیه ماهورهای ممتد و طویل متصل به هم کلوت نامیده می‌شود (قبادیان» ۱۳۶۹) -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۳- بررسی وضع موجود و انواع طبیع تگردی و اکونوریسم در کشور ‎٩۳/۰۸/۰۷‏ ۶ پ.۵-۲-۲- اکوتوریسم آبی در حوضه‌های آبخیز دریاچه‌هاء تالاب‌هاء چشمه‌هاء آبشارها و رودخانه‌ها همواره در فصول مختلف سال پذیرای گروه‌های متفاوتی از تالاب‌ها 9 دریاچه‌هایی که در بهار ۳ تابستان گروه‌هایی از مردم را برای شنا کردن. ماهی گیری. قایق‌سواری و اقامست شبانه به سوی خود جلب می‌کنند. در پاییز و زمستان پذیرای طبیعت‌گردان پرنده نگر هستند. رودخانه‌ها و آبشارها نیز به سبب پویایی جریان خود از دریاچه‌ها و بوم سازگان‌های تالابی تمیز داده می‌شوند. در کشور ایران با تنوع اقلیمی متنوع می‌توان آنواع رودخانه‌های دائمی. فصلی و سیلابی را مشاهده نمود که به فراخور جاذبه و قابلیت‌های گردش‌گری, ظرفیت‌هایی را برای برنامه‌ریزی اکوتوریسم فراهم می‌آورند. زیست بوم‌های آبی کشور بر اساس حوضه‌های آبخیز کلان و خرد که منبعث از توپوگرافی و ویژگی‌های آب و هوایی مطابق آخرین تقسیم‌بندی, دوازده حوضه آبخیز اصلی در کشور وجود دارد و اغلب فعالیت‌های زیر در جوار دریاچه‌ها.ء تالاب‌ها.ء چشمه‌ها. آبشارها 9 رودخانه‌های کشور دایده می‌شود: بازدید از چشم‌اندازهای آبی. مشاهده پرندگان آبزی و کنارآًبزی, استراحت و خورگشت در کرانه. استفاده از رستوران‌های محلی. خرید صنایع‌دستی, خرید از بازارچه‌های محلی, دیدار از بناهای تاریخی و زیارتی. بازدید از آبشارء غارنوردی, پ.۱-۵-۲-۲- معرفی برخی از مناطق اکوتوریسم آبی در کشور معرفی گردش‌گاه‌های آبی ایران با توجه به معروف بودن تعدادی از آنها ساده ولی به سبب تنوع و شکل‌های متفاوت این گردش‌گری قدری با دشواری همراه است. لذا ارائه هرگونه فهرستی می‌تواند کاستی‌هایی را به دنبال داشته باشد. با توجه به اینکه دست کم بخشی از ۱۰۰ رودخانه شناسایی شده در کشور, ۳۰۰ تالاب و دریاچه طبیعی و دست ساخت موجود در کشور, چشمه‌ها و آبشارهای متعدد موجود در کشورء در اوقاتی از سال مورد استفاده فعالیت‌های گردش‌گری قرار می‌گیرد. منابع آبی کشور را می‌توان یکی از بالفعل ترین منابع طبیعی دارای تقاضای گردش‌گری معرفی نمود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۶۲ ۳/۷ راهنمای اکونور یسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز بدیهی است گرم و خشک بودن بخش اعظم کشورء در گرایش به سوی گردش‌گری‌های متکی به آب موثر بوده است و همواره گردش‌گران آب و گیاه را از اصلی‌ترین عناصر طبیعی انتخاب مکان استقرار در طبیعت برای تفریح, استراحت و گردش‌گری عنوان می‌نمایند. بنابراین هریک از منابع آب‌های داخلی فاقد محدودیت‌های جدی (دسترسی, نظامی و انتظامی, استقرار صنایع و سکونت‌گاه‌های انسانی) را می‌توان در ردیف منابع بالقوه این دسته از انواع اکوتوریسم در طبیعت محسوب نمود. بدیهی است نواحی که واجد زیرساخت‌های مربوطه از جمله مکان‌های شناء اقامتگاه. رستوران‌ها و پارک‌های ساحلی در میان مناطق تحت حفاظت کشورء تعدادی از مناطق دریاچه‌ای و تالابی هستند که به‌طور بالقوه مکان‌های مناسبی برای فعالیت‌های اکوتوریستی آبی محسوب می‌شوند.از این دسته می‌توان به مناطق زیر اشاره نمود: پارک ملی دریاچه ارومیه در آذربایجان غربی و شرقی, پناهگاه‌های حیات‌وحش امیرکلایه. سلکه و منطقه شکار ممنوع سرخانگل در استان گیلان, پناهگاه‌های حیات‌وحش فریدونکنار در مازندران» دز و کرخه. شادگان در خوزستان و بختگان در فارس مناطق حفاظت‌شده مُند و تالاب حله در استان بوشهرء آبشار مارگون» ارژن و پریشان در استان فارس,» اشترانکوه در لرستان و تالاب سیاه کشیم در گیلان. به‌علاوه می‌توان به دیگر منابع آبی مهم با ارزش گردش‌گری به مناطق زیر اشاره نمود: آب گرم‌های قهوه‌خانه. گاومیش گلیء گزال و یل سویی و قره‌سو در سرعین اردبیل, آب‌های کلروره و سولفاته و گوگردی در استان‌های سیستان و بلوچستان و کردستان, آب گرم‌های گنو در بندرعباس» دالکی در برازجان بوشهرء رینه و لاریجان در آمل, آب معدنی آمولو در آمل, گرداب سنگی و سراب کیو در خرم آباد. سراب گاماسیاب در نهاوند. چشمه صیفور در کنگاور» چشمه هرمس در استان تهران؛ رودخانه کن, سولقان و جاجرود در استان تهران» رودخانه‌های سفید رود در گیلان. کارون؛ دز و کرخه در خوزستان, زرینه رود و سیمینه رود در آذربایجان غربی» زاینده رود در اصفهان, سمیره در ایلامء بابلرود. صفارود و تالار در مازندران, قزل اوزن در زنجان ارس در آذربایجان شرقی؛ دریاچه‌ها و تالاب‌های هورالعظیم در خوزستان, انزلی و استیل عباس آباد در گیلان, هامون پوزک. هامون صابری و هیرمند در سیستان و بلوچستان, چغاخور و گندمان در چهار محال و بختیاری, بختگان مهارلو کافتر»ء هفت برم در فارس,» زریوار در کردستان, هشیلان در کرمانشاه» سد وشمگیرء آلاگل, آجی گل و آلما گل در گلستان ولشت. زاغمرز و عباس آباد در مازندران, دریاچه اوان در استان قزوین» سد کرج در استان البرز و سد لارء سد لتیان در تهران؛ آبشار دوقلو در تهران (شمیرانات)» آبشار آتشگاه در لردگان چهارمحال و بختیاری, آبشار گنج نامه در همدان, آبشارهای یخی در آمل, مارگون و بهرام بیگی در پاسوج. سمیرم و تخت سلیمان در سمیرم. آسیاب خرابه در مرند. کبودوال و باران کوه در استان گلستان. -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۳- بررسی وضع موجود و انواع طبیع تگردی و اکونوریسم در کشور ‎٩۳/۰۸/۰۷‏ ۳ پ. ۶-۲-۲ اکوتوریسم استپ در حوضه‌های آبخیز استپ‌ها یا علف‌زارها شاید از جمله اکوسیستم‌های طبیعی کم‌تر شناخته شده باشند. این دسته از اکوسیستم‌های طبیعی اغلب به نام مرتع شناخته می‌شوند که در عمل نوعی کاربری است. حال آنکه استپ نوعی پوشش است. مرتع یا چراگاه آن بخش از سرزمین است که دارای پوشش علفی است و دام می‌تواند برای مدتی در آن بجرد. درواقع تمام مراتع جزو استپ‌ها هستند اما هر استپی مرتع نیست. آن دسته از استپ‌ها که واجد گونه‌های خوشخوراک هستند و برای دام پروری مورد توجه قرار می‌گیرند جزو مراتع طبقه‌بندی قرار می گیرند و استپ‌هایی که دارای پوشش‌های علفی غیر خوشخوراک. شوررست یا خشبی هستند. خارج از مرتع و یا به عنوان مراتع خیلی فقیر و کم بازده معرفی می‌شوند. به هر تقدیر تمام گستره‌هایی که به صورت اراضی پوشیده از رویش‌های علفی و بوته‌ای به طور پیوسته یا گسسته. همراه با اجتماعات درختی یا بدون آن که در دشت‌هاء جلگه‌ها و دامنه کوهستانی یافت می‌شوند و مورد استفاده فعالیت تفرجی قرار می‌گیرند. در این دسته جای دارند. گردش‌گری استپ را می‌توان انجام فعالیت گردش‌گری در هرگونه سیمای طبیعی با پوشش علفی- بوته‌ای برشمرد که اغلب در کنار سایر منابع تفرجی به‌ویژه منابع آب تقاضای لازم برای اکوتوریسم را پیدا می‌کند. پ. ۱-۱-۶-۲-۲ ستپ‌های ابران علف‌زارهای ایران گستره وسیعی را می‌پوشانند و به صورت نوار باریکی در دامنه‌های رشته کوه‌های البرزء زاگرس. کوه‌های مرکزی و غربی ایران گسترش دارند. مراتع ایران را به سه گروه عمده مراتع علفی یا بیلاقی, مراتع بوته‌ای یا قشلاقی و مراتع کویری تفکیک می‌نمایند. مراتع ییلاقی با وسعت حدود ۱۳ میلیون هکتار بیش‌تر در ارتفاعات و مناطق سردسیر قرار دارد و در فصل گرم سال مورد استفاده قرار می‌گیرد. برخی, مراتع ییلاقی را به دو دسته مراتع ییلاقی بهاره یا میان بند مانند مراتع حوزه تهران و فیروزکوه و مراتع ییلاقی تابستانه یا مراتع سردسیر مانند مراتع شمال خراسان, بخش‌هایی از البرز مرکزی, سهند. سبلان, ارومیه. زاگرس, مراتع حوزه همدان, تویسرکان و ملایر تفکیک می‌کنند. مراتع قشلاقی که در مناطق کم ارتفاع و گرمسیر پراکنش دارند. اغلب در فصل سرد سال مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرند. وسعت این دسته از مراتع ۶۰ میلیون هکتار عنوان شده است که به علت شدت بهره‌برداری از وضعیت مطلوبی برخوردار نیستند. از مراتع قشلاقی معروف ایران می‌توان به مراتع سرخس., ترکمن صحراء دشت گرگان. جلگه خوزستان, فارس و دشت مغان اشاره کرد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۶۴ ۳ راهنمای اکونوریسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز مراتع کویری که در حاشیه بیابان‌های ایران قرار دارد نیز با وسعت ۱۶ میلیون هکتار در شرایط نامساعدی قرار دارند. مراتع مسیله قم. دشت‌های شاهرود. دامغان, گرمسار و حاشیه کویرمرکزی از این دسته مراتع می‌باشند. منابع تفرجی طبیعی زیست بوم‌های استپی مشتمل بر تنوعی از فرم اراضی دشتی, جلگه‌ای و کوهستانی است که از اثر متقابل آب و هواء توپوگرافی, سازگان‌های آبی و پوشش گیاهی اغلب غیر درختی ایجاد شده است. استپ‌ها و علف‌زارها همواره به سبب مزیت‌های نسبی که پوشش گیاهی و آب وهوای آن داشته است. به عنوان چراگاه و دیمزار مورد استفاده انسان بوده و در جوار بسیاری از مراتع به‌ویژه مراتع قشلاقی, آبادی‌ها در قالب یکجانشینی برای تولید محصولات دامی و زراعی شکل گرفته است. در مقابل, مراتع ییلاقی نیز پذیرای نوعی معیشت هماهنگ شده با نظم طبیعت و پدید آمدن زندگی کوچ رو است که نظام اجتماعی- فرهنگی مختص به خود را دارد و به عنوان زندگی عشایری در کشور شناخته می‌شود. به خود. اغلب با جاذبه‌های کم نظیر گردش‌گری به‌ویژه گردش‌گری فرهنگی همراه است.و با اختصاصات در نظر گرفته شده برای اکوتوریسم نیز هماهنگ می‌باشد. در واقع استپ‌ها به سبب ویژگی‌های ممتاز چشم‌انداز وسیع و فرماسیون‌های طبیعی تزیین شده با پوش سبز مرتعی, در کنار زندگی چادر نشینی عشایر و آئین‌های خاص, تولیدات طبیعی و صنایع‌دستی» به یکی از زمینه‌های پر جاذبه از مهم‌ترین منابع تفرجی در استپ که وابسته به ویژگی‌های انسانی است می‌توان به موارد زیر اشاره نمود: چادرها 9 سکونت‌گاه‌های موقت. مراسم آئینی. خوراک و پوشاک. یادمان‌های تاریخی و باستانی در استپ‌هاء زیارتگاه‌ها و آرامگاه‌هاء ورزش‌ها و بازی‌های محلی. چشم‌اندازهای زندگی انسانی هماهنگ با طبیعت. چراگاه‌های پرورش اسب. چراگاه‌های پرورش شترء زمین‌های پرورش شتر مرغ, تولید فرآورده‌های گیاهی و جانوری ویژه علف‌زار. -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۳- بررسی وضع موجود و انواع طبیع تگردی و اکونوریسم در کشور ‎٩۳/۰۸/۰۷‏ ۵ جلوه‌های همزیستی انسان با طبیعت. اغلب فعالیت‌های زیر در نواحی استپی کشور دیده می‌شود: پیاده‌روی, اسب سواری, بازدید از چشم‌اندازهای طبیعی, بازدید جانوران, استراحت و خورگشت. خرید صنایع‌دستی. خرید از بازارچه‌های محلی, دیدار از بناهای تاریخی و زیارتی, بازدید از پرورشگاه‌های شتر, اسب و شترمرغ, رصد ستارگان. خرید از بازارچه‌های محلی, دیدار از بناهای تاریخی و زیارتی, دیدار از جلوه‌های همزیستی انسان با طبیعت. شکار (با مجوز)» ماهی‌گیری (با مجوز). پ.۲-۶-۲-۲- معرفی برخی از مناطق اکوتوریسم استپی در کشور گردش گاه‌های استپی رسمی معدودی را می‌توان در کشور برشمرد. اما هر یک از علف‌زارهای طبیعی کشور که در زمان مناسب آب و هوایی که مطلوبیت دمایی و پوشش گیاهی فراهم باشد. به طور بالقوه یک منبع تفرجی محسوب می‌شوند. تقریبا هر منطقه‌ای با چنین ویژگی‌هایی در آخر هفته یا تعطیلات رسمی به‌ویژه در روز طبیعت‌گردی (۱۳ فروردین) دشت‌های متعددی را می‌توان در این ارتباط در اقصی نقاط کشور معرفی نمود. که دشت آذر شهر در استان آذربایجان شرقی, در شرق دریاچه ارومیه. دشت اردبیل که رودخانه قره سو از میان آن می‌گذرد. دشت اصفهان که از آبرفت رودخانه زاینده رود پوشیده است. جلگه خوزستان. دشت اهر که در برخی از اوقات سال مورد استفاده طوایف ایل حوالی سنندج که در بهار جاذبه‌های طبیعی بسیار دارد. دشت سیستان بر روی آبرفت‌های هیرمند. دشت مغان در اردبیل که بهترین مراتع قشلاقی ایل شاهسون را شامل می‌شوددر این ارتباط نمونه وارند. شاید شاخص‌ترین گردش‌گاه‌هایی را که می‌توان در این دسته جای داد. آن دسته از مناطق طبیعی باشند که به عنوان شکارگاه سال‌ها توسط پادشاهان و سردمداران حکومتی. تحت مدیریت و استفاده اختصاصی قرار داشتند و امروز تقریبا تمام آنها را می‌توان در زمره یکی از مناطق تحت حفاظت کشور یافت. از میان مناطق تحت حفاظت کشور که برای گردش‌گری استپی قابل توجه هستند می‌توان به پارک‌های ملی کلاه قاضی در اصفهان. ححبر 9 سرخه حصار 9 لار در استان تهران. تنکگ صباد در چهار محال 0 بختیاری. تندوره 0 سالوک در استان خراسان. توران در استان سمنان. پناهگاه‌های حیات‌وحش دشت ناز ساری. کیامکی در آذربایجان شرقی. موته و قمیشلو در اصفهان. خوش ییلاق در استان سمنان, مناطق حفاظت‌شده کالمند و بهادران در استان یزد. ورجین. البرز مرکزی و جاجرود در استان تهران, انگوران و سرخ آباد در زنجان» دشت ارژن» بهرام گور و تنگ بستانک در استان فارس اشاره نمود. -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- انعام مطالعات تطبیقی و بررسی تحارب نوین بین)لمللی و علمی در زمینه انتخاب سایت طلبیعت گردی و اکوتور یسم -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- اتنخاب سایت‌های طبیعت‌گردی کاملا بستگی دارد به ویژگی‌های طبیعی و فرهنگی هر محل و البته با توجه به حساسیت‌های فرهنگی و اجتماعی اهداف مدیریتی آن نیز تغییر می‌نماید. خارجی است و حتی در ۶۰ کشور رتبه اول را به خود اختصاص می‌دهد و به‌عبارت دقیق تر در ۸۳ درصد از کشورهای در حال توسعه. توریسم یکی از منابع اصلی درآمد و در یک سوم کشورهای فقیر عمده‌ترین منبع درآمد بوده است. با توجه به پدیده‌ی صنعتی شدن و رشد جنبش‌های جهانی» حفاظت از محیط زیست در نوع و نگاه مردم جهان به توریسم چرخش قابل توجهی به وجود آورده و لذا درحال حاضر اکوتوریسم نقش اصلی را در این معادلات ایفا می‌نماید. از سال ۱۹۹۳ که اولین تعریف آکوتوریسم توسط میلر معرفی گردیده تا کنون» کشورهای مختلف بسته به اهداف مدیریتی و ویژگی‌های طبیعی و فرهنگی خود اقدام به ارائه و تصویب تعاریف آکوتوریسم مختص به خود نموده‌اند. به‌طوری که در کشورهای توسعه یافته. وزن اصلی تعریف آکوتوریسم بر ملاحظات زیست‌محیطی, و در کشورهای در حال توسعه بر ملاحظات اجتماعی و فرهنگی استوار گردیده است. برخی از این کشورها عبارتند از: کشور نپال, که آکوتوریسم را اینگونه تعریف نموده: هر نوع توریسمی که بتواند به معیشت و اقتصاد محلی و حفظ منابع طبیعی کمک کند. کشور لائوس, با تکیه بر حل مسایل اجتماعی, اکوتوریسم را آمیزه‌ای با توریسم روستایی معرفی می‌نماید به عبارت دقیق‌تر آکوتوریسم در لائوس عبارت است از توریسم روستایی و توریسم به مناطق حفاظت‌شده که اثرات منفی کم‌تری درک بازدیدکنندگان از مکان مورد بازدید. کشور هندوستان هم که هم از اقالیم مرطوب و هم خشک برخوردار می‌باشد تا حدود زیادی متاثر از فرهنگ‌های بومی و معیارهای اجتماعی خاص است. آنها با مشکلات معیشتی برای ساکنین حوضه‌های آبخیز روبرو هستند و لذا در تعیین اهداف اکوتوریستی خود. توجه و اهمیت بیش‌تری برای مسایل معیشتی ساکنین حوضه‌های آبخیز قائل هستند. کشورهای پیشرفته. از الگوهای فنی غنی و متنوعی در انتخاب و برنامه‌ریزی سایت های طبیعت‌گردی در حوضه‌های آبخیز برخوردارند و از این حیث ایالت‌های آریزوناء کالیفرنیا و تکزاس در آمریکا و همچنین بخش‌های جنوبی کشور اسپانیا و مهم‌تر از همه کشور استرالیا می‌توانند نمونه‌های بارزی از طراحی و برنامه‌ریزی اکوتوریسم ارائه دهند. علی ایحال, مقایسه تطبیقی دو کشور استرالیا و هندوستان به لحاظ شباهت‌های اقلیمی و اجتماعی با کشورمان می‌تواند کمک موثری در انتخاب سایت‌های طبیعت گردی در حوضه‌های آبخیز و الگوهای طراحی و برنامه‌ریزی فضایی ایفا نماید. استرالیا از تکنولوژی بالایی برخوردار است و هندوستان که از روش‌های مشارکت مردم به نحو مطلوبی استفاده می‌نماید. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ ۳ راهنمای اکوتور یسم و طبیعتگردی در حوضه‌های آبخیز پ.۱-۱-۳- هندوستان در هندوستان مشابه کشورمان تعدادی طرح‌های مدیریت منابع جنگلی وجود دارد که توسط تعاونی‌های جنگل‌نشین اداره می‌شوند. تنها بهره‌برداری سنتی آنها از جنگل قطع سر شاخه برای سوخت بود لیکن با اصلاح پروژه‌ها و چند منظوره کردن این گونه طرح‌ها اهداف اکوتوریسم نیز در این طرح‌ها گنجانیده شد و درآأمد سرشاری برای جوامع محلی به‌دست آمد. در واقع به علت وسعت جنگل‌های منطقه بخش‌های وسیعی از آن عملا حفاظتی و غیرقابل قطع بود و به دنبال بازنگری طرح و تبدیل به پارک جنگلی برای گردش‌گران طبیعت قابل بازدید شدند. هرچند که در آنالیزی که توسط محققین هندی صورت گرفته. طراحی آنان به دلیل جدید بودن و مسایل اجتماعی فراوان از نقاط قوت و ضعف زیادی به‌شرح زیر برخوردار است: الف - نقاط قوت امکان بهره‌گیری از تماشای قلل کوه‌های هیمالیاء فون و فلور غنیء حیات‌وحش متنوع, حمایت قوی مردم محلی از توسعه اکوتوریسم. پشتیبانی بسیاری از سازمان‌های اعتباری تصمیم‌گیر. علاقمندی خارجی‌ها به کشف جاذبه‌های طبیعی و فرهنگی, آمادگی بسیاری از افراد جامعه برای تامین خدمات متنوع توریستی, گسترش رو به افزون سازمان‌های مردمی غیر دولتی. حمایت دولت از مشاغل کوچک. افزایش آگاهی مردم نسبت به اکوتوریسم» کمک تدریجی دولت به افزایش زیرساخت‌های منطقه. ب - نقاط ضعف هنوز نواقص زیادی در راهداری وجود دارد نظیر نصب تابلوهای راهنما و غیره. راه‌های دسترسی هنوز کافی و کیفی نیستند. بین جوامع محلی موجود همکاری‌ها کم است. مردم محلی برای نگهداری طبیعت کم کاری دارند. مردم محلی برای آموزش دیدن در امور خدمات گردش‌گری مقاومت نشان می‌دهند. خارجی‌ها خدمات با کیفیت تری را طلب می‌کنند که فراهم نیست. وضعیت مخابرات در این مناطق هنوز ضعیف است. -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۳- انجام مطالعات نطبیقی و بررسی تجارب نوین بین‌المللی و علمی در زمینه انتخاب سایت ...۰ ‎٩۳/۰۸/۰۷‏ ۳۱ در خدمات آورژانس پزشکی کمبود وجود دارد. بین سازمان جنگل‌ها و سازمان گردش‌گری همکاری ناچیزی وجود دارد. تدار کات ایمنی مسیر حرکت گردش‌گر و راهنمایان محلی و کارگران باربر ضعیف است. با عنایت به طرح‌های به اجرا درآأمده فرصت‌های جدیدی به‌دست آمده است. به‌طوری که بر تعداد علاقمندان طرح مزبور روز به روز افزوده می‌شود. از طریق گروه‌ها و سازمان‌های مردم نهادء مردم محلی در امر رسیدگی به طبیعت بسیج شدند. مهارت‌ها و دانش جدیدی درباره گیاهان داروئی در بین مردم محلی تقویت شد. به علت وجود برخی آثار فرهنگی و مذهبی در کنار اکوتوریسم ترویج توریسم مذهبی رونق گرفت. گروه‌های مختلف چند نژادی تشکیل شد. تنوع محصولات اکوتوریسم گردش‌گران جدیدتری را به خود جلب نمود. با افزایش تلفن‌های همراه, به تدریج قسمت اعظم مشکلات مخابراتی بر طرف شد. رشد اقتصادی در روستاهای حاشیه جنگل افزایش یافت. با افزایش آگاهی جوامع محلی» ترویج فرهنگ اکوتوریستی به وسیله خود آنان به سایر روستاهای جنگلی تراوش نمود. ت - تهدیدها علی‌رغم فرصت‌های به‌دست آمده, اکوتوریسم تهدیدهای زیادی با خود به همراه داشته است هم برای طبیعست و هم برای فرهنگ. با افزایش فرصت‌های شغلی مردم نواحی دیگر به تدریج به این مناطق مهاجرت نمودند. اثرات زیست‌محیطی زیادی بر جای گذاشته شد نظیر: خسارت به گیاهان اطراف مسیر پیاده‌روس.» آلودگی و پخش زباله در کلیه مسیرهاء افزایش توریست بیش از ظرفیت برد تفرجی و در نتیجه فشار به فون و فلور منطقه. مختل شدن زندگی روزمره مردم محلی در اثر حضور فراوان آکوتوریست‌ها. کارشناسان هندی با عنایت به موارد فوق راه حل‌های مشروحه زیر را ابداع و پیشنهاد نمودند: -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۲ ۳ راهنمای اکونوریسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز به موازات آمور خدماتی برای ساکنین محلی باید کاری کرد تا مهارت‌های شغلی ساکنین محلی افزایش یابد و افراد در طول سال از طریق چندین نوع فعالیت امرار معاش نمایند. از دولت خواسته شود تا در برابر یکسان سازی سیاست‌ها و معیارهای اکوتوریسم. که از سوی سازمان‌های بین‌المللی بدون رعایت مسایل فرهنگی و اقتصادی اجتماعی کشورها ابلاغ می‌شود. مقاومت نماید. لذا نبایستی هتل‌های لوکس. مراکز خرید و میادین سرگرمی با افزایش گردش‌گر در این‌گونه مناطق به نام اکوتوریسم ساخته شوند. در طراحی این گونه مناطق باید کاری کرد که با مشارکت مردم محلی. فرهنگ محلی در دیدرس گردش گر قرار گیرد نه فرهنگ بیگانه. در سیاست‌گذاری‌های اکوتوریسم باید مباحث مشروحه زیر مورد تاکید قرار گیرند: * فقر زدایی, * همکاری دست اندرکاران مختلف. * تاکید ویژه بر افزایش سهم مشارکت جوامع محلی, * حفاظت از منابع طبیعی, حفاظت از فرهنگ بومی. * بهبود راندمان اقتصاد محلی, بدون تخریب و آلودگی محیط زیست. پ. ۲-۱-۳ استرالیا با توجه به تنوع اقلیم و فرهنگ. تعاریف متنوعی همراه با اهداف کلان ارائه نموده است. کانبر پایتخت استرالیا در سرزمینی مرطوب و سرسبز و پوشیده از مناطق طبیعی حفاظت‌شده فراوان و ساکنین مهاجرء طبیعت گردی را همانند کشورمان آمیزه‌ای از اکوتوریسم و سایر انواع طبیعت‌گردی اطلاق نموده و اهداف خود را این چنین عنوان می‌نماید: حفظ سرمایه‌های منابع طبیعی و فرهنگی, معرفی کانبرا به عنوان یک مکان خاص برای طبیعت‌گردی, هماهنگی بیش‌تر بین دی نفعان و ذی ربطان, بازاریابی و تبلیغات. اهالی تاونس ویل از ایالت کوئینزلند استرالیاء همراه با طبیعت نیمه خشک تا نیمه‌مرطوب و اقوام بومی, به دنبال ساکنین آنجا با ارزش است. به نحوی مدیریت نماید که برای نسل‌های آینده نیز حفظ گردد. -------- صفحهٔ بعد -------- آنها اکوتوریسم را در صدر فعالیت‌های توریستی منطقه خود قرار داده و برای آموزش اکوتوریست‌ها بیش‌ترین نقش را گزارش انجمن توریسم استرالیا 7۳۸ (در سال ۱۹۹۵-۹۶) نشان داده که ۴۳ درصد از تورگردان‌های آن کشور از پارک‌های ملی بهره گیری نموده‌اند. این آمار بیانگر رتبه بالای جاذبه‌های منظرء محیط زیست پاکیزه. حیات‌وحش, فعالیت‌های ورزشی در فضای باز می‌باشد و پارک‌های ملی» مهم‌ترین جاذبه محصولات توریسم استرالیا بوده است. ناگفته نماند که در استرالیاء مناظر طبیعی سواحل دریا عمومی‌ترین مقصد برای طبیعت‌گردان است و مناطق جنگلی هم مقصدی مهم برای آنان به شمار می‌رود. و لذا مناطق حفاظت شده سواحل,پ ارک‌های ملی, پارک‌های جنگلی و حتی ذخایر جنگلی حفاظت‌شده این گونه فرصت‌ها را در طیف وسیعی برای گردش‌گران فراهم می‌نماید. اقامت شبانه. تماشای حیات‌وحش, تماشای گیاهان وحشی و پرندگان. اتومبیل رانی» موتورسیکلت رانی» قایق‌سواری, ماهی‌گیری. شناء اسب سواری. اما نکته‌ای که ذکر آن بی مناسبت نیست. انجام برخی فعالیت‌هاست نظیر: اسب سواری, اتومبیل رانیء و بازی‌های دسته جمعی که در پارک‌های ملی استرالیا ممنوع است اما در پارک‌های جنگلی بلامانع می‌باشد. تفاوت دیگر بین پارک‌های ملی و جنگلی در استرالیا در این است که از نظر بازاریابی توریسم. پارک‌های ملی مفهوم فعالیت‌هاء موقعیت پارک‌های جنگلی نسبت به پارک‌های ملی بهتر بوده است. طی نظرسنجی که در سال ۱۹۹۷ در استرالیا صورت گرفته, اکثر گردش‌گران داخلی طبیعت خواهان دست‌یابی به تجربیات شخصی, لذت بردن از طبیعت. آرامش, تنهایی, و حتی بو و صدای طبیعت در مناطق جنگلی تخریب نشده به همراه خانواده خود بوده‌اند. همان گونه که ذکر شد. طبعیت گردان بین‌المللی خواهان بازدید از پارک ملی‌اند. و طبق بررسی دفتر تحقیقات گردش گری استرالیا در سال ۰۱۹۹۶ از میان آنانی که از پارک‌های ملی دیدن کرده‌اند. ۳۷/۵ درصد آنها از مناطق و فرهنگ‌های بومی بازدید داشته اند. ۳۷/۵ درصد آنان در راه‌پیمایی‌ها و دیدن گل‌های وحشی شرکت نموده اند. ۱۲/۵ درصد آنان به سیاحت نقاط دور افتاده جنگل و یا تور اتومبیل رانی علاقه نشان داده اند. ۷/۵ درصد به اموری نظیر اسب سواری» و تنها ۵ درصد به صخره‌نوردی علاقمند بوده‌اند. ذکر این نکته حائز اهمیت است که پروفیل بازدیدکنندگان داخلی پارک‌های جنگلی و ملی در این کشور نشان می‌دهد که آنها تحصیل کرده و دارای درآمد بالاتری از متوسط استرالیایی‌ها هستند. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۴ ۳/۷ راهنمای اکوتور یسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز انتخاب سایت طبیعت گردی و آاکوتوریسم هم تجارب علمی و نوینی ارائه گردیده که می‌توان با رعایت ملاحظات فرهنگی و زیست‌محیطی و بومی سازی استانداردهای معرفی شده. در راستای تدوین ضوابط و معیارهای مناسب اقدام بهره‌برداری قرار گرفته‌اند عبارتند از: حوضه‌های آبخیز واجد جنگل نشین و دامداری در مناطق حفاظت‌شده: با استفاده از معیارهای باتاچاریا و کوماری از اساتید هند برای انتخاب یک مکان مناسب طبیعت‌گردی در هندوستان. حوضه‌های آبخیز بیابانی کشور: با استفاده از معیارهای ترمبلی از محققین کشور استرالیا برای انتخاب یک حوضه‌های آبخیز استپ و کوهستان در مناطق نیمه مرطوب تا نیمه خشک: با استفاده از معیارهای استفان حوضه‌های آبخیز سواحل جنوبی کشور: با استفاده از معیارهای جعفر نوری از محققین ایرانی برای ارزیابی توان اآکوتوریسم در سواحل استان بوشهر. حوضه‌های آبخیز ناحیه هیر کانی و ارسباران: با استفاده از معیارهای دفتر جنگل‌کاری و پارک‌های جنگلی برای مکان یابی و طرح‌ریزی پارک‌ها و تفرج‌گاه‌های جنگلی در جنگل‌های شمال. بررسی جزییات معیارهای معرفی شده کمک موئثری در بهره‌برداری از نکات اساسی معیارهای برشمرده با توجه به پ. ۱-۲-۲ معیارهای باتاچاریا و کوماری ۰۰ ۰۰ ۱ ۰ ۲ 8 ۰ ۳ ۰ پرودیوت باتاچاریا و اسمریتی کوماری در سال ۲۰۰۴ در پژوهشی به بررسی معیارهای گزینش یک مکان مناسب طبیعت گردی در هند پرداختند و نتایج کار خود را به صورت مقاله ای منتشر کردند. آزها در این مقاله از معیارهای زیر استفاده کرده‌اند: ۱- ۳۳۵۵۷۲۱ 2۵ 2- 5۱۳۳۱ 1 -------- صفحهٔ بعد -------- تعدد جمعیت حیات‌وحش, وجود منابع آب طبیعی و رودخانه‌های دائمی, تعداد دریاچه‌ها و بیشه زارهای پیرامونی. وجود علف‌زار در منطقه. تعداد روزهای بارانی و مقدار بارش» وجود گونه‌های بومیء تعداد پرندگان مهاجر» حضور گونه‌های گیاهی در معرض تهدید و خطر انقراض» میزان فرسایش خاک و وضعیت تجدید حیات طبیعی. حفظ میراث‌های فرهنگی,.که شاخص‌های آن عبارتند از: میزان محبوبیت غذاهای محلی, لباس‌های سنتی و زبان محلی» میزان مشارکت جوامع محلی در تصمیم‌گیری‌های مرتبط تعداد و انواع فعالیت‌های مرتبط با عبادتگاه‌هاء تعداد جشنواره‌های محلی و حرکات موزون سازمان‌یافته در سطوح جامعه. تنوع و تعدد غذاهای محلی و سنتی» تنوع و تعدد صنایع‌دستی محلی, میزان رواج بازی‌های محلی و سنتی, میزان پذیرش جوامع محلی از بازدیدهای توریستی. توانایی محیط زیست برای توسعه اکوتوریسم. با بهره‌گیری از شاخص‌های زیر: وجود خط مشی آکوتوریسم» مشارکت مردم محلی در تصمیم‌گیری‌های مرتبط. میزان زیرساخت‌های گردش‌گری. میزان همکاری دولت برای توسعه اکوتوریسم» میزان درآأمد خارجی و محلی تولید شده برای ارتقای اکوتوریسم» میزان سرمایه‌گذاری محلی برای حفظ و نگهداری فعالیت‌های تفرجی, تعداد فعالیت‌ها و میزان تلاش صورت گرفته برای ارتقای اکوتوریسم.» تعداد پروژه‌های گردش‌گری و حفاظتی. تعداد افراد مرتبط با خدمات اکوتوریستی, میزان مهاجرت به خارج از جامعه محلی, تعداد مردان و زنان کارآفرین, میزان درآمد حاصل از فعالیت‌های توریستی فصلی, توزیع منصفانه منافع حاصل از گردش‌گری, تعداد افرادی که از طبیعت‌گردی امرار معاش می‌کنند. تعداد افرادی که به واسطه اکوتوریسم درآمد آنها به بالای خط فقر ارتقا می‌یاید. رضایت‌مندی گردش‌گران» که با استفاده از شاخص‌های زیر تعیین می‌شود: تعداد گردش‌گران بازدیدکننده در هر سال, ایمنی گردش‌گران» تعداد تکرار بازدید گردش‌گران» بازخورد نظر توریست‌هاء تعداد شکایات گردش گران, تعداد محصولات مختلف گردش‌گری. کیفیت محصولات. مدت اقامت توریست‌هاا. تعداد گزارش توریست‌ها. میزان ظرفیت برد توسعه یافته توسط جوامع محلی» تعداد کلبه‌های اقامتی در طول مسیرء میزان ظرفیت برد اکولوزیک. مالی, اجتماعی. اقتصادی و ظرفیت برد بازدیدکنندگان. حدود تغییرات قابل قبول در مکان‌های بحرانی توریستی» زوال زیستگاه‌های گیاهی و جانوری, تایید میزان ظرفیت برد به وسیله مسوولان گردش‌گری, تایید میزان ظرفیت برد توسط مسوولان تورها. مشارکت مردمی و آگاهی ایجاد شده. با به‌ کار گیری شاخص‌های زیر: 1 ۰ - 110180110۱5 -------- صفحهٔ بعد -------- ۷۶ تعداد اقامتگاه‌های محلر سازمان‌های غیردولتی مرب به‌طور کلی معیارهای ای در جدول (پ.۱-۳) آورده ّ موجود. تعداد افرادی " اد کارگاه‌هاء. جلسات و ۵ مل تعداد افرادی که مهار ت‌های گردش‌گری توریب ن مطالعه به هشت دسته ی و اهمیت تفرج‌گاهی ذ جدول پ.۱-۳- جمع: ۱۳/۷ راهنمای اکوتوریسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز چگ«گ<گ<گ<گ<گ<گ<+<+<جججگهگهگه«ه«#«<ه<ه<ه>ههگه<ج<چ<ج<ج<گ-+ممم<م<<ه<گححححححح که به طور مستقیم مشارکت دارند. تعداد افرادی که به طور غیر عالیت‌های آموزشی در طول سال, تعداد زنان فعال در مسوولیت‌ها و ت جدیدی برای خدمات‌رسانی بهتر به دست آورده‌اند. تعداد افرادی ابل تفکیک است. که هر یک به تفکیک معیار و زیر معیار و شاخص ندی معیارهای باتاچاریا و کوماری (۲۰۰۴) میزان فرسایش خاک حضور گونه‌های گیاهی در معرض تهدید و خطر انقراض منابع آب طبیعی (0 رودخانه‌ها میزان استقبال از ویژگی‌های فرهنگی جامعه محلی(غذاهای محلی. لباسهای سنتی و تعداد و انواع فعالیت‌های مرتبط با عبادتگاه‌ها میزان رواج بازی‌های محلی و سنتی میزان پذیرش جوامع محلی از بازدیدهای توریستی تعداد اقامتگاه‌های محلی موجود تعداد افرادی که به طور مستقیم با فعالیت گردش‌گری در محل مشارکت دارند تعداد کار گاه‌ها. جلسات و فعالیت‌های آموزشی در طول سال تعداد زنان فعال در مسوولیت‌ها و سازمان‌های غیردولتی مرتبط تعداد افرادی که مهارت جدیدی برای خدمات‌رسانی بهتر به دست آورده‌اند تعداد افرادی که در جامعه در مقابل فعالیت‌های گردش‌گری توریست‌ها مقاومت می‌کنند -------- صفحهٔ بعد -------- پاسکال ترمبلی" در ساز در این گزارش نویسنده بیابانی دارند به شرح زیر مع گل‌های وحشی ( گیاهان قدیمی» : کاروان‌ها یا سایر اهالی بومی. ی و بررسی نجارب نوین بیر ادامه جدول پ.۱-۳- ج زیر معیار منافع اقتصادی ملی منافع اقتصادی محلی فعالیت‌های پشتیبانی را گردش گرا ارا گردش‌گران مبلی با استفاده از تجربیات ( کوچ‌های بیابانی, المللی و علمی در زمینه انتخاب سایت ... ‎٩۳/۰۸/۰۷‏ ۷۳۷ س ۳۷۷ مع‌بندی معیارهای باتاچاریا و کوماری (۳۰۰۴) مقدار درآمد خارجی ایجاد شده برای ارتقا توریسم تعداد فعالیت‌ها و میزان تلاش صورت گرفته برای ار تقا اکوتوریسم مقدار درآمد محلی ایجاد شده برای ارتقا توریسم میزان سرمایه‌گذاری محلی برای حفظ و نگهداری فعالیت‌های تفرجی تعداد افراد مرتبط با خدمات آکوتوریستی میزان مهاجرت به خارج از جامعه محلی تعداد مردان و زنان کارافرین میزان درأمد حاصل از فعالیت‌های توریستی فصلی توزیع منصفانه منافع حاصل از گردش‌گری تعداد افرادی که از طبیعت‌گردی امرار معاش می‌کنند تعداد افرادی که به واسطه اکوتوریسم درأمد آنها به بالای خط فقر ارتقا می‌یاید وجود خط مشی آکوتوریسم تعداد گردش‌گران بازدیدکننده در هر سال میزان رضایت‌مندی گردش‌گران از کیفیت محصولات ۱) ۷۷۵۵۷۵۲ هفت ویژگی را که وابستگی زیادی با گردش‌گری ی 1۳۲۵|۵۷ [دندد۳ -[ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ ۳/۷ راهنمای اکوتور یسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز جمع‌بندی معیارهاء زیر معیارها 9 شاخص‌های این گزارش به طور جداگانه در جدول (پ.۲-۳) آورده شده است. جدول پ.۲-۳- جمع‌بندی معیارهای ترمبلی (۲۰۰۶) استفان فلچر در سال ۲۰۰۱ راهنمایی را برای توسعه اکوتوریسم در ایالت نیوساوت ولز تهیه کرد. معیارهایی که در این گزارش برای گزینش مکان مناسب آکوتوریسم به کار رفته است. عبارتند از: مکانی که قرار است فعالیت‌های گردش‌گری در آن صورت گیرد باید با توجه به موقعیت محلی و منطقه‌ای انتخاب گردد. دسترسی محل گردش‌گری به فرودگاه و سایر خطوط ارتباطی بسیار حائز اهمیت است. وقتی یک مکان برای طرح‌ریزی اکوتوریسم در نظر گرفته می‌شود. باید توجه داشت که وسعت منطقه به اندازه کافی درنظر گرفته شود. تا فعالیت‌های توسعه‌ای در تعارض با حفاظت این مناطق قرار نگیرد. - دسترسی راه‌های دسترسی به منطقه باید از تناسب کافی برخوردار باشند تا در زمان ترافیک از کارآیی مطلوب بدون آثار پایدار 7 20 00ا5- | -------- صفحهٔ بعد -------- شده باید از نظر جهت و ناهمواری‌ها دارای تنوع باشد. تا طراحی منطقه از انعطاف کافی برخوردار باشد.ضمنا از شیب‌های بیش از حد نیز به خاطر حر کات رمین باید دوری گزید. علاوه بر شکل زمین منطقه. باید به همه خصوصیات فیزیکی محل نیز توجه کرد. عوارضی مثل مسیرهای زهکشی. * کاربری زمین‌های مجاور برای توسعه آکوتوریسم» کاربری زمین‌های مجاور می‌تواند هم یک عامل مکمل و هم یک عامل مضر تلقی شود. برای انتخاب محل و طراحی, لازم است که به وجود کاربری‌های سازگار توجه شود و در مقابل آثار کاربری‌های بالقوه ناهماهنگ با طرح به حداقل برسد. - مجاورت با مناطق طبیعی ذخیره‌گاه‌ها طبیعی و نواحی دست نخورده طبیعی است. دسترسی کنترل شده بازدیدکنندگان به این ذخیره‌گاه‌ها می‌تواند به تجربه بازدیدکنندگان کمک کند و جذابیت‌های محل را دوچندان نماید. - کیفیت دید اقبال یک مکان اکوتوریستی بستگی زیادی به کیفیت ذاتی محل و پیرامون آن دارد. مهم‌ترین عوامل در این زمینه - جانوران همراه با پوشش گیاهی وجود گونه‌های جانوری بومی نقش مهمی را در موفقیت یک محل آکوتوریستی بازی می‌کند. از طرفی لازم است تا از حفاظت گونه‌های موجود درطی فعالیت‌های توسعه گردش‌گری اطمینان حاصل گردد. پون گیاهی کیفیت پوشش گیاهی بومی به عنوان یک عامل مهم در موفقیت اکوتوریسم نقش دارد. همچنین لازم است اصول - آب -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۰ ۳ راهنمای اکونور بسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز جریان طبیعی آب اگر به عنوان یک عامل ضروری قلمداد نشود. بدون شک به عنوان یک عامل مطلوب در توسعه اکوتوریسم نقش دارد. کیفیت و دوام جریان آب در این بین موضوع مهمی قلمداد می‌شود. به طور کلی معیارهای به کار رفته در این گزارش. به پنج دسته معیار اصلی: سیمای فیزیکی. منابع آب. کیفیت محیط. مدیریتی و اقتصادی تقسیم می‌شود. که به تفکیک زیر معیار و شاخص در جدول (پ.۲-۳) جمع‌بندی شده است. جدول پ.۳-۳- جمع‌بندی معیارهای فلچر (۲۰۰۱) فرودگاه (فاصله) هماهنگی با کاربری زمین‌های مجاور پ.۴-۲-۲- معیارهای نوری و همکاران جعفر نوری,» افشین دانه‌کار و رزیتا شریفی‌پور در سال ۲۰۰۷ برای آرزیابی توان اکوتوریسم در سواحل استان بوشهر از سه معیار اصلی, چهار زیر معیار و در مجموع ۲۰ شاخص استفاده و نتایج این بررسی را در مقاله‌ای منتشر نمودند. معیارهای مورد استفاده در این مقاله برای اولویت‌بندی ساحل منطقه کنگان با توجه به معیارهای مرتبطی که در سطح جهانی استفاده می شدند و مطابقت آنها با شرایط منطقه‌ای و کمی کردن هر یک انتخاب شدند. از میان معیارهای اصلی, دو معیار قابلیت توسعه توریسم را نشان می‌دهد و معیار سوم محدودیت قابلیت توسعه را منعکس می نماید و برای اولویت بندی روستاهای ساحلی کنگان چهار زیر معیار برگزیده شد که نیمی از آنها شامل عوامل اکولوژیک و نیم دیگر شامل عوامل انسانی است. معیارهای مورد استفاده که به شرح جدول (پ.۴-۳) به زیر معیارها و شاخص‌های مختلف تفکیک شده‌اند. عبارتند از: -------- صفحهٔ بعد -------- معی حفا حیا بناد مک مک تهد می مطالعات نطبیقی و برر ار سابقه حفاظت ما ابع تفرجی»شامل ت‌وحش(شکارء باغ میلات گردش‌گری ذ رو اقامتگاه‌ها است. ار زیبا شناختی به ع ار یادمان‌های تار بخ ار عوامل تهدید به : دذهد. جدول گردش گری (امکانات) سی نجارب نوین بین‌المللی و علمی در زمینه انتخاب سایت ... ۰۸/۰۷ منابعی همجون آب (دریاء دریاچه. رودخانه. تالاب. وحش, زیستگاه, مناطق تغذیه و زادآوری) و ساحل می‌شود. یز شامل جاده‌هاء شبکه انتقال نیروء تامین آب. واحدهای خد: امل طبیعی طبقه‌بندی می‌شود که در زمان‌های مختلف روز و : ی نیز بسته به تعداد بقایای تاریخی در منطقه طبقه‌بندی می عنوان محدودیت منطقه ساحلی برای توسعه توریسم در نظر یکپارچگی, اصالت. حاصل‌خیزی, تنوع زیستی بالقوه و زن پ.۴-۳- معیارهای توان سنجی اکوتوریسم در سواحل استان بوشهر شاخص منطقه دارای عنوان ملی و بین‌المللی است. منطقه دارای یکی از عناوین حفاظت‌شده ملی است. منطقه فقط دارای عنوان بین‌المللی است. منطقه فاقد هرگونه عنوان حفاظتی است. زیاد: ناحیه ساحلی بیش از ۳ منبع تفرجی را در برمی گیرد. متوسط: ناحیه ساحلی ۳-۲ منبع تفرجی را در برمی‌ گیرد. ناحیه ساحلی دارای ۲-۸ ۱زیر ساخت عمده گردش‌گری است. ناحیه ساحلی دارای ۸-۴ زیر ساخت عمده گردش‌گری است. ناحیه ساحلی دارای کم‌تر از ۴ زیر ساخت عمده گردش‌گری است. منطقه دارای مناظر و مرایای فوق‌العاده با ارزشی است. منطقه دارای مناظر و مرایای متوسط است. منطقه دارای مناظر و مرایای پائینی است. منطقه از نظر تاریخی هیچ‌گونه ارزشی ندارد منطقه دارای یک اثر تاریخی است. منطقه دارای ۱ تا ۳ اثر تاریخی است. منطقه دارای بیش از ۳ اثر تاریخی است. بیش از ۲ عامل تهدید در ناحیه ساحلی وجود دارد. ۱ تا ۲ عامل تهدید در ناحیه ساحلی وجود دارد. عامل تهدید در ناحیه ساحلی وجود ندارد. ۸۱ لنگرگاه‌ها و متفاوتی دارد. ات را کاهش -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۲ ۱۳۳/۷ راهنمای اکونوریسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز پ.۵-۲-۳- معیارهای اتحادیه بین المللی حفاظت محیط زیست 11۲۷ اتحادیه مزبور در سال ۱۹۹۲ عوامل گزینش سایت برای طبیعت‌گردی را به شرح زیر اعلان نمود: پ. ۱-۵-۲-۳ عوامل محیطی / اکولوژزیک این دسته از عوامل, دربرگیرنده تعدادی از منابع بیوفیزیک محیط به قرار زیر است: وسعت منطقه؛ پوشش گیاهی؛ پ.۲-۵-۲-۳- عوامل اجتماعی عوامل اجتماعی وابسته به برخی مولفه‌های مرتبط با بازدیدکنندگان ( ظرفیت برد) به شرح زیر است: الگوی‌های بازدید (از نظر زمانی» توزیع در ساعات مختلف و در سطوح مختلف)؛ تعداد مناطق بازدید؛ نظرات بازدیدکنندگان نسبت به سطح استفاده کنونی؛ نظرات بازدیدکنندگان نسبت به انبوهی و تراکم؛ دسترسی به امکانات؛ مناطق ویژه خورگشت؛ پ. ۳-۵-۲-۲- عوامل مد بربتی احدات مسیرهاء پیاده‌روها و راه‌های دسترسی؛ -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۳-انجام مطالعات نطبیفی و بررسی نجارب نوین بین‌المللی و علمی در زمینه انتخاب سایت ... ‎٩۳/۰۸/۰۷‏ ۸۳ فراهم آوری امکاناتی که بتواند استفاده‌های خارج از فصل‌های مطلوب را توسعه دهد. به طور کلی می‌توان معیارهای 11-8[ را به هفت دسته معیار اصلی: مدیریتی» کیفیت محیط. سیمای فیزیکی. حیات‌وحش. پوشش گیاهی. اقتصادی و اهمیت تفرج‌گاهی تفکیک کرد. که در بین معیارهای اصلی معیار پوشش گیاهی فاقد زیر معیار و شاخص است. این معیارها همراه با زیرمعیار و شاخص در جدول (پ.۵-۳) جمع‌بندی شده است: جدول پ.۵-۳- معیارهای اتحادیه بین المللی حفاظت محیط زیست 1۳71 میزان رضایت‌مندی مردم -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- مزیت‌های نسبی» محصو لات؛ جالش‌های فرارو» تحلبل 5۲۷(1» جشم‌انداز و آینده طبیعت گردی و اگوتوریسم در اآیران -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۴ - مزیت‌های نسبی, محصولات. چالش‌های فراروء تحلیل 07 ‎.٩۱۷‏ چشم‌انداز و آینده طبیع تگردی و ... ‎٩۳/۰۸/۰۷‏ ۸۷ پ.۱-۴- مزیت‌های نسبی طبیعت‌گردی در ابران ایران فلات زیبایی است با تنوع اقلیمی بسیار بالاء به‌طوری که وجود: سواحل زیبای دریا در جنوب و شمال, رودخانه‌های پرآب و خروشان, دشت‌ها و دامنه‌هاء جنگل‌ها و کویرها و کوه‌هاء شامل: * رشته کوه‌های البرز (به عنوان نماد کم نظیر شمال و عامل حیات‌وحش و شکل‌گیری شهرها و کوهپایه نشین‌ها و مراتع و جنگل‌های سرسبز) * وجود ارتفاعات مرکزی (همچون حصاری در مقابل توفان‌های شن کویری) * در آن شرایط متنوع اقلیمی و جلوه‌های خاصی را پدید آورده. تا مجموعه آن‌ها به نمایشگاه عظیم و دیدنی این طبیعت متنوع و زیبا می‌تواند پذیرای عاشقان خود از سراسر جهان و داخل کشور باشد. اما تاکنون اقدام مهمی در زمینه معرفی جاذبه‌های طبیعی ایران. توسعه تور گردان‌ها و پیش‌بینی ح<داقل امکانات برای خدمات رسانی به اکوتوریست‌ها صورت نگرفته است. به آذعان بسیاری از گردش‌گران و متخصصان, ایران سرزمین تقابل‌ها و تضادها است.کشوری که می‌توان ۲۷ متر زیر سطح دریا بود و تا ۵۶۷۱ متر بالاتر از سطح دریاء برفراز بلندترین قله اورآسیای غربی این سرزمین را زیر نظر گرفت. کشوری که می‌توان میزان بارندگی سالانه‌ای در حدود ۲۰۰۰ میلی‌متر را در نواحی خزر و میزانی معادل صفر را در کویر مرکزی مشاهده نمود. می‌توان جنگل‌های غنی و سرشار خزر را با دشت های بزرگ کویری را به یک‌جا داشت. می‌توان به یک فصل اختلاف دمای معادل منهای ۳۵ درجه را تا بیش از مثبت ۴۵ درجه را به یکجا و یک زمان تجربه نمود. کشوری که خود در چهارراه مهاجرتی در آسیا و بین شرق و غرب و شمال و جنوب واقع گردیده. کشوری که کرانه کامل خلیج همیشه فارس را به طول بیش از ۱۶۰۰ کیلومتر و خزر را به طولی بیش ۸۰۰ کیلومتر در اختیار دارد. کشوری که ۰ پارک ملی, ۵ اثر طبیعی ملی, ۲۶ پناهگاه زنده حیات وحش, ۴۷ منطقه حفاظت‌شده, بیش از ۷۰۰۰ گونه گیاهی با اقلیت ۲۰درصد بومی آن.بیش از ۵*۰۰ گونه از پرندگان با اقلیتی کمی بیش از ۲۰ درصد بومی, در حدود ۳۲۵ گونه آبزی را در جنوب و ‎٩۳‏ درصد ذخیره ماهیان خاویاری جهان را در شمال, بیش از ۱۴۸ گونه جانوری شاخه پستانداران را با اقلیتی بومی ۱۵ درصدی و ظرفیت‌های بی‌نهایت و جاذبه‌های طبیعی و هر آنچه در مفهوم اکوتوریسم می‌گنجد را به یک‌جا دارد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۸ ۳۳ راهنمای اکونور یسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز ایران از جهت سیمای طبیعی, موقعیت جغرافیایی» تنوع زیستی و توانمندی‌های گوناگون دیگرء سرشار از جاذبه‌ها و منابع خدادادی است. ایران یکی از پنج کشور بهره‌مند از تنوع زیستی کامل, با داشتن چهار فصل, ۱۴ اقلیم مختلف. بزرگ‌ترین دریاچه جهان در شمال کشورء ۵۰ دریاچه در داخل کشورء ۲۰ جزیره در خلیج فارس, ۲۱ تالاب بین‌المللی, ‎٩‏ ذخیره‌گاه زیست کره» ۳۲۰ چشمه آب گرم معدنی, ۲۵ پناهگاه حیات وحش, دو رشته کوه مرتفع و وسیع البرز و زاگرس با دارا بودن بیش از ۳۰ قله مرتفع‌تر از بلندترین قله‌های اروپا و آمریکاء جنگل‌های انبوه شمال ایران, غارها و بیابان‌های وسیع از جمله کویر لوت و کویر شهداد. یکی از مناطق نادر و مستعد برای صنعت اکوتوریسم به شمار می‌رود. کشور ما همچنین با دار بودن ۵ ناحیه رویشی گیاهی, ۱۲ هزار نوع گیاه. بیش از ۱۳۸ گونه جانوری شاخه پستانداران. یک هزار گونه موجودات آبزی, ‎٩۳‏ درصد ذخیره ماهیان خاویاری جهان. ۱۷۴ گونه ماهی. ۲۰ گونه دوزیست. ۸۱ نوع خزنده و ۵۶۰ گونه پرنده که به تنهایی به اندازه کل پرندگان سراسر قاره اروپا هستند دارای آن‌چنان تنوع گسترده گیاهی و جانوری است که بدون تردید این همه منابع و جاذبه‌های گوناگون در آینده از مقاصد اصلی بررسی جغرافیای طبیعی ایران و نیز امکان‌سنجی جاذبه‌های طبیعت‌گردی قابل سرمایه‌گذاری در کشورء بیانگر آن است که «طبیعت‌گردی» در ایران یک منبع اقتصادی کم‌نظیرء مستعد و بالقوه است که می‌تواند به پویایی و شکوفایی برسد. زمینه‌سازی و ورود به حوزه‌های جدیدی مانند طبیعت‌گردی و اکوتوریسم به منزله فرصتی برای توسعه منابع ایجاد تعادل زیست‌محیطی, صیانت از منابع طبیعی تبدیل گردد و دسترسی به توسعه پایدار را محقق سازد. وجود بازارهای بزرگ در حال رشد گردش‌گری با علایق خاص نسبت به استفاده از طبیعت کشورء وجود نیروی انسانی با سواد و پتانسیل‌های مردمی» شرکت‌های خصوصی قابل استفاده و اشتغال در بخش گردش‌گری, وجود سازمان‌های غیردولتی فعال در زمینه حفاظت از محیط‌زیست. طبیعت گردی, آمور زنان» توسعههٌ روستایی, به‌ویژه عزم دولت برای حمایت از توسعه اکوتوریسم» به عنوان بخشی از فرصت‌های موجود در صنعت گردش‌گری هستند. وسعت و قرار داشتن ایران در قلب ۲۳ کشور (بازارهای همجوار) با بخش‌های متنوع و ظرفیت‌های استفاده نشده بازارء موقعیت ویژه برای ترانزیت کالاء مسافر و گردش‌گران بین‌المللی, تنوع اقلیم و آب وهوایی» تنوع‌زیستی,» برخورداری از موقعیت ژئوپلیتیکی به منظور برقراری ارتباط میان آسیا و اروپا و دسترسی به آب‌های بین‌المللی, فرصت مناسبی را برای توسعه طبیعت گردی ایجاد کرده است. محصولات موجود در بازار طبیعت‌گردی ایران در حال حاضر به‌شرح زیر قابل دسته‌بندی می‌باشد: ۴- تورهای ویژه‌ی صعود به قلل مرتفع و کوهنوردی. -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۴ - مزیت‌های نسبی. محصولات. چالش‌های فرارو. نحلیل ‎.٩۱۷۷07‏ چشم‌انداز و آینده طبیع تگردی و ... ‎٩۳/۰۸/۰۷‏ ۸۹ ۵- تورهای ورزشی, ۶ برنامه‌های ویژه‌ی بازدید از مناطق کویری, ۷ برنامه‌ها و بسته‌های مسافرتی ویژه‌ی بازدید از مناطق قومی و عشایری, ۸ تورهای ویژه‌ی بازدید از دریاچه‌ها و تالاب‌هاء ۹- آب درمانی و تورهای بازدید و استفاده از چشمه‌های آبگرم. ۰-تورهای ویژه‌ی اوقات فراغت در مناطق ساحلی, ۱-دامنه‌نوردی و تورهای ویژه‌ی بازدید از مناطق جنگلی و کوهستانی, ۲-تورهای ماجراجویانه. ۳-تور شکار ۳-تورهای علمی و تحقیقاتی, ۵-تورهای فرهنگی. پ.۳-۴- چالش‌های فرارو علی‌رغم وجود پدیده‌های جذاب برشمرده به علت عدم برنامه‌ریزی در زمینه توسعه طبیعت‌گردی, موانع زیادی بر سر این راه وجود دارد و بایستی مرتفع گردند. از جمله اینکه: شمار زیادی از این منابع هنوز شناسایی و معرفی نگردیده و برای بهره‌برداری گردش‌گری آماده نشده‌اند. تنها تعداد اندکی از مناطق حفاظت‌شده. پناهگاه‌های حیات‌وحش, پارک‌های ملی و حتی پارک‌های جنگلی دارای طرح مدیریت بهره‌وری گردش‌گری است و اغلب نیازمند توجهات ویژه احیائی و حفاظتی و مهم تر از همه طراحی‌های تجهیزاتی مأنوس با طبیعت و نیازهای اساسی گردش‌گران می‌باشد. همچنین به دلیل عدم توجه به مدیریت آکوتوریسم» حضور بی‌برنامه و کنترل نشده گردش‌گران در طبیعت همواره باعث تهدید محیط, تخریب منابع و افزایش آلودگی و نگرانی مسوولین ذیربط گردیده است. به علاوه مشکلات دیگری نیز در این راه مشاهده می‌گردد نظیر: سودجویی و منفعت‌طلبی مجریان طرح‌های اکوتوریسم. ضعف در نظارت و کنترل, عدم وجود طراحی‌های مناسب در پارک‌ها و مناطق طبیعی جذاب تفرج‌گاهی, عدم اطلاع‌رسانی به گردش‌گران و ازدحام جمعیت بازدیدکننده در فصول خاص در پارک‌های نادرء فقدان سرویس‌ها و خدمات عمومی. ضعف در توانایی کارکنان و راهنمایان طبیعت‌گردی, فقدان مالکیت و مشارکت جوامع محلی در برنامه‌ریزی و بهره‌برداری و مدیریت آکوتوریسم و عدم رعایت قوانین و مقررات جاری حاکم بر بهره‌برداری از محیط‌های طبیعی جنگلی و کوهستانی و سواحل به طوری‌که اکثر سواحل شمالی کاملا انحصاری شده و از دسترس عموم گردش‌گران دور می‌باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۹ ۳/۷ راهنمای اکونور یسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز پ.۴-۴- تحلیل نقاط قوت و ضعف حوضه‌های آبخیز کشور ‎٩۱۷07 تحلیل نقاط قوت و ضعف کشور به عنوان یک مقصد طبیعت‌گردی و فرصت‌های شناخته شده و ناشناخته فراوان موجود در آن به منظور گسترش گردش‌گری و تهدیدهایی که ممکن است وجود داشته باشد. گام اساسی در تعیین سیاست‌ها و راهبردهای اصولی و مناسب جهت توسعه این صنعت به شمار می‌رود. گردش گری, بنا به ماهیت پیچیده و چند انضباطی خود. اثرات مثبت و منفی متعدد و تقریبا ناشناخته‌ای بر محیط به نظر می‌رسد به دلیل فقدان برنامه‌های نظارتی و ناهنجاری‌های فرهنگی. حجم عظیم گردش‌گران داخلی, تاثیرات نامطلوب و قابل ملاحظه‌ای بر اماکن فرهنگی و طبیعی کشور به‌جا گذاشته و به اشکال مختلف موجب تخریب محیط کاهش ارزش جاذبه‌ها و تهدیدهای زیست‌محیطی گردیده است. از لحاظ اقتصادی, گردش‌گری تا کنون نقش چندان شایان توجهی در اقتصاد ایران نداشته و سهم آن در تولید ناخالص داخلی کشورنا چیز بوده است و درمقوله اکوتوریسم نیزء به دلیل نوپا بودن آن و فقدان اطلاعات لازم. تحلیل و ارزیابی درست آن ممکن نیست. این وضعیت بیانگر ضعف عمومی بخش از نظر مدیریت. تبلیغات. ساختار حقوقی, بازاریابی» توسعه منابع انسانی, گسترش و بهینه سازی زیرساخت‌ها و نیز ارتباط ضعیف آن با سایر صنایع کشور است. کمبود امکانات و تجهیزات. کمبود مراکز اقامتی و فضای فرهنگی - هنری و کمبود زیرساخت‌های مناسب برای گردش گری از محدودیت‌های همه استان‌هاست که در عین حال, از روند شرایط زیست‌محیطی, فرسایش حوضه‌های آبخیز و موانع اجتماعی و فرهنگی نیز اظهار نگرانی شده است. به هر حال در بررسی نقاط قوت. ضعف. فرصت‌ها و تهدیدها نکات برشمرده زیر قابل اعتناست: پ.۱-۴-۴- نقاط قوت فرهنگ و طبیعت منحصر به فرد (آثار طبیعی و فرهنگی)» آب و هوا و موقعیت مساعد طبیعی, تنوع مناظر و وجود چشم‌اندازهای طبیعی و غارهای شگفت انگیز خشکی و آبی. وجود منابع عمده طبیعت‌گردی (سواحل شمال و جنوب. کوهستان‌ها و ارتفاعات. تالاب‌ها و دریاچه‌ها. چشمه‌های آب معدنی و کویر و بیابان‌ها)» -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۴ - مزیت‌های نسبی. محصولات. چالش‌های فرارو. نتحلیل 5۱۷)(7. چشم‌انداز و آینده طبیع تگردی و ... ‎٩۳/۰۸/۰۷ ۹ پ.۲-۴-۴- نقاط ضعف تخریب سریع محیط زیست و آسیب‌های زیست‌محیطی., استفاده نادرست و ناپایدار از منابع طبیعی و زیست‌محیطی., افزایش آلاینده‌های زیست‌محیطی. فقدان طرح‌های مدیریتی مناطق حفاظت‌شده و مهارت‌های مدیریتی زیست‌محیطی. فعالیت‌های ناپایدار جنگلداری و کشاورزی. کمبود آگاهی و اطلاع رسانی در خصوص بهره‌برداری از منابع طبیعی. پ.۳-۴-۴- فرصت‌ها روند رو به رشد اهمیت و جایگاه اکوتوریسم در جهان, حمایت‌های دولتی مبنی بر توسعه مشاغل کوچک که اکوتوریسم نیز جزئی از آن است. وجود تمایلات لازم بین بخش دولتی. خصوصی و ۱8 در توسعه آکوتوریسم فراهم شدن امکان حصور در نمایشگاه‌ها و همایش‌های بین المللی به منظور معرفی منابع اکوتوریستی ایران. پ.۴-۴-۴- نهد یدها رقابت‌های منفی داخلی در صنعت گردش‌گری به‌ویژه اکوتوریسم. تحریم‌های بین المللی (اقتصادی, سیاسی...)» تنش‌های بین المللی منطقه‌ای و بحران‌های جاری جهان. تبلیغات سوء غربی‌ها در جهت تخریب چهره واقعی ایران. جهت گیری‌های سیاسی وکج اندیشی برخی اقشار بهره‌برداری ناپایدار از منابع طبیعی و زیست‌محیطی, عدم هماهنگی و هم سوئی سازمان‌ها و آرگان‌های دولتی در توسعه آکوتوریسم. وجود دیدگاه‌های متضاد بر جامعه مبتنی بر توسعه آکوتوریسم. -------- صفحهٔ بعد -------- ۹1۲ ۳ راهنمای اکونور یسم و طبیعتگردی در حوضه‌های آبخیز پ.۵-۴- اهداف کلان و چشم‌انداز طبیعت‌گردی در کشور نیم نگاهی هرچند گذرا به آمار و اطلاعات جهانی و همچنین وضعیت کشورهای مختلف دنیا حکایت از این واقعیت دارد که طبیعت گردی و اکوتوریسم با رشد سریع سالیانه خود بین ۱۰ الی ۱۵ درصد. به عنوان یکی از بزرگ‌ترین و مهم‌ترین فعالیت‌های گردش‌گری درآمده است و اکنون کشورهای مختلف دنیا (چه کشورهای توسعه یافته و چه در حال توسعه) توسعه و گسترش این صنعت را به عنوان راهبرد اصلی توسعه خود قرار داده‌اند. این صنعت با توجه به حساسیت آن در حفظ منابع طبیعی و اکوتوریستی و همچنین ایجاد منافع اقتصادی چشمگیر برای جوامع محلی و عدم نیاز به سرمایه‌گذاری‌های کلان؛ چرخ اصلی حرکت صنعت گردش‌گری کشورهای درحال توسعه قلمداد می‌شود و آینده روشنی در انتظار آن است. به شرط دارا بودن یک برنامه توسعه دراز مدت. می‌تواند محرک اقتصاد گردش‌گری کشور باشد. چرا که تنها در صورت استفاده پایدار از این منابع است که آکوتوریسم می‌تواند منافع سرشار اقتصادی < اجتماعی و زیست‌محیطی برای جوامع میزبان ایجاد کند. بنابراین» چشم‌انداز آینده اکوتوریسم ایران» بسیار روشن خواهد بود. اشاره مختصر به پیش بینی سازمان های جهانی گردش‌گری و یا آمار عملکرد در خصوص آینده طبیعت گردی در جهان بی مناسبت نخواهد بود: موسسه تحقیقات جهانی ۱۳۹۶۱۱۱ 6۶ ۳۹۵۶۲ ۷۵۲۱۵ در سال ۱۹۹۵ پیش‌بینی نمود طبیعت‌گردی رشد سالیانه ۰- ۳۲۰ / داشته باشد. 0۵ در سال ۱۹۹۸ پیش‌بینی رشد سالیانه ۲۰ ./ طبیعت‌گردی را نمود. در سال 7126۰۲۰۰۳ گزارش نمود بین ۴۰- ۶۰./ سهم طبیعت‌گردی و ۲۰- ۴۰./ سهم طبیعت‌گردان بازدیدکننده حیات‌وحش از کل گردش‌گری بین‌المللی است. 0 متوسط ۴۰/ را در آمار سال ۲۰۰۴ خود برای طبیعت‌گردی اعلام نموده است. در سال ۲۰۰۰ در امریکاء ۲۸۷ میلیون طبیعت‌گرد. ۱۴/۲ میلیارد دلار درآمد و ۳۰۰ هزار شغل ایجاد نمودند. در سال ۱۹۹۵ در کنیاء ۸۲۰ هزار طبیعت‌گرد. ۱۴۰۰ میلیون دلار درآمد ایجاد نمودند. در صورت سرمایه‌گذاری در طبیعت گردی و اتخاذ تمهیدات و اقدامات لازم در زمینه‌هایی همچون: معرفی جاذبه‌های طبیعی انجام تبلیغات لازم در این زمینه و اصلاح ترکیب گردش‌گردان ورودی به کشور و افزایش درآمد سرانه گردش‌گری حل مشکلات و معضلات اساسی موجود در بخش, از جمله مشکلات سیاسی و فرهنگی -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۴ - مزیت‌های نسبی, محصولات. چالش‌های فرارو. نحلیل ‎.٩۱۷۷07‏ چشم‌انداز و آینده طبیع تگردی و ... ‎٩۳/۰۸/۰۷‏ ۹۳ جریان یافتن سرمایه‌گذاری دولتی, تعاونی و خصوصی و توانمندسازی آن‌ها در ایجاد تاسیسات اقامتی و پذیرایی و حمل و نقل و سرمایه‌گذاری در سایت‌ها و جاذبه‌های طبیعی, مسلماء سهم ایران از تعداد و درآمدهای بین‌المللی گردش‌گری به میزان قابل ملاحظه‌ای افزایش خواهد یافت. با این حال به نظر می‌رسد اقدام اساسی دولت در زمینه اجرای برنامه‌ها و سیاست‌های توسعه طبیعت‌گردی. در درجه اول بایستی ایجاد هماهنگی لازم بین دستگاه‌های مختلف مرتبط با منابع طبیعی باشد. آنگاه برای بهبود روند توسعه طبیعت‌گردی نسبت به ارتقاء جایگاه طبیعت‌گردی در ساختار سازمانی و اجرای کامل سیاست‌های طبیعت‌گردی, حمایت از بخش‌های غیردولتی و جوامع محلی و توانمندسازی آن‌ها برای سرمایه‌گذاری در طبیعت‌گردی و مدیریت سایت‌هاء احداث و تکمیل تاسیسات اقامتی, پذیرایی و میان‌راهی و مجتمع‌های تفریحی» و همچنین ایجاد زیرساخت‌های مورد نیاز به ویژه با مشارکت و سرمایه‌گذاری بخش خصوصی برای توسعه طبیعت‌گردی اقدام نماید. بر اساس مطالعات سند ملی طبیعت‌گردی, تعداد طبیعت‌گرد مورد انتظار با رعایت ظرفیت برد اکولوژیکی اعم از خارجی و داخلی در افق سال ۱۴۰۴ معادل ۲۲۳۶۸ هزار نفر خواهد بود که از این تعداد ۲۲ درصد مربوط به طبیعت‌گردان خارجی و ۷۸ درصد مربوط به طبیعت‌گردان داخلی است. -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- بررسی کاستی‌ها و کمبودهای مطالعاتی و اجرابی در زمینه ساماندهی جلوه‌های زیبای طبیعت و -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۵- بررسی کاستی‌ها و کمبودهای مطالعاتی و اجرایی در زمینه ساماندهی جلوه‌های زیبای طبیعت و ... ‎٩۳/۰۸/۰۷‏ ۹1۷ پ.۱-۵- کاستی‌ها و کمبودهای سیاست اجرایی در برنامه‌های پنج ساله توسعه بررسی‌های به‌عمل آمده گویای این واقعیت است که در برنامه‌های اول تا سوم طبیعت‌گردی نادیده گرفته شده بود. نکته قابل توجه در باره برنامه پنج ساله سوم هم این است که بخش طبیعت‌گردی هیچ‌گونه جایگاهی را در این برنامه بخود اختصاص نداده و هدف و سیاست مشخصی برای طبیعت‌گردی در آن ترسیم نشده بود. شاید در تدوین این برنامه این تفکر وجود داشته است که صنعت گردش‌گری هنوز در کشور به بلوغ لازم نرسیده و زمینه‌ای برای طرح افق‌های جدید در حوزه طبیعت‌گردی وجود نداشته و به همین دلیل این بخش در برنامه سوم از اولویت لازم برخوردار نگردیده بود. قانون برنامه چهارم» سیاست‌های مختلفی را در حوزه گردش‌گری مدنظر قرار داده بود. اما سیاست روشن و مشخصی در رابطه با طبیعت‌گردی در قانون و سند برنامه مشاهده نگردید. با این حال به منظور جلب مشارکت بخش خصوصی و تعاونی در فعالیت‌های گردش‌گری, سازمان میراث فرهنگی و گردش‌گری مکلف شد تا نسبت به صدور مجوز تامین اراضی مورد نیاز و واگذاری فعالیت‌های گردش‌گری به بخش‌های غیردولتی اقدامات لازم را انجام دهد. خلاء قابل توجه در برنامه چهارم این بود که در قانون برنامه و سند آن, هیچ‌گونه توجهی به نقش جوامع محلی در توسعه و مدیریت گردش گری نگردید. در حالی که به ویژه در حوزه طبیعت‌گردی سهم و نقش آنها انکارناپذیر است. به نظر می‌رسد دلیل عمده این عدم توجه از آنجا ناشی شده بود که در این برنامه نیز طبیعت‌گردی مورد عنایت جدی قرار نگرفته و پتانسیل‌های طبیعت‌گردی به فراموشی سپرده شده بود. معذالک تشکیل کمیته ملی طبیعت‌گردی در دولت و تصمیم به هماهنگ سازی تصمیمات سازمان‌های موثر در طبیعت‌گردی نقطه امیدی برای توسعه اصولی طبیعت‌گردی به وجود آورد. در برنامه پنجم» هرچند که به طبیعت‌گردی توجه خاصی شده و اهداف کمی معینی برایش تنظیم گردیده اما کماکان مدیریت غیرعلمی بر طبیعت‌گردی در کشور جریان دارد. و از چارچوب‌های اصولی و مدونی برای کاهش اثرات سوء بر محیط زیست طبیعی کشور برخوردار نمی‌باشد. لذا سازمان‌های متولی طبیعت همچون جنگل‌ها. مراتع و آبخیزداری و سازمان حفاظت محیط زیست از حضور گسترده بی‌برنامه گردش‌گران در طبیعت خرسند نیستند و آلودگی زیست محیطی و تخریب پوشش گیاهی راء از طریق گردش‌گری بی‌برنامه و بی‌ضابطه. تهدیدی جدی برای طبیعت کشور به شمار می آورند. پ.۳-۵- کاستی‌ها وکمبودهای مطالعاتی و اجرایی سازمان‌های موثر در طبیعت‌گردی بخش اعظم عرصه‌های مستعد طبیعت‌گردی در حوضه‌های آبخیز زاگرس و هزار مسجد در خراسان رضوی قرار دارد و این گونه عرصه‌ها عملا تحت اختیار صاحبان سامان‌های عرفی دامدار و عشایر هستند و لذا حضور بی برنامه طبیعت‌گردها -------- صفحهٔ بعد -------- ۹۸ ۱۳ راهنمای اکوتوریسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز قطعا با اشکالات عدیده‌ای روبرو خواهد شد. با شناسایی و ساماندهی ابعاد همکاری و مشارکت جوامع محلی در برنامه‌های طبیعت گردی و ارائه آموزش‌ها و تسهیلات لازم برای تعامل مناسب با گردش‌گران و استانداردسازی و ارتقای سطح کیفی خدمات گردش‌گری فرصت‌های جدیدی برای توسعه طبیعت‌گردی در اینگونه مناطق به وجود خواهد آمد. باید بپذیریم که تفاوت فاحشی بین استاندارد احداث واحدهای اقامتی و تفریحی, در طرح‌های آکوتوریستی و سایر طرح‌های طبیعت‌گردی وجود دارد. متاسفانه هنوز تعریف. تدوین و تعیین استانداردهای خدماتی مشخص و مورد توافق موسسات مرتبط با گردش‌گری و دستگاه‌های حاکمیتی طبیعت. برای واحدهای اقامتیء پذیرایی و حمل و نقل مستقر در مناطق و مسیرهای طبیعت‌گردی و سایر محل‌های مورد رجوع تورهای طبیعت گردی آرائه نگردیده. و نقش یکایک سازمان‌های موثر و مرتبط با طبیعت گردی و اکوتوریسم مشخص و منفک نمی‌باشد و بعضا تداخل در وظایف مشهود است. کاستی‌های اجرایی و مطالعاتی دستگاه‌های مربوطه. موید این ادعا می‌باشد: پ.۱-۲-۵- سازمان حفاظت محیط زیست انتخاب مناطق واجد جاذبه‌های طبیعت‌گردی مستلزم داشتن اطلاعات جامع است از وسعت. جمعیت. وضعیت و شاخصه‌های طبیعی, دسترسی‌هاء زیرساخت‌های اقتصادی, فرهنگی و قومی و گویش‌های متداول نظیر: مناطق چهارگانه سازمان حفاظت محیط زیست. تالاب‌های مهم سراب‌های مهم. آبشارهاء رودخانه‌هاء دریاچه‌هاء پارک‌های جنگلی, قرق‌های پرجاذبه و محیط‌های کوهستانی با جاذبه‌های ورزشی نظیر اسکی و سنگ‌نوردی و... به تفکیک نواحی رویشی پنجگانه. حوضه‌های آبخیز و محورهای اصلی گردش‌گری. هرچند که مناسب‌ترین عرصه‌های طبیعت گردی را باید در مناطق بکر و طبیعی واجد جاذبه‌های آکوتوریستی جستجو نمود اما با توجه به وسعت زیاد عرصه‌های خشک کشور و پراکندگی جاذبه‌هاء بعضا احداث پارک‌های جنگلی دست‌کاشت نیز موجب حفظ تنوع زیستی و منظر اطراف گردیده و رضایت طبیعت گردان داخلی را فراهم نموده است. در هر صورت گفته می‌شود که گردش‌گران بین‌المللی, بیش‌تر خواهان بازدید از پارک‌های ملی هستند و برای پارک‌های جنگلی, بیش‌ترین تعداد بازدیدکننده را باید در بین گردش‌گران داخلی جستجو نمود. تورهای طبیعت گردی برای بازاریابی و کسب درآمد بیش‌ترء اغلب به دنبال گردش‌گران خارجی هستند و لذا طبیت گردان داخلی تاکنون بدون هماهنگی با تورها سفر به طبیعت را راسا انجام داده, ابدا فرصتی برای آموزش توسط راهنمایان نداشته‌اند. سازمان حفاظت محیط زیست. مناطق چهارگانه قابل بهره‌گیری در فعالیت‌های طبیعت‌گردی را به‌شرح زیر شناسایی کرده است: پارک‌های ملی پناهگاه‌های حیات‌وحش -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۵- بررسی کاستی‌ها و کمبودهای مطالعانی و اجرایی در زمینه ساماندهی جلوه‌های زیبای طبیعت و ...۰ ‎٩۳/۰۸/۰۷‏ ۹۹ مناطق حفاظت‌شده تاکنون نقش اصلی سازمان مزبور صرفا حفاظت فیزیکی از طبیعت این مناطق بوده و همواره از حضور کنترل نشده گردش گران در آنها ممانعت نموده است. از طرف دیگر ملحق شدن به اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (111۳71)» کشور را ملزم نموده تا توصیه‌های آن اتحادیه بین‌المللی را در خصوص نحوه استفاده از مناطق چهارگانه و حفظ گونه‌های مورد تهدید و در خطر انقراض به‌کار گیرد. در صورت حضور گسترده گردش‌گر در این مناطق, به ناچار باید از خدمات و سرمایه‌گذاری بخش خصوصی استفاده عهده بهره‌برداران طرح طبیعت گردی گذاشته شود. اما خلاً قانونی در این بخش مانع هرگونه انعقاد قرار داد بین محیط زیست و سرمایه‌گذار می‌گردد زیرا عملا محیط زیست خود نماینده قانونی دولت و مالک عرصه نمی‌باشد. پ.۲-۲-۵- سازمان جنگل‌هاء مراتع و آبخیزداری کشور تاکنون تعداد ۳۲۳ فقره پارک جنگلی در کشور احداث شده است که از این تعداد ۳۳ درصد آنها را پارک‌های جنگلی طبیعی و ۶۷ درصد را پارک‌های جنگلی دست‌کاشت تشکیل می‌دهند. البته پارک‌های جنگلی طبیعی, به دلیل شرایط طبیعی و جغرافیائی, بیش‌تر در استانهای شمالی کشور متمرکز گردیده و در واقع از ۱۰۶ پارک جنگلی طبیعی, چیزی معادل ۸۷ پارک جنگلی طبیعی در شمال کشور ایجاد گردیده است. از طرف دیگر اغلب پارک‌های جنگلی دست کاشت. از ابتدا با هدف ایجاد پارک جنگلی جنگلکاری نشده‌اند و به عبارت دیگر, نه در انتخاب محل به شاخص‌های ذیربط توجه شده و نه در هنگام کاشت نیز موارد تنوع گونه‌ای مورد لحاظ قرار گرفته. و بسیاری از آنها تنها با احدث چاه آب تا حدی برای استفاده گردش‌گر آماده شده است. اما بغیر از بوستان‌های روستایی در بقیه تقریبا جوامع محلی نقشی در اجرا و نگهداری نداشته‌اند و اگر جدیت برای نیل به اهداف اکوتوریسم صورت گیرد. اکثر آنها از فهرست مناطق مناسب حذف می‌گردند. هرچند که باید گفت ؛ طبیعت‌گردی در پ.۳-۲-۵- سازمان میراث فرهنگی, صنایع دستی و گردش‌گری در چند سال اخیرء سازمان میراث فرهنگی و صنایع دستی و گردش‌گری نیز در راستای اهداف خود اقدام به انجام مطالعات دامنه‌دار تفصیلی و اجرایی در کل کشور نموده اما مجریان این گونه طرح‌ها به دلیل عدم آماده‌سازی اولیه قانونی و عرفی و بروز مشکلات اجتماعی بعضا قادر به اجرای تعهدات طرح مصوب نگردیدند. -------- صفحهٔ بعد -------- ی ۳/0 راهنمای اکوتوریسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز شاید مشکل را باید در موازی کاری‌ها جستجو نمود. در واقع بخش عظیمی از کشور دارای مطالعات طبیعت‌گردی است که بعضا به صورت موازی در سازمان‌های دیگر هم در حال اجراست. گردش‌گری تا حدودی این مطلب را روشن می‌نماید: پ.۱-۳-۲-۵- مطالعات امکان‌سنجی طرح شناسایی و طبقه‌بندی پارک‌های جنگلی کشور به منظور بهره‌برداری اکوتوریسم پروژه راهنمای ارتقاء توسعه طبیعت‌گردی در پارک‌های جنگلی سی سنگان و نور در منطقه حفاظت شده البرز مرکزی طرح جامع طبیعت‌گردی صفارود مطالعات تفصیلی محور گردش‌گری قشلاق گریزه ساماندهی و بهسازی آبشارهای استان لرستان طرح گردش‌گری تالاب انزلی انجام مطالعات جامع امکان‌سنجی و آماده‌سازی اکوموزه ورزغان (منطقه ارسباران)» به عنوان طرح پیشتاز برای توسعه اکوموزه‌ها با بالاترین استانداردهای جهانی تهیه برنامه عمل اکوتوریسم در تالاب‌های کشور با اولویت دریاچه ارومیه. دریاچه زریوار و گهر و تالاب انزلی طرح ساماندهی و تدوین استفاده از محورها و جاذبه‌های طبیعی واقع در حوزه تاثیرگذار شهرهای بزرگ کشور با اولویت تهران ایجاد شبکه بازاریابی محلی و ساماندهی و استانداردسازی ارائه خدمات اقامتی و سایر محصولات گردش‌گری از سوی جوامع محلی و عشایری طرح جامع مدیریت مناظر فرهنگی- طبیعی شهری, با اولویت شهر اصفهان, شهر شوشتر و مجموعه سلطانیه و تهران طرح جامع مدیریت مناظر فرهنگی- طبیعی برون شهری با اولویت مجموعه تخت سلیمان و مجموعه دشت مرودشت ا(پارسه- پاسارگاد) پ.۲-۳-۲-۵- مطالعات محور گردش‌گری طرح جامع محور گردش‌گری بندر ارومیه تا سه راهی رازان طرح جامع محور گردش‌گری کوهرنگ و مسجد سلیمان طرح جامع محور گردش‌گری کوهرنگ مسجد سلیمان- شوش -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۵- بررسی کاستی‌ها و کمبودهای مطالعانی و اجرایی در زمینه ساماندهی جلوه‌های زیبای طبیعت و ...۰ ‎٩۳/۰۸/۰۷‏ ۱۰۱ طرح جامع گردش‌گری محور زاینده رود طرح جامع محور گردش‌گری جاده ساحلی بندر گلمانخانه کوه زنبیل طرح جامع محور گردش‌گری شرق تهران طرح جامع محور گردش‌گری آروند- کارون طرح جامع محور گردش‌گری جاده ساحلی کاظم خان پ.۳-۳-۲-۵- مطالعات منطقه نمونه گردش‌گری طرح جامع منطقه نمونه گردش‌گری پارک طبیعی دماوند طرح جامع منطقه نمونه گردش‌گری کوهرنگ طرح جامع منطقه نمونه گردش‌گری جنگل‌های حرا طرح جامع منطقه نمونه گردش‌گری فارور و هندورابی طرح جامع منطقه نمونه گردش‌گری گنو طرح جامع منطقه نمونه گردش‌گری گیسوم طرح جامع منطقه نمونه گردش‌گری خلیج میانکاله طرح جامع منطقه نمونه گردش‌گری دامنه‌های شیرکوه طرح جامع منطقه نمونه گردش‌گری دریاچه ارومیه طرح جامع منطقه نمونه گردش‌گری پارک بوجه خمین طرح جامع منطقه نمونه گردش‌گری طالقان طرح جامع منطقه نمونه گردش‌گری چشمه اعلی دماوند طرح جامع منطقه نمونه گردش‌گری شمخال و باجگیران طرح جامع منطقه نمونه گردش‌گری طارم طرح جامع منطقه نمونه گردش‌گری زیبا تپه طرح جامع منطقه نمونه گردش‌گری می‌رود بابلسر طرح جامع منطقه نمونه گردش‌گری آبگرم آوج پ.۴-۳-۲-۵- مطالعات قطب گردش‌گری طرح جامع قطب گردش‌گری دریاچه گهر طرح جامع قطب طبیعت‌گردی صفارود -------- صفحهٔ بعد -------- ۲ ۳۳ راهنمای اکونور یسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز طرح جامع قطب گردش‌گری تالاب انزلی طرح جامع قطب گردش‌گری جزیره مینو و تالاب شادگان طرح جامع قطب گردش‌گری دریاچه ولشت طرح جامع قطب گردش‌گری آبشار مارگون طرح جامع قطب گردش‌گری تالاب امیر کلایه طرح جامع قطب گردش‌گری سبلان طرح جامع قطب گردش‌گری ارسباران طرح جامع قطب گردش‌گری اورامانات طرح جامع قطب گردش‌گری خوشاکو طرح جامع قطب گردش‌گری ماکو- چالدران طرح جامع قطب گردش‌گری دره یوسف خان و سد تبارک آباد طرح جامع قطب گردش‌گری فردوس طرح جامع قطب گردش‌گری لاخ مزار بیرجند طرح جامع قطب گردش‌گری سد کرخه طرح جامع قطب گردش‌گری خبرکرمان طرح جامع قطب گردش‌گری سرچشمه محلات پ.۳-۵- جمع‌بندی به هرحال طبیعت‌گردی یک فعالیت فراسازمانی» و نیازمند امکانات زیربنایی و هدایت و آموزش می‌باشد. خوشبختانه, مطالعات اولیه کمیته ملی طبیعت‌گردی نشان داد که کشور نیازمند اجرای راهبردهای اجرایی مشروحه زیر است: راهبرد تامین زیرساخت‌های طبیعت گردی. راهبرد ظرفیت‌سازی و ارتقای مهارت و آموزش متصدیان و دست‌اندرکاران طبیعت گردی. راهبرد اطلاع رسانی» ترویج و تبلیغ طبیعت‌گردی. راهبرد کنترل کیفیت و تدوین مقررات. ضوابط و استانداردها. راهبرد مطالعات. پژوهش و طراحی طبیعت‌گردی. اما متاسفانه این راهبردها هنوز به مرحله اجرا نرسیده و وظایف و نقش سازمان‌های مرتبط و تاثیرگذار در طبیعت گردی, تعیین و قانونی نگردیده است. -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۵- بررسی کاستی‌ها و کمبودهای مطالعاتی و اجرایی در زمینه ساماندهی جلوه‌های زیبای طبیعت و ... ‎٩۳/۰۸/۰۷‏ ۳ شاید بیش‌ترین تاثیرات سوی ناشی از عدم اجرای صحیح راهبرد اول (انتخاب نامناسب مکان و یا ساخت و ساز در حوضه‌های آبخیز واجد جاذبه‌های طبیعت‌گردی) باشد. از این‌رو انجام نظارت و پایش مستمر و مهم‌تر از همه اجرای راهبرد چهارم, با تدوین ضوابط و استانداردها می‌تواند بیش‌ترین اثربخشی را در ساماندهی جلوه‌های زیبای طبیعت و حتی حفظ تنوع زیستی و مناظر ایفا نماید. اماء کشورمان هنوز واجد مراکز مطالعاتی و پژوهشی در این رشته نیست و دوره‌های تکمیلی آموزش‌های دانشگاهی, متناسب با نیازهای حال و آینده این صنعت برقرار نگردیده است. متاسفانه هنوزء جایگاه قانونی برای هماهنگی اولیه انتخاب مکان و نوع طراحی طبیعت‌گردی مشخص نگردیده است و اگرچه علی الظاهرء کمیته ملی طبیعت‌گردی تا قبل از رکود فعالیت‌هایش, متولی این امر بوده ولی هیچ‌گاه این مهم در واقع هر پروژه طبیعت گردی. آن هنگام از پایداری مطلوبی برخوردار خواهد بود که بتواند بین سه عامل موئثر: گردش گر سرمایه‌گذار و دستگاه متولی و محافظ عرصه تعادل برقرار نماید. تعین نوع سازه و انتخاب نوع تاسیسات و تجهیزات گردش‌گری در عرصه تفرج متمرکزء اغلب تابع سلایق گوناگون کارشناسی بوده لذا افراط و تفریط در این کار زیاد دیده می‌شود. از این رو برای نیل به پایداری باید ترتیبی اتخاذ گردد که طرح‌های طبیعت‌گردی از اصلوب و استاندارد متنوع طراحی برخوردار گردند. به‌طوری که بسته به موقعیت و نوع و درجه جاذبه و این که پوشش گیاهی ایجاد شده طبیعی است یا مصنوعی, طوری طراحی شود که سطح و نوع تجهیزات با توجه به نکات برشمرده در فوق, کمبودها و کاستی‌های مطالعاتی و اجرایی برای ساماندهی جلوه‌های زیبای پ.۱-۳-۵- کمبودهای قانون و مقررات ضرورت تدوین نظام نامه همکاری و تعامل دستگاه‌های اجرایی مرتبط با طبیعت گردی, به منظور جلوگیری از موازی کاری در اجرا و مطالعه و تسریع و تسهیل اجرای طرح توسط بخش خصوصی. بررسی و رفع معضلات حقوقی و قانونی مناطق چهارگانه. جهت انعقاد قرارداد با بخش خصوصی و اجرای طرح‌های توسعه طبیعت‌گردی توسط سازمان حفاظت محیط زیست ضرورت تدوین و تصویب استانداردهای احداث بنا و تجهیزات مجاز در تمامی طرح‌های طبیعت گردی. -------- صفحهٔ بعد -------- ۴ ۳/۷ راهنمای اکوتوریسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز تعیین تکلیف مدیریتی جنگل‌ها و مراتع محدوده و حاشیه شهرها و روستاهاء برای توسعه طرح‌های طبیعت گردی و تفکیک انواع پارک‌های احداث شده توسط سازمان جنگل‌ها مراتع و آبخیزداری کشور با توجه به منشاً پوشش گیاهی و موقعیت محدوده شهر و روستا. اصلاح شرایط پیمان در معاملات دولتی» و امکان‌پذیری انعقاد قرارداد با مجریان محلی و لزوم بهره‌گیری از مقررات 807 (اجراء بهره‌برداری» انتقال) برای ایجاد انگیزه در سرمایه‌گذار و حفاظت کیفی انفال. معافیت کامل یا محدود از پرداخت مالیات بردرآمد پروژه‌های کوچک طبیعت گردی, که عمدتا به‌وسیله بخش خصوصی محلی و صاحبان عرف سرمایه‌گذاری خواهد شد برای چند سال و اجازه دادن به آنها که بتوانند در شرایط مطلوب. هزینه استهلاک سرمایه و دارایی خود را از بدهی مالیاتی شان کسر کنند. فعالیت‌های طبیعت گردی و خدمات مرتبط با آن. و چند منظوره کردن طرح‌های مدیریت و حفاظت منابع بازبینی و اصلاح قوانین و مقررات و نظام مدیریت سواحل شمالی و جنوبی و آب‌های داخلی کشورء به منظور توسعه طبیعت گردی با رعایت استانداردهای علمی و فنی ناظر بر مدیریت ویژه منطقه ذیربط (تعیین تکلیف اراضی زیر دریا). پ.۲-۳-۵- کمبود زبرساخت‌های اجرابی لزوم ایجاد و تاسیس یک دستگاه نظارتی و هدایتگرء با توجه به ماهیت فراسازمانی طبیعت‌گردی. لزوم حفاظت و ذخیره اراضی همجوار در خارج از محدوده جاذبه‌های طبیعت‌گردی و پارک‌ها برای توسعه زیرساخت‌های طبیعت گردی. تجهیز و آماده‌سازی تشکل‌های محلی, سازمان‌های غیردولتی و بخش خصوصی برای مشارکت در برنامه‌ریزی» توسعه. مالکیت و مدیریت منابع, تسهیلات و خدمات طبیعت‌گردی و واگذاری امور به آنها در چارچوب قوانین موجود تامین زمین و سایت اولیه برای ایجاد و توسعه جاذبه‌های طبیعی, بصورت رایگان و یا با قیمت‌های متعادل, و ایجاد زیرساخت‌های اولیه نظیر را آب. برق» سیستم فاضلاب و غیره به صورت رایگان یا بسیار ارزان قیمت توسط دولت جلب مشارکت مردم. در ایجاد تاسیسات و تجهیزات میزبانی در مقیاس کوچک و کم‌هزینه. با استانداردهای مناسب. و ارانه خدمات گردش‌گری توسط مردم در مناطق روستایی» و تشویق آنهابه اختصاص بخشی از منازل مسکونی برای اقامت گردش‌گران اعطای تسهیلات ارزان قیمت بانکی, به بخش‌های غیردولتی جهت ایجاد تاسیسات و امکانات اقامتی, پذیرایی, تفریحی و خدماتی گردش‌گری در جوار قطب‌ها و جاذبه‌های طبیعی که آماده جذب سرمایه شده‌اند و پرداخت -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۵- بررسی کاستی‌ها و کمبودهای مطالعانی و اجرایی در زمینه ساماندهی جلوه‌های زیبای طبیعت و ...۰ ‎٩۳/۰۸/۰۷‏ ۵ قسمتی از کارمزدهای بانکی توسط دولت. برای سرمایه‌گذاری‌هایی که در مناطق محروم یا کم‌تر توسعه یافته انجام می‌گیرد. لزوم برقراری آموزش‌های غیر رسمی, برای جوامع محلی و راهنمایان طبیعت‌گردی به عنوان شرط اجرای طرح. ساماندهی تشکیلات مناسب تحت عنوان مرکز ملی مطالعات طبیعت‌گردی با همکاری دانشگاه‌ها و کلیه دست‌اندرکاران دولتی و غیر دولتی» به منظور ورود دانش طبیعت‌گردی و بومی نمودن فن‌آوری‌های جدید و مدل‌های طراحی و پایش طبیعت. ایجاد کمپ‌ها و پایگاه‌های موقت یا دائم در مناطق کویری, بعنوان اقدامی اثربخش در توسعهه محصولات کویرنوردی و عبور از صحراها و یا مسیرهای بیابانی پ.۳-۳-۳- کمبودهای مطالعاتی لزوم تهیه بانک اطلاعات و نقشه جامع تنوع اقلیمی و جاذبه‌های طبیعت‌گردی کشور راه‌های دسترسی و زیرساخت‌های موجود. ظرفیت‌های طبیعت‌گردی در محورهای اصلی و فرعی, گردش‌گاه‌ها و پارک‌های طبیعی, به منظور شناسایی, اولویت‌بندی» آماده‌سازی و معرفی قطب‌های طبیعت‌گردی کشور و فراهم آوردن زمینه برای توسعه امکانات متناسب با قابلیت‌های این قطب‌ها. لزوم یکپارچه‌سازی شرح خدمات انواع مطالعات طبیعت‌گردی در سازمان‌های ذیربط و تصویب طرح‌ها در لزوم تصویب ضوابط و معیارهای فنی اجرای طرح‌های طبیعت گردی توسط سازمان‌های مرتبط در محدوده اراضی و عرصه و اعیانی‌های تحت اختیار. لزوم اجرای طرح‌های احیاء ساماندهی, آماده‌سازی و بهره‌برداری از جاذبه‌های طبیعت‌گردی کشور با مشارکت سازمان‌های مرتبط. لزوم ارائه ضوابط معیارهاء شاخص‌ها و استانداردهای مناسب تورگردانی طبیعت و نحوه اعطای برچسب ( هداما 500) توسط سازمان میراث فرهنگی صنایع دستی و گردش‌گری برای کنترل آژانس‌های طبیعت‌گردی و توسعه تورهای طبیعت‌گردی بویژه تورهای داخلی. -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- تدوین راهنمای فنی مکان‌ یابی سایت برای انواع طبیعت گردی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- پ.۱-۶- راهنمای فنی مکان‌یابی گردش‌گاه (پارک) اساسا انتخاب منابع تفرجی مناسب طبیعت‌گردی در وهله نخست. وابسته به معیارهایی عمومی منطبق با خصلت و ماهیت محیط‌های طبیعی و بکر به شرح زیر است: طبیعی بودن بکر بودن (دست نخوردگی) ویژگی‌های زیبا شناختی وجود پوشش گیاهی وجود مجموعه جانوری اما آنچه ترکیب و آمیختگی معیارها برای گزینش مناطق تفرجی در طبیعت را با دشواری همراه می‌کند شق دوم و شاید اصلی طرح‌ریزی گردش‌گری و به عبارتی خواسته مردم (گردش‌گر) است. به عبارت دیگر برقراری شرایط منطبق با عادات فرهنگی گردش‌گران: آداب تغذیه. تفریح و بازی‌ها: در واقع تمایل مردم برای استفاده از منطقه‌ای طبیعی به عنوان تفرج‌گاه عامل تعیین کننده‌ای است که می‌تواند آن را به منبع تفرج‌گاهی " تبدیل نماید. پ.۱-۱-۶- قابلیت‌ها و محدودیت‌های محیط زیستی و اجتماعی و فرهنگی 1- 01000۲ 1۵0۲۵۵110 6۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۰ ویژگی‌های اجتماعی ویژگی‌های فرهنگی چشم‌اندازهای انسان ساخت موجود های آبخیز یج برودتث حرارت -------- صفحهٔ بعد -------- پ.۲-۱-۶- مزیت‌های نسبی قابل استناد اکوسیستم‌ها برای اهداف گوناگون اکو تور یسم بررسی تجربیات جهانی. اعم از استرالیا و هندوستان و برخی مطالعات داخلی در مناطق حفاظت‌شده. ساحلی, بیابان سیمای فیزیکی سرزمین, اقلیم» منابع آب. پوشش گیاهی. خاک. حیات‌وحش, حساسیت محیط. اهمیت تفرج‌گاهی. ویژگی‌های اقتصادی, ویژگی‌های اجتماعی, سیمای فرهنگی تاریخی و جنبه‌های مدیریتی» (مشتمل بر ۴۱ زیر معیار) برای گزینش مناطق مناسب طبیعت گردی برای گزینش سایت در طرح‌های طبیعت گردی مورد استفاده قرار گرفته‌اند لیکن اهمیت همه آزها در انواع طبیعت گردی یکسان نبوده است. مثلا در تجربیات [1۳۳]] (برای پارک‌های ملی) مواردی همچون حیات‌وحش و کیفیت زیستگاه به‌طور مفصل مورد بررسی قرار می‌گیرد و یا تجربیات 7۲۵۲۳01۵۷ [12302 (در مناطق بیابان) سیمای فرهنگی و همچنین نوع منابع آب اهمیت داشته و در تجربیات دکتر نوری (برای مناطق ساحلی) بعضا موارد مدیریتی نظیر زیرساخت‌ها بیش‌تر از بقیه مد نظر بوده است. جدول (پ.۲-۶) معیارهای تجربیات جهانی و در مجموع مزیت‌های نسبی مورد استناد برای چند نوع طبیعت‌گردی متفاوت را در مقایسه با یکدیگر نمایان, و در ستون انتهایی جدول با توجه به شرایط اقلیمی و تنوع فرهنگی و توپوگرافیک حوضه‌های آبخیز کشورء مدل مناسب حوضه‌های آبخیز را که برگرفته از مدل پیشنهادی کمیته ملی لازم به توضیح است که کمیته ملی طبیعت گردی در سال ۱۳۸۶ با استناد به مطالعات موجود در سازمان جنگل‌ها مراتع و آبخیزداری کشورء نظیر طرح‌های مدیریت بهره‌وری پارک‌های جنگلی» پارک طبیعت و پارک‌های کویری و زون‌بندی‌های صورت گرفته در مناطق چهارگانه سازمان حفاظت محیط زیست و همچنین مطالعات مناطق نمونه طبیعت گردی در سازمان میراث فرهنگی صنایع دستی و گردش‌گری. مدل مناسبی را برای انتخاب سایت‌های طبیعت در کشور با تکیه بر انواع جنگل, مرتعء کوهستان و حوضه‌های آبخیز کشور آرائه نموده است. جدول پ.۲-۶- مقایسه مزیت‌های نسبی مورد استناد برای اهداف طبیعت‌گردی ۳۳:1 زنشه ۱1 2 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ یس 2 ادامه جدول پ.۲-۶- تنوع حساسیت گونه منافع کلان اقتصادی - ملی منافع اقتصادی-محلی کاربری اراضی زد مخاطرات محیطی عوامل تهدید فعالیت‌های پشتیبانی منابع تفرجی آرای گردش گران ۱ 0 مب تَ ۷ ۳۳1 ناهن نا حفاظت‌شده) ۹1۳ راهنمای اک ی مورد استناد برای ای 2 1۱6۳ (پارک‌های ملی) 4های | تفرج در حنگل‌ها و مراتع -------- صفحهٔ بعد -------- ۱ ها :2 ز راهنمای فنی مکان‌پابی سایت ادامه جدول پ.۲-۶ فعالیت‌های پشتیبانی منابع تفرجی اخص‌ها و معیارهای گز: برای انواع طبیع تگرد ۳۳01 ناهن نا حفاظت‌شده) نش مکان گردس ی ‎٩۳/۰۸/۰۷ ی مورد استناد برای اه 2 ,1۱6۳ (پارک‌های ملی) ۳ تفرج در جنگل‌ها و مراتع -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۴ با توجه به فاکتورهای فاکتورهای فاکتورهای اجتماعی و اقتصادی عیارهای اصلی و ذ شرح جدول (پ. جدول پ.- معیار فرعی آب و هوا وضعیت زمین پوشش گیاهی حیات‌وحش جذابیت‌های طبیعی > م‌انداز نبود آفات 0 امراض وضعیت اقتصادی دیدگاه مردم بومی وجود پارک مشابه امکان توسعه در آینده وضعت مواد و 27 ۰۰ 27 27 مصالح مورد نیاز ۷ م۳ 33333333333333 ی و توپوگرافیک و جمع‌بندی مء رعی و شاخص‌های گزینش مکار ۳-۶ شاخص‌های انتخاب محل برای ّ فاصله از جاده بین شهری فاصله از مناطق مسکونی موثر فاصله از اماکن عمومی اعتبارات سازمان مجری امکانات آبرسانی دسترسی به مصالح در فصل کار ۱ راهنمای اکونور یسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز یارهای گزینش مکان گردش‌گاه با اهداف گوناگون, طبیعت‌گردی در حوضه‌های آبخیز کشور کاهش احتمال وقوع رگبار. سیل گیر بودن کاهش احتمال وقوع زیاد. متوسط. کم زلال, نیمه زلال, گل آلود. خیلی گل آلود سنگلاخی. شنی. ماسه‌ای. هیدرومورف ملایم. تند کم‌تر از ۳۰ ۳۰ تا ۰۱۲۰ بیش از ۱۳۰ سانتی متر کم‌تر از ۱۰۰ ۱۰۰ تا ۳۰۰ بیش از ۳۰۰ متر به از هر هکتار مساحت تفرجی ۰۲/۷ ۲ تا ۲/۷ و کم‌تر از ۲ لیتر در دقیقه کم‌تر از ۰۲ ۲ تا ۵ ۵ تا ۱۵۰۱۵ تا ۵۰ درصد صاف و ناصاف ؛ زهکشی مناسب و نامناسب کم‌تر از ۵۰ ۲۰۱۰۵ تا ۰ بیش از ۱۹۹۰۰ کم‌تر از ۱۹ ۱۰ تا ۲۵ ۲۵ تا ۵۹ ۵۰ تا ۷۰ بیش از ۷۹ کم‌تر از ۲۵ ۲۵ تا ۵۰ ‎۵٩‏ تا ۷۵ بیش از ۷۵ تعدد پدیده‌های طبیعی تا ۱ کیلومتر. ۱ تا ۱۰ کیلومتر. بیش از ۱۶ کیلومتر کم‌تر از ۴۵. ۴۵ تا ۰۱۸۰ ۱۸۹ تا ۳۶۰ درجه تنوع و درجه تراکم کم‌تر از ۵ ۵ت۰۲۰۱ بیش از ۲۰ کیلومتر تا ۶۵ ۲۰۰۱۲ تا۴۰۰. بیش از ۴۰۰ کیلومتر تا ۳۰ ۳۰ تا ۸۰ بیش از ‎۸٩‏ کیلومتر تا ۳۰ کیلومتر. بیش از ۳۰ کیلومتر -------- صفحهٔ بعد -------- مکان‌های مستعد تفرج متمرکز و گسترده تواما و در مقیاس کلی مورد توجه قرار گیرند. به این ترتیب معیارهای گزینش هریک برای توسعه فیزیکی و جذب طبیعت‌گرد به شرح زیر اعلام می‌گردد: پ.۲-۶- معیارهای زون تفرج گسترده در طبیعت‌گردی اصولا زون تفرج گسترده» بی نیاز از اختصاص تسهیلات ۳ امکانات پر هرینه و ویژزه است. ناگفته نماند که مطلوبیت توسعه فیزیکی برای تفرج گسترده در طبقات شیب کم‌تر از ۱۵ درصد و با میانگین حرارت ۱ نا ۲۵ درجه سانتیگراد و وجود منابع آب با دبی حداقل ۵ لیتر به ازای هر نفر در روز تامین می‌گردد. شاید مهم‌ترین عامل کشف محدودیت‌های طبیعی که برخی خطرساز نیز هستند و همچنین توجه به جنبه‌های امنیتی (از بعد اجتماعی) تنها به منظور آگاه ساختن گردش‌گران است که در این حوزه شامل اکوتوریست‌ها خواهد بود. بد هی است تهیه نقشه از گستره منطقه گردش‌گری و آگاهی از محدودیت‌های طبیعی به‌ویژه وضصعیت آب شرب و بهداشتی. مکان‌ها و زمان‌های وقوع رخدادهای طبیعی خطر ساز و توام با خطرء همچون وقوع طوفان و تندباد. امواج سهمگین. نواحی مستعد به رانش و لغزش زمین, نواحی در معرض صاعقه. ماکزیمم و مینیمم‌های مطلق دمایی» نواحی در معرض سیلاب. ماسه‌های روان ناپایدار و دامنه‌های بهمن خیز نقش مهمی در اجرای مطلوب فعالیت اکوتوریستی از راهکارهای هماهنگ سازی فعالیت اکوتوریستی با جنبه‌های اجتماعی مناطق طبیعی کشور است. پ.۳-۶- معیارهای زون توسعه فیزیکی برای تفرج متمرکز طبیعت‌گردی زون توسعه فیزیکی که بر اساس روش پهنه‌بندی و به عبارت بهتر آرزیابی واحدهای زیست‌محیطی به عنوان زون تفرج یا گردش‌گری متمرکز انتخاب می‌شود باید از ویژگی‌های زیر برخوردار باشد: پ.۱-۳-۶- ار تفاع ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۶ 7ثچ راهنمای اکونوریسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز پ.۲-۳-۶- جهت جغرافیایی توسعه فیزیکی مطلوب برای تفرج تابستانه با جهت‌های شرقی و شمالی و برای تفرج زمستانه جهت‌های جنوبی و غربی است. جهت‌های جغرافیایی جنوبی و غربی (تابستانه و بهاره) و شرقی و شمالی (زمستانه) برای این منظور مناسب نیست. مطلوبیت هر منطقه برای توسعه فیزیکی تفرج متمرکز در طبقات شیب کم‌تر از ۵ درصد تامین می‌شود. پ. ۵-۳-۶- خاک‌شناسی خاک‌هایی با بافت لومی و شنی» شنی لومی رسی» رسی لومی و لومی رسی به ترتیب از مناسب‌ترین نوع خاک برای تفرج برای توسعه فیزیکی مطلوب در پارک‌های جنگلی طبیعی لازم است که در زمان استفاده» متوسط دمای ماهانه بین ۱ تا ۳۰ درجه سانتیگراد باشند. هرچه تعداد ماه‌هایی که دارای این دما باشد افزایش یابد سطح تقاضای تفرج‌گاهی نیز همجنین لازم است تعداد روزهای آفتابی ۷ تا ۱۵ روز در ماه» درصد رطوبت نسبی ماهانه در زمان استفاده بین ۲۵ تا ۰ درصد باشد. درضمن میزان ابرناکی ماهانه در زمان استفاده نیز تنها بین ۱/۵ تا ۲/۵ درصد قابل پذیرش است. پ.۷-۳-۶- فرسایش پذیری اراضی تثبیت شده و یا اراضی که حساسیت آزها نسبت به فرسایش پذیری کم است. شرایط مطلوب توسعه فیزیکی را فراهم می‌آورد. -------- صفحهٔ بعد -------- پ.۸-۳-۶- پوشش گیاهی سطح زمین بیش‌تر از انواع تک‌لپه‌ای‌ها باشد. در شرایطی که زون تفرج‌گاهی از تراکم ۲۰ تا ۴۰ درصد درختان و ترکیب گونه‌ای تک‌لپه‌ای‌ها و دولپه‌ای‌ها به ننسبت تقریبا برابر برخوردار است نیز باز هم از لحاظ تفرج متمرکز محدودیتی وجود ندارد. اما چنانچه تراکم درختان کم‌تر از ۰ درصد یا بیش‌تر از *۸ درصد و ترکیب گونه‌ای نیز عمدتا شامل دولیه‌ای‌ها و گیاهان خشبی یا بوته‌ای چوبی و خاردار پ.۹-۳-۶- حیات‌و حش زون توسعه فیزیکی برای تفرج متمرکز باید از زیستگاه‌های حساس به دور باشد. همچنین موجودیت این زون نباید خللی بر زیستگاه‌های حساس مجاور به وجود آورد. پ. ۱۱-۳-۶- چشم‌اندازها مکانیزم خاص هر یک از چشم‌ها و موقعیت آن. دارای تاثیرات ویژه‌ای در نحوه دیدن و درک مناظر است. به این ترتیب که هر چند هر دو چشم در آن واحد بر روی یک تصویر تمرکز پیدا می‌کند ولی هر یک از چشم‌های راست و چپ به‌طور جداگانه و کمی متفاوت از یکدیگر عمل می‌کند. یک چشم به صورت مستقیم و چشم دیگر غیر مستقیم و تحت دید وی قرار گیرد. بنابراین برای ترسیم مناظر و مرایا (پرسپکتیو) منطبق با زاویه طبیعی انسان» باید جسم در مخروط ناظر به دو عامل فاصله از منظره و زاویه اشعه‌ها از یکدیگر بستگی دارد. به این ترتیب عمق میدان دید و زاویه دید از مهم‌ترین عوامل در ارزشگذاری انسان و کسب لذت او از چشم‌اندازها محسوب می‌شوند. به همین منظور می‌توان از جدول (پ.۴-۶) برای اآرزش گذاری کمی عمق و زاویه دید استفاده نمود: -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ ۳۳ راهنمای اکونور یسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز جدول پ.۴-۶- امتیاز حاصل از اثر زاویه و عمق میدان دید برای ارزیابی منظر امتیاز طبقات زاویه دید(به درجه) الک و ال مس ال ال ال سس پ.۱۱-۳-۶- منابع آب کمیت و کیفیت آب یکی از مولفه‌های مهم در توسعه فیزیکی گردش گاه‌های طبیعی محسوب می‌شود. مطلوبیت هر ناحیه برای توسعه فیزیکی از طریق ۲۳ تا ۴۰ لیتر آب در روز (بدون تسهیلات اقامت شبانه) ممکن خواهد بود. پ.۱۳-۳-۶- زیرساخت‌های گردش‌گری موجود در این ارتباط می‌توان به جاده‌های قابل دسترسی, نظم مکانی آبادی‌ها و سکونت‌گاه‌های انسانی, منابع تفرجی انسانی به‌ویزه سازه‌ها تاسیسات رفاهی (انواع اقامتگاه‌ها و سرویس‌های مربوطه) بهداشت و درمان. ارتباطات و یادمان‌های تاریخی پ. ۱۳-۳۲-۶- فاصله از آب‌های سطحی به دلیل این که رودخانه‌ها خود یک منبع تفرجی محسوب می‌شوند. در تفرج گسترده رعایت حریم و فاصله از آنها مطرح نیست. ولی در تفرج متمرکز باید حریم رودخانه مورد توجه قرار گیرد. پ.۱۴-۳-۶- فاصله از گسل شناسایی گسل‌های فعال منطقه کمک زیادی در محل مناسب استقرار زیرساخت‌های توریستی دارد. پ.۱۵-۳-۶- فاصله از بندر بندرگاه‌های تجاری و صنعتی به دلیل نازیبایی منظرء آلودگی صوتی و گاه استشمام بوی نامطبوع در فعالیت مطلوب گردش‌گری آثار نامطلوب دارند. لذا بایستی برای استقرار واحدهای گردش‌گری حریمی از این دسته بنادر در نظر گرفته شود. -------- صفحهٔ بعد -------- وقوع طوفان و تندباد نواحی مستعد به رانش و لغزش زمین نواحی در معرض صاعقه نواحی در معرض سیلاب ماسه‌های روان ناپایدار دامنه‌های بهمن خیز پ.۱۷-۳-۶- فاصله منطقی از سکونت‌گاه‌های انسانی فاصله محیط‌های طبیعی از سکونت گاه‌های انسانی تاثیر مستقیم بر کاهش و یا افزایش تقاضای تفرجی دارد. بنابراین همچنان که در حوزه‌های شهری برنامه‌ریزان در پی آن هستند که نیاز مردم یک شهر به فضای سبز چه مقدار است و هر گستره سکونت‌گاهی در پیکره شهری به چه وسعتی از فضای سبز در شعاع دسترسی خود نباز دارد. در ارتباط با گردش‌گاه‌های طبیعی هم که اغلب خارج از حریم قانونی شهر و در بطن طبیعت قرار دارند. معیارها و الگوهای مختلفی در ارتباط با شعاع دسترسی وجود دارد. تفرج‌گاه‌های خارج از شهرء روپرت (1971 ,]111۳0۵۲) فاصله مناسب دسترسی را از رابطه 1.4/2 < ۸ تعیین می‌کند. کمیسیون آمور تفرج‌گاه‌های ایالات متحده آمریکا" (1962 ‎)0٩‏ نیز بر پایه زمان و نوع استفاده و مسافت دسترسی, طبقه‌بندی جدول (پ.۵-۶) را عرضه کرده که هنوز هم اعتبار دارد: جدول پ.۵-۶- مسافت دسترسی طبیعت گردان برپایه نوع و زمان استفاده (196 ,۲01۹1۹1۹۳) برای دانش‌آموزان پس از مدرسه / برای خانواده‌ها در تمام طول روز و پس از کار برای همه شاغلین, جوانان و دانشجویان برای تعطیلات یک روزه برای تعطیلات خر هفته / تعطیلات ۲ تا ۳ روزه برای تعطیلات کوتاه مدت (تا دو هفته) برای تعطیلات بلند مدت (بیش از دو هفته) 1۵۷1۵۷ ۹۵0۵۵۵ ۵۳۵0۵ 0000۲ کنا] -| -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ ۳/0 راهنمای اکوتوریسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز افزایش درآمد سرانه, افزایش امکانات دسترسی و اوقات فراغت. مسلما تعداد مسافرت و تقاضای تفرج‌گاهی به‌ویژه به مناطق دور دست را افزایش می‌دهد. نوع راه دسترسی و سادگی آن نیز بر تقاضای تفرج‌گاهی موثر است. مطابق طبقه‌بندی ۱ که بر اساس زمان. درآمد و دسترسی انجام شده پنج ناحیه به شرح جدول (پ.۶-۶) معرفشی گردیده است: جدول پ.۶-۶- طبقه‌بندی 7.1.۸1 تعیین ناحیه دسترسی گردش گران با ترسیم چنین نواحی اثر فعالیت‌های انسانی نیز بر آنها قابل تخمین است. همچنان که معلوم است در این طبقه‌بندی.» فاکتورهای اجتماعی نیز در نظر گرفته شده است. طبقه‌بندی معتبر و متداول دیگری که در این ارتباط وجود دارد طبقه‌بندی کلاوسون (1972 ,12۷/901. 1)) است. این طبقه‌بندی یکی از رایج‌ترین طبقه‌بندی‌های مناطق تفرجی است. الف - مناطق متکی بر منابع طبیعی " ویژگی بارز و غالب این مناطق خصوصیات فیزیکی و جنبه‌های زیبایی شناختی طبیعی آنها است. کیفیت مراکز تفریحی یکی از عوامل اصلی افزایش تقاضا است. ولی این ویژگی, به دلیل دوری این مناطق از اماکن مسکونی» کم‌تر نمود دارد. پارک‌های ملی. مناطق حفاظت‌شده طبیعی یا تاریخی در این طبقه قرار می‌گیرند و اغلب در فاصله‌های دوری از کانون‌های تمرکز جمعیت قرار دارند. بخش‌های اصلی این تیپ از تفرج‌گاه‌ها شامل مناطق کوهستانی» صحراء سواحل دریاچه‌هاء دریاها و تالاب‌ها می‌شود. اردو است. زمان اصلی برای استفاده از این مناطق هنگام تعطیلات چند روزه است. استفاده از این مناطق مستلزم صرف هزینه و زمان است. غیر از مناطق تاریخی که اغلب مساحت کمی دارند. سایر مناطق این طبقه اغلب سطوح گسترده‌ای را در بر می‌گیرند و مساحت آنها از چند هزار هکتار فراتر می‌رود. در ایران پارک‌های ملی و ذخیره‌گاه‌های جنگلی و مناطق حفاظت‌شده در این طبقه جای می‌گیرند. |- 116 - 100-۷ 2- 1۹۵۳۵۵ 3۵۹00 ۵5 -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۶- ندوین راهنمای فنی مکان بابی سایت برای انواع طبیع تگردی ۷ م۳ث )۱۳ ب- مناطق متکی بر دسترسی " این دسته از مناطق, تفرج‌گاه‌هایی هستند که به دلیل موقعیت مکانی خود مورد توجه قرار می‌گیرند و به همین دلیل برای فعالیت‌های تفریحی طیف گسترده‌ای از مردم طرح‌ریزی و تجهیز می‌شوند. این دسته از مناطق نزدیک محل زندگی استفاده‌کنندگان قرار دارند مانند پارک‌های شهری» زمین‌های بازی و باغ‌وحش‌ها. بارزترین صفت مشخصه این مناطق قابلیت دسترسی آنها برای جمع زیادی از مردم است و صفات فیزیکی یا طبیصی آنها چندان قابل توجه نیست. زمان اصلی استفاده از این مناطق برای خردسالان و نوجوانان پس از مدرسه. برای بزرگسالان پس از کار و برای خانواده‌ها در طول روز است. لذا استفاده از این مناطق بستگی مستقیم به وقت آزاد روزانه دارد. زمان دسترسی به این مناطق بسیار کوتاه است و اغلب هزینه ناچیزی در بر می‌گیرد. فعالیت‌های تفریحی در این مناطق می‌تواند در برگیرنده انواع بازی‌هاء ورزش‌های گروهی. پیک‌نیک. پیاده‌روی و استراحت باشد. این دسته از تفرج‌گاه‌ها وسعت کمی دارند و بین چند جریب تا چند هکتار مساحت دارند. ج- مناطق حد واسط ۲ سیمای فیزیکی این مناطق تا حدودی دست خورده و برای استفاده‌های انسانی تغییر یافته است. لذا نسبت به مناطق گروه اول ارزش حفاظتی کم‌تری قرار دارند. این مناطق از نظر موقعیت. در جایی قرار دارند که با ۱ تا ۲ ساعت رانندگی می‌توان به آنها دسترسی پیدا کرد. زمان اصلی استفاده از این مناطق, تعطیلات یک روزه یا تعطیلات آخر هفته است. فعالیت‌های تفریحی در این مناطق عبارتند از پیک‌نیک. اردوء پیاده‌روی, شناء ماهی‌گیری و نظایر آن. برای استفاده از این مناطق زمان. مسافت و هزینه کم‌تری نسبت به مناطق دسته اول اختصاص می‌یاید. وسعت این دسته از مناطق, معمولا به چند هکتار تا چند صد هکتار می‌رسد. پارک‌ها و مراکز تفریحی نیمه طبیعصی در خارج از شهر در ایران به ویژه پارک‌های جنگلی و همینطور جنگل‌ها و پارک‌های ایالتی در سایر کشورها در این طبقه قرار می‌گیرد.ویژگی‌های خلاصه شده طبقه‌بندی کلاوسون در جدول (پ.۷-۶) درج شده است. همچنان که مشاهده می‌گردد در این دسته از طبقه‌بندی تفرج‌گاه‌هاء ملاک‌هایی چون منابع تفرج‌گاهی, فعالیت تفرجی و دسترسی مورد توجه قرار گرفته است. ۵5 0۲10۱۵ 90۲ل1] -| 5 1110711۵1۵16 -2 -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۲ ۳/۷ راهنمای اکوتور یسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز جدول پ.۷-۶- خصوصیات کلی مناطق سه‌گانه تفرج گاهی در طبقه‌بندی کلاوسون (1972 ,۲12۷/501) مناطق حد واسط مناطقی که اساسا روی منابع طبیعی اتکاء دارند مناطقی که بر پایه دسترسی شکل گرفته‌اند طق طفی روف مت کی ۱۳ مناطق که د, فاصله نه حندا" مناطق که داراع مایم برجسته و متخص به منابعی که نزدیک به استفاده‌کنندگان قرار دارند. ی ** "ر طقی که دارای مابع برجسته و منحصر خصوصیات فیزیکی برجسته‌ای ندارند فقط دوری از استفاده‌کنندگان قرار فرد بوده 9 مسافت بسیار دوری از مراکز دارند و شرایط نیمه طبیعی دارند. جمعیتی قرار دارند و خصوصیات بارز انها اردوء پیک‌نیک (خورگشت). بازدید از مناطق علمی. تاریخی. پیاده‌روی, شناء شکار و پیاده‌روی‌های طولانی. کوهنوردی, اردو انواع بازیها نظیر شناء تنیس, پیاده‌روی. گردش. انواع بازی‌های کودکان 8 ماهی گیری پس از ساعات کار و برای طبقات سنی پایین پس از مدرسه. برای خانواده‌ها در طول روز و برای بزرگسالان پس از فراغت از کار سازمان‌های مسوول در پارک‌ها و جنگل‌های ملی در ایران: سازمان حفاظت محیط زیست و سازمان جنگل‌ها و مراتع سازمان پارک‌های شهر سازمان‌های مسوول ایالتی. سازمان‌های دولتی یا خصوصی یا سازمان‌های ملی | در ایران: سازمان پارک‌ها و فضای در ایران: شهرداری, سازمان پارک‌ها و فضای سبز سبزء سازمان جنگل‌ها و مراتع -------- صفحهٔ بعد -------- تدوین راهنمای برنامه‌ریزی فضایی (طرحریزی) برای سایت‌های طبیعت گر دی و اکوتوریسم -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۷- ندوین راهنمای برنامه‌ریزی فضایی (طرح‌ریزی) برای سایت‌های طبیع تگردی و اکوتوریسم ‎٩۳/۰۸/۰۷‏ ۳۵ پ. ۱-۷- الزامات. سیاست‌ها. اصول و اهداف برنامه‌ربزی فضابی در گردش‌گاه جامعه بین‌المللی اکوتوریسم (5 تا | ])» اصول مهمی را طی ۱۱ بند به عنوان الزامات اجرایی اکوتوریسم به شرح زیر ارائه نموده است: ۱ لزوم سیاست‌گذاری و اعمال نظارت بر نحوه‌ی مدیریت جانمایی محتوایی و خدمات جنبی در طرح‌های اکوتوریستی. ۲- فراهم سازی شرایط برای تجربه مستقیم گردش‌گران در طبیعت. ۳- فراهم سازی امکانات. برای تفسیر طبیعت و افزایش آگاهی گردش‌گران و راهنمایان. ۴ ایجاد ابنیه محتوایی همساز با طبیعت و فرهنگ محلی بدون چیرگی برای مناظر قابل رویت. ۵- بهره‌گیری از محصولات اکوتوریستی سازگار با اکولوژی محل, همراه با کم‌ترین ضایعات با حداقل مصرف انرژی و آب و کم‌ترین خسارت به تنوع زیستی جانداران با حفظ سکوت طبیعی و سیاست آسمان تاریک. ۶ کمک ملموس در حفظ منابع طبیعی از طریق جلب مشارکت طرف‌های ذینفع. ۷ تامین منابع مستمر برای جوامع محلی. ۸- حساسیت و ادای احترام نسبت به فرهنگ محلی و جلب مشارکت آنها در تصمیم‌گیری‌ها. ۰-بازاریابی مسوولانه و برآوردن انتظارات واقع گرایانه. ۱- حداقل تاثیرات منفی از سوی گردش‌گران و میزبانان به یکدیگر و بر طبیعت از طریق تدوین نظام نامه‌های اخلاقی. بند ۱ اصول اکوتوریسم. به نحوه‌ی سیاست‌گذاری اشاره دارد و اگر صحیح اتخاذ و ابلاغ گردد و ابزارهای قانونی اجرای آن فراهم باشد تاحد زیادی از تهدید به محیط‌های طبیعی و فرهنگی خواهد کاست. این سیاست‌ها عبارتنداز: ۱( حمایت و تاکید ویژه به حفاظت فیزیکی نقاط حفاظتی و زون‌های حساس در طرح‌های طبیعت‌گردی. ۲- توزیع محصولات اکوتوریستی در طول زمان و مکان. ۳ رعایت ظرفیت برد تفرجی در سایت‌های طبیعت‌گردی به عنوان یک اصل غیرقابل گذشت و برخورد مستمر و سخت گیرانه برای جلوگیری از افزایش گردش‌گر در آن‌ها. ۴ تنظیم. کنترل و نظارت برمدت اجازه حضور و تعداد بازدید از پارک‌های مختلف توسط ستادی ویژه به منظور ۵- اعمال و اجرای حساسیت‌های بند ۱ برای نقاط حفاظتی و زون‌های حساس به‌وسیله راهنمایان با صلاحیت و آموزش دیده. همان گونه که ملاحظه می‌شود. بندهای ۲ الی ۶ از اصول بازده گانه اکوتوریسم» مربوط به موارد ملاحظات زیست‌محیطی, راهنمایی گردش‌گران و دسترسی به امکانات و تجهیزات مورد لزوم طبیعت‌گردان است و موارد اخیر در -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۶ ۳ راهنمای اکونوریسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز بندهای ‎٩‏ و *۱ هم مورد اشاره قرار گرفته است. به‌طور کلی. طی اصول ۱۱ گانه. حداقل در ۷ بند. به موضوع سیاست‌گذاری برای حفظ طبیعت و نحوه‌ی اصولی بهره‌وری آن اشاره شده و در بقیه موارد به مسایل جلب مشارکت مردم محلی, مزیت‌های امنیتی گردش‌گر و ارزش‌های فرهنگی کم و بیش تاکید گردیده است. در ضمن هدف از برنامه‌ریزی فضایی برای طبیعت‌گردی, جلب رضایت طبیعت گرد با تجربه مستقیم وی در طبیعت باکم‌ترین خسارت به جاذبه‌های طبیعی و فرهنگی و روح کلی اصول یازده گانه اکوتوریسم. تاکید بر تامین منابع مالی برای جوامع محلی بوده است. طرح‌ریزی مطلوب برای یک مکان طبیعت‌گردی باید از اصول مشروحه زیر پیروی نماید: استفاده موثر از فضا برای استقرار زیرساخت‌ها رفاه و امنیت بازدیدکنندگان کارآمد بودن برای کارمندان» راهنمایان و مدیران گردش‌گاه حداقل رساندن اثرات توسعه زیرساخت‌ها بر محیط زیست پیرامونی؛ رعایت توأن تعیین شده منابع طبیعی و محدودیت‌های خاک و زمین در طرح‌ریزی زیرساخت‌ها. گردش‌گاه‌هاء در ابتدا هیچ‌گونه تسهیلاتی برای مرتفع کردن نیازهای اولیه بازدیدکنندگان ندارند. ولی دارای پتانسیل‌های نهفته‌ای هستند که با برنامه‌ریزی و تهیه طرح‌های مناسب. قابلیت بالفعل شدن و خدمات رسانی را در سطح توریسم منطقه‌ای, استانی, ملی خواهند داشت. در واقع هر بازدیدکننده انتظار دارد تا در تفرج‌گاه به اهداف زیر برسد: دیدن محیط طبیعی و خوش منظره و جذاب (هدف اصلی منظره‌سازی)» حضور در محیط طبیعی برای استراحت موقت. رهایی از زندگی ماشینی و آلودگی‌های زیست‌محیطی. طراح باید برای نیل به اهداف تفرجی با توجه به امکانات بالقوه طبیعت در حوضه‌های آبخیز و علاقمندی‌های گردش‌گران متناسب با نوع طبیعت گردی, فهرست فعالیت‌ها و کاربری‌های موجود و یا محصولات پیشنهادی طبیعت گردی را ارائه نماید. پ. ۲-۷- فعالیت‌های تفرجی متداول در انواع طرح‌های طبیعت‌گردی پ.۱-۲-۷- در گردش‌گری کوهستان کوه پیمایی. کوه‌نوردی, غارنوردی, پیاده‌روی, صعود به قله. سنگ نوردی» صخره‌نوردی, اسکی روی برف. بازدید از آبشارء گذر از تنگه‌ها و دره‌ها و گردنه‌هاء ماهی‌گیری از رودخانه, استراحت و خورگشت در کنار کوه و یا غارء رود و آبشار از فعالیت‌های مهم تفرجی در آبخیزهای کوهستانی و یا سایت‌های کوهستانی طبیعت‌گردی هستند. -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۷- ندوین راهنمای برنامه‌ریزی فضایی (طرح‌ربزی) برای سایت‌های طبیع تگردی و اکوتوریسم ‎٩۳/۰۸/۰۷‏ ۳۷ پ. ۳-۲-۷ در گردش‌گری جنگل استراحت ۳ خورگشت در آغوش جنگل. جنگل گردشی یا جنگل‌نوردی گشت شبانه و روزانه برای مشاهده جانوران بازدید از آبشارء غارنوردی, گردش با تله کابین» دیدار از سازه‌های تاریخی. روستاگردی از انواع مهم فعالیت‌های تفرجی در مناطق و حوزه‌های دارای پوشش جنگلی می‌باشد. پ.۳-۲-۷- در گردش‌گری ساحلی پیاده‌روی در کرانه. دوچرخه‌سواری در کرانه اسب یا شترسواری در کرانه. شنا در آب‌های دریاء ساخت تندیس‌های ماسه‌ای, قایق‌رانیء اسکی روی آب. غواصی, جت‌اسکی, دوچرخه‌سواری» ماهی‌گیری, والیبال ساحلی, بازدید از چشم‌اندازهای ساحلی, بازدید جانوران زیر آب. موتورسواری با موتورهای چرخ پهن, مشاهده تجدید حیات لاک پشتان دریایی» گردش در جنگل‌های مانگروء استراحت و خورگشت در کنار ساحل و دریاء جمع‌آوری صدف‌های ساحل, بازدید از آبسنگ‌های مرجانی,» استفاده از رستوران‌های محلی, خرید صنایع‌دستی دریایی, خرید از بازارچه‌های ساحلی,» دیدار از پیاده‌روی در کرانه» دوچرخه‌سواری در کرانه اسب یا شترسواری در کرانه. پرواز با گلایدر یا پاراگلایدرء درشکه سواری» پرواز چتر با قایق موتوری» شناء قایق‌رانی» اسکی روی آب. جت‌اسکی, بازدید از چشم‌اندازهای آبی, مشاهده پرندگان آبزی و کنارآبزی, استراحت و خورگشت در کرانه. استفاده از رستوران‌های محلیء خرید صنایع‌دستی, خرید از بازارچه‌های محلی. دیدار از بناهای تاریخی و زیارتی بازدید از آبشارء غارنوردی» روستاگردی, لجن درمانی, آب درمانی, گردش در بیشه‌هاء دیدار از جلوه‌های همزیست انسان با طبیعت. شکار (با مجوز)» ماهی‌گیری ربا مجوز). پ. ۵-۲-۷- در گردش‌گری بیابان پیاده‌روی در بیابان و کویرء دوچرخه‌سواری در بیابان. موتورسواری با موتورهای چرخ پهن, رالی بیابان» شترسواری. بازدید از چشم‌اندازهای بیابانی. رصد ستارگان, دیدار از قنات و آب انبارء بازدید از جانوران بیابان در شب. گردش در بیشه‌های بیابانیء مشاهده پرندگان آبزی و کنارآبزی دیدار از درختان دیر زیست. خرید صنایع‌دستی, خرید از بازار چه‌های محلی. دیدار از بناهای تاریخی و زیارتی. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ ۳ راهنمای اکونور یسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز پ.۶-۲-۷- در گردش‌گری مراتع (علف‌زار, استپ, دشت. کوهپایه) پیاده روی. دوچرخه سواری»اسب یا شترسواری. اسکی روی چمن, موتورسواری. درشکه سواری, پرواز با گلایدر یا پاراگلایدرء بازدید از چشم‌اندازهای طبیعی, گشت شبانه و روزانه برای مشاهده جانوران دشت زی, استراحت و خورگشت. خرید صنایع دستی, خرید از بازارچه‌های محلی. دیدار از بناهای تاریخی و زیارتی» روستاگردی, بازدید از پرورشگاه‌های شترء اسب و شترمرغ, بازدید با بالن» رصد ستارگان, دیدار از جلوه‌های همزیستی انسان با طبیعت. شکار (با مجوز). ماهی گیری(با مجوز). پ. ۳-۷- محصولات بازار طبیعت‌گردی در ابران معمولا برای حمایت و جذب سرمایه‌گذاران محصولات طبیعت گردی صرفا در قالب بسته‌های اقتصادی ارائه می‌گردد. محصولات موجود در بازار طبیعت‌گردی ایران در حال حاضر به‌شرح زیر قابل دسته‌بندی می‌باشد: بازدید از جاذبه‌های طبیعی, پرنده نگری و حیات‌وحش, قایق رانی در رودخانه خروشان. ورزش‌های ساحلی و آبی کویر نوردی. غارنوردی» طبیعت درمانی. شکار و صید. مردم‌شناسی و عشایر ورزش‌های زمستانی, اکوموزه‌هاء نجوم و ستارگان. پ.۴-۷- اصول کیفی طرح‌ریزی در طرح‌ریزی برای طبیعت‌گردی. لازم است تا اصول مهم زیر مورد توجه قرار گیرد: -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۷- ندوین راهنمای برنامه‌ریزی فضایی (طرح‌ربزی) برای سایت‌های طبیع تگردی و اکوتوریسم ‎٩۳/۰۸/۰۷‏ ۳۹ خصوصیات و موقعیت رستنی‌های طبیعی, آبراهه‌ها و سیمای فیزیکی محل, از جمله موضوعات مورد مطالعه در این بخش است. به علاوه هماهنگی با طبیعت از جمله نکات مهمی است که در طرحریزی فعالیت‌های تفرجی در طبیعت باید مورد توجه قرار گیرد. اصولا" بدون توجه به هماهنگی و حفظ یکپارچگی طبیعت در شکل عناصر و عوامل طبیعی تغییراتی وارد نمی شود. زیرا هرگونه دخل و تصرف در ترکیب طبیعی با آشفتگی در سیستم‌های اکولوژیک مهم همراه خواهد شد. به همین دلیل لازم است. رابطه اجزاً طبیعی با یکدیگر و با ترکیب محیط حفظ شود. شناخت خصوصیات جامعه میزبان آشنایی با رفتار و علائق گردش‌گران, توجه به آداب و سنن و عادات و کنش‌های اجتماعی و فرهنگی از موضوعاتی است که بدون توجه به آنهاء امکان برنامه‌ریزی مطلوب یک گردش‌گاه طبیعی وجود ندارد. آنچه که در این ارتباط باید مورد توجه قرار گیرد. تلفیق احساسات جامعه میزبان با رفتار و علائق گردش‌گران است از طریق پدید آوردن هماهنگی بین جوامع میزبان و میهمان و درک روابط اکولوژیک طبیعت و انسان های ساکن در آن. پ. ۳-۴-۷- ملاحظات زیست محیطی پ. ۱-۳-۴-۷- ملاحظات عام طراحی و توسعه چشم‌انداز باید بیش‌تر بر اساس محیط پیرامونی آن باشد تا بر اساس راه‌حل‌ها و الگوهای سنتی. امنیت هم جواب داده شود. برای حفاظت در مقابل باد . بایستی در جریان طرح ریزی» شکل, جهت. تعداد و موقعیت دیوارها و دهنه بام‌ها اطمینان حاصل شود که در این مکان پسماندی باقی نخواهد ماند(مگر در خارج از این مکان). ارزیابی و امکان سنجی توسعه بر اساس هزینه‌های زیست‌محیطی و اجتماعی بلند مدت صورت گیرد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۰ ۷ - راهنمای اکوتوریسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز پ. ۲-۳-۴-۷- ملاحظات ویژه در برنامه‌ریزی فضایی, بایستی نکات مشروحه زیر در نظر گرفته شود: الف - ظرفیت از طریق آنالیز دقیق مکان, با توجه به حساسیت منابع مکانی و همچنین با توجه به توانایی احیای اراضی و توانایی کاهش اثر فاکتورهای موجود در طرح ریزی مکان, باید ظرفیت محل معین شود. ب- تراکم باید امکانات تفرجی به طریق صحیح پراکنده شوند تا ارزش‌های طبیعی چشم‌انداز حفظ گردد. ضمن این که باید از ث‌ پود ۹ گیاهی یک مکان مورد استفاده قرار گیرد. برای احیای اراضی حتما از گونه‌های بومی استفاده شود و برای بهبود چشم‌انداز صرفا در جنگل‌های استفاده از چمن باید به حداقل برسد مخصوصا در مناطقی مانند نواحی گرمسیری که مواد مغذی در تاج مناطق ساحلی و کنار دریا هم نباید به‌طور گسترده از پوشش گیاهی پوشیده و یا به‌طور کامل از پوشش گیاهی پاکسازی شود. اراضی پوشیده از پوشش گیاهی مجاور رودخانه‌ها و استخرهاء به منظور فیلتر کردن و کاهش دادن روان آب و استقرار زیرساخت‌ها باید طوری انجام گیرد که از قطع یکسره جنگل‌ها جلوگیری شود و تخریب دیگر مناطق طبیعی و چشم‌اندازها را کاهش دهد. از پوشش گیاهی نیز برای کاهش اثرات بصری احدات امکانات و فشارهای وارده بر محیط زیست استفاده می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۷- ندوین راهنمای برنامه‌ریزی فضایی (طرح‌ربزی) برای سایت‌های طبیع تگردی و اکوتوریسم ‎٩۳/۰۸/۰۷‏ ۱۳ در اقلیم گرم‌تر» ممکن است از پوشش‌گیاهی برای یکپارچه‌سازی امکانات با محیط اطرافشان مانند کاهش دادن دیواره‌های سیمانی و ایجاد فضاها برای فعالیت‌های تفرجی استفاده نمود. باید تدابیری اندیشیده شود تا مبادا به دلیل استقرار امکانات و مجموعه محدودیت‌های حاصل از فعالیت‌های آشیانه‌سازی آنها تخریب صورت گیرد. در بسیاری از اکوسیستم‌ها به‌ویژه در سواحل فعالیت‌های توریسمی می‌تواند منجر به معرفی گونه مهاجم یا غیر بومی در آن منطقه گردد که باید مردم را در این زمینه مطلع ساخت. چ - مناظر" منظرها نقاط حساسی هستند که باعث افزایش و بهبود کیفیت تجربیات بازدیدکنندگان می‌شوند. طراحی مکان باید به صورتی انجام گیرد که امکان مشاهده و پدیدار شدن مناظر طبیعی را افزایش, در نقطه مقابل, مناظر مصنوعی را از ایجاد ساختمان‌های بلند مرتبه باید اجتناب شود و طوری ساختمان‌ها در زیر درختان و بصورت افقی مستقر شوند توسعه امکانات باید از مخاطرات طبیعی همچون شیب‌های پرتگاه. گیاهان و حیوانات خطرناک و مناطق آبی مخاطره انگیز به دور باشد. ح - انرژی و تسهیلات زیرساخت‌ها باید به نحوی جانمایی شوند که از امکانات تصفیه و تهویه طبیعی برخوردار باشند. امکانات و تکنولوژی‌های مطلوب زیست‌محیطی از قبیل کمپوست کردن, تانک‌های سپتیک و تانک‌های بیوگاز | - 5 2- ۳12۳۵] 5 -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۲ ۳/۷ راهنمای اکونوریسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز چون برای آب دیگر جایگزینی وجود ندارد بنابراین باید طوری خطوط آب جایگذاری شود. که تخریب زمین خ - سیستم چرخش با گردش بازدیدکننده زیرساخت‌ها از قبیل کلبه‌ها و جاده‌ها باید طوری طراحی و مستقر شوند که گردش بازدیدی را بهینه سازند. به عبارت دیگر فاصله را به حداقل برسانند. تخریب منابع طبیعی را کاهش و دسترسی بازدیدکنندگان را افزایش دهند. جاده‌ها باید طوری جانمایی شوند که فاکتور تعیین کننده طراحی یعنی جذابیت و حساسیت را مدنظر قرار دهند. جاده‌ها در گردش‌گاه باید به صورت حلقه بسته‌ای طراحی شوند تا اولا بازدیدکننده یک مسیر را دوبار طی نکند. ثانیا برای بازدیدکننده جذابیت داشته باشند تا بازدیدکننده آن مکان را ترک نکند. همجنین برای استقرار جاده‌ها و راه‌ها باید د - کاربری‌های مغایر اگر برای یک مکانی انواع مختلفی از استفاده‌های بازدیدی تدارک دیده شود. مثلا هم کلبه‌های اکولوژیک " و هم اردوگاه‌های زمینی» برای این که این دو با هم تضادی نداشته باشند باید تا حد امکان از نظر ژئوگرافی از هم جدا شوند. پ. ۵-۷- اصول کمی و معیارهای برنامه‌ریزی فضایی گردش‌گاه‌ها برای طبیعت‌گردی شش معیار کمی برای طرح‌ریزی گردش‌گاه باید در نظر گرفته شود: معیارهای امکان‌سنجی (مطالعات پایه)» معیارهای بازاریابی, معیارهای انتخاب محل برای تفرج متمرکز. |- 006 -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۷- ندوین راهنمای برنامه‌ریزی فضایی (طرح‌ریزی) برای سایت‌های طبیع تگردی و اکونوریپسم ‎٩۳/۰۸/۰۷‏ ۱۳۳ پ.۱-۵-۷- امکان‌سنجی (مطالعات پایه) هر برنامه‌ریزی مستلزم نقشه و اطلاعات پایه همسو با اهداف طراحی است که در مطالعات تفصیلی و اجرایی با رعاییت وسعت طرح, دقت و مقیاس مطالعه باید تامین گردد. سرفصل های مشروحه زیر به عنوان حداقل اطلاعات لازم برای مطالعات تفصیلی احداث یک گردش‌گاه طبیعت‌گردی معرفی می گردد: پ. ۱-۱-۵-۷- تعیین توان بالقوه گردش‌گری هر تفرج‌گاه با توجه به موقعیت جغرافیایی, جاذبه‌های طبیعی, نزدیکی به مراکز جمعیتی, تسهیلات خدماتی و تفرجی درون و مجاور آنء مراجعه‌کنندگان و گردش‌گران خاصی خواهد داشت و به تبع آن نیازهای تفرجی خاصی را هم طلب خواهد نمود که ممکن است با استفاده‌کنندگان سایر مناطق تفرجی تفاوت داشته باشد. به همین دلیل نیاز است تا در مناطق تفرجی مختلف عوامل موثر بر تقاضای تفرجی به شرح زیر مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرد: جمعیت و مراکز جمعیتی دسترس» درآمد بازدیدکنندگان, تمایل مردم به استفاده از تفرج‌گاه» شبکه حمل و نقل و فاصله زمانی دسترسی, فعالیت‌های تفرجی متداول, فصلی یا دائمی بودن موارد استفاده. تخمین تعداد و انواع گردش‌گرء تخمین دفعات بازدید هر گروه و مدت بازدید آنان. پ. ۳-۱-۵-۷- بررسی ویژگی‌های جالب تفرج‌گاهی پدیده‌های منحصر به‌فرد (چشم‌انداز جذاب. تنوع فصلی و زیبایی محیط)» وجود توپوگرافی (عوارض طبیعی و شکل زمین)» آب (نهرء چشمه. برکه. آبشار) وصعیت نور آفتاب (سایه روشن)» زهکشی و نوع خاک و زمین (مکانیک. شیمی, حاصل‌خیزی. رطوبت خاک)» آب و هوا (نوع فصل و شدت نزولات جوی, شدت بادء رطوبت هوا)» -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۴ ۷ م۳( راهنمای اکوتور یسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز وجود صخره (از نظر زیبایی) دسترسی به گونه‌های درختی و درختجه‌ای سایه دار و متنوع مبتنی برآب و حاصل‌خیزی خاک. پ. ۳-۱-۵-۷- بررسی عوامل باز دارنده (تهدیدها) انواع فرسایش خاک و آبگیر بودن, وجود حشرات و بوی بد محیط اطراف. مستحدثات آلوده کننده و نابجا و تهدید کننده مناطق بکر, مسایل اقتصادی- اجتماعی. پ. ۴-۱-۵-۷- بررسی خصوصیات فرهنگی و تاریخی محل بررسی حریم آثار تاریخی و مذهبی موجود. بررسی سامان‌های عرفی مراتع. بررسی سوابق و نگرش‌های منفی حضور گردش‌گر. آیا با سایر استفاده‌های ممکن از منابع تعارض نیست؟ آیا با باورهای مذهبی مردم در تعارض نیست؟ آیا به مهاجرت و جابجایی ناخواسته مردم نمی‌انجامد؟ آیا تعرفه‌های آب. فاضلاب. مخابرات. برق و سایر خدمات را برای جوامع محلی افزایش نمی‌دهد؟ پ. ۵-۱-۵-۷- بررسی تسهیلات برای تصرف و نگهداری عرصه مساحت جنگل در حد امکانات نگهداری و حفاظت. پ. ۶-۱-۵-۷- پیش‌بینی تسهیلات و تجهیزات گردش‌گری -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۷- ندوین راهنمای برنامه‌ریزی فضایی (طرح‌ریزی) برای سایت‌های طبیع تگردی و اکوتوریسم ‎٩۳/۰۸/۰۷‏ ۳۵ - مبلمان گردش گری در طبیعت پایه‌های روشنایی. دروازه‌های ورودی و خروجی. مکان پیک‌نیک (خورگشت)» محل طبخ غذا (اجاق) پارکینگ. آلاچیق. سایبانء محوطه‌های بازی, مسیرهای دسترسی اصلی و فرعی به چشم‌انداز یا نقاط استراحت. - ابنیه گردش گری در طبیعت دفتر پارک. ساختمان‌های اداری, ساختمان نگهبانی, اتاق کارگران. - تجهیزات خدماتی موتورخانه (آب و برق)» انبار نگهداری وسایل, تعمیرگاه. نهالستان. پ. ۲-۵-۷ معیارهای بازاریابی اقتصادی بودن پروژه‌های گردش‌گاه برای مجریان و بهره‌برداران آنها اهمیت فراوانی دارد و این بستگی دارد به میزان هزینه‌ای که گردش‌گران حاضر به خرج آن در طول سال باشند. لذا ملاحظات زیر می‌تواند در پذیرش تعداد گردش‌گران, تخمین تقاضای تفرجی (تعداد دفعات استفاده از تفرج‌گاه در واحد زمان)» تعیین شبوه و مکان‌های اطلاع‌رسانی به بازدیدکننده ۰ تعیین مکان‌های ورودی و شیوه کنترل رفت و آمد و حضور بازدیدکننده تمهیدات لازم برای کاهش اتلاف وقت بازدیدکننده در بازدیدهای کوتاه برای آامور خریدهای غیرمرتبط تعیین امکانات تفرج‌گاهی در ازای دریافت ورودیه. تمهیدات لازم برای حفاظت در برابر آلودگی‌ها و حشرات آزاردهنده. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳( ۳/۷ راهنمای اکونور یسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز برای طرح‌ریزی هماهنگ با طبیعت در گردش‌گاه‌های طبیعی باید معیارهای محیط زیستی و حفظ منظر به شرح زیر مورد توجه قرار گیرند: این مبحث به عنوان مهم‌ترین اقدامات در معیارهای زیست‌محیطی به دو طریق به عنوان مکمل یکدیگر باید به اجرا درا ید: نحوی موید اقدام قبلی خواهد بود. الف - مستتئنی کردن پهنه‌های مختص توسعه از مناطق ناپایدار قبل از هرگونه طرح‌ریزی و جانمایی تاسیسات گردش‌گری بایستی ملاحظات زیست‌محیطی مشروحه زیر رعایت گردد: مستتثنی کردن مناطق توسعه از مناطق ناپایدارء نظیر مناطق رانشی و پرشیب و مسیر گسل و نقاط سیل‌خیز. به منظور تمرکز فعالیت‌ها در نواحی غیر حساس محیطی. پیش‌بینی تسهیلات و خدمات هماهنگ با طبیعت منطبق با ظرفیت برد تفرجی و با حداقل دست خوردگی و حجم. انتخاب ابنیه و تاسیسات منطبق با استانداردهای مصوب طراحی مناطق تفرج متمرکزء مسیرها و ابنیه. تعیین محدوده حفاظتی و حمایتی برای پوشش گیاهی موجود و یا احدانی (منطبق با نوع گردش‌گری منتخب). در پارک‌های دست کاشت. ایجاد محیطی طبیعی مشتمل بر گونه‌های بومی و آمیخته با گونه‌های غیر بومی ب- پهنه‌بندی (700108) با توجه به معیارهای تفرج گسترده و متمرکزء گردش‌گاه‌های طبیعت گردی ارزیابی و متعاقب آن پهنه‌بندی می‌شوند. پهنه‌بندی به عنوان وسیله‌ای برای مدیریت منابع تفرجی, این مسئله را روشن می‌کند که در چه مکان. چه نوع توسعه‌ای را می‌توان مدنظر قرار داد. پهنه‌بندی و یا زون‌بندی عبارت است از تقسیم‌بندی محدوده پارک به واحدهای همگن زیست‌محیطی, اجتماعی و مدیریتی به منظور تفکیک مناطق حساس از مناطق قابل توسعه. پیش از هرگونه طراحی و برنامه‌ریزی طبیعت گردی, لازم است تا با توجه به ویژگی‌های اکولوژیک و وضعیت موجود و همجنین اهداف گردش‌گری. کاربری‌های اراضی معین شوند. -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۷- ندوین راهنمای برنامه‌ریزی فضایی (طرح‌ریزی) برای سایت‌های طبیع تگردی و اکوتوریسم ‎٩۳/۰۸/۰۷‏ ۳۷ در واقع پهنه‌بندی نوعی تقسیم‌بندی محدوده گردش‌گاه است به واحدهای همگن زیست‌محیطی, اجتماعی و مدیریتی به منظور تفکیک مناطق حساس از مناطق قابل توسعه. به عبارت دیگرء زون‌بندی فرایند مدیریت کاربردی جهت اجرای اهداف طراحی برای بخش‌ها و یا زون‌های متفاوت است. در ایران برای پهنه‌بندی مناطق در طرح های جنگلداری, طرح‌های پارکداری. طرح‌های جامع کشاورزی, طرح‌های آبخیزداری و مرتع داری, طرح‌های کشت و صنعت. طرح‌های شهرسازی و توسعه شهری و صنعتی و روستایی از روش ارزیابی توان اکولوژیک استفاده می‌شود. در جنگل‌ها و مراتع, با اهداف بهره‌برداری نظیر: تولید چوب. چرای دام و محصولات فرعی همواره از پهنه‌بندی‌های ویژه‌ای از جمله حفاظت و حمایت رویشگاه 7016 ۵90۲۷۵۵ 1210۳6 1:گ 1۳۳0100100 بهره‌برداری از تولیدات مکانیک 06 6001011621 ۱1210۳76 و احیا و بازسازی اکولوزژیکی 7016 10۹107۵1100 استفاده می‌شود و البته پهنه‌بندی در پارک‌های ملی و مناطق حفاظت‌شده تنوع زیستی, بسیار گسترده بوده و از نوعی پهنه 7016 ۵۲۵ برای ایجاد محیط امن حیات‌وحش و محدودیت شدید تردد انسان بهره‌گیری می‌شود. لیکن برای آنواع طبیعت‌گردی با هدف تفرج خصوصا در گردش‌گاه‌هایی که به عنوان متمم و بخشی از طرح‌های مدیریت منابع طبیعی و آبخیزداری مورد برنامه‌ریزی قرار می‌گیرند. تعداد پنج پهنه اصلی و عندالزوم هشت پهنه فرعی که از اهمیت بیش‌تری برخوردارند استفاده می‌گردد. پهنه‌های تعیین شده برای طرح های طبیعت گردی, با عنایت به روش ابداعی کمیسیون بررسی منابع تفرج‌گاهی آمریکا )117114 و منطبق با شرایط اجرایی ایران تنظیم یافته است: زون ۱: پهنه منابع منحصر به فرد 262006 06۲650۶۲ االا: ۹ ۱-۱: پهنه فرعی منابع طبیعی منحصر به فرد 070116 اب5۱ ۳10۱6 [۷121۳۵] ۲-۱: پهنه فرعی منابع فرهنگی و تاریخی منحصر به فرد 514070116 ۷۳1۹۵ [1۲119107162/[ ۲۵11۳۵ زون ۲: پهنه حفاظتی 0۱206 ۱601۱ ۲ ا۵ ۲۵۳۳۵۲۹ ۷1(: زون ۳: پهنه بهره‌برداری پایدار منابع طبیعی 2006 ۲۲ بط 06۲۵۳۵967801 ۲۵۶۵۲ ا۵ ال اظ۱: ۹ ۱-۳: پهنه فرعی مدیریت جنگل ‎٩۱4070116‏ 11171067 ۹ ۲-۳: پهنه فرعی مدیریت مرتع 5۱070116 ۳۵1186[ ۹ ۳-۳ پهنه فرعی بهره‌برداری‌های سنتی جوامع محلی ‎٩1:070116‏ 1۵105 0۳۵۵1۱۷۵ 01167 زون ۴: پهنه تفرج متمرکز 0۱50206 6211 ۷۵۲۵۵۲ 6۳۵ ۲1 |: ۱-۴: پهنه فرعی تفرج متمرکز با تراکم بالا 2016 ۳0۳6211010 ۱۹6 11811 ] ۲-۴: پهنه فرعی تفرج متمرکز معمولی 70116 ۳60۳6211011 0۱10007 00611672 ۳-۴: پهنه فرعی بازسازی 7016 1۳6۹10۳۵11010 / ۳600۷۵۲۷۷[ زون ۵: پهنه تفرج گسترده 20۳6 6۳۷۱۲۵۳۳۵۲۱ ا۵ ۲ ۱ظ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۸ ۳/۷( راهنمای اکوتور یسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز رویکرد زیست‌محیطی در فعالیت‌های طبیت گردی زمانی میسر خواهد شد که در چارچوب برنامه‌ریزی زیست‌محیطی " طراحی شده باشد. برنامه‌ریزی زیست‌محیطی به معنای ارزیابی توان اکولوژیک هر منطقه و تلفیق آن با عوامل اقتصادی و اجتماعی موثر بر منطقه است. به عبارت دیگر این برنامه‌ریزی روشی است برای تعیین کاربری اراضی هر پهنه متناسب با استعداد و ظرفیت‌های محل. برای دستیابی به هدف برنامه‌ریزی باید هر نوع کاربری با معیارهای ویژه‌ای که بیان‌کننده مطلوب‌ترین خصوصیات بیوفیزیکی منطقه است مطابقت نماید. در حقیقت مطالعه فاکتورهای بیوفیزیکی و تبدیل آنها به نقشه و تلفیق نقشه‌ها با یکدیگرء توان اکولوژیکی پهنه تفرجی یا گردش‌گاه طبیعی را آشکار می‌سازد. ذکر این نکته ضرورت دارد که اصولا زون‌بندی صورت گرفته در هر طرح طبیعت‌گردی, به هیچ وجه امری دائمی و غیر قابل تغییر نمی‌باشد بلکه بسته به شرایط و تبعیت از طبیعت قابل تغییر خواهد بود. - زون ۱: پهنه منابع منحصر به فرد 206 ۲۵۹۵۳۲۵ 13006 هدف از تشخیص این پهنه حمایت از جاذبه‌ها و جلوگیری از هرگونه تغییر و نابودی آنها در اثر ساخت و ساز و حضور الگوی رفتاری طبیعت گردها می‌باشد. لذا قبل از احداث گردش‌گاه لازم است تا محدوده گیاهان. جانوران» مناظر و آثار فرهنگی و تاریخی منحصر به فرد و مناظر و چشم‌اندازهای بدیع محدوده گردش‌گاه شناسایی گردد. پهنه منابع منحصر به فرد به دو گروه طبقه‌بندی می‌شود: 9 پهنه فرعی منابع طبیعی منحصر به فرد: ‎٩۳070‏ ۳1۹۵ [210۳2 این منابع عبارتند از: محدوده تیپ گیاهان بومی منحصر به‌فرد و 5 روبه انقراض, درختان کهنسال. زیستگاه وگذرگاه دائمی حیات‌وحش محدوده پدیده‌های طبیعی نظیر قلل کوه‌ها و آبشار و رودخانه و برکه‌های طبیعی, تالاب و دریاچه و مناظر بدیع و جذاب. 9 پهنه فرعی منابع فرهنگی و تاریخی منحصر به فرد 5۳702 0:0۵ [10۲2 ۲1۳۵۱/111 این منابع عبارتند از: محدوده مکان‌های تاریخی. (برج. بارو 0 قلعه) مذهبی 0 فرهنگی بومی. محدوده مسکونی طبیعی موجب کاهش چالش بین بازدیدکنندگان و جوامع میزبان خواهد شد. |- ۳۱۷1۳۵۱۳۱۵1۵ 8 -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۷- ندوین راهنمای برنامه‌ریزی فضایی (طرح‌ربزی) برای سایت‌های طبیع تگردی و اکوتوریسم ‎٩۳/۰۸/۰۷‏ ۳۹ - زون ۲: پهنه حفاظتی: 20 0۳۵۲۵۲۱9 ۲۳۷۱۳۱۲۵۲۲۵۱ محدودیت شدیدی برای احداث بنا و مخصوصا جاده و همچنین هرگونه توسعه فیزیکی ازجمله تفرج متمرکز در این مناطق اعمال گردد. اما در نقاط با شیب کم‌تر از ۵۰ درصد. تفرج گسترده در حد نرمال بلا مانع می‌باشد. محدوده‌های حفاظتی عبارتند از: نواحی رانشی زمین. مناطق فرسایش پذ یر با شدت بالک گسل‌هاء مسیل‌هاء نواحی با پوشش گیاهی طبیعی حاشیه و داخل تالاب. دریاچه و رودها (10۳۵۶1 ‎٩102۲12‏ 1). - زون ۳: بهنه بهره‌برداری پایدار منابع طبیعی: 706 1۲۵۲ 12۲12861716111 ۳۵۹0۳۲۵ ‎٩2۲0۳2[ هدف از بهره‌برداری پایدار منابع طبیعی در ناحیه 27016 3110۲ منتفع ساختن صاحبان عرف و ایجاد انگیزه به منظور علاقمند نمودن آنها به حفاظت و بقای توسعه پایدار در منطقه می‌باشد. در این بخش تمرکز فعالیت بر توسعه اقتصادی و فراهم نمودن شرایط پیشرفت جوامع انسانی با تکیه بر پایداری اجتماعی, فرهنگی و اکولوژیک می‌باشد. طرح‌های مدیریت منابع طبیعی در مناطق غیر مرطوب. برای حفاظت از جوامع جنگلی و مرتعی بومی بسیار ارزشمند می‌باشند. اما اینگونه طرح‌ها در بسیاری موارد قادر به تامین نیازهای روزافزون اقتصادی مجریان و صاحبان عرف نیستند و لذا سازمان جنگل‌هاء مراتع و آبخیزداری به ناچار به صاحبان عرف ساکن در حوضه آبخیز اجازه برخی فعالیت‌های اقتصادی باغبانی محدود.ء پرورش ماهی. تولیدات صنایع دستی و... را به شیوه نزدیک به طبیعت و ملازم با توسعه پایدار داده است. سازمان گردش گری و سرمایه‌گذاران طبیعت‌گردی نیز باید با تعریف بسته‌های اقتصادی سودآور گردش‌گری و پشتیبانی از تولیدات سنتی و ارائه پروژه‌های فرهنگی و توریستی و پشتیبانی فنی و مالی, همسو با اهداف طرح‌های مدیریت منابع طبیعی و آبخیزداری, نسبت به کاهش فشار به طبیعت و حذف قطع درخت برای چوب سوخت و حداقل 9 پهنه فرعی مدیریت جنگل ۹۳702 11100۲ اینگونه محدوده‌ها در طرح‌های جنگلداری چند منظوره شامل است بر: بخش‌های زراعت چوبء جنگکاری تولیدی, نقاط احیایی و اصلاحی. انجام فعالیت‌های تفرج گسترده صرفا بدون احداث جاده در این عرصه بلامانع است. 9 بهنه فرعی مدیریت مرتع ‎٩۷۳20۵‏ 112886 تمامی عرصه‌های احیا و اصلاح مراتع و کیه کاری‌ها در این پهنه فرعی قرار دارند. انجام فعالیت‌های تفرج گسترده و همچنین تفرج متمرکز در سطح محدود در این پهنه‌ها به صورت کنترل شده و با مشارکت عشایر و مرتعدار بلامانع می‌باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ ۳/0 راهنمای اکوتوریسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز 9 بهنه فرعی بهره‌برداری‌های سنتی جوامع محلی ‎٩70‏ 316105 0۳۵۵۸۱۷۵ 0106۲ بخش‌های اقتصادی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی نظیر پرورش ماهی, زراعت آبی» پرورش زنبور عسل و تولید گیاهان دارویی و صنعتی در این پهنه قرار دارند. تفرج گسترده و تفرج متمرکز محدود و ایجاد اقامتگاه‌های کوچک - زون ۳: پهنه تفرج متمر کز ‎٩۳70۵‏ ۳۵۲۳۵2۱۵۲ 11۳01191۷6 تفرج متمرکز در برگیرنده آن دسته از فعالیت‌های تفرجی است که امکان تحقق آنها بستگی به توسعه و تجهیز هدف از انتخاب زون تفرج متمرکز توسعه زیرساخت‌های پارکی همراه با فراهم ساختن شرایط برای انجام فعالیت‌های تفرجی ازجمله: صرف غذای بدون تشریفات در خارج از منزل و در هوای آزاد. اتراق شبانه و انجام تفریحات ورزشی در طبیعت است. محوطه تفرج متمرکز عمدتا در اراضی با شیب کم‌تر از ۵ درصد و تیپ اراضی با ثبات و ترجیحا در جهت جغرافیایی شمال و شرق انتخاب می‌گردد. البته به دلیل اهمیت مسطح بودن مکان» زون تفرج متمرکز از نظر اولویت انتخاب جهت احداث تاسیسات تفرجی, خود به دو بخش شامل اولویت اول در اراضی با شیب کم‌تر از ۲ درصد و متمرکز با اولویت دوم جغرافیایی و اقلیمی در این اولویت بندی موثر می باشند. 9 بهنه فرعی تفرج متمر کز معمولی 70 ۲۵۲۲۵۲0۲ 9۲000۲ 67۵۵۲۵۱ شامل محوطه‌های خورگشت (پیک‌نیک)» اردوگاه‌های خاص نصب جادر و اتوکاروان (کمیینگ). 9 پهنه فرعی تفرج متمرکز با تراکم بالا 20۵ ۲۵۰۲۵۵0۲ ۹۵ 1180] پارک گل‌ها و گیاهان وحشی. 9 پهنه فرعی بازسازی 706 1۵۶0۲۵0۵۳ / 11000۷۵۲۲ اراضی توسعه آینده 0 همچنین مستعد احدات محوطه‌های تفرج متمرکز معمولی به منظور ذخیره اراضی 0 تامین شرایط تجدید حیات و لزوما بازسازی خاک و اراضی تحت فشار طویل المدت بازدیدکننده, و جلوگیری از هیدرومورفی و صدمه به ریشه درختان, از طریق جایگزینی محاوط پس از طی دوره بهره‌برداری و بهره وری تفرج متمرکز. -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۷- ندوین راهنمای برنامه‌ریزی فضایی (طرح‌ریزی) برای سایت‌های طبیع تگردی و اکوتوریسم ‎٩۳/۰۸/۰۷‏ )۴ - زون ۵: بهنه تفرج گسترده 206 0۱۷۱۳۱۱۵۲۲ [۸2۲۳۵ تفرج گسترده در برگیرنده آن دسته از فعالیت‌هایی است که نیازی به امکانات. تسهیلات و تجهیز گردش‌گاه نداشته و یا نیازمند امکانات بسیار محدودی است. مانند: پیاده‌روی, جنگل گردشی. کوهنوردی. ماهی‌گیری و شکار متکی به این گونه مناطق در مسیر پیاده روهای اصلی و راه نوردی ایجاد می‌گردد. معمولا با یک یا چند نیمکت مجهز میگردند. استراحت‌گاه‌های طبیعی عمدتا در نقاط واجد چشم‌انداز از استقبال بیش‌تری برخوردارند لذا احداث یک دستگاه سایه‌بان (آلاچیق) بر مرغوبیت آن می‌افزاید. استراحت گاه طبیعی نیاز به تاسیسات ندارد. مسلما حضور گردش‌گر در اراضی کم شیب. کم‌ترین زیان را به خاک و پوشش گیاهی آن وارد می‌نماید و اصولا برای خانواده‌ها و افراد سالمند. اینگونه اراضی مکان‌های مناسب‌تری برای راه‌پیمایی و تفرج گسترده است. انتخاب مکان برای ساخت و ساز) تا شیب ۵۰ درصد. صرفا برای راه پیمایی در طبیعت در زمره زون تفرج گسترده با اولویت دوم انتخاب عرصه صورت می‌پذیرد. ضمنا به غیر از عامل شیب. سایر عوامل خاک و زمین نیز در تعیین اولویت موثرند و این مطلب در مبحث مربوط به خود در قالب جداول راهنمای انتخاب عرصه ارائه می‌گردد. پ. ۲-۳-۵-۷ معیارهای مرتبط با حفظ منظر(چشم‌انداز و نما) طرح ریزی طبیعت‌گردی با هدف تفرج بایستی با توجه به ملاحظات و مراتب زیر صورت گیرد: پرهیز از مسیر سیلاب‌ها؛ حفظ و بهره‌برداری از منظره و دیدگاه اطراف؛ فاصله از کاربری‌های نامناسب اراضی پیرامون؛ بهره‌برداری موثر از سیمای فیزیکی سرزمین و فرم و خصوصیات عوامل طبیعی مانند تیه, درخت. نهرء آبشار؛ اجتناب از دیده شدن سازه‌ها و زیرساخت‌های انسانی نظیر خطوط انتقال نیرو شبکه انتقال آب. فاضلاب و رعایت هماهنگی میان خطوط فرم هندسی مسیرهای طراحی و سازه‌ها (سطوح منحنی و زوایا) و نوع مواد کاربردی با برجستگی‌های طبیعی و پوشش گیاهی اطراف؛ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۲ ۱۳/0 راهنمای اکونوریسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز توجه به تقارن و چیدمان اجزای طبیعی, پ. ۴-۵-۷- معیارهای مرتبط با اقلیم و آسایش یکی از عوامل موثر بر زندگی, سلامتی و آسایش انسان, شرایط جوی و اقلیمی می‌باشد. با افزایش تغییر اقلیم در سال‌های اخیر تاثیر آب و هوا بر زندگی انسان توجه زیادی را به خود معطوف داشته است. تاثیر وضعیت جوی و اقلیمی بر روی زندگی و آسایش و رفتار انسان در قالب یکی ار شاخه‌های علمی به نام زیست اقلیم‌شناسی انسانی یا زیست هواشناسی انسانی, که در ارتباط تنگاتنگ با علم هواشناسی, اقلیم‌شناسی و فیزیولوژی است مورد مطالعه و بررسی قرار می‌گیرد. هدف اصلی زیست اقلیم شناسان, ایجاد محیطی است که اکثر افراد در آن احساس آرامش و آسایش نمایند. ارزیابی اقلیم فیزیولوژیک. در رابطه با درجه احساس آسایش یا عدم آسایش در مناطق مختلف. می‌تواند در بسیاری از زمینه‌ها از قبیل شهرسازی» معماری و گردش‌گری که در آن کیفیت اقلیم اساس برنامه‌ریزی است کاربرد داشته باشد. با توجه به تفاوت قابل ملاحظه افراد با یکدیگر, احساس آنها از یک وضعیت جوی یا اقلیمی می‌تواند متفاوت باشد. از این رو نمی‌توان هیچ اقلیمی را کاملا نامطلوب دانست و یا این که یک اقلیم را برای همه نوع فعالیت بدنی و یا برای سلامتی و رفاه افراد کاملا مطلوب محسوب نمود. به طور مثال بعضی از افراد ساکن یک محل, یک روز معین را ممکن است ملایم و مطلوب احساس کنند. بعضی‌ها گرم و نامطلوب و برخی هم خنک و نامطلوب احساس نمایند. جدا از ویژگی‌های فردی, نوع پوشاک و سابقه زیست حرارتی است که حداقل برای *۸ درصد از افراد مناسب باشد. به طور کلی می‌توان بیان نمود که تقریباً کلیه عناصر جوی بر احساس و آسایش انسان موثر بوده ولی تاثیر بعضی از آنها کاملا نظر به این‌که تاثیر هر یک از چهار عنصر فوق الذکر در کنار یکدیگر معنی و مفهوم پیدا می‌کنند. می‌بایستی تاثیر توام آنها را مد نظر قرار داد. به عنوان مثال تابش در دمای پایین مطلوب. ولی در دمای بالا نامطلوب و آزار دهنده می‌گردد. در واقع می‌توان گفت پدیده‌های جوی محدود کننده گردش‌گری شامل:توفان و رعد و برق» روزهای همراه با برف و یا مخلوط برف و باران» روزهای همراه با گرد و خاک. خشکسالی, کولاک برف. تگرگ. سرمازدگی و یخبندان و رگبار شدید می‌باشد. چگونگی تاثیر هر یک از عناصر جوی بر آسایش انسان به‌شرح زیر است: پ. ۱-۴-۵-۷ آسایش دمایی اکثر مردم احساس خود را از هوا با بیان این که گرم یا سرد است نشان می‌دهند. تاثیر دما بر آسایش, کاملا متأثر از وضعیت سایر عناصر جوی, شرایط جسمی و روحی و خوپذیری انسان است. -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۷- ندوین راهنمای برنامه‌ریزی فضایی (طرح‌ریزی) برای سایت‌های طبیع تگردی و اکوتوریسم ‎٩۳/۰۸/۰۷‏ ۱۴۳ گرچه دامنه گسترده‌ای از دماها تا کنون اندازه گیری و ثبت شده است ولی محدوده مطلوب برای انسان دامنه‌ای باریک و نزدیک به آنتهای گرم این گستره می‌باشد. دمای درونی بدن انسان در حالت طبیعی ۳۷ و دمای سطح پوست ۲۲ درجه سانتیگراد است. چنانچه بدن در محیطی که گرم‌تر از پوست است قرار گیرد. شروع به جذب گرما می‌نماید و برعکس, اگر در محیطی سردتر از پوست بدن واقع شود. گرمای خود را به تدریج از دست می‌دهد. به این طریق در هر محیطی, بین بدن و هوای پیرامونش یک برقراری تعادل, گرمای درونی خود را افزایش یا کاهش دهد که باعث بروز حالات مختلفی در انسان می‌شود. در مطالعه‌ای که بررسی مبزان پرخاشگری افراد با دمای محیط موضوع تحقیق بود بررسی‌ها نشان داد.ء در دماهای پایین میزان پرخاشگری افراد بیش‌تر از دماهای بالا است. که این امر نشان از تاثیر دمای پایین در مختل کردن آراسمش روانی افراد دارد. نظر به این که آسایش انسان در ارتباط با حفظ دمای مرکزی بدن در حدود ۳۷ درجه سانتیگراد است. قرارگیری وی در اقلیم‌هایی با دمای بین ۱۸ تا ۳۰ درجه بهترین شرایط زیستی و رضایت‌مندی را به همراه خواهد داشت. بهترین شرایط زیستی برای انسان در اقالیم مختلف به شرح زیر است: اقلیم گرم و خشک در بازه دمایی بین ۱۸ تا ۲۲ درجه. اقلیم معتدله در بازه دمایی بین ۲۲ تا ۲۵ درجه. اقلیم سرد و خشک در بازه دمایی بین ۲۵ تا ۳۰ درجه. پ. ۲-۴-۵-۷- مطلوبیت رطوبتی هوا در هیچ نقطه ای از کره زمین کاملا خشک نیست. فقط مقدار رطوبت هوا از نقطه‌ای به نقطه دیگر و از زمانی به زمان دیگر تغییر می‌کند و به هیچ وجه. مقدار آن در طول شبانه روز در یک محل نمی‌تواند ثابت در نظر گرفته شود. موجودی بخار آب جو بر روی دریاهای حاره‌ای حداکثرء و در عمق خشکی‌های نزدیک قطب ح<داقل می‌باشد. رطوبت‌های زیاد جوی می‌تواند با کاهش تبخیر و تعرق گیاهی و کاستن از نیاز آبی گیاهان زمینه رشد و نمو بهتر آنها را فراهم کند و از این رو عاملی مثبت در رابطه با زیست و آسایش انسان تلقی می‌شود ولی تاثیر مستقیم آن بر انسان به رطوبت زیاد در دماهای بالا سبب ناخشنودی و عدم آسایش انسان می‌شود و در دماهای کم چه در رطوبت‌های نسبی بالا و چه در رطوبت‌های نسبی پایین که موجودی بخار آب در آن بالنسبه کم می‌باشد تاثیر آن خیلی کم و قابل چشم‌پوشی است. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۴ ۳۳ راهنمای اکونور یسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز از دیدگاه بسیاری از کارشناسان دامنه مناسب رطوبت نسبی در دماهای معمولی برای انسان بین ۳۰ تا ۷۰ درصد است. به این ترتیب قضاوت برای مطلوبیت رطوبت نسبی با توجه به میانگین ماهانه دما صورت گیرد. پ. ۳-۴-۵-۷- تابش تابش خورشیدی منبع اصلی و مادر تمام انرژی‌ها است و بقای حیات در کره زمین مدیون برخورداری از این تابش است. می‌شود. اگرچه در برخی موارد. تابش نور آفتاب باعث بروز ناراحتی و بیماری در یک سری افراد می‌شود که بدن خود را بیش از اندازه در معرض تابش شدید آفتاب قرار می‌دهند. معذالک جذب بخشی از طیف نور خورشید در پوست انسان به تولید ویتامین (] می‌انجامد. علاوه بر این افزایش ضخامت پوست و برنزه شدن, اثر گرمایشی, آثار روانی و اثرات میکروب کشی آن جزو اثرات مفید و مثبت آن است. از تاثیرات قابل ذکر دیگر تابش خورشید می‌توان به اثر آن بر افزایش هموگلوبین خون در پوست و بر فعالیت غدد داخلی بدن اشاره کرد. پ. ۴-۴-۵-۷ باد وزش باد در سطح زمین متأثر از نیروهای اصطکاک, گریز از مرکز و کوریولیس می‌باشد. تاثیر برخی از این نیروها بسته به مکان و شرایط موجود سینوپتیکی ممکن است ضعیف و گاه قابل حذف باشد. بادها بسته به ماهیت آنها و شرایط جوی حاکم در محل, اثرات متفاوتی را در آسایش انسان بوجود می‌آورند. به طور مثال باد فون که یک باد گرم و خشک است در یک روز گرم آفتابی باعث بروز افسردگی در بسیاری از مردم و یا نسیم دریا در مناطق خیلی گرم حاره باعث مسرت و آرامش روحی می‌گردد. پدیده باد در ایستگاه‌های هواشناسی به طور معمول در ارتفاع استاندارد ۱۰ متری از سطح زمین اندازه‌گیری می‌شود. بنابراین با توجه به این که سرعت بادها در چند صد متر اول جو با ارتفاع افزایش می یابد. افراد ساکن در طبقات بالای ساختمان‌های بلند و یا ارتفاعات در طبیعت. با بادهای شدیدتری نسبت به زمانیکه در پایین هستند مواجه خواهند شد. میزان افزایش سرعت باد در اثر ارتفاع بستگی به میزان ناهمواری زمین و ناپایداری جو دارد و جالب این‌که معمولا در ارتفاع ۰ متر به طور متوسط حداکثر سرعت باد در بعد از ظهرها و در ارتفاعات بالاتر حداکثر سرعت باد در شب‌ها اتفاق می‌افتد. اثر عنصر اقلیمی باد از نظر آسایش انسان از سه جنبه مکانیکی, تاثیر حرارتی و تاثیر آن در انتقال آلاینده‌ها مورد توجه قرار می‌گیرد. اثر مکانیکی باد بر انسان در سرعت‌های پایین نامحسوس بوده و در سرعت‌های بالاتر افزایش پیدا می‌کند. تاثیر حرارتی یا به صورت غیرمستقیم در انتقال افقی و جابجایی عمودی هوا است که منجر به تغییر دما می‌شود و یا به صورت مستقیم در جابجایی لایه نازک هوای راکد اطراف بدن انسان می‌باشد. هنگامی که دمای هوا کم‌تر از میانگین دمای پوست بدن (۳۲درجه سانتیگراد) باشد. باد علاوه بر افزایش ظرفیت تبخیرپذیری, باعث افزایش مبادله حرارتی جابجایی بین پوست بدن و هوای مجاور بدن و از هر دو جهت سبب خنک شدن بدن می‌گردد. -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۷- ندوین راهنمای برنامه‌ریزی فضایی (طرح‌ربزی) برای سایت‌های طبیع تگردی و اکوتوریسم ‎٩۳/۰۸/۰۷‏ ۳۵ هنگامی که دمای هوا بیش‌تر از دمای پوست بدن باشد. افزایش سرعت باد با بالا بردن ظرفیت تبخیرپذیری سبب خنک شدن و افزایش مبادله حرارتی جابجایی بین پوست بدن و هوای مجاور بدن سبب گرم شدن بدن می‌شود. باد از طرفی با افزایش توربولانس باعث پخش آلودگی هوا از نزدیکی زمین به سطوح بالاتر و از طرفی باعث حمل افقی آلاینده‌ها به نقاط دیگر می‌شود. از این رو لازم است که در مناطق صنعتی, مکان استقرار اقامتگاه‌ها با توجه به اقلیم‌شناسی باد و آگاهی از باد غالب و توزیع سمت و سرعت آن در جهات مختلف تعیین گردد. پ. ۵-۴-۵-۷ ار تفاع ارتفاع به عنوان یکی از سازه‌های اقلیمی نقش مهمی در ایجاد و کنترل اقلیم به عهده دارد. چنانچه نقش ارتفاع در تغییر مقادیر عناصر جوی چون دماء بادء. رطوبت و تابش بررسی شود لازم است هریک به طور جداگانه مورد بحث قرار گیرد. یکی از اثرات ارتفاع بر فشار جو و اکسیژن است. فشار جو به صورت نمایی با افزایش ارتفاع کاهش پیدا می‌کند. کم و بیش این نحوه تغییرات فشارء در لایه همگون کره جو (هموسفر)» برای تک تک اجزاء تشکیل‌دهنده هوای خشک منجمله اکسیژن قابل مشاهده است. این لایه ۸۰ کیلومتر اول جو را در بر می‌گیرد. بنابراین جدا از تغییرات فشار در اثر فرایندهای هواشناسی, بالاترین فشار در گودال‌های با ارتفاع منفی نسبت به سطح دریای آزاد و کم‌ترین فشار در نقاط بسیار مرتفع مشاهده می‌شود. از سوی دیگر با افزایش عمق آب. فشار به سرعت افزایش می یابد. تاثیر فشار اکسیژن بر انسان در ارتفاعات پایین ظاهر نمی‌شود ولی با صعود به ارتفاعات این فشار محسوس و فعالیت انسانی را کاهش می‌دهد. ولی بعد از چند روز با خوپذیری (هم هوایی) این نقیصه تا حدی برطرف می‌شود ولی خوپذیری کامل که با افزایش ظرفیت شش‌ها همراه می‌باشد چندین ماه طول می‌کشد. البته خوپذیری به فشار کم در ارتفاعات خیلی بالا سریعاً دچار اختلال کلی می‌گردد. عوارض فشار کم اکسیژن شامل احساس ضعف. عدم تمایل به فعالیت. تهوع, ناتوانی در انجام محاسبات ریاضی و تزلزل در رفتارهای روانی می‌باشد. امروزه درصدی از مردم جهان که در مناطق کوهستانی زندگی می‌کنند. با خوپذیری و سینه‌های فراخ خود. با فشار کم اکسیژن سازگاری پیدا کرده‌اند. پ. ۶-۴-۵-۷ گرد و خاک پدیده گرد و خاک بر روان انسان و محیط زندگی او اثر نامطلوب بر جا می‌گذارد. از این لحاظ روزهای توام با گرد و خاک به عنوان روزهای نامناسب برای فعالیت انسان محسوب می‌شود. پدیده گرد و خاک از ویژگی‌های مهم مناطق گرم و خشک جهان است و آن را می‌توان یک عامل منفی در آسایش. سلامتی انسان» جذب گردش‌گر و به طور کلی توسعه جوامع انسانی محسوب نمود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۴۶ ۳۳ راهنمای اکونور یسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز شدت تاثیرات منفی گرد و خاک بر سلامت روحی و جسمی افراد. بستگی به غلظت. نوع و قطر ذرات گرد و خاک معلق در هوا دارد. پدیده‌هایی نظیر مه. گرد و خاک. بارندگی شدید و رگباری باعث کاهش دید افقی می‌گردد. دید افقی و کاهش آن به کم‌تر از ۲ کیلومتر در امور مختلف از جمله پرواز هواپیماها از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. در برنامه‌ریزی طبیعت گردی لازم است تعداد روزهای همراه با گرد و خاک. و تعداد روزهای با دید افقی ۲ کیلومتر و کم‌تر از آن در طول سال مشخص گردد. پ. ۷-۴-۵-۷- توفان و رعد و برق توفان و رعد برق در زمره پدیده‌هایی جوی می‌باشد که در ماه‌ها و فصل‌های معینی از سال رخ می‌دهد. و ممکن است خساراتی را به بار آورد و یا تلفاتی در پی داشته باشد. و از این لحاظ جهت کاهش خسارت ناشی از توفان و رعد برق ضروری است. راهکارهای مناسبی برای گردش‌گری در طبیعت اندیشیده شود. پ. ۵-۵-۷ معیارهای مرتبط با خاک اطلاع از معیارهای مرتبط با خاک برای برنامه‌ریزی فضایی و طرح‌ریزی توسعه فیزیکی در پهنه تفرج متمرکز از اهمیت بالایی برخوردار است زیرا: اولا: خاک بستر استقرار تاسیسات و تسهیلات گردش‌گری است. لذا ضروری است تناسب خاک چه از نظر توان و چه از نظر محدودیت برای فعالیت‌های تفرجی در محیط‌های طبیعی مورد توجه قرار گیرد. ثانیا: با توجه به پیامدهای منفی صنعت گردش‌گری بر محیط زیست. مانند کاهش سطح ایستابی, تولید فاضلاب. تخریب و فشرده شدن خاک. رانش زمین و غیره لازم است که مطالعات دقیق خاکشناسی برای توسعه فیزیکی گردش‌گری انجام پذیرد. ثالنا: استقرار و جانمایی تسهیلات و تاسیسات گردش‌گری, مستلزم یکسری عملیات زیرسازی و زیربنایی مثل خاکبرداری, خاکریزی. تحکیم‌سازی و به‌طور کلی عملیات مهندسی است. مهم‌ترین پارامترهای مطالعاتی و خصوصیات خاک در هریک از عملیات زیرساخت گردش‌گری و تفرج متمرکزء طبق کتاب راهنمای ملی خاک آمریکاء به شرح زیر معرفی می‌گردد: پ. ۱-۵-۵-۷ جاده سازی پتانسیل انقباض و انبساط. عمق تا سنگ بستر صورت می‌پذیرد و البته درمناطق ساحلی, عامل فرسایش نیز به آن اضافه می‌گردد و نادیده گرفتن این ویژگی در مسیر دوچرخه‌سواری» در برخی مناطق سبب تخریب جاده می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۷- ندوین راهنمای برنامه‌ریزی فضایی (طرح‌ربزی) برای سایت‌های طبیع تگردی و اکوتوریسم ‎٩۳/۰۸/۰۷‏ ۳۷ مهم‌ترین خصوصیات خاک که برای احداث انواع جاده و تعیین نوع ماشین‌آلات مورد بررسی قرار می‌گیرد عبارتند از: حدود حمیری و روانی » میزان مقاومت خاک. ساختمان خاک. میزان رطوبت طبیعی خاک. مضافا این که شایستگی خاک برای ساخت جاده, شامل پارامترهای بافت. عمق تا سنگ بسترء شیب. سیل گیری, چروگیدگی, سنگریزه‌ها و قطعات بیش از ۳اینچ است. (1978 ..ا2 61 0018010)). پ. ۲-۵-۵-۷ ساختمان سازی استقرار ساختمان‌های کوچک با در نظر گرفتن ویژگی‌های خاک به شرح زیر است: پتانسیل انبساط - انقباض, بافت خاک فرونشست و استحکام خاک. ضمنا معیار شایستگی خاک برای ساختمان سازی عبارت است از: ویژگی بافت. نشست کلی خاک. سیل‌گیری. عمق تا سطح ایستابی و تا سنگ بسترء شیب. چروکیدگی, درصد قطعه‌های بزرگ‌تر از ۷/۵ سانتی‌متر (1978 ,.ا2 ۵1 1801). پ.۳-۵-۵-۷- تسهیلات بهداشتی خاک‌ها را می‌توان به عنوان واسطی برای دریافت و تصفیه پساب‌ها مورد استفاده قرار داد. به‌طور کلی برای دفن زباله‌های گردش‌گاه و پوشش دادن آنها ویژگی‌های زیر لازم است: 1- ۳1۵۹06 200 110010 15 -------- صفحهٔ بعد -------- ۴۳۸ ۳/۷ راهنمای اکوتوریسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز 8 و50" عمق خاک. پ. ۴-۵-۵-۷- خاکریزی جاده در خاکریزی جاده باید بیش‌تر به ویژگی‌های نوع خاک به شرح زیر توجه شود: ساختمان خاک. بافت خاک. عمق خاک. پتانسیل انبساط - انقباض, ضخامت لایه خاک. به‌طور کلی در تمام خاکبرداری‌ها (ایجاد بند. خاکبرداری سطحی, خاکریزی جاده و غیره) باید توجه داشت که پس از خاکبرداری, کل عرصه قابل بازسازی و احیاً باشد و گرنه از نظر زیست‌محیطی و چشم‌انداز و نما مشکل ساز خواهد شد. پ. ۵-۵-۵-۷ بتن‌ریزی و آهن برای پی ریزی لوله‌های آب و فاضلاب و کانال و غیره» بتن‌ریزی در خاک الزامی است. پس باید عواملی را که سبب پروژه‌های مشتمل بر بتن‌ریزی و استفاده از آهن‌آلات در خاک عبارتند از: بافت خاک. واکنش خاک مقدار سولفات محلول در خاک. رطوبت خاک. شوری 80 و نوع نمک‌های خاک. زهکشی خاک. تهویه خاک عمق خاک. قابلیت عبور الکتریسیته از محلول یااز خمیر خاک است و میزان شوری خاک را تعیین می‌نماید ‏ 1011 001۵01 [۳10017102] -| 0 50 -2 -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۷- ندوین راهنمای برنامه‌ریزی فضایی (طرح‌ربزی) برای سایت‌های طبیع تگردی و اکوتوریسم ‎٩۳/۰۸/۰۷‏ ۳۹ پ. ۶-۵-۵-۷- زمین‌های بازی شایستگی خاک برای زمین‌های بازی, شامل ویژگی‌های مشروحه زیر است: قطعه‌های درشت سنگ. لام سطح خاک. پ. ۷-۵-۵-۷ محل‌های مناسب پیک‌نیک و کمپینگ شایستگی خاک برای محل‌های مناسب پیک‌نیک شامل ویژگی‌هایی به شرح زیر است: بافت خاک (مهم‌ترین عامل در مقاومت و نشست پذیری خاک). تراکم پذیری (موثردر مقاومت و نشست پذیری خاک و عاملی بر بستر سازی)» پایداری خاک (موتردر نشست پذیری خاک وموثر بر شرایط بستر)» زهکشی خاک (موثر بر تخلیه رطوبت)» جرم ویژه (موثر بر مقاومت خاک). املاح شوری خاک (موثر بر تغییر شکل‌پذیر) ساختمان خاک (موثر بر تراکم‌پذیری)» شوری و قلیاییت (موثر بر واگرایی) ماده آلی خاک (موثر بر تغییر شکل‌پذیری). در مجموع با توجه به تجربیات جهانی و ارزیابی داخلی فاکتورهای موثر خاک برای توسعه فیزیکی گردش‌گری که برآیندی از کاربری‌هایی مثل خانه سازی, راه سازی, تسهیلات بهداشتی و غیره است را می‌توان مطابق جدول (پ.۱-۷) ارائه نمود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۵۰ ۱۳/۷ راهنمای اکونوریسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز همچنین محدودیت فاکتور خاک برای کاربری‌های اردوگاه. پیک‌نیک. جاده و زمین‌های بازی در جدول‌های شماره جدول پ.۱-۷- ماتریس فاکتورهای خاک مرتبط با فعالیت‌های توسعه فیزیکی گردش گاه‌ها لومی رسی.لومی سیلتی.لومی رسی سیلتی.لومی رسی زهکشی ناقص.سطح زهکشی متوسط تا خوب ایستابی ۳۰ سانتی‌متر تا ۱ ۲ بدون آبگیری.سطح ایستابی متری در زیر سطح در طول | اغلب بالاتراز ۱ مترای ذر زیر فصل استفاده سطح در طول فصل استفاده شنی.رسی.شنی,ماده آلی ایستابی کم‌تر از ۲۳۰ سانتی‌متر در زیر سطح در طول فصل استفاده سیلاب بهاری به تعداد ۲۷۱ | هیچ سیلی در جریان فصل بار در جریان فصل استفاده استفاده وجود ندارد ماخن: 1964 ,۲1200006 ۳۵۳۵۹1۲۷ -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۷- ندوین راهنمای برنامه‌ریزی فضایی (طرح‌ربزی) برای سایت‌های طبیع تگردی و اکوتوریسم ‎٩۳/۰۸/۰۷‏ ۵۱ 23333333ششششششججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججممممممممممممممممممممممممممممممممممجججججججججججججججممن+نمنمنمسمسم+منمهجهجمچچررززهگض>ض_>«#«<«<ه<«<><ج<ج<ج<<<<شسسچ<ج>ج<<م<ه<گححححححح جدول پ.۳-۷- محدودیت خاک برای زمین‌های بازی فوق‌العاده سنگلاخی حالت ری اه ی شبی‌ریر ۱ لومی‌ نی ات ۱030۸0 سنی دذرست. سوا ‏ مسق است جذب سیم وتات ماخذ: 19786 ,۳۷۵/۹ب۱٩‏ |50 0۲ ۸011021100 ۳۷1۳۵۳۵۳۲ ۵۵ ۸0 دازم5 ما علنب0 ۲۳:۵۵ جدول پ.۳-۷- محدودیت فاکتورهای خاک برای محل پیک‌نیک سا تا اس | عمق تاسنگ‌بستر | کمتوا زاس ال تا تا عمق‌تاسنگ ستر | لایه سیمانی شده ۲ کم‌تراز ۵ تا ۱7 عمق تالایه سیمانی شده(سانتی‌مت | سدیم زیادی | بش‌تراز ۱۲ ات ۱ نسبت جذب سدیم (صفرتا مت | اسلا تا اف هیچ بندرت اتقاقی | سیل‌گیری | ماخذ: 19786 ,۳۷۵/۹ب۱٩‏ |50 0۲ ۸011021100 ۳۷1۳۵۳۵۳۲ ۵۵ ۸0 دازم5 ما علنب0 ۲۳:۵۵ ۸2۳106 16027161 عاها؟ غالا -| ۲- ضخیم‌ترین لایه اماس -چروگیدگی» برای ساختمان‌سازی بین ۱۵ تا ۱۵۰ سانتیمتر و برای ساخت جاده» بین ۲۵ و ۱۰۰ سانتی‌متر در نظر گرفته می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۲ ۳ راهنمای اکوتوریسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز پ. ۶-۵-۷- معیارهای طرح‌ریزی و برنامه‌ریزی فضابی زون تفرج متمرکز مناطق تفرج متمرکز شامل مناطق تفرج روزانه (محوطه پیک‌نیک <- خورگشتگاه) و مناطق استراحت شبانه (محوطه کمپینگ - اردوگاه) می‌باشند. زون تفرج متمرکز دارای معیارهای ویژه‌ای به شرح زیر است: مطلوبیت هر ناحیه برای توسعه تفرج متمرکزء اغلب در طبقات ارتفاعی ۴۰۰ تا ۱۸۰۰ متر از سطح دریا تامین می‌شود. توسعه فیزیکی با هدف تفرج تابستانه در جهت‌های شرقی و شمالی و برای تفرج زمستانه در جهت‌های جنوبی و غربی انجام می‌پذیرد. مطلوبیت هر ناحیه برای توسعه تفرج متمرکز در طبقات شیب کم‌تر از ۵ درصد تامین می‌شود. زون توسعه فیزیکی از لحاظ تشکیلات زمین‌شناسی, نباید برای مناطقی که دارای خصوصیات لغزشی است خاک‌های با بافت لومی» شنی. شنی لومی رسیء رسی لومی و لومی رسی, به ترتیب از مهم‌ترین و مناسب‌ترین نوع خاک برای تفرج متمرکز است. خاک‌هایی با بافت رسی سنگین و هیدرومورف برای این امر نامناسب است. همچنین خاک‌هایی که زهکشی آنها کامل تا متوسط و حاصل‌خیزی آن متوسط تا خوب باشد و عمق آن نیز از متوسط تا عمیق نوسان داشته باشد کیفیت گردش‌گاه را ارتقاً خواهد بخشید. مطلوبیت هر ناحیه برای توسعه تفرج متمرکز از طریق تامین ۱۲ تا ۴۵ لیتر آب در روز برای هر نفر (بدون تسهیلات اقامت شبانه) میسر است. مطلوبیت هر ناحیه برای توسعه تفرج متمرکز در متوسط دمای ماهانه بین ۲۱ تا۳۰ درجه سانتیگراد با تی‌داد روزهای آفتابی ۷ تا ۱۵ روز در ماه» رطوبت نسبی ماهانه ۲۵ تا ۳۰ درصد در زمان استفاده و میزان ابرناکی ۵ ۲/۵ درصد تامین می‌شود. در اراضی تثبیت شده و یا اراضی که حساسیت آنها نسبت به فرسایش‌پذیری کم می‌باشد شرایط مطلوب توسعه فیزیکی فراهم می‌گردد. مطلوبیت پوشش گیاهی برای توسعه فیزیکی در جنگل مستلزم شرایطی است که انبوهی درختی و درختجه‌ای بین ۲۰ تا *۸ درصد باشد و اغلب گونه‌های کف جنگل از تک‌لیه‌ای‌ها تشکیل‌شود. زون توسعه فیزیکی برای تفرج متمرکزء باید از زیستگاه‌های حساس دور باشد و جایگاه این زون نباید خللی بر زیستگاه‌های حساس مجاور بوجود آورد. زون توسعه فیزیکی باید از چشم‌اندازهای مناسب (سیمای ظاهری و نمای داخلی) برای بازدیدکنندگان برخوردار باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۷- ندوین راهنمای برنامه‌ریزی فضایی (طرح‌ریزی) برای سایت‌های طبیع تگردی و اکونوریپسم ‎٩۳/۰۸/۰۷‏ ۵.۳ افزایش سطح تقاضای زون تفرج‌گاهی بستگی دارد به جاده‌های قابل دسترسی. به هر حال وضعیت جاده‌های موجود و نزدیکی و دوری آنهاء عواملی هستند که در استقرار واحدهای تفرجی نقش موئثری ایفا می‌کنند. امکانات تفرج‌گاهی در داخل زون تفرج متمرکز باید با طبیعت و فرهنگ منطقه هماهنگ باشد. هر زون تفرج‌گاهی در صورتی به اهداف متعدد خود دست خواهد یافت که از مرکز بازدیدکنندگان و رسانه‌های ترویجی و برنامه‌های آموزشی متنوع برخوردار باشد. هر زون تفرج‌گاهی متمرکز در صورتی می‌تواند بدون هرگونه آسیب موجودیت خود را حفظ کند که در حد زون تفرج‌گاهی متمرکز باید از یک سیستم خدمات رسانی و تامین بهداشت و نظافت موثر و فعال برخوردار باشد. ذیصلاح آرایش یابد. باید تلاش شود که جهت باد غالب. هم راستای عرض تفرج‌گاه باشد. هر گونه طرح ریزی با اهداف گردش‌گری برای پارک ملی. پناهگاه حیات‌وحش و منطقه حفاظت‌شده باید پس از تدوین طرح مدیریت و انجام زون بندی انجام پذیرد. تنها ۵ تا ۱۰ درصد وسعت مناطق تحت حفاظت را می‌توان به فعالیت تفرجی اختصاص داد. گستره اختصاص یافته به زون تفرج متمرکز در پارک‌های ملی نباید از ۵ درصد وسعت منطقه بیش‌تر باشد. وسعت پارک تا ۶۰ درصد گستره گردش‌گاه می‌تواند توسعه یابد. از کل وسعت ناحیه تفرج متمرکز مناطق تحت حفاظت. ۱۲ درصد به اردوگاه و ۱۶ درصد به خورگشتگاه سطح کل زیربنای ابنیه. تجهیزات و تاسیسات لازم برای تضریح و استراحت و اداره گردش‌گاه نباید از ۱۱ معیارهای اصلی و فرعی و شاخص‌های طرح‌ریزی برای انتخاب محدوده زون تفرج متمرکز و توسعه فیزیکی تجهیزات گردش‌گری در جدول (پ.۵-۷) معین گردیده است: -------- صفحهٔ بعد -------- ۵۴ ۳۳ راهنمای اکوتور یسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز جدول پ.۵-۷- معیارهای طرح‌ریزی زون تفرج متمرکز بیش از ۰۱۵ ۷ تا ۰۱۵ کم‌تر از ۷ روز در ماه آذرین یا رسوبی کم‌تر از ۰۲ ۲ تا ۵ ۵ تا ۰۱۵ بیش از ۱۵ درصد از ۱۵۰ ۱۵۰ تا ۴۰ ۴۰ تا ۰۱۲ کم‌تر از ۱۲ لیتر به ازای هر نفر در روز -------- صفحهٔ بعد -------- قدوین راهنمای طراحی و استقرار امکانات نفرجح گاهی در واحدهای ففر جی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۸- ندوین راهنمای طراحی و استقرار امکانات آنفرجگاهی در واحدهای نفرجی ‎٩۳/۰۸/۰۷‏ ۵۱ پ.۱-۸- معرفی امکانات تفرج‌گاهی طراحی و استقرار امکانات تفرج‌گاهی در واحدهای تفرجی طرح‌های طبیعت‌گردی در سه بخش قابل بررسی است: محاوط و مسیرهای تفرجی. ساختمان‌های گردش‌گری. امکانات تفرج‌گاهی هریک از این سه بخش برای تعیین ضوابط و معیارهای طراحی در جدول (پ.۱-۸) مشخص می‌باشد: جدول پ.۱-۸- امکانات تفرج‌گاهی در واحدهای تفرجی و وس سس شیر روک ی پ.۱-۱-۸- محاوط 9 مسیرهای تفرجی پ.۱-۱-۱-۸- محوطه‌های پیک‌نیک (خورگشتگاه) خورگشت عبارت است از انجام یک نوع فعالیت تفرجی که در طول روز با صرف حداقل یک وعده غذای بدون تشریفات در خارج از منزل و در هوای آزاد صورت می‌گیرد. با توجه به استقبال بازدیدکنندگان و مهم‌تر از همه وسعت الف- ضوابط و معیارهای فنی واحدهای تفرجی در محوطه‌های پیک‌نیک از ضوابط و معیارهای ویزژه‌ای برای احداث به شرح زیر برخوردار است: -------- صفحهٔ بعد -------- ۵۸ ۳/۷ راهنمای اکونوریسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز برقرار نمودن نسبت ۴۰ درصد فضای باز به ۶۰ درصد فضای بسته پوشش درختی و درختچه‌ای اختصاص یک واحد خورگشت برای ۴ نفر برقراری حداقل فاصله بین واحدهای خورگشت ۱۶۰ و حداکثر ۳۰ متر اختصاص ۲۶۰ تا ۱۰۰۰ مترمربع فضا برای هر واحد خورگشت امکان اختصاص زون تفرجی (تا ۶۰ درصد گستره منطقه استثنائا در پارک‌های جنگلی کم وسعت)» بین ۲۲ تا ۸۴ نفر در هکتار (سطح متوسط اختصاص ییافته به تفرج یک روزه به ازای هر نفر برابر با ۱۳۰ تا ۴۵۰ مترمربع) احداث جاده یکطرفه با پهنای ۲/۵ متر درون محوطه خورگشت شکل پ.۱-۸- بخشی از یک واحد خورگست ب - الگوهای طراحی: یک واحد خورگشت برای استراحت روزانه ۴ نفر منظور می‌شود. (بدون اتراق شبانه) به ازای هر واحد خورگشت. ۱ واحد فضای پارکینگ (به وسعت ۱۳۲ مترمربع)» به عبارت دیگر به ازای هر ۲۰ واحد خور گشت. ۱ پارکینگ جمعی (به وسعت ۹۶۰ مترمربع برای ۲۰ خودرو) منظور شود. به ازای هر واحد خور گشت ۱ اجاق احداث گردد. به ازای هر ۳ تا ۵ واحد خور گشت. ۱ زباله‌دان. ۱ شیرآب. (تا شعاع »۵ متری میز یا سکوی خورگشت) احداث گردد. به ازای هر ۵ واحد خور گشت. ۱ تابلو نصب گردد. -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۸- ندوین راهنمای طراحی و استقرار امکانات نفرجگاهی در واحدهای نفرجی ‎٩۳/۰۸/۰۷‏ ۸۹ به ازای هر ۲۵ واحد خور گشت. ۲ سرویس بهداشتی (یک مردانه و یک زنانه)» در شعاع دسترسی ۱۵۰ متری احداث گردد. به ازای هر ۵۰ واحد خور گشت. ۱ زمین بازی کودکان (به وسعت ۴۰۰ تا ۵۰۰ مترمربع) احداث گردد. به ازای هر ۵۰ واحد خور گشت. ۱ زمین بازی بزرگسالان (به وسعت ۱۰۰۰ مترمربع) احداث گردد. پارک‌ها معمولا نمونه‌هایی از انواع طبیعت‌گردی هستند. چنانچه در نظر باشد آلاچیق‌هاء سکو یا نیمکت برای بیش از یک خانواده ۴ نفره طرح‌ریزی شود. با حفظ تعداد جمعیت در واحد سطح., تنها از تعداد آلاچیق یا میزهای کوچک کاسته شده» سایر تسهیلات به همان تعداد باقی می‌ماند. در ایران بسته به وسعت پارک هاء تعداد زمین پیک‌نیک معمولا بین ۲ تا ۸ محوطه تعیین می‌گردد و به همین ترتیب مساحت هر محوطه پیک‌نیک. بسته به مساحت پارک و رعایت مقیاس طراحی, از ۲ تا ۲۵ هکتار متغیر خواهد بود. جدول (پ.۲-۸) الگوهای اعمال شده در طرح‌های پارک جنگلی را برای تعیین تعداد و مساحت محوطه‌های جدول پ.۲-۸- الگوی تعداد و مساحت تقریبی محوطه پیک‌نیک در پارک‌ها -------- صفحهٔ بعد -------- ۶ ۳ راهنمای اکونور یسم و طبیعتگردی در حوضه‌های آبخیز پ.۲-۱-۱-۸- محوطه‌های کمپینگ (اردوگاه) تعدادی از طبیعت گردان که اقامت شبانه نیز دارند. ضرورت پیدا می‌کند. در این مورد نیز.ء سطح و تعداد محوطه‌های الف- ضوابط و معیارهای احداث کمپینگ طراحی هر واحد اردوگاه برای ۴ تا ۸ نفر برای اقامت شبانه صورت گیرد. یک واحد اردوگاه می‌تواند براساس کابین یا کفه استقرار چادر طراحی شود. جادرها یا کابین اردوگاه به گونه‌ای استقرار یابند که برای دریافت نور آفتاب صبحگاهی و سایه در طول برای هر واحد اردوگاه, ۳۲۰ تا ۱۳۰۰ مترمربع فضا در نظر گرفته شود. برای هر هکتار از زون اقامت شبانه بین ۷ تا ۱۴ واحد اردوگاه جانمایی شود. حداکثر ظرفیت درجا یک زون تفرج متمرکز اردوگاهی در بهترین حالت ۶۰ نفر و در طرح‌ریزی محتاطانه ۲۸ نفر در هکتار منظور می‌گردد. سطح اشغال شده توسط کابین یا چادر ۱۶ تا ۲۰ مترمربع در اردوگاه منظور می‌شود. حداقل فاصله بین واحدهای اردوگاه ۲۵ و حداکثر ۳۵ متر در نظر گرفته می‌شود. ب- الگوهای طراحی به ازای هر واحد اردوگاه» ۱ واحد فضای پارکینگ در نظر گرفته می‌شود. به ازای هر واحد اردوگاه, ۱ اجاق در نظر گرفته می‌شود. به ازای هر واحد اردوگاه» ۱ میز یا تخت. ۱ زباله‌دان در نظر گرفته می‌شود. به ازای هر ۲ تا ۵ واحد اردوگاه, ۱ شیرآب در نظر گرفته می‌شود. به ازای هر ۵ تا ۱۰ واحد اردوگاه. ۲ دوش (یک مردانه و یک زنانه) در نظر گرفته می‌شود. به ازای هر ۵ تا ۱۰ واحد اردوگاه, ۲ سرویس بهداشتی (یک مردانه و یک زنانه) در شعاع دسترسی ۱۵۰ متری به ازای هر ۵۰ واحد اردوگاه, ۱ زمین بازی کودکان (به وسعت ۴۰۰ تا ۵۰۰ مترمربع) در نظر گرفته می‌شود. به ازای هر ۵۰ واحد اردوگاه» ۱ زمین بازی بزرگسالان (به وسعت ۱۰۰۰ مترمربع) اختصاص می‌یاید. اردوگاه معمولا حداقل ۶۰ متر از جاده اصلی گردش‌گاه و ۳۰۰ متر از لبه‌های آبی فاصله دارد. مناسب‌ترین جهت جغرافیایی برای احداث اردوگاه معمولا جهت جغرافیایی شرقی است. -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۸- ندوین راهنمای طراحی و استقرار امکانات نفرجگاهی در واحدهای نفرجی ‎٩۳/۰۸/۰۷‏ ر۱۶ اردوگاه‌ها گاهی بصورت مجتمع طرح‌ریزی می‌شوند در این حالت می‌توان ۲۰ تا ۲۵ واحد اردوگاه و تسهیلات مورد نیاز را در یک مکان تجمیع نمود. شکل پ.۴-۸- پارکینگ‌های جمعی در اطراف سکوهای اردوگاه در فاصله دریاچه الگوهای اعمال شده در پارک‌های کشور تاکنون بدین شرح بوده است: احداث تعدادی پارکینگ‌های انفرادی (و پا یک پارکینگ مجتمع همراه با ساختمان نگهبانی) نصب چادر و یا اتوکاروان در امتداد هر پارکینگ. احداث مکانی برای کنترل آیاب و ذهاب به این محوطه. استقرار یک فروشگاه برای عرضه مواد غذایی (در پارک‌های خیلی وسیع). نصب نیمکت. زباله‌دان و اجاق در کنار هر جایگاه چادر. نصب تعدادی شیر آب و نیز سرویس بهداشتی با رعایت فاصله مناسب از محوطه کمپینگ. کمپینگ‌های گرد آمده حول یک نقطه مرکزی, اغلب نسبت به آنهایی که گسترده ترند و در منطقه وسیعی پراکنده‌اند ترجیح داده می‌شوند. در این حالت چادر برزنت جایگزین اردوگاه‌های کابینی می‌شود. واحد کمپینگ رو به سمتی جانمایی می‌شوند که استفاده‌کنندگان بتواند از دید و منظر و شکل زمین بهره ببرند. -------- صفحهٔ بعد -------- ۶۲ ۳۳ راهنمای اکونور یسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز هنگام صبح چادرها و سایر مواد اغلب با شبنم سحرگاهی خیس می‌شوند و برای خشک شدن نیاز به نور خورشید دارند لذا گاه لازم است که در واحدهای کمپینگ تاج پوشش جنگلی باز و روشن باشد. گردش‌گاه‌هایی که در مجاورت روستا قرار دارند بهتر است این بخش از نظر مدیریتی به داوطلبان روستایی سپرده شود. به‌طوری که بجای احداث کمپ در زون تفرج متمرکز تجهیز کمپینگ در روستا صورت گیرد و سرمایه گذار با ارائه تسهیلات اعتباری آنان را در احداث و لزوما تکمیل خانه‌های روستایی, و مهیا نمودن اطاق و سوئیت میهمان یاری نماید. شکل پ.۶-۸- کمیینگ‌های گرد آمده حول نقطه مرکزی -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۸- ندوین راهنمای طراحی و استقرار امکانات نفرجگاهی در واحدهای نفرجی ‎٩۳/۰۸/۰۷‏ ۶۳ پ.۳-۱-۱-۸- جاده‌های دسترسی داخلی توصیه می‌شود که جاده‌های یک طرح طبیعت‌گردی از کناره فضاهای باز عبور نماید تا فرصت استفاده از این‌گونه فضاها برای آمور تفرج از دست نرود. جاده‌ها می‌بایستی متمایل به قسمت‌هایی باشد که دارای ارزش تفرجی زیاد است. البته ترجیح داده می‌شود هزینه راه‌سازی, با کوتاه شدن مسیرها کاهش یابد مشروط برآنکه هیچ‌گونه ترانشه و خاکبرداری عمیق صورت نگیرد. هیچ‌گاه نبایستی برای طراحی جاده‌های داخلی گردش‌گاه مسیر مستقیم انتخاب شود بلکه باید دارای پیچ و خم باشد (حتی در نقاطی که زمین مسطح باشد) به دو دلیل: اول اینکه این عمل سبب می‌شود از سرعت آتومبیل‌ها کاسته شود. انیا در سر پیچ‌ها ایجاد منظره می‌شود و با دیدن منظره‌ها (تمامی مناظر جالب بهتر است که از روبرو دیده شوند) راننده خسته نمی‌شود. و اس با ۰ ی شکل پ.۷-۸- مسیر دارای پیچ و خم جاده‌های گردش گاه الف - ضوابط و معیارهای طراحی جاده‌های گردس گاه: راه‌های دسترسی اصلی می‌توانند آسفالته, بتنیء سنگفرش و یا شنی باشند. اما راه‌های فرعی تنها به صورت جاده‌های نواحی گردش‌گری اغلب برای ترافیکی معادل ۱۰۰۰ تا ۲۰۰۰ خودرو در سال طراحی می‌شوند. سرعت وسایل نقلیه با توجه به شیب. شعاع پیچ و عرض راه بین ۲۰ تا ۴۰ کیلومتر در ساعت است. شیب طولی مناسب در سایت‌های طبیعت‌گردی ۴ تا ۶ درصد است که از حداقل ۳ درصد و حداکثر ۱۰ درصد -------- صفحهٔ بعد -------- ۶۴ ۳۳ راهنمای اکونور یسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز مسیرهای دسترسی یا جاده‌های اصلی به عرض حداکثر ۱۲ متر و تا شیب طولی ۸ درصد احداث می‌شوند. مسیرهای فرعی حداکثر ۶ متر عرض دارند و شیب طولی آنها حداکثر ۱۰ درصد است. تراکم مسیرهای دسترسی در زون تفرج متمرکزء معادل ۱۰۰ متر در هکتار در نظر گرفته می‌شود. طراحی حلقوی برای راه‌های دسترسی الزامی است این بدان جهت است که گردش‌گر مجبور نباشد الزاما از ب - الگوهای طراحی جاده در سایت‌های طبیعت گردی: موارد و ملاحظات مشروحه زیر برای جاده‌های دسترسی داخلی یک سایت طبیعت‌گردی به عنوان الگوی طراحی رعایت می‌گردد: توجه به راه‌های موجود و حداکثر استفاده از آنها و تا حد ممکن پرهیز از طراحی راه‌های اضافی؛ کاهش عملیات خاکبرداری و خاکریزی تا حد امکان؛ پرهیز از تعریض راه به هر منظور؛ پرهیز از عبور از دامنه‌های پرشیب و خاک‌های مرطوب؛ توجه به تراس‌های طبیعی و تلاش به عبور راه از روی آنهاء پرهیز از احداث راه در زمین‌های سست. مرطوب. باتلاقی و کم مقاومت؛ الزام به کف‌بندی جاده‌هایی که ناگزیر باید از زمین‌های مرطوب. خیلی بی ثبات و حساس به فرسایش عبور داده شوند. رعایت حداقل شعاع ۱۶ متر برای پیچ جاده؛ اجتناب از احداث پیچ در عرصه‌های حساس از نظر حرکت توده ای خاک. رطوبت. بارندگی و نفوذپذیری, رعایت استتار جاده در طبیعت. پرهیز از ایجاد دیواره‌های مرتفع و قابل دید؛ پرهیز از ایجاد راه‌های مارپیچ در دامنه‌های بلند و کم عرض؛ پ.۴-۱-۱-۸- استراحت‌گاه طبیعی در مناطق تفرج گسترده استراحت گاه‌های طبیعیومعمولا در مسیر پیاده‌روهای اصلی و تیه نوردی ایجاد می‌گردند و اصولا این گونه مناطق نیاز به تاسیسات ندارند. استراحت‌گاه‌های طبیعی, اغلب به عنوان هدف اصلی طبیعت گردها مد نظر قرار گرفته می شوند. لذا ایجاد آنها در نقاط واجد چشم‌انداز عمدتا از استقبال بیش‌تری برخوردار می‌گردد. -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۸- ندوین راهنمای طراحی و استقرار امکانات نفرجگاهی در واحدهای نفرجی ‎٩۳/۰۸/۰۷‏ ۸۵ الف - ضوابط و معیارهای طراحی استراحت‌گاه طبیعی: انتخاب مکان مسطح. در خطالراس‌های واجد چشم‌انداز و دید به اطراف. اختصاص فضا به اندازه ۱ تا ۳ واحد خورگشت بسته به وسعت گردش‌گاه در هر استراحت‌گاه طبیعی احداث آلاچیق و سایبان در مرتفع‌ترین نقاط برای استراحت طبیعت گردان مخصوصا کسانی که اقدام با تپه‌نوردی و یا راه‌نوردی می‌نمایند. عدم ضرورت برای احداث و نصب تجهیزات تفرجی, نظیر اجاق و یا شیر برداشت آب بلامانع بودن نصب زباله‌دان. نصب تابلوهای هشداردهنده و توجیهی در کنار استراحت‌گاه برای رعایت نظافت. ایمنی» سکوت و آسمان تاریک. تریل را می‌توان معادل کوره راه یا مالرو قلمداد نمود و در سایت‌های طبیعت‌گردی به مسیرهای کم‌عرضی گفته می‌شود که برای پیاده‌روی و عبور و مرور دوچرخه و گاه اسب سواری مورد استفاده قرار می‌گیرد. الف - ضوابط و معیارهای طراحی مسیرهای راه‌نوردی: حدود با تراکم ۵۰ تا ۱۶۹۰ متر در هکتار مسیرهای راه‌نوردی (به فاصله ۱۶۹۰ تا ۲۰۹۰ متر از هم) در خارج از یک مسیر راه‌نوردی باید کوتاه و بین ۰/۵ تا ۱/۵ کیلومتر و مدت پیاده‌روی در آن بین ۳۰ تا ۶۰ دقیقه باشد. عرض مسیرهای راه‌نوردی حداقل ۱ متر و حداکثر ۲ متر است. در مناطق کوهستانی, تریل‌ها ضرورتا آمکان دارد از مسیرهای پلکانی یا پل‌های ثابت و معلق عبور داده شوند. مسیرهای راه‌نوردی در زون تفرج گسترده از نواحی عبور داده می‌شود که حداقل ارتفاع اولین شاخه درختان از زمین ۳ متر باشد. از انتخاب مسیر بن‌بست که سبب بازگشت به عقب می‌شود و یا گردش‌گر را تشویق به میان‌بر زدن می‌کند تریل‌ها باید از مناطق پرجاذبه گردش‌گاه بگذرد و چشم‌اندازهای بدیع در نقشه راهنمای راه نوردی مشخص باشد. مسیر راه‌نوردی همچنین با انطباق با شرایط طبیعی و استفاده از گذرگاه‌های موجود به نحوی طراحی شود تا در حاشیه مسیرهای راه‌نوردی به فاصله ۳۰۰ متر از هم یک دستگاه نیمکت احداث می‌گردد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۶۶( مسیر راه‌نورد: به گردش‌گر ه استفاده از تابل به‌طور خلاصه در گردش گاه حمل با طرح۱« ۳/۷ راهنمای اکوتور یسم و طبیی ی باید پاکیزه و خوب نگهداری شود. لذا لازم است در ابتدا و در نقاهص شود سطل زباله نصب گردد و زباله‌های آن مرتبا جمع‌آوری شود. عرفی شود. وهای راهنمای کوچک 9 ساده در هر انشعاب مسیر راه‌نوردی ضروری این هر مسیر راه‌نوردی, بین ۱۲ تا ۳۰ جلوه تفسیری مشخص گردد. اطلاعات های وسیع برای تفسیر پیاده روی ضروری است فهرست اطلاعات لازم فای ساده منتقل شود. روم( 4 / 2 22 از امک هی ۰.۳ 6 ۱ ۹ حسعهه ۱ 0 ۹ ۹ 9 0 ۷یا ۱ لا ۱ شکل پ.۸-۸- حداقل ارتفاع اولین شاخه درخت 5 ۸ 1 : سل سل ۷ وی تیه ۹ مروت اس شکل پ.۹-۸- تابلوهای مسیر راه نوردی تگردی در حوضه‌های آبخیز لی که برای استراحت وارض طبیعی مهم آن مربوط به هر پدیده بر روی نقشه‌ای قابل -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۸- ندوین راهنمای طراحی و استقرار امکانات تفر جگاهی در واحدهای نفرجی ‎٩۳/۰۸/۰۷‏ ۳۷ ب - الگوی طراحی مسیرهای راه نوردی (تریل‌ها): مسیرهای راه‌نوردی معمولا از مناطق تفرج‌گاهی متمرکز شروع و به استراحت‌گاه طبیعی و چشم‌اندازها ختم این گونه پیاده روهاء از یک سمت در مسیرخط الرأس روی یال عبور نموده و در برگشت از مسیر دره عبور می‌نماید. مسیر راه‌نوردی مطلوب. به صورت حلقه یک سویه‌ای ساخته می‌شود که نقطه شروع ۴ خانمه آن بد یکدیگر می‌رسد. بهتر است با شیب ملایم احداث شوند و از مناطق گل و لای و موانع فیزیکی مشکل عبور نکنند. برای افزایش جذابیت‌های یک تریل توصیه می‌شود با توجه به وجه غالب طبیعی گذرگاه به آن عنوانی داده یک مسیر راه‌نوردی خود وسیله اطلاع‌رسانی است و علائم و نشانه گذاری‌های انجام گرفته در طول مسیرش همه سیماهای جالب را توضیح خواهد داد. این علائم می‌توانند همه اطلاعات لازم را در برگیرد و به طور اختصار دارای شماره‌هایی باشند که بازدیدکنندگان برای دریافتن آنها به دفترچه راهنمای مربوطه مراجعه کنند. 8 وا ناد نج 2 و ما اْ اه ی ی اد با دا پر و : ۱ و3 1 6 ۸ ٍ ۳۹ مر ود ارگ گر ۱ الا مه تیه 7 . ۷ مه ۹ : 1۹ 1 پا ۷ امد 3 رز ۳ ۱ ۵ 3 َ 1 ْ و ۹ 2 ۱ ور . ۰ مان [ 1 3 با ۹ هد اس ا شمه ۰ ۰ َ 1 _ رو ۰ ۰ 6 بت ی 8 :هس 2 ی تا ط : سس وا اس سرد و را را مس ی ۳ ات مک ی :ی و "۳ 1 سا ۳ و ادن ی ۴۳ تفع ۰ شکل پ.۱۰-۸- تابلوی ابتدای گذر راه نوردی پ.۵-۱-۱-۸- پارکینگ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۸۶۸ ۳/۷ راهنمای اکونور یسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز جمعی بیرون از فضای گردش‌گاه طراحی شود و گردش‌گران با پای پیاده طبیعت‌گردی کنند و یا در صورت امکان از در طراحی پارکینگ‌ها باید به این نکات توجه شود: سهولت ورود و خروج اتومبیل در پارکینگ. گنجایش پارکینگ برای تعداد اتومبیلهای موردنظر. استتار محوطه باز پارکینگ به‌وسیله توده‌ای از درخت از کنار جاده اصلی. پارکینگ در گردش‌گاه‌های وسیع. اغلب به منظور کنترل عبور و مرورء مجهز به یک دستگاه ساختمان کوچک نگهبانی است. الف - ضوابط و معیارهای طراحی پارکینگ در طرح‌های طبیعت گردی فضای اختصاص یافته به هر خودرو ۱۲/۵ مترمربع (۲/۵ در ۵ متر) است. برای گردش خودرو هم فضایی معادل ۱۶/۵متر بین ردیف‌های موازی خودرو اختصاص می‌یابد. دیگر برای هر خودرو نزدیک به ۱۲/۵ مترمربع به انضمام ۳۰ در صد فضای جنگلی غیرقابل استفاده علاوه بر فضای باز منظور می‌گردد. در پارکینگ جمعی بهتر است فضای لازم برای پارک اتوبوس نیز پیش‌بینی شود به این ترتیب به ازای هر ب- الگوهای متداول در کشور وسیع‌ترین گردش‌گاه‌هایی که تاکنون در کشور احداث شده نزدیک به ۴۰۰۰ هکتار می‌باشد. این درحالیست که پارک‌های با مساحت کم‌تر از ۵۰ هکتار بسیار فراوان است. اگرچه افزایش جمعیت گردش‌گر منجر به افزایش سطح پار کینگ‌ها می‌شود که خود به توسعه کمی پارک‌ها می‌انجامد اما مساحت هر پارکینگ هیچ‌گاه از ۰/۵ هکتار نبایستی (پ.۳-۸) تعداد پارکینگ‌ها را مطابق الگوهای موجود در کشور نشان می‌دهد: جدول پ.۳-۸- حداکثر تعداد پارکینگ مطابق الگوهای موجود کشور در هر پارک‌های جنگلی -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۸- ندوین راهنمای طراحی و استقرار امکانات آنفرجگاهی در واحدهای نفرجی ‎٩۳/۰۸/۰۷‏ ۱۸۶۹ پ.۶-۱-۱-۸- محوطه‌ای تفریحی و بازی کودکان هماهنگ بودن وسایل بازی از نظر رنگ و جنس با طبیعت پیرامون است لذا استفاده از رنگ‌های تند متداول در پارک‌های شهری و یا وسایل فلزی بدون روکش برای ساخت لوازم بازی کودکان ابدا مجاز نمی‌باشد. الف - ضوابط و معیارهای طراحی محوطه بازی کودکان: وسعت زمین بازی کودکان در طرح‌های طبیعت‌گردی حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ مترمربع است. برای هر ۲۵ تا ۵۰ واحد خورگشت و یا اردوگاه لازم است یک محوطه بازی کودکان منظور شود. ظرفیت درجای روزانه یک محوطه بازی کودکان برای تعداد ۵۰ تا ۱۰۰ کودک است. در صورت نیاز به تعداد محاوط بیش‌تر باید حداقل فاصله محوطه‌ها از یکدیگر حدود ۱۶۰۰ متر باشد. فاصله متوسط وسایل بازی کودکان از یکدیگر حدود ۷ متر در نظر گرفته شود ۹ ا- هه اس َ َ را ۰ و ۳ : جم شکل پ.۱۱-۸- تبعیت حاشیه محوطه بازی از عوارض طبیعی -------- صفحهٔ بعد -------- ۰ ۷ راهنمای اکوتوریسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز ب- الگوهای متداول در طراحی محوطه بازی کودکان: در یک زمین بازی کودکان. می‌توان تعداد ۴ عدد سرسره ۴ عدد الاکلنگ. ۶ عدد تاب. ۲ چرخ و فلک ویک وسیله ثابت که کودکان می‌توانند از آن بالاروند طراحی نمود. پ.۷-۱-۱-۸- زمین بازی بزرگسالان سنگ. زو (کبدی)» وسطی و گل کوچک. والیبال و بدمینتون آزاد (بدون زمین و قاعده) از جمله ورزش‌هایی است که بیش‌تر تداول دارد. الف- ضوابط و معیارهای فنی احداث زمین بازی بزرگسالان در واحدهای تفرجی: برای هر ۱۵۰ تا ۲۰۰ واحد خور گشت و اردو گاه یک محوطه بازی برگسالان کافیست. مجموع مساحت محوطه اختصاص یافته به زمین‌های بازی بزرگسالان در هر زون تفرج متمرکز نباید بیش از زمین فوتبال حداکثر به وسعت ۷۳۰۰ مترمربع (با ابعاد ۱۰۸ در ۶۷/۵ متر یا ۹۰ در ۴۹/۵ متر). زمین والیبال حداکثر به وسعت ۲۲۵ مترمربع (با ابعاد ۱۸ در ‎٩‏ متر یا ۲۴ در ۱۳/۵ متر). زرمین بسکتبال حداکثر به وسعت ۴۰ مترمربع (با ابعاد ۲۳۳/۲ در ۱۳/۶ متر یا ۳۰ در ۱۸ متر). زمین بدمینتون به وسعت ۱۳۵ مترمربع (با ابعاد ۱۳/۲ در ۵/۱ متر یا ۱۸ در ۷/۵ متر) استقرار یاید. : ۵ ی تا ۱ سور ره ده و ز و ی ی ۳1 ل یه 9 را / 3 : یچ ی اه ان 8 : ۹ و ِ ۱ ۱ ۳ ۳ ی ال یچ ده مد ی شکل پ.۱۳-۸- زمین بازی بزرگسالان -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۸- ندوین راهنمای طراحی و استقرار امکانات نفرجگاهی در واحدهای نفرجی ‎٩۳/۰۸/۰۷‏ ۱ پ.۸-۱-۱-۸- واحدهای تفرجی ساحلی الف- ضوابط و معیارهای فنی احداث واحدهای تفرجی ساحلی برخی از حوضه‌های آبخیز مستعد طبیعت‌گردی در مناطق واجد دریا و دریاچه تا ساحل ادامه دارد و به هر شکل به صورت سنتی و برنامه‌ریزی نشده در زمینه قایق رانی و شنا از این مناطق استفاده می‌گردد. در هرصورت این‌گونه مناطق نیز باید طراحی شوند و ضوابط و معیارهای طبیعت‌گردی در آنها اعمال گردد. سطح کل پهنه‌های آبی این گونه گردش‌گاه‌های طبیعی نباید از ۵ درصد کل گستره گردش‌گاه فراتر رود. ضمنا مناسب‌ترین محل‌های شنا در تمام طول سال جهت‌های جنوبی و غربی هستند. جدول (پ.۲-۸) ضوابط و معیارهای طراحی واحدهای تفرجی ساحلی را نشان می‌دهد. جدول پ.۳-۸- ضوابط و معیارهای طراحی واحدهای تفرجی ساحلی -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۷۳۲۳ م۳ راهنمای اکونور بسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آیخیز ادامه جدول پ.۳-۸- ضوابط و معیارهای طراحی واحدهای تفرجی ساحلی وا سک ده مت 1 پ.۹-۱-۱-۸- فضاهای نمایشگاهی تنوع زیستی حوضه‌های آبخیز کشور آکنده از تنوع زیستی گیاهی و جانوری فراوان است و مردم عادی اغلب با آنها آشنایی ندارند و متاسفانه در حین گشت وگذر اقدام به چیدن گیاهان وحشی زیبای دارویی و صنعتی می‌کنند. در طرح‌های طبیعت‌گردی درباره آنها بر میزان علاقمندی طبیعت‌گردان و اجتناب از صدمه رساندن به آنها در طبیعت آزاد خواهد افزود. شاید به ندرت جاذبه‌ای پافشت شود که به اندازه تماشای پرندگان لذت بخش باشد (ع1[ع۷۷/۵1 31۲0). در حواشی زون تفرج متمرکز بر رضایت‌مندی گردش‌گران علاقمند به طبیعت می‌افزاید. احداث فضاهای نمایشگاهی در خارج از زون تفرج متمرکز مجاز نمی‌باشد و لازم است به جهت وزش باد غالب توجه شود و سعی گردد تا پارک پرندگان در فاصله حداقل ۳۰۰ متری در جهت مخالف باد نسبت به محوطه‌های تفرج متمرکز احداث شود و ترجیحا احدات پارک گل‌ها در مجاورت موزه طبیعی و فرهنگی احدات گردد. جدول (پ.۵-۸) معیارهای احداث نمایشگاه‌های تنوع ریستی را نشان می‌دهد. -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۸- ندوین راهنمای طراحی و استقرار امکانات تفر جگاهی در واحدهای نفرجی ‎٩۳/۰۸/۰۷‏ ۳۳ جدول پ.۵-۸- معیارهای احداث نمایشگاه‌های تنوع زیستی نام پروژه محل و موقعیت 1 1 ۷ : محوطه‌سازی (هکتار) (مترمربع) درختی پارک گل‌ها و گیاهان دارویی. ۳ ع ۱ در حواشی مرکز بازدیدکنندگان و موزه فرهنگی ۵-۱ ۵۰۱-۳۰ ۰ درصد دارد ۵ نه تفوح مد 9 شرق و شعاع بیش از 1 َ ۰ متری محوطه‌ها پ.۲-۱-۸- ساختمان‌های گردش‌گری لازم است آن دسته از واحدها که به امر نگهداری و عملیات عمرانی, بهسازی و بازسازی پارک اختصاص دارند مانید انبارهاء کارگاه‌هاء اتاق کارگران و ساختمان‌های اداری دور از جشم و مسیرهای متداول گردش‌گران استقرار یابند. در مقابل آن دسته از واحدهای خدمات رسانی که مورد استفاده و مراجعه گردش‌گران قرار دارند مانند مرکز خدمات درمانی و بهداشتی, مخابرات. کیوسک‌های فروش مواد غذایی (بوفه)» رستوران و چایخانه. نمازخانه. دفتر پارک و دفتر پ.۱-۲-۱-۸- ساختمان مرکز بازدیدکنندگان و امداد و نجات این ابنیه به منظور ارائه اطلاعات راجع به گردش گاه و پاسخگویی به مراجعین و برای گردش‌گاه‌های وسیع‌تر جهت تامین خدمات پشتیبانی و همچنین کمک به حادثه دیده‌ها و درمان طبیعت دوستان اقدام به احداث آن خواهد شد. محل احدات این ابنیه اصولا در بخش‌های ابتدایی پارک می‌باشد. و مساحت آن حدودا ۰ تا ۱۵۰۰ مترمربع بسته به وسعت گردش‌گاه و شدت بهره‌برداری تعیین می‌گردد. همان گونه که قبلا اشاره گردیده معماری و نمای بیرونی ساختمان باید کاملا بومی‌باشد و هیچ یک از ساختمان‌ها از جاده‌های اطراف قابل رویت نباشند و باید بین ساختمان و جاده. با حائل انبوه درختی استتار گردد. بدیهی است بازدید کنندگان با استفاده از تابلوها به محل راهنمایی خواهند شد. ۶ اش , بر بر 7 روا ۳ . ۹ 1 این چیه دا : وم ۱ 9 نز از ی رس 1 ۱ 7 2 3 ۱ 9 ۳ اس ور 4 ۷ ۵ ۸ اس : ۹۹ 4 ۳۱ گر ۹ ار لد ی ان رک یج 4 9 رهظ ۳ م۳ و : 77 ۹ 3 شکل پ. ۱۴-۸- نمایی ساده از ساختمان و مراکز بازدید -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۷۴ ۳/۷ راهنمای اکونور یسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز پ.۲-۲-۱-۸- موزه فرهنگی 9 طبیعی موزه فرهنگی و طبیعی, در محدوده زون تفرج متمرکز احداث می‌گردد. این محل به محوطه پیک‌نیک‌ها نزدیک‌تر است. هدف از احداث این موزه, نمایش مجموعه‌ای از کارها و اشیاء و گیاهان و جانوران محلی برای بازدیدکنندگان است. مساحت موره بستّه به وسعت گردش گاه حدود ۰ نا ۷۰۰ مترمربع می‌باشد. پ.۳-۲-۱-۸- نماز خانه محل: در کنار جاده اصلی گردش‌گاه مجاور مرکز بازدیدکنندگان. پ.۴-۲-۱-۸- ساختمان‌های نگهبانی هدف. نگهبانی و حفاظت. ارائه بروشورهای معرف پارک و در صورت لزوم قبض ورودی. پ.۵-۲-۱-۸- مراکز خدماتی و تفریحی هدف: پذیرایی با غذاهای سرد 9 گرم 9 تفریحات سالنی 9 فروشگاه مواد غذایی مساحت: بسته به هدف در سایت‌های کوچک ۴۰۰ مترمربع و در گردش‌گاه‌های وسبع و یا حاشیه شهر تا سطح ۰ مترمربع. -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۸- ندوین راهنمای طراحی و استقرار امکانات تفرج‌گاهی در واحدهای نفرجی ‎٩۳/۰۸/۰۷‏ ۵ پ.۶-۳-۱-۸- سردرب ورودی مسلما هر مکانی با مشاهده ورودی آن معرفی خواهد شد جایی که بتوان از راهنمایی مسوولین گردش‌گاه استفاده نمود بازدیدکننده با آمار به گردش‌گاه معرفی شود و گردش‌گاه نیز به‌وسیله بروشورها خود را به بازدیدکننده معرفی نماید. این مکان در ابتدای ورودی گردش‌گاه احداث می‌شود و نمای سردرب به صورت یک سمبل طراحی می‌گردد. طراحی سردرب از دو ویژگی باید برخوردار باشد: الف - ویژگی‌های ادراکی فضای ورودی گردش گاه دعوت کردن ایجاد حس ورود آماده ساختن برای درک فضای جدید برقراری ارتباط ادراکی و بصری بین دو فضا ب- ویژگی‌های عملکردی فضای ورودی گردش‌گاه تامین امنیت و نظارت بر ارتباط معرفی محوطه پ.۷-۲-۱-۸- سایبان. کلبه. آلاچیق سایبان در تفرج‌گاه‌های طبیعی به شکل‌های متفاوتی از آلاچیق ساخته می‌شود. آلاچیق‌ها سازه‌هایی چوبی» فلزی و یا سیمانی هستند که برای رفاه حال گردش‌گران و بعضا برای اتراق موقت محققین و طبیعت دوستان نظیر طرفداران رسد ستارگان در نقاط واجد چشم انداز به تعداد معدود و در سطح اشغال شده توسط هر آلاچیق ۴ (۲/۵* ۱/۶ متر) مترمربع است و سطح هر تخت معادل ۳/۷۵ (۲/۵ * ۵ متر) مترمربع است. نواحی که میزان بارندگی سالانه آنها کم‌تر از ۲۵۰ میلی‌متر است اغلب بی نیاز از سایبان هستند. -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۷۳۶ م۳ راهنمای اکونور بسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آیخیز در نواحی که با بارش سالانه ۲۵۰ تا ۴۰۰ میلی‌متر واقع شده‌اند نیازمند چند سایبان در زون تفرج متمرکز هستند. چنانچه گردش‌گاه در ناحیه‌ای با میزان بارش بیش از ۸۰۰ میلی‌متر در سال واقع شده باشد لازم است تمام میزها در داخل آلاچیق جانمایی شود. در واقع این دسته از گردش‌گاه‌ها به‌طور عمده بر اساس آلاچیق طراحی می‌شوند. پ.۸-۲-۱-۸- سروس رهدان شتی توصیه می‌شود که در گردش‌گاه‌های مناطق مرطوب. زمینه بیرونی ساختمان‌های سرویس بهداشتی و نظایر آن با چوب و پشت لا و سایر مصالح مشابه نقش چوب استتار شوند. اما چنانچه میسر نشد لازم است تا اینگونه ابنیه ناهماهنگ با محیط به نحوی استتار و محفوظ گردند و مناسب‌ترین روش استفاده از چپرهای زنده و درختجه‌های بومی زیبا است و ۹ 1 ۱ 9۷۳ ۱ ۱ 1 0 1 هم بط شکل پ.۱۶-۸- جانمایی سرویس بهداشتی در فضای استتاریافته الف- ضوابط و معیارهای طراحی سرویس‌های بهداشتی هر سرویس بهداشتی به فضایی بین ۲/۵ تا ۵ مترمربع نیاز مند است. و برای مردان و زنان بایستی سرویس‌های به ازای هر ۲۵ واحد خور گشت. ۲ سرویس بهداشتی (یک مردانه و یک زنانه) منظور شود. به ازای هر ۵ تا ۱۰ واحد اردوگاه ۲ سرویس بهداشتی (یک مردانه و یک زنانه) اختصاص می‌یابد. پ.۱-۳-۱-۸- تیرهای روشنابی تامین روشنایی در محدوده ورودی‌های گردش‌گاه. پیرامون پارکینگ. دفتر مدیریت. زمین بازی, رستوران و محل -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۸- ندوین راهنمای طراحی و استقرار امکانات تفرج‌گاهی در واحدهای نفرجی ‎٩۳/۰۸/۰۷‏ ۳۷ الف - ضوابط و معیارهای طراحی نصب تیرهای روشنایی: نصب تیرهای روشنایی صرفا در مناطق تفرج متمرکز مجاز است. شدت روشنایی لازم برای راه‌های دسترسی و پیاده‌روهای داخل پیک‌نیک و کمپینگ ۲ لوکس است. ارتفاع مناسب تیرهای روشنایی برای مناطق تفرج متمرکز ۶ تا ۷ متر است. معمولا در مسیرهای اصلی از ارتفاع بیش‌تر و در جوار ساختمان‌ها از ارتفاع کم‌تر استفاده می‌شود. فاصله تیرهای روشنایی در جوار راه‌های اصلی گردش‌گاه حدود ۳۰ متر است. آرایش نصب پایه‌ها می‌تواند زیگزاگ باشد. پ.۲-۳-۱-۸- اجاق (آنشدان) اختصاص اجاق یا آتشدان در گردش‌گاه بیان‌کننده این پیام است که آتش را چه برای گرم شدن و چه برای پخت و الف - ضوابط و معیارهای طراحی: برای هر ۲ واحد خور گشت ۱ اجاق منظور شود. به ازای هر واحد اردوگاه ۱ اجاق پیش‌بینی شود. ضروری است تعداد اجاق‌ها به تعداد سکوها یا آلاچیق‌ها و در مجاورت آن باشد. ارتفاع اجاق پایه دار ۷۵ سانتی‌متر تعیین می شود. و جنس اجاق‌ها می‌تواند سنگی, سیمانی, آجری و گاه فلزی باشد. در صورت استفاده از ذغال لازم است اجاق‌ها پایه‌دار و در صورت استفاده از هیزم اجاق‌ها زمینی باشد. پ.۳-۳-۱-۸- نیمکت الف - ضوابط و معیار احداث و نصب نیمکت: نیمکت‌هایی که برای مدت کوتاه استفاده می‌شوند نیاز به پشتی ندارند. نیمکت‌های بدون میز در فواصل ۱۵۰ تا ۲۰۰ متری در طول مسیرهای راه‌نوردی به کار می‌روند. میز و نیمکت‌های چوبی» یا سیمانی با طرح و رنگ چوب برای گردش‌گاه‌های جنگلی و ساحلی مناسب ترند. میز و نیمکت‌های سنگی, سیمانی و فلزی برای گردش‌گاه‌های کوهستانی توصیه می‌شوند. استفاده از رنگ‌های تند که در پارک‌های شهری تداول دارد برای طرح‌های طبیعت‌گردی به سبب ناهماهنگی -------- صفحهٔ بعد -------- ۷۸ ۷ م۳( راهنمای اکوتور یسم و طبیع تگردی در حوضه‌های آبخیز پ.۴-۳-۱-۸- آب شرب و آب منجر به کاهش ظرفیت برد تفرجی خواهد شد. الف - ضوابط و معیارهای طراحی تامین آب شرب: برای هر نفر در روز در کل گردش‌گاه لازم است ۱۲ تا ۱۵۰ لیتر آب فراهم باشد. میزان مطلوب آب برای خورگشتگاه ۴۰ تا ۱۵۰ لیتر برای هر نفر در روز است. میزان مطلوب آب برای اردوگاه ۱۵۰ تا ۲۰۰ برای هر نفر در روز است. تعداد شیرآب در واحدهای خورگشت. ۱ شیر به ازای هر ۵ واحد خورگشت است. تعداد شیراب در واحد اردوگاه. یک شیر به ازای هر ۳ واحد اردوگاه است. پ.۵-۳-۱-۸- حصار کشی اطراف گردش‌گاه زمین با سنگ و ملات. و مابقی تا ارتفاع یک متر ونیم سیم خاردار در چهار ردیف با پایه‌های فلزی نبشی خواهد بود. ترجیح دارد. تا به منطور افزایش زیبایی در نمای ورودی و حاشیه جاده‌های بیرونی گردش‌گاه. از حصار چوبی نقش ضربدری استفاده گردد. شکل پ.۱۷-۸- حصار جوبی -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۸- ندوین راهنمای طراحی و استقرار امکانات نفرجگاهی در واحدهای نفرجی ‎٩۳/۰۸/۰۷‏ ۳۹ پ.۶-۳-۱-۸- تابلوها تابلوهای مورد استفاده در طرح‌های طبیعت‌گردی به سه دسته تفکیک می‌شوند: تابلوهای راهنماء که برای مسیریابی مورد استفاده قرار می‌گیرند. تابلوهای هشدار دهنده برای آگاه سازی گردش‌گران از خطرات احتمالی و برای حفظ امنیت و ایمنی آنها تابلوهای آرشادی به منظور فرهنگ‌سازی, اطلاع‌رسانی و آموزش گردش‌گران نصب می‌شود. الف - ضوابط و معیار طراحی تابلوها: شکل و جنس تابلوها باید هماهنگ با طبیعت باشد. از به‌کار بردن رنگ‌های تند که با طبیعت مانوس نیست اجتناب گردد. رنگ زمینه تابلوها معمولا مات و تا حدی تیره و هماهنگ با رنگ تنه درختان موجود در گردش‌گاه انتخاب گردد. تعداد تابلوهای مناطق تفرج متمرکزء با تعداد واحدهای تفرجی نسبت مستقیم دارد. ضمنا باید به آزای هر ۵ واحد خورگشت و یا اردوگاه. ۱ تابلو به مجموع تابلوهای گردش‌گاه و مناطق تفرج گسترده افزوده گردد. پ.۷-۳-۱-۸- زباله‌دان برای هر واحد اردوگاه یک رباله‌دان پیش‌بینی می‌شود. زباله‌دان‌ها می‌توانند یک جداره یا دو جداره باشند. زباله‌دان‌های یک جداره اغلب فلزی هستند. زباله‌دان‌های دو جداره از یک پوشش چوبی» سنگی و یا سیمانی مشابه طبیعت برخوردارند و ظروف پلاستیکی یا فلزی زباله به نحوی مستتر داخل آنها قرار می‌گیرد. -------- صفحهٔ بعد --------