دتم رالحدل اجرایی خدمات بر هدب رداری

⚠ این متن با نرم‌افزار از روی تصویر خوانده شده و ممکن است خطا داشته باشد؛ برای استناد، اصلِ سند را ببینید. جمپوری اسلامی ایران سازمان برنامه و بودجه - وزارت یرو ۰ + << ۳ ۹ اس ۰ دتم رالحدل اجرایی خدمات بر هدب رداری ودگ.داری شبکه‌های ابیاری و زدکشی معاونت امور فنی نشریه شماره ۱۷۰ دفتر امور فنی و تدوین معیارها -------- صفحهٔ بعد -------- جمهوری اسلامی ابران سازمان برنامه و بودجه - وزارت نیرو دستو رالعمل احرابی خدمات بهره‌بردااری و نگهداری شبکه‌های آبیاری و زهکشی نشربه شماره ۱۷۰ معاونت آمور فنی دفتر آمور فنی و تدوین معبارها انتشارات سازمان برنامه و بودجه ۷۹/۰۰/۸۹ ۱۳۹۷۹ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرستبرگه سازمان برنامه و بودجه. دفتر امور فنی و تدوین معیارها دستورالعمل اجرایی خدمات بهره‌برداری و نگهداری شبکه‌های آبیاری و زهکشی/ معاونت امور فنی. دفتر امور فنی و تدوین معیارها: [طرح تهیه استانداردهای مهندسی آب کشور ].- تهران: سازمان‌برنامه و بودجه. مرکز مدارک اقتصادی - اجتماعی و انتشارات. ۱۳۷۶. ۳ ص.: مصور.- (سازمان برنامه و بودجه. دفتر امور فنی و تدوین معیارها: نشریه شماره۱۷۰) 964-425-050-8 50| فهرست‌نویسی بر اساس اطلاعات فیپا (فهرستنویسی پیش از انتشار). کتابنامه: ص.۱۶۳ ۱.ابیاری - کانالها و نهرها - نگهداری و مرمت. ۲. آبیاری - استانداردها. ۳ زهکشی - استانداردها. الف. سازمان برنامه و بودجه. مرکز مدارک اقتصادی - اجتماعی و انتشارات. ب. ایران. وزارت نیرو. طرح تهیه استانداردهای مهندسی آب کشور. ج. عنوان. ۵د۲س/۳۰٩‏ 60 ] ۵۲ کتابخانه ملی ایران ۷۶-۳ شابک ‏ ۹۶۴-۴۲۵-۰۵۰-۸ 964-425-050-8 53| دستورالعمل اجرایی خدمات بهره‌برداری و نگهداری شبکه‌های آبیاری و زهکشی تهیه کننده: معاونت آمور فنی دفتر آمور فنی و تدوین معیارها ناشر: سازمان برنامه و بودجه. مرکز مدارک اقتصادی - اجتماعی و انتشارات چاپ اول: ۱۰۰۰ نسخه. ۱۳۷۶ قیمت: ۱۳۰۰۰ ریال همه حقوق برای ناشر محفوظ است. -------- صفحهٔ بعد -------- ریاست جمهوری سازمان برنامه و بودجه دفتر رنیس شماره: ۱۰۲/۶۵۷۹۷۴ تاریخ: ۱۳۷۳/۱/۶ موضوع: دستورالعمل اجرایی خدمات بهره‌برداری و نگهداری شبکه‌های آبیاری و زهکشی به استناد ماده ۲۳ قانون برنامه و بودجه کشور و آیین‌نامه استانداردهای اجرایی طرح‌های عمرانی به پیوست نشریه شماره ۱۷۰ دفتر آمور فنی و تدوین معیارهای این سازمان با عنوان «دستورالعمل اجرایی خدمات بهره‌برداری و نگهداری شبکه‌های ابیاری و زهکشی» از گروه دوم ابلاغ می‌گردد. تاریخ اجرای این دستورالعمل ۱۳۷۷/۳/۱ می‌باشد. شایسته است دستگاههای اجرایی و مهندسان مشاور مفاد نشریه یاد شده و ضوابط و معیارهای مندرج در آن را ضمن تطبیق با شرایط کاری خود در طرح‌های عمرانی مورد استفاده قرار دهند. معاون رییس جمهور و رییس سازمان برنامه و بودجه -------- صفحهٔ بعد -------- استفاده از ضوابط معیارهاواستانداردهادرمراحل تهیه(مطالعات امکان سنجی )مطالعه و طر احی. اجراء بهره‌برداری و نگهداری طرحهای عمرانی بلحاظ توجیه فنی و اقتصادی طر حهاءکیفیت طراحی و اجرا (عمر مفید)و هزینه‌های نگهداری وبهره‌برداری‌ازاهمیت ویژه‌ای برخوردار می‌باشد. وزیران) بکارگیری‌از معیارهاءاستانداردهاو ضوابط فنی در مراحل تهیه واجرای طرح و نیز توجه لازم به هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری در قیمت تمام‌شده طرحهار اموردتاً کید جدی قرار داده است. با توجه به مراتب فوق وشر ایط اقلیمی ومحدودیت منابع آب درایر ان.امورآب وزارت نیرو(طرح تهیه استانداردهای مهندسی آب کشور)باهمکاری معاونت‌امورفنی سازمان برنامه وبودجه(دفتر امورفنی و تدوین معیارها) بر اساس ماده ۲۳ قانون بر نامه و بو دجه اقدام‌به تهیه‌استانداردهای‌مهندسی آب نموده است. استانداردهای مهندسی آب با در نظر داشتن موارد زیر تهیه و تدوین شده است: پا استفاده از تخصصها و تجربه‌های کارشناسان و صاحبنظران شاغل در بخش عمومی و خحصوصی - استفاده از منابع و ماأخذ معتبر و استانداردهای بین‌المللی - بهره‌گیری‌ازتجارب‌دستگاههای‌اجر ایی‌سازمانهاءنهادهاءواحدهای صنعتی,واحدهای مطالعه. - ایجاد هماهنگی در مراحل تهیه .اجراء بهره برداری و ارزشیابی طرحها. - پرهیز از دوباره کاریها و اتلاف منابع مالی و غیرمالی کشور تهیه کننده استاندارد صمن تشکر از اساتید محترم دانشگاه صنعتی اصفهان. دکتر امیر تائبی هرندی معاون پژوهشی دانشکده مهندسی عمران. دکتر سعید اسلامیان استادیار گروه آبیاری و زهکشی دانشکده کشاورزی. دکتر احمد ابریشم چی دانشبار دانشکده مهندسی عمران و همچنین دکتر عبدالر سول تلوری استادبار مرکز تحقیقات حفاظذت خحاک و آبخیزداری و دکتر عبدالکریم بهنیا استادیار گروه آبیاری دانشگاه شهید چمران اهواز برای بررسی و اظهار نظر در مورداین استاندارد. امید است مجریان و دست‌اندرکاران بخش آب. با بکارگیری استانداردهای یاد شده, برای پیشرفت و خودکفایی این بخش از فعالیتهای کشور تلاش نموده و صاحبنظران و متخصصان نیز با اظهار نظرهای سازنده در تکامل این استانداردها دفترامور فنی و تدوین معیارها -------- صفحهٔ بعد -------- اسامی اعضای کمیته فنی شماره ۳-۳ طرح تهیه استانداردهای مهندسی آب کشور که در تهیه استاندارد حاضر مشارکت داشته‌اند به ترتیب حروف الفبا بشرح زیر می‌باشد : آقای جوادپورصدرالله شرکت زمیک فوق‌لیسانس مهندسی آبیاری و آبادانی آقای میرداودحسینی میلانی کشت و صنعت کارون فوق‌لیسانس مهندسی کشاورزی آقای محمودخاکسارفرد سازمان برنامه و بودجه فوق‌لیسانس مهندسی آبیاری و آبادانی خانم مهین کاظم‌زاده طرح تهیه استانداردهای لیسانس راه و ساختمان مهندسی آب کشور آقای ابراهیم کهریزی شرکت توسعه عمران اراضی ‏ فوق‌لیسانس مهندسی آبیاری و آبادانی کشاورزی (بانک زمین) و فوق‌لیسانس هیدرولیک آقای محمدرضامحمودیان‌بیدگلی معاونت طرح و برنامه لیسانس مهندسی آبیاری و فوق‌لیسانس وزارت کشاورزی بهداشت محیط آقای محمدجوادمولایی دفتر فنی آب وزارت نیرو لیسانس آبیاری ضمناً شرکت پاپیلار و آقای مهندس شفیعی‌فر در تهیه این استاندارد با کمیته همکاری داشته‌اند. -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست مطالب عنوان مقدمه فصل اول - تعاریف ۱-۱ خدمات بهره‌برداری و نگهداری از شبکه‌های آبیاری و زهکشی ۲-۱ قطعه‌بندی اراضی ۳۱ تاسیسات آبیاری ۴-۱ کانالهای بدون پوشش ۵-۱ کانالهای پوشش‌شده ۶-۱ کانالهای ناوشکل یا سازه‌ای ۷-۱ کانالهای پیش ساخته ۸-۱ مجاری لوله‌ای ۹-۱ شبکه زهکشی (سیستم زهکشی) فصل دوم - بهره‌برداری از شبکه‌های آبیاری و زهکشی ۱-۲ کلیات ۲-۲ کنترل و تخصیص منابع آب ۱-۲-۲ برآورد سالانه آب قابل دسترسی ۲-۲-۲ برآورد نیازهای آبیاری ۳-۲-۲ بررسی و تخصیص منابع آب ۴-۲-۲ دستورالعملهای تهیه آمار و ثبت داده‌ها به منظور تخمین میزان آب قابل تأمین سالانه و مساحت زیر کشت ۵-۲-۲ اندازه‌گیری و جمع‌آوری آمار و کنترل کمی و کیفی منابع آب ۳-۲ کنترل و توزیع منابع آب ۱-۳-۲ عقد قرارداد وصول آب بهاء ۲-۳-۲ نظارت و کنترل توزیع ۳-۳-۲ بازدید از تأسیسات آبیاری و زهکشی -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان ۴-۲ تحد یدنظر و بهنگام‌کردن دستو رالعملهای بهره‌برداری ۵-۲ ارزیابی و ممایسه برنامه بهره‌برداری پیش بینی شده با عملکرد سالانه ۶-۲ حمعبندی ۱-۶-۲ گزارش سالانه و تفسیر و تحلیل نتایج فصل سوم - نگهداری شبکه‌های آبیاری و زهکشی ۱-۳ کلیات پگ وظایف اصلی واحد خدمات نگهداری ۳۳ انواع خدمات نگهداری ۴-۳ تهیه برنامه احرایی ۱-۳-۳ تعمیرات و نوسازی ۲-۴-۳ عملیات نقشه‌برداری ۳-۴-۳ تامین نیروی انسانی . ماشین آلات. لوازم و مصالح ۴-۴-۳ تعمیرات. جایگزینی ماشین آلات و تجهیزات هیدرومکانیکی و هیدروالکتر یکی ۵-۳ برنامه‌ریزی فعالیتهای نگهداری ۱-۵-۳ تعیین صورت کلیه عملیات نگهداری و تعمیرات ۲-۵-۳ برآورد حجم عملیات نگهداری و تعمیرات سالانه ۳-۵-۳ تعیین تناوب مطلوب برای هر نوع کار نگهداری و تعمیراتی ۴-۵-۳ برآورد نوع و تعداد ماشین آلات و نیروی انسانی برای انجام عملیات ۵-۵-۳ برآورد هزینه و تعیین اولویتها ۶-۳ اجرای برنامه‌های نگهداری و تعمیرات ۱-۶-۳ کنترل و مقایسه عملکرد مالی و فیزیکی نسبت به برنامه‌ریزی پیش‌بینی شده -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان ۳-۶-۳ واگذاری کار به پیمانکاران ۷-۳ بهنگام کردن دستورالعملها و روشهای نگهداری فصل چهارم- تشکیلات سازمانی خدمات بهره‌برداری و نگهداری ۱-۳ شرکتهای بهره‌برداری و نگهداری از شبکه‌های آبیاری و زهکشی ۱-۱-۴ هدف ۲-۱-۴ ارکان و شرح وظایف پرسئل مورد نیاز شرکتهای بهره‌برداری ۲-۴ شرکتهای اقماری ۱-۲-۴ هدف ۲-۲-۴ ارکان و شرح وظایف پرسئل مورد نیاز شرکتهای اقماری ۳-۴ گروه بهره‌برداران ۴-۴ بهنگام کردن تشکیلات سازمانی و شرح وظایف پرسنل شبکه آبیاری و زهکشی ۵-۴ برنامه آموزش برای ارتقای کارایی پرسئل بهره‌برداری و نگهداری شبکه‌های آبیاری و زهک ۱۰۳ ۶-۴ خدمات اداری ۱-۶-۴ وظایف بخش حسابداری و ممیزی امور مالی ۲-۶-۴ وظایف مسئول دفتر اداری و مالی ۳-۶-۴ وظایف بخش تدارکات و انبارداری ۴-۶-۴ وظایف بخش امور حفوقی ۵-۶-۴ وظایف بخش امور کارکنان ۶-۶-۴ امور متفرقه پیوست شماره ۱-کروکی جگونگی گسترش شکه‌های آبیاری پیوست شماره ۲ - تشکیلات خدمات بهره‌برداری و نگهداری -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان ۱-۲ تشکیلات ۲۲ ساختار مدیر یت ۳-۲ رابطه هیأت‌مدیره و مدیرعامل ۴-۲ رشد و پیشرفت کارکنان ۵-۷ سیاست. قوانین و مقررات پیوست شماره ۳- خدمات فنی (آموزشی - ترویجی) در سطح مزارع ۱-۳ کلیات ۲-۳ برنامه‌ریزی خدمات آبیاری ۳۳ نوع خدمات آبیاری در سطح مزارع و هدفهای مربوط ۱-۳-۳ بهبود عملیات آبیاری ۲-۳-۳ توسعه و عمران اراضی ۳-۳-۳ شیوه‌های متداول توسعه و عمران مزارع ۴-۳-۳ اصلاح و بازسازی نهرهای درجه ۳ ۴۳ احتیاجات نیروی انسانی پیوست شماره ۴ - مدیریت مالی و اداری شبکه‌های آبیاری و زهکشی ۱-۴ آب بهاء ۱-۱-۴ محاسبه آب بهاو پرداخت آن براساس مقدار مصرف ۲-۱-۴ محاسبه آب بهاء و پرداخت آن براساس مساحت اراضی آبی ۳-۱-۴ محاسبه آب بهاو پرداخت آن براساس سهمیه ثابتی از تولید ۲-۴ مسایل مالی شبکه‌های آبیاری ۳۴ کارکنان و تشکیلات خدمات اداری منابع و ماخذ ۱۱۶ ۱۳۳ ۱۳۶ ۱۳۳ ۱۳۴ ۱۳۱ ۱۳۱ ۱۳۲ ۱۳۳ ۱۳۵ ۱۳۸ ۱۹۱ ۱۹۲ ۱۹۵ ۱۹۷ ۱۹۷ ۱۹۷ ۱۹۵۸ ۱۹۸ ۱۶۰ ۱۶۲ ۱۶۳ -------- صفحهٔ بعد -------- مقدمه گرجه فن آبیاری در ایران از سابقه بسیار طولانی برخوردار است و نیاکان ما از هزاران سال پیش در احداث سدها و تاسیسات آبیاری پیشمدم بوده‌اند و آثار متعددی در این زمینه از خودبه‌جای گذاشته‌اند. ولی متاسفانه این صنعت به جز چند دهه اخیر در حال رکود بوده است و بالطبع بهره‌برداری و نگهداری از تاسیسات که در گذشته با همکاری و مشارکت بهره‌برداران بموقع مرمت و لایروبی می‌گردید نیز دجار فراموشی شده است و فقط در موارد معدودی این همکاریها دیده می‌شود. طی سالهای اخیر بدون شناخت کافی از فرهنگ. عرف وعادت. اوضاع اجتماعی واقتصادی. اقلیم. وضع اکولوژی. دانش و مهارت بهره‌برداران از آب. پروژه‌هایی تهیه و اجرا گردیده که معمولا" متناسب با شرایط منطقه نبوده است. بررسی نتایج عملکرد بهره‌برداری و نگهداری از شبکه‌های آبیاری و زهکشی بیانگر این واقعیت است که متاسفانه اکثر شبکه‌های موجود به حال خود رها شده و مدیریت بهره‌برداری و نگهداری در آنها نیز به‌دست فراموشی سپرده شده است. در مواردی هم که اقدام به تشکیل شرکتهای بهره‌برداری گردیده است. به‌دلیل فقدان ضوابط و معیارهای فنی مشخص در هر مورد به صورت سلیقه‌ای عمل می‌شود؛ بنابراین پس از سالها بهره‌برداری از تاسیسات آبیاری. تردیدی باقی نمانده است که با توجه به محدودیت توان منابع آب در سطح کشور. کنترل و توزیع آب و بهره‌برداری و نگهداری صحیح از شبکه‌های مدرن آبیاری و زهکشی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و به منظور بهره‌برداری بهینه از سرمایه‌گذاریهای انجام شده. حتماً باید برای تهیه و تدوین ضوابط و دستورالعملهای مربوط همزمان با مطالعات طرح و قبل از اجرای پروژه‌ها اقدام نمود. در سالهای اخیر سازمان خواربار و کشاورزی جهانی وابسته به سازمان ملل متحد با درک مشکلات موجود در زمینه خدمات بهره‌برداری و نگهداری در کشورهای در حال توسعه. بررسیهای وسیعی را در این زمینه در کشورهای یاد شده انجام داده و نتایج آن را در نشریه‌ای تحت عنوان «تشکیلات بهره‌برداری و نگهداری طرحهای آبیاری » انتشار داده است (نشریه 40 ۳.۸. 0). جون شیوه‌ها و دستورالعملهای عنوان شده در نشریه مزبور برمبنای راه‌حلهای مسایل و مشکلاتی نظیر آنجه در کشور ما نیز وحود دارد. ارائه شده است. سازمان برنامه و بودجه در سال ۱۳۶۸ با بهره‌گیری از نشریه مذکور به عنوان منبع اصلی برای تهیه نشریه شماره ۱۰۹ تحت عنوان «خدمات فنی دوران بهره‌برداری و نگهداری» اقدام کرد که ضمن حفظ امانت در ترجمه مطالب آن با نگرشی کلی بر مشکلات و مسایل عمده مربوط به شبکه‌های آبیاری و زهکشی کشور راه‌حلهای مناسب را با آن مطالب تلفیق و در متن منظور کرده است؛ در این راستا طرح استانداردهای مهندسی آب کشور به عنوان گام دیگری در جهت رفع کمبودهای موحود اقدام به تشکیل کمیته‌ای با عنوان «کمیته بهره‌برداری و نگهداری از شبکه‌های آبیاری و زهکشی» کرده است که اعضای آن طی جلسات مستمر ضمن بررسی مسایل, نارساییها و مشکلات موجود در امر بهره‌برداری و نگهداری از ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- شبکه‌های آبیاری و زهکشی کشور در مورد تفکیک این وظایف در سه فصل جداگانه شامل خدمات بهره‌برداری. خدمات نگهداری و تشکیلات سازمانی خدمات بهره‌برداری و نگهداری اقدام کرد و استاندارد حاضر راکه مجموعه‌ای از سه فصل یاد شده و یک فصل شامل تعاریف مهم است. با ملحوظ نمودن موارد مندرج در نشریه ۱۰۹ سازمان برنامه و بودجه به عنوان یک کار مشترک تحت عنوان آدستورالعمل اجرایی خدمات بهره‌برداری و نگهداری از شبکه‌های آبیاری و زهکشی" تهیه کرده است. به‌طور کلی هدف از تهیه و تدوین این مجموعه کاهش و در مواردی رفع نارسایهای موجود و تعیین ضوابط مشخص است؛ به نحوی که خدمات موردنیاز به طور هماهنگ و با قابلیت اطمینان کافی و با درنظرگرفتن مسائل و نکاتی انجام گیرد که توجه به آنها بهره‌برداری و نگهداری از شبکه‌ها را با حداقل مشکلات مواجه ساخته و در هر مورد راه‌حلهای لازم را ارائه نمایند. هم چنین با توجه به اینکه سیاست وزارت نیرو و سایر ارگانهای مملکتی استفاده از مشارکت مردمی در مطالعه. اجرا و بهره‌برداری از طرحهای عمرانی می‌باشد. لذا در این نشریه سعی گردیده تا شرکتهای بهره‌برداری از شبکه‌های آبیاری و زهکشی که به صورت دولتی اداره می‌گردند. به سمت شرکتهای اقماری و گروههای بهره‌برداران با ماهیت کاملاً خصوصی سوق داده شده و تا حدامکان. بهره‌برداران در تمام مراحل کار مشارکت نمایند. باید گفت که این استاندارد می‌تواند به عنوان دستورالعمل برای کارفرمایان و مسئولان بهره‌برداری و نگهداری شبکه‌های آبیاری و زهکشی موردتوجه قرار گیرد و علاوه بر آن طراحان و مشاورین نیز برای تهیه طرحهای اجرایی (مرحله دوم) از مندر جات این استاندارد استفاده نمایند. در استفاده از این محموعه توجه به نکات زیر ضروریست: ۱- باتوحه به اینکه استاندارد حاضر با اعمال نظرات. دیدگاههای مدیران. کارشناسان و دست‌اندرکاران امر بهره‌برداری و نگهداری شبکه‌های آبیاری و زهکشی موردتجدیدنظر قرار گرفته. امید است بتواند به عنوان یک الگو در بهره‌برداری بهینه از آب و خاک کشور مفید واقع شود. توصیه می‌شود در بهره‌برداری و نگهداری از تاسیسات آبیاری موجود استفاده از این استاندارد به صورت تدریجی انجام پذیرد و در مواردی که در این راستا مشکلاتی وجود داشته باشد. مسئولان امر با ذکر مورد و ارائه پیشنهادها و نظریات اصلاحی. طرح استاندارد را یاری کنند. ۲ درمواردی که ضوابط. روشها و یا دستورالعمل‌های تکمیلی در رابطه با بهره‌برداری و نگهداری شبکه‌های آبیاری و زهکشی از طرف طرح استانداردها تهیه و منتشر می‌گردد. رعایت مفاد آن توصیه می‌شود. ۳ این مجموعه باتوجه به شرایط ویژه میهن ما و با استفاده از منابع داخلی و بین‌المللی نظیر: ۳۸ ,110 و همجنین تجربیات اعضای کمیته فنی تهیه گردیده است. و پیشنهادها و نظریات اصلاحی واصله از کلیه سازمانها و موسساتی که قبلا"ً پیش‌نویس این مجموعه را ملاحظه نموده‌اند. در کمیته مطرح و پس از بررسی برحسب مورد در این استاندارد ملحوظ شده است. بنابراین برای حفظ همگامی و هماهنگی با پیشرفتهای ملی و جهانی. درمواقع لزوم موردتجدیدنظر قرار خواهد گرفت. ۲ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - تعاریف ۱-۱ خدمات بهره‌برداری و نگهداری از شبکه‌های آبیاری و زهکشی خدمات مستمری که به منظور استفاده بهینه از سیستمهای آبگیری. انتقال و توزیع آب تا ابتدای قطعات زراعی (۶-۱۲ هکتار) برای دستیابی به برنامه توزیع سالانه آب در اراضی زیر پوشش شبکه و همچنین جمع آوری و تخلیه روانابها و زهابها در طول عمر مفید پیش‌بینی شده شبکه و در مقابل دریافت آب‌بهاء صورت می‌گیرد. خدمات بهره‌برداری نامیده می‌شود. باید توجه داشت که شبکه کانالهای اصلی (درجه ۱و ۲) وظیفه انتقال و توزیع آب تا آبگیر مزارع و شبکه کانالهای فرعی ( درجه ۳و ۴) وظیفه توزیع آب در داخل مزارع تا ابتدای قطعات زراعی را بر عهده دارند. براساس قانون توزیع عادلانه آب. مدیریت بهره‌برداری شبکه‌های اصلی و فرعی متفاوت است. خدمات نگهداری شبکه آبیاری و زهکشی عبارت از انجام دادن عملیات مستمری از قبیل: بازرسی. تعمیرات. لایروبی و تدارک مصالح. ماشین‌آلات. تجهیزات ایمنی و حفاظتی وغیره است تا امکان بهره‌برداری مناسب از تاسیسات شبکه در طول عمر مفید آن فراهم آید. ۲ قطعه‌بندی اراضی - قطعه زراعی ! به قسمتی از اراضی گفته می‌شود که توسط کانالهای درجه چهار به وسیله آبیار. آبیاری می‌شود و مساحت آن بین ۶ تا ۱۲ هکتار است. - مزرعه ‏ به محدوده‌ای گفته می‌شود که زیر پوشش کانال درجه سه قرار می‌گیرد و به وسیله سرآبیار اداره می‌شود و مساحت آن بین ۶۰ تا ۲۰۰ هکتار است. - واحد آبیاری ا" محدوده‌ای است که تحت پوشش کانال درجه دو است و مساحت آن بین ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ هکتار می‌باشد و به وسیله میرب اداره می‌گردد. - محدوده آبیاری بخشی از اراضی است که تحت پوشش کانال درجه یک قرار می‌گیرد و با مساحت بیش از ۲۰۰۰ هکتار و معمولا" بین ۲۰۰۰ تا ۴۰۰۰ هکتار متغیر است و به وسیله سرمیرآب اداره می‌گردد. - واحد عمرانی با مساحت حدود ده هزار هکتار و باتوجه به شرایط وعواملی از قبیل: توپوگرافی منطقه. مبانی و ضوابط طراحی . منابع آب و خاک. شرایط اجتماعی و اقتصاد طرح به دست اپراتور " اداره می‌گردد. ۳۵۲۵۵ - 2 ل[۳۱۵- | 1 1۲۳۱0۵11011 - 4 0 - 5 "۱ م -------- صفحهٔ بعد -------- مجموعه تاسیسات انحراف آب و آبگیری و شبکه آبیاری. تاسیسات آبیاری نامیده می‌شود که عبارتند از : ۱-۳-۱ تاسیسات انحراف آب و آبگیری ساختمانهای آبگیر با ساختمانهای انحراف آب ۱ ساختمانهایی هستند که در نقاط برداشت یا انحراف آب از یک منبع آبی ( رودخانه یا مخزن) ساخته می‌شوند و شامل: بندها و سدهای انحرافی. تاسیسات آبگیری. دریچه‌ها. حوضجه‌های آبگیر. ایستگاههای پمیاژ و سایر ساختمانهای وابسته‌اند. ۲-۳-۹ شبکه آبیاری شبکه آبیاری به دو قسمت شبکه اصلی و شبکه فرعی ( کانالهای درجه ۳و ۴) تقسیم می‌شود. شبکه اصلی وظیفه انتقال و توزیع آب تا سر مزارع و شبکه فرعی وظیفه توزیع آب در داخل مزارع را بر عهده دارند. مجموعه ساختمانهایی است که برای انتقال. تنظیم آب و همچنین حفاظت شبکه به کار می‌رود. ۲-۲-۳-۱ شبکه اصلی آبیاری به مجموعه. مجاری و ساختمانهای هیدرولیکی که به وسیله آنها آب از آبگیر اصلی تا آبگیرهای مزارع انتقال و توزیع می‌گردد و مجموعاً برای بهره‌برداری و نگهداری شبکه موردنیازند. شبکه اصلی آبیاری گفته می‌شود که معمولاً شامل کلیه یا بعضی از اجزای زیر است: کانالها و مجاری بسته( لوله‌ها. تونلها). انهار زهکشی. ساختمانهای هیدرولیکی. جاده‌های ارتباطی و سرویس بهره‌برداری و نگهداری. الف - کانال آبرسان کانالی که از دهانه آبگیر اصلی شروع می‌شود و تا محل اولین انشعاب ادامه می‌پاید. کانال آبرسان نامیده می‌شود. | - 1۵66 6 2 - 121۷07۵10 ۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ب - کانالهای اصلی (درجه ۱و ۲) کانالهای اصلی آبیاری شبکه شامل کانالهای درجه ۱و ۲ بوده و در فصول آبیاری آب در آنها به‌طور دائم در جریان است. - کانالهای درجه ۱ کانالهایی که آب را به کانالهای درجه دو و یا کانالهای درجه یک انشعابی دیگر انتقال می‌دهند. کانالهای درجه یک نامیده می‌شوند. در بعضی موارد ممکن است آبگیری مستفیم برای مزارع از کانالهای درجه یک نیز انجام شود. در صورتی‌که کانال درجه یک وظیفه انتقال آب به جند کانال درجه یک دیگر را برعهده داشته باشد. بر حسب مورد ممکن است به نام کانال اصلی " نامگذاری شود. - کانالهای درجه ۲ محدوده زراعی (واحد آبیاری ) که مساحت تحت پوشش آن معمولاً از حدود هزار هکتار بیشتر نست. توزیع می‌کنند. این کانالها در مسیر خود دارای آبگیرهایی هستند که آب مورد نیاز واحدهای مزرعه به مساحت ۰ تا ۲۰۰ هکتار (معمولاً ۱۰۰ تا ۱۲۰ هکتار) را تأمین می‌کنند. ۳-۲-۳-۱ شبکه فرعی آبیاری (کانالهای ۳ و ۴) مجموعه کانالهایی است که آب در آنها بر حسب برنامه آبیاری و به طور تناوب جریان دارد و آب را در داخل مزارع به وسعت ۶۰-۰ هکتار توزیع می‌کند. کانال درجه ۳کانالی است که محل آبگیری آن عموماً از کانال در حه ۲ شروع می‌شود و کانالهای درجه ۴ را تغذیه می‌کند. - کانال درجه ۴ یا نهرچه آبیاری کانال درجه ۴ کانالی است که از کانال درجه ۳ منشعب می‌شود و مستقیماً قطعات زراعی را تحت آبیاری خود قرار می‌دهد. این کانالها معمولاً به صورت غیردائمی است. ولی بر حسب ضرورت ممکن است به صورت دائمی ساخته کروکی چگونگی گسترش شبکه کانالهای درجه ۱و ۲و ۳و ۴ به شرح پیوست شماره ۱ است. ۱- ۷۵۱۵ ۲1۵۵| ۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳-۱ کانالهای بدون پوسش کانالهای بدون پوشش مجاری روبازی هستند که برای انتقال آب ساخته می‌شوند و روی بدنه و کف آنها جز شکل دادن و کوبیدن به منظور تثبیت و تحکیم کانال عملیات پوششی صورت نمی‌گیرد. کانالهای پوشش شده محاری روبازی هستند که برای انتقال آب ساخته می‌شوند و بنابه دلا یل فنی اقتصادی و ملاحظات محلی (از جمله برای کاهش تلفات آب. کاهش هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری. افزایش سرعت و کوچک‌شدن مقطع. جلوگیری از تخریب ناشی از عوامل فیزیکی و شیمیایی) با مصالح مناسب پوشش می‌گردند. ۶-۹ کانالهای ناوشکل یا سازه‌ای موقعیتهای محلی و محدودیتهای ساختمانی و حریم. از مصالح بنایی و یا بتن مسلح و یا ورقهای فولادی بر روی زمین و یا پایه ساخته می‌شوند. در مواردی که مساله ریزش کوه مطرح باشد. بر حسب مورد روبسته و یا به صورت لوله این کانالها. کانالهایی با مصالح بتن مسلح به صورت پیش ساخته‌اند که معمولاً در بالای سطح زمین و بر روی پایه نصب می‌شوند و عموماً دارای مقاطع نیمدایره و نیم بیضی هستند. در بعضی موارد به لحاظ فنی و اقتصادی ممکن است و بر روی زمین نصب می‌شود. ۱ مجاری لوله‌ای لوله‌ها عموماً به عنوان گزینه‌ای در مقابل کانالهای پوشش شده برای انتقال و توزیع آب مطرح هستند. در شبکه‌های ۹ ام ی ۱ ی َ ۰ ابیاری مجاری لوله‌ای معمولا به صورت کم‌فشار ‏ طراحی می‌گردند. انواع لوله‌های ابیاری از نوع بتنی. فلزی. 60 10| ۶ -------- صفحهٔ بعد -------- آلومینیومی. آزبست سیمانی. فایبرگلاس و پلاستیکی و متداولترین انواع آن لوله‌های بتنی و بتنی مسلح است که معمولاً به صورت پیش ساخته. تهیه می‌شوند. شبکه زهکشی با توجه به روش احداث. نحوه جمع آوری آبهای مازاد سطحی یا زیرزمینی و همچنین موقعیت و عملکرد آنها در شبکه به صور مختلف تقسیم می‌گردد. از آن جمله می‌توان: زهکشهای سطحی. زیرزمینی (و با ۱-۹-۱ شبکه زهکشهای سطحی " مجموعه زهکشهایی که نقش جمع آوری روانابهای سطحی ناشی: از بارندگی. ذوب برف. تلفات آب آبیاری تأسیسات مربوطه. روانابها. سیلابها و ... از سطح خاک را برعهده دارند. زهکشهای سطحی نامیده می‌شوند. این زهکشها را می‌توان به صورت روباز یا روبسته طراحی کرد. این زهکشها اگر همراه با شبکه کانالهای آبیاری و در مجاورت آنها احداث گردند. نام کانال متناظر خود را گرفته و به صورت درجه ۰۱ ۰۲ ۳. ۴ خوانده می‌شوند وگاهی زهکشهای درجه ۱و ۲علاوه بر هرز آبهای سطحی وظیفه جمع‌آوری و تخلیه زهابهای زیرزمینی رانیز دارایند. ذیلاً به برخی از زهکشها با توجه به موقعیت و عملکرد آنها در شبکه‌های آبیاری و زهکشی اشاره می‌شود. زهکشهای درجه ۴ به مجاری روبازی گفته می شود که رواناب سطحی ناشی از بارندگی و یا آب مازاد آبیاری هریک از زهمکش درحه ۳ زهکشهای درجه ۳ به مجاری روبازی گفته می‌شود که در پایین‌دست اراضی زیر پوشش کانال درجه ۳ آبیاری طراحی می‌گردد و عموماً زهکشهای درجه ۴ به آن تخلیه می‌شود. _ زهکش در حه ۲ زهکش درجه ۲ به مجاری روبازی گفته می‌شود که در پایین دست اراضی زیر پوشش کانالهای درجه ۲ آبیاری طراحی می‌گردد و زهکشهای درجه ۳ به آن تخلیه می‌شود. | - 5۳۲۵۵ 1 -------- صفحهٔ بعد -------- - زهکش درجه ۱ زهکشهای درجه ۱ به مجاری روبازی گفته می‌شود که آب زهکشهای درجه ۲ را جمع‌آوری و به زهکشهای طبیعی یا ۰ : ۱ زهکشهای اصلی زهکشهای اصلی به مجاری روباز ساخته شده و یا مسیلهای طبیعی گفته می‌شود که عموماً آب زهکشهای درجه ۲۰۱ و یا در پاره‌ای از موارد مستقیماً آب زهکشهای مزارع به آن تخلیه و به خروجی نهایی هدایت می‌گردد. ۰ ۰ و ۲ بخشی از سیستم زهکشی که آب را از سیستم جمع آوری در محدوده شبکه زهکشی دریافت و به سوی خروجی نهایی ۳ - خروج نهایی منظور از خروجی نهایی مسیل. رودخانه. مرداب. دریاچه و یا ... است که زهکشهای اصلی طرح به آن تخلیه می‌شود. ۲-۹-۱ شبکه زهکشهای زیرزمینی مجموعه زهکشهایی که نقش جمع‌آوری زهابهای زیرزمینی. جریانهای تحت فشار از لایه‌های آبدار زیرین. آب اضافی حاصل از آبیاری آبشویی. کنترل درجه حرارت و ... را از لایه‌های زیرسطحی خاک به عهده دارند. زهکشهای زیرزمینی نامیده می‌شوند. این زهکشها را می‌توان به صورت روباز یا روبسته طراحی و احداث کرد. ذیلاً به برخی از زهکشها با توجه به عملکرد آنها اشاره می‌گردد. هه وی - زهکشهای موازی زهکشهای روباز یا بسته‌ای هستند که در عمق و فاصله لازم به منظور کنترل سطح آب زیرزمینی و برای مناطقی احداث می‌گر دند که منبع تغذیه آنها نفوذ عمقی آب حاصل از بارندگی و آب اضافی حاصل از آبیاری است و شیب سطح آب زیرزمینی امکان حرکت جانبی آب آن را به اندازه کافی فراهم نمی‌کند. | - ۱۷1۵۱ 5 2 - 1305۵ 0 3 - ۳۱۳۵| 0۹1 4 - 505۳۲۵06 5 5 - ۴۲۵۱۱۵۲ 8 -------- صفحهٔ بعد -------- ۰ ‌ ء‌ ۱ زهکشهای روباز یا بسته‌ای هستند که عموماً عمود بر جهت جریان آب زیرزمینی و به منظور جلوگیری از ورود آب لایه‌های سطحی به مناطق پست احداث می شود. ی ۲ کر هکس جمع‌کننده زهکشهای روباز یا روبسته‌ای هستند که آب را از زهکشهای فرعی زیرزمینی یا زهکشهای حائل می‌گیرند و به زهکش درجه ۲ درجه ۱و یا زهکش اصلی می‌رسانند. زهکشهای جمع‌کننده روباز می‌توانند هرز آبهای سطحی را نیز جهت انتقال به خروجی دریافت کنند. ۰ : ۰ ۳ زهکشهایی هستند که مستقیماً آب اضافی داخل خاک را جمع‌آوری و به زهکشهای جمع‌کننده تخلیه می‌کنند. در این زهکشها معمولاً از لوله‌های مناسب استفاده می‌شود. ۰ # ت ۳ چاه. لوله و یا محرای قانمی است که در لایه متخلخل زیرسطحی حفر می‌شود تا بتوان آب زهکشی را در آن تخلیه ۱ ۱ ۳ کرد؛ چنین سیستمی را چاه قائم " نیز می‌گویند. | - 116۲6010۲ 0 2 - 0116010۲ 0 3 - 12167۵] 0 4 - ۷۵۲۲۱1۵۱ 5- 1۳۵۱۵86 ۱۷۷۵۱1 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - بهره‌برداری از شبکه‌های آبیاری و زهکشسی ۱-۳۲ کلیات اطلاعات سالهای اخیر در مورد بسیاری از طرحهای آبیاری در سالهای اخیر نشان می‌دهد که میزان عملکرد آنها بسیار پایین‌تر از حد انتظار است. بدیهی است که عوامل متعددی در این امر دخالت دارند؛ ولی به‌طور یمین بی توجهی به امر بهره‌برداری از طرحهای آبیاری مهمترین دلیل آن محسوب می‌شود. در حالی که کوششهای وسیع و توجه زیاد به اجحرای طرحهای آبیاری معطوف می‌گردد. متأسفانه بهره‌برداری از طر حهای احرا شده همیشه مورد بی توجهی و یا کم توجهی بوده است. مثالهای متعددی در کشورهای مشابه ایران وجود دارد که با مختصر بهبود در امر بهره‌برداری از طرحهای آبیاری بازدهی آبیاری به مقدار زیادی فزونی یافته و در نتیجه افزایش قابل ملاحظه‌ای در تولید محصولات کشاورزی حاصل شده است. هدف اصلی از خدمات بهره‌برداری. توزیع به موقع و مناسب آب آبیاری به منظور تأمین آب مورد نیاز گیاهان زیرکشت در یک شبکه آبیاری است. دستیابی به این هدف مستلزم برنامه‌ریزی عملیات بهره‌پرداری است که هدف از آن نزدیک‌ساختن هرچه بیشتر مقدار آب موجود با مقدار تقاضاست. انجام دادن این عمل بسته به: وسعت شبکه. مهارت کادر فنی و زمینه همکاری متقاضیان آب با مسئولان توزیع. بسیار متفاوت است. گرچه انجام دادن کار حتی در ابتدایی‌ترین شکل خود نیز در بسیاری از طرحهای آبیاری معمول نمی‌گردد. ولی آنچه مسلم است برنامه‌ریزی عملیات بهره‌برداری امری ضروری است که مشارکت کشاورزان و جلب همکاری آنان در امر توزیع آب را به عنوان مهمترین اصل موفقیت در انجام دادن آن تشکیل می‌دهد. ۱(-به منظور ایجاد هماهنگی و تدوین برنامه بهره‌برداری ونگهداری شبکه‌های آبیاری و زهکشی تهیه نقشه با مقیاس مناسب ( معمولا" سل تا )از موقعیت کلیه تاسیسات آبیاری اعم از: سدهای مخزنی . تاسیسات انحرافی, تونلها. شبکه‌های آبیاری و زهکشی . موقعیت ساختمانهای آبی و آبگیرها. مخازن. چاهها و تلمبه‌خانه‌ها. تاسیسات ۱۰ -------- صفحهٔ بعد -------- نطظ ۳ 7 7 7 ز یی . [: نمودار شماره ۱-۲ مراحل مختلف خدمات بهره‌بردارو ۱-۲-۲ ی دسترسی اندازه‌گیری و جمعآ وری آمار و کنترل کمی‌وکیفی منابع‌آب ۱-۳-۲ ۱ نظارت و کنترل توزیع بازدید از تاسیسات بیار وزهکشی ۴۲ تجدید نظر و به‌هنگام کردن دستورالعملهای بهره‌برداری آرزیابی و مقایسه برنامه بهره‌برداری پیش‌بینی شده با عملکرد سالانه ۱۱ شبکه‌های آبیاری و زهکشی ۱-۶-۲ زارش سالانه و تفسیر و ٍ تحلیل نتایج ۶۲ ۲-۶-۷ زینه‌های بهره‌برداری ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۲ کنترل و تخصیص منابع آب پیش‌بینی میزان آب قابل مصرف برای سال آبی (زراعی) آینده در هر شبکه به دقت و تا حدودی به محاسبات پیچیده نیاز دارد که در این عملیات. عوامل متعددی نظیر: شرایط اقلیمی (میزان رطوبت و خشکی هوا در فصول مختلف). میزان ذخیره جریانهای سطحی تنظیم شده با توجه به آمار هیدرولوژی حوضه و همچنین مقدار و چگونگی توزیع آن در دوران مصرف و تغییرات آن در طی دوران بهره‌برداری. درجه اطمینان. میزان دقت آمار هواشناسی. مقداربارندگی موْثُر و بالاخره پتانسیل سایر منابع آبی موجود در منطقه (چاه. چشمه و قنوات) در طی دوره‌های آبیاری به‌طور مستفیم مور است و موجب می‌گردد تا ارقام براورد شده مربوط به منابع آب با دقتهای متفاوتی پیش‌بینی گردد. نکته مهم در این نوع برآوردها با هر روشی که صورت گیرد. در نظرگرفتن حالتهای ممکن و متناسب با تغییرات احتمالی هیدروکلیماتولوژی منطقه است. بدین ترتیب براساس نتایج حاصله. برنامه‌ریزی آبیاری در هر شبکه نیز تحت تأأثیر قرار خواهد گرفت. ساده‌ترین حالت. برآورد و ممدار آب قابل استفاده از منابع یا مخازنی است که در آن آب بیش از میزان مورد نیاز وجود داشته باشد و چون اکثر شبکه‌های آبیاری موجود در کشور در زیر سدهای مخزنی احداث شده‌اند و هریک از این سدها دارای منحنیهای ذخیره و بهره‌پرداری ! خاص است و سالها در طی دوره‌های کم‌آبی و پرآبی مورد بهره‌برداری قرار گرفته‌اند و درنتیجه اشکالات و نارساییها تا حدود زیادی شناخته شده است. بنابراین در این‌گونه موارد. پیش بینی ممّدار جریان تنظیم شده‌ای که در فصل آبیاری وارد شبکه می‌گردد. کار دشوار و پیجیده‌ای نیست و برآورد آب قابل مصرف در طی دوره‌های آبیاری با تقریب کافی امکانپذیر است. در اغلب موارد. شرایطی وجود دارد که بهره‌برداری از منابع آبی و به‌خصوص جریانهای بهنگام رودخانه‌ها را به‌طور مطمئن مقدور نمی‌سازد. زمان وقوع بارندگیها (در اکثر نقاط ایران. بجز نواحی شمال). اغلب در خارج از فصل آبیاری قرار دارد. بنابراین در این‌گونه موارد لازم است مدیریت بهره‌برداری با استفاده از اطلاعات موجود هواشناسی کشاورزی نسبت به پیش‌بینی مقدار منابع آبی قابل مصرف و چگونگی توزیع آن در ماههای مختلف و میزان وقوع بارندگیها با احتمالات مشخص (۷۰-۸۰ درصد) اقدام نماید. مدلهای ریاضی " تهیه شده در منطقه می‌توانند در این امر کمک شایانی به برنامه‌های 3 ۱-0۵0۲۷۵۱۲ ۲ - اطلاعات هواشناسی و هیدرولوژیکی مانند: میزان ذخیره برف در حوضه آبریز رودخانه و استفاده از مدلهای شبه‌سازی و با پیش بینی جریانهای آبنده (0۸۵1108 ۳۵۳۵) توسط مدلهای ریاضی ۳- برداشت از آبهای زیرزمینی به دلیل سهولت دستیابی به آن در سالهای اخیر. اغلب با بهره‌برداری اضافه بر ظرفیت مخازن زیرزمینی انجام گرفته و موجب افت بیش از حد مجاز این منابع گردیده است (به دلایل بیلان منفی) لذا به منظور کنترل مقدار برداشت معقول برای حفظ این . منابع و ایجاد تعادل در بهره‌برداری ضرورت دارد به تهیه مدلهای ریاضی با کاربرد صحیح و عملی آن در مناطقی حساس تأکید گردد. ۱۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۲-۳ برآورد سالانه آب قابل دسترسی برآورد میزان آب قابل دسترسی سالانه مستلزم انجام دادن اقداماتی به شرح زیر است: - جمع‌آوری و کنترل کلیه اطلاعات و آمار مورد لزوم قبل از شروع عملیات بهره‌برداری سالانه - کنترل و استفاده از نتایج برآورد مقدار جریان بهنگام‌شده رودخانه با احتمالات مشخص در کلیه نقاط آبگیری طرح به منظور پیش‌بینی مقدار آب قابل دسترسی در دوره‌های مختلف آبیاری - مقایسه و کنترل اندازه گیریها در کلیه نقاط اصلی آبگیری طرح با جریان بهنگام شده به منظور تعیین مقدار آب مصرف شده - استفاده از سیلابها و جریانهای اضافی رودخانه‌به عنوان بخشی از منابع آبی قابل‌دسترسی - استفاده از نتایج مطالعات مربوط به پیش‌بینی و برآورد مقدار بارندگی سالانه. توزیع ماهانه و مقدار بارندگی موثر با احتمالات مشخص به منظور استفاده در تدوین تقویم آبیاری - جمع آوری آمار مقدار بارندگی روزانه و برآورد مقدار بارندگی موئثر به منظور مقایسه با پیش‌بینی‌های انجام شده و تعیین آثار آن در تأمین منابع آب قابل دسترسی - استفاده از بیلان منابع آبهای زیرزمینی ! دشت و پیش‌بینی تغییرات کیفی آن به منظور کنترل شرایط مرزی سفره‌های آب شور و شیرین - تاثیرات تغذیه مصنوعی (در صورت وجود) در افزایش حجم مقدار منابع آبهای زیرزمینی و پیش‌بینی مقدار آن در تأمین منابع آب قابل مصرف - دریافت اطلاعات مربوط به مقدار بهره‌برداری مجاز با توجه به کیفیت و چگونگی توزیع و پراکندگی هریک از آبخوانهای محدوده طرح - پیش‌بینی مقدار زهابهای برگشتی به رودخانه‌ها. ناشی از کاربرد منابع آبهای سطحی و زیرزمینی و برآورد مقدار آب قابل بهره‌برداری در هریک از نقاط آبگیری طرح با توجه به کیفیت و چگونگی توزیع آن در ماههای مختلف سال - بررسی امکانات و محدودیتها به منظور ایجاد هماهنگی در مدیریت بهره‌برداری تلفیقی از منابع آبهای سطحی و زیرزمینی و بهره‌برداری بهینه - محاسبه مقدار کل آب مصرف شده در پایان هر سال آبی (زراعی) از منابع آبهای سطحی و زیرزمینی و همچنین از مقدار نزولات جوی و مقایسه و کنترل آن با پیش‌بینیهای انجام شده و بررسی نتایج حاصله - بررسی و پیش‌بینی مقدار آب قابل دسترسی برای سال آبی (زراعی) آینده از منابع آبهای سطحی و زیرزمینی. همچنین از مقدار نزولات جوی و بالاخره پیش‌بینی چگونگی توزیع آب در طول دوره‌های آبیاری با احتمالات مشخص ۱- کلیه اطلاعات مورد نیاز از طریق وزارت نیرو دریافت خواهد شد. ۱۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۲-۲ برآورد نیازهای آبیاری این برآورد عمدتاً در ارتباط با پیش‌بینی برنامه و الگوی کشت و تعیین راندمانهای آبیاری است. تذکر این نکته ضروری است. در طرحهایی که بر تهیه الگو و سطح زیرکشت اراضی زراعی از طرف سازمانهای دولتی نظارتی به عمل نمی‌آید. پیش‌بینی برنامه کشت برای هر سال آبی مشکل است. بنابراین به منظور پیش بینیهای صحیح و منطقی لازم است که بهره‌برداران همه ساله برنامه‌های زراعی خود را با هماهنگی ارگانهای ذی‌صلاح تنظیم و به مورد اجرا بگذارند. ۱-۲-۲-۲ برنامه کشت در طرحهایی که مدیریت شبکه برای تغییر الگوی کشت از طرف کشاورزان دارای اختیارات لازم باشد. ساده‌ترین روش برای ایجاد تعادل بین آب مورد تقاضا و مقدار آب قابل دسترسی این است که کشاورزان الگوی کشت خود را به مدیریت شبکه ارائه دهند تا مورد بررسی و تعدیل و تصویب قرار گیرد. در این صورت برنامه تصویب شده مبنای تأمین آب. قرار داده می‌شود. هرگاه مدیریت شبکه دارای این اختیارات نباشد. ناگزیر مسئولان خدمات بهره‌برداری باید اطلاعات لازم در مورد الگوی کشت از سال قبل را جمع آوری کنند. در شرایط حاضر با مشاهده نحوه بهره‌برداری از منابع آب و خاک در شبکه‌های آبیاری کشور. یادآوری این نکته ضرورت می‌یابد که برای استفاده بهینه از منابع آب موجود و حفظ قدرت تولید اراضی در شبکه‌های ساخته شده. باید نسبت به ایجاد یک نظام مناسب برای کشت توجه بیش از پیش معطوف گردد تا: اولاً آب مورد نیاز محصولات در هر الگوی کشت طبق روال معمول محاسبه و به همان میزان در اختیار مصرف‌کننده قرار گیرد و بدین ترتیب از تلفات آب جلوگیری و حداکثر استفاده از آن میسر گردد. ثانیاً با توجه به حجم عظیم سرمایه‌گذاریهای انجام شده برای تأسیسات آبیاری, از زهدارشدن و در نتیجه کاهش قدرت تولید اراضی جلوگیری به عمل آید. عملیات لازم برای تعیین برنامه کشت به شرح زیر است: - جمع‌آوری و استفاده از داده‌ها و اطلاعات هواشناسی به منظور تعیین پارامترهای اقلیمی موثر در محاسبه آب موردنیاز آبیاری و تعیین شرایط بارندگی در خشکسالیها و ترسالیها و بهنگام نمودن این اطلاعات - حمعبندی نتایج مطالعات خاکشناسی موحود منطقه به منظور ارزیابی امکانات و محدودیتهای اراضی - کنترل تغییرات قابلیت آبیاری اراضی ۱۴ -------- صفحهٔ بعد -------- - کنترل کیفیت آب آبیاری مورد استفاده کشاورزی و مشخص کردن محدودیتها به منظور برآورد آب مورد نیاز آپیاری و آپشویی - بررسی لزوم تغییر الگوی کشت منطقه با توجه به سیاست کشاورزی دولت. نظام بهره‌برداری از اراضی. شرایط اقلیمی. نیازهای اجتماعی - اقتصادی و غیره - بررسی روشهای انجام عملیات به‌زراعی به منظور بهبود عملیات آبیاری - بررسی و کنترل نقش الگوی کشت در بهسازی مشخصات فیزیکی خاک در تناوب زراعی ۲-۲-۲-۲ برآورد آب مورد نیاز آبیاری " برای محاسبه دقیق آب مورد نیاز ماهانه در طرح آبیاری. نه تنها اطلاعات دقیق از الگوی کشت لازم است. بلکه میزان آب مورد نیاز محصولات کشت شده در مراحل مختلف طول رشد و همچنین مشخصات خاک از نظر آبیاری ضرورت خواهد داشت. این‌گونه اطلاعات زراعی به ویژه در شرایطی که مدیریت آبیاری و کشاورزی در یک سازمان واحد متشکل نباشد. ممکن است به آسانی در دسترس قرار نگیرد. در این صورت تا دستیابی به یک مدیریت واحد کشاورزی و آبیاری. ایجاد واحد فنی کوچک که مسئولیت این گونه مطالعات و جمع‌آوری اطلاعات و محاسبات مربوط را بر عهده گیرد در سازمان خدمات بهره‌برداری مفید واقع می‌گردد. وقتی اطلاعات لازم جمع‌آوری گردید. مقادیر آب مورد نیاز ماهانه محصولات کشت شده را می‌توان با استفاده از فرمولها و یا روشهای شناخته شده مانند: فرمول بلینی - کریدل. فرمول پنمن و یا روشهای تابش و استفاده از طشتک تبخیر محاسبه نمود. برای این منظور استفاده از روشهای معرفی شده در نشریه شماره ۲۴ سازمان خواربار جهانی توصیه می‌گردد. کارهای لازم در برآورد آب مورد نیاز بدین قرار است: - برآورد آب مورد نیاز طرح براساس الگوی کشت با رعایت عوامل فوق‌الذکر. - بررسی و کنترل مجدد و تعیین هیدرومدول آبیاری طرح به تفکیک ماهانه و تعیین مقدار آن در دوره حداکثر مصرف براساس نیازهای واقعی الگوی کشت. - تنظیم برنامه کشت و تهیه تقویم آبیاری. | - ۷/۵16۲ ۳۹۵01۳۵۱۳۵۲۱ ۲0۲ 0 ۱۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۲-۲-۲ راندمان آبیاری برای تکمیل اطلاعات مربوط به محاسبه مقدار آب مورد تقاضا.ء باید از بازدهی یا راندمان آبیاری در مزرعه و شبکه نیز اطلاعاتی در دست باشد. راندمان آبیاری در اکثر شبکه‌های آبیاری اندازه گیری نمی‌شود و اطلاعات معمولاً در حد حدس و گمان است. جون میزان تلفات آب در بسیاری از طرحهای آبیاری قابل توجه است و اطلاع از این مقادیر برای محاسبه میزان آب مورد تقاضا امری اساسی است. بر ضرورت تشکیلات ادغام شده کشاورزی و آبیاری در یک واحد و یا تا دستیابی به آن و همچنین ایجاد واحد فنی مذکور برای عهده‌دارشدن جمع آوری اطلاعات و کاربرد آنها برای محاسبات مورد نیاز در سازمان خدمات بهره‌برداری تأکید می‌گردد. علی‌هذا. در صورتی که ارقام مورد اطمینان برای بازدهیهای آبیاری در دست نباشد. ناگزیر باید از ارقام تجربی که در نشریات مربوط وجود دارد و از جمله نشریه انستیتوی بین‌المللی اصلاح و توسعه اراضی و نشریه سازمان خواربار جهانی استفاده و یا از موسسات تحقیقاتی آب و خاک و مهندسی زراعی وزارت کشاورزی کسب اطلاع کرد. افزایش راندمانهای آبیاری در سطح شبکه با توجه به روشهای انتقال. توزیع و نحوه بهره‌برداری می‌تواند به میزان چشمگیری در کاهش تلفات و به عبارت دیگر در افزایش سطح زیرکشت موْثر واقع شود و در نتیجه مدیریت پروژه قادر خواهد بود تا بر حسب مورد با اعمال مدیریت و رفع نارساییها در مقاطع به شرح زیر برای بالابردن راندمان آبیاری اقدام کند: اف - ارزیابی عملیات داخل مزارع شامل : -‏ مهارت بهره‌برداران -‏ روش آبیاری طراحی شده و مقایسه آن با نتایج عملی میزان جریان قابل کنترل به وسیله آبیار " -‏ ارتفاع آب آبیاری در سطح مزارع و کنترل فواصل آبیاری متناسب با نیاز آبی ِ اندازه‌گیری ضرایب هیدرودینامیکی خاک زراعی به منظور بررسی و کنترل تغییرات آن نحوه توزیع آب داخل مزارع «قطعات ۶۰ تا ۲۰۰ هکتاری» از نظر ارتباطهای متقابل بین بهره‌برداران و تشکیلات کنترل‌کننده و توزیع آب ب - بررسی مجموعه تلفات سیستم انتقال و تلفات ناشی از کنترل توزیع آب در کانالهای اصلی و فرعی (مد یریت توزیع) از مبداً تا سر مزارع ج - تعیین راندمان انتقال و توزیع آب تا سر مزارع د- تعیین راندمان توزیع آب در مزرعه ۱- میزان جریانی که آبیار قادر به کنترل آن است. دستاب یا ظرفیت مطلوب آبگیری نامیده می‌شود که حدود ۳۰ لیتر ۱۶ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳-۲-۲ بررسی و تخصیص منابع آب پس از محاسبات مربوط به آب قابل دسترسی و آب مورد تقاضا. مشکلترین بخش کار تصمیم‌گیری در مورد تمهیدات و اقداماتی است که بتوان از طریق آن تعادل موردنظر را ایجاد نمود. قبل از شرح این اقدامات. در بین حالات گوناگونی که ممکن است بین مقّادیر آب قابل دسترسی و آب مورد تقاضا وجود داشته باشد. سه حالت عمده حالت اول - آب قابل دسترسی بیشتر یا مساوی آب مورد تقاضاست حالت دوم - آب قابل دسترسی اندکی کمتر از آب مورد تقاضاست حالت سوم - آب قابل دسترسی به مقدار زیادی کمتر از آب مورد تقاضاست الف - آب قابل دسترسی بیشتر یا مساوی آب مورد تقاضاست: این حالت مناسبترین شرایط را برای مدیران طرح آبیاری فراهم می‌سازد؛ ولی باید در نظر داشت که در شرایط فراوانی آب معمولاً بازدهی اقتصادی براساس واحد حجم آب کمتر از شرایطی است که آب دارای محدودیت است. گرچه این حالت بیشتر در طرحهای بزرگ آبیاری و در دورانی اتفاق می‌افتد. که ساختمان شبکه به اتمام نرسیده و یا تکمیل نشده است. لیکن تجربیات موجود نشان می‌دهد که وفور آب خود یکی از عوامل تلفات آن است. در شبکه‌های مدرن آبیاری که آب به میزان کافی وجود دارد و بهره‌برداری به صورت سنتی انجام می‌گیرد. ناآگاهیهای کشاورزان در مورد میزان آب مورد نیاز برای محصولات زراعی سبب شده است که علاوه بر تلفات بیش از حد آب. موجبات زهدارشدن اراضی و تخریب خاک و در نتیجه کاهش قدرت تولید اراضی نیز فراهم گردد. لذا. توجه به آموزش توزیع‌کنندگان و بهره‌برداران آب در چنین شرایطی باید به طور خاص مورد نظر قرار گیرد. ب‌ - آب قابل دسترسی اندکی کمتر از آب مورد تقاضاست: در اغلب طر حهای آبیاری کمبود آب تا حدود ۱۰الی ۲۰ درصد امری عادی است. این کمبود ممکن است اتفاقی و بیشتر در سالهای خشک و با همه ساله اتفاق بیفتد. در حالت اتفاقی و سالهای خشک. این کمبود معمولاً خطری احتمالی است که در طرح هر شبکه آبیاری می‌تواند قابل قبول باشد. ولی تنظیم برنامه آبیاری براساس حداکثر ذخیره. بیشتر جنبه‌های اجتماعی دارد تا اشتباه محاسبه و یا خطای فنی. عوامل دیگری از قبیل تغییر الگوی کشت. اشتباه محاسبه در میزان آب قابل دسترسی و یا نقایص فنی شبکه و ضعف در برنامه‌ریزی آبیاری نیز ممکن است در این کمبودها دخالت داشته باشند. در هریک از حالتها. به هر حال یک شبکه آبیاری دارای ظرفیت بالقوه برای حداکثر استفاده از آب قابل دسترسی است و این کار از طریق توزیع مناسب آب و کاربرد تمهیداتی میسر خواهد بود. ۷ -------- صفحهٔ بعد -------- 28 - آب قابل دسترسی به مقدار زیادی کمتر از آب مورد تفاضاست: طر حهای آبیاری متعددی به ویژه در خاورمیانه و هندوستان و در مواردی در ایران وجود دارد که مساحت آبخور شبکه خیلی بیش از مساحتی است که واقعاً بتواند آبیاری شود. کمبود آب در این طرحها معمولاً بیش از ۵۰ درصد آب قابل دسترسی است. عملکرد محصولات در اراضی این قبیل طرحها پایین است و به علت کمبود آب و عدم آبشویی اراضی. افزایش میزان املاح خاک. سبب بایرشدن قسمتی از اراضی شده است. وجود چنین حالتی می‌تواند بر دلایل چندی از قبیل: عدم دقت کافی در محاسبه آب مورد نیاز و ارزیابی منابع آب در مرحله برنامه‌ریزی و یا در زمان طراحی شبکه یا اجرای طرح به دلیل مسایل گوناگون اجتماعی مبتنی باشد که ایجاب می‌کرده است. منطقه وسیعتری زیرپوشش عملیات توسعه منابع آب و خاک قرار گیرد و امکانات کشاورزی در نقاط پراکنده و در وسعت بیشتری فراهم شود. در هر صورت. کمبود آب قابل تأمین در این شبکه‌ها معمولاً سبب می‌شود که میزان بهره‌برداری مورد انتظار در بخش عمده‌ای از اراضی میسر نگردد. اصولیترین مبانی مدیریت آب و کشاورزی در هر شبکه آبیاری. ایجاد تعادل بین آب قابل دسترسی و آب مورد تقاضاست. به طوری که حد اعلای استفاده از آب موجود در تولیدات کشاورزی به عمل آید. این امر به ویژه در کشور ما که آب مهمترین عامل محدودکننده توسعه اقتصادی است. دارای اهمیتی دو چندان می‌گردد. روشهای متعددی را می‌توان براساس حداکثر استفاده از واحد آب در ارتباط با تولید به کار گرفت که بسته به شرایط محل. وسعت شبکه. ترکیب مدیریت آب و کشاورزی و سطح آگاهی کشاورزان و مشارکت آنان در کاربرد این روشها. بسیار متفاوت خواهد بود. لیکن در بین این عوامل. عامل مدیریت آب و کشاورزی و ترکیب این مدیریت از یک طرف و ازطرف دیگر عامل مصرف‌کننده یعنی کشاورزان و نحوه ارتباط بین این دو گروه. مهمترین عامل تعیین‌کننده موفقیت در ایجاد تعادل بین آب قابل دسترسی و آب مورد تفاضاست. زیرا هرگونه تصمیمی که از طرف مدیریت شبکه برای ایجاد تعادل بین آب قابل دسترسی و آب مورد تقاضا گرفته شود. مستلزم تغییراتی در برنامه کار کشاورزان و ظاهراً تحمیلی به آنهاست. ولی هرگاه تصمیمات مربوط. با مشارکت کشاورزان و همکاری با آنها توأماً انجام گیرد و حاصل کار ماًلاً منتج به افزایش تولید در واحد سطح برای کشاورزان و افزایش تولید در واحد آب برای مدیریت شبکه گردد. تصمیمات مدیریت زمینه اجرایی خواهد داشت. ۱-۳-۲-۲ تجدیدنظر در برنامه کست برای ایجاد تعادل بین آب قابل‌دسترسی و آب مورد تقاضا سه راه حل عمده به شرح زیر موثر به نظر می‌رسد : - جانشین‌کردن محصولاتی با نیاز آبی کمتر - کاهش سطح زیرکشت ۱۸ -------- صفحهٔ بعد -------- این راه حلها در عین حال که ممکن است موْ ثُرتر از سایر راه‌حلهای احتمالی باشد. لیکن انجام دادن آن مستلزم دردست داشتن اختیارات لازم توسط مدیریت طرح آبیاری است. در غیر این صورت انجام دادن این تغییرات با عدم ۱-۱-۳-۲ تغییر تاریخ کشت با تغییراتی در حد امکان. در تاریخ کشت بعضی از محصولات و در نتیجه تغییر نوبتهای آبیاری آنها که منطبق با دوره مصرف بیشینه در منطقّه است و تنظیم سایر عملیات زراعی می‌توان میزان آب مصرفی در ماههای بیشینه مصرف را به مقدار قابل ملاحظه‌ای کاهش داد. انجام دادن این کار همچنین سبب می‌شود که فعالیتهای زراعی از نظر زمانی در طیف وسیعتری انجام‌پذیر باشد و نتیجتاً از نیروی انسانی و ماشین‌آلات موجود به صورت مفیدتری استفاده به عمل آید. این عمل را می‌توان با آموزش کشاورزان و تبعیت از یک برنامه پیش بینی شده قبلی به مورد اجرا گذاشت. به طوری که از محصولات خود که امکان عملی تغییر تاریخ کشت داشته باشد تطبیق دهند. ۲-۱-۳-۲-۲ جانشین‌کردن محصولاتی با نیاز آبی کمتر این روش گرچه دارای محدودیت بسیار است؛ ولی یکی از راههای موْثر کاهش میزان آب مصرفی است. مثلاً کشت شبدر به جای یونجه و یا ذرت خوشه‌ای به جای ذرت. البته در جانشین‌کردن هر کشت به جای کشت دیگر باید در نظر داشت که کشتهای انتخابی حتی المقدور از نظر قیمت محصول یکسان باشد و جانشینی آن مشکلی از نظر درآمد برای تولیدکنندگان ایجاد نکند. جایگزینی محصولاتی که علاوه بر مشکلات ناشی از عدم آشنایی کشاورزان با زراعت آن بازار مناسبی نیز نداشته باشد. هیچ‌گونه استقبالی از آن به عمل نخواهد آمد. بدیهی است هرگاه به دلیل نیازهای اساسی جامعه. جانشین‌کردن محصول خاصی که ضمناً نیاز آبی کمتری دارد موردنظر باشد. باید علاوه بر امکان عملی آن. انگیزه‌های معنوی و مادی هردو به کار گرفته شود. -۱-۳-۲-۲‏ کاهش سطح زیر کشت بیانحامد. معمولاً در شرایط مساوی. کشاورزان تر جیح می‌دهند که در ارتباط با تغییر الگوی کشت سهمیه آب آنها تقلیل یابد. زیرا در این صورت امکان کشت بیشتری را با قبول احتمال وقوع بارندگی و یا کمتر دادن آب به محصولات کشت شده برای خود محفو ظ نگاه می‌دارند. ۱۹ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۳-۲-۲ تغییر برنامه توزیع آب این تغییر از دو طریق می‌تواند انجام شود. الف - حفظ روش متداول توزیع با تعدیل سهمیه : َ با تعیین اولویت و سهمیه بیشتر برای محصولات پرارزش با کاهش مقدار آب در هر آبیاری در حد مجاز - با طولانی‌کردن تناوب آبیاری ب - بررسی امکان تغییر روش آبیاری متداول به روشهای جدید : -‏ آبیاری قطره‌ای آبیاری بارانی َ لوله دریچه‌دار ۱-۲-۳-۲-۲حفظ روش متداول توزیع با تعدیل سهمیه الف - تعیین اولویت و سهمیه بیشتر برای محصولات پرارزش این راه را می‌توان برای مناطقی که محصولات با ارزشتر مثل: در ختان میوه. تولیدات خزانه‌ای و یا سبزیجات در کنار محصولات کم ارزشتر کشت شده‌اند. به کار برد. در چنین حالتی معمول است که محصولات دسته اول سهمیه کامل آب خود را دریافت می‌کنند و بقیه سهمیه آب را به دیگر محصولات اختصاص می‌دهند. به‌طور مثال. این روش تا زمانی که قیمت پنبه در بازار جهانی قابل توجه بود در طرح آبیاری جزیره ۱ در سودان به کار می‌رفت ولی بعداً که قیمت بازار جهانی پنبه کاهش یافت روش مذکور تغییر یافت. اعمال این روش در صورتی که مورد توافق کشاورزان و مدیریت طرح آبیاری قرار گیرد. در عمل آسانتر است. ب - کاهش مقدار آب در هر آبیاری در حد مجاز این روش صرف‌نظر از نوع محصول. ممکن است متناسب با کمبود آب. برای کلیه محصولات تحت کشت به کار برده شود و یا اینکه میزان کاهش آب در هر آبیاری طوری تنظیم گردد که در طول دوران رویش حداقل اثر را در کاهش محصول داشته باشد. اعمال طریقه اول به علت آسان‌بودن آن بیشتر معمول است. ولی طریقه دوم امکانات بهتری را برای حداکثر استفاده از آب موجود فراهم می‌کند. کاربرد این روش در مناطقی که تولید تک محصولی انجام می‌گردد بسیار مفید واقع می‌شود؛ ولی درجه مفیدبودن آن با افزایش تعداد محصولات تحت کشت کاهش می‌یابد. زیرا تناوب آبیاری هر محصول لزوماً با محصول دیگر تطبیق نمی‌کند و هرچقدر تعداد محصولات زیادتر باشد. امکان این تطبیق کمتر خواهد شد. در کاربرد این روش باید به این نکته نیز توجه داشت که کاهش ممقّدار آب بسته به ویژگیهای طراحی نهرهای آبیاری محدود خواهد بود؛ زیرا اگر مقدار جریان از حد معینی کمتر گردد. توزیع آب در طول شبکه به طور متناسب صورت نخواهد گرفت. | 4۵ ۳۲۰ -------- صفحهٔ بعد -------- ج - طولانی‌کردن تناوب آبیاری این روش در اکثر موارد به طور ناگزیر مورد استفاده قرار می‌گیرد. به طور مثال. اگر شبکه‌ای دارای ظرفیت تأمین ۸دوره آبیاری در یک سال باشد و در سال بعد به علت کم‌آبی فقط قادر به تأمین ۰ درصد آب مورد نیاز گردد. ناگزیر تعداد دفعات آبیاری به ۴ دوره کاهش می‌یاید. اگرچه این روش عمومیت دارد. ولی باید توجه داشت؛ اولاً اعمال این روش در مورد همه محصولات به طور یکسان عملی نیست؛ زیرا مراحل مختلف رشد و متناسباً نیاز آبی در گیاهان مختلف متفاوت است و ثائیاً هر گیاه. دارای یک دوره رشد و نیاز آبی بحرانی است که کمبود آب در آن دوره حداکثر زیان را متوجه عملکرد خواهد نمود. لذا باید دوره‌های آبیاری کاهش یافته را طوری تنظیم نمود که هر گیاه بتواند در دوره‌های بحرانی نیاز آبی خود. حداکثر استفاده را از آب موجود به عمل آورد. در این صورت هر قدر تعداد محصولات تحت کشت در شبکه زیادتر شود. تنظیم دوره‌های آبیاری براساس نیاز آبی بحرانی گیاه و تطبیق آنها با میزان آب موجود مشکلتر خواهد بود. ۲-۲-۳-۲-۲ بررسی امکان تغییر روش آبیاری متداول به روشهای جدید در بین روشهای مختلف توزیع آب برخی دارای کارایی بیشتری هستند. چون روش آبیاری در هر شبکه با مشخصات فنی آن در ارتباط است و از طرفی کشاورزان مصرف‌کننده آب سالهای طولانی با روش مورد عمل خو گرفته‌اند. تغییر روش توزیع در آن شبکه دارای محدودیتهایی است؛ زیرا تغییر روش توزیع آب در بیشتر مواقع به معنای تغییراتی در ساختمان شبکه آبیاری است. علی هذاء اگر قرار باشد در یک شبکه آبیاری روشی غیر از روش موجود توزیع اعمال گردد بهتر است که این روش ابتدا در یک بخش از شبکه به عنوان آزمایش به کار برده شود و اگر آثار مفیدی در برداشت. ضمن آموزش به کشاورزان آن را به کل شبکه تعمیم داد. این روشها عبارتند از : الف - آبیاری قطره‌ای اس آبیاری بارانی 0 - لوله دریچه‌دار ۳-۳-۲-۲ افزایش راندمان آبیاری از طریق: - پوشش کانالها -‏ شبکه انتقال زیرزمینی (در صورت لزوم) - کاهش تلفات بهره‌برداری - بررسی و تخصیص منابع آب براساس نیاز آبی گیاهان و الگوی کشت و همچنین سایر مصارف - آموزش کشاورزان در زمینه روش آبیاری جایگزین شده - ایجاد تعادل درمصرف آب از طریق دریافت آب بهای مناسب - اعمال مدیریت صحیح آبیاری ۳۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۴-۲-۲ دستورالعملهای تهیه آمار و ثبت داده‌ها به منظور تخمین میزان آب قابل تأمین سالانه و مساحت تهیه و جمع آوری آمار صحبح هیدرولوژی و هواشناسی. اهمیت عمده‌ای را در تصمیم‌گیریهای بهره‌برداری و نش اساسی در استفاده بهینه از سرمایه‌گذاریها در بخش آب. ایفا می‌کند. آمار هیدرولوژی و هواشناسی هم به لحاظ کمی و هم به‌لحاظ کیفی می‌تواند برای صحت اطلاعات پایه مهم باشد و در صورت درست بودن آمار و مناسب بودن فاصله ایستگاهها. اطمینان از اطلاعات پایه بیشتر شده و به‌همان نسبت مطالعات اصلی طر حها در حد قابل قبول و با کیفیت بهتر ارائه می‌گردد. محل ایستگاهها باید به نحوی باشد که کلیه مناطق و منابع آبی حوضه را زیر پوشش خود قرار بدهد تا براساس نتایج آن بتوان برنامه‌ریزی صحیح و حتی المقدور حامعی را برای استفاده از توانهای مو حود انجام داد. وسایل و تجهیزات مناسب ایستگاهها می‌تواند به‌لحاظ کیفی نقش ارزنده‌ای در صحت گزارشهای آماری داشته باشد. برای اطمینان از صحت آمار پایه. به کارگرفتن نیروی انسانی مناسب به‌لحاظ سن. حداقل تحصیلات. آموزش. صداقت و وظیفه‌شناسی ضروری است و فراهم نمودن تسهیلات سکونت و ایاب و ذهاب از دیگر عوامل موْثر است. ۱-۴-۲-۲ هدف اصلی و استفاده از آمار برآورد صحیح میزان ذخیره آبی در حوضه آبریز برای عملیات آبیاری سطح زیرکشت در حد بهینه آن - برآورد میزان آب برای سال زراعی آینده بستگی به شرایط اقلیمی. نوع و میزان ذخیره و نحوه پراکندگی با توجه به آمار هیدرولوژی حوضه و بارندگی موثر در فصل آبیاری دارد. ضمناً درجه اطمینان از آمار همواشناسی هیدرولوژی را هم باید مورد توجه قرار داد. - در صورتی که مقدار آب کمتر از میزان مورد نیاز باشد. باید با تقریب قابل قبول و براساس تجارب گذشته مقدار سطح زیرکشت را پیش‌بینی کنیم. ۲-۴-۲-۲ برآورد میزان آب سالانه در شسرایط مختلف الف - در شرایط جریان تنظیم نشده رودخانه (بدون احداث سد) در این حالت اندازه گیری میزان بارندگی و برف حوضه آبریز بسیار اهمیت دارد و در صورت اشتباه در برآورد و اقدام به کشت بدون اطمینان از وجود آب. در فصل آبیاری امکان مواجه شدن قسمتی از کشت با کمبود آب وجود خواهد داشت. برای دریافت داده‌های بارندگی و برف می‌توان از افراد آموزش دیده و مطمئن در ایستگاههای مختلف استفاده کرد. تعداد ایستگاههای متناسب با سطح حوضه تخمین بهتری از میزان برف یا بارندگی را ممکن می‌سازد. ۲۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ب - در شرایط موجودبودن سد مخزنی در حالت وجود سد مخزنی با استفاده از برنامه بهره‌برداری از آب و تجربه سالهای گذشته در مورد میزان آب ورودی به دریاچه سد در ارتباط با میزان نزولات جوی می‌توان به راحتی مقدار آب را تخمین زد و مساحت زیر کشت را محاسبه کرد. ۳-۴-۲-۲ مقایسه و تطبیق میزان آب قابل تأمین سالانه مساحت زیرکشت با نیازهای آبیاری به منظور تعیین سطح زیر کشت و جلوگیری از ضایعات ناشی از کمبود میزان آب آبیاری. باید به موارد زیر توجه - سابقه کشت در منطقه بایستی مورد توجه قرار گیرد و مساحت هریک از محصولات به طور متوسط در منطقه در نظر گرفته شود (به منظور حفظ درآمد بهره‌برداران) - باتوجه به در خواستهای بهره‌برداران برای کشت در سال آینده. باید مساحت هریک از محصولات به تفکیک - در نظر گرفتن در خواستهای بهره‌برداران و مقایسه آن با متوسط سالهای گذشته و تخمین برای رسیدن به الگوی متعادل و مناسب مورد نیاز تطبیق بین عوامل تولید است. - مقایسه آب مورد نیاز بهره‌برداران با مقدار برآورد شده در حوضه آبریز و با درنظر گرفتن سایر منابع آبی موجود در محدوده شبکه - اتخاذ تصمیم نهایی با درنظرگرفتن منافع بهره‌برداران براساس برآورد مقدار آب پیش‌بینی شده با الگوی کشت مناسب منطقه ۰ در صورت کمبود مقدار آب مورد نیاز نسبت به درخواست بهره‌برداران. بایستی با تشکیل شورای مشورتی با نمایندگان بهره‌برداران. برای تعدیل کشت به یکی از صورتهای زیر اقدام نمود. ۰ تعدیل کشت براساس کم‌کردن درصدی از مساحت کشتهای مختلف به نسبت در مورد کلیه بهره‌برداران زیر حوضه آبریز ۰ تعدیل سطح زیر کشت یا تغییر نوع کشت از محصولات با نیاز آبی بالا به محصولات با نیاز آبی کم (با دوره رشد کوتاه) ۰ تغییر در زمان کشت برخی محصولات برای اعمال صرفه‌جویی در آبیاری فصل بحرانی آب. بررسی امکان کشت محصولاتی که قسمتی از نیاز آبی آنها در فصل غیرآبیاری است. لذا می‌توان مقداری از آب مورد نیاز را از طریق بارندگی و خارج از محاسبات فصل آبیاری انجام داد. | - ۳090۲۷۵۱۲۳ 7 ۳۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۵-۳-۳ اندازه گیری و جمع‌آوری آمار و کنترل کمی و کیفی منابع آب ۱-۵-۲-۲ هواشناسی _ بازدید منظم ایستگاهها از نظر موقعیت و نحوه بهره‌برداری و ارائه پیشنهادهای لازم برای اصلاح. مرمت. تکمیل َ جمع آوری دوره‌ای آمار ایستگاهها ۲-۵-۲-۲ آبهای سطحی - بررسی وضعیت رودخانه و شبکه آبیاری واقع در محدوده طرح وکنترل نهایی و مشخص کردن ایستگاههای اندازه‌گیری معرف. در نقاط مهم برداشت آب و آبگیری. محل تخلیه زهابهای برگشتی به سیستم و ... طبق پیش بینیهای طرح و براساس نیازهای دوران بهره‌برداری به منظور ارائه برنامه اندازه‌گیری و آزمایشهای مورد لزوم آب‌سنجی در محلهای موردنیاز - اندازه‌گیری منظم مقدار جریان در ایستگاههای معرف - اندازه‌گیری‌های اضطراری مقدار جریان در نقاط معرف و در مقاطع زمانی مشخص و طبق برنامه تنظیمی - برداشت منظم نمونه‌های آب در نقاط معرف ( در صورت لزوم در مقاطع اضطراری و انجام دادن آزمایشهای کیفی لازم بر روی آنها) - بازدید منظم از ایستگاهها و بررسی کیفیت ایستگاهها و لوازم نصب شده برای اندازه‌گیری مقدار جریان و ارائه پیشنهادهای لازم برای مرمت و اصلاح. تکمیل تجهیزات و یا تغییر محل ایستگاهها با توجه به اهداف و نیازهای طرح - بررسی نحوه عملکرد کیفی دستگاههای اندازهگیری نصب شده طبق طرح پیشنهادی و مقایسه آن در جهت تأمین نیازها با توجه به امکانات طرح و ارائه پیشنهادهای لا زم - تهیه برنامه و انجام دادن پیش‌بینی‌های لازم به منظور اندازه‌گیری مقدار جریان رودخانه‌ها به هنگام وقوع سیلابها - بررسی لزوم کاربرد دستگاههای هشداردهنده برای جریانهای کنترل شده در نقاط مهم آبگیری, به منظور پیش‌بینی تمهیدات لازم به هنگام وقوع سیلابها - بررسی منظم مقادیر جریان در مقاطع مختلف زمانی در نقاط مهم آبگیری (برای جریانهای کنترل نشده) و ارائه آن به گروه بهره‌برداری به منظور پیش‌بینی چگونگی توزیع بهینه آب در سطح پروژه ۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۵-۲-۲ آبهای زیرزمینی - اندازه‌گیری منظم نوسانات سطح آب زیرزمینی در چاههای مشاهده‌ای و در صورت لزوم در چاههای بهره‌برداری - برداشت نمونه از چاههای مشاهده‌ای و بهره‌برداری طبق برنامه تنظیمی به منظور تعیین و تغییر احتمالی کیفیت آبهای زیرزمینی - کنترل کمی و کیفی بهره‌برداری از چاهها در مناطقی که احتمال پیشروی آبهای شور وجود دارد و تاثیرات آن در میزان آب قابل استحصال - بازدید منظم از چاههای بهره‌برداری. سیستم تَغذیه مصنوعی و ...۰ ارائه پیشنهادها و توصیه‌های لازم به منظور انجام دادن کف شکنی چاهها. لایروبی حوضچه‌های تغذیه مصنوعی و سایر اصلاحات لازم - اندازه‌گیری منظم مقدار جریان چشمه‌های مهم در محدوده طرح - اندازه‌گیری منظم مقدار جریان چاههای بهره‌برداری معرف اندازه گیری منظم مقدار حریان فنوات مهم در محدوده طرح ۳-۲ کنترل و توزیع منابع آب روشهای مختلفی برای توزیع آب وجود دارد که معمولترین آنها عبارت است از : - توزیع بر حسب تفاضا به صورت دائم - توزیع بر حسب تفاضا با فاصله چند روزه - توزیع بر حسب تقاضا در یک تناوب معین از نهرها (بدون محدودیت در مقدار آب) - توزیع با تناوب و مقمّدار معین از نهرها هریک از روشهای توزیع دارای ویژگیهای مربوط به خود است. لذا روشی که در یک محل دارای کارایی موْثر است احتمال دارد در محل دیگر کارایی لازم را نداشته باشد. بنابراین روش توزیع آب باید با توجه به شرایط اقلیمی. اقتصادی و اجتماعی هر محل قابل توجیه باشد. روشهای مختلف توزیع اب به شرح زیر است: الف - توزیع برحسب تقاضا به صورت دام در این روش. آب به صورت دائم در اختیار بهره‌بردار است و هر وقت که ورودی آبگیر را باز کند. می‌تواند در حد ۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ساختمان شبکه‌های آبیاری که براساس روش تقاضا به صورت دائم مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرد. عمدتاً از تکنولوژی پیشرفته‌ای برخوردار است و عملیات کنترل به صورت خودکار. بدین نحو انجام می‌شود که به علت افت سطح آب یا فشار در شبکه توزیع. دریچه‌های اصلی آبگیر بلافاصله باز و مقدار بیشتری آب برای جبران افت وارد شبکه می‌شود. بازده این سیستم به ویژه اگر در شبکه توزیع از لوله استفاده شود تا حد ۹۰ درصد قابل تحصیل است. کل شبکه در این سیستم از راه دور کنترل می‌شود و مرکز کنترل معمولاً در محل مدیریت شبکه مستقر است. برای اداره جنین سیستمی به تعداد کمی از کارکنان نیاز است. مشروط بر آنکه قابلیتهای فنی آنها در حد مطلوبی قرار گرفته باشد. مزیت عمده این سیستم برای مصرف‌کننده. سهولت تأمین آب برای زمانهایی است که محصولات زیرکشت نیاز شدید به آبیاری دارند. مشکل مهم توسعه این سیستم در نیاز به سرمایه‌گذاری زیاد و استفاده از تکنولوژی پیشرفته در ساخت و دانش فنی برای بهره‌برداری و نگهداری از آن خلاصه می‌شود. به همین دلیل کاربرد این سیستم در جاهایی که مشکلات یاد شده وجود دارد تا زمانی که آموزش کافی به کشاورزان مصرف‌کننده داده نشود. بازدهی مورد انتظار تحصیل نخواهد گردید. به علاوه در بعضی موارد کاربرد این سیستم و یا هر روشی که در آن مصرف آب در حد بهینه محدود نگردد. به علت وفور آب و عادت کشاورزان به مصرف آب در دسترس. بدون توجه به نیاز گیاه. خود عاملی در تلفات بیش از حد آب و موجب زهدارشدن اراضی خواهد شد. مثالهایی از این دست. صرف‌نظر از روش توزیع. در شبکه‌های آبیاری دز. گتوند. عقیلی. سفیدرود. گرگان. میناب و ... مشاهده می‌گردد. ب - توزیع برحسب تقاضا با فاصله چندروزه در این روش آب با فاصله چند روزه (معمولاً ۲ تا ۷روز) از تقاضای مصرف‌کننده. در اختیار او قرار می‌گیرد و مقدار آن نیز معمولاً محدود به مقدار تعیین شده قبلی است. این روش به علت سادگی. معقولترین و مناسبترین روش توزیع آب است. در این روش کشاورز در خواست آب مورد نیاز خود را به مأمور توزیع آب یا میراب تسلیم می‌کند. مأمور توزیع آب کلیه در خواستهای کشاورزان را جمع آوری می‌کند و در اختیار سرپرست خود قرار می‌دهد. سرپرست توزیع‌کنندگان آب. پس از محاسبات لازم و تطبیق در خواستها با سایر تقاضاهای آب با توجه به مقدار آب موجود و ظرفیت نهرها. مقدار آب قابل تحویل و زمان تأمین آن را معین و به کشاورزان اعلام می‌کند. در شبکه‌هایی که با قابلیت انعطاف طراحی شده است. تأمین مقدار آب ذکر شده در در خواست. از زمان تقاضا پس از ۲ تا ۳روز انجام می‌گیرد. در شبکه‌هایی که فاقد انعطاف هستند. به هنگام افزایش تقاضاها این کار ممکن است ۶ تا ۷ روز (براساس تجربیات موجود) به طول انجامد. برای مسئولان این روش توزیع. مشخص بودن مقدار آب در خواستی. به منظور محاسبه مقدار و زمان آبرسانی ضرورت دارد. ۲۶ -------- صفحهٔ بعد -------- ساختمان شبکه‌ای که با چنین روشی مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرد. باید از نظر طراحی و ساخت از ضوابط فنی سطح بالایی برخوردار باشد. زیرا مقدار جریان آب در نهرها باید کاملاً مشخص و قابل کنترل باشد و آبگیرها قادر به انتقال آب در خواستی باشند. چون در این روش مأموران توزیع آب در تماس دائم با کشاورزان ذی نفع هستند. باید طوری عمل کنند که اعتماد کشاورزان را به خود جلب کنند و از احترام آنان برخوردار باشند. برای احتراز از مصرف زیاد آب. اعمال محدودیتهایی از قبیل: تعیین سقّف برای تعداد آبیاری در سال و یا حداقل فاصله در دور آبیاری و یا اعطای اولویت به کسانی که نسبت به سطح کشت آب کمتری در ماه مصرف کرده‌اند. ضرورت پیدا می‌کند. یکی از محاسن این روش این است که در مواقع مصرف بیشینه و یا در سالهای خشک که احتیاجات آبی افزایش می‌یابد نیز می‌تواند با یک تناوب ثابت عمل کند. در عین حال تنها عیب این روش این است که در موقع تقاضاهای اندک. آبگیری نهرها با میزان کم صورت می‌گیرد. لذا از نظر تلفات تبخیر به طور نسبی ملازم با تلفات بیشتری است. چ - توزیع برحسب تقاضا در یک تناوب معین از نهرها (بدون محدودیت در مقدار آب) در این روش نهرهای درجه ۲ به تناوب آب می‌گیرند و کشاورزان در آن فاصله به میزانی که احتیاج داشته باشند از نهرهای فرعی آب دریافت می‌کنند. این روش در شبکه‌هایی به کار می‌رود که بهره‌برداری از شبکه مشترکاً به وسیله مدیریت شبکه و کشاورزان صورت گیرد. در این صورت مدیریت شبکه عهده‌دار بهره‌برداری از نهرهای اصلی (آبرسانی, درجه ۱و درجه ۲) و کشاورزان عهده‌دار بهره‌برداری از نهرهای فرعی (درجه ۳و درجه ۴) هستند. طول مدت تناوب آب در نهرهای درجه ۲ بر پایه معیارهای تجربی در محل تعیین می‌گردد و سهولت و یا پیچیدگی آن در ارتباط با تنوع کشت منطقه است: به طوری که هر قدر تنوع کشت زیادتر باشد. تعیین طول تناوب مشکلتر است. ولی هرقدر تنوع کشت کمتر باشد تعیین دوره تناوب از دقت و سهولت بیشتری برخوردار خواهد بود. هنگامی که آب به کشاورزان تحویل می‌شود. دیگر بسته به نظر آنان با تقاضای نا محدود و یا مالاً با تعیین تناوب در بین خود. از أن استفاده کنند. هرگاه تقاضای نامحدود مطرح باشد. ظرفیت نهرها باید طوری در نظر گرفته شود که جوابگوی حداکثر تقاضا نیز باشد. این امر یکی از معایب این روش است. زیرا در طراحی. ظرفیت کانالها باید بیش از حد مورد نیاز در نظر گرفته شود که ملازم با افزایش سرمایه‌گذاری و هزینه‌های بهره‌برداری و نگهداری خواهد بود. اجرای این روش به علت عدم هماهنگی بین عرضه و تقاضای آب. ملازم با تلفات زیاد است. چون در هر بار نوبت آبیاری. نهرهای درجه ۲ باید بدون توجه به میزان تقاضا. در حد ظرفیت کامل آبگیری شوند. بدیهی است با کسب تجربه در طول زمان و اطلاع از مصارف آب می‌توان میزان آب ورودی در نهرهای درجه ۲ رادر حد احتیاج تنظیم ۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- کرد و برای بازدهی بیشتر نیز می‌توان با سازماندهی کشاورزان در امر مصارف آب و تناوبهایی که به کار می‌برند. از مقدار دقیقتر مصرف آب مطلع گردید. علی‌هذا به علت طبیعت کار در این روش در هر صورت تلفات آب د - توزیع برحسب تناوب و مقدار معین از نهرها در این روش. کلیه نهرها به تناوب آب می‌گیرند و کشاورزان ذی نفع از هر نهر براساس برنامه زمانبندی و مقدار تعیین شده قبلی. آب دریافت می‌دارند. این روش نسبت به روش قبلی دارای این مزیت است که تناوب ففط محدود به نهرهای اصلی نیست. بلکه در تمام طول شبکه تا مزارع. تناوب معینی وجود دارد. لذا از نظر مدیریت بهره‌پرداری دارای کارایی زیاد و از نظر اجتماعی به علت فرصت یکسانی که برای کشاورزان فراهم می‌کند. بسیار مطلوب است. ۸ - نوزیع با جریان دانم در این روش توزیع آب به صورت یک جریان کم. ولی دائم در فصل آبیاری به کشاورز تحویل می‌گردد و اختصاص آن به محصولات مختلف به عهده کشاورز است. این روش بیشتر برای مزارع برنج که به صورت غرقابی آبیاری می‌شوند. مورد استفاده قرار می‌گیرد. در این صورت مقدار آبی که به صورت جریان دائم به مزرعه داده می‌شود.مقادیر احتیاجات آبی روزانه گیاه و همچنین نفوذ عمقی را تأمین می‌کند و آب اضافی به مزارع پایین دست هدایت می‌شود. روش توزیع با جریان دائم شاید ساده‌ترین روش توزیع آب باشد. لیکن به علت انتقال آب از یک مزرعه به مزرعه دیگر و در طول مزارع آب در عمق کم و در سطح وسیع. دارای تلفغات تبخیر قابل توجه است. همجنین تلفات از ۱-۳-۲ عقد قرارداد وصول آب بهاء َ جمع آوری آمار مربوط به مساحت. ترکیب و الگوی کشت در ابتدای هر سال آبی به وسیله سر میراب‌ها. - جمعبندی و نتیجه‌گیری و برآورد سطح کل اراضی زیر پوشش هریک از کانالهای درجه ۳ همراه با ترکیب و الگوی کشت مربوط به آنها - مقایسه نیازها با پتانسیل منابع آب و با درنظر گرفتن اهداف طرح و سیاست کشاورزی دولت - عقد قرارداد " آبیاری براساس فرم پیوست - وصول آب بها براساس مفاد قرارداد ۰ 7 ی ی ه ۰ داش را ص ۲ 0 ۹ ۹ ۳ ۹ ۱ در صروررت برور هرگونه اختااف ین مذدیر یت سحجه ابیاری و مصرف‌کنندگان برخسست موررد. موصیی در اد ۰ ی : بوااص ۰ ۰ ۰ ی 2 کمیسیون سه نفره مرکب از نماینده مد بریت سحجه. نماینده بهره‌برداران و سرمیراب مربوط مورد بررسی قرار می‌گیرد و . ۰ مر له ۰ ۶ . پیشنهادهای لازم را در جهت حل مسئله ارائه می‌کنند. ۳۸ -------- صفحهٔ بعد -------- قرارداد وصول آب بهاء شماره شرکت سهامی آب منطقه‌ای ... امور شبکه آبیاری یس فرم قرارداد آبیاری ... به منظور توزیع و کنترل صحیح و بهره‌برداری بهینه از آب برای سال زراعی ‏ ی قرارداد زیر تنظیم و مبادله می‌گردد: ۱ بهره‌بردار : آقای /خانم ........دارای شناسنامه به شماره .......فرژند مس که در این قرارداد مصرف‌کننده نامیده می‌شود. ۲ توزیع‌کننده : امور شبکه آبیاری ..... به نمایندگی آقای مس که در این قرارداد مدیریت نامیده می‌شود. ۳ موضوع قرارداد: تخصیص و توزیع آب برای آبیاری کار زمین زراعی واقع در شهرستان .ی پخش ‏ مش روستای مش در مزرعه شماره زیر پوشش کانال شماره .......................برای کشت زر اعتهای : نوع زراعت سطح زیرکشت بر حسب هکتار تاریخ اولین و آخرین آبیاری ۵- آب بهاء براساس آخرین تعرفه وزارت نیرو ................... ریال برای زراعتهای مس و ۶- بهره‌بردار موظف است که ترکیب کشت موردنظر را براساس سیاست کشت منطقه (از قبیل: نوع و تراکم کشت. زمان کشت و غیره) رعایت نماید و آب را صرفاً به مصرف اراضی مورد قرارداد و با مساحت تعیین شده برای محصولات فوق به مصرف برساند و در صورت تخلف از این امر طبق مقررات عمل خواهد شد. ۷ تشخیص میزان مصرف آب خصوصاً در مواقع کم‌آبی به عهده مدیریت است. ۸ در وصول آب بهاء ارقام مندرج در دفاتر و اسناد مالی امور شبکه ملاک عمل خواهد بود. ۹- به منظور سهولت تقَسیم آب و کنترل در امر بهره‌برداری از آن لازم است کلیه بهره‌برداران زیرپوشش هریک از کانالهای درجه ۳ برای عقّد قرارداد و استفاده از آب یک نفر نماینده به عنوان سرآبیار که مورد تائید مدیریت ۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱ -۱ -۲ -۳ -۱۴ -۵ -۶ ۷ باشد. برای تمام فصل آبیاری مندرج در این قرارداد کتباً معرفی کند. تبصره : نمایندگی فرد معرفی شده تا خاتمه دوران آبیاری از نظر مدیریت معتبر است. مگر در مواردی که فرد جدیدی کتباً از طرف کلیه بهره‌برداران آب بر معرفی و جانشین گردد. به منظور برنامه‌ریزی و تحویل به موقع آب. بهره‌بردار موظف است مقدار آب مورد نیاز خود را بر حسب نوع و سطح زیرکشت و با رعایت تقویم آبیاری. طبق جدول شماره ۱-۱ حداقل یک هفته قبل از اولین نوبت آبیاری. همراه با زمان شروع و خاتمه آبیاری به نماینده خود (سرآبیار) ارائه کند. نظر به اینکه آب مورد نیاز اراضی زیر پوشش کانال درجه ۳به طور یکجا تحویل سرآبیار می‌گردد. بهره‌بردار موظف است ترتیب نوبتی راکه به وسیله سرآبیار مشخص می‌شود در برنامه آبیاری رعایت کند و هرگونه تغییری در میزان و زمان تحویل آب با توجه به امکانات منحصراً به وسیله میرآب انجام خواهد شد. کلیه بهره‌برداران متعهدند که عملیات لایروبی و نگهداری نهرچه‌های آبیاری (کانالهای درجه ۴) و کانالهای درجه ۳و همچنین زهکشهای درجه ۳و ۴ مربوط به اراضی خود را قبل از شروع فصل آبیاری با نظارت سرآبیار به انجام رسانند. بهره‌بردار موظف است. کلیه موارد مربوط به حفظ و نگهداری شبکه را مراعات کند و در صورت بروز خسارت ناشی از سهل‌انگاری. طبق نظر کارشناس مدیریت شبکه آبیاری ملزم به جبران خسارات وارده است. در صورتی که بهره‌بردار از مواد مندرج دراین قرارداد عدول کند. مدیریت از تحویل آب مازاد بر قرارداد خودداری خواهد نمود. بدون اینکه مسئول خسارات احتمالی وارده باشد. ضمناً به هنگام عقد قرارداد برای سال زراعی آینده نیز تضمین کافی از بهره‌بردار گرفته خواهد شد. مصرف‌کننده به منظور حسن اجرای تعهدات و پرداخت به موقع دیون خود موظف است تضمین نامه مالی معادل و ریال را که مورد قبول باشد به هنگام عقد قرارداد تسلیم نماید. هرگونه عمّد قرارداد حدید منوط به تسویه حساب مطالبات گذشته است و با درنظرگرفتن امکانات و محدودیتهای موجود میسر خواهد بود. این قرارداد در نسخه تنظیم گردیده است که هر یک حکم واحد را دارند. امضای مدیریت امضای بهره‌بردار رونئوشت : ۳۰ -------- صفحهٔ بعد -------- جدول ۱-۲ برآورد آب مورد نیاز آبیاری برای کشتهای ۲-۳۲ نظارت و کنترل توزیع در نظارت و کنترل توزیع آب بررسی موارد زیر ضروری است : - سیستمهای آبیاری - نتایج برآورد نیازهای آبیاری دستورالعمل و برنامه زمانی تنظیم دریچه آبگیر اصلی - دستورالعمل و برنامه زمانی تنظیم دریچه آبگیر مزارع - دستورالعمل توزیع آب در داخل مزرعه ۳-۳-۲ بازدید از تأسیسات آبیاری و زهکشی ۱-۳-۳-۲ راهها و ابنیه فنی بازدید کارکنان بهره‌برداری از تأسیسات آبیاری و زهکشی. به مشاهده آسیب‌دیدگیها. خرابیها و نواقصی محدود می‌گردد که باید روزانه یا هفتگی یا ماهانه بر حسب مورد به واحد نگهداری و تعمیرات با ذکر تاریخ و نوع معایب کتباً گزارش شود. این بازدیدها شامل موارد ذیل‌اند: ۳۱ -------- صفحهٔ بعد -------- -‏ کیفیت شن‌ریزی راهها و تشخیص نیاز به تجدید و مرمت آن - ضرورت تیغزنی و اصلاح جاده‌ها - شانه راهها و شیب خاکریز آنها بعد از هر بارندگی - ورودی و خروجی سازه‌های آبگذر زیر راهها بعد از هر فصل آبی - جان‌پناهها و ابنیه حفاظتی پلها - زهکش جانبی راهها ۲-۳-۳-۲ کانالها و ابنیه فنی الف - کانالهای خاکی - کانالها و مقطع هیدرولیکی آنها و تشخیص ضرورت تعمیرات لازم - کانالهای لا یروبی شده - میزان رسوبگذاری در کانالها و ابنیه فنی مربوطه -‏ وضعیت و میزان رویش علفهای هرز ونی و نتایج حاصل از علفزدایی -‏ خاکریز و سکوها - شیب شیروانی و زهکشهای جانبی خاکریزها ب - کانالهای پوشش شده - بازدید عمومی کانالها و تشخیص ضرورت تعمیرات آنها (نظیر شکستگی - نشست و ...) - کانالهای لایروبی شده - میزان رسوبگذاری در کانالها و ابنیه فنی مربوط - درزهای انقباض و انبساط و تشخیص ضرورت تعمیرات به منظور آببندی - بازدید شیرهای یکطرفه برای کاهش فشار بالاآورنده ! - کنترل خروجی زهکش زیر کانالها (در صورت وجود) ۳-۳-۳-۲ زهکشهای روباز علاوه بر عملیاتی که در مورد کانالهای خاکی ذکر شد. خدمات زیر نیز بایستی انجام شود. - کنترل محل تخلیه زهکشهای زیرزمینی به زهکشهای جمع‌کننده طبق ضوابط طراحی ۳۲ 60 اازام‌نا -۱ -------- صفحهٔ بعد -------- - تعیین میزان ته‌نشینی رسوبات در مقابل دهانه‌های خروجی زهکشهای زیرزمینی و ارائه توصیه‌های لازم - کنترل محل تخلیه زهکشهای جمع‌کننده به ز هکش اصا - کنترل سایر ابنیه فنی - کنترل زهکشهای لایروبی شده ۴-۳-۳-۲ زهکشهای زیرزمینی و پیزومترها - کنترل پیزومترهای منطمه - کنترل بده زهکشها به منظور اطمینان از عدم گرفتگی آنها - اندازه‌گیری هدایت الکتریکی (عت1) و آآم زهاب زهکشهای زیرزمینی در محل تخلیه به زهکشهای جمع‌کننده ۰ ۱ بررسی عملکرد دریچه‌های بادیزنی خروجی کنترل زهکشهای لایروبی شده ۵-۳-۳-۲ ابنیه فنی - بررسی وضعیت عمومی سازه‌ها - بازدید درز اتصال سازه به کانال یا زهکش - تعیین ته‌نشینی رسوبات در داخل سازه و تبدیلهای ورودی و خروجی - بازدید ابنیه حفاظتی و ایمنی - بررسی فرسایش خاک اطراف سازه هیدرولیکی ۶-۳-۳-۲ تجهیزات هیدرومکانیکی بازدید از تجهیزات هیدرومکانیکی از نظر عملکرد. آببندی. رنگ روغن. پوسیدگی. سروس و غیره است. این تجهیزات عموماً شامل موارد زیرند: - دریجه‌های کشویی. هادیها و استانه - دریجه‌های قوسی. هادیها و استانه 16 ۳۱۵۳ -| ۲۳۳ -------- صفحهٔ بعد -------- - فرازبندها. هادیها و استانه - آشغال‌گیرها. هادیها و استانه - بالاپرهای مکانیکی - بالابرهای الکترومکانیکی - تلمبه‌خانه‌ها ۴۳۲ تجدیدنظر و بهنگام‌کردن دستورالعمل‌های بهره‌برداری هر چند که دستورالعملها و روشهای بهره‌برداری و نگهداری شبکه‌های آبیاری و زهکشی طرحهای مختلف مشابه است و از ضوابطی خاص پیروی می‌کند. لیکن عملاً باید دستورالعملهای مربوط به هر منطقه با توجه به ویژگیهای طرح و شرایط اجتماعی. اقتصادی و اقلیمی محل اجرای آن منطبق و بهنگام گردد. به طوری که بتوان ضمن بهره‌برداری مطلوب. عمر مفید شبکه و تأسیسات مربوط را با حداکثر استفاده از امکانات و پتانسیلهای موجود آن منطقه افزایش داد. باید توجه داشت که دستورالعملهای نهایی نیز هیجگاه نمی‌تواند به عنوان الگویی ثابت در درازمدت کارایی داشته باشد و لازم است براساس هرگونه تغییراتی که در طرح به وجود می‌آید. در صورت ضرورت و بر حسب مورد در دستو رالعملهای مربوط تجدیدنظر به عمل آید و برای یک دوران کوتاه مدت با کنترل و مراقبتهای ویژه پیاده گردد و نتایج آن برای برنامه‌ریزی سالهای بعد مورد بررسی و تحلیل قرار گیرد. اعم نکاتی راکه در این زمینه می‌توان توصیه کرد به شرح یل است: الف - بازبینی نقشه‌ها. مشخصات فنی و مقایسه آن با نحوه عملکرد قسمتهای مختلف تأسیسات آبیاری نظیر: تجهیزات هیدروالکترومکانیکی. موتور پمپ (یا الکتروپمپ) ب - بازبینی کلیه کاتالوگها. دستورالعملها و توصیه‌های موسسات سازنده تجهیزات فوق‌الذکر ج - شناخت محدودیتهای احتمالی شرایط آب و هوایی منطقه طرح در ارتباط با دوران عملیات بهره‌برداری از تأسیسات با استفاده از گزارشهای هیدروکلیماتولوژی د- بررسی سطح آگاهی و کارایی نیروی انسانی موردنیاز ۸ ثبت و بررسی حوادث عمده‌ای که در طی دوران بهره‌برداری به وقوع پیوسته است. و - بررسی علل عدم اجرای آن دسته از دستورالعملهایی که تمامی و با قسمتی از آنها انجام نشده است. ز - براساس نتایج بررسیهای فوق. در تجدیدنظر و یا تهیه دستورالعملها اقداماتی به شرح زیر انجام خواهد شد: 9 نحوه و زمان راه‌اندازی و مانور دریچه‌های هیدرومکانیکی و هیدروالکتریکی تأسیسات آبیاری برای عبور بده‌های مختلف و همچنین بازدیدهای دوره‌ای از دریچه‌ها در طول سال ۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- -‏ کاربرد و نحوه بهره‌برداری از تجهیزات اندازه‌گیری بده جریان. تغییرات سطح آب. کنترل وسایل تنظیم‌کننده و غیره 5 نحوه راه‌اندازی. بهره‌برداری از تجهیزات مربوط به کنترل سیستم (در صورت وجود) - نحوه بازدید از سد انحرافی. ایستگاههای پمپاژ و سایر ابنیه وابسته به تأسیسات آبگیری و در صورت ضرورت از جاده‌های سرویس و ابنیه فنی مهم -‏ نحوه بازدید و کنترل عملکرد سرریزهاء هرزآب‌روها و همچنین کانالها و زهکشها و نحوه آبگیری و بهره‌برداری از تأسیسات انحراف آب و آبگیری ح - روش توزیع و گردش آب در محدوده شبکه آبیاری شامل : ِ تجد ید نظر و یا تهیه تفویم آبیاری در مورد فواصل و مدت آبیاری هریک از واحدها. قطعات. بلوکها و مزارع آبیاری با توجه به نوع و تراکم سطح زیر کشت تهیه برنامه زمانی تحویل آب به واحدهای آبیاری. نحوه گردش آب بین مزارع و قطعات زراعی آبیاری -‏ انجام دادن سایر اقدامات پیش‌بینی‌نشده با توجه به طبیعت منطقه و خصوصیات طرح در ارتباط با مسایل بهره‌برداری (وقوع زلزله. شنهای روان. سیل و غیره) ط - ضوابط تهیه گزارشهای فنی دوره‌ای وسالانه بهره‌برداری شامل: -‏ خلاصه عملکرد. مسایل و مشکلات همراه با نحوه بررسی و رفع نارساییها 5 ارائه توصیه‌های لازم برای اصلاح روشهای بهره‌برداری -‏ ارائه پیشنهادها به منظور اقدامات احتمالی برای دوره یا دوره‌های بعدی ۵-۳۲ ارزیابی و مقایسه برنامه بهره‌برداری پیش‌بینی شده با عملکرد سالانه -‏ بررسی میزان آب تأمین شده در طی دوره آبیاری از منابع مختلف و مقایسه با مقدار آب مورد نیاز پیش‌بینی شده در طرح اولیه و همچنین در برنامه بهره‌برداری -‏ بررسی ترکیب کشت و سطح کشت شده محصولات زراعی و ممّایسه با برنامه پیش‌بینی شده در طرح و برنامه -‏ تعیین مقدار آب مصرف شده در واحد سطح برای هریک از محصولات و مقایسه با میزان پیش‌بینی شده سالانه در طرح -‏ بررسی آمار هواشناسی و میزان و نحوه توزیع نزولات در طی سال زراعی و مقایسه آن با آمار سالهای گذشته و آمار پیش‌بینی شده در طرح َ تعیین مقدار کل آب مصرف شده و مصرف هر ماه در طی دوران آبیاری و مشخص کردن میزان افزایش با کاهش آن نسبت به برنامه پیش‌بینی شده - بررسی موارد بحرانی و تأثیر آن در بهره‌برداری بهینه از منابع آب و خاک محدوده پروژه ۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- بررسی نحوه اجرای برنامه‌ها و وظایف تعیین شده برای هریک از بخشهای مختلف و ارزیابی آثار هماهنگی انجام شده بین مسئولان و مشخص کردن نارساییهای موجود بررسی نحوه اعمال سیاستهای بهره‌برداری و پذیرش آن از طرف بهره‌برداران و مشخص کردن نارساییها در جهت ایجاد هماهنگی بیشتر و متقابل مدیریت شبکه و مصرف‌کنندگان تعیین میزان درآمد سازمان از منابع مختلف و مقّدار وصولی از بهره‌برداران و مقایسه با آنجه که در برنامه مشخص کردن نارساییهای چارت سازمانی در رابطه با وظایف پرسئل و ارزیابی کارایی افراد و احیاناً پیشنهاد به منظور تجدیدنظر در تشکیلات موجود و سیاستها بررسی مقمررات. بخشنامه‌ها. ضوابط و دستورالعملهای مربوط به امور بهره‌برداری در طی سال و در صورت لزوم پیشنهاد تجدیدنظر در سیاستهای بهره‌برداری و با تطبیق شرایط منطقه بررسی آثار افزایش حجم آب تأمین شده در افزایش تولید و درآمد و ارزش افزوده در حالت توسعه و بهبود بررسی قیمت تمام‌شده هر مترمکعب آب از منابع مختلف و مقایسه آنها با یکدیگر. همچنین تعیین قدرت پرداخت مصرف‌کنندگان به منظور ارائه پیشنهاد نرخ آب کشاورزی به کمیسیون مربوط بررسی روشهای اعمال تدریجی سیاستهای خوداتکایی برای سازمان در جهت تأمین هزینه‌های مدیریت و بهره‌برداری طبق قانون توزیع عادلانه آب ۶-۳ جمعبندی بررسی روش و نحوه جمع‌آوری آمار و اطلاعات و در صورت لزوم تجدیدنظر در آن . پیش‌بینی مقدار آب قابل مصرف در دوره‌های مختلف با استفاده از نتایج برآورد توان منابع آب در کلیه نقاط آبگیری و در صورت لزوم تجدیدنظر در برنامه بهره‌برداری توصیه‌های لازم در زمینه تلفیق منابع آبهای سطحی و زیرزمینی به منظور بهره‌برداری بهینه از نظرکمی و کیفی پیشنهاد تجدیدنظر در روش و میزان بهره‌برداری و گردش آب (در صورت ضرورت) به منظور تأمین و توزیع آن در محدوده طرح توصیه‌های لازم براساس نتایج اعمال روشهای تدریجی سیاستهای خوداتکایی و آثار آن به منظور تأمین هزینه‌های بهره‌برداری طبق قانون توزیع عادلانه آب پیشنهاد تجدیدنظر در سیاستهای بهره‌برداری با توجه به نتایج اعمال مفررات براساس بخشنامه‌ها. ضوابط ۳۶ -------- صفحهٔ بعد -------- دستورالعملها و مشخص کردن نارساییها و تاثیرات آن به منظور ایجاد هماهنگی بیشتر و متقابل مدیریت شبکه و مصرف‌کنندگان توصیه‌های لازم در زمینه صرفه‌جویی در میزان آب مصرفی زراعتها با استفاده از روش کنترل رطوبت خاک. نتایج آمار هیدروکلیما تولوژی منطقه همراه با روشهای اجرایی آن َ توصیه‌های لازم در زمینه تغییر الگو و تراکم کشت و آثار آن در هیدرومدول آبیاری. سطح زیرکشت. میزان درآمد مصرف‌کنندگان و ... با توجه به سیاستهای کشاورزی دولت. نظام بهره‌برداری. شرایط اقلیمی. نیازهای اجتماعی و غیره ِ توصیه‌های لازم در زمینه اصلاح خاک. کیفیت آب آبیاری با توجه به نتایج و آثار آن در میزان آب مصرفی -‏ توصیه‌های لازم در زمینه تغییر روشهای آبیاری به منظور صرفه‌جویی در آب مصرفی همراه با روشهای ِ- توصیه‌های لازم در زمینه اصلاح و یا تغییر در روش انتقال و توزیع آب تا سطح واحدهای آبیاری به منظور افزایش راندمان آبیاری -‏ توصیه‌های لازم برای زمان آبگیری با توجه به زمان بهره‌برداری و مسایل نگهداری نظیر جلوگیری از رسوب‌گذاری در کانالها و غیره ِ توصیه‌های لازم در مورد کنترل سیلاب به منظور حفاظت و بهره‌برداری کامل از تأسیسات موجود در محدوده طرح 5 توصیه‌های لازم در زمینه رفع نارساییها و کارآیی بیشتر شبکه آبیاری و زهکشی ِ توصیه‌های لازم در زمینه آب بهاء و روشهای اجرایی وصول آن تخمین مقدار آب قابل فروش از منابع آبهای سطحی (تنظیم شده و کنترل نشده) و زیرزمینی " در دوران فصل زراعی با توجه به آمار هواشناسی و بارندگی منطقه و ترکیب کشت اراضی -‏ برآورد درآمد حاصل از فروش آب از منابع فوق که براساس آخرین نرخهای مصوب و قانون توزیع عادلانه آب تعیین و ابلاغ گردیده است. - برآورد قیمت میزان آب تلف شده (سیستم انتقال و توزیع و بهره‌برداری) با توجه به میزان تولید و مصرف سال گذشته و مقایسه آن با اهداف اقتصادی طرح -‏ بررسی کارآیی پرسئل در واحدهای تولید. توزیع و فروش آب براساس چارت سازمانی و در صورت لزوم ارائه راه‌حلهای اصلاحی به منظور کاهش هزینه‌ها و افزایش درامدها ۹ چاههایی که از طرف موسسات دولتی احدات و بهره‌برداری می‌شود. ۳۳۹/ -------- صفحهٔ بعد -------- 1 ۰ ی سا ه 1 ‌ تا ۱ براورد هزینه‌های تولید. توزیع و فروش آاب با توجه به شاخص هزینه‌ها و ارائه راه حلهای اصلاحی در ۲ : : 7 : همکاری در بررسی عوامل موْثر در قیمت تمام شده آاب استحصالی از منابع مختلف. پیشنهاد حدذف هزینه‌های اضافی و برآورد افزایش حاصل شده در منطفه ۱- شاخص هزینه‌های اعلام شده از سووی مراجع صلاحتدار مللاک عمل خواهد بود. ۲ منظور همکاری مسئول بخش بهره‌برداری با کمیسیون قیمت تمام‌شده آن در سازمان است. ۳۸ -------- صفحهٔ بعد -------- نمودار ۲-۲ تشکیلات خدمات بهره‌برداری سس سس سوم ۱ ۱ کارشناس ارزیاب زراعی تخصیض منابع آب اپر اور ند انحرافی عماره ۱نا٩ اپزاتور ایشتگاه پمپاز شماره ۱ا ‎٩۱ اهراتور نیروگاه ۳- هر سرمیرآب مجهز به یک موتور سیکلت است و به وسیله مدیریت شبکه استخذام می‌شود. و حوزه فعالیت او بین ۴۰۰۰ ۲۰۰۰ هکتار خواهد بود. ۴- برای هر یک از پستهای سرآبیار و میرآب بنا به طبیعت کار یک نفر به عنوان جانشین بایستی از سوی مصرف کنندگان و مدیریت شبکه تعیین گردد. کارشناس ارزیاب زراعی بر حسب مورد و به منظور برآورد عملکرد در هکتار اراضی همکاری می‌نماید. ---- در مواردی که شرکتهای اقماری وجود داشته باشد این قسمت زیر پوشش شرکتهای مذکور قرار می‌گیرند. ۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - نگهداری شبکه‌های آبیاری و زهکشسی ۱-۳ کلیات عملیات نگهداری شبکه‌های آبیاری و زهکشی ارتباط نزدیکی با عملیات بهره‌برداری و در جهت بهبود آن دارد و معمولا" مدیریت واحدی مسئولیت بخشهای بهره‌برداری و نگهداری را عهده‌دار می‌شود و اکثراً ماموران بهره‌برداری در غیر فصل آبیاری کارهای لایروبی و مرمت انهار و سازه‌های هیدرولیکی را انجام می‌دهند و یا با ماموران نگهداری همکاری می‌کنند. در واحدهای کوچکتر از ۱۰۰۰۰ هکتار و بر حسب مورد بخشهای بهره‌برداری و نگهداری در هم ادغام و تحت یک سر پرستی آداره می‌شود. غالباً خدمات نگهداری از شبکه‌های آبیاری در کشورمان با نارساییهایی مواجه بوده است که می‌توان خلاصه اهم دلایل بروز آن را به شرح زیر بیان کرد: - معمولا" کافی نبودن اعتبارات مورد نیاز که برای انجام دادن خدمات نگهداری در اختیار مدیران شبکه‌های آبیاری قرار می‌گیرد. -‏ عدم وجود ضوابط و دستورالعمل خدمات نگهداری -‏ عدم علاقه کشاورزان مصرف کننده آب در همکاری و مشارکت در خدمات نگهداری به علل کاستیهای آموزشی و نااگاهی از مزایای فردی بر اثر اجرای این خدمات - نارساییهای برنامه‌ریزی. تشکیلاتی و مدیریت در انجام دادن کار -‏ عدم هماهنگی نظام بهره‌برداری با اصول طراحی در این فصل. ضمن بررسی ابعاد خدمات نگهداری در یک شبکه آبیاری. سعی شده است رهنمودهایی برای برنامه‌ریزی وانجام خدمات نگهداری ارائه گردد. یکی از نتایج جالبی که ضمن بررسیهای مختلف در زمینه ضرورت انجام خدمات نگهداری به دست آمده. این است که هزینه نگهداری و تعمیرات در شبکه‌هایی که با تکنولوژی ارزانتر ساخته شده از شبکه‌هایی که با تکنولوژی گرانتر ساخته شده بیشتر است. به طور مثال : یک نهر خاکی بیشتر از یک نهر مشابه با پوشش بتنی احتیاج به نگهداری و تعمیر مستمر دارد. در اینجا ذکر این نکته ضرورت می‌یابد که نباید به تصور اینکه تکنولوژی گران احتیاج به نگهداری کمتری دارد. صرفاً از آن استفاده نمود. بلکه باید در نظر داشت اگر به هر دلیل تکنولوژی ارزان به کار گرفته شود. با توجه بیشتر به امر نگهداری از شبکه امکان دسترسی به بازدهی مطلوب نیز میسر خواهد بود. ۴ -------- صفحهٔ بعد -------- موضوع دیگری که در امر خدمات نگهداری شبکه‌های آبیاری باید موردتوجه قرار گیرد این است که در بعضی شرایط. شبکه آبیاری قبل از اینکه ساختمان آن کاملا" به پایان برسد. مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرد. در این صورت عملیات بهره‌برداری از چنین شبکه‌ای مستلزم انجام دادن خدمات اضافی نگهداری است؛ لذا در شبکه‌هایی که این چنین موردبهره‌برداری قرار می‌گیرند. ایجاد یک واحد مسئول برای تکمیل کارهای ساختمانی شبکه ضرورت خواهد داشت. ۲-۳ وظایف اصلی واحد خدمات نگمهداری مسئولیت کلی در امر نگهداری یک شبکه آبیاری و زهکشی به نحوی که بهره‌برداری مناسب و مستمر از آن امکانپذیر گردد. به عهده واحد خدمات نگهداری است. وظایف اصلی این واحد عبارت است از : - ایجاد هماهنگی با مدیریت بهره‌برداری و برنامه‌ریزی عملیات نگهداری - تامین اعتبار لازم و تجهیز گروههای عملیاتی - اجرای عملیات نگهداری برنامه‌ریزی شده به طور منظم و تعمیر خرابیهای غیرقابل‌پیش‌بینی که در برنامه منظور نشده است. - بازرسی و نظارت براجرای دقیق عملیات فوق - پیش‌بینی و برنامه‌ریزی فعالیتهای عملیات نگهداری و تعمیرات که باید طی سال بعد صورت گیرد. دارای اهمیت خاصی است. به ویژه در مواردی که باید اعتبار هزینه‌های لازم برای اجرای هر فعالیت در بودجه منظور و تامین شود. تهیه گزارشهای توجیهی برای لزوم انجام دادن خدمات نگهداری و تعمیرات در موقع تهیه و تنظیم بودجه و نشان دادن عواقب عدم انجام دادن این خدمات برای مدیریت یک شبکه . از وظایف بسیار مهم است. انجام دادن خدمات نگهداری به آمار و اطلاعات صحیح و دقیفی که برمبنای بازرسی و نظارت مستمر تهیه شده باشد. نیاز دارد و این کار بدون داشتن اطلاع دقیق از هزینه‌های واقعی برای اجرای کار و همجنین عملکرد ماشین آلات و در این نشریه ارقامی در زمینه عملکرد ماشین آلات و نیروی انسانی (بند ۴-۵-۳) ارائه خواهد شد تا درمواقعی که دسترسی به ارقام واقعی نباشد. بتوان با احتباط از آنها استفاده نمود. لیکن لازم است برای هر طرح آبیاری. ارقام واقعی موردنیاز را برای شرایط خاص آن طرح جمع‌آوری و در اختیار باشد. ۲۳-۳ انواع خدمات نگهداری به طور کلی هر شبکه آبیاری به سه دسته عملیات نگهداری احتیاج دارد که عبارت است از : ۳۱ -------- صفحهٔ بعد -------- - عملیات نگهداری منظم یا مستمر: این عملیات شامل انجام دادن یک سلسله عملیات نگهداری و تعمیراتی است که به منظور سرپا نگهداشتن شبکه آبیاری و بهره‌برداری از آن به صورت رضایتبخشی .انجام می‌شود. این عملیات معمولا" به طور سالانه انجام می‌گیرد. - عملیات نگهداری خاص: این عملیات شامل: جبران خسارات ناشی از حوادث غیرمترقبه نظیر: سیل. زمین‌لرزه و طوفان است. گر جه پیش‌بینی این حوادث کار ساده‌ای نیست. مع‌هذا در شبکه‌هایی که در معرض خطر این گونه حوادث و به ویژه سیل قرار دارند. باید پیش‌بینیهای لازم برای خروج سیل و همچنین اعتبار خاصی برای این منظور به صورت ذخیره به عمل آید. - عملیات نگهداری متفرقه: این عملیات شامل: هرگونه عملیات لازم برای جلوگیری از تلفات آب و حفظ ظرفیت نهرها. مخازن. سازه‌های فنی و حفظ کارایی آنها در حد پیش بینیهای طرح اولیه است. این عملیات در بعضی موارد که تغییرات اساسی در الگوی کشت داده شود و یا مشکلات جدیدی برای زهکشی اراضی پیش آید. مستلزم تغییرات اساسی در نهرها و سازه‌ها خواهد بود. انجه در این بخش خواهد امد. بیشتر در مورد عملیات نگهداری مستمر و مختصری نیز در مورد عملیات نگهداری عملیات نگهداری و مرمت شبکه‌های آبیاری و زهکشی که به موازات عملیات بهره‌برداری به منظور اصلاح و بهبود شبکه‌ها صورت می‌پذبرد. براساس نمودار شماره ۱-۳ و با درنظرگرفتن نکات زیر انجام می‌شود : ۴۳ تهیه برنامه اجرایی برنامه عملیات نگهداری باید به صورتی تهیه وتنظیم گردد که در امر بهره‌برداری وقفه‌ای ایجاد نگردد و باتوجه به شرایط منطقه قابل اجرا باشد. به منظور برنامه‌ریزی متناسب با نیازهای اجرایی. عملیات نگهداری شبکه. ضرورت دارد که امکانات از نظر تامین نیروی انسانی . ماشین‌آلات. لوازم و مصالح و بالاخره امکانات فنی با دقتهای لازم براورد و برنامه‌ریزی کارهای اجرایی براساس آن تدوین گردد. ۴۳۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ۹ ۱ 3 : زج ؛ یا 3 1 نمودار ۱-۳ مراحل مختلف خدمات نگهداری شبکه‌های آبیاری و زهکشی ۱-۱-۳۳ ۱۳ ۱-۴-۳ بازدیدهای منظم از کانالها ابنیه سس سس ۹ ۲-۳۳ بازرسی فنی کانالهاء آبنیه فنی وظایف 1 ت عملیات نقشه‌برداری _ و تجهیزات مربوطه نگهداری 8 ۳-۳ ۳-۳-۳ ۱ رل ایمنی و کارا ار ۱ بررسی و کنترل ایمنی و کارای جن ‌ص ۰ انواع خدمات نگهداری رد ی ۳۳ ۱ تأسیسات ۱ ماشین‌آلات, لوازم و مصالع | ۱ ۹-۳ سس ۲-۳-۳ ۱ ۱ انجام دادن عملیات اجرایی أ تعمیرات. جایگزینی ماشین‌آلات و ۱ 8 سا ۱ تهیه برنامه اجرایی ات هیدرومکانیکی ۱۱ گهداری | (تصیرات ۱۱۱۳ تجهیزات هیدرومکانیکی و که بش۱ ۱-۵-۳ ۱ تمیین صورت کلیه عملیات ۱ ۱ نگهداری و تعمیرات ۱ ۱ برآورد حجم عملیات نگهداری ِ ۵-۳ ونوا ۱ برنامه‌ریزی فمالیتهای تعیین تناوب مطلوب برای هر ۱ نگهداری نوع کار نگهداری و تعمیراتی زارش عملبات - نگ 1 ی پ ۳ ۱ از را اتجام عملاد ی : و هزینه‌های انجام نیروی انسانی برای انجام عملیات و نوسازی شد ۵-۵-۳ _ ط ی ۹ 7 . برآورد هزینه و تعیین اولویتها هزینه تعمیرات و نگهداری 1 ۱ ماشین‌آلات و تجهیزات 1 ۱ ۱-۶-۳ 7 ۵ ذ فیزیکی نسبت به برنامه‌ریزی تسیر و تحلیل پیش‌بینی ۶۳ اجرای برنامه‌های نگهداری حلب مشارکت کشاورزان سس ما واگذاری کار به پیمانکاران ْ ۷-۳ ۱ به هنگام کردن دستورا 5 ر روشهای نگهداری ا 8 در مواردی‌که نقط سد انحرافی وجود دارد و مدیریت آن با شبکه آبیاری و زهکدی به صورت توا است. خدمات نگهداری سد انحرافی در این نمودار گنجانده شده است. به همین ترتیب در خصوص شبکه آبیاری که تامین آب آن از محل ایستگاههای پمپاژ صورت می‌گیرد. وظایف نگهداری ایستگاههای پمپاژ نیز به غهده مدیریت شبکه آبیاری و زهکشی خواهد بود. سدانحرافی و ایستگاه پمپاز معمولا بدون افزایش پرسئل و یا نیروی ۴۳۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۳-۳ تعمیرات و نوسازی ۱-۱-۴-۳ بازدیدهای منظم ! از کانالها » ابنیه فنی و تجهیزات آبیاری فعالیتهای خدمات نگهداری اعم: از بازدیدها یا کارهای اجرایی بر حسب قسمتهای اصلی یک طرح آبیاری . طبقه‌بندی شده و معرفی گردیده است. این قسمتها عبارتند از : - سدهاو مخازن - شبکه آبیاری -‏ شبکه راههای سرویس و ارتباطی - تجهیزات مکانیکی . هیدرومکانیکی و الکتریکی - سیل‌بندهاو ابنیه حفاظتی - سازه‌های فنی هیدرولیکی ( ابنیه فنی نظیر: سیفونها. سرریزها. شیب شکنها. تخلیه کننده‌های اضطراری و آشغالگیرها). تهیه و تنظیم برنامه عملیات بازدید کلیه قسمتهای فوق را شامل می‌شود. ۲-۱-۴-۳ بازرسی فنی کانالهاء ابنیه فنی و تجهیزات مربوط: به منظور مقایسه و تطبیق مشخصات فنی طراحی تاسیسات آبیاری با وضع موجود. بازرسیهای فنی به شرح موارد الف- بازرسی فنی کانالها شامل : - شیب شیروانی و مقاطع کانالها و شیب جانبی خاکریزها و زهکشهای جانبی آنها - رسوبگذاری و میزان رویش علفهای هرز و ... - شکستگیها. نشستها. درزهای انبساط و انقباض کانالها - کنترل خروجی زهکش زیر کانالهای پوشش شده - مقایسه مقطع کانالهای پوشش نشده و کانالهای با پوشش رسی با ضوابط طراحی آن ۱ - فواصل زمانی بازدیدها باتوجه به: نوع. سیستم نحوه بهره‌برداری از تاسیسات. دستورالعملها و روشهای نگهداری متفاوت ۴۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- ب- بازرسی فنی سازه‌ها شامل : - نحوه عملکرد. سرویس و نگهداری دریچه‌ها و سیستمهای کنترل کننده سطح آب - تاسیسات حفاظتی نظیر: سرریزهاء سیفونهای اضطراری, شیرهای یک طرفه " - حوضچه‌های رسوبگیر. آبگیرها. سیفونها. شیب‌شکنها. مقسمها و ... - ابنیه ایمنی. اشغالگیرها و آبشخورها ج- بازرسی فنی از زهکشهای سطحی و عمقی شامل : - ابنیه تقاطعی زهکشها با یکدیگر و زهکشها با کانالهای آبیاری و جاده‌ها - چاهکهای بازدید ". نقاط کنترل مسیر" - محل تخلیه نهایی زهکش اصلی محدوده پروژه به زهکش طبیعی - زهکشهای روباز نظیر آنچه که در مورد کانالها ذکر گردید - شبکه پیزومتری و کنترل عملکرد آن د- بازرسی فنی تجهیزات مکانیکی. هیدرومکانیکی و هیدروالکتریکی ه- بازرسی فنی جاده شامل: - وضعیت جاده‌های سرویس و دسترسی - شانه‌ها ". شیب خاکریزها و زهکشهای جانبی - ورودی و خروجی سازه‌های آبگذر و پلها - تاسیسات حفاظتی . آب نماها و ... تابلوهای راهنمای حاده‌ها و علایم و- بازرسی فنی بعد از عملیات انجام شده شامل: - لایروبی کانالها - علفزدایی - سرویس, زنگزدایی روغنکاری دریچه‌ها و اجزای وابسته اصلاح و مرمت راهها ۱۷1۵0[5 - 2 ۵5| ۱۷/۵۵۳ ,8۵7۳۵6۵0 معاهی ۵۶ا۳ - | 50۵7 - 4 015 60 0 - د ۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳-۱-۴-۳ بررسی و کنترل ایمنی و کارایی تاسیسات - شناسایی و آگاهی از نقشه‌های همجون ساخت " تاسیسات و ابنیه فنی. کاتالوگها و مشخصات فنی تجهیزات - بازدیدهای دوره‌ای و اضطراری (بر حسب مورد) از تاسیسات و ابنیه فنی نظیر: دریچه‌های آبگیر. پلها. سرریزهاء آکدوکها. سیفونها. شیب‌شکنها و ... - بررسی و تشخیص میزان استهلاک ناشی از دوران بهره‌برداری و تصمیم‌گیری در مورد نحوه و زمانبندی اصلاح و مرمت آنها - بررسی و تشخیص خرابیهای ناشی از نواقص بهره‌برداری و تصمیم‌گیری در مورد نحوه و زمانبندی اصلاح و مرمت آنها - ارزیابی نحوه حفاظت از دریچه‌ها و تجهیزات. تعمیرات و تعویض قطعات و سرویس آنها (روغنکاری. زنگزدایی و رنگ آمیزی) - کنترل تخلیه رسوبات حوضچه‌های رسوبگیر بر حسب مورد و نحوه علفزدایی آنها - اصلاح و یا تکمیل دستورالعملهای نگهداری و بهره‌برداری مناسب با وضعیت تاسیسات بازدید شده و توصیه اعمال آن به مسئولان بهره‌برداری‌کننده و مصرف‌کنندگان - انجام دادن آزمایشها و اندازه گیریهای لازم با استفاده از روشهای ساده و عملی به منظور اطمینان از کارایی و بازدهی تاسیسات در حد ظرفیتهای طراحی شده - استفاده از نتایج آنالیز شیمیایی آب . به منظور کنترل و بررسی آثار سوءاحتمالی آن در شرایط و وضعیت کانالها و همجنین تاسیسات ابنیه فنی - بررسی میزان رسوبات در کف حوضچه و کانالها و نحوه تخلیه و جلوگیری از واردشدن آن به تاسیسات - بررسی علفهای هرز روییده در تاسیسات و نحوه مبارزه و ریشه‌کن نمودن آنها - پیش‌بینی نحوه نگهداری شبکه و تاسیسات به منظور جلوگیری از خسارات ناشی از سیل و دیگر عوامل طبیعی که به طور اتفاقی ممکن است رخ دهد. - پیش‌بینی نحوه نگهداری به منظور حفظ ظرفیت وکارایی تاسیسات در آینده - پیش‌بینی نحوه نگهداری از کانالها و زهکشها در مقابل تردد احشام و جلوگیری از سقوط اهالی محل به کانالها درصور تی‌که در طراحی اولیه مدنظر قرار نگرفته باشد. - پیش‌بینی نحوه نگهداری از کانالها در سایر مواردی که ضرورت مطالعه آن در طراحی اولیه وجود داشته. ولیکن موردتوجه قرار نگرفته است. - بررسی و کنترل جاده‌های سرویس و حفظ حریمهای پیش‌بینی شده تاسیسات و اقدامات لازم برای آزادسازی آن در صورت تجاوز مالکان مجاور | - ۸٩ ‏با ۴۳۶ -------- صفحهٔ بعد -------- ۴-۱-۴-۳ انجام دادن عملیات اجرایی نگهداری ( تعمیرات و نوسازی ) با درنظرگرفتن قسمتهای اصلی یک طرح آبیاری به ترتیبی که قبلا" بیان شد . عملیات اجرایی نگهداری به شرح زیر رادربرمی‌گیرد: ۱-۴-۱-۴-۳سدها و مخازن عملیات نگهداری در مخازن آب اعم از: سدها و یا استخرهای ذخیره عبارت است از : - جلوگیری از رشد علفهای هرز آبزی - خارج ساختن اجسام حجیم شناور در آب مانند: تنه در ختان که ممکن است به سازه‌های فنی زیان وارد سازد. - کنترل کیفیت آب هم از نظر تمرکز املاح و هم از نظر محیط زیست به منظور تشخیص منابع آلودگی - بررسی رسوبات در کف مخازن - سرویس بهنگام و تعمیرات ضروری سازه‌های فنی مربوط این عملیات به جز مبارزه با علفهای آبزی که در بعضی مواقع ممکن است مشکلاتی را ایجاد کند. عموماً کارهای ساده‌ای است که باید به صورت دوره‌ای در عرض سال انجام شود. علی‌هذا. کنترل مستمر در مورد آنها و انجام دادن به موقع آن ضرورت خواهد داشت. ۰ یی ۰ ۳ ا ۳ ۰ 2 2 هه . ۱ یکی از معمولیترین نوع علفهای ابزی در مناطق گرم و نیمه گرم. گیاهی از خانواده زئبق آبی است. این گیاه دارای آب را پپوشاند و محیط مساعدی برای پرورش پشه. لار و حشرات آماده سازد. میزان تبخیز نیز در آن بسیار زیاد و بین ۲ تا ۰ برایر تبخیر از سطح آزاد آب برآورد شده است. مشکل جدی دیگری که در آبهای ذخیره شده بروز می‌کند. وجود مواد غذایی فراوان در آبهای راکد و در نتیجه رشد سریع و انبوه جلبکهاست. وجود جلبکها در آب سبب از بین رفتن اکسیژن محلول می‌گردد و استفاده از این آب برای مصارف آبیاری و به ویژه برای مصارف شهری مشکلاتی را ایجاد خواهد کرد. مهمترین مشکل آن برای مصارف آبیاری. رشد علفهای هرز در نهرهای آبیاری و سازه‌های فنی است. برای جلوگیری از این مشکل روشهای مختلفی به کار برده می‌شود که معمولیترین آن تزریق هوای فشرده در آب مخازن است. (دع۳۵۵۵[0) ۳۵۵۲۱۵ ) 11۵۵۹۵ ۷/۵۱۵۲ - | ۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- سایر عملیات عمده تعمیر و نگهداری سدهای انحرافی و تأسیسات انحراف و آبگیری عبارت است از : - زنگزدایی و رنگ زدن دریچه‌ها به منظور جلوگیری از پوسیدگی آنها - بازدید دریجه اشغالگیر پاکسازی و تعمیر آن - کارهای متفرقه بندهای خاکی به عملیات نگهداری بیشتری نیاز دارد؛ به ویژه در قسمت سرآب. مبارزه با علفهای هرز در این قسمت الزاماً باید یک یا دو بار در سال انجام شود. ۲-۴-۱-۴-۳ شبکه آبیاری کانالهای آبیاری معمولا" یا خاکی است. یا با پوشش بتنی و یا پیش‌ساخته و مشخصات نگهداری آنها به شرحی که ۱- کانالهای با پوشس بتنی کانالهای با پوشش بتنی در صورتی که درست طرح شده باشد و در ساختن آنها پیشگیری از مشکلات بالموه‌ای که بعد از ساخت بروز می‌کند؛ مانند: فشارهای زیرین. مسایل خاکهای گچی. تورم خاکهای رسی و غیره درنظر گرفته شده باشد. احتیاج چندانی به عملیات نگهداری و تعمیرات ندارند. یکی از دلایل عمده برای ساختمان نهرهای با پوشش بتنی . اصولا" کاهش عملیات نگهداری و هزینه‌های آنهاست. از رشد گیاهان هرز در درزهای اتصال و سطح پوشش بتنی. کنترل و ترمیم زهکشهای مربوط. کنترل و خارج ساختن رسوبات و تعمیر و نگهداری خاکریزهاست. زیاد است و با احداث حوضچه‌های آرامش می‌توان باعث تقلیل مواد معلق در آب گردید. ۴۸ -------- صفحهٔ بعد -------- درصورتی که خاکریزهای کنار نهر به طور صحیح شیب بندی نشده باشد. بارانهای شدید سبب فرسایش در آنها شده و موجب افزایش رسوبات کف نهرها می‌گردد. در مناطقی که شبکه‌های آبیاری در مناطق خشک و شنزار واقع شده باشد. وزش بادهای شدید و حرکت شنهای روان ممکن است سبب پر شدن تمامی نهرهای یک شبکه گردد. در ی ی : .۱ ح : ۰ : : خارج کردن رسوبات عمده از کف نهرهای بتنی کاری بسیار پرهزینه است. زیرا به علت آسیب‌پذیری پوشش نهر تو سط ماشین أآلات. انجام کار باید با دست صورت گیرد مگر اینکه ماشین آلات اختصاصی برای این کار تدارک شده باشد. در بعضی از شبکه‌ها. از روش شستن بستر کانال برای خروج رسوبات استفاده می‌شود. بدین‌طریق که آب به میزان کنترل علفهای هرز در نهرهای با پوشش بتنی . معمولا" مسئله‌ای ایجاد نمی‌کند. مگر گیاهان آبزی که باید هر بار نسبت به خارج کردن آنها اقدام نمود. روشهای مورداستفاده برای مبارزه با گیاهان آبزی در نهرهای آبیاری در این فصل شرح داده خواهد شد. است. درمواقعی که این‌گونه مشکلات پیش آید علاوه بر تعمیرات پوشش کانال . باید اقدامات پیشگیری برای وقوع مجدد ان به کار رود. در این گونه موارد معمولاا با نصب یک نوع وسیله کنترل برای خارج کردن فشار زیر کانال و یا احداث زهکش زیرزمینی برای پایین بردن آب زیرزمینی موْئثر در کانال. از خرابی آن جلوگیری می‌نمایند. ۳- نهرهای خاکی در نهرهای خاکی. چهار نوع مشکل اساسی وجود دارد که باید موردتوجه واحدهای خدمات نگهداری قرار گیرد. اگرچه این چهار مشکل به نحوی با هم مرتبط است. ولی ترمیم آنها باید به طور جداگانه انجام شود. این چهار مشکل عبارتند از : - رسوبگذاری - تجمع علفهای هرز 6 ۳قا۳ ۵۳ ۷۵1۷۵ مهد نگ 2 7 ۳ | ۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- - فرسایش بدنه الف - رسوبگذاری رسوبگذاری به مقدار زیاد شاید مهمترین مشکل در کارایی نهرهای خاکی است . مالیک " در دهمین کنگره بین‌المللی آبیاری و زهکشی در سال ۸ در آتن. علل رسوبگذاری را به شرح زیر دسته‌بندی کرده است: ۱ ورود رسوبات زیاد در محل آبگیر نهر ۲- عدم خروج رسوبات به طور متناسب از نهرهای فرعی ۳ بالا نگهداشتن سطح آب در نقاط کنترل جریان ( دریچه‌ها ) ۴ حرکت شنهای روان به داخل نهر ۵- کافی نبودن ظرفیت تخلیه نهرها ۶ برگشت مواد لایروبی شده در دوره اجرا به وسیله باران و باد به نهرها ۷ خرابی دریچه‌های تخلیه ۹ رشد زیاده علفهای هرز ۰ تنظیم غلط جریان آب در کانالها ردیف ۱۰ نشانه بهره‌برداری ناقص از کانالهای آبیاری است. اصلاح فص فنی در طراحی. عملا" به معنی تغییرات عمده در ساختمان شکه است که مستلزم سرمایه گذاری زیاد بوده و کار آسانی نیست. لیکن این نقص رامی توان از طریق کاربرد عملیات نگهداری مناسب تا اندازه‌ای برطرف کرد؟ به طور مثال یک زاویه نامناسب در محل اشتقاق . نهر از نهراصلی. ممکن است سبب تجمع رسوبات در این نقطه از نهر گردد و تجمع آن را در بالادست نهر تشدید کند. بهره‌برداری غلط نیز می‌تواند علت اصلی تشکیل رسوبات باشد. در شرایطی که آب . حامل مواد معلق فراوان است. جریان آب در نهرها نباید از ط ظرفیت آنها کمتر شود:؛ زیرا در ظرفیتهای کمتر. سرعت آب کاهش می‌یابد و رسوبات | - ۱.3.۸. 1 ۵۰ -------- صفحهٔ بعد -------- ب - تجمع علفهای هرز تجمع علفهای هرز در اکثر شرایط اقلیمی سبب جلوگیری از سرعت لازم آب در نهرها می‌گردد. این علفها در دو گروه به شرح زیر وجود دارد: ۱- علفهای هرز خاکی ریشه این علفها در خاک رشد می‌کند و مستقیماً در آب نشو و نما نمی‌کند. شاخ و برگ این علفها بر روی شیب نهرها و خاکریزها پخش می شود و از رطوبت مناسب خاک استفاده می‌نماید. ۲- علفهای هرزآبی ریشه این علفها هم در خاک و هم در آب نمو می‌کند. لیکن محل پرورش آنها در آب است. تعداد این علفها زیاد است و از نظر شکل ظاهری و نحوه زندگی در آب طبق طبقه‌بندی رابسون " ( در سال ۱۹۷۶) در گروههایی به شرح زیر قرار می‌گیرند: علفهای با شاخ و برگ خارج از آب : ریشه. این علفهای در داخل آب قرار دارد و شاخ و برگ آن از آب خارج شده و در هوای آزاد قرار می‌گیرد. ِ علفهای با برگهای شناور : دو دسته از این علفهای وجود دارد. در دسته اول ریشه‌ها درگل و لای رشد می‌کند و برگهای گیاه در سطح آب شناور است؛ دسته دیگر ریشه مشخصی ندارد و ساقه و برگ آن در روی آب شناور است. ِ علفهای غوطه‌ور در آب : ریشه. ساقه و برگ این علفها کلا" در آب غوطه‌ور است. تعدادی از آنها دارای گلهای رنگی هستند که از سطح آب خارج می‌شود؛ در این دسته نیز تعدادی بدون ریشه و غوطه‌ور در آب و تعداد بیشتری دارای ریشه در گل و لای‌اند. -‏ جلبکها: جلبکها دارای انواع و شکلهای مختلف هستند. از جمله می‌توان جلبکهای تک‌یاخته‌ای و جلبکهای رابطه بین انواع علفهای هرز و روش کنترل آنها. به هنگام توضیح روشهای کنترل موردبحث قرار خواهد گرفت؛ ولی به طور اختصار لازم به یادآوری است که بعضی از علفهای هرز علاوه بر ایجاد اختلال در امر بهره‌برداری از نهرها. به سبب انتقال بذر بوته و ریشه آنها به وسیله آب یا باد. در مزارع تکثیر و توسعه می‌یابند و مشکلات بزرگی برای کشاورزان به وجودمی اورند. |] ۳-۳ 7 ۵۱ -------- صفحهٔ بعد -------- زیان دیگر تجمع علفهای هرز. ایجاد پناهگاه و محل تکثیر برای حشرات ناقل امراض؛ مانند: پشه و جانوران صحرایی به ویژه مار است. نشت آب در نهرها از طریق خاکریزهای جانبی به علل زیر صورت می‌گیرد: - وجود حفره‌های ایجاد شده به وسیله جانوران جونده - وجود ریشه‌های پوسیده در خاک - فضاهای خالی ناشی از پوسیدن تنه. شاخ و برگ درختان موجود در توده خاک بستر نهر - وجود سایر مواد آلی در بستر دیواره نهرها - مورچه‌ها که موجب ایجاد شکستگی و در نتیجه نشت در نهرهای خاکی و حتی بتنی می‌شوند. این نوع نشتها را می‌توان پس از مشخص کردن مسیر نشت. با دست یا با استفاده از یک بیل مکانیکی و خالی کردن و کوبیدن اطراف مسیر و پر کردن آن با مصالح مناسب. تعمیر و ترمیم کرد. عواملی که باعث نشت آب می‌شوند. اگر به موقع شناسایی و از آن جلوگیری نشود. نشت آب به سرعت افزایش می‌یابد وباعث خرابیهای زیاد و در نتیجه نیاز به انجام دادن تعمیرات سنگین خواهد شد. هرگاه از نشت آب به موقع جلوگیری نشود و این امر همچنان ادامه یابد. باعث باتلاقی شدن اراضی پایین‌دست و مألا" سبب کاهش سطح اراضی مزروعی نیز خواهد شد. نفوذ عمقی آب از طریق لایه‌های نفوذپذیر در خاک ممکن است اشکالات مشابهی برای اراضی ایجاد نماید. برای جلوگیری از نفوذ عمقی و یا نشت از کناره‌های نهر. می‌توان پس از شناسایی لایه‌های نفوذیذیر . آن را برداشت و جای آن را با مواد غیرقابل نفوذ و یا خاک مناسب . کوبید و پر کرد. د - فرسایش بدنه ارتفاع آزاد و خاکریزهای بیرونی نهرهای خاکی همیشه در خطر فرسایش قرار دارند. عوامل عمده این فرسایش عبارتند از : - بارانهای سنگین - بادهای شدید - بهره‌برداری غلط - چرای احشام ۵۲ -------- صفحهٔ بعد -------- - عبور وسایط نقلیه زیان حاصل شده از طرف بیشتر این عوامل را با بهبود در بهره‌برداری و جلوگیری از عبور وسایط نقّلیه و احشام می‌توان جبران نمود. برای جلوگیری از فرسایش حاصل شده از عوامل طبیعی؛ مانند: باران و باد می‌توان ارتفاع آزاد نهرها را با کشت چند نوع گیاه چمنی. بسته به انواع موجود در محل. به یک پوشش مفاوم در مقابل فرسایش تبدیل قطع جریان ناگهانی آب در کانالها نیز به فرسایش در بدنه نهر کمک می‌کند. همچنین خالی گذاشتن نهر در فصل بارندگی سبب فرسایش شیبهای بدنه نهر می‌گردد. نحوه عمل گاو و گوسفند در ایجاد فرسایش در نهر متفاوت است. گاو در موقع آشامیدن آب. قسمت مرطوب بدنه را در داخل آب می‌ریزد و گوسفند با جرا در بدنه. پوشش آن را ازبین می‌برد و در هر دو حالت عوامل مساعد برای فرسایش باران و باد فراهم می‌گردد. فرسایش پیشرفته در نهر را می‌توان با استفاده از ماشین‌آلات مناسب و یا با دست ترمیم کرد. در هر حالت باید توجه داشت که فاصله بین قسمتهای ترمیم شده و قسمتهای ثابت کاملا" به هم متصل شود؛ در غیراینصورت دیواره نهر در همین قسمت از بین خواهد رفت. موثُرترین راه مبارزه با فرسایش بیشتر. از طریق جلوگیری میسر است تا از طریق ترمیم. عملیات جلوگیری شامل: کشت گیاهان جمنی در دیواره آزاد نهر محصور کردن نهر و ساختن آبشخور و محل آب‌تنی حداگانه برای حیوانات از مهمترین اقدامات جلوگیری از فرسایش نهرهاست. ۳-۴-۱-۴-۳شبکه زهکشی برای اینکه شبکه زهکشی در کنار شبکه آبیاری با کارایی مناسب عمل کند. عملیات نگهداری در زهکشهای روباز و زهکشهای زیرزمینی باید به موقع و به طور مستمر صورت گیرد. شرح عملیات برای هریک از انواع زهکشهای روباز و زیرزمینی به قرار زیر است: ۱- زهکشسهای روباز عملیات نگهداری در زهکشهای روباز عبارت است از : _ قطع در ختان در مسر رز هکشها 5۳ -------- صفحهٔ بعد -------- -‏ کنترل علفهای هرز در داخل زهکشها - ایحاد پوشش سبز در بدنه آزاد زهکشها - نگهداری و تعمیرات وسایل اندازه‌گیری جریان آب داخل زهکشها - لایروبی زهکشها - نگهداری و تعمیر ایستگاههای پمپاژ, درصورتی که آب زهکش با پمپ خارج می‌شود. عملیات نگهداری زهکشهای روباز عیناً مشابه عملیات نگهداری برای نهرهای آبیاری خاکی است. ولی در عمل توجه کمتری به عملیات نگهداری زهکشهای روباز معطوف می‌شود. درنتیجه هنگام بارندگیهای سنگین کار مورد تعمیر و نگهداری زهکشها همیشه باید با برنامه‌ریزی معین از پایین‌دست به بالادست صورت گیرد و تا آنجاکه ممکن تناوب زمانی یا فاصله دو عملیات نگهداری و مرمت زهکشها نباید از ۲و یا حداکثر ۳ سال . بسته به شرایط محلی. تجاوز کند. ۲- زهکشهای زیرزمینی زهکشهای زیرزمینی معمولا" در معرض دو مشکل اساسی قرار می‌گیرند که عبارتند از : -‏ رسوبات مواد معدنی مشکل مسدود شدن زهشکهای زیرزمینی بیشتر به وسیله رسوبات خاکدانه و یا ریشه گیاهان عمومیت دارد. رسوبات مواد معدنی بیشتر در مورد رسوبات آهن و منگنز اتفاق می‌افتد؛ ولی بسته به شرایط محلی و جنس خاک. تشکیل این رسوبات تا مرحله مسدود کردن کامل زهکشها از چند ماه تا ۴۰ سال به طول می‌انجامد. روشهای رسوبزدایی زهکشها در دنباله این فصل مورد بحث قرار خواهد گرفت. ۳-۳- ۴-۴-۱ شبکه راههای سرویس و ار تباطی نگهداری راههای شبکه آبیاری اعم از: راههای سرویس و یا راههای ارتباطی از دو نظر حائز اهمیت است: ۱- ایجاد تسهیل در عملیات بهره‌برداری از شبکه ۹5۴ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲- امکان دسترسی به موقع به تدارک نهادهای تولید و بازار فروش محصولات راههای موجود در یک شبکه آبیاری را ممکن است در سه دسته اصلی به شرح زیر طبقه‌بندی نمود : - راههای درجه ۱ ارتباطی با پوشش اسفالت و یا پوشش ماکادام - راههای درجه ۲ ارتباطی خاکی - راههای بهره‌برداری و نگهداری در شبکه ( حاشیه نهرها و سیلبندها و جاده‌های خاکی بین مزارع) این راهها بیشتر در نتیجه بارندگی و عبور و مرور همزمان وسایل نقلیه خراب می‌شود و تعمیر آنها مستلزم خارج کردن مصالح سست و پر کردن حفره‌ها و گودالها با مصالح مناسب و کوبیدن آن است. ترمیم لایه روسازی جاده‌های سیب دیده بر حسب نوع جاده متفاوت است. راههای با پوشش ماکادام بیشتر در معرض خرابی است؛ ولی تعمیر آنها نیز آسانتر است و بسته به وسایل و تجهیزاتی که در اختیار واحد مسئول نگهداری است. می‌توان آنها راتعمیر راههای خاکی در شرایط بارندگی بسیار آسیب‌پذیرند و به سرعت خراب می‌شوند. تعمیرات این نوع راهها را می‌توان با پاکسازی آبروها و زهکشهای کنار جاده که آبهای اضافی را به موقع تخلیه می‌کنند. به مقدار زیادی کاهش داد. نگهداری و تعمیر جاده‌های حاشیه نهرها و سیلبندها نیز مانند راههای خاکی است. ممنوع کردن عبور وسایل نقلیه سنگین از قبیل؛ کامیون و تراکتور از این جاده‌ها که برای عبور وسایل ساخته نشده‌اند. تعمیرات احتمالی موردلزوم را به مقدار قابل ملااحظه‌ای کاهمش می‌دهد. دستگاههای الکتریکی - مکانیکی سدها و تأسیسات انحراف آب و آبگیری و همجنین موتورهای الکتریکی دریچه‌های اصلی. تلمبه‌ها. لوله‌ها و اتصالات و سیستمهای روشنایی باید طبق دستورالعملهای تعمیرات و نگهداری که به وسیله کار خانه‌ها تهیه و تسلیم خریدار می‌شود. طبق برنامه تنظیمی موردبازرسی و تعمیر قرار گیرد. تلمبه‌خانه‌ها در شبکه‌های آبیاری در موارد زیر مورد استفاده قرار می‌گیرند: ۱-موتور تلمبه‌های اصلی برای تأمین آب موردنیاز شبکه اعم از: منابع آب سطحی و یا زیرزمینی ۲ - موتور تلمبه‌های فرعی به منظور تأمین ارتفاع کافی برای ادامه جریان آب در شبکه ۵۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳- موتور تلمبه‌های تخلیه زهکشها آبگیری تلمبه‌های ردیف " ۱و ۲ "معمولا با ظرفیت و ارتفاع نسبتاً زیاد است و باید در مدت آبیاری . میزان آب پیش‌بینی شده را به طور دایم و مستمر در شبکه به جریان درآورند. آبگیری تلمبه‌های ردیف "۳ معمولا" با ظرفیت زیاد. ولی ارتفاع کم است و احتمالا" به طور منقطع و برحسب نیاز کار خواهد کرد. تلمبه‌های آبیاری معمولا" به طریق دستی کنترل می‌شود. درصورتی که تلمبه‌های زهکشی غالباً به صورت خودکارند و آنهاباشد. بهره‌برداری و نگهداری از موتور تلمبه‌های برقی نسبت به موتور تلمبه‌های دیزلی. ساده‌تر است. متصدیان تلمبه‌خانه‌ها باید در مورد امور ایمنی راه‌اندازی مو تور و نحوه افزایش تدریجی بهره‌برداری بهینه از آن. آموزش کافی کسب کنند. موتورهای الکتریکی در بعضی موارد برای افزایش سرعت. احتیاج به کنترل با دست دارد که باید طبق دستورالعمل مربوط انجام گردد. همجنین باید توجه داشت که هرگاه تلمبه‌ها به سرعت به حداکثر آبدهی برسند. انتقال یکباره آب به حد ظرفیت نهایی ممکن است خساراتی به نهرها وارد سازد. تلمبه‌خانه‌های با اهمیت برای تماسهای اضطراری باید به وسایل ارتباطی نظیر: بیسیم و یا تلفن. و امور متفرقه در حد مقدورات طرح آبیاری. مجهز باشند. ۶-۴۳-۱-۴-۳ سیلبندها و ابنیه حفاظتی تأسیسات حفاظتی و ساختمان سیلبندها در مواقع بارندگیهای شدید و جاری شدن سیل در معرض خساراتی شدید قرار می‌گیرد. چون پیش‌بینی این حوادث مقّدور نیست. عملیات نگهداری از سیلیندها پاید در عرض سال به طور مستمر انجام شود تا حداکثر پیشگیری از خسارات وارده در مواقع بارندگی شدید و یا وقوع سیل به عمل آید. ۷-۴-۱-۴-۳سازه‌های فنی هیدرولیکی سازه‌های فنی هیدرولیکی در شبکه آبیاری عبارتند از: ۵۶ -------- صفحهٔ بعد -------- دی ۲ ۳ ۴ ۵ ورب ۷ بر ۸ ۹ سازه‌های کوچک نگهداری این سازه‌ها اگر با بتن ساخته شده باشند. به خارج کردن رسوبات آنها محدود می‌شود.بخشهای ثابت سازه‌های فلزی محتاج زنگزدایی و رنگ‌آمیزی است. و کسمتهای متحرک آنها نیازمند گریسکاری مستمر است. عملیات نگهداری مشابهی برای شبکه زهکشی در مورد آبروها و خروجیها و همین‌طور در مورد آبروها و پلهای حاده‌ها ضرورت دارد. ساختمانهای اداری و سایر ساختمانهای نظیر: انبار. کارگاه. تعمیرگاه. تلمبه‌خانه‌ها و غیره با ید با برنامه منظمی ۲-۴-۳ عملیات نقشه‌برداری "۱ -‏ تهیه پروفیل طولی و مقاطع عرضی یا فواصل مناسب "! از کانالهای اصلی و درجه یک و مقایسه آن با نقشه‌های همچون ساخت به منظور برآورد حجم عملیات لایروبی -‏ تهیه پروفیل طولی از زهکشها و کلکتورها و تهیه مقاطع عرضی در فواصل مناسب و در محلهای تخریب شده و مقایسه با نقشه‌های اجرا شده به منظور برآورد حجم عملیات لایروبی و اصلاح شیب زهکشها و مقاطع 9اه ۳) - 2 65 - | 0 - 4 615 |1۳ - 3 6-۵ دا1[0ا - 5 6-0 5۱0۵ - 7 ۷۵۶۵ ابت) - 9 تشکیلات را ایجاب نماید. لیک. م بایست به‌نحوی‌دسترس, به خدمات نقشه‌بر دارء باشد که بروحسب ضرورت از خدمات آنها سا یه بو ۳ مه ن می بایست... ری سر ی رارق میس بر رز مردام اس برای خدمات نقشه‌برداری استفاده سه د این عملیات بر خسب مورد ۰و به منظه. ۰ ۰ رخ رر بر درم د حجم عملیات لایروبی و مرمت کانالها و زهکشها و همچنین کنترل رقوم ابنیه فنی و ساختمانهای آبی و جاده‌های سرویس و همزمان با تعمیرات اساسی ضروری است. انجام دادن عملیات لایروبی درصورتی‌که میزان جریان آب در کانالها بین ۱۰ تا ۲۵ درصد ظرفیت طراحی شده تقلیل یابد. توصیه می‌شود. انجام دادن این کار در فصل غیرابیاری و موقعی است که اصو لا" جریان ات قصُم می‌گردد و 5 سطح ات در کانالها حداقل [ ۵ فواصل ۰ با ۲۰۰ متر در کانالهای بدون پوششس برچخسبت دقت موردنیاز ۱۵ کانالهای پوشش شده متناستب با وضعیت کانال و ی ی تسحیص کارشناس. بعیین می‌گردد. ۵۷ -------- صفحهٔ بعد -------- -‏ تهیه پروفیل طولی از جاده‌های سرویس و تهیه مقطع از محلهای تخریب شده و آب شسته و آسیب‌دیده و کنترل شیب خاکریزها 9 کنترل رقوم سازه‌های هیدرولیکی در شبکه‌های آبیاری ( دریچه‌ها. ورودیها. خروجیها. سرریزها. مقسمها. سیفونها. آبروها و سایر سازه‌های آبی) همزمان با تعمیرات اساسی و یا تعویض تجهیزات. -‏ کنترل رقوم صفر اشلهای نصب شده بر روی کانالهای اصلی و درجه یک و خروجی زهکشها. کلکتورها نسبت به رقوم مبناو تهیه مقاطع عرضی از محل نصب اشلها و مفایسه با مقاطع اولیه به منظور اصلاحات لازم در م منحنم دی - اشل ۳-۴-۳ تامین نیروی انسانی » ماشین‌آلات» لوازم و مصالح برای دستیابی به موارد فوق. بایستی بررسیها و اقدامات لازم طی مراحل زیر انجام گیرد: با توجه به سیستم آبیاری و زهکشی و تکنولوژی به کار گرفته شده در شبکه و امکانات موجود. روشهای اجرای کار عبارتند از : - استفاده از نیروی انسانی - استفاده از ماشین آلات - تلفیق نیروی انسانی و ماشین‌آلات و استفاده مناسب از آن عوامل موثر در انتخاب روشهای اجرایی کار: -‏ برآورد حجم عملیات - انتخاب مناسبترین روش با توجه به حجم و نوع عملیات (نظیر: لایروبی انهار توزیع آب مزرعه با مقاطع کوچک. زهکشهای اصلی. جاده‌های سرویس) -‏ فوریت و ضرورت انجام عملیات اضطراری مشخصات و محل اجرای کار نظیر: اجرای عملیات لا یروبی در اراضی باتلاقی یا اراضی معمولی -‏ امکانات و محدودیتهای تامین نیروی انسانی موردنیاز امکانات و محدودیتهای تامین ماشین آلات موردنیاز امکانات و منابع مالی محدودیتهای برنامه زمانی احرای کار ۵۸ -------- صفحهٔ بعد -------- نتیجه گیری و انتخاب روشهای مناسب اجرای کار - برآورد نیروی انسانی موردنیاز تعیین نوع و برآورد تعداد. قدرت و ظرفیت ماشین آلات موردنیاز پیش‌بینی تجهیزات موردنیاز برای عملیات نگهداری. سرویس. تعویض قطعات و غیره 5 برآورد هزینه‌ها -‏ تعیین نوع تعمیرات مربوط به تجهیزات و تاسیسات و طبقه‌بندی آنها تهیه برنامه تعمیرات و تعویض قطعات به صورت دوره‌ای باتوجه به دستورالعملها - پیش‌بینی زمان مناسب برای تعمیرات مستمر و سالانه با رعایت بهره‌برداری و با توجه به دوره‌های حساس رشد گیاهی نسبت به کمبود آب پیش‌بینی برنامه تغییرات اضطراری _- تعیین اولویتها 9 پیش‌بینی تهیه قطعات و لوازم یدکی 9 برآورد هزینه‌ها ۵-۳ برنامه‌ریزی فعالیتهای نگهداری برای اینکه برنامه‌ریزی فعالیتهای نگهداری به موقع انجام گیرد. باید پیش‌بینیها و اقدامات لازم به ترتیب زیر به عمل آید: تعیین صورت‌کلیه عملیات نگهداری و تعمیرات (تأسیسات. ساختمانها. سازه‌ها. تجهیزات و وسایل) برآورد حجم عملیات نگهداری و تعمیرات سالانه -‏ برآورد نوع و تعداد ماشین آلات و نیروی انسانی برای انجام دادن عملیات - برآورد هزینه و تعیین اولویتها شرح هریک از پیش بینیها و اقدامات فوق به قرار زیر است: ۵۹ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۵-۳ تعیین صورت کلیه عملیات نگهداری و تعمیرات در اغلب شبکه‌های آبیاری نقشه و لیست تأسیسات و سازه‌های فنی و تجهیزات وجود دارد. ولی لازم است که برای اجرای دقیق عملیات تعمیر و نگهداری مشخصات کارهای تعمیراتی. آنها را برای انواع مشابه طبقه‌بندی نمود تا در برنامه‌ریزی و تعیین برآورد ماشین‌آلات. نیروی انسانی و تخصصهای موردنیاز تسهیلات لازم به عمل آید. انجام دادن این کار بستگی به نظر و تجربه مسئول خدمات نگهداری و همچنین به ویژگیهای شبکه آبیاری موردنظر دارد. به‌طورمثال. وزارت کشاروزی و منابع آب مکزیک. نهرهای خاکی را از نقطه‌نظر نگهداری به شرح زیر طبقه‌بندی کرده است: نهر عرض کف ارتفاع آب (متر) (متر) الف ۱۰-۰ بیش از ۳ ب ۸ ۲/۵-۳ ب ۴۶ ۱۸/۴ ت ۲-۴ ۱/۳/۹۷ ث ۱-۲ ۱/۲ سایر عملیات نگهداری مانند: راهها. سازه‌ها. نهرهای پوششدار و غیره را نیز می‌توان به صورت مشابهی طبقه‌بندی کرد. ۲-۵-۳ برآورد حجم عملیات نگهداری و تعمیرات سالانه برای اینکه برنامه عملیات نگهداری با موفقیت به انجام برسد. مقدار کار در هریک از گروه عملیات باید به خوبی شناخته شود و برآورد گردد. بخشهای اساسی این عملیات تحت عنوان انواع خدمات نگهداری در بند ۳-۳ این فصل نامبرده شده است. برای برآورد حجم عملیات. لیست مشروحی از عملیات نگهداری موردنیاز برای تأسیسات شبکه‌های آبیاری . شبکه‌های زهکشی و کارهای مربوط به راهها. ساختمانها و تعمیرگاهها و غیره باید تهیه شود. در اغلب موارد حجم کارهایی که باید انجام گیرد با بازدید و اندازه گیریهای دقیق ابعاد کار موردنظر به دست می‌آید. مشکلترین قسمت برآورد در این رابطه. تعیین حجم عملیات مربوط به لایروبی وجمع آوری رسوبات از نهرهاست. زیرا مقدار رسوبات در هر قسمت نهر بستگی به میزان سرعت آب در آن قسمت و در نتیجه میزان ته‌نشین شدن رسوب دارد. میزان رسوب در طول یک کانال می‌تواند بین ۳ تا ۵ برابر تغییر کند. برای تخمین حجم عملیات لا یروبی. می‌توان با برداشت یک پروفیل طولی با مقطع عرضی به فاصله ۵۰ تا ۱۰۰ متر (بسته به دقت موردنیاز) از رابطه زیر استفاده نمود: ۶۰ -------- صفحهٔ بعد -------- 1 با(۸2 + 7۳ < م۷ << حجم رسوبات در طول با بر حسب مترمکعب 2 و ۱ << سطح مقطع رسوبات در دو نقطه اندازه‌گیری بر حسب متر مر بع وقتی حجم عملیات نگهداری به این طریق تخمین زده شد. نوع کار از نظر حجم عملیات. گروه‌بندی می‌شود و نیروی انسانی و ماشین‌آلات و تجهیزات لازم تعیین می‌گردد. ۳-۵-۳ تعیین تناوب مطلوب برای هر نوع کار نگهداری و تعمیراتی تناوب مطلوب بین عملیات نگهداری و تعمیراتی برای هر جزء طرح آبیاری عبارت است از : " فاصله زمانی متناسب و مطمئن بین دو نوبت عملیات تعمیراتی متوالی برای هریک از تاسیسات و سازه‌های فنی موردنظر. نظیر: نهرها. بدیهی است کاهش راندمان به میزان ۱۰ تا ۲۰ درصد بین دو عملیات تعمیراتی متوالی. امری عادی و قابل‌قبول سوء آن بر توزیع آب. فرضاً به دو یا حتی یک سال کاهش داد. مدت تناوب مطلوب برای هریک از انواع عملیات نگهداری و تعمیراتی در شبکه آبیاری را باید با توجه به ویژگیهای آن شبکه مشخص کرد. مدت تناوب برحسب عواملی نظیر: شرایط جوی منطقه. طول فصل آبیاری. کیفیت آب . کیفیت ساختمانی و عوارض ناشی از کاهش راندمان شبکه. از منطقه‌ای به منطقه دیگر تغییر می‌کند و باید براساس تجارب محلی تعیین شود. در شبکه‌هایی که ارقام تجربی وجود ندارد. می‌توان در سالهای اول با توجه به شبکه‌های مشابه در منطقه و بازدیدهای موضعی, تناوب مطلوب برای عملیات نگهداری را تعیین نمود. در جدول ۱-۳ نمونه‌ای از دوره‌های تناوب مطلوب برای اجرای شبکه آبیاری مورداستفاده در طرحهای آبیاری مکزیک. به عنوان مثال آورده شده است: ۶ -------- صفحهٔ بعد -------- جدول ۱-۳. نمونه دوره‌های تناوب مطلوب برای عملیات نگهداری برای شبکه آبیاری نهرهای آبیاری دریجه‌ها موتورهای برقی علف زدایی تیغ زدن شکل دادن خاکریزها ساختمانها ۱ نهرهای آبیاری و زهکشی در این جدول طبق طبقه‌بندی وزارت کشاورزی و منابع آب مکزیک که در ۱-۵-۳ آمده به صورت الگو ارائه شده است. برای تعیین دوره‌های تناوب مطلوب برای عملیات نگهداری در شبکه‌های آبیاری کشور. بنابه ویژگیها و تجربیات حاصل در هر شبکه جدول مناسب به وسیله مدیریت شبکه باید تهیه گردد. ۶۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ۴-۵-۳ برآورد نوع و تعداد ماشین‌آلات و نیروی انسانی برای انجام عملیات اقدام بعدی در یک برنامه نگهداری «تعیین نوع و تعداد ماشین آلات و همجنین نیروی کار انسانی است که بتواند عملیات نگهداری و تعمیرات را بر عهده گیرد. روشهای مختلفی برای کار وجود دارد: ولی اولین تصمیم براساس ویژگیها و امکانات موحود در شبکه این است که کار با دست و یا با استفاده از ماشین آلات انجام می‌گیرد. به‌طورکلی در شبکه‌هایی که با تکنولوژی گران ساخته شده‌اند. معمولا" به استفاده از ماشین‌آلات اولویت داده شده است؛ زیرا یکی از دلایل به کار گرفتن تکنولوژی گران کمبود کارگر و وجود افراد فنی و ماهر بوده است. برعکس در شبکه‌هایی که با تکنولوژی ارزان ساخته و یا در شبکه‌های آبیاری سنتی که معمولا" در فصول نگهداری کارگر فراوان یافت می‌شود. اتکای عمده در عملیات نگهداری باید بر روی انجام دادن عملیات با دست باشد و تا آنجا که امکانات فنی و اقتصادی ایجاب می‌کند از کارگران محلی استفاده شود: مگر اینکه در شرایط خاصی عملیات دستی نتواند نیازهای نگهداری و تعمیراتی را در یک مقطع زمانی جوابگو باشد. چون عملیات نگهداری دارای تنوع بسیار است و برای انجام دادن هر کارامکان دسترسی به ماشین‌آلات مخصوص آن کار به سهولت میسر نیست. بهتر است در شبکه‌های آبیاری از ماشین‌آلاتی استفاده شود که بتوانند کارهای متنوعی تعداد ونوع ماشین آلات و نیروی کار برای ساعات کار لازم. پس از بررسی راندمان کار افراد و ماشین‌آلات موجود به‌سادگی برای هر بخش از عملیات نگهداری برآورد می‌شود. میزان عملکرد ماشین آلات و نیروی کار انسانی برای بخشهای عمده عملیات نگهداری و تعمیراتی به شرح زیر است : ۱-۴-۵-۳ لایروبی لا یروبی هنوز هم دربسیاری از نقاط جهان به ویژه در نهرهای کوچک با دست صورت می‌گیرد. مشروط بر اینکه سطح غیرآبیاری می‌تواند با سهولت بیشتری انجام پذیرد. این روش علی‌رغم مشکلاتی که از نظر تنظیم کار برای کارگران دربردارد . هنوز هم به عنوان یک روش عملی و موْثر به کار گرفته می‌شود. در مناطقی که نهرها آلوده به میکروبهای بیماریزا باشد (مانند: آبهای آلوده به حلزون ناقل میکروب بیماری بیلارزیا "). استفاده از نیروی انسانی برای لایروبی این قبیل نهرها فقط محدود به شرایطی است که بتوان جریان آب را در نهر |۳۳ 4 ۶۳ -------- صفحهٔ بعد -------- برای مدت لازم قطع و نهر را خشک کرد؛ و در غیر این صورت باید برای لایروپی نهرهای آلوده از وسایل مکانیکی استفاده نمود. بنا به طبیعت کار و همچنین به علت گل آلوده بودن محدوده کار. معمولا" بازدهی کارگران در عملیات لایروبی چندان مناسب نیست و مقدار آن به ازای هر نفر بین ۲ تا ۴ متر مکعب در روز تغییر می‌کند (در بعضی مراجع تا ۸ مترمکعب در روز نیز گزارش شده است). این تغییرات. ناشی از نوع ابزار شرایط محل کار. فاصله و ارتفاع تخلیه رسوبات است. ماشین آلات مختلفی برای خارج ساختن رسوبات نهرها و فرم دادن به آنها به کار گرفته شده است که بازدهی آنها با تناسب ماشین آلات انتخابی و به طبیعت کاری که باید انجام دهند بستگی دارد. همان‌طور که قبلا" نیز یادآوری گردیده تنها شبکه‌های آبیاری بسیار بزرگ هستند که احتمالا" ماشین آلات اختصاصی برای کارهای مختلف نگهداری در اختیار دارند و لذا در شرایط معمولی باید ماشین‌آلاتی برای عملیات نگهداری انتخاب شوند که حتی‌المقدور جندمنظوره و به مقّدار زیادی قادر به تنوع عملیات باشند. در جدول ۲-۳. مشخصات و کارایی ماشین آلاتی که بیشتر در عملیات نگهداری متداول و مورداستفاده قرار می‌گیرد. شرح داده شده است. این ماشین آلات اغلب برای لایروبی و فرم دادن به نهرها مورداستفاده قرار می‌گیرد. درعین‌حال. اغلب آنها ضمن کارهای اصلی . علفهای هرز را نیز از بین می‌برند. ارقام عملکرد ماشین آلات نامبرده در جدول ۲-۳ برای کانالهای کوچک و متوسط و در شرایط خشکه‌کاری در نظر گرفته شده است. در شرایط خیس بودن کانالها . به‌جز در ماشینهای تخلیه لجن که برای این شرایط ساخته شده است. عملکرد بقیه ماشین آلات بین ۲۰ تا ۳۰ درصد کاهش می‌یاید. تجمع گیاهان هرز و نظایر آن بستگی دارد. به کار گرفتن ترکیبی از ماشین آلات و کارگر در لایروبی نهرها و به ویژه نهرهای پوشش شده نیز معمول است. در این صورت رسوبات به وسیله کارگران جمع آوری و در نقاطی در طول نهر انباشته می‌شود و سپس رسوبات انباشته شده ۲-۴-۵-۳ ازبین بردن علفشهای هرز در نهرها علفهای هرز معمولا" با بریدن . درو کردن ویا تراشیدن از بستر و یا کناره نهر از بین برده می‌شوند. علفهای هرزآبی را بهتر است از پایین ساقه نزدیک به سطح خاک قطع نمایند و ریشه‌ها و غده‌های آن دست نخورده باقی بماند. علفهای ۶۴ -------- صفحهٔ بعد -------- جدول ۲-۳. ماشین الات متداول در ۶ الفک - کوچک جام ۳ مترمکعب ب - بزرگ جام ۱ مترمکعب را ب - بابازوی تلسکویی ویاکریدال " با مکاننک یک هم :۸ اس نیحی بک هو . ری و زهکشی ۹ ۳ و وص - حرکت روی لاه نهر - خشکه‌کاری و ترکاری طول بازو ۱۰-۹ طول بازو ۲۰-۱۸ متر عم جبهه عملیات ۶/۵-۵متر - طول بازو ۸-۶ متر حرکت روی بدنه نهر برای عملیات نگهداری و ساختمان نهرهای جدید - قابل تغییر با جامهای مختلف - مورداستفاده برای لایروبی و ازبین‌بردن علفهای هرز عم جبهه عملیات ۷۵-۶ متر - طول بازو ۱۱-۹ متر گردش << ی ۰ ۰ جام هیدرولیحی است. .زاو به رحس تا ۹۰ درحه عم جبهه عملیات ۴/۵-۳/۵ متر - طول بازو ۶۵-۵۵ متر - طول بازو ۶-۴/۵ متر - زاویه چرخش ۱۹۰-۱۹۸ درجه - ۰ م ۱ او نیروی محرکه هیدرولیکی به وسیله تراکتور ۶۵ قابل استفاده در شرایط گوناگون - استفاده در کارهای مختلف برای لایروبی تا ۳۰۰۰ مترمکعب در کیلومتر قابل استفاده است. رسوبات رامی تواند خارج از بدنه نهر بریزد. در موقع کار باید از تخریب بدنه نهر مواظبت گردد. برای لایروبی بیش از ۳۰۰۰ مترمکعب در کیلومتر مناسبس است. سایر ملاحظات مانند دراگ‌لاین‌کوچک معمولا"" با چرخهای زنجیری و نیروی باز و هیدرولیکی است. بیشتر برای حفاری و ساختمان نهرهای جدید مناسب است. نوع چرخ لاستیکی آن احتیاج به زمین محکم دارد. برای عملیات مختلفی به کار می‌رود. مهمترین کاربرد آن در حفاری و ساختمان نهرهای آبیاری و زهکشی و عملیات نگهداری از آنهاست. دارای مشخصات مشابه دراگ‌لاب. کوجک است. مناسب برای کارهای ساختمانی و نگهداری - معمولا" با جام لودر همراه است به مسیر حرکت سفت احتیاج دارد. مناسب برای عملیات نگهداری و در مسیرهای ناهموارقادر به کارکردن است -------- صفحهٔ بعد -------- ادامه حدول ۲۳ ۱. با جام معمولی برای خاکبرداریها ۲. با جام سبک وزن برای لایروبی و ۳ با جام مخصوص جمع آوری علف ۴ 1۷6 2010۳ - لها ۵. منظور نهرهای مملو از رسوبات ۶ ( 1۷06 601۵0۵1 ) 800 16 ۷ مجهز به جام با عرض ۲/۴ متر مناسب در شرایط باتلاقی و درجایی که نتوان روی بدنه ۴۲-۲ متر درداخل نهر کار می‌کند. عرض کف ۱-۰۴ متر مناسب برای کندن رسوبات وعلفهای هرز به طور سریع پخش کردن خاک برداشته شده - مورد استفاده برای نیروی کسن وسایا داده است برای عملیات نهایی ساختمان نهرها 111۶ 330600 ۸ ۹ 1۳۹۳ ۰ یروبی نهرهاو 6۷۱ 3۳1300 ۲ برای عملیات ,۰ ۳ برای عملیات : ۴ 11880۲ 2 ۵ منظور پخش ؟ ۶۶ ۹ ی ام رم ام ی ۱ ۰ ‌ ۰ ۳ 3 مخصوص نگهداری نهرهای بتنی و وارد و خارج شدن ان درنهر مشکل است نیروی کشش قوی نوع تراکتور زنجیری 6-] و یا 7-(] دارد که دارای ر جر ساختمانی یا تعمیرات ساختمانی مناسب است. ۰ :2 1 ۰ مناسب برای نگهداری و تعمیرات راهها. قشصع و جممع‌اوری نوشسه ۱ 1 ی ۱ ما۱ ۰ م۱ وعملیات هموارسازی اولیه در تسطیح اولیه مناسب در عملیات نگهداری راهها و تسطیح اراد در 7 دازرف را و مجح اراصو ۳۹1 با عرض کف ۱/۵ متر ا عمولی لایروبی با نیروی کششی براپر 7-6] سبک لایروبی با تراکتور معمولی ۹۵ ردن خاک کنده شده با قدرت متو سط 6-(]1 است. -------- صفحهٔ بعد -------- هرز باید به طور مستمر و با تناوب معینی که بستگی به شرایط آب وهوایی و گونه گیاهی دارد. قطع و ازبین برده شوند. در مناطق معتدل که معمولا" تابستان کوتاه است. باید در آغاز تابستان نسبت به قطع گیاهان هرز اقدام نمود. اصولا" اثربخشی قطع گیاهان هرز در ار تباط با مرحله رشد آنهاست. هرچقدر این عمل در مراحل اولیه رشد صورت گیرد اثر برای ازبین بردن و کنترل رستینها در نهرها چهار روش عمده به شرح زیر وجود دارد: < دستی - مکانیکی - شیمیایی - بیولوژیکی انتخاب هریک از روشهای فوق و یا ترکیبی از آنها قبل از هر چیز به گونه گیاهان غالب. دسترسی به کارگر. شرایط محیط و وضع اقتصادی طرح خواهد داشت. ۱-۳-۴-۵-۳ از بین بردن علفهای هرز با دست قسمت عمده انجه در مورد لایروبی با دست در کانالها گفته شد در مورد از بین بردن رستنیها نیز صادق است. ولی از آنجا که این کار احتیاج به مهارت بیشتری دارد. انتخاب وسیله دستی برای قطع کردن گیاهان در عملکرد یک کارگر بسیار موثر است. در جدول ۳-۳ تعدادی از وسایل دستی و همچنین میزان کارا یی آنها شرح داده شده است: جدول ۳-۳ مشخصات و کارایی بعضی از وسایل دستی برای مبارزه با علفهای هرز داس معمولی اگیاهان غوطه‌ور. علف ونی در روی دیوار نهرهای کوچک با عمقی ۵-۲ مترمربع‌درساعت جانیی ۶-۸ متر داس دسته‌بلند | گیاهان غوطه‌ور. علف و نی در روی‌دیوار . انهرهای کوچک با عمق ۱۳-۸ مترمربع درساعت جانبی و کف ۵ -۱.۲۳۵ متر شنکش - جمع‌کردن علفهای‌قطع شده . بسته به گونه گیاهان چنگک کندن گیاهان شناور و کندن جلبکها و تراکم آن در واحد سطح چاقو و داس اگیاهان غوطه‌ور .۰ علف وانی در روی تا ۶ متر عرض نهر دو تا سه‌کارگر ۶۰-۴۰ زنجیردار دیوار جانبی و کف مترمربع در ساعت ۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳-۲-۴-۵-۳از بین بردن علفهای هرز با وسایل مکانیکی ماشین أآلات متنوعی برای مبارزه با علفهای هرز ساخته شده است. لیکن در اغلب شرایط بهتر است با استفاده از یک تراکتور و ادوات مناسب برای برش و جمع آوری علفهای هرز در نهرهای آبیاری و زهکشی این کار را انجام داد. تراکتورهای چرخ لاستیکی به قدرت ۴۰ تا ۶۰ اسب بخار به راحتی می‌توانند در خاکریز نهرها با ادوات مربوط حرکت نمایند. این روش احتیاجی به افراد ماهر ندارد و ادوات مورد استقاده نیز ساده و اداره آنها برای یک راننده تراکتور با سابقه آسان است. همچنین با دو تراکتور ۶۰ قوه اسب بخار می‌توان با استفاده از زنجیر. عملیات مبارزه با علفهای هرز را در کانالهای تا ۶ متر عرض کف. به خوبی انجام داد. دستگاه علف چین معمولا" برای قطع علف و نی که روی سطح جانبی نهرها می‌رویند و زنبیل یا زنجیر برای گیاهان غوطه‌ور و شناور به کار می‌رود. در صورتی که اندازه نهرها برای عبور قایق با ادوات علف‌بر. مناسب باشد استفاده از قایق نیز برای بریدن گیاهان غوطه‌ور و شناور امکانپذ بر است. قایق و ادوات علف بر. معمولا" برای نهرهای عریض و کم عمق (تا حدود ۵ متر) تعدادی از ماشین آلات و ادوات مربوط برای مبارزه با علفهای هرز در نهرها. شرح داده شده است. ۳-۳-۴-۵-۳از بین بردن علفهای هرزبا مواد سیمیایی مواد شیمیایی مختلفی به نام علف‌کش برای مبارزه با علفهای هرز تهیه شده‌اند که ضمن بی‌خطر بودن آنها برای گیاهان مثمر. به طور موئثری در خشکاندن و جلوگیری از علفهای هرز به کار برده می‌شوند. استفاده از علف‌کشها در بسیاری موارد ضمن سهولت کار. از نظر اقتصادی نیز توجیه‌پذیر است. علی‌هذا. در کاربرد علف‌کشها از نقطه نظر محیط زیست احتیاط بسیار لازم است. بعضی از علف‌کشها روی کیفیت آب اثر دارند به طوری که برای انسان. حیوان. و حتی گیاهان اثرات مضر به جای می‌گذارند. بنابراین. انتخاب علف‌کشها باید با نهایت دقت و آگاهی از عوارض آنها صورت گیرد و در مواردی که استفاده از آنها با خطر همراه باشد باید استفاده از آنها را محدود و در صورت لزوم ممنوع کرد. باید توجه نمود در بعضی از شبکه‌های آبیاری کشور. احشام از آب نهرهای آبیاری و زهکشی برای آشامیدن استفاده می‌کنند و حتی در بعضی از شکه‌ها. روستابیان نیز از آب نهرهای آبیاری برای آشامیدن استفاده می‌کنند. در جنین شرایطی استفاده از علف‌کشها باید با دفت و احتباط زیادتری همراه باشد و به مقررات سازمان محیط زیست توحه بیشتری مبذول گردد. در جدول ۵-۳ بعضی از علف‌کشها و موارد مصرف آنها شرح داده شده است. ۶۸ -------- صفحهٔ بعد -------- جدول ۴-۳. ماشین آلاد تراکتور بیل مکانیکی دراگ‌لاین ت و ادوات مربوط به مبارزه م ادوات تیغه‌های علف‌ بر تیغه‌های دورانی تیغه‌های علف برقیچی‌مانند تیغه‌های علف برقیجی‌مانند تیغه‌های زنجیری خراشنده تیغه‌های علف‌بر تیغه‌های دورانی جام گل‌بردار جام علف جمع کن جام‌گل‌بردار و علف جمع‌کن توضیحات این و سیله در یک‌نهرکار می‌کند وبر ای تکمیل عملیات‌بایستی پل با عرض مناسب بر روی نهر موجودباشد. تا طرف دیگر نهر با این وسیله از وجود علفهای هرز پاک شود. شعاع عمل تراکتورهای با قدرت ۱۵۰-۰ است به ۸ متر می‌رسد قادر : به کا, رکردن همزمان در دو طرف نهر است -------- صفحهٔ بعد -------- ادامه جدول ۴-۳. ماشین آلات و ادوات مربوط به مبارزه مکانیکی با علفهای هرز قایقهای بزرگ علف‌بر تیغه‌های علف‌بر جلبکها و خزه‌ها ۱۰-۶ متر ۴-۱ کیلومتر در ساعت با حداکثر عمق برش ۱/۸-۱ متر و حداقل عمق برش ۱/۷۵-۰/۵ عرض برش ۱/۵ - ۲/۸ متر | مترء شدت جریان آب در نهر ۳/۵ کیلومتردرساعت قایقهای کوچک علف‌بر | تیغه‌های علف‌بر جلبکها وخزه‌ها ۶-۵ متر ۴ کیلومتر در ساعت با حداکثر عمسق برش ۱/۸-۱ متسر و حداقل عمق برش عرض برش ۱/۸-۱ متر ۱/۷۵-۵ شدت جریان آب در نهر ۲/۵ کیلومتر در ساعت ۱ ماخذ رابسون 1400۹0 ۱۹۷۶ ۲. با ردیفی به عرض ۲-۱۰۵ متر ۳ برای تمیز کردن نهرها با عرض متوسط ۶-۵ متر ۷۰ -------- صفحهٔ بعد -------- ۴-۳۲-۴-۵-۳ ازبین بردن علفهای هرز با روش بیولوزیکی روشهای بیولوژیکی مبارزه با علفهای هرز ممکن است به علت مشکلات و معایبی که سایر روشهای مبارزه دارند و در صفحات قبل بدان اشاره شد. در آینده کاربرد بیشتری پیدا کند. روش اصلی در این طریق مبارزه عبارت است از: استفاده از یک حیوان یا حشره و یاماهی که از گیاه مزاحم و یا علف هرز تغذیه می‌کند. اخیراً برای مبارزه با گیاهان غوطه‌ور در نهرها به یک ماهی علفخوار به نام (1040112 000ع/۲10۵12۵۷) توجه گردیده و استفاده از آن در بعضی موارد از نظر اقتصادی و میزان تأثیر. رضایتبخش بوده است. استفاده از گیاهان رقیب نیز موردمطالعه قرار گرفته است. ولی جون این گیاهان خود مانع عبور آب از نهرها می‌گردند. بنابراین درعمل جندان قابل استفاده نیستند. جدول ۵-۳ برخی از علف‌کشهای مورداستفاده در ایران برای مبارزه با علفهای هرز پزی! ۱-4 امبارزه با گیاهان آبزی !۲ ۵ تا ۱ درصد مخلوط با مویان به میز ان‌۲۵/ |۸۱:۳۵ امبارزه با گیاهان آبزی ۴ کیلوگرم در هکتار مخلوط با مویان به میزان ۳۵/ 06 امبارزه با گیاهان آبزی ۴ کیلوگرم در هکتار 06 امبارزه با گیاهان آبزی ۱ درصد مخلوط با مویان به میزان ۲۵/ 0 اامبارزه با گیاهان آبزی ۰ کیلوگرم در هکتار ام ‌اباگ 00006۲ امبارزه با خزه‌ها یک در هزار محلول ۱ ماخحل : محمود جزایری پژوهشگر موسسه تحقیقات فات و بیماریهای گیاهی 9 ۱ ارام 1 ۱ * 1 ۰ 8 - ی ما ۲ مطائعات مربوط به علفهای هرزابی در ایران بسبار محدود نوده 8 منحصر به مطالعات مقدماتی در استان خوزستان 7 سس ۱ رن اج و با علمفیامه با اه مر رن با رد شک |" اک تمحقه ک مک ۳ هد سب .برای مبارزه با علفهای هرر با مواد شیمیایی + مسورت با پزوهسحرال مرا در تحقفیقفا نی کشاورزی حسور توصیه می‌سود. ۲-۴-۵-۳ نگهداری و تعمیرات راهها نگهداری و تعمیرات راههای ارتباطی و سرویس . به وسیله کارگران به سهولت می‌تواند انجام گیرد. ولی حمل مصالح در فواصل بیشتر از ۲۰۰ متر و کوبیدن آنها ناگزیر باید با استفاده از وسایل مکانیکی صورت گیرد. استفاده توأُم کارگر و ماشین آلات از روشهای رایج است. ولی بسته به شرایط محل. دستمزدها و دسترسی به ماشین آلات موردنیاز. میزان است از: ۷۹ -------- صفحهٔ بعد -------- -‏ گریدر و غلطک همراه با ماشین آبپاش برای تیغ زدن و شکل دادن مجدد ( رگلاژ) برای راههای با پوشش ماکادام و خاکی کامیون کمپرسی و لودر برای حمل مصالح اساسی جاده‌ها در فواصل بیش از ۵۰۰ متر 5 اسکریپر برای راههای کوتاهتر می‌تواند عمل حمل را انجام دهد؛ ولی معمولا" استفاده از این وسیله به علت گرانی قیمت در عملیات نگهداری توصیه نمی‌گردد. -‏ بولدوزرهای با قدرت متوسط نیز برای تیغ زدن و شکل دادن و قبل از استفاده از گریدر برای عملیات تنظیم مورداستفاده قرار می‌گیرد. در جدول ۰۶-۳ ماشین آلات مورداستفاده در نگهداری و تعمیر راههای ارتباطی و سرویس و عملکرد آنها شرح داده شده است: جدول ۶-۳ ماشین آلات مورداستفاده در نگهداری و تعمیر راههای ارتباطی و سرویس و عملکرد آنها بولدوزر به قدرت ۱۵۰-۱۳۰ اسب ۰ مترمکعب در روز ۰ متر گریدر ۰ متر طول در روز ۰ متر کامیون کمپرسی " ۰ مترمکعب در روز ۰ متر یا بیشتر لودر یا بیل مکانیکی به ظرفیت ۱/۲ مترمکعب | ۳۰۰ مترمکعب در روز ۰ متر اسکریپر ( با ظرفیت ۲۳-۱۲/۵ مترمکعب) | بیشتر از ۱۱۰۰ مترمکعب ۰ - ۵۰۰ متر غلتک در روز غلتک معمولی یا پاچه‌بزی ۰۰۰-۰ ۱ مترطول در روز ی ماشین آلات آبیاش ۰ مترمکعب در روز ی ۱ ارقام عملکرد. تقریبی و در حداقل بوده و دستیابی به ارقام صحیح‌تر پس از داشتن شرایط محلی کار قابل تحصیل است. ۲ همراه بالودر یا بیل مورداستفاده قرار می‌گیرد. ۴-۴-۵-۳ زهکشهای زیرزمینی زهکشهای زیرزمینی معمولا" به وسیله وسایل مکانیکی یا فشار آب تمیز می‌شود. در بعضی موارد نیز می‌توان از روشهای شیمیایی برای خارج کردن رسوبات معدنی استفاده نمود. برای سهولت تمیز کردن زهکشهای زیرزمینی و امکان بازرسی مستمر در زهکشهای زیرزمینی لازم است آدم‌روهایی در امتداد لوله‌های زهکش ساخته شود تا تعمیرات و تمیزکردن زهکشها به خوبی انجام پذیرد. روشهای یاد شده به شرح زیر است .: ۷1۵0|۵5 - | ۷۲ -------- صفحهٔ بعد -------- الف- تمیز کردن زهکشهای زیرزمینی با وسایل مکانیکی با استفاده از لوله‌های اپی‌وی‌سی". فولادی و یا نیهای خیزران که به هم پیچیده شده است و در سر آن وسیله‌ای شبیه به جارو و یا گلوله‌ای از سیم خاردار شبیه به برس ۱ قرار دارد و یک شیلنگ آب متصل به آن می‌توان زهکشهای زیرزمینی در مزرعه را تمیز کرد و رسوبات مانده در زهکشها از قبیل: شن و مواد معدنی و ریشه گیاهان را از آن خارج نمود. کارایی این روش بسته به استحکام وسایل مورداستفاده. و طولی از زهکش زیرزمینی است که می‌توان به آن دسترسی پیدا کرد. ب - تمیزکردن زهکشهای زیرزمینی با فشار اب در این روش آب تحت فشار در داخل زهکش پمپ می‌شود و رسوبات و مواد باقیمانده را از آن خارج می‌سازد. این کار را می‌توان با استفاده از نیروی یک تراکتور ۰ قوه اسب و پمپ کردن آب حدود ۱۰۰-۰ اتمسفر در یک افشانک قوی و یا با فشارهای کمتر حدود ۲۰ اتمسفر از موتورهای متحرک در افشانکهای کوچکتر انجام داد. با این روش می‌توان تا طول ۰ متر در زهکش عمل و روزانه حدود ۰ مر آن را تمیز کرد. عیب این روش این است که آب تحت فشار اولا" تمامی رسوبات و مواد مانده در زهکشها رانمی‌تواند خارج سازد و ثانیاً در اراضی ماسه‌ای خطر وارد شدن ماسه و خاکهای ریزدانه در داخل زهکشها وجود دارد. ج - تمیزکردن زهکشهای زیرزمینی با مواد شیمیایی از گاز 502 برای تمیزکردن زهکشهای زیرزمینی استفاده به عمل آمده است. برای این منظور گاز 502 را از قسمت بالا در زهکش تزریق می‌کنند. در این صورت باید قسمت بالای زهکش در روی زمین مشخص و به یک لوله قایم برای تغذیه گاز وصل شود. کاربرد این روش باید در شرایط مرطوب صورت گیرد و خروجی زهکش برای مدت ۲۴ ساعت هرگاه لوله‌های سیمانی به‌کار رفته در زهکشی . ضد سولفات نباشد باید برای جلوگیری از اثر زیانبار 502 روی سیمان. عمل تمیزکردن در حداقل زمان صورت گیرد. ۵-۵-۳ برآورد هزینه و تعیین اولویتها برآورد هزینه تعمیرات برنامه‌ریزی شده. در صورت وجود برآورد مقادیر کارهای لازم و نوع آن و همچنین فهرست | - ۲۵۹ ۷۳ -------- صفحهٔ بعد -------- واحد بهای عملیات مختلف. به سادگی انجام‌پذیر است. اما برآورد این هزینه‌ها درصورتی که دفترجه واحد بها وجود نداشته باشد.اسان نیست. چون قیمت تمام شده عملیات نه‌تنها در طرحهای مختلف تفاوت می‌کند. بلکه در محدوده یک شبکه‌ای که در داخل یک مدیریت واحد اداره می‌شود. نیز ممکن است به علت تغییر شرایط. از یک قسمت به قسمت دیگر متفاوت باشد. علی‌هذا. پیش‌بینی ۱۰ تا ۲۰ درصد برای هزینه‌های اضافی و پیش‌بینی نشده. در برآورد هزینه‌ها قابل توصیه است. گاهی لازم می‌شود که مانند همه بودجه‌های عملیاتی . برآوردهای اولیه مجدداً موردبررسی قرار گیرد تا در صورت نبودن اعتبار و بودجه لازم . هزینه‌ها کاهش داده شود. این موضوع در اغلب شبکه‌های آبیاری که اعتبار موجود برای نگهداری آن به مراتب کمتر از مقدار موردنیاز است اتفاق می‌افتد. در این‌گونه موارد. اولویتها باید با حضور کلیه مسئولان منطقه تعیین شود. غالباً این نوع بودجه‌بندی. در برنامه تعمیرات و نگهداری در بلندمدت آثار منفی می‌گذارد. زیرا آثار آن در کوتاه‌مدت ممکن است احساس نگردد. تعیین اولویتها به علت عوامل متعددی از قبیل: کاهش اعتبار و در نتیجه کاهش ماشین آلات و نیروی کار لازم و غیره. کاری است عملا" دشوار و بستگی به شرایط عمومی در یک شبکه آبیاری خواهد داشت. نظر به اهمیت کنترل هزینه‌ها و نگهداری حسابها. لازم است که بودجه مالی عملیات نگهداری شبکه به صورت سالانه تهیه و به مورد احجرا گذاشته شود. به منظور کنترل هزینه‌ها. ضرورت دارد که برنامه مالی سالانه هریک از گروههای خدماتی به‌طور جداگانه تهیه و به گروههای ذی‌ربط ابلاغ گردد. با این ترتیب میزان هزینه‌های تعمیراتی و اجرایی نظیر: کارهای ساختمانی و نوسازی. برای تعیین سود و زیان شبکه فراهم خواهد شد. کارهای تعمیراتی و نوسازی شبکه‌های آبیاری و زهکشی و تاسیسات وابسته رامی‌توان به دو صورت امانی و پیمانی انجام داد. درصورتی‌که دستگاه بهره‌برداری و نگهداری. پرسئل و ماشین آلات کافی داشته باشد. کلیه عملیات تعمیراتی و نوسازی را به طور امانی انجام می‌دهد. درغیراین‌صورت تعمیرات اساسی را به وسیله پیمانکاران ذی‌صلاح ( تر جیحاً محلی ) به طور مقاطعه انجام خواهد داد. در هر دو حال هزینه‌های مختلف نگهداری برحسب اینکه از پرسنل و وسایل و تجهیزات دستگاه بهره‌برداری و نگهداری استفاده شود یا به‌وسیله پیمانکار انجام گردد. متفاوت خواهد بود که در پیش‌بینی هزینه‌ها باید منظور گردد. در هرصورت برای تعمیرات ضروری باید حداقل پرسنل فنی و وسایل و تجهیزات متناسب با وسعت و سیستم شبکه در اختیار دستگاه بهره‌برداری و نگهداری باشد. ۷۴ -------- صفحهٔ بعد -------- بندهای مختلف هزینه‌های عملیات نگهداری بر حسب مورد به شرح زیر است که اقلام آن در بودجه پیشنهادی سالانه این هزینه‌ها شامل هزینه‌های زیر است : درصورتی‌که عملیات تعمیراتی و نوسازی به‌وسیله پرسنل و ماشین آلات دستگاه بهره‌برداری راساً انجام شود با توجه ب - سایر هزینه‌ها شامل: احاره محل. سوخت. آب و برق. تلفن . لواز م‌التحریر. مطبوعات. دفاتر خرید اراضی و پرداخت خسارت کشت و ... است. ۲-۵-۵-۳ هزینه کارهای تعمیراتی و نوسازی کارهای تعمیراتی و نوسازی. مستلزم تامین تجهیزات. پرسنل متخصص و کارگر. تهیه مصالح . حمل و نقل ... خواهد بود که هزینه‌های آن در هر دو صورت امانی و یا پیمانی به وسیله دستگاه بهره‌برداری و نگهداری تامین و پرداخت ۳-۵-۵-۳ هزینه تعمیرات و نگهداری ماشین‌آلات و تجهیزات این هزینه‌ها شامل: خرید لوازم یدکی ماشین آلات. تهیه سوخت و روغن. دستمزد تعمیرات. خرید قطعات و لوازم برای تعمیر تجهیزات. وسایل نقلیه و ... خواهد بود. درصورتی‌که تعمیراتی به طور امانی انجام شود. دستگاه بهره‌برداری و نگهداری کلیه عملیات فوق را به وسیله پرسنل فنی خود انجام می‌دهد و هزینه‌های مربوط را راساً پرداخت خواهد نمود و درصورتی‌که تعمیراتی به پیمانکار واگذار شود. تعداد پرسنل و تجهیزات تعمیرگاه دستگاه بهره‌برداری به حداقل خواهد رسید و هزینه‌های مربوط تامین و طبق صورت وضعیتها قابل پرداخت است. ۷۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۵-۵-۳ | هزینه‌های مستمر شامل : - هزینه‌های پرستلی ۲-۵-۵-۳ | - هزینه کارهای تعمیراتی و نوسازی - امانی ۳-۵-۵-۳ | هزینه تعمیرات و نگهداری ماشین‌آلات و تجهیزات - امانی ۴-۵-۵-۳ | هزینه‌های سرمایه‌ای الف - تکمیل و اصلاح شبکه‌وساختمانهای‌بهره‌بردار ب - خرید ماشین آلات و تجهیزات ۴-۵-۵-۳ هزینه‌های سرمایه‌ای الف - تکمیل و اصلاح شبکه و ساختمانهای بهره‌برداری هزینه‌های انجام شده در دوره نگهداری از شبکه در صورتی که باشد. در این قبیل کارها به حساب هزینه‌های سرمایه‌ای منظو ب - خرید ماشین‌آلات و تجهیزات درصورت نیاز به انجام دادن عملیات به صورت امانی. احتیا هزینه‌های سرمایه‌ای منظور می‌شود. اجرای عملیات نگهداری و تعمیرات اصولا" بستگی به ویژگیم اکه صورت عام دارد. می‌توان برای بهبود کار در هر شرابط عبارتند از : ۷۶ بسه هزینه‌های سالانه هزینه‌ها به ریال ملاحظات نیاز به عملیات تکمیل و اصلاح سیستم شبکه موجود ج به خرید تعدادی ماشین‌آلات است که به حساب به کار گرفت. در این ارتباط مهمترین این اصول -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۶-۳ کنترل و مقایسه عملکرد مالی و فیزیکی نسبت به برنامه‌ریزی پیش‌بینی شده : 5 ۱ ۰ ۱ : : ی کنترل بازدهی عملیات نیز حائز اهمیت است. زیرا از این طریق نه تنهامی‌توان برنامه‌ریزی را با اجرای آن تطبیق نمود. بلکه عملیات برنامه‌ریزی شده نیز قابل کنترل نخواهد بود. برای بررسی و ممایسه عملکرد سالانه هزینه‌ها در پایان هر سال کلیه هزینه‌های پیش‌بینی شده بر حسب بندهای مختلف در جدول شماره ۷-۳ درج می‌شود و در ستون مقابل هزینه‌های انجام شده نوشته می‌شود. بامقایسه آنها عملکرد واقعی هزینه‌ها مشخص و علل افزایش یا کاهش آنها در ستون ملاحظات ذکر می‌گردد. نحوه ارزیابی و مقمایسه برنامه نگهداری پیش‌بینی شده با عملکرد فیزیکی سالانه در حدول ۸-۳ نشان داده شده است. درصورتی‌که قسمتی از وظایف نگهداری شبکه به عهده کشاورزان باشد. جلسه مشارکت و تشویق آنان به همکاری. برای انجام دادن به موقع کار یکی از عوامل موثر در امر عملیات نگهداری است. بدیهی است ر اهنماییهای لازم و تجهیزات موردنیاز برای کار باید از طرف مدیریت شبکه فراهم گردد. در بعضی از شبکه‌های آبیاری سنتی . کارهای نگهداری به صورت خودیاری از طرف کشاورزان ذی‌نفع صورت می‌گیرد؛ ولی بهره‌گیری از این کار در شبکه‌های آبیاری مدرن معمولا" انجام نمی‌شود. در صورتی که عملیات نگهداری در یک شبکه. احتیاج زیادی به نیروی کار انسانی داشته باشد. می‌توان با ایجاد انگیزه‌هایی. بسته به شرایط محل. ۲-۶-۳ واگذاری کار به پیمانکاران در بعضی موارد ممکن است حجم کارهای فصلی نگهداری بیش از ظرفیت کار دائم کارکنان شبکه باشد. در این صورت از نظر صرفه‌جویی در وقت و هزینه. به صلاح مد یریت شبکه است که به حای استخدام کادر دائم قسمتی از کارهای فصلی تعمیرات و نگهداری شبکه را به پیمانکاران محلی واگذار نماید. |- 01110۵ [ ۳۵13 40 ۷۷ -------- صفحهٔ بعد -------- نسماره ۸-۳ ارزیابی عِ تعمیرات و نوسازی شبکه شامل : بازرسی فنی کانالها بررسی و کنترل ایمنی کارایی تاسیسات آبیاری عملیات اجر ایی نگهداری عملیات نقشه‌برداری تامین نیروی انسانی. عِ ماشین‌آلات و تجهیزات هیدرومکانیک ی و هیدروالکتریکی ریک از بندها در جداول « اردی که عملکرد غیرقابل 3 ی آن با برنامه : بیرژوی اسبایی 9 -------- صفحهٔ بعد -------- ۷-۳ الف - نس -- - ۵ و رز بهنگام کردن دستورالعمل‌ها و روشهای نگمهداری بررسی ضوابط و مبانی و نحوه اجرای دستورالعملهای موجود نگهداری شامل : لا یروبی انهار ماشین آلات تجهیزات هیدرولیکی تجهیزات الکتریکی و هیدروالکتریکی راهها و علانم سایر موارد بررسی روشهای مناسب نگهداری براساس نتایج حاصله از عملکرد سالانه به منظور حفاظت مطلوب تاسیسات و افزایش عمر مفید آنها بررسی نحوه عملکرد عملیات نگهداری واگذار شده به مصرف‌کنندگان و نتایج حاصله از آن و تهیه و با تجدیدنظر در دستورالعملهای مربوط بررسی و در صورت لزوم تجدیدنظر در برنامه تناوب عملیات نگهداری باتوجه به تجربیات به دست آمده به‌منظور به حداقل رساندن صدمات ناشی از قطع آب بهنگام کردن نقشه‌های همچون ساخت ا بعد از عملیات نوسازی و تغییرات اساسی داده شده در شبکه تهیه دستورالعملهای نگهداری مناسب تاسیسات آبیاری و زهکشی براساس نتایج حاصل از بررسیهای انجام شده فوق. به منظور حداکثر بهره‌برداری از سرمایه‌گذاری و هزینه‌های انجام شده ارائه و ابلاغ دستورالعملهای تهیه شده برای اجرای به موقع. | - ۸۶ 1 ۷۹ -------- صفحهٔ بعد -------- نمودار ۲-۳ تشکیلات خدمات نگهداری - در صورت وجود شرکتهای اقماری وظایه : شرکتهای اقماری وظایف مربوط توسط این شرکتها انجام می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - تشکیلات سازمانی خدمات بهره‌برداری و نگمهداری ۱-۳ سرکتهای بهره‌برداری و نگهداری از شبکه‌های آبیاری و زهکشسی ۱-۱-۴ هدف بهره‌پرداری بهینه و مطلوب از شبکه‌های آبیاری و زهکشی و تأسیسات وابسته (تأسیسات انحراف آب و نظام هماهنگ آبیاری و کشت در قالب یک تشکیلات منسجم نمودار ۱-۴ نمونه‌ای از تشکیلات یک شرکت بهره‌برداری و نگهداری از شبکه‌های آبیاری و زهکشی را نشان می‌دهد. ۲-۱-۴ ارکان و شرح وظایف پرسنل مورد نیاز شرکتهای بهره‌برداری ۱-۲-۱-۳ مجمع عمومی مجمع عمومی متشکل از نمایندگان صاحبان سهام شامل: سازمان آب منطقه‌ای. سازمان کشاورزی استان و شرکتهای اقماری میباشد. ۲-۲-۱-۴ هیئت مدیره تعداد اعضاء هیئت مدیره شامل ۵ نفر عضو اصلی و ۳ نفر عضو علی‌البدل بشرح زیر میباشد: سازمان آب منطقه‌ای ۳ نفر عضو اصلی + ۱ نفر عضو علی‌البدل شرکتهای اقماری انفر عضو اصلی + ۱ نفر عضو علی‌البدل ۱-۲-۲-۱-۴ وظایف هیئت مدیره وظایف هیئت مدیره در قالب اساسنامه مصوب بشرح زیر است: ۸۱ -------- صفحهٔ بعد -------- نمودار ۱-۴ تشکیلات شرکتهای بهره‌برداری و نگهداری از شبکه‌های آبیاری و زهکشی برای مساحتهای حدود ۲۰۰۰۰ هکتار مجمم عمومی بهره‌برداری مشاورا ن‌نظیر* نی مذیریشی سم را ۱ ْ ۱ ۱ - نقلیه و سوخت | ا-هیدرولوژی نگهداری ماشین‌نویسی ۱ -نقشهبرداری -ارزشهابی خدمات -خدمات | -تکنسین 94 بهرصرداری -انبارها | | -آزمایشگاه آب و رسوگ**۱ | -برنامه آموزشی ا ا ۱ . ا - این تشکیلات جنبه راهتما داشته و صرفا" برای نشان دادن ارتباط بخشهای مختلف ارائه شده است . در شبکه‌های بزرگ و برحسب ضرورت نمداد پستهای معماونت می‌تواند به ۲ یا ۳ مورد افزایش یاید ( معاون مالی » اداری ر بهره‌برداری و نگهداری ) و مشاوران نیز برحسب مورد. ضرورت ۰ ٍ وسعت شبکه آبیاری و تکنیک طراحی انتخاب و بصورت پارموقت و مفقطعی » ارائه خدمت خواهند نمود. از تکنسین‌ها نیز پرحسب مورد و نباز استفاده خواهد شد. در مواردی که شرکتهای اقماری وجود نداشته باشد گروه بهره‌برداران مستقیما با شرکتهای بهره‌بردار در ارتباط خواهند بود. ۰ تاسیس و ایجاد آزمایشگاه باتوجه به حجم کار و سطح شبکه و در صورت نیاز مستمر» در تشکیلات منظور خواهد شد . درغیراینصورت از خدمات آزمایشگاهی سایر موسسات استفاده مرصورت اقتضاء و بانوجه به امکانات نبروی انسانی کارآمدء برخی از وظایف این تشکیلات که در ارتباط با یکدیگر هستند می‌توانند در هم ادغام و نتیجتا" موجب کاهش نیروی انسانی شاغل ٍ دند. ْ - برای مساحتهای حدود ۱۰۰۰۰ هکتار و کمتر مدیر شبکه علاوه بر وظایف مصوب » وظایف دفتر برنامه‌ریزی و ارزشیایی را نیز په عهده خواهد داشت . مر نا ی چم -------- صفحهٔ بعد -------- - بررسی و تدوین آیین‌نامه‌های اجرایی و مقررات و دستورالعملهای مورد نیاز شبکه - بررسی و تصویب گزارشهای فنی. اداری و مالی - تدوین برنامه‌های کوتاه مدت و درازمدت در ارتباط با مسائل مالی و خط مشبها - بررسی و تصویب تراز مالی شرکت - پیش‌بینی سیاستهای لازم برای دریافت آب بها و مطالبات معوقه - بررسی و تصویب گزارشهای حسابرسی - برنامه‌ریزی جهت راهبری و نگهداری صحیح از تأسیسات انحراف آب و آبگیری.کانالهای اصلی انتقال آب تا محل آبگیری کانالهای توزیع آب تحت پوشش شرکتهای اقماری آبیاری - ایجاد زمینه‌های مناسب برای تشکیل شرکتهای اقماری و فراهم نمودن تسهیلات لازم جهت تربیت نیروی انسانی مورد نیاز آنها و کمک و هدایت بمنظور راه‌اندازی آنها - تهیه خطمشیهای لازم جهت بهبود فعالیتهای شرکتهای اقماری آبیاری و گروه بهره‌برداران - بررسی و تصویب برنامه‌های سالانه برای تنظیم و انتقال آب به نواحی آبیاری براساس نیازهای الگوی کشت در اراضی تحت پوشش شبکه و همچنین در مورد منابع آب قابل تأمین باهماهنگی سازمان آب منطقه‌ای و مشورت با نمایندگان شرکتهای اقماری - سیاستگذاریهای لازم در جهت تشویق و ترغیب بهره‌برداران برای تشکیل شرکتهای اقماری و گروه بهره‌برداران - تصویب و بررسی برنامه‌های تحقیقی و ترویجی برای بالابردن راندمان مصرف آب و بهره‌وری آبیاری در محدوده تحت پوشش شرکت - برآورد مقدار آب شبکه در چارچوب سیاستهای کشاورزی و تطبیق برنامه‌های کشت با میزان آب استحصالی از ۳-۲-۱-۴ وظایف مدیر عامل - برنامه‌ریزی و اجرای سیاستها در جهت نیل به اهداف و نظارت در حسن اجرای آنها - بررسی سازماندهی موجود و ارائه پیشنهادهای اصلاحی و تکمیلی در صورت لزوم - همکاری با هیئت‌مدیره در تهیه و تدوین خط مشیها و آیین‌نامه‌های اجرایی - تهیه و تدوین برنامه بهره‌پرداری و نگهداری - تهیه برنامه تفصیلی کار در قالب اهداف موردنظر و برآورد اعتبارات و تجهیزات موردنیاز به تفکیک نوع عملیات - ابلاغ برنامه کار مصوب به بخشهای مربوط و ایجاد هماهنگیهای لازم - اجرای صحیح و به موثع برنامه کار و رفع نارساییها - دریافت گزارشهای دوره‌ای و کسب اطلاعات لازم و مقایسه برنامه‌های انجام شده با برنامه مصوب ۸۳ -------- صفحهٔ بعد -------- - نظارت بر تهیه و تدوین گزارشهای فنی دوره‌ای و سالانه - نظارت بر تهیه و تدوین گزارشهای سالانه مالی و بر حسب مورد دوره‌ای - بررسی ترازنامه سالانه به منظور خودکفایی مالی شبکه - ارزیابی مسائل و مشکلات موجود و ارائه راه‌حلهای قابل اجرا - توزیع و تخصیص اعتبارات بین بخشهای مختلف براساس نیاز و برنامه کار مصوب و نظارت بر اجرای صحیح هزینه‌ها - انجام تعمیرات. بهسازی و نوسازی تاسیسات انحراف آب و آبگیری - تامین نیازهای آبی در قالب قانون توزیع عادلانه آب و با رعایت حقابه‌های اراضی بخصوص برای جریانهای بهنگام شده رودخانه - ایجاد هماهنگی و اعمال بموقع تمهیدات لازم بهنگام وقوع سیل و جریانهای مازاد بر نیاز با شرکتهای بهره‌برداری - انعقاد قرارداد فروش آب با مصرف کنندگان و نظارت بر حسن اجرای آن - تنظیم برنامه تحویل آب با هماهنگی مدیریت بهره‌برداری سد مخزنی و براساس نیازهای آبی اعلام شده توسط شرکتهای اقماری یاگروه بهره‌برداران - ایجاد هماهنگی لازم و برقراری ارتباط با موسسات و ارگانهای مربوط - بررسی و تصمیم‌گیری درباره روشهای اجرای کار (امانی . پیمانی و ...) - بررسی علل و اثرات عدم اجرای همه و یا قسمتی از دستورالعملها و آیین‌نامه و ارائه راه‌حلهای اصلاحی - ایجاد امکانات برای دوره‌های آموزشی موردنیاز بخشها - تهیه کارنامه سالانه ششکه ۴-۲-۱-۴ وظایف معاون فنی - انجام دادن آن قسمت از وظایفی که از طریق مدیر شرکت به معاون فنی تفویض اختیار می‌گردد. - همکاری با مدیر شبکه در انجام دادن برنامه‌ریزیها و اجرای سیاستها - ارزیابی سطح آگاهی و کارایی پرسنل بخشها و ارائه پیشنهادهای لازم - بررسی و تجزیه و تحلیل گزارشهای مسئولان بخشها و تلفیق و هماهنگی آنها - بررسی گزارشهای پیشرفت کار بخشها و مقایسه عملکرد آنها با برنامه ابلاغ شده - تنظیم گزارش فعالیتها و ارائه پیشنهادهای اصلاحی و تکمیلی در جهت رفع نارساییها - بررسی امکان تلفیق برنامه عملیات بهره‌برداری با عملیات نگهداری به منظور حداکثر استفاده از امکانات و ۸۴ -------- صفحهٔ بعد -------- ۵-۳-۱-۴ شرح وظایف پرسنل خدمات بهره‌برداری پرستل بخش خدمات بهره‌برداری شامل : - معاون -‏ کارشناس ارزیاب زراعی - اپراتور : بر حسب مورد مسئول تأسیسات انحراف آب و آبگیر. کانال آبرسان. کانالهای آبیاری. ایستگاههای پمپاژ و یا سایر تاسیسات مهم دیگر - سرمیراب * : مسئول میرابها و توزیع و کنترل کننده آب در کانال‌های درجه یک قسمتی از محدوده شبکه آبیاری است میراب ": تقسیم آب براساس برنامه تنظیمی در داخل اراضی زیر پوشش کانال درجه ۲ (واحد آبیاری) و کنترل و تحویل بموقع آاب بهره‌برداران - سرآبیار *: توزیع آب در داخل مزرعه (به مساحت ۶۰۰-۲۰۰ هکتار) است که مستقیماً با آبیارها (بهره‌برداران) در ارتباط است. سرآبیار از بین آبیارها و به عنوان نماینده مصرف‌کنندگان به مدیریت شبکه معرفی می‌شود. ۱-۵-۲-۱-۴ وظایف رئیس بخش خدمات بهره‌برداری - استفاده مطلوب از اختبارات و امکانات در قالب شرح وظا یف ابلاغی ۱ -این شرح وظایف ممکن است با نوع شبکه و برحسب مورد تفاوت داشته باشد که در آن به اهم وظایف عوامل دستگاه اجرایی آشاره شده است. بنابراین سایر وضایفی که به هر نحوی در ار تباط با مسایل بهره‌برداری باشد و بیان نشده: از وظایف خاص دستگاه و درمواردیکه شرکتهای اقماری موحود باشند. این افراد حزو پرسئل این شرکتها محسوب می‌شوند و شرح وظایف آنها در قسمت شرکتهای اقماری آورده شده است. ۸۵ -------- صفحهٔ بعد -------- - نظارت بر اجرای تنظیم آب ورودی به شبکه براساس برنامه‌ریزی قبلی و انجام دادن تغییرات لازم باتوجه به نزولات جوی - بررسی برنامه زراعی بهره‌برداران هر بلوک و مقایسه آن با الگوی کشت مصوب و در صورت ضرورت اعمال تغییرات لازم و نظارت بر اجرای آن توسط سرمیراب و کارشناس ارزیاب زراعی - تعیین تقویم آبیاری و گردش آب در سطح شبکه - تدوین برنامه آبیاری. ابلاغ برنامه تقسیم آب به شرکتهای اقماری و نظارت بر توزیع صحیح و به موقع آب در کانالها - ارائه برنامه تخصیص و تحویل اب در دوره‌های کم آبی - مقایسه و تطبیق و تنظیم برنامه چگونگی تقسیم مقدار آب موجود با توجه به سطح زیرکشت و نوع زراعت و در صورت ضرورت اعمال تغییرات لازم در برنامه توزیع آب - ایجاد هماهنگی با سایر بخشها به منظور تدوین برنامه بهره‌برداری و نگهداری و نوسازی - تهیه برنامه کار پرسنل بخش بهره‌برداری و هدایت فعالیت آنها و نظارت برحسن اجرای آن - تهیه دستورالعملهای بهره‌برداری بهینه و ابلاغ آنها به کارکنان بخش - اعمال روشها و سیاستهای لازم به منظور صرفه‌جویی در مصرف آب و بهره‌برداری بهینه از منابع آب و خاک و ارائه پیشنهادات لازم برای برنامه‌ریزی سالهای بعد - همکاری با دفتر مهندسی به منظور امکان افزایش راندمان آبیاری - دریافت و بررسی گزارشهای روزانه توزیع آب شرکتهای اقماری یا گروه بهره‌برداران - انجام دادن بازرسیهای دوره‌ای از شبکه و کنترل نحوه بهره‌برداری آن - نظارت بر بازدیدهای مستمر از تاسیسات آبیاری - رسیدگی به میزان آب مصرفی مصرف‌کنندگان در هر نوبت از آبیاری - اقدامات لازم برای وصول بموقع آب بها - همکاری با مدیر شرکت در ارائه پیشنهاد نرخ آب بهاء. با درنظر گرفتن کلیه عوامل موثر و قدرت پرداخت مصرف کنندگان - ارائه گزارش مسائل و مشکلات حل نشده به مدیر شبکه و پیگیری آن - تهیه گزارش سالانه و کارنامه عملکرد سیستم بهره‌برداری از شبکه انجام دادن سایر وظایف محوله شرایط احراز رئیس بخش خدمات بهره‌برداری بشرح زیر است: - تحصیلات در رشته مهندسی آبیاری و یا مهندسی زراعی در حد لیسانس و تر جیحاً فوق‌لیسانس - درک مسایل روابط آب و خاک و گیاه و همچنین مسایل مهندسی در زمینه هیدرولیک و ساختمان و غیره - حداقل ۵ سال سابقه خدمت در شبکه‌های آبیاری قدرت لازم در مدیریت ۸۶ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۵-۲-۱-۴وظایف معاون آن قسمت از وظایف رئیس بخش خدمات بهره‌برداری که به معاون تفویض می‌گردد. ۳-۵-۲-۱-۴وظایف کارشناس ارزیاب زراعی همکاری با مسئولان تهیه برنامه کشت و ایحاد هماهنگی در بهره‌برداری با تغییرات حاصل شده سیستم - بررسی قیمت محصولات مختلف و هزینه‌های تولید آن و ارائه گزارش لازم انجام دادن سایر وظایف محوله ۵-۲-۱-۴ ۴وظایف سراپراتور - دریافت برنامه بهره‌برداری از مسئول بخش و ایجاد هماهنگهای لازم با اپراتورها و سرمیرابها - دریافت آمار و اطلاعات آب موردنیاز از سرمیرآبها - کنترل میزان جریانهای ورودی به سیستم و تطبیق آن با نیازها و همچنین ایجاد هماهنگیهای لازم با مسئولان بهره‌برداری سد (در صورت وحود) ۵-۵-۲-۱-۴وظایف اپراتور بهره‌برداری از کانالهای اصلی (آبرسان و درجه ۱) و کانالهای درجه ۲ که شامل کار با: دریچه‌های سد. سازه‌های فنی و تنظیم‌کنندههای هیدرولیکی است که احتیاج به افراد متخصص و با تحربه دارد. به هریک از این افراد مسئولیت یک نهر اصلی و یا بخشی از آن واگذار می‌گردد. برحسب مورد و باتوجه به نوع تاسیسات نظیر: تاسیسات انحراف آب و آبگیری, ایستگاههای پمپاژ ابنیه‌فنی مهم و ۸۷ -------- صفحهٔ بعد -------- سیستم بهره‌برداری و کنترل از راه دور به وسیله سراپراتور تهیه و پس از تصویب مسئولان مربوط. ابلاغ می‌شود. بناپراین. یک دریچه آبگیر, بسته به وسعت و پیچیدگی شبکه ممکن است احتیاج به یک یا چند نفر مسئول سازه فنی داشته باشد. اپراتورها (مسئول سازه‌های فنی) معمولا" دارای مسئولیتهای شبانه‌روزی هستند. لذا باید محل زندگی آنها در محدوده محل کارشان قرار گیرد. همچنین این افراد باید مجهز به وسایل ارتباطی تلفن یا بی‌سیم باشند که در هر موقع بتوانند پیامهای دفتر مرکزی راکه از طریق میرابها رسیده است. دریافت و به وظایف خود عمل نمایند. اهم وظایف اپراتور (مسئول سازه‌های فنی آبیاری )به شرح زیر است: - قرائت سطح آب در نهر. منبع. رودخانه و یا سد و تهیه و ارائه گزارش لازم به دفتر مرکزی - باز و بسته کردن و تنظیم دریچه‌ها و سازهای فنی طبق دستورالعمل دفتر مرکزی - دریافت در خواستهای آب از سرپرستان توزیع آب و تسلیم آن به دفتر مرکزی - گزارش به سرپرستی توزیع آب در مورد خرابی و یا نقص دریچه‌ها و سازه‌های فنی - کنترل حریم و وضعیت کانالها و سازه‌های فنی در حوزه مسئولیت خود و ارائه گزارش آنها به سرپرستی توزیع آب در دفتر مرکزی - نظارت در کار تعمیرات نهرها و سازه‌های فنی و ارائه گزارش آنها به سرپرستی توزیع آب در دفتر مرکزی شرایط احراز اپراتور بشرح زیر است: - تحصیلات متوسطه - دارابودن تحربیات مکانیکی توضیح اینکه با توجه به نوع تأسیسات نظیر: تأسیسات انحراف آب و آبگیری ایستگاههای پمپاژ ابنیه فنی مهم و سیستم‌بهره‌برداری کنترل از راه‌دور شرایط احرازتوسط سراپراتورتهیه و پس ازتصویب مسئولان‌مربوط. ابلاغ می‌شود. الف - مسئول تلمبه‌خانه برای اداره تلمبه‌خانه‌ها جه در انتقال آبهای زیرزمینی و جه در انتقال آبهای سطحی . افرادی کار آزموده لازم است. جون این افراد کنترل کامل بر روی مقدار آب در شبکه دارند باید مورداعتماد و اطمینان باشند. از این رو نظارت در کار آنها از طرف مدیریت شبکه باید به طور مستمر صورت گیرد. شرح وظایف مسئول تلمبه‌خانه به شرح زیر است: - راه‌اندازی و متوقف کردن تلمبه‌خانه بر حسب نیاز ۸۸ -------- صفحهٔ بعد -------- - بهره‌برداری از تلمبه‌خانه با رعایت اصول فنی و تحت مناسبترین شرایط - ترتیب عملیات نگهداری و تعمیرات تلمبه خانه به طور مستمر و در دوره‌های معینی از سال - کنترل ساعات کار تلمبه‌ها و ثبت دقیق ساعات کارکرد آنها - کنترل آبدهی چاه و یا سطح آب رودخانه به طور مستمر - پیش‌بینی و حصول اطمینان از وجود مقدار لازم سوخت. روغن, گریس و سایر مایحتاج تلمبه‌خانه شرایط احراز مسئول تلمبه‌خانه به شرح زیر است: - تحصیلات متوسطه و تجربیات کاری - گذراندن دوره‌های کوتاه‌مدت برای بهره‌برداری از تلمبه‌خانه تر جیحاٌ گذراندن دوره‌های مکانیکی - در صورت مسئولیت توزیع آب باید دارای صلاحیت . عدم وابستگی به کشاورزان و بی‌نظری در انجام وظایف ۶-۲-۱-۴ سرح وظایف پرستل خدمات نگهداری - رئیس بخش خدمات نگهداری مسئول گروه عملیات احرایی ناحه * - سرکارگر ناظر فنی " ۱-۶-۲-۱-۴وظایف رئیس بخش خدمات نگهداری - تهیه مشخصات فنی و برآورد هزینه کارهای نگهداری و تعمیرات که به وسیله پیمانکاران انجام می‌گیرد. ۱ - پرسنل بخش نگهداری شامل: پرسنل دانم و همچنین پرسنل موقتی که در خارج از فصل آبیاری . از بخش بهره‌برداری به این قسمت مأمور می‌گردند نیز خواهد بود. و در صورت وجود شرکتهای اقماری. وظایف مربوط توسط پرسنل این شرکتها انجام می‌شود. ۸۹ -------- صفحهٔ بعد -------- - تصویب پرداختهای پیمانکاران - اعمال سیاستها و روشهای درون‌بخشی . نظارت بر نحوه کار و بهره‌وری پرسئل و ارزیابی آنها - تدوین برنامه عملیات نگهداری و نوسازی با هماهنگی سایر بخشها و ابلاغ آن به گروههای کار - اجرای برنامه تدوین شده و انجام دادن اصلاحات ضروری بر حسب مورد - بررسی اطلاعات رسیده از وضع موجود تاسیسات آبیاری وکانالها و رسیدگی به آنها و تعیین اولویتها - سازماندهی گروههای کار وتهیه آمار کارکرد پرستل و بررسی کمی و کیفی کار آنها - نظارت و کنترل بر پیشرفت کارهای تعمیراتی و نوسازی کانالهای آبیاری و زهکشی . راهها. ساختمانهای آبی و تاسیسات رفاهی و سایر خدمات نگهداری که توسط شرکتهای اقماری یا گروه بهره‌برداران انجام می‌گیرد (در صورت وجود). - دریافت گزارش از پیشرفت عملیات نگهداری و مرمت شبکه - مقایسه پیشرفت عملیات اجرا شده با برنامه مصوب و بررسی علل عدم تطابق احتمالی آن با برنامه - اعمال سیاستهای ضروری برای جلب همکاری مردم به منظور تشکیل شرکتهای اقماری و گروه بهره‌برداران - انجام دادن بازرسیهای موردی و بررسی مشکلات و تعیین نیازهای تعمیراتی و ساختمانی - تهیه مصالح . وسایل و تجهیزات ماشین آلات موردنیاز طبق برنامه - پیش‌بینی دوره‌های آموزشی و بازآموزی و اتخاذ تدابیر لازم به منظور افزایش کاراآیی پرسنل - تهیه گزارشهای سالانه و تنظیم برنامه زمانبندی و تهیه گزارشهای دوره‌ای شرایط احراز رئیس بخش خدمات نگهداری بشرح زیر است: - داشتن ۵ سال سابقه در مهندسی آبیاری تر جیحاً سابقه کار در امور شبکه‌های آبیاری ۲-۶-۲-۱-۴وظایف مسئول تعمیرات تاسیسات و تجهیزات - اعمال مدیریت بر پرسنل تحت‌نظر از قبیل: ناظر فنی. تکنسین‌های تجهیزات مکانیکی. تجهیزات الکتریکی. مکانیک تأسیسات . جوشکار و کارگران فنی و ... - تدوین برنامه کار پرسنل براساس گزارشهای دریافتی و تقسیم کار تعمیراتی - کنترل و نظارت‌بر حسن اجرای کار - برطرف نمودن مشکلات اجرای کار و پاسخگویی به سئوالات پرسنل ۹۰ -------- صفحهٔ بعد -------- - تهیه لیست مواد و ماشین‌آلات و لوازم کار و پیگیری برای تامین آن - انجام دادن بازدیدهای فنی براساس اطلاعات دریافتی از گروه بهره‌برداری - بازدیدهای دوره‌ای از تاسیسات و تجهیزات براساس چک‌لیستهای تنظیم شده - دریافت گزارش کارهای انجام شده به وسیله پرسنل تحت مدیریت و تدوین گزارش نهایی برای ارسال به مدیریت نگهداری انجام دادن سایر وظایف محوله ۷-۲-۱-۴ وظایف سرپرستی دفتر م‌هندسی - دریافت گزارشهای فنی بخشهای بهره‌برداری و نگهداری و بررسی آنها - بازبینی نقشه‌ها. مشخصات فنی قسمتهای مختلف تاسیسات آبیاری و تجهیزات و مقایسه با شرایط موجود و - بازبینی کاتالوگها. دستورالعملها و توصیه‌های موسسات سازنده تجهیزات - تهیه دستورالعملهای فنی موردنیاز عملیات نگهداری و بهره‌برداری - تهیه برنامه‌های آموزشی به منظور آموزش پرسنل تحت پوشش - تهیه برنامه‌های نگهداری -‏ تهیه طرحهای اجرایی تعمیرات ونوسازی - انجام آزمایشهای موردنیاز بخشهای نگهداری و بهره‌پرداری - برآورد و تنظیم فهرست مصالح موردنیاز و کنترل کیفی آنها - تنظیم برنامه نیروی انسانی موردنیاز فعالیتها و ارائه آن به بخشهای مربوطه - کنترل کمی و کیفی کارهای انجام شده و ارائه گزارش آن به بخش ارزشیابی - تهیه گزارش سالانه و دوره‌ای عملکرد دفتر ۱-۷-۲-۴ وظایف کارشناسان و تکنسین‌های شاغل در دفتر مهندسی شرح وظایف این افراد از طرف دفتر مهندسی تهیه و پس از تایید مدیر شبکه به آنها ابلاغ خواهد گردید. مدبریت بر پرسئل زیرنظر . اعمال سیاست و روشهای درون‌بخشی . نظارت برنحوه کار و بهره‌برداری مطلوب از ۹۱ -------- صفحهٔ بعد -------- کارایی پرسئل و ارزیابی آنها - تدوین برنامه فعالیتها با همکاری سایر بخشها - تهیه برنامه کار برای ماشین آلات پس از دریافت دستور کار از مدیر شبکه - تعیین وسایل و تجهیزات موردنیاز بخش با توجه به برنامه کار - نظارت بر نگهداری و تعمیرات به موقع ماشین‌آلات و تجهیزات - دریافت گزارش کارکرد ماشین‌آلات به منظور تجزیه و تحلیل عملکرد و تعیین راندمان ماشین آلات - تهیه شناسنامه برای هریک از ماشین‌آلات - تهیه و یا اصلاح دستورالعملهای بهره‌برداری و نگهداری ماشین آلات - تنظیم برنامه ارائه خدمات حمل و نقل بخشهای مختلف - برآورد اعتبارات موردنیاز برای جایگزینی: ماشین‌آلات. لوازم یدکی. هزینه ماشین‌آلات اسیتجاری. سوخت و تعمیرات - تهیه گزارش سالانه و دوره‌ای دفتر - انجام دادن سایر وظایف محوله ۹-۲-۱-۴ وظایف مسئول دفتر برنامه‌ریزی و ارزشیابی - همکاری در برنامه‌ریزی عملیات بهره‌برداری و نگهداری و بخشهای مختلف - دریافت آمار, اطلاعات و گزارشهای لازم از بخشها - تدوین اهداف سالانه شبکه. شامل: مقدار آبی که بایستی توزیع شود. مقدار زمینهایی‌که زیر کشت خواهد رفت و هدفهای مالی طرح و تطبیق آن با اهداف درازمدت با همکاری مسئولان بخشهای مختلف شبکه - تنظیم و ارائه خط مشی به مدیریت شبکه آبیاری و زهکشی با توجه به تجربیات حاصل شده از عملکرد سالهای گذشته و ارزیابی آنها - تعیین سیاستهای مدیریتی برای بهترین نحوه استحصال و آبرسانی و توزیع آب - تعیین سیاستهای مدیریتی برای بهترین نحوه انجام دادن تعمیرات و نوسازی و استفاده از نیروی کار بهره‌برداران برای عملیات لایروبی و دیگر خدمات اصلاحی کانالها - ارزشیابی تقویم آبیاری تنظیمی - تلفیق برنامه عملیات بهره‌برداری با عملیات نگهداری برای کسب بهترین راندمان - تلفیق برنامه عملیات بهره‌برداری و نگهداری بخش ماشین آلات به منظور استفاده بهینه از امکانات موجود - تلفیق برنامه عملیات بهره‌برداری و نگهداری بخش ماشین‌آلات و هماهنگ نمودن با مسایل مالی - بررسی و تنظیم سیاستهای کلی شبکه با استفاده از تجربیات گذشته ۹۲ -------- صفحهٔ بعد -------- - بررسی و تنظیم سیاست اجرایی شبکه در مورد انجام دادن کارها به صورت پیمانی. امانی و روش دستمزدی - بررسی نقایص و مشکلات اجرایی عملیات بهره‌برداری و نگهداری - پیش‌بینی سیاستهای لازم برای دریافت آب بهاء و مطالبات معوقه. همچنین پرداخت دستمزد و مزایای پرسنل و پرداختهای لازم برای تدارکات و سایر هزینه‌های احرای عملیات - تدوین برنامه‌های اجرایی سالانه عملیات شامل: ۰ برنامه اجرایی باقیمانده کار از سال گذشته (نیمه‌تمام) ۰ برنامه‌هایی که باید در سال جدید شروع شود. - تنظیم فهرست مصالح موردنیاز شامل: مقادیر. قیمت و نحوه تهیه و تدارک آن طبق برنامه زمانبندی - تنظیم و هماهنگی برنامه کارکرد ماشین آلات موجود در زمانهای معین در طول سال طبق نیازهای اعلام شده از طرف بخش بهره‌برداری و بخش نگهداری - تنظیم لیست ماشین‌آلات. وسایل و ابزار ضروری که باید خریداری شود و همچنین برنامه‌ریزی برای تامین ماشین آلات اسیتجاری - تنظیم برنامه تامین نیروی انسانی موردنیاز شبکه طبق برنامه - بررسی. تنظیم . تدوین و بهنگام کردن دستورالعملها - بررسی. تنظیم . تدوین و بهنگام کردن تشکیلات و شرح وظایف آنها - تهیه گزارش عملکرد سالانه شبکه آبیاری و زهکشی و ارزیابی کارهای انجام شده ۲-۴ شرکتهای اقماری ۱-۲-۴ هدف راهبری. بهره‌برداری. نگهداری (مرمت و بازسازی) و توسعه شبکه‌های توزیع از محل دریافت آب تا نقطه تحویل به گروه بهره‌برداران یا آبگیر قطعه زراعی با بهره‌گیری کامل از مشارکتهای مردمی در قالب سیاستها و خط مشیهای تعیین شده توسط شرکتهای بهره‌برداری و نگهداری نمودار ۲-۴ نمونه‌ای از تشکیلات یک شرکت اقماری را نشان می‌دهد. ۲-۲-۴ ارکان و شرح وظایف پرسئل مورد نیاز شرکتهای اقماری ۱-۲-۲-۴ مجمع عمومی مجمع عمومی متشکل از نمایندگان گروه بهره‌برداران و با بهره‌برداران صاحب سهم میباشد. یکنفر نماینده شرکت ۹1۳ -------- صفحهٔ بعد -------- نمودار ۲-۴ تشکیلات شرکتهای اقماری بهره‌برداری و نگهداری شبکه‌های آبیاری و زهکشی اس سا سا سا سم ۱ را سر 294 ۰ ۰ ا 9۹ | ادفتر برنامه‌ریزی و ارزشیابی ۱ | دفتراداری و مالی _ | - هر شرکت اقماری در بدو تشکیل با توجه به امکانات و وسعت اراضی و شرایط اقتصادی, اجتماعی و فنی منطقه می‌تواند یک و یا چند دفتر از نمودار فوق را داشته باشد و بتدریج آن را کامل نماید. چارت تشکیلاتی و نیروی متخصص موردنیاز بخش‌های مختلف بهره‌برداری و نگهداری در شرکتهای اقماری, باتوجه به وسعت شبکه و نیاز با استفاده از الگوهای شرکتهای بهره‌برداری مادر تهیه و تنظیم خواهد شد. - این تشکیلات که حد نهایی (تشکیلاتی و امکانات) شرکتهای اقماری را نشان می‌دهد جنبه راهنما داشته و صرفاً برای چگونگی ار تباط بین بخشهای مختلف ارائه شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- بهره‌برداری به عنوان ناظر در مجمع عمومی جهت نظارت بر حسن اجرای انتخابات و قوانین جاری مربوط شرکت ۲-۲-۲۴ هیئت مدیره تعداد اعضاء هیئت مدیره ۵ نفر منتخب مجمع عمومی می‌باشد. یکنفر نماینده از شرکت بهره‌برداری بعنوان ناظر به هیئت مدیره معرفی خواهد شد. این نماینده صرفاً نقش نظارتی داشته و فاقد رای می‌باشد. تعداد بازرس ۲ نفر (یکنفر اصلی و یکنفر علی‌البدل) خواهد بود. ۱-۲-۲-۴ وظایف هیئت مدیره بندهای ۱ تا ۸ شرح وظایف تعیین شده برای هیئت مدیره شرکتهای بهره‌برداری باوظایف هیئت مدیره شرکتهای اقماری مشترک می‌باشد. سایر موارد عبارتند از: - برنامه‌ریزی جهت راهبری و نگهداری صحیح از تأسیسات توزیع آب تحت پوشش - تهیه خطمشیهای لازم برای بهبود فعالیتهای گروه بهره‌برداران (در صورت وجود) به نحو مقتضی - ایجاد زمینه‌های مناسب برای تشکیل گروههای بهره‌برداران - بررسی و تصویب برنامه‌های سالانه برای تنظیم و انتقال آب به نواحی آبیاری براساس نیازهای الگوی کشت و با توجه به میزان آب قابل تأمین در اراضی تحت پوشش شبکه - بررسی و تصویب برنامه‌های ترویجی برای بالابردن راندمان مصرف آب و بهره‌وری بهینه آبیاری در محدوده تحت پوشش شرکت ۳-۲-۲-۴ وظایف مدیرعامل کلیه موارد ذکر شده در شرح وظایف مدیرعامل شرکتهای بهره‌برداری عیناً با وظایف مدیرعامل شرکتهای اقماری مشترک می‌باشد. سایر موارد عبارتند از: - تهیه و تدوین برنامه بهره‌برداری و نگهداری با هماهنگی شرکت بهره‌برداری مربوط (بجای بند ۴ شرکتهای بهره‌برداری) - تقسیم آب بین بهره‌برداران در گردش آبی و نظارت بر حسن اجرای آن - وصول آب بهاء و پرداخت آن به شرکت بهره‌برداری در قالب قرارداد فیماپین - انجام تعمیرات. بهسازی و نوسازی شبکه‌های مربوطه ۹۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۴-۲-۲-۴ شرح وظایف پرستل خدمات بهره‌برداری پرسنل بخش خدمات بهره‌برداری شامل: - کارشناس ارزیاب زراعی - اپراتور - سرمیراب - میراب - سرآبیار - آبیار ۱-۴-۳-۴ وظایف رئیس بخش خدمات بهره‌برداری کلیه بندهای مذکور در شرح وظایف رئیس بخش خدمات بهره‌برداری در شرکتهای بهره‌برداری با وظایف رئیس بخش خدمات بهره‌برداری در شرکتهای اقماری مشترک بوده و تنها تغییرات آن عبارتند از: - دریافت و بررسی گزارشهای روزانه توزیع آب از گروههای بهره‌برداران (بجای بند ۱۳) - همکاری با شرکتهای بهره‌برداری به منظور پیشنهاد نرخ آب بهاء بادر نظر گرفتن کلیه عوامل موئثر و قدرت پرداخت بهره‌برداران از طریق مد یرعامل شرکت (بحای بند ۱۸) مفاد این بند عیناً مطابق بند ۳-۵-۲-۱-۴ خواهد بود. (در صورت نبود شرکتهای اقماری این وظائف نعهده کارشناس ارزیاب زراعی شرکتهای بهره‌برداری می‌باشد) ۲-۴-۲-۲-۴وظایف اپراتور بهره‌برداری از کانالهای تحت پوشش شرکت اقماری که شامل کار با سازه‌های فنی و تنظیم کننده‌های هیدرولیکی است احتیاج به یک یا چند نفر مسئول سازه فنی داشته باشد. اپراتورها (مسئول سازه‌های فنی) معمولا" دارای مسئولیت شبانه‌روزی هستند. لذا باید محل زندگی آنها در محدوده محل کارشان قرار گیرد. همجنین این افراد باید ۹۶ -------- صفحهٔ بعد -------- مجهز به وسایل ارتباطی تلفن یا بی‌سیم باشند که در هر موقع بتوانند پیامهای دفتر مرکزی را که از طریق میرابها رسیده است. دریافت نموده و نسبت به وظایف خود عمل نمایند. وظایف اپراتور عیناً مطابق وظایف اپراتور در شرکتهای بهره‌برداری خواهد بود و در صورت نبود شرکتهای اقماری این وظایف به وسیله شرکت بهره‌برداری انجام خواهد شد. الف - وظایف مسئول تلمبه‌خانه مفاد این بند عیناً مطابق وظایف مسئول تلمبه خانه در شرکتهای بهره‌برداری می‌باشد. ۴-۴-۲-۲-۴وظایف سرمیراب سرپرستی میرابها به عهده سرمیراب (سرپرست ماموران توزیع آب) می‌باشد. همچنین بعنوان رابطی است بین آنان و سرپرستی بخش خدمات بهره‌برداری. این پست وقتی ایحاد می‌گردد که تعداد میرابها از ۱۲ تا ۱۵ نفر بیشتر باشند. در غیر این صورت رئیس بخش خدمات بهره‌برداری می‌تواند مستقیماً سرپرستی میرابها را بر عهده گیرد. شرح وظایف سرمیرآب به شرح زیر است: - دریافت و بررسی درخواست نیازهای آبی در محدوده واحدهای آبیاری از میرابها و اظهارنظر و تسلیم آنها به مسئول بخش خدمات بهره‌برداری و ابلاغ دستورات لازم به میرابها - تحویل و توزیع به موفع آب طبق برنامه در محدوده شبکه با تنظیم دریچه‌های آبگیر در ابتدای کانالهای درجه ۲ و توزیع و کنترل میزان آب - همکاری در تهیه و تنظیم تفمویم آبیاری - بازدید مستمر از تأسیسات موجود و رسیدگی و رفع نواقص در حد امکانات -‏ نظارت بر کارمیرابها - همکاری و هماهنگی با اپراتورها ۹ تنظیم برنامه کار و کنترل اجرای آن. حضور و غیاب و رسیدگی به امور اداری میرابها شرایط احراز سرمیراب به شرح زیر می‌باشد: - تحصیلات متوسطه یا فارغ‌التحصیل هنرستان در رشته مربوط - اشتهار به درستی و صحت عمل - قدرت لازم برای اجرای مدیریت - سابقه تجربی در کارهای مختلف در شبکه‌های آبیاری. ۹۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۵-۴-۲-۲-۴وظایف میراب میراب به عنوان عنصر اصلی رابط بین مدیریت شبکه وکشاورزان شناخته می‌شود. بنابراین. درجه کاردانی و کارایی و نحوه رابطه او با کشاورزان در امر بهره‌برداری صحیح از یک شبکه آبیاری عامل تعیین‌کننده است. شرح وظایف میراب بشرح زیر است: - دریافت آمار سطح ونوع کشت برای هر سال زراعی از سرآبیاران. تطبیق و نظارت بر حسن اجرای برنامه کشت با برنامه مصوب در محدوده واحدهای آبیاری - جمع‌آوری در خواستهای مربوط به مقدار آب موردنیاز و زمان آبیاری از طریق سرآبیاران و انجام دادن اقدامات لازم به منظور فراهم کردن مقدمات بهره‌برداری از شبکه در ابتدای هر دوره آبیاری - تکمیل فرمهای روزانه تحویل آب و ایجاد هماهنگی با سرمیراب در این زمینه طبق برنامه پیش‌بینی شده - تهیه گزارش مربوط به رفع نقائنص, کمبودها و تعمیرات موضعی دریچه‌ها و کانالها و ارائه آن به سرمیراب - بازدید مستمر از وضعیت کانالها. زهکشها و جاده‌های سرویس و ثبت نقائص واشکالات و تسلیم آن به سرمیراب با قید اولویت و ذکر ضرورت اجرای بموقع آن - تنظیم دریچه‌های آبگیر و توزیع و کنترل میزان آبی که باید به هر کانال درجه ۳ تحویل گردد. - تهیه گزارش در مورد وضعیت بهره‌برداری و کمبود آب آبیاری و ارائه آن به سرمیراب همراه با اظهارنظر به منظور تطبیق میزان آب موجود با نیازها - برقراری ارتباط صحیح بین سرمیراب و سرآبیاران به منظور اطلاع در مورد عمّد قرارداد. پرداخت آب بها. تسلیم صور تحساب و ... در بسیاری از شبکه‌های آبیاری . میراب (مامور توزیع آب) علاوه‌بر وظایف مربوط به بهره‌برداری شبکه. فعالیتهای مربوط به نگهداری شبکه را نیز در ایام خارج از فصل آبیاری به شرح زیر عهده‌دار است: - لایروبی و تمیز کردن نهرهای آبیاری - تعمیرات جزیی وسایل هیدرولیکی مانند آبگیرها. سیفونها و اتصالات - سرپرستی کارگران تعمیرکار انهار و ساختمانهای آبی - تعمیر و نگهداری دریچه‌ها - شرایط احراز میراب بشرح زیر است: - تحصیلات ابتدایی و در حد متعارف برای انجام دادن وظایف مربوط - اترجیخاً نداشتن قرابت و مالکیت در محل خدمت ۹۸ -------- صفحهٔ بعد -------- - برخورداری از سلامت و توان جسمی و داشتن سن مناسب - تجربه لازم در امر کشت و کار و آبیاری ۶-۴-۲-۲-۴وظایف سرآبیار - همانند وظایف میراب در محدوده مزرعه. - انتقال دستورات صادره به آبیاران و نظارت بر حسن اجرای آن. - کنترل اجرای برنامه آبیاری به وسیله آبیاران ۷-۴-۲-۲-۴وظایف آبیار وظایف آبیار منتحصر به توزیع و کنترل آب در محدوده قطعات زراعی است. ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۱ ۵-۲-۲-۴ سرح وظایف پرستل خدمات نگمهداری پرسنل بخش خدمات نگهداری شامل : - رئیس بخش خدمات نگهداری - مسئول تعمیرات تاسیسات و تجهیزات مسئول گروه عملیات اجرایی کارگر " - ناظر فنی " ۱-۵-۲-۲-۴ رئیس بخش خدمات نگهداری شرح وظایف رئیس بخش خدمات نگهداری عیناً مطابق بند ۱-۶-۲-۱-۴ ذکر شده قبلی است. ۱ - پرسنل بخش نگهداری شامل پرسنل دائم و همچنین پرسنل موقتی که در خارج از فصل آبیاری . از بخش بهره‌برداری قسمت مأمور می‌گردند نیز خواهد بود. و در صورت عدم تشکیل شرکتهای اقماری این پرسنل در شرکتهای بهره‌برداری انجام و ظبفه خواهند نمود. ۹۹ سسق -------- صفحهٔ بعد -------- ۵-۲-۲-۴- ۲ وظایف مسئول تعمیرات تاسیسات و تجهیزاتن مفاد این قسمت عیناً نظیر بند ۲-۶-۲-۱-۴ است. -‏ کنترل و نظارت‌بر حسن اجرای کار - برطرف کردن مشکلات اجرایی حین اجرای کار - تهیه و تدوین گزارش کار انجام شده و ارائه آن به مدیریت نگهداری ی انجام دادن سایر وظایف محوله ۴-۵-۲-۲-۴ کارگر اغلب کارگران شبکه‌های آبیاری راکارگران غیر حرفه‌ای تشکیل می‌دهند. معمولا" هر ۸ تا ۲۰ نفر کارگر تحت نظارت نوع کار و ترکیب ماشین آلات و نیروی انسانی تغییر می‌کند. تعداد کارگران ماهر برای هر شبکه. بسته به حجم کار متفاوت می‌باشد؛ نظیر کارهای بنایی. لوله کشی و انواع دیگر شبکه باید با توحه به حجم این گونه کارها تعدادی کارگر حرفه‌ای دائمی در خدمت داشته باشد. ۵-۵-۲-۴ سرکارگر سرکارگر معمولا" از بین کارگران انتخاب می‌شود. وظیفه اصلی او برقراری انضباط در کار و اجرای حجم‌کار پیش‌بینی شده است.از نقطه نظر شرایط احراز. احتیاجی به تحصیلات و یا تحربه مشخصی ندارد. ولی باید قادر به اداره ۸ تا ۰ نفر کارگر باشد. ۱۰۰ -------- صفحهٔ بعد -------- ۶-۵-۲-۴ ناظر فنی وظیفه اصلی ناظر نظارت بر کار طبق برنامه‌های پیش‌بینی شده است. در مواردی که قسمت اعظم تعمیرات به طور دستی و به وسیله کارگران صورت می‌گیرد. وظیفه ناظران کنترل کار یک گروه ۵ تا ۱۰ نفری سرکارگر است. هر اندازه که عملیات در دست اقدام جنبه فنی بیشتری داشته باشد. تعداد سرکارگرانی که تحت نظر یک ناظر قرار می‌گیرند. کمتر خواهد بود. در شبکه‌های آبیاری که مسئولیت بهره‌برداری و تعمیر و نگهداری توأماً برعهده یک قسمت است. این وظیفه به میرابها و اگذار می‌شود. زیرا اغلب تعمیرات در فصل غیر آبیاری که میرابها کار چندانی ندارند صورت می‌گیرد. شرح وظایف ناظرفنی بشرح زیر است: اس اداره و نظارت در کار گروه - کنترل کیفیت و بازدهی کار طبق مشخصات پیش‌بینی شده - نگهداری ساعات کار و حجم عملیات انجام شده - تأمین مواد و ابزار لازم برای گروه شرایط احراز ناظر فنی بشرح زیر است: ناظرها معمولا" از بین سرکارگرانی که بیشتر از دیگران لیاقت و قدرت ادره یک گروه را از خود نشان داده‌اند. انتخاب می‌شوند. ناظر باید باسواد بوده و اطلاعاتی در امور اندازه‌گیری و تشخیص کیفیت کار داشته باشد. از نظر میزان تحصیلات پایان دوره راهنمایی کافی خواهد بود. در شبکه‌هایی که بیشتر کارها به وسیله تجهیزات مکانیکی صورت می‌گیرد. ناظرها معمولا" از بین رانندگان و متصدیان ماشین آلات سنگین که دارای جند سال تجربه باشند و در اداره گروه از خود شایستگی نشان داده‌اند. انتخاب می‌شوند. نیروی‌کار انسانی موردنیاز تعداد ناظران بسته به امکانات موجود در شبکه به شرح زیر متفاوت است: - در شبکه‌هایی که بیشتر کارهای نگهداری و تعمیرات با دست صورت می‌گیرد: ۱ نفر ناظر برای ۵ تا ۱۰ سرکارگر - در شبکه‌های مجهز به ماشین آلات و تجهیزات: ۱ نفر ناظر برای ۳ تا ۵ سرکارگر ۷-۵-۲-۲-۴مکانیک به منظور تعمیرات ماشین آلات و ادوات مربوط در هر شبکه آبیاری. مکانیکهای باتجربه موردنیاز خواهد بود. این ۱۰۱ -------- صفحهٔ بعد -------- افراد به تعداد متناسب باید جزو پرسنل دائمی واحد بهره‌برداری و تعمیرات منظور گردند. شرح وظایف مکانیک بشرح زیر است: تعمیرات اساسی و سرویس کلیه ماشین‌آلات و ادواتی که در عملیات نگهداری شبکه مورداستفاده است. شرایط احراز مکانیک بشرح زیر است: نیروی کار انسانی موردنیاز تعداد مکانیک لازم برای هر واحد نگهداری بستگی به وسعت تعمیرگاه و وسایل موحود در آن دارد. معمولا"" در بسیاری از شبکه‌های آبیاری تعمیرات حزیی و سروس ماشین آلات در تعمیرگاه شبکه انجام می‌شود و تعمیرات اساسی به تعمیرگاههای اختصاصی فرستاده می‌شود. در جنین شرایطی تعداد ۲ تا ۳ نفر مکانیک با ۲ تا ۳ نفر کمک‌مکانیک میتوانند یک تعمیرگاه را با ۲۰ تا ۳۰ دستگاه ماشین‌آلات سنگین و ادوات مورداستفاده اداره کنند. ۳-۳۴ گروه بهره‌برداران بطور کلی گروه بهره‌برداران می توانند مسئولیتهای زیر در محدوده تحت پوشش آبیاری یک آبگیر مزرعه تا آخرین قطعه زراعی را عهده‌دار شوند. وجود شرکتهای اقماری و گروه بهره‌برداران و تعداد آنها می‌تواند متناسب با وسعت این گروهها تحت چارچوب قرارداد واگذاری خدمات آبیاری از شرکتهای اقماری یا بهره‌برداری بشرح زیر انجام وظیفه خواهند نمود. - مدیریت تخصیص و توزیع آب در سطح اراضی تحت پوشش آبگیر مزرعه - توزیع و تحویل آب و نظارت بر تخصیص آب به بهره‌برداران در غالب برنامه‌های منظم. دریافت بموقع سهم آب بها اعضاء متناسب با آب بهای تعیین شده توسط شرکت بهره‌برداری - نگهداری و مرمت کانالها و زهکشهای توزیع آب در سطح اراضی تحت پوشش با خودیاری با اخلذ وام از موسسات اعتباری - مشارکت در تشکیل شرکتهای اقماری آبیاری که از طریق مجمع گروه بهره‌برداران ایجاد می‌گردند. - سرمایه‌گذاری در امر توسعه و نوسازی کانالهای آبیاری و زهکشی از طریق وام دریافتی از منابع اعتباری بدیهی است برای آنکه این تشکلها موفق و پایدار باشند باید وظایف و مسئولیت آنها بتدریج افزایش یابد تا از عهده انجام مسئولیتهای محوله برآیند. این گروهها توسط هیئت مدیره‌ای (یا کمیته اجرایی) که مرکب از ۷ عضو بوده و ۵ عضو آن منتخب اعضاء گروه ۱۰۲ -------- صفحهٔ بعد -------- بهره‌برداران (بارای اکثریت اعضاء انجمن) و دو عضو دیگر از طرف شرکت بهره‌برداری یا شرکت اقماری آبیاری مربوط (بعنوان ناظر و بازرس) انتخاب می‌گردند. اداره می‌شوند. ریاست هیئت مدیره و مدیریت مالی با اعضاء منتخب گروه خواهد بود که برای مدت حداکثر ۲ سال انتخاب می‌گردند. ۴-۴ بهنگام کردن تشکیلات سازمانی و شرح وظایف پرستل شبکه آبیاری و زهکشی - بررسی ضرورت تعدیل تشکیلات پرسنلی متناسب با اهداف پیش‌بینی شده و بودجه اختصاص یافته برای عملیات بهره‌برداری و نگهداری و دفاتر مربوط - بررسی صلاحیت فنی و مدیریتی پرسئل و در صورت لزوم برقرار کردن دوره‌های آموزشی لازم برای آنان - تناسب دادن به کیفیت پرسنل. متناسب با حجم کار شبکه. با استفاده از تجربیات حاصله از عملکرد سالانه به نحوی که پرسنل متخصص از نظرکمی و کیفی جوابگوی انجام عملیات باشد. - ادغام پستهایی که دارای کار موازی هستند. در جهت بالابردن کارآًیی افراد و تقلیل دادن هزینه‌ها - مشخص کردن کارهایی که انجام دادن آن به وسیله گروه پرسئل بهره‌برداری مقدور است و انجام دادن تغییرات لازم در تعداد پرسئل نگهداری - مشخص کردن نیروهای متخصص دائمی در کادر شبکه و نیز تعداد کارگران فصلی و موقت مورد نیاز با توجه به نتایج عملکرد سالانه - تقلیل پستهایی که کار مستمر ندارند و همچنین تعداد پست‌های زاند و با تبدیل آنهابه پستهای موردنیاز - پیشنهاد بازنشسته و بازخرید کردن پرسئل با کارایی کمتر از حد معمول و جایگزینی افراد واجد شرایط. - تجدیدنظر در شرح وظایف و شرایط احراز پستها. متناسب با تغییرات انجام شده ۵-۴ برنامه آموزش برای ارتقای کارایی پرسنل بهره‌برداری و نگهداری شبکه‌های آبیاری و - مشارکت در دوره‌های آموزشی. سمینارها و سمپوزیومها در داخل و خارج از کشور در زمینه مدیریت بهره‌برداری و نگهداری شبکه (مدیران و معاونان) - ایجاد ارتباط باموسسات. انستیتوها. دانشگاههای داخل و خارج از کشور از طریق اعزام کارشناسان و مسئولان. مکاتبه و دریافت بروشور به منظور کسب آخرین اطلاعات در زمینه وسایل. تجهیزات و سیستمهای نوین آبیاری - برنامه‌ریزی برای بازدید اعضا و مسئولان از نمایشگاهها به منظور آشنایی با وسایل و تکنیکهای جدید در امر ساخت . بهره‌برداری و نگهداری از شبکه - بازدید برنامه‌ای مسئولان از سیستمهای آبیاری و زهکشی در نقاط مختلف کشور و تبادل نظر با مسئولان شبکه‌ها ۱. ۳ -------- صفحهٔ بعد -------- در پایان هر دروه از بهره‌برداری به منظور بررسی مشکلات کلی و مسایل خاص هر منطقه و دستیابی به راه‌حلهای عملی - تشکیلات بهره‌برداری و نگهداری هر شبکه جدید باید همزمان با شروع عملیات اجرایی مشخص شود بهتر است در صورت امکان پرسنل کلیدی. در حین ساختمان شبکه آموزش لازم را بگذرانند و در دوره تحویل موقت همراه پرسنل پیمانکار و با نظارت مشاور به کلیه جزییات مربوط به بهره‌برداری ونگهداری آشنا شوند. و چنانچه تعدادی از عوامل پیمانکار از نظر کارفرما موردنیاز باشند. با توافق طرفین تر جیحاً در سمتهای تخصصی خود همچنان مشغول به کار خواهند شد. - انجام دادن آموزشهای کوتاه‌مدت در آغاز هر دوره از بهره‌برداری به منظور مطرح نمودن مسایل دوره‌های بهره‌برداری قبلی و ایجاد هماهنگی لازم بین بخشهای مختلف و بالابردن راندمان کاری پرسنل - انجام دادن بازدیدهای کوتاه‌مدت از شبکه‌های آبیاری و زهکشی کشورهای همجوار (به دلیل مشابه بودن شرایط درمنطقه) و تبادل نظر و استفاده از تکنیکهای موردعمل آنها پس از تطبیق با امکانات و شرایط داخلی کشور - اجرای آموزشهای لازم در جهت استفاده از وسایل و مصالح ساختمانی موجود در منطقه به منظور مرمت و بهره‌برداری مطلوب از شبکه و افزایش عمر مفید آن - اجرای آموزشهای ضروری در زمینه ایجاد حسن رابطه بین پرسنل و مصرف‌کنندگان آب شبکه به منظور جلب همکاری و استفاده از خودیاری ایشان در بهره‌برداری و نگهداری شبکه - ایجاد دوره‌های آموزشی برای ارزیابان زراعی به منظور آشنایی ایشان در برآورد هرچه صحیح و دقیقتر میزان عملکرد محصول و استفاده از آن در محاسبات نرخ آب بهاء - مشارکت در دوره‌های آموزشی در زمینه حفظ و نگهداری شبکه و آشنایی با روشهای جدید مبارزه با علفهای هرز و نحوه لایروبی کانالها پس از هر دوره بهره‌برداری. - ایجاد دوره‌های آموزشی کوتاه‌مدت و بلندمدت برای تکنسین‌ها و مسئولین فنی جهت آشنایی با وسایل و تجهیزات مربوط به شبکه‌های آبیاری و زهکشی و نحوه مرمت آنها با صرف حداقل هزینه و زمان در محل . - ایجاد دوره‌های آموزشی برای مسئولین واحدهای بهره‌برداری و نگهداری به منظور شناخت خصوصیات حوزه فعالیت خود و اعمال روشهای صحیح بهره‌برداری و نگهداری در امر توزیع آب متناسب با مجموعه شرایط. - انجام آموزشهای لازم به منظور آشنایی بهره‌برداران تحت پوشش شبکه با سیستم‌های نوین آبیاری. بالابردن راندمان آبیاری و استفاده بهینه از آب. ۶۴ خدمات اداری منظور اصلی از خدمات اداری تامین پشتیبانی برای خدمات فنی است. به طوری که گردش کار در مجموعه مدیریت آب بتواند به سهولت انجام پذیرد. پیچیدگی کار و تشکیلات خدمات اداری به وسعت شبکه و تنوع خدمات فنی ۱۰۴ -------- صفحهٔ بعد -------- بستگی دارد؛ به طور مثال. هرگاه تشکیلات مربوط به یک شبکه آبیاری شامل: فعالیتهای مربوط به تولیدات کشاورزی. بازاریابی و اموراجتماعی نیز باشد. تشکیلات وسیع و پیچیده‌ای را برای خدمات اداری ایجاب می‌نماید. آنجه در اینجا موردبحث قرار می‌گیرد. تشکیلات خدمات اداری در محدوده مدیریت آب است. ۱-۶-۴ وظایف بخشس حسابداری و ممیزی آمور مالی کار این بخش علاوه‌بر نگهداری حساب درآمد و هزینه. موارد زیر را نیز شامل می‌شود: - تهیه وتنظیم بودجه متناسب با عملیات نگهداری - تفکیک و نگهداری حسابها برحسب مواد هزینه و اجزای آن - تهیه صورت هزینه‌های روزانه نگهداری حساب هریک از مصرف‌کنندگان آب - تامین اطلاعات ضروری بطور مرتب و ارائه به مدیریت شبکه برای تصمیم‌گیریهای مالی امور حسابداری و ممیزی یکی از ابزارهای مهم کار مدیریت شبکه است و اجرای این خدمات به ویژه در شبکه‌هایی که اعتبارات مصوب آنان کمتر از اعتبارات پیش بینی شده است و با وصول آب بها از کشاورزان در زمان مقرر مواجه با اشکالاتی می‌گردد. از اهمیت بیشتری برخوردار است. امور مالی دارای دو سیستم ممیزی یا کنترل است. یکی کنترل داخلی که مربوط به نگهداری حسابها و تهیه تراز مالی است و به وسیله پرسنل امور مالی در داخل شبکه و یا تشکیلات انجام می‌شود. دیگری کنترل خارجی است که معمولا" به وسیله حسابرسان دولتی انجام می‌گیرد. کنترل خارجی به نحوه مصرف و انطباق هزینه‌ها با برنامه و مقررات مالی تدوین شده از طرف دولت ارتباط می‌یابد. نحوه نگهداری هزینه‌های مربوط به یک شبکه آبیاری به عنوان نمونه در حدول ۱-۴ درج گردیده است. ۲-۶۴ وظایف مسئول دفتر اداری و مالی - نظارت بر نگهداری حسابها (کنترل درامد و هزینه) و مقایسه با ارقام پیش‌بینی شده در بودجه سالانه - تفکیک و نگهداری حسابها برحسب مواد هزینه و درآمد - داشتن حساب به نام مشترکان و کنترل نظارت بر وصول آب‌بهاء و سایر درآمدها - پشتیبانی و نظارت بر امر تدارکات و انبار - انجام دادن هزینه با رعایت صرفه و صلاح به لحاظ مرغوبیت کالا و مناسب بودن قیمت. - تعیین و اعلام کسریهای بودجه در مقاطع ضروری به منظور پیشگیری از مشکلات محتمل و پیگیریهای لازم در رفع نارساییهای مالی ۱۰۵ -------- صفحهٔ بعد -------- همکاری با روسای بخشهای فنی به منظور انجام به موقع برنامه پیش بینی شده و فراهم کردن تسهیلات لازم نظارت بر امور پرسنلی زیرنظر و خدمات مربوط دریافت آب بهاء در قالب قرارداد منعقده و براساس گزارش کارشناس ارزیاب زراعی تهیه گزارش مالی ماهانه. سالانه و یا بر حسب مورد ۱۰۶ -------- صفحهٔ بعد -------- جدو ۳9 ۱ ام ه ۰ ۰ طبفه‌بندی اقلام هزینه آموزش سوخت مزارع آزمایشی - نماشی بازرسی نگهداری ساختمانها نگهداری وسایل و تجهیزات مصالح ساختمانی لوازم اداری سایر فوق‌العاده‌های شغلی درآمد حاصل از مزارع مص ف بر هد بش را بر روابط عمومی حقوفی وسایل یدکی دستمر دها خحدمات اداری -۰۱۱ ح ۲۳-۶ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۶۴ وظایف بخش تدارکات و انبارداری بیشتر عملیات نگهداری و بهره‌برداری از شبکه‌های آبیاری . به برخی ابزار و کالاها مانند: وسایل یدکی. مواد سوختی. روغنی و ایمنی نیاز دارد که باید از قبل تهیه و به خوبی نگهداری شود تا در مواقع لزوم مورداستفاده قرار گیرد. اقلام موردنیاز باید به موقع وبا مناسبترین قیمت خریداری شود. همچنین براساس پیش‌بینی نیازها باید همیشه اجناس بقدر کافی در انبار وجود داشته باشد تا در مواقع ضروری بتوان از آنهااستفاده کرد. هر کالایی که به‌انبار وارد ویا ازآن خارج می‌شود. باید اطلاعات و اسناد آن نگهداری شود. در شبکه‌های‌کوچک آبیاری یک نفر می‌تواند مسئولیت کارهای تدارکاتی و انبارداری رابه عهده گیرد. ولی درشبکه‌های بزرگ برای این‌کار وجود یک واحداداری در بعضی تشکیلات اداری. تدارکات و انبارها به صورت تفکیک شده و جدا از هم و در برخی دیگر به صورت ادغام و تحت نام اداره مواد. انجام و ظیفه می‌کنند. ۴-۶-۴ وظایف بخش امور حقوقی مسئولیت مدیریت شبکه در مورد مسایل حقوقی از یک طرف و معمولا" نداشتن اطلاع کافی در این زمینه از طرف دیگر. وجود یک نفر مشاور حقوقی را برای ر اهنماییهای لازم در این زمینه ضروری می‌سازد. در شبکه‌های بزرگ آبیاری معمولا" مشاوران حمّوقی به صورت تمام‌وقت و در شبکه‌های متوسط و کوچک به صورت موردی همکاری می‌نمایند. مدیران شبکه‌های آبیاری کشور. معمولا" از خدمات مشاوران حقوقی در مرکز اسناد استفاده می‌نمایند. ۵-۶-۳ وظایف بخش آمور کارکنان در شبکه‌های بزرگ آبیاری که تعداد کارمندان و کارگران نسبتاً زیاد است. وجود اداره امور کارکنان برای خدماتی از قبیل: استخدام. تعیین دستمزد. مر خصیها. عقدقراردادهای جمعی برای خدمات موقت کارگری. امور بیمه وتامین خدمات اجتماعی و درمانی. آموزش و ایمنی کارکنان و غیره ضرورت دارد. در شبکه‌های متوسط و کوجچک می‌توان امور کارکنان را در سایر خدمات اداری ادغام کرد. ۶-۶۴ امور متفرقه در اداره امور شبکه‌های آبیاری و به ویژه شکه‌های بزرگ. وظایف گسترده‌ای وحود دارد که ممکن است دقبقاً با تشکیلات مصوب آن شبکه تطبیق نکند. به طورمثال وسایل نقلیه. ارتباطات رادیویی. کتابخانه فنی. کمکهای اولیه و غیره. در این صورت. مدیریت شبکه باید با رعایت کارایی هرچه بیشتر این گونه واحدهای خدماتی. محل سازمانی آنها را در واحدهای تابعه تعیین کند. ۱: ۸ -------- صفحهٔ بعد -------- ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ‌ , ۰ 51 جدول ۲-۴ نیروی انسانی موردئیاز شبکه با تخصصهای متعدد و شرایط احراز آنها را | ساسا اساسا سا مس معاون فد تمالس یبا | لاس آساری با ۳ ون قسی ساختمان ساختما. ۸۳۰ : ام ن‌ مپسا سس ن سس 0 00 سا 0 کشا ورز یعمو کشا ورز ۰ ۰ ر ۲ و آ شنا دفت مهد لیسانس آبهاری با | لیسانس آبیاری با من ۸-۰ کارشناس دفتر مهندسی ساختمان ساختمان حس ‏ ا دییلم قنی مس سا ان حالت [ برای واحدهای ۲۰۰۰۰ هکتاری و حالت [آ برای واحدهای بزرگ تا ۵۰۰۰۰ هکتار است. ۰ در کلیه موارد مذکور در حدول که از تخصصهای آبباری و با ساختمان نامبرده شده. می‌توان از خدمات دارندگان مدارک لیسانس و لیسانس به بالا در رشته‌های مشابه و با تجربه کاری بیش از حداکثر تعیین شده استفاده کرد. ره در واحدهای با وسمت تا ۰ فمکار مدیر شبکه بدا به تشخیص خود برحسب مورد و نیاز. مشاوره در هر زمینه را با نظر و استفاده از کادر: سازمان متبوعه انجام می‌دهد و برای واحدهای بزرگ (با مساحت انا ۰ فمکار) مدذدیر شبکه از خدمات مشاوران به صورت پارهوفت و مقطعی برحسب مورد و نیاز استفاده می‌نماید. مدیر شبکه یا معاون او مسئول بخش برنامه‌ریزی و آرزشیابی خواهد بود. - برحسب مورد و ضرورت و با نظر مدیر شبکه می‌توان از سایر تخصصها و نیازها (زمین‌شناسی. کامپیوتر و غیره) به صورت پاره‌وقت و مقطمی استماده کرد. ۱۹ -------- صفحهٔ بعد -------- کروکی چگونگی گسترش شبکه‌های آبیاری است. در قالب کلی می‌بایست در پروژه‌های آبیاری و زهکشی رعایت شود و حتی‌الامکان ارقام مربوط به سطوح و پرسنل موردنیاز بر آن اساس تعیین گردد. به همین منظور جدول شماره ۱-۱ برآورد نیروی انسانی موردنیاز کنترل و توزیع آب همراه با کروکیهای مربوطه ارائه شده است که می‌تواند به عنوان الگو با درنظرگرفتن شرایط خاص و ویژگیهای هر پروژه و رعایت صرفه‌جوییها با تغییرات لازم مورداستفاده قرار گیرد. ۱۱۰ -------- صفحهٔ بعد -------- رل و توزیع اب بخش خدمات بهره‌برداری برای ۱۰۰۰۰ هکتار * برای یک واحد با مساحت ۱۰۰۰۰ هکتار, الگوی کن است. بدین لحاظ تعداد سرمیرابها و متناظراً میرایها و ( ترکیب محصولات یا تک محصولی ) و روش آبیا (نماینده آبیارها) و میرابها (نماینده سرآبیارها) با انت دند و میرآبها در استخدام مدیریت شبکه و رابط بیر ۱۱۱ با -------- صفحهٔ بعد -------- علائم و اختصارات به کار گرفته شده در نقشه‌های ۱-۱ تا ۳-۱ کانال آبرسان کانال اصلی کانال آبیاری درجه یک کانال آبیاری درجه دو کانال آبیاری درججحه سه کانال آبیاری درجه چهار زهکش اصلی زهکش درجه یک زهکش درجه دو زهکش درجه سه زهکش درجه چهار تاسیسات آبگیری اختصارات [-آل) کانال درحه یک شماره [ [-1آل) کانال درحجه دو شماره ز 11-1 آن) کانال درحه سه شماره ۲( ۷-0 آن) کانال درجه چهار شماره [11 ۸- مساحت به هکتار [] - واحد آبیاری شماره [ ۳7-16 قطعه زراعی شماره ۲[ از واحد آبیاری [ ۳-0 -- قطعه زراعی شماره 17۱ از مزرعه شماره )| - میراب شماره 11 ۵ - سرمیراب شماره ۱۱۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱ ره ۱ ی 2 8 2 ی وا و0 ری زا 2 مر ۵ 7 ور و با ۱ ۱ تچ ی ار 1 ِ 5 3 ِ پس 5 755 5 5 ایو 0 1 پا 1 :۹ ٍ ی بو ز کار ان مممممشششست نوف مد مد ما ۰ ۹ 0 لا مشش 1 موی 1 ی 7 ا ۰ 8 5 : ۳ : 22 6 ۴ 9۱:0۴ اش گ ۱ 0 ی ٍ | ی ۵ اب سسلی 5 سا ۴ 2 ی مجح [ شتا امد چا ارم مرا د ّ [ ۹ ۰ ی 0 ۰ ۷۰ ی 4 ۰ | 5 ری 0 ها ّ 8 ت ج ه‌ ۱ یج کر ۳ سا _ ۱ 1 چا ۲ 0۳ 5 3 ل ۰ تم 2 ۱ ۱۱۳ -------- صفحهٔ بعد -------- نقشه ۲-۱ تقسیمات یک واحد آبیاری ۰ هکتاری (۳4) به مزارع سم هقی ما مه هو مس سس وچ خیم سس وه . ۱۱ : هولج ی ا ۴۰-۴۱ « ۳-۴2 را اه وان ی ماه یه موم ی سس موی وو شم موی و هس ۵و مس ۵ 1۰ نقشه ۳-۱ شمای تقسیمات یک مزرعه ۱۰۰ هکتاری (۳4-۳3) به قطعات زراعی (11-70) دشکب ۰. ایک .۰ سم مس ۷ کی یی ای ۴9 ۸ ! ۱ 9 2 اخکتار ۱ با سس ما۳ ام مووسفم 9 ۳3-3 یی مس اج مجح ۰ ۹ 4ا -3 را ۱ ی از تا ۰ ششک سمخ ۰ لس که ی ۱ « اس و : هس و ۱ 6 یچ ز سس مهو سر کیک تمس : 3-7 1 ئ 1 | / 4 ر7 ۸ وا - ۴3۵ یا سم 0 - ۴3 یی گ مین 9 ۵7 ی 9 رظ توضیح : ارقام دکر شده فرضی بوده و ابعاد و مساحت مزارع, طول کرتها ( طول نوارها و فاروها ) و به‌طورکلی ابعاد طراحی تغییر می‌یابد. ۱۱۴ 1 أ -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست شماره ۲ - تشکیبلات خدمات بهره‌برداری و نگمهداری ۱ مسایل مربوط به بهره‌برداری و نگهداری شبکه‌های آبیاری و زهکشی در ایران تاکنون موردتوجه جدی قرار نگرفته است. به سبب عدم دسترسی به منابع و ماخذ قابل‌استناد در داخل کشور و به منظور آشنایی با نحوه کار مدیریت شبکه‌های آبیاری و زهکشی سایر کشورها. در پی استفاده از منابع خارجی بررسی لازم معمول شده ونهایتاً قسمتهایی از بخش دوم کتاب «بهره‌برداری و نگهداری شبکه‌های آبیاری و زهکشی» از انتشارات ۸.5.۳.۳ انتخاب و به صورت پیوست شماره ۲ استاندارد " دستورالعمل اجرایی خدمات بهره‌برداری و نگهداری شبکه‌های آبیاری و زهکشی» عیناً ترجمه گردیده است. این قسمتها. مطالب مربوط به: تشکیلات. ساختار مدیریت. رابطه هیئت مدیره و مدیر عامل رشد و پیشرفت کارکنان و سیاست. قوانین و مقررات را در بر می‌گیرد. موارد ذکر شده به عنوان نمونه. نشانگر اهمیت خدمات بهره‌برداری و نگهداری در شبکه‌های آبیاری و زهکشی در سایر کشورهاست. برای حصول به مدیریت مطلوب شبکه‌های آبیاری و زهکشی در امر بهره‌برداری و نگهداری. ضرورت دارد به انتخاب مدیرعامل و اعضای هیأت مدیره و همچنین نحوه انتخاب کارکنان و آموزش آنان توجه لازم معمول و بهاء داده شود. به منظور رسیدن به بهره‌برداری با کارا یی بهینه بایستی روابط کارکنان و نیروهای متخصص در شبکه‌های آبیاری و زهکشی با مدیریت موسسه به صورت انسانی و با ضوابط و مقررات مشخص. تنظیم شده باشد. با این ترتیب انگیزه کار در پرسنل به وجود می آید و با انجام دادن کارهای شایسته به وسیله آنان. پاسخهای مادی و معنوی مناسب داده می‌شود. با رعایت مسایل مدیریتی و ایجاد تفاهم و نظم و انضباط در محیط کار شبکه‌های آبیاری و زهکشی . منافع حاصله به اقتصاد ملی کشور. بسیار بالا تر از هزینه‌های انجام شده برای ایحاد محیط کار با فراهم کردن تسهیلات لازم برای ۱ - ترجمه قسمتهایی از فصل دوم کتاب * 1980 - 525160105 1۳۵1۵86 200 1۳۳1821100 ۵۶ ۱1۵116۵06 هه مادم 0 ۱۱۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۳۲ تشکیلات جارت تکمیل شده موصوف. به عنوان ابزار مفیدی در ار تباطات به کار می‌رود. هر چارت پرسنلی بایستی هر چندوقت یکبار موردتجدیدنظر قرار گیرد و ارتباطات تغییر یافته را نشان دهد. چارت سازمان کوجکتر تعدادی از قسمتهای آن موردنیاز نخواهد بود. ۱-۱-۲ هیأت مدیره انتخاب افراد هیأت‌مد یره از طرف کسانی که سرویس می‌گیرند( مصرف‌کنندگان) از اصول اساسی بهره‌برداری و نگهداری شکه‌های آبیاری و زهکشی است . انتخاب‌کنندگان هیأت‌مدیره در وافع مسئولیت بهره‌برداری موئر و سودمند را به اعضای هیأت مدیره محول می‌نمایند. اولین نیاز هر بهره‌برداری موفق داشتن افراد کاردان و تواناست. این امر بایستی با انتخاب هیأت مدیره‌ای متشکل از بهره‌برداری بهتر در درازمدت تهیه گزارش بهره‌برداری دوران خدمت هر هیات مدیره ضروری است. نتایج عملکرد دوره‌های قبلی هیأت‌مدیره می‌تواند برای رفع مشکلات و اعمال مدیر یت صحیح در دوره‌های بعدی مفید وافع شود. هیأت مدیره بایستی مسئولان ادارات را انتخاب و قوانین لازم برای احرای تصمیمات و مدیریت سازمان را تدوین نماید. هیأت‌مدیره براساس اطلاعات واصله و گزارشهای ارسالی از طرف مدیران و مشاوران اقدام می‌کند. مشاوران وظایف مشاوران در ارتباط با هیأت‌مدیره سازمان بایستی کاملا" مشخص شده باشد. ارتباطات در جارت سازمانی مشخص شده است. بعد از انتخاب مدیران هیأت‌مدیره باید مسئولیت نهایی سازمان را به عهده بگیرد. ۱۱۶ -------- صفحهٔ بعد -------- فعالیتهای هیأت‌مدیره معمولا" مشتمل است بر : ۱- انتخاب مدیران ۲- ایجاد توان مالی ۳- تصویب بودحه سالانه ۴- تدوین سیاستها ۵- بررسی گزارشهای پیشرفت دوره‌ای ۶- تعیین پروژه‌های جدید اعضای هیأت‌مدیره نباید مسایل و مشکلات محلی خودرابه مدیریت تحمیل کنند. هیأت مدیره باید به مدیر احازه دهند که عمّاید و نظریات خود را با آزادی کامل به کار گیرد. مدیر باید فارغ از مسایل و مشکلاتی که بر سر راه او قرار می‌گیرد. قادر به کارکردن باشد. ۲-۱-۳ مدیر عامل اشخاصی که برای سطوح بالای مدیریت انتخاب می‌شوند باید آموزش کافی دیده باشند تا بتوانند مسئولیت محدوده‌ای را که برای بهره‌برداری در اختیار دارند و همچنین سرمایه عظیمی را که در آن هزینه گردیده است به نحو مطلوبی اداره کنند. بعنوان کاهش هزینه‌های جاری نباید مدیر شایسته و با استعداد با حقوق مکفی را با مدیری که دارای توانایی لازم نمی‌باشد ولی حقوق کمتری تقاضا می‌نماید. جایگزین نمود. ۱-۲-۱-۲ رهبری تشکیلات رهبر باید توانایی پذیرش مسئولیت و قابلیت حل مشکلات را داشته و همچنین سخت‌کوش باشد. او باید فداکار . مصمم. قابل اعتماد و دارای اهداف مشخص باشد تا بتواند بر تشکیلات نظارت کند. رهبر باید به اهداف و سیاستهای تشکیلات آگاه و از کیفیت بالایی برخوردار باشد. تا سیاستهای تحمیلی را پذیرا نباشد. او باید هدایت کننده باشد و از انجام دادن مستفیم کارها احتناب کند. ۱۱۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۲-۱-۲ آموزش هر مدیری با دیدن دوره‌های مفید تعلیم و تربیتی و ر اهنماییهای در سطح بالاء با داشتن مقاصد با ارزش در زندگی. تحت تاثیر افکار متضاد قرار نمی‌گیرد و همیشه به طور شرافتمندانه و در راه مستقیم قدم برمی‌دارد. ۲-۲-۱-۲ چهره مردمی مدبر هر چهره مردمی مستلزم داشتن طبعیت انسانی. داشتن علاقه‌ای اصیل و واقعی به مردم. درک خواسته‌های آنان و کمک به تحقق این خواسته‌ها. تمایل به پذیرش مستقیم آنان و در نهایت باید به اندازه کافی با نفس خویش مبارزه و خود را به یک انسان خودساخته تبدیل کند. مع‌الوصف نباید خود را به طور جدی درگیر مسائل جزیی کند. بلکه باید همه حواس خود را معطوف به شناسایی تواناییها و قدرت کاری پرسنل خود کند. همچنین برای حل مشکلات آنان با ملاقات حضوری و حل بیشتر مسایل آنان از طریق دوستانه تاکید ورزد. برقراری ارتباط پرسنل زیردست با مدیر و از طرفی برقراری ارتباط با هیأت‌مدیره یک اصل است و درگیر شدن شخصی مدیر با مسائل پرسنلی از جنبه عاطفی و ۳۲-۱-۳۲ معاون یک معاون خوب. عضوی ضروری است که وظیفه ارتباطی بسیار مهمی را در اجرای عملیات آبیاری و زهکشی برعهده دارد و همان‌گونه که در جارت سازمانی نشان داده شده است. مسئول این پست می‌تواند دارای سمت دیگری نظیر معاون هیأت‌مدیره و یامعاون مدیر. عضو هیأت‌مدیره. مسئول مالی و حتی در سازمانهای کوچک. احتمالا" مسئول جمع آوری حقابه‌ها نیز باشد. همچنین متصدی این پست. وظایف مربوط به تهیه خلاصه مذاکرات جلسات و مصوبات هیأت‌مدیره و انجام دادن مکاتبات اداری و سایر مسئولیتهای ارتباطی و بالاخره نگهداری صور تجلسات را برعهده داشته باشد. ارزیابی عملیات اجرایی و برنامه‌ریزی عملیات آینده ضروری است. تهیه گزارشهای مالی و روشهای دقیق ۱۱۸ -------- صفحهٔ بعد -------- ۴-۱-۲ مشاور حقوقی وکیل باید در مورد مدارک و شواهدی که مسئولیت دفاع آنها را بر عهده گرفته است با اعضای هیأت مدیره و مدیر تفاهم کامل داشته باشد. وکیل نباید به میل خود تصمیماتی که تداخل با وظایف مدیریت دارد اتخاذ نماید و برای انجام دادن مشاوره و ر اهنمائیهای روزانه به منظور مقابله با گرفتاریهای قانونی باید کاملا" در دسترس باشد. ۵-۱-۲ کارکنان موفقیت هر سازمان بستگی به وجود کارکنان لایق. ماهر و با انگیزه فداکاری دارد. کارکنان تر جیحاً باید تازه‌کار در برنامه‌های آموزشی آنها را در این امر باری و تشویق کرد. تشکیلات هر سازمان ممکن است خیلی متغیر باشد و این امر تاثیری بر روابط صحیح فیمایین هیأت‌مدیره . مدیرعامل. مدیران و کارشناسان نخواهد داشت. چارت سازمانی نمودار تشکیلاتی یک سازمان و نحوه ارتباط قسمتهای مختلف آن را نشان می‌دهد که هریک از وظایف بر حسب وسعت سازمان می‌تواند به وسیله افراد و یا افراد متعدد و همجنین کارشناسانی که در جارت مذکور نشان داده نشده است. اداره گردد. کادر اداری باید به طور اصولی کلیه عملیات را به صورت صحیح پشتیبانی کند. تامین پرسنل باید متناسب با نیازهای برنامه‌ریزی شده بودجه و نهایتاً براساس نیاز واقعی و توان مالی سازمان باشد. برای پردازش و تجزیه و تحلیل آمار و اطلاعات که از عوامل اساسی در اکثر سیستمهای آبیاری و زهکشی هستند. نباید از به‌کارگیری پرسنل موردنیاز و عقد قرارداد برای انجام دادن این گونه خدمات چشم‌پوشی نمود. کلیه سوابق به وسیله پرسنل دفتری نگهداری خواهد شد و نحوه نگهداری آن باید حداقل از سوی مسئولان سازمان تعیین گردد. زیرا صرفه‌جویی در هزینه‌های اداری موقعی قابل حصول خواهد بود که آمارهای باارزش گذشته نگهداری شود و به موقع برای تجزیه و تحلیل لازم در دسترس قرار گیرد. ۱۱۹ -------- صفحهٔ بعد -------- حَ : ۹ ۱ ۳ بایگانی سازمان باید با استفاده از تکنیکهای مدرن ایجاد و کلیه نقشه‌های همچون ساخت ‏ شبکه در آن نگهداری گردد و پذیرش این امر که یک معاون و یا مسئول بایگانی سعی در حفظ آمار و اطلاعات فیزیکی در ذهن خودکند و برای همیشه این پست را منحصر به خود نماید. مردود است. به منظور اجرای صحیح و حفظ ارتباط دائمی با آبیار. سرمیراب و سایر افراد سرویس‌گیرنده همکاری معقول کادر دفتری ضروری است. برای اداره سازمانهای کوچک ممکن است یک یا دو نفرکافی باشد؛ ولی در شرکتهای بزرگتر به پرسنل بیشتری به منظور ایجاد هماهنگی با فعالیتهای روزانه نیاز خواهد بود. برای کاهش کادر پرسنلی در برخی از این‌گونه شرکتها از برنامه‌های کامپیوتری و سایر لوازم الکترونیکی برای ثبت آمارهای خود استفاده می‌کنند. ۲-۵-۱-۲ اصول فنی بهره‌برداری و نگهداری صحیح شبکه‌های آبیاری و زهکشی به کارگیری پرسنل فنی کافی را نیاز دارد. تامین نیازهای استخدامی باید پرسنل مهندسی را به ویژه در مواردی که نیاز به کارهای ساختمانی است . شامل گردد. برای اخذ تصمیمات ضروری و مقطعی مسائل فنی. استفاده از مشاوران ورزیده به منظور تقویت کادر تمام‌وقت در موردتوجه قرار گیرد. سازمان باید افراد لایق و شایسته را برای انجام دادن وظایف مستمر خود در همه گروهها به کار گیرد. بازده اقتصادی همه‌جانبه با استفاده از مشاوران در زمان اوج فعالیتهای سازمان و همچنین برای طرحهای خاص انجام خواهد گرفت. یک مدیر باتجربه و متخصص پس از بررسی محدوده عملیاتی و تجزیه و تحلیل آنها می‌تواند روشهای اصلاحی باارزشی را در این زمینه توصیه نماید. ۶-۱-۲ عملیاتن صحرایی به منظور توزیع منظم آب و ایجاد تسهیلات زهکشی با به کاراندازی پمپ و سازه‌های دریچه‌دار نیاز به پرسنل است. برای بهره‌برداری از مخازن به منظور کنترل سطح آب با استفاده از تحهیزات کنترل از راه دور استخدام سرپرست دائمی ضروری است. لیکن برای مراقبت مستمر از آبراهه‌ها و انجام دادن تمهیدات روزانه استفاده از خدمات افراد گشتی نیز الزامی است. ۸٩ 1‏ - | ۱۳۰ -------- صفحهٔ بعد -------- نیز نامیده می‌شود. ارائه کنند. سرمیرابها کاملا" با فعالیتهای مستقیم سرآبیاران و درک سریع گزارشهای آنها که با پیشرفت فعالیتهای احرایی دائماً تغییر کند. آشنا هستند. در بسیاری از سستمها. سرپرست ممکن است با استفاده از متصدی این پست در مفیاس وسیع‌تر با آگاهی همه‌جانبه از نیازها و فرصتها می‌تواند عملیات بهره‌برداری را اصلاح کند؛ به نحوی که حداکثر خدمات را ارائه و متناظراً تلفات آب را به حداقل کاهش دهد. سرآبیاران و میرابها به افرادی گفته می‌شود که تحویل آب و مراقبت آبراهه‌ها را کنترل می‌کنند. این افراد برای موفقیت عملیات بهره‌برداری هر پروژه حنبه حیاتی دارند. سرآبیار مرتبط اصلی شرکت با بهره‌برداران است. بنابراین او فردی مهم در روابط عمومی شرکت است؛ زیراعلاوه بر توزیع آب. مسئولیت بازرسی و ایجاد تسهیلات برای انتال آب در شرایط مطمئن را بر عهده دارد. به عنوان یک معیار کلی. معمولا" هر سرآبیار به تنهایی می‌تواند بین ۲۰۰۰ تا ۳۰۰۰ هکتار از اراضی را به طور مستقّل اداره کند. بدیهی است که این امر به طول مسافت و تعداد تاسیساتی که باید کنترل کند. بستگی خواهد داشت. نگهداری هر سیستم آبیاری و زهکشی وظیفه‌ای است که نباید درمورد آن سهل‌انگاری شود. ایجاد یک سیستم خوب. بدون فراهم کردن پرسنل. وسایل و مصالح موردنیاز برای نگهداری آن برای شرایط بهره‌برداری درجه یک. نمی‌تواند هرز. رشد جلبکها و یا تخریب شبکه ناشی از سایر عوامل است. پرسنل موردنیاز ممکن است شامل: اپراتور تجهیزات و کارگران ماهر و غیرماهر باشد. درجایی که افراد عملیات نگهداری دو نفر و یا بیشتر باشند. یکی از آنها باید سرکارگر و یا مباشر باشد. در سازمانهای بزرگ. هریک از مباشران عملیات نگهداری. ممکن است بخش وسیعی از تاسیسات بهره‌برداری را همراه با پرسنل موردنیاز برای عملیات بهره‌برداری و نگهداری متناسب با آن در اختیار داشته باشد. موفقیت هر برنامه نگهداری به منظور پیشگیری از بروز مشکلات به میزان قابل‌ملاحظه‌ای به افرادی بستگی خواهد داشت که برای تعمیرات . بازرسی شبکه و بررسی مجدد گزارشها به کارگمارده می‌شوند. به خصوص بازرسها باید ۱۳۱ -------- صفحهٔ بعد -------- آگاه به مسائل بهره‌برداری و ابنیه موردبازرسی باشند. آنها باید عملیات بازرسی را به‌طور جامع انجام و جزییات را به طور کامل موردتوجه دقیق قرار دهند. تشکیلات نگهداری متنوع است و باید بر حسب نوع کارهای تکمیلی موردنیاز برنامه‌ریزی شود. در پروژه‌های کوچک تنها یکی از کارکنان شبکه در طول فصل بهره‌برداری موردنیاز است و بر حسب مورد. پرسئل بهره‌برداری در خارج از فصل آبیاری می‌توانند در امر نگهداری مورداستفاده قرار گیرند. در جایی که بتوان این روش را اعمال کرد. مزایا و صرفه جوییهای کاملا" مشخصی در ارتباط با کاهش هزینه عملیات بهره‌برداری و نگهداری حاصل می‌شود. در یک سازمان متمرکز. پرسنل اداری کمتر از انجچه که برای راه‌اندازی اداره چندین سیستم منفرد کوچکترلازم است مورداحتیاج خواهد بود و در نتیجه هزینه کمتری نیز خواهد داشت. زیرا وسایل لازم برای مجموع عملیات نگهداری سیستم آبیاری و زهکشی ممکن است به طور مشترک در چندین ناحیه که زیر نظر یک مدیر کنترل می‌گردد. به کارگرفته شود. در غیراین صورت چون این گونه وسایل برای کارهای ویژه‌ای مورداستفاده قرار می‌گیرند. بنابراین اگر تنها برای انجام دادن کار در محدوده‌های کوچکی اختصاص یاید. در اکثراوقات بدون استفاده خواهد ماند. ۸-۱-۲ روابط عمومی منظور از ایجاد هر تشکیلات آبیاری با زهکشی ارائه خدمات به بهره‌برداران است. فعالیتهای متعددی به روابط عمومی مربوط می‌شود. ولی هیچ یک مهمتر از انجام دادن وظیفه و رفتار کارمندان نیست. لازم است که کارمندان از اهمیت نقش خود درتشکیلات آگاه باشند. دوره‌های آموزشی برای اعضای جدیدموجب می‌شود تاآنان رادر شناخت بروز اختلاف مرتبط با منافع شرکت یاری نماید. در برنامه‌ریزی برای بهره‌برداری از جریان آب و پمپاژ زهابها بایستی ایجاد روابط صمیمانه را در درجه اول اهمیت قرار دارد. کارمندان به هنگام اعلام محدودیتها و یا قطع حریان آب بایستی مراتب را به بهره‌برداران به طورآگاهانه و مودبانه اظهار کنند. ۹-۱-۳۲ ایمنی اطلاع از مواردی که اطمینان خاطر ایجاد می‌کند. برای بهره‌برداری موفق ضروری است. هرگونه احتیاط منطقی برای جلوگیری از حوادث لازم خواهد بود.یکی از بهترین روشها برای بحث درباره اطمینان بخشی. تشکیل جلسات هفتگی و مداوم است. در این جلسات مدیر, مطالب موردنظر را به صورت خلاصه و کوتاه همراه با بحث و نمایش (سمعی و بصری) به کارکنان خود آموزش می‌دهد. با این ترتیب بر اهمیت و لزوم آگاهی پرسنل ستادی از ارزشی که تشکیلات برای آنها و اهمیتی که برنظریات آنها قائل می‌شود. تأکید می‌گردد. ۱۳۲ -------- صفحهٔ بعد -------- کلیات هر سیستم آبیاری و زهکشی را می‌توان یک ساختار اجتماعی برای انجام دادن یک کار فیزیکی درنظر گرفت. اگر قرار باشد این چارچوب اجتماعی به نحوه موثری ارائه خدمات کند. بایستی روحیه‌ای مردمی و مدیریت موثری بر آن حکمفرما باشد. عدم توفیق در اداره شبکه. ممکن است ناشی از وجود انگیزه منفی در مردم. تجهیزات و سیستم فیزیکی در حال تخریب. پایین بودن سطح روحیه. تغییرات و جابه جایی یک پرسنل و اختلاف نظریات موثر و نیل به اهداف با روشهای مردمی در سازمانهایی تحقمّق می‌یابد که اعضای هیأت‌مدیره احساس نمایند که به آزادی می‌توانند . برای متقّاعد کردن. با دیگران بحث کنند و زمینه پذیرش تصمیم اکثر یت را بدون بروز اختلافات بیشتر داشته باشند. اعتماد عمومی مردم در مورد هیأت مدیره محلی زمانی به‌وجودمی آید که مسائل مهم و قابل تفسیری قبل از رای‌گیری در هیأت مدیره کاملا" تفهیم شود و معانی کلمات برای اعضا کاملا" روشن شده باشد. ۱-۲-۲ مسئولیتهای هیأت‌مدیره ساختار مدیریت برمبنای هیأت‌مدیره قرار دارد. اعضای هیأت‌مدیره بایستی کاملا" با اهداف سازمان آشنا باشند و درموارد مقتضی صاحبان سهام بایستی عضو هیأت‌مدیره باشند. آنها باید مایل به صرف وقت لازم و قادر به انجام دادن کار با سایر اعضای هیأت مدیره‌به صورت یک تیم باشند. یک عضو ذی صلاح هیأت‌مدیره در جهت پیشبرد و موففیت سازمان. برخورد مناسب را ترویج خواهد کرد. به نحوی که به پیشنهادهای جدید ترتیب اثر بدهد و تغییراتی را که موجه به نظر می‌رسد. قبول نماید و لازم است برای تصمیم گیری در جهت تامین مصالح عموم کاملا" بی‌طرف باشد و نباید تحت تاثیر مسایل غیرمربوط به کار سازمان قرار گیرد. هریک از اعضای هیأت مدیره مسئول نظریات و عملکرد خود و همچنین اقدامات مدیرعامل و سایر اعضای هیأت‌مدیره در ار تباط با احکام. مواد قراردادهای دولتی و مطابقت آن با آیین‌نامه‌های شرکت است. برای بهره‌برداری موفق تنها اعضای هیأت‌مدیره مسئول مستقیم در مقابل افراد ذی نفع‌اند. بنابراین بایستی مدیریت خوبی را فراهم کند. مهم آن است که مدیران تشخیص دهند که اختیارات آنها به وسیله قانون محدود می‌شود و آنها هیچ قدرتی ندارند. مگٌر تصمیماتی که در حلسات هیأت‌مدیره اتخاذ می‌گردد. ۱-۱-۲-۲ خط مشیها مهمترین وظیفه هیأت‌مدیره تدوین خط مشیها به انضمام تعیین اهداف کلی است. هیأت‌مدیره باید درک روشنی از ۱۳۳ -------- صفحهٔ بعد -------- وظایف و فعالیتهای خود داشته باشد و مسئولیتهای عمده اعضای هیأت مدیره, مدیران و مشاوران بایستی به تفکیک از طرف هیأت مدیره مشخص گردد. آنها باید نحوه ار تباط خود را نیز با مردم مشخص کنند. این گونه سباستها و خطمشیهای اساسی بایستی در یک مجموعه مشتمل بر فهرست گردآوری گردد. توصیه‌ها و پیشنهاهای مدیریت که در این مجموعه منعکس می‌شود. باید نشئت گرفته از عقاید آزادانه اعضاء. مشاوران و هیأت‌مدیره باشد. این امر با ید در شرایط عادی و به دور از بحران انجام گیرد. از آن پس آیین‌نامه‌های اجرایی و قوانین پایه باید از سوی هیأت‌مدیره تهیه گردد. این آیین‌نامه‌ها. قوانین. مقررات. نظریه‌ها و سایر موارد مشابه و همچنین برنامه اجرایی مصوب به عنوان مقررات رسمی موسسه تلقی می‌ شود. مواد مهم آیین‌نامه اجرایی برای عملیات آبیاری ممکن است شامل: حداقل مساحت تحت‌پوشش. زمان آبیاری. مقدار و روشهای تحویل آب . اندازه گیری تلفات . خاتمه آبیاری . نرخها و ... استفاده از تسهیلات ناحیه و هزینه‌های سرمایه‌ای از اهداف سازمان باشد و همجچنین برای زهکشی ممکن است شامل: محدودیبت حریانهای ورودی. سطح بهینه آب و تمیز کردن زیرپلها در محدوده عملکرد کانالها باشد. بد ین تر تیب مد یر یت تحت ر اهنماییهای مندرج در آیین‌نامهه اجرایی می‌ تواند به موثرترین روشها و سیاستهای بهره‌برداری دست یاید. الف - قوانین ذی نفع. تیپ قوانینی که بعداً موردبحث قرار می‌گیرد به این مفهوم خواهد بود. ب - آیین‌نامه‌ها سیاستهای مدون برای راهنمایی‌و تضمین منافع کارمندان آیین‌نامه نامیده می‌شود. اینها مواردی از خط مشی هستند که از سوی هیأت‌مدیره تدوین شده است و گاهگاهی به منظور ایجاد هماهنگی با مدیر و شاید باگروه کارگران نیاز به تغییرات داشته باشد. قوانین و مقررات باید کاملا" مشخص و صریح و عاری از ابهام باشد. ۲-۱-۲-۲ انتخاب مدیر انتخاب مدیریکی از مسئولیتهای اولیه هیأت‌مدیره است. این امر مهم است که مدیر با بیانی واضح از اختیارات و مسئولیتهایی که به او محول شده است. مطلع گردد. همجنین هیأت‌مدیره ممکن است در تهیه محموعه‌ای از ۱۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳-۱-۲-۲ گزارشها بررسی و تصویب هرگونه اقدام بر روی گزارشهای واصل شده وظیفه دائمی هیأت‌مدیره است. گزارشهای دوره‌ای مدیر و گزارشهایی که برحسب نیاز از مشاوران خواسته می‌شود. باید به دقت موردمطالعه قرار گیرد. این گزارشها بایستی برای تصویب یا تجدیدنظر در اقدامات پیشنهادی و با برای تایید اقداماتی که در چارچوب خط مشی به وسیله هیأت‌مدیره تهیه شده است . در جهت تامین اهداف و برنامه‌های بلندمدت مورداستفاده قرار گیرد. این گزارشها باید از دیدگاهی وسیع و همراه با جزییات تهیه گردد؛ به نحوی که هیأت‌مدیره بتواند در موارد زیر برآن اساس تصمیم‌گیری نماید: ۰ از اقدامات غیرمجاز جلوگیری نماید. پیشرفت کار را در مناطق کلیدی عملیاتی مشخص کند. محل کارهای علاج بخشی موردنیاز به منظور ممانعت جدی از انحرافات تعیین گردد. ۰ اقدامات خلاف بودحه را بسنحد. ۰ اقدامات خلاف طرحهای طولانی مدت را بسنجد. ۰ به تنهایی مسئول تصمیمات سیاسی و با قانونی باشد. هیأت‌مدیره باید نوع گزارشها و ارزیابیهای موردانتظار خود را مشخص کند. به عنوان مثال مدیر بایستی براساس جزییات تعیین شده از طرف هیأت‌مدیره برای گزارشها اظهارنظر و گزارش خود را تهیه کند. در سایر موارد ضروری مدیر ضمن تبادل‌نظر. مراتب را طی گزارش جداگانه‌ای به هیأت‌مدیره تسلیم کند. پس از گردآوری دقیق مسایل, گزینه‌هایی را برای هر مورد تعیین و همراه با تجزیه و تحلیل کافی. پیش‌بینی پیامدهای ناشی از اقدامات ممکنه را ارائه خواهد کرد. در این فرآیند هر مدیریت موثر در هریک از موارد. پیشنهادهای خود را باتوجه به خواسته‌های هیأت‌مدیره و یا به نحوی که مقتضی باشد. ارائه می‌کند. ۴-۱-۲-۲ روابط با افرادی که به آنها ارائه خدمات می‌شود برقراری و حفظ مناسبات با بهره‌برداران به عنوان یک وظیفه اصلی در ایجاد رابطه مردمی برای اعضای هیأت‌مدیره و همچنین کارکنان و متخصصین است. اعضای هیأت‌مدیره بایستی به خوبی در مقابل اقدامات انجام شده به وسیله مدیریت در مقابل شکایات واصله احساس مسئولیت نماید. تماسهای فیمابین اعضای هیأت‌مدیره و افراد شاکی که از کانالهای مناسب انجام می‌گیرد. می‌تواند منبع اطلاعاتی خوبی برای موثر بودن سیستم بهره‌برداری باشد. شکایات می‌تواند به طور مستقیم به هریک از اعضای هیأت‌مدیره ۱۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ارائه شود و بخش مدیریت بهره‌برداری بایستی پس از دریافت رسمی آن را موردتوجه قرار دهد. علاوه بر ارائه شکایات به مدیر و با تر جیحاً رجوع شاکی با اعمال ترفندهای مناسب به کارمندان و قبل از اینکه شکایت در مقابل هیأت‌مدیره مطرح شود. مدیر ممکن است به طور جداگانه از شاکی برای طرح سئوال خود دعوت به عمل آورد. اکثر شکایتها تخطی از قوانین موجود را مطرح می‌نماید و گاهگاهی عملا" مواردی پیش می‌آید که حل آنها منوط به تغییر و یا افزودن مواردی به قوانین در جهت تکمیل آن می‌شود. ۵-۱-۲-۲ حمایت از اقدامات اکثریت یکی از اصول اساسی در هر جامعه براساس آرای مردم. حمایت از عقماید اکثریت است. اگرجه در مواردی وسوسه مخالف عمل کردن در هریک از اعضاء هیأت‌مدیره ممکن است قوی باشد؛ ولی هر عضو شایسته هیأت‌مدیره حتی اگر در ترغیب دیگران به پذیرش نظریات خود موفق نباشد. بایستی خود را با نظریات اکثریت مطابقت دهد. ۳-۲ رابطه هیأت‌مدیره و مدیرعامل ۱-۳-۲ تفکیک وظایف روابط بین هیأت‌مدیره و مدیرعامل باید صمیمی و در ارتباط با کار باشد. مدیر درحالی‌که در چارچوب خط مشی و دستورهایی که به وضوح مشخص شده. عمل می‌کند. حدود اختیارات خود و محدوده اختیارات هیأت‌مد یره را کاملا" اولین و مهمترین گام در حهت ایحاد تفاهم واضح بین مدیران و بخش مدیریت. سندیت دادن به وظایفی است که به و سیله هریک از آنها باید به مورد اجرا گذاشته شود. در شرح اختبارات و مسئولیتهایی که از طرف هیأت مدیره به رسمی در شرح اختیارات و مسئولیتها منظور شود. به شرح زیر است : _ ذخیره‌سازی. تنظیم‌و توزیع آب تامین شده برای آبیاری . جمع آوری و هدایت زه‌آبها و ذخیره آبهای مازاد پراکنده - بهره‌برداری و نگهداری تاسیسات و تجهیزات - نگهداری حسابها و آمار تهیه و ارائه خدمات سالانه به هیأت‌مدیره - آشنایی با برنامه‌های روابط عمومی و هدایت آن - مدیریت و نگهداری داراییهای واقعی ۱۳۶ -------- صفحهٔ بعد -------- ایحاد و هدایت تشکیلات بهره‌برداری - هدایت روزانه عملیات بهره‌برداری رابطه بین مدیرعامل و هیأت‌مدیره باید برمینای احترام متقابل باشد. بعد از تفویض مسئولیتهای معین به مدیرعامل هریک از اعضای هیأت‌مدیره باید به قضاوت او اعتماد نشان دهند و همچنین اجازه تصمیم‌گیری مستقل و انتخاب روش را به او بدهند. مدیرعامل هم باید متقابلا" به هیأت‌مدیره و هریک از اعضای آن احترام بگذارد و به سیاستهای موثر اتخاذ شده از طرف هیأت‌مدیره ارج بنهد و باید توجه داشته باشد که اعضای هیأت‌مدیره مسئولیت نهایی موفقیت با شکست عملیات را در ناحیه بر عهده دارند. مدیرعامل هرگز نباید به خود اجازه دهد که صریحاً با سیاستهای اعلام شده هیأت‌مدیره مخالفت کند. هنگامی که او احساس می‌کند که دلیلی برای تغبیر خط مشی وحود دارد. باید هیأت‌مدیره را برای این تغییرات ترغیب کند و اگر آنها موافقت نکردند. او باید خود را با خواستهای هیأت‌مدیره تطبیق دهد و یا استعفا کند. برخی از سیاستهای هیأت‌مد یره از مسایلی منشاء می‌گیرند که دربدو امر از طریق کارکنان به نظر مدیرعامل رسیده است و سپس در صورت لزوم در هیأت‌مدیره مطرح می‌گردد. درصورتی‌که این گونه مسایل از طریق سیاستهای اتخاد شده حل نشود. مدیرعامل باید این مسائل را همراه با ارائه راه‌حلها در هیأت‌مدیره مطرح کند. مدیرعامل باید اختیارات اجرایی برای نظام بهره‌برداری راکه به او تفویض شده است. برای بخش مدیریت بهره‌برداری اعمال کند. هیچ یک از اعضای هیأت‌مدیره نباید با پرسنل تحت سرپرستی مدیرعامل تماس مستقیم برقرار کند و حالت عکس آن نیز صادق است. به هر حال این موضوع مغایرتی با ضرورت انجام دادن بازرسیهای به موقع که براساس گزارشهای رسیده انجام می‌شود. نخواهد داشت. مفاد هریک از صورتجلسات و یا نقطه نظریات مصوب هیأت‌مدیره بایستی برای اجرا ابلاغ گردد. ۲-۳-۲ ار تباطات برقراری ارتباط صحیح درحدی است که نمی‌توان با یک بیان ساده از آن گذشت. معمولا" طرحهایی را می‌توان در هیأت‌مدیره مطرح کرد که قبلا" زمینه آشنایی هیأت‌مدیره در مورد آن فراهم شده و توجیهات فنی نیز انجام شده باشد. ۱۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- مع الوصف گاهگاهی لازم است که مدیرعامل با دادن یادداشتی تغییرات طرح. همجنین حوادث غیرمنتظره و یا سایر مطالب مهم را از طریق نامه غیررسمی . مکالمه تلفنی یا ملاقات شخصی, اعضای هیأت‌مدیره را در جریان قرار دهد. اسناد قابل‌استناد خواهد بود. سهل‌الوصول بایستی برای اصلاح روشهای ارتباطی و تصحیح تکنیکها به منظور مبادله موثر اطلاعات استفاده گردد. ۴-۳-۲ آموزش مدیریت درک اصول و مبانی مدیریت برای مدیران ضروری و برای اعضای هیأت‌مدیره مفید است. به منظور پیشرفت‌در اصول مدیریت ممکن است اعضای هیأت‌مدیره تشخیص دهند که آموزش برخی روشهای جدید ارزشمند است و در امر بهره‌برداری و نگهداری کمک موْئری می‌کند. بازدید و ایجاد رابطه صمیمانه با اعضای هیأت‌مدیره سایر موسسات و اطلاع از مسائل و مشکلات آنها و نحوه برخورد با مسائل و چگونگی رفع آنها بسیار ارزنده است. ۵-۳-۲ برنامه‌ریزی آینده همان طور که قبلا" نیز اشاره شد. برنامه‌ریزی اولین کار بخش مدیریت است. هیأت‌مدیره و مدیرعامل بایستی دائماً فعالیتهای آتی در ارتباط با بهره‌برداری, نگهداری و عملیات ساختمان را برنامه‌ریزی و به موقع تجدیدنظر کند. ۱-۵-۳-۲ برنامه‌ریزی بهره‌برداری موقع آب به مصرف کنندگان در زمان مطلوب و متناسب با نیاز است. به نحوی که بهترین بازده را داشته باشد . تحفق این امر نیازمند زمانبندی و اعمال کنترل مناسب است. اجتناب ناپذ یر است. وحود داشته باشد. ۱۳۸ -------- صفحهٔ بعد -------- بهره‌برداری سیستم زهکشی نیز بایستی به همین روش انجام شود.اساس برنامه‌ریزی باید برپایه منافع بهره‌برداران گذاشته شود و آنان را قادر سازد تا آب اضافی را قبل از ایجاد خسارت از زمین خارج سازند. موسسه. مسئولیت پیش‌بینی ظرفیت مناسب در سیستم کانال و مخزن را برای تعدیل رواناب اضافی بر عهده دارد و در صورت امکان بایستی از دفتر پیش‌بینی وضعیت جوی. برای تخمین میزان آبهای ورودی و پایین‌آوردن به‌موقع سطح آب مخزن. قبل از ورود جریانهای سطحی. اقدام نماید. هر موسسه با صلاحیت بالا برای تهیه گزارشها بارندگی برای شبکه خود. از داده‌های آماری ایستگاههای مجاور نیز استفاده می‌کند. صاحبان زمین با گزارش کردن میزان بارندگیهای سنگین محلی می‌ توانند در کارایی عملیات بهره‌برداری کمک موثری نمایند. پرسنل کلیدی عملیات بهره‌برداری . بایستی قبل از شروع عملیات بهره‌برداری به موسسه جدید آورده شوند. این موضوع به آنان فرصت می‌دهد که با پدیده‌های سیستم و مشخصات آن آشنا شوند و فرصت کافی نیز برای تدوین جزییات برنامه‌ها و ر اهنماییهای بهره‌برداری پیدا کنند. برنامه برای تنظیم مخازن و متدهای بهره‌برداری شامل: قوانین موجود و بالقوه مربوط به آب. قوانین ایالتی . پیمان‌نامه‌ها. عهدنامه‌ها و سایر تعهدات از قبیل: توافقهای منعقده با سایر موسسات در مورد کنترل سیلاب. حفاظت از ماهیگیری و حیات وحش و توسعه تاسیسات تفریحی است. کارمندان مسئول بهره‌برداری بایستی با عملیات بهره‌برداری برنامه‌ریزی شده آشنا شوند و مقررات و یا راهنماییهای لازم در امر بهره‌برداری را تدوین کنند تا از رسیدن به هدفهای مربوط در تاسیسات مطمئن شوند. ضوابط برنامه عملیات بهره‌برداری باید برای پرسنل شاغل در تاسیسات بهره‌برداری مشخص باشد و این ضوابط ۲-۵-۳-۲ کیفیت آب این موضوع در مدیریت پروژه‌های آبیاری و زهکشی از اهمیت شایانی برخوردار است. و به غلظت کود و سموم باید توجه خاصی معطوف شود. طبقه‌بندی سایر مصارف نظیر: مصارف آب شهری, ماهیگیری. حیات وحش و مصارف ۳-۵-۳-۲ برنامه‌ریزی نگهداری نگهداری مناسب تاسیسات نیاز به آزمایشهای پیوسته و مستمر و داشتن برنامه تعمیر و تعویض به موقع دارد. مدیر ۱۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- باید لیست جاری کلیه تاسیساتی راکه نیاز به تعمیر دارد و همچنین کارهایی که بهره‌برداری را در شرایط موثر قرار می‌دهد. در دست داشته باشد. در مواردی که این تعمیرات هزینه‌های سنگینی را دربرداشته باشد. قیمتها باید برای تایید در اختیار هیأت‌مدیره قرار گیرد. در برنامه نگهداری باید برنامه منظمی به منظور بازسازی ابنیه و تعمیر تاسیساتی که به لحاظ فنی کارایی جندانی ندارند. وجود داشته باشد. در مواردی که نگهداری و بازسازی با میزان اعتبارات موجود برای بهره‌برداری و نگهداری شبکه همخوانی مالی نداشته باشد. کار بایستی براساس اولویت تعمیرات ضروری و اهمیت کارها برنامه‌ریزی شود. برنامه و اعتبارات مربوط به کار باید به وسیله مدیرعامل تهیه و تدوین شود و به تصویب هیأت‌مدیره برسد. هر سیاست مالی مطلوب معمولا" بخشی از اعتبارات را برای شرایط اضطراری و احتماللات قابل ووع منظور می‌نماید. هر هیأت مدیره دوراندیش برای کنترل. هزینه‌های هر قسمت را به حداقل آن سوق خواهد داد. ۶-۳-۲ مسئولیتهای مدیرعامل اولین مسئولیت مد پرعامل به اجرا درآوردن مقررات وضع شده به وسیله هیأت‌مدیره و بهره‌برداری از سیستم در چارچوب خط مشی تعیین شده از طرف هیأت‌مدیره است. هیأت‌مدیره در کارهایی که زیر نظر مستقیم خود دارد بایستی با مدیرعامل مسئولیت مشترک داشته باشد. حتی در مواردی که مدیرعامل مهندس نیز باشد. درصورتی که پیشنهادهای افراد غیرفنی دربرگیرنده منافع موسسه مسئول بهره‌برداری و نگهداری باشد. نباید در قبول آن تردیدی به خود راه دهد. نمونه‌فهرست مصوبات هیأت‌مدیره در ار تباط با وظایف مدیرعامل شامل موارد زیر است : ۱-۶-۳-۲ برنامه‌ریزی تدوین اهداف و سیاستهای توصیه شده به هیأت‌مدیره با همکاری پرسنل - تدوین و ارائه برنامه‌های کوتاه‌مدت و طویل‌المدت در ارتباط با مسائل مالی و سیاستهای بهره‌برداران آب به کمک هیأت‌مدیره و با همکاری پرسنل - تهیه و ارائه برنامه کار سالانه و اعتبارات موردنیاز به هیأت‌مدیره با همکاری پرسنل - تهیه طرح و توسعه آن در قالب برنامه‌ای جامع و مطمئن ۱۳۰ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۶-۳-۲ سازماندهی - تحدیدنظر در مقاطع زمانی منظم درباره کلیه فعالیتهای سازماندهی منطقه و پیشنهادهای تغییرات آن در جهت ۲-۶-۳-۲ پرسنلی - تعمیم استانداردها و معیارها به منظور به کارگیری نیروهای جدید. استخدام و ارتقای پرسنل - انتخاب. مصاحبه. آشنایی . دعوت مجدد و اخراج پرسنل استخدام شده - تهیه و ارائه برنامه سیستماتیک در زمینه دستمزد و حقوق رده‌های مختلف شغلی به هیأت‌مدیره برای تصویب - ارزشیابی پستهای جدید و ارزیابی مجدد پستها به هنگام تغییرات اساسی در مسئولیتها - ارزیابی دوره‌ای برای تشخیص شایستگی پرسنل و کمک در جهت بهبود و ارتقای آنها - تهیه و تدوین و بهنگام کردن وظایف پرسنل دائمی - برنامه‌ریزی پرسنلی, انجام دادن امور اداری, فعالیتهای فنی و یا اجرای عملیات مصوب بایستی با توجه به مر خصیها. معذوریتها. تعطیلات و سایر امتیازات و مزایای شغلی مصوب هیأت‌مدیره انجام گیرد. - هدایت فعالیتهای روزانه منطقه - هدایت بهره‌برداریهای منطقّه برطبق هدفها و خط مشیهای وضع شده - تجدید احکام نمایندگی براساس مسئولیتها و اختیارات به همکاران در سطح مدیریت در محدوده اختیارات تفویض شده از طرف هیأت‌مدیره - تعیین جانشین در زمان غیبت مدیرعامل به منظور انجام دادن وظایف - هدایت و سوق افکار عمومی در جهت برنامه‌های مصوب بهره‌برداری ۵-۶-۳-۲ امورمالی - انجام دادن هزینه‌های سرمایه‌ای براساس بودجه مصوب - سرمایه‌گذاری یا تجدیدنظر در سرمایه‌گذاریهای ناحیه‌ای براساس رهنمونهای هیأت‌مدیره ۱۳۹۱ -------- صفحهٔ بعد -------- - تدارکات و خرید وسایل طبق اختیارات محوله ۶-۶-۳-۲ گزارشها - تهیه و ارائه گزارشهای دوره‌ای و اختصاصی به هیأت‌مدیره برای انطباق عملیات بهره‌برداری با هدفها. خط مشیها و برنامه‌های مصوب - تهیه و ارائه گزارشهای دوره‌ای و اختصاصی (شامل: گزارشهای سالانه حسابداری ) به هیأت‌مدیره درخصوص دریافتها. پرداختها و تراز مالی - نگهداری صورت‌وضعیت مالی دقیق از سرمایه. دارایی و اموال موسسه و تهیه وارانه گزارشهای دوره‌ای به هیأت‌مدیره ارائه گزارش مسایل حل نشده به هیأت‌مدیره - ارائه گزارش دوره‌ای از خدمات شایسته کارکنان به هیأت‌مدیره وظیفه مدیر ارتمّای کیفی کارکنان است. از آنجایی که آنها انجام دهندگان‌کارند. لذا انتخاب. آموزش و هدایت آنان از مهمترین وظایف هر مدیر است. ۸-۳-۲ شرح وظایف ۹-۳-۲ استانداردهای کار برای اطمینان کامل در تامین کارایی هر چه موثرتر عملیات بهره‌برداری . برنامه‌ها و ر اهنماییهای ویژه‌ای علاوه‌بر آنجه ۱۳۲ -------- صفحهٔ بعد -------- که در ضوابط و مبانی طراحی ذکر شده. موردنیاز است. جنین محموعه‌ای بایستی شامل: دستو رالعملهای مربوط به احکام قضایی . پیمان‌نامه‌ها. مسایل حفوقی سایر افراد ذی‌نفع. کنترل سیلاب و باتوجه به کلیه شرایط و نیازها باشد. دستورالعملهای مربوط به عملیات بهره‌برداری بایستی در اختیار متصدیان کانالها. قر ائت اشل و دریچه‌ها و همچنین پرسنل مسئول نگهداری و سایر اپراتورها قرار گیرد. دستورالعملها بایستی بیان کننده مسئولیتهای آنان باشد و مراحل مهم کار و وظایف آنان را مشخص کند. از مدارک مهم در عملیات بهره‌برداری, علاوه بر محدوده طراحی شده. مشتمل بر نقشه‌های احرا شده و مدارک مربوط به حق الانتفاع از اراضی مجاور است. همچنین این مدارک پس از خاتمه عملیات اجرایی و به هنگام انتقال تاسیسات به مدیریت بهره‌برداری و نگهداری به وسیله مهندس سازنده بایستی در در مواقعی که مدیر اختیارات خود را به شخص دیگری تفویض می‌کند. این شخص سئولیت ارائه خط مشی کلی در زمینه فعالیتهای روزبه‌روز موسسه را بر عهده خواهد داشت. همچنین او باید برنامه‌ریزی. سازماندهی. بهره‌برداری و بالاخره نتایج حاصله را از فعالیت کارکنان. در قالب اهدافی که از طرف هیأت مدیره تعیین شده است. ارزیابی نماید. رشد و پیشرفت کارکنان فقط منوط به نحوه عملکرد آنها و رضایت از کار آنها خواهد بود. هریک از افراد سازمان بایستی از وظایف خود مطلع باشد و انتظارات سرپرست خود را موردتوجه قرار دهند و رئوس این مطالب بایستی به صورت مکتوب تدوین شود. متن شرح وظایف در حهت نیل به اهداف بخصوص بهنگام ارزشیابی سالانه کارکنان و مقایسه حاصل کار با پیش‌بینی اولیه تجدیدنظر شده و کارآیی و توان هر کارمند موردارزیابی قرار می‌گیرد. وقتی فردی به‌طور واقعی بداند که چه انتظاری از او بوده و دامنه فعالیت او در چه حد است. در برخی از کارها قبل از آنکه به او تذکر داده شود. آگاهی پیدا خواهد کرد. ۱-۴-۲ اختیارات کارمندان کارمندان باید در انجام دادن وظایف از میزان اختیارات و حیطه عمل خود اطلاع داشته باشد و معیارهایی راکه در ارزشیابی عملکرد ایشان آنها مورداستفاده قرار می‌گیرد به خوبی بشناسد. ۱۳۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۴۲ دستمزد مناسب میزان حقوق پرداختی باید با مشاغل نظیر و موارد مشابه در سایر موسسات مقایسه. تعیین و حفظ گردد. رعایت این مسئله موجب جلب رضایت و افزایش حس همکاری و کارایی کارمندان می‌شود. جایگاه و موقعیت پستهای کلیدی در مقایسه با سایر پستها بایستی به طور واضح مشخص باشد. تغییرات و جابه‌جایی مداوم کارکنان آموزش دیده ناشی از سوء مدیریت و از نظر اقتصادی صحیح است. زیرا تغییرات مکرر و غیرموجه پرسنلی موجب پرداختهای غیرمتعارف و کاهش بازدهی خواهد بود. ۳-۴۲ آموزش رمز موفقیت در آموزش کارکنان در رده مدیران. سرپرستها و پرسنل صحرایی فقط از طریق آموزش حین کار و با اجازه دادن به پرسنل برای مشارکت در امر بهره‌برداری و نگهداری مزرعه و همچنین حضور در جلساتی که از طرف دانشگاهها. موسسات سراسری. ناحیه‌ای و سازمانهای حرفه‌ای برگزار می‌شود. امکانپذیر خواهدبود. مشارکت در آموزش حین کار فرصتهای بسیار مهمی رادر دوران خدمت تعداد زیادی از کارکنان. انتخاب. آموزش و هدایت آنان از مهمترین وظایف هر مدیری است فراهم می‌آورد که هم موجب افزایش مزایای مادی و هم ارتقای معلومات آنان می‌گردد. ارائه مقاللات در انجمنها و مجامع حرفه‌ای به وسیله کارکنان بایستی موردتشویق و تایید اعضای قرار گیرد. بودجه بایستی شامل اعتبارات لازم برای مشارکت افراد در جلسات و مجامع منتخب باشد. یکی از انتظارات اساسی در آموزش کارکنان رشد آنها به منظور جایگزینی پرسنل است. مدیرعامل باید فرد دوم موثری را در سازمان انتخاب کند و به خوبی آموزش دهد. به‌نحوی که به کلیه مسایل بهره‌برداری تسلط داشته و در مواقع اضطراری اختیارات کافی برای انجام کار داشته باشد. یکی از اصول مدیریت . تعیین صریح مسئولیت و اختیارات است. گاهی اوقات تلاش زیادی برای برقراری ارتباط مطلوب بین هیأت‌مدیره. مدیر و بهره‌برداران پروژه با مجریان بهره‌برداری به عمل می‌آید. این فرایند تا درک کامل مفاهیم بین مدیریت و بهره‌برداران ادامه می‌یابد که یکی از مراحل دشوار بهره‌برداری است. بیشترین فایده این فرایند. ایجاد ارتباط صحیح بین طرفین براساس وظایف موردانتظار است. وظایف نوشته شده در محدوده روابط هریک از این سه عامل بایستی روشن و تدقیق شده باشد. از این رو باید حدود خدمات ممکن و متناسب برای هریک از سه عامل طبقه‌بندی گردد. روابط اداری به علت وظایف مشخص بسیار آسان برقرار می‌شود:؛ ولی برای مثال بهره‌برداران. به منظور پایین نگه‌داشتن قیمت آب مباحثات زیادی را با مدیریت بهره‌برداری به عمل می آورند. ۱۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۵-۳ سیاست سیاستگذاری بر عهده مدیران است. اعمال این سیاستها باید اهدافی را دنبال نماید تا اجرای خدمات به صورت مشخص. مطلوب. متقابل.کارا و ارزان انجام گردد. سایر موارد سیاستگذاری به اختصار در زمینه‌هایی به شرح زیر است : -‏ کیفیت ساختمانی تجهیزات بایستی خوب و قابل نگهداری در حد بالا باشد. - موسسات بایستی اقتصادی اداره شود و ذخایر کافی داشته باشد. - در جارجوب اهداف تعیین شده عمل کند. - اصولا" سیاست کلی بایستی در جهت پیشبرد فعالیتها. به منظور رعایت مقررات. در جهت ذخیره و تنظیم آب و - کلیه صورتجلسات و پیش‌نویسها و یادداشتهای هیأت‌مدیره بایستی درج و نگهداری شود. - متناسب با پیشرفت تکنولوژی. نوسازی و تغییرات تدریجی اقتصادی در موسسه اعمال خواهد شد. - ایجاد جاذبه برای ابقای کارمندان لایق و تشویق آنان برای شرکت در برنامه‌های آموزشی - فعالیتهای سازمان باید منطبق با سیاستهایی باشد که قوانین و مقررات آن قبلا" از طرف هیأت‌مدیره و دولت - بهره‌برداران هر سازمان در قالب قوانین و مقررات وضع شده از طرف هیأت مدیره. در جهت عادت به اجرای ۲-۵-۲ خوابط و مقررات بهره‌برداری رئوس سیاستها. بایستی به اختصار تنظیم شود و در دسترس کلیه بهره‌برداران پروژه و مالیاتدهندگان قرار گیرد. قوانین بهره‌برداری مربوط به نحوه ارتباط بین آنها و سازمان است و شمای کلی آن باید دربرگیرنده امتیازات مساوی برای کلیه بهره‌برداران باشد. بعضی از نمونه قوانین و مقررات به قرار زیر است : - کنترل سیستم کانالها با مدیریت شبکه است. - حقوق ارتفاقی مرتبط با وظیفه اجرایی پرسنل بنگاه. در همه طول اراضی تحت پوشش شبکه و دستیابی به آنها برای بنگاه محفوظ است. - تخصیص آب جدید فقط با درخواست کتبی متقاضی و تصویب هیأت‌مدیره صورت می‌گیرد. -‏ حق معبر (حق عبور) در طول و عرض کناره‌های کانال به عنوان اجازه‌های قابل‌فسخ و قابل تنظیم براساس تغییر مالکیتها. داده می‌شود. مجوزهای اختصاصی فقط به صورت مکتوب معتبر است. - سیستم تحویل آب بنگاه بایستی به نحوی تنظیم گردد که به تقاضای تحویل آب بهره‌برداران که قبل از ۳۶ ساعت ۱۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- اطلاع داده شده است. پس از درج کردن در کارتهای مخصوص. پاسخگو باشد. - تحویل آب به اراضی ثبت نشده. در کارتهای مخصوص مشروط به تحویل آب به اراضی. برنامه‌ریزی شده است . - حداقل مدت زمان تحویل آب ۶ ساعت خواهد بود. - تحویل آآب به صورت حجمی (مترمکعب بر هکتار) خواهد بود. - در زمان‌کم‌آبی تقسیم آب به نسبت مساحت اراضی کشت شده خواهد بود. - در صورت بروز سوانح غیرقابل انتظار. مصرف‌کنندگان آب حق شکایت ندارند. - کنترل مقدار مصرف آب خانگی بر عهده دوایر بهداشت منطقه‌ای (محلی) است . - در صورتی که سیاست سازمان اقتضا کند. آب مورد نیاز احشام از طریق کانالها تامین می‌شود. - مدیریت شبکه حق عدم تحویل آب به متقاضیانی که قسمت زیادی از آب تخصیص یافته خود را تلف نمایند. دارد. - زمان پرداخت در هریک از صورتسابهای صادره تنظیم شده نوشته می‌شود. مضافاً آنکه تحویل آب را می‌بایست منوط به پرداخت بدهیهای معوقه از بابت مصارف قبلی نمود. - شکایات و دعاوی بایستی در دفتر مدیریت ثبت گردند و هیچیک از افراد هیأت‌مدیره به تنهایی حق رسیدگی به شکایات را ندارند.از پیشنهادهای اصلاحی و سازنده استقبال می‌گردد. - کلیه تغییرات تحویل و همچنین قطع آب در طول هفته به وسیله پرستل همان ناحیه در فصل آبیاری اعمال می‌شود. - بهره‌برداران موظف به حفاظت آب بوده و لازم است حوادئی راکه احتمالا" باعث ضرر و زیان بنگاه با استفاده کنندگان . حین انتقال آب می‌شود. فوراً اطلاع دهند. - هرکس بدون اجازه آب برداشت کند و یا مقررات تعیین شده را نقض کند. موظف به پرداخت معادل سه برابر نرخ رسمی آب برای میزان آب مصرف شده است. - فصل آبیاری عموماً " از اردیبهشت ماه شروع می‌شود و تا مهرماه هر سال ادامه دارد. مگر در نقاطی که با توجه به شرایط اقلیمی زمان دیگری از سوی هیئت مدیره تعیین گردد. - در طول سالهای عادی معادل ۱۲۰۰۰ مترمکعب در هکتار (۴ ایکر فوت در هر ایکر) برای اهداف آبیاری در دسترس قرار می‌گیرد. در سالهای استثنایی تغییرات مربوط اعمال خواهد شد. - در روزهای معمولی ساعت کار اداری از ۸ تا ۵ بعدازظهر خواهد بود. - شبکه آبیاری و زهکشی ثقّلی و یا تحت فشار که به طور خصوصی اداره می‌شود. نیز بایستی از استاندارد بنگاه پیروی کند. - اتصال شبکه‌های آبیاری و یا زهکشی خصوصی به تجهیزات بنگاه برمبنای پرداخت هزینه‌های مالی بنگاه است - تعدیل ظرفیتهای آبیاری و یا زهکشی فقط پس از جلسه تبادل‌نظر هیأت‌مدیره میسر است. ۱۳۶ -------- صفحهٔ بعد -------- مقررات استخدامی بایستی به روشنی و صراحت از طرف هیأت‌مدیره همراه با شرح وظایف نوشته شود. غالباً پیش‌نویس را مدیرعامل تهیه می‌کند و سپس از سوی هیأت‌مدیره بررسی و تصویب می‌شود. هر کارمندی بایستی یک نسخه از آن را در پرونده پرسنلی خود نگهداری کند. به هر مستخدم حدید یک نسخه از شرح وظایف مربوطه داده می‌شود تا از وظایف خود دقیقاً آگاهی یاید. کارکنان دائمی بایستی به طور کامل از شرح وظایف خودآگاهی و رئوس آنها را همراه داشته باشند. نمونه‌ای از فعالیتهای اعمال شده به وسیله بسیاری از بنگاهها به شرح زیر است: الف - دوره‌ کار _ ساعات کار به‌طور معمول ۴۰ ساعت در هفته خواهد بود. ب - ساعت کار - زمان شروع و خاتمه کار اداری از ۸ صبح تا ۵ بعدازظهر است و مجموع ساعات کارکرد در هفته ۴۰ ساعت خواهد بود. - کارکنان براساس ساعت کار اداری ناحیه‌ای به سر کار خواهند رفت (زمان برگشت آنان بر عهده خود آنان و تا خاتمه کار است). ج < دستمرزد - هیچ گونه افزایش دستمزدی در حقوق تعیین شده صورت نخواهد گرفت. مگر اینکه با کوشش بسیار کار کنند و د - مرخصی استعلاجی همه کارمندانی که ۶ ماه کار کرده باشند. از ماه هفتم حق خواهندداشت که به ازای هر ماه کار مداوم یک روز مر خصی استعلاحی داشته باشند یا ذخیره نمایند. - درصورت بروز بیماری به مستخدم حفوق جاری به ازای هر روز بیماری تا بهبود کامل پرداخت خواهد شد. - اگر بیماری بیش از سه روز به طول انجامد. ارائه گواهی پزشک ضروری است. ۱۳۹۷ -------- صفحهٔ بعد -------- - اگر هریک از کارکنان بی‌دلیل قرارداد خود را فسخ نماید. بابت مر خصیهای استعلاجی ذخیره شده. مبلغی به وی پرداخت نخواهد شد. - هریک از کارکنان در صورت فوت فامیل درجه ۱ حق استفاده از سه روز مرخصی استعلاجی را خواهندداشت. - به کارکنانی که حق‌الزحمه ساعتی پرداخت می‌شود. مرخصی استعلاجی متناسب با ساعت کار واقعی آنها در طول ماه محاسبه و منظور خواهد شد. ۸ - بیمه - کلیه کارکنان مشمول بیمه کارند. - کلیه کارکنان بایستی زیرپوشش یک موسسه بیمه‌گذاری که هزینه‌های بیمه درمانی خدمات بیمارستانی را پرداخت می‌کند. قرار بگیرند. الف- پرداخت کلیه حق بیمه کارکنان به طور ماهانه بر عهده کارفرما است. ب- پرداخت حق بیمه برای کارکنان فصلی در دوران بیکاری بر عهده خود آنان است. و - تعطیلات کارفرما برای تعطیلات رسمی حقوق پرداخت می‌کند. به کارکنان فصلی هیچ گونه حقوقی بابت روزهای تعطیل رسمی که مقّارن با دوره خدمت آنان می‌گردد. تعلق نمی‌گیرد. ز - اضافه کار - به کارکنان اضافه کار به ازای ساعات اضافه کار, مقرری و یا بنهای ویژه اضافه کاری تعلق می‌گیرد. - برای کارمندان قراردادی ماهانه در قبال اضافه‌کاری . مرخصی استحقاقی ( تشویقی ) منظور خواهد شد. - هیچ گونه اضافه کاری برای مدیران و یا مباشران پرداخت نخواهد شد. - پرداخت اضافه‌کاری بایستی به تایید مدیریت برسد. ۸ - تعطیلات و مرخصی‌ها - پس از یکسال خدمت رضایتبخش. کارکنان می‌توانند تا ۲ هفته از مرخصی تشویقی سالانه برخوردار شوند و آن را تحت عناوین زیر استفاده کنند. - مرخصی به‌طور متوالی خواهد بود. مگر اینکه مدیر و کارمند به نحو دیگری توافق کنند. - بیشتر از ۲۰ روز مر خصیهای سالانه برای سال بعد ذخیره نمی‌گردد. مرخصی بایستی قبل از اول ماه مارس هر سال ذخیره شود و تعداد روزهای مرخصی ذخیره شده سالانه هر مستخدم در صورت فسخ قرارداد. قابل خرید است. ۱۳۸ -------- صفحهٔ بعد -------- - استفاده از مرخصی سالانه در طول دوره آبیاری مجاز نیست و برنامه استفاده از مر خصیها از طرف رئیس قسمت تهیه. تنظیم و تصویب خواهد شد. ط - انفصال, اخراج یا فسخ قرارداد - ۶ماه اول استخدام به طور آزمایشی است و مستخدم می‌تواند در طول این دوره با دلیل و یا بدون دلیل متفصل گردد. - هر مستخدم بایستی سه هفته قبل از ترک همکاری مراتب را کتباً به اطلاع کارفرما برساند و متقابلا" چنانچه کارفرما بخواهد قرارداد را فسخ کند. لازم است سه هفته قبل مراتب را به مستخدم ابلاع نماید. - مستخدمانی راکه بیش از ۶ماه خدمت انجام داده باشند. فقط با دلیل می‌توان منفصل کرد. موارد انفصال خدمت عبارتند از : - عدم صلاحیت - عدم توجه به وظایف و یا عدم علاقه به اجرای دستورها - تخطی از وظایف محوله - تقلب و یا تحریف گزارشها و یا وقایع ( جعل و تزویر) - مستی در حین انجام دادن کار - تظاهر به بیماری به منظور استفاده از مرخصی استعلاجی - دزدی _ تاخیر مداوم - انجام دادن معاملات غیرمجاز - اسندسازی برای پرداخت دستمزد و یا حفوق ی - تعلیق یا بیکاری مستخدمان ساعتی در فصول کم کاری ممکن است. موقتاً بیکار گردند. سوابق خدمتی این گونه افراد محفوظ است. مستخدمان فصلی که نواحی به آنان نیاز ندارند نیز ممکن است مشمول این بیکاری گردند و یا قرارداد افراد ممکن است به علت عدم نیاز فسخ شود. ۱۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- ی ۱۳۳ ۳ 2 2 با ۲ ای ) اد دود 1 7 ۹ 1 4 ط ۵ ۱ 3 دردم ۱ 7 ۱ 23 3 ۱ ِ 3 او ۱ ا 1 اما ۱ 7 ۱ ۱ اس کج 3 1 ٩‏ ۸ 1 دا 71۱ [ 211 ابا ول دبا زا۱۱۱1 3 اد 1 1۱۱2۱1 ک ۲ 9 خ 2 3 3 ۱ رد ۱ ۱ ۱ ۱ ۱111113 | چم 8 ۳ : ۹ ی ۸ ۱ رها : ۱ ۱ ۱ ۱ / در موز 3 ۱ ۳ پر 7 ۱۴ 3 پزیه 1 ابا ی 1 4 اس -------- صفحهٔ بعد -------- پیبوست شماره ۳ خدمات فنی ( آموزشی - ترویجی ) در سطح مزارع ۱-۳ کلیات بهره‌برداری از شبکه‌های مدرن آبیاری و زهکشی باید با سرمایه‌گذاریهای هنگفتی که برای ایجاد آنها به کار رفته و اهدافی که در زمینه حداکثر بهره‌برداری از منابع آب و خاک احداث آنها را توجیه‌پذیر ساخته است. متناسب باشد. عامل اصلی در بهره‌برداری نهایی از شبکه‌های آبیاری . کشاورزان هستند که معمولا" با این نوع بهره‌برداری آشنا نیستند. و لذا تغییرات اصولی در نحوه کار آنها از طریق آموزش و ترویج اصول بهره‌برداری و نگهداری . از ضروریات اجتناب‌ناپذ یر است. بهره‌پرداری مناسب از شبکه‌های آبیاری وقتی امکانپذ یر است که شرایط زیر تأمین گردد: الف- آب در زمان مناسب و به میزان موردنیاز به وسیله شبکه توزیع شود. ب- مزارع مجهز به ساختمانهای فنی لازم برای انتقال آب و همچنین آرایش مناسب برای مصرف سودمند آب چ- کشاورزان بدانند آب را در چه وت و به چه میزان به کار برند و تجربه کافی در عملیات صحیح آبیاری داشته توزیع متناسب آب از نظر زمانی و یکنواختی . اصولا" کار آسانی نیست؛ زیرا علاوه بر نقاط ضعفی که احتمالا" از نظر طراحی در شبکه اصلی ممکن است وجود داشته باشد. در بسیاری از شبکه‌های آبیاری و زهکشی عدم تناسب نهرهای فرعی ( درجه ۳و ۴) مسبب اصلی تلفات آب و ناهماهنگی توزیع آب است. اصلاح این نهرها همراه با بهبود در بهره‌برداری و نگهداری از آنها می‌تواند قدم اساسی در استفاده هرچه مفیدتر و توزیع متناسب آب باشد؛ اگرجه ایجاد تشکیلاتی که بتواند کار نگهداری و بهره‌برداری را به شکل موْثری بر عهده گیرد. بسیار پیچیده است. لیکن این کار می‌تواند با اعمال نظارت فنی در حین آموزش به وسیله کشاورزان انجام شود و از این راه مشکلات تشکیلاتی آن را کاسته و بر کارایی و ثمربخشی آن افزوده شود. در کشورهایی که کشاورزان آشنایی کافی با روشهای پیشرفته تولید دارند. معمولا" خدمات فنی در داخل مزارع بر عهده آنان واگذار می‌گردد. مع هذا کمکهای فنی و مالی برای انجام دادن کار از طرف دولت تأمین می‌شود. لیکن این خدمات در حال حاضر در ایران . به وسیله کشاورزانی که در چار چوب زر اعتهای دیم و یا آبی سنتی پرورش یافته‌اند و هیچ گونه آشنایی با روشهای جدید ندارند. مقدور نیست و این کار جز از طریق آموزش اصولی به آنان و خدمات فنی و مالی از طرف دولت امکانپذیر نخواهد بود. بدیهی است در این صورت می‌توان مسئولیت کار را به تدریج به ۱۴۱ -------- صفحهٔ بعد -------- خدمات فنی آبیاری در سطح مزارع. موضوع نسبتاً حدیدی است که در دو دهه اخیر مطرح شده و به جز در تعداد معدودی از کشورها رایج نگردیده است. علی هذا. طرح این مسئله در این نشریه با این نیت صورت گرفته است که توجه مسئولان را به این امر مهم جلب نماید که بهره‌برداری کامل از منابع آب و شبکه‌های آبیاری فقط به هنگامی میسر است که توجه کامل به امر بهره‌برداری و نگهداری از شبکه‌های آبیاری به ویژه در سطح مزارع معطوف گردد و ایجاد تشکیلاتی که بتواند خدمات فنی آبیاری را از طریق آموزش و ترویج در سطح مزارع فراهم سازد. در اولویت قرار گیرد. انجه که در این بخش آمده است. نتایج مشاهدات و تجربیات محدودی است که از اداره امور شبکه‌های آبیاری و زهکشی موجود در کشورهای مختلف و از حمله ایران به دست آمده است و بدیهی است مطالعات و تحربیات طولانیتر و عمیقتری منطبق با شرایط محلی ضرورت دارد تا بتوان پیشنهادها و توصیه‌های دقیقتری برای بهره‌برداری و نگهداری شبکه‌های آبیاری و زهکشی و خدمات فنی مربوط به آن اراثه گردد. ۳۲-۳ برنامه‌ریزی خدمات آبیاری ایحاد تشکیلات خدمات فنی در سطح مزارع در شکلهای ممکن آن امری مشخص و مسبوق به سابقه در مدیریت شکه‌های آبیاری نیست. بنابراین اولین قدم برای ایحاد جنین تشکیلاتی. اثبات ضرورت آن است. بهترین راه برای این منظور نیز بررسیهای دقیق در جهت شناخت کامل نقایص کار و ریشه‌های اصلی آن و تعیین راه‌حلهای ِ ۱ ِ به طور مثال. از این گونه بررسیها در یک شبکه ابیاری به مساحت ۱/۵ میلیون هکتار در پلامیای مکزیک که دران ۰ کشاورز مکزیکی ذی‌نفع بودند. انجام گردیده است. هزینه خدمات فنی در این مزرعه ۷۷۰ میلیون دلار در مدت ۷ سال براورد گردید که حاصل آن افزایش درامد سالانه برابر ۸۴۰ میلیون دلار بود. گر جه این برنامه پس از مدتی پیگیری نگردید. ولی ملاحظه می‌شود که سرمایه‌گذاری در این گونه خدمات به آسانی و در مدتی کمتر از یک سال قابل برگشت است. این مثال دو نکته مهم را نشان می‌دهد: | - 4 ۱۳۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ب - نشان دادن سهولت برگشت سرمایه در مدتی کوتاه و منافع حاصله از آن بررسیهای مشابه دیگری نیز در این زمینه در کشورهای اندونزی و پاکستان انجام گرفته است. صرفنظر از تشخیص نیازها برای خدمات آبیاری . نکات زیر باید قبل از برنامه‌ریزی مورد مطالعه و بررسی قرار داده شود: انجام دادن مطالعات اجتماعی در روستاها برای تعیین امکانات و زمینه‌های همکاری برای دخالت دادن کشاورزان در بهره‌برداری و نگهداری از شبکه‌های فرعی آبیاری در آینده و تعیین نیازهای آموزشی و حدود علاقه کشاورزان به یادگیری و آموزش -‏ انجام دادن ارزیابیهای مربوط به شبکه‌های فرعی . سازه‌های فنی کوچک. وضعیت توپوگرافی منطقه و تسطیح اراضی - اندازه‌گیری بازدهی آبیاری در مزارع برای حداقل یک فصل کامل آبیاری در هر چندسال مشروط بر اینکه شرایط آب و هوایی درطول آزمایش منطبق با شرایط متعارف آب و هوای منطقه باشد. ِ ارزیابی و محاسبه مقدار آبی بر اثر توسعه شبکه‌های فرعی, آموزش کشاورزان در جهت آبیاری و بهره‌برداری و نگهداری مناسب از شبکه صرفه‌جویی می‌شود و همچنین برآورد مقدار زمینی که می‌تواند به وسیله این مقدار آب زیرکشت آبی قرار گیرد. پس از مطالعات فوق‌الذکر ونتیجه‌گیری و تنظیم اطلاعات. می‌توان حدود خدمات فنی موردنیاز را تعیین نمود و پس از تشخیص و تخصیص منابع لازم و طرح‌ریزی خدمات موردنیاز. درباره برنامه‌ریزی خدمات آبیاری مبادرت ورزید. از نوع خدمات آبیاری در سطح مزارع و هدفهای مربوط موارد عمده خدمات آبیاری در سطح مزارع عبارتند از : - توصیه‌های لازم به کشاورزان در زمینه بهبود عملیات آبیاری و اصول زراعتهای آبی - کمکهای لازم به کشاورزان در زمینه بهبود آرایش اراضی - تشویق کشاورزان برای انجام دادن کارهای گروهی در زمینه بهره‌برداری و نگهداری از شبکه آبیاری خدمات آبیاری دارای مفهوم گسترده‌ای است که تنوع آن در طرحهای مختلف آبیاری ممکن است متفاوت باشد. مثلا" در نقاطی که به خدمات فنی در سطح مزارع در زمینه اصلاح نهرهای فرعی و تسطیح اراضی اهمیت کافی داده نمی‌شود. تمرکز خدمات آبیاری در درجه نخست باید متوجه تهیه مناسبترین طرح توسعه شبکه‌های فرعی و تسطیح اراضی و نظارت بر اجرای آن باشد و اجرای برنامه‌های آبیاری مزارع در درجه دوم قرار گیرد؛ ولی در طرحهایی که ۱۳۳ -------- صفحهٔ بعد -------- توسعه مزارع و شبکه‌های فرعی قسمتی از کل برنامه توسعه را تشکیل می‌دهد. خدمات آبیاری باید بیشتر متوجه تهیه و تنظیم برنامه آبیاری شود. در مورد شبکه‌هایی که مدت زمان زیادی از عمر آن می‌گذرد. بررسیها باید بر روی مسئله شناخت قسمتهایی از شبکه که نیاز بیشتری به توسعه شبکه‌های فرعی و تسطیح اراضی دارند. متمرکز گردد. متعاقب آن باید در متشکل کردن کشاورزان در گروههای کار و تشویق آنان برای کارهای گروهی در بهره‌برداری از شبکه‌های فرعی و پذیرفتن مسئولیت نگهداری آن شبکه‌ها اقدام شود. در شبکه‌هایی که تمام مسایل یاد شده در طراحی و ساخت شبکه رعایت شده و عملیات آبیاری با رعایت کلیه نکات فنی اجرا می‌شود. ضرورت برای تشکیل واحدی به نام خدمات آبیاری در سطح مزارع وجود ندارد. هر چند که چنین حالتی به ویژه در ایران نادر است. علی‌هذا. در جنین حالتی تا زمانی که مروجان عملیات آبیاری تربیت شوند. مأموران ترویج کشاورزان که با مسایل آبیاری آشنا باشند. می‌توانند در مورد آموزش کشاورزان و ترویج روشهای مناسبتر آبیاری اقدام نمایند. بنابرآنچه توضیح داده شد. خدمات آبیاری در سطح مزارع رامی‌توان به طور خلاصه در سه طریق به شرح زیر هدایت کرد : - بهبود عملیات آبیاری - توسعه و عمران مزارع - بهبود شبکه‌های فرعی ( درجه ۳و ۴) این نوع طبقه‌بندی فقط از نظر اختصار و روشن بودن مسئله . در این فصل عنوان شده است. ولی در عمل ممکن است جدا کردن آنها از یکدیگر ممکن نباشد. علی‌هذا. اختلاف عمده‌ای بین خدمات «بهبود عملیات آبیاری» و دو عملیات دیگر (توسعه و عمران مزارع و بهبود شبکه‌های فرعی) وحود دارد و آن عبارت است از اینکه در انجام دادن خدمات در «زمینه بهبود عملیات آبیاری» تنها مسئله آموزش کشاورزان مطرح است و هزینه آن محدود به هزینه‌های پرسنلی است. در صورتی که خدمات «توسعه و عمران مزارع» و یا «بهبود شبکه‌های فرعی» احتیاج به سرمایه‌گذاریهای سنگین دارد. گر چه در انجام دادن این کار نیز کشاورزان می‌توانند از طریق مشارکت در امر سرمایه‌گذاری تا حدودی موثر باشند. لیکن انجام دادن کار بدون کمکهای اعتباری و کمکهای بلاعوض و یا تأمین وسایل و تجهیزات کاری از طرف دولت امکانپذ یر نخواهد بود. ۱۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- برداشت حداکثر محصول در شرایط معمول تنها وقتی امکانپذ یر است که گیاه در طول رشد خود. آب را به میزان کافی و در زمان مناسب دریافت نماید. مقدار آب بستگی به میزان احتیاجات آبی گیاه در آن شرایط. و زمان آبیاری (دور آبیاری ) بستگی به مشخصات خاک و میزان رشد ریشه در خاک دارد. کشاورزان طی سالهای تجربه میزان آب موردنیاز محصولاتی راکه به آن آشنایی دارند. نزدیک به مقدار واقعی پیدا کرده‌اند. لیکن در موقعی که محصول جدیدی را کشت می‌کنند. به دلیل عدم آشنایی با نیازهای آن گیاه از جمله میزان آب . سالها به طول می‌انجامد تا بر اثر آموزش و یا کسب تجربه مقادیر صحیح آب و زمان آبیاری را بیاموزند. در این مدت معمولا" محصول در حدی بسیار پایین‌تر از محصول بالقوه برداشت می‌شود. این امری است که کشاورزان به آن وقوف دارند و در نتیجه نوعی مقّاومت برای کشت محصولات جدید از خود نشان می‌دهند. بدین ترتیب آموزش کشاورزان در زمینه بهبود عملیات آبیاری می‌تواند فاصله یادگیری و کسب تجربه و در نتیجه زیانی را که از طریق کسری برداشت محصول متوجه آنها می‌گردد. کاهش دهد. موارد دیگری که در زمینه بهبود عملیات آبیاری باید در نظر گرفت به قرار زیر است : عملیات صحیح آبیاری تنهابا دانستن اینکه چه وقت و به چه مقدار باید آبیاری کرد. پایان نمی‌پذیرد. بلکه کاربرد از نظر کیفیت پایین هستند. نیز باید به کشاورزان آموزش داده شود. توصیه یک روش مناسب آبیاری به کشاورزان از اهمیت خاصی برخوردار است: زیرا در سالهای اخیر بسیاری از کشاورزان درباره استفاده از روشهای جدید آبیاری تحت فشار از قبیل: آبیاری بارانی. آبیاری قطره‌ای. سیستمهای متحرک و غیره علاقه نشان داده‌اند؛ ولی همه کسانی که از این روشها استفاده کرده‌اند. موفق نبوده‌اند. علت این امر عدم تو حه به مسائل فنی و امکانات و قابلیتهای احرایی در انتخاب این روشها بوده است. براساس شناخت عوامل ذکر شده و همجنین توانایی انان در بهره‌برداری صحیح از روش مربوط صورت گیرد. لذا ۱۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- افرادی که مسئولیت احرای این‌گونه برنامه‌های آموزشی و ترویحی را بر عهده می‌گیرند. باید خود تجر بیات لا زم در زمینه مسایل آب و خاک و آبیاری و زهکشی داشته باشند. هرگاه مروجان کشاورزی که دارای دانش و تجربیات عمومی در کشاورزی هستند. این‌گونه مسئولیتها را نیز برعهده گیرند. باید قبلا"ً آموزش کافی در مسایل آبیاری ببینید و تجربه لازم در این زمینه کسب نمایند. احداثت مزارع نمونه برای انتقال نتایج حاصل از تحفیقات کشاورزی و نمایش آن به کشاورزان در بسیاری از نقاط جهان معمول است. در ایران نیز می‌تواند مفید واقع شود. مشروط برانکه احداث این مزارع با مشارکت و خودیاری کشاورزان و در اراضی آنان انجام شود و دارای حداقل بار مالی و به ویژه بار تشکیلاتی برای دولت باشد. ۲-۱-۳-۳ برنامه کشت تهیه برنامه کشت به ویژه در مناطقی که آب محدود است و در هر دور آبیاری حجم معینی از آب برای آبیاری اختصاص داده می‌شود. دارای اهمیت بسیار است؛ زیرا انتخاب صحیح نوع کشت. زمان کشت و تعیین مقدار آب امکان توسعه سطح زیر کشت را نیز فراهم می آورد. ۳-۱-۳-۳ عملیات زراعی و آبیاری برای مقابله با کیفیت نامناسب آب آبیاری کیفیت نامناسب آب . آثار منفی عمده‌ای را از طریق شوری خاک و مسایل ناشی از آن بر روی عملکرد به جای می‌گذارد. علمیات زراعی و آبیاری و همجنین سیستم زهکشی می‌تواند به مقدار قابل توجهی سبب کاهش این آثار گردد. هر چند کشاورزان به مسأله آثار سوءاملاح در کاهش تولید در محدوده عمل خود آگاهی دارند. ولی ارتباط و اهمیت شیوه‌های آبیاری و عملیات زراعی را در محدود کردن این مشکلات کمتر تجربه کرده‌اند؛ به‌عنوان مثال: در کشتهای ردیفی که معمولا" بذر در وسط پشته کشت می شود و رطوبت لازم برای رشد آن از طریق نفوذ آب در دو طرف نشتیها تأمین می‌گردد. محل تجمع نمک کاملا" در راستای بستر بذر و در مورد گیاه در ریشه‌های نزدیک به طوقه قرار می‌گیرد درصورتی‌که اگر کشت بذر روی پشته‌های عریضتر و در دو ردیف انجام شود. هر ردیف کشت رطوبت لازم را از یک نشتی می‌گیرد و در این صورت محل تجمع نمک در وسط پشته و به دور از ریشه و طوقه گیاه قرار خواهد گرفت. ۱۴۳۶ -------- صفحهٔ بعد -------- ۴-۱-۳-۳ جلوگیری از سله بستن و سله‌شکن, انتخاب روش آبیاری. ارتباط کاملی با خصوصیات فیزیکی خاک دارد؛ مثلا": در خاکهای سنگین که دارای میزان نفوذپذیری کم است. برای جلوگیری از سله بستن زمین که عوارض نامطلوبی برای گیاهان تازه روییده دارد. باید دفعات آبیاری زیادتر شود تا از خشک شدن سطح خاک و درنتیجه سله بستن آن جلوگیری گردد. درصورتی‌که در خاکهایی که دارای قابلیت نفوذ بیشتری هستند. می‌توان تعداد آبیاریها رامحدودتر کرد. برای برطرف‌ساختن مشکل سله‌بندی در خاکهای سنگین . باید ضمن اعمال آبیاری مناسب . از روشهای مکانیکی سله‌شکنی یعنی استفاده از فوکا برای عملیات دستی و کولتیواتور برای عملیات مکانیزه استفاده نمود. ۵-۱-۳-۳ تجارب سایر کشورها نوع و دامنه مشکلات. امکانات. حدود خدمات و نحوه ارائه آن در کشورها و در طرحهای مختلف متفاوت است. شناخت مسایل یاد شده در هر منطقه می‌تواند خود عامل تعیین کننده نیازها و ایجاد تشکیلات مناسب برای ارائه خدمات آبیاری باشد. وقتی مسایل شناخته شد. نیازها تعیین گردید و تشکیلات مناسب ایجاد گشت. مهمترین ضرورت ادامه مستمر خدمات آموزشی است؛ به طورمثال: در منطقه پلامپای مکزیک. از اوایل دهه ۱۹۷۰ تشکیلاتی به وجود آمد که هدف آن بهبود وضعیت آبیاری در اراضی زیر شبکه بود. با پررسیهایی که در منطقه به عمل آمد. معلوم شد که حدود ۰درصد از کشاورزان به علت عدم آگاهی از مصرف صحیح آب به آموزش نیاز دارند. این یافته سبب شد که نیروی تشکیلاتی خدمات آبیاری به جانب این گروه از کشاورزان معطوف گردد و نتیجه این برنامه آموزشی موفقیت آمیز بود؛ ولی پس از چندی که برنامه آموزشی به طور مستمر دنبال نگردید. مشاهده شد که اغلب کشاورزان آموزش دیده محدداً همان روش نامطلوب آبیاری را ادامه می‌دهند. مثالهای مشابهی در سایر کشورها و از جمله در ایران نیز وحود دارد. نتایج حاصل از این مشکلات حکم می‌کند که برای حصول اطمینان کامل از تأثیرات دائمی آموزش. باید خدمات آبیاری . جزیی از تشکیلات دائمی شبکه آبیاری باشد تا آموزش آبیاری در قالب برنامه‌های درازمدت انجام شود. آبیاری آمادگی بیشتری دارند. نیاز به آموزش . عمدتاً در برنامه‌ریزی آبیاری خلاصه می‌شود. در این برنامه‌ها با پرسشنامه‌هایی که به وسیله مرکز خدمات بین کشاورزان توزیع می‌شود. از خصوصیات فنی مزارع آنها اطلاعات موردنیاز کسب می‌شود و براساس احتیاجات آبی محصولات و امکانات دسترسی به آب در فصل ۱۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- آبیاری . برنامه آبیاری مناسب برای آنان تهیه و ابلاغ می‌گردد. همچنین ممکن است با ایجاد مزارع نمونه درمنطقه با مشارکت کشاورزان . نتایج عملیات موردنظر را به نمایش گذاشت و از این طریق برنامه‌های آموزشی را به مرحله اجرا درآورد. اجرای برنامه اخیر چند سالی است که در شبکه‌های آبیاری جنوب فرانسه و غرب اسپانیا برپایه اطلاعات حاصل از مزارع آزمایشی . معمول است. تأمین چنین خدماتی . به صورت منطقه‌ای است و تعداد کمی از افراد لذا ایجاد مزارع نمایشی به جز به صورت مقّطعی درمزارع کشاورزان و با مشارکت آنان برای منظورهای آموزشی ۲-۳-۳ توسعه 9 عمران اراضی کلیه کارهایی که در رمینه توسعه و عمران در محدوده مزرعه باید انجام گیرد. ظاهراً در حد مسئولیتهای کشاورزان این مسئولیتها هستند. درحالی‌که چنین امری فقط ممکن است در شرایط خاص و در کشورهای خاصی به صورت استثنایی وجود داشته باشد و در اغلب موارد و به ویژه در کشور ما کشاورزان دارای چنین امکاناتی نیستند. حال این سوْال مطرح است که تاچه حد دولتها باید از منابع عمومی برای توسعه وعمران مزارع. خود را متعهد سازند. در بعضی از کشورها این خدمات را نیز جزیی از احداث شبکه‌های آبیاری منظور می‌کنند و هزینه آنها از منابع عمومی تأمین می‌گردد و در بعضی دیگر تمامی هزینه‌ها به عهده کشاورزان واگذار می‌گردد. به نظر می‌رسد که هیچکدام از این دو راه . حداقل در کشور ماء نمی‌تواند ضامن موفقیت باشد و شاید یک راه حل میانی ضرورت داشته باشد که در آن دولت کمکهای آموزشی و ترویجی و بخشی از هزینه‌های مالی را بر عهده گیرد و کشاورزان از طریق خودیاری و قبول بخشی دیگر از هزینه‌ها خدمات سطح مزرعه را به انجام برسانند. به تجربه ثابت شده است که هرگاه دولت کلیه وظایف خدمات مزرعه را بر عهده گیرد. در طول سالهای اول استقبالی از طرف کشاورزان به عمل می آید؛ ولی به تدریج از میزان همکاری آنان کاسته شده و انجام دادن خدمات را از وظایف دولت می‌پندارند؛ لذا برای اینکه خدمات مزرعه به انجام برسد و مهمتر از آن بهره‌براری و نگهداری از آن موردتوجه دام قرار گیرد. باید هرگونه خدمات در جهت بهبود تأسیسات مزرعه با رضایت و همکاری نزدیک کشاورزان صورت گیرد. در غیر این صورت کوششهای یک جانبه دولت به ثمر نخواهد رسید. ۱۳۸ -------- صفحهٔ بعد -------- برای توسعه و عمران مزراع اقداماتی به شرح زیر ضرورت می‌یابد : ۱-۲-۳-۳ کارهای اصلی قبل از اینکه هرگونه کمکی برای بهبود کیفی در سطح مزارع و تأسیسات فیزیکی آن صورت گیرد. اجزای داخل مزرعه باید موردبررسی قرار گیرد. این تأسیسات ممکن است وجود داشته باشند و یا اینکه باید اضافه شوند. اجزای اصلی هر مزرعه به طورکلی عبارتند از : - آبگیر یا آبگیرها - نهرهای مزرعه - ساختمانهای تنظیم‌کننده و مقسمها - تهیه زمین برای روشهای آبیاری (کرتی. نشتی و غیره) - زهکشهای جمع‌کننده - زهکشهای مزرعه - باغها - حصارها و پر چینها - آبشخور دامها - امکان استفاده محدد از آبها - راههای ارتباطی و سرویس در صورت وجود منازل مسکونی اجزای زیر باید موردبررسی قرار گیرند: - محل منازل و محدوده مالکیتها - راههای ارتباطی منطقه مسکونی - تأسیسات آب و فاضلاب پس از بررسی اجزای موجود در منطقه موردنظر و تشخیص کمبودهایی که باید تأمین شود. لازم است برای بهبود وضعیت آبیاری و زهکشی مزرعه و آرایش مزارع اقدامات زیر به عمل آید: 5 جلب موافقت کشاورزان برای کارهای ضروری که باید انجام شود تهیه نقَشه توپوگرافی مزرعه به مقیاس ۱:۲۰۰۰ -‏ جمع‌آوری اطلاعات خاکشناسی و الگوی کشت موردنظر َ برنامه‌ریزی عملیات ۱۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- انجام دادن کارهای اجرایی برنامه‌ریزی شده حتی‌المقمّدور با استفاده از امکانات کشاورزان و خودیاری آنها باتوجه به جزییات نامبرده در بالاء توسعه و عمران در سطح مزارع را در اکثر موارد می‌توان در عملیات دوگانه - . اصلاح و جابه‌جایی نهرهای آبیاری و زهکشی تسطیح اراضی این دو کار کاملا" به هم بستگی دارد و جداشدنی نیست و نظر به اهمیتی که در امر استفاده صحیح از آب و خاک دارند با تفصیل بیشتری موردبحث قرار می‌گیرند. ۲-۲-۳-۳ شیب‌بندی, تسطیح و احداث نهرهای آبیاری در مزارع این عملیات به منظور فراهم کردن بستر مناسب و یکنواخت برای توزیع آب در سطح مزرعه صورت می‌گیرد و هر اندازه عوارض زمین بیشتر باشد. حجم عملیات خاکی و هزینه عملیاتی آن بیشتر می‌شود. در مزارعی که حجم جابه‌جا کردن خاک زیاد است . اغلب اتفاق می‌افتد که قشر حاصلخیز خاک سطحی به وسیله عملیات خاکبرداری از بین رفته و خاک زراعی تا چند سال حاصلخیزی خود را از دست می‌دهد. اغلب کشاورزان به علت هزینه‌های نسبتاً سنگین تسطیح اراضی و معمولا" افت محصول در سالهای اول پس از عملیات تسطیح تمایل چندانی به این کار نشان نمی‌دهند و جا دارد که در شبکه‌های آبیاری برای جلب علاقه کشاورزان و همراهی با آنها درصد قابل‌ملاحظه‌ای از هزینه‌های تسطیح به وسیله دولت پرداخت شود ". در فصل چهارم. میزان کمکهای بلاعوض که برخی از دولتهای جهان برای این‌گونه خدمات پرداخت می‌کند. توضیح داده شده است. اجرای عملیات تسطیح اراضی و احداث نهرهای آبیاری و زهکشی در سطح مزارع بهتر است در طی مدت اجرای کارهای ساختمانی شبکه اصلی صورت گیرد تا با کارهای کشاورزی حداقل میزان تداخل را پیدا نماید. تجارب ۲۰ ۱-این امر در کشور ما سابقه دارد و با کوششهای اداره کل مهندسی زراعی وزارت کشاورزی . اعتبار اتی تحت عنوان کمکهای زیربنایی در تبصره‌های بودجه منظور گردیده است. همچنین در شبکه آبیاری دز در آغاز بهره‌برداری عملیات تسطیح اراضی با هزینه مشترک طرح نحوه کار در طرح آبیاری دز به این ترتیب بوده است که هزینه خدمات مهندسی برای طراحی شبکه‌های فرعی آبیاری و تسطیح اراضی کلا" از محل اعتبارات طرح آبیاری دز پرداخت می‌شد. هزینه‌های اجرایی تسطیح ار اضی ۵۰ درصد به عنوان کمک بلاعوض از محل اعتبارات طرح آبیاری دز و ۵0 درصد دیگر طبق قر ارداد بر عهده کشاورزان بود که در اقساط ۲۰ ساله بپردازند. پرداخت اولین قسط. به رعایت کاهش احتمالی محصول در سالهای اول ناشی از آغاز بهره‌برداری از اراضی تسطیح شده. تعیین گردید. بدین‌ترتیب کشاورزان پس از دستیابی به عملکرد مناسب قادر بودند اقساط بدهی خود را پرداخت نمایند. ۱۵۰ -------- صفحهٔ بعد -------- ساله گذشته در ایران نشان می‌دهد که احرای عملیات توسعه و عمران در سطح مزارع که بعد از خاتمه عملیات اتخاذ سیاست در مورد جگونگی توسعه و عمران مزارع که شامل: تسطیح اراضی و احداث نهرهای درجه ۳و ۴ است. در کشورهای مختلف تابع عوامل متعدد: اقلیمی. اقتصادی و بازدهی کشاورزی است. اگرجه هزینه توسعه و انجام دادن آن از نظر اقتصادی توجیه‌پذیر خواهد بود. دو شیوه مختلفی که برای توسعه و عمران مزارع در ۱-۳-۳-۳ توسعه و عمران مزارع به وسیله بخش دولتی این شیوه معمو لا" حرو برنامه‌های عمرانی در سطح ملی و معمولا" در اراضی وسیع صورتث می‌گیرد. در این صورت با اولویتی که دولت در برنامه‌های عمرانی خود قائل می‌شود. نسبت به عملیات عمران مزارع که هزینه آن رقم قابل توجهی را تشکیل می‌دهد. اقدام می‌کند. توسعه مزارع با این شیوه مستلزم هزینه سنگین و وجود گروههای گروههاست. انجام دادن این برنامه‌ها در جایی که کشاورزان برای به بهبود و توسعه مزارع خود علاقه نشان می‌دهند و مزایای تسطیح اراضی را از نظر افزایش تولید در درازمدت تشخیص می‌دهند. با موفقیت بیشتری همراه است. به هر حال موفقیت بیشتر این گونه برنامه‌ها در گرو مشارکت مستقیم کشاورزان است که ممکن است از طریق عقد قرارداد بین دولت و کشاورزان ذی‌نفع. با واگذاری مسئولیتهایی در زمینه مشارکت در کار و حتی تعهد بخشی از هزینه عملیات به صورت اقساط طویل‌المدت به وسیله کشاورزان. صورت گیرد. در این صورت با برنامه‌ای پیش‌بینی شده می‌توان این عملیات را به صورت آموزشی با سایر خدمات مزرعه از قبیل: بهبود عملیات آبیاری و اصلاح و بازسازی نهرهای فرعی توام ساخت. ۲-۳-۳-۳ توسعه و عمران مزارع به وسیله کشاورزان این شیوه در مناطقی به کار می‌رود که دارای نسقهای زراعی کوچک است و در آن نیروی انسانی فراوان وجود دارد. در ۱۵۱ -------- صفحهٔ بعد -------- این صورت به منظور استفاده از نیروی انسانی موجود و شرکت دادن کشاورزان صاحب نسق در عملیات بهبود و ساخته می‌شود و با از نیروی ترا کتو ر استفاده نمود و عملیات موردنیاز را انجام داد. لذا استفاده از ماشین آلات و تجهیزات سنگین به علت هزینه‌های سنگین و مشکلات کار در قطعات کوجچک موردی نخواهد داشت. بدیهی است در این صورت. کمکهای دولت از طریق تهیه برنامه و سرپرستی و نظارت در عملیات با حضور کارشناسان باتجربه و مناسب برای این‌گونه خدمات در محل ضرورت خواهد داشت. این شیوه. به ویژه اگر با برنامه‌های آموزشی و ترویجی در زمیئه بهبود عملیات آبیاری و عمران مزارع توام گردد و کشاورزان در جریان اجرای این برنامه‌ها عملیات بهره‌برداری و نگهداری از تأسیسات مزارع خود را با آن تطبیق ۴-۳-۳ اصلاح و بازسازی نهرهای درجه ۲ معمولا" مسئولیت نگهداری شبکه‌های اصلی بر عهده دولت و اصلاح و بهبود شبکه‌های فرعی بر عهده کشاورزان ذی‌ نع است. جون نهرهای درجه ۳ واسطه انتقال آب از کانالهای اصلی به کانالهای درجه ۴و نهرهای زراعی داخل مسئولیت نگهداری نهرهای درجه ۳ به صورتی از ابهام و بلاتکلیفی باقی می‌ماند و در نتیجه. این امر سبب می‌شود که در بسیاری از موارد نهرهای درجه ۳ در فاصله کوتاهی پس از احداث به صورت غیرقابل استفاده درایند. در اصلاح و یا بازسازی یک نهر فرعی درجه ۳دو مسأله اساسی مطرح است : الف- عملیات خاکی برای اصلاح و یا بازسازی ب- تعیین افراد و یا تشکیلاتی که باید مسوّلیت بهره‌برداری و نگهداری از آن را به عهده گیرند. معمولا" در همه نیست. یک راه حل نسبتاً موفقیت آمیز در بعضی ازکشورهای آسیا و خاور دور این بوده است که برای بهره‌برداری و نگهداری از نهرهای درحه ۳گروهی متشکل از کشاورزان استفاده‌کننده پایین‌دست این نهرها. مسئولیت بهره‌برداری و نگهداری آن را بر عهده گیرند. ۱۹۲ -------- صفحهٔ بعد -------- برای اصلاح و بازسازی نهرهای درجه ۳ نیز مانند: توسعه و عمران مزارع . دو راه و یا دو نظریه وجود دارد. یکی موافق مسولیت کامل دولت در انجام کار است که در این صورت کشاورزان عهده‌دار مسولیتی نیستند و خدمات احرای عملیات توسعه. و متعاقباً در امور بهره‌برداری و نگهداری است. شرح هریک از دو راه به قرار زیر است : ۱-۴-۲-۳ با مسوّلیت کامل دولت در این روش براساس نظام تشکیلاتی ۰ واحد مسئولی که آمور آبیاری منطقّه را عهده‌دار است باید با اختبارات و اعتبارات لازم . امور مربوط به بهره‌برداری و نگهداری نهرهای درجه ۳ را عهده‌دار گردد و درباره ایجاد تشکیلات لازم به منظور برنامه ریزی و نظارت در اجرای کار اقد ام کند. وظایف متعارف واحد نامبرده به شرح زیراست: - انتخاب آن تعداد از نهرهای درجه ۳که باید اصلاح و یا بازسازی گردد. - متشکل کردن گروه کشاورزان ذی‌نفع از نهر درجه ۳ - تهیه طرح اصلاح و یا بازسازی نهر در شکل جدید - تصویب طرح به وسیله گروه کشاورزان ذی‌نفع از نهر - ساختمان نهر به وسیله پیمانکار گواهی انجام دادن کار به وسیله گروه کشاورزان ذینفع از نهر - تحویل امور بهره‌برداری و نگهداری نهر اصلاح و یا بازسازی شده به وسیله واحد مسئول آبیاری به کشاورزان تحربه نشان می‌دهد که در بسیاری موارد . هرگاه در فرایند انجام‌دادن کارهای فوق عجله به کار رود. فرصت کافی برای جلب همکاری و ایجاد حس مسئولیت در کشاورزان به وجود نمی‌آید. لذا وقتی کارهای ساختمانی اصلاح و با بازسازی نهر به پایان می‌رسد. بار مسئولیت نگهداری نهر باز به دوش دستگاه مسئول دولتی باقی می‌ماند.روی این اصل. این فکر به وجود می آید که دخالت دادن بیشتر کشاورزان در امر برنامه‌ریزی . طرح و اصلاح و یا بازسازی نهر و ایجاد حس مسئولیت برای کارهای آینده ضرورت خواهد داشت . ۲-۴-۳-۳ با مشارکت کامل کشاورزان زمینه فکری در این روش واگذاری مسئولیت کلی در امر بهره‌برداری و نگهداری به کشاورزان است که به موازات آن ۱۹۳ -------- صفحهٔ بعد -------- در مناطقی که آبیاری دارای سابقه دیرینه است. چون کشاورزان در طول زمان منافع حاصله از توزیع مناسب آب را در ارتباط با افزایش تولید تجربه کرده. با وجود توقعات نامحدود از دولت . اجرای این روش کم و بیش آسانتر است. بدیهی است کاربرد این روش احتیاج به زمان طولانی دارد تا با تثبیت فرهنگ بهره‌برداری و نگهداری . استمرار آن نیز میسر گردد. وحود اشخاص لا یق و دلسوز نیز برای راهنمایی و کمک به کشاورزان از شرایط عمده موفقیت در این امر به شمار می‌رود. مثالهایی در مورد اجرای این روش کار در کشورهای متعدد و از جمله فیلیپین و اندونزی وجود دارد. در فیلیپین به تجربه رسیده است که قبل از آنکه هرگونه عملیات ساختمانی اعم از: عملیات اصلاحی و یا بازسازی در مزرعه صورت گیرد. ۶ تا ‎٩‏ ماه وقت لازم است تا جلب مشارکت کشاورزان تحصیل گردد. نحوه عمل بدین قرار است که: از طرف دستگاه مسئول یک نفر کارشناس با تجربه که در محل پرورش یافته و به زبان وخصوصیات ساکنان محل آشنایی دارد. برای مدت ۶ الی ‎٩‏ ماه قبل از انجام دادن هرگونه عملیات ساختمانی به محل اعزام می‌گردد. کارشناس نامبرده در مورد نیازهای محل با افراد ذی‌نفع و ریش‌سفیدان محل مذاکره می‌نماید و ضمن جلب موافقت آنان برای قبول مسئولیت و کار گروهی. برای تشکیل گروههای همکاری انجام دادن خدمات مزرعه اقدام می‌کند. پس از تشکیل این گروهها مدتی نیز برای راهنمایی و کمک به آنها در جریان کار در محل باقی می‌ماند تا اطمینان حاصل شود که هرگروه درباره وظایف و مسئولیتهای خود تسلط یافته و قادر به انجام وظایف خود است. برپایه گزارشهای منتشرشده در اندونزی, کار مروجان در ترغیب و جلب نظر کشاورزان برای تشکیل گروههای همکاری و یاگروه کشاورزان زیردست نهر درجه ۳ بسیار چشمگیر بوده است. روشی که برای این کار در اندونزی مرسوم است. بدین صورت است که: مروجان در گروههای کوچک در یک روستا مستقر می‌شوند و در طول زمان از طریق مذاکره و همدلی با کشاورزان مزایای عمران مزارع و اصلاح و یا بازسازی نهرهای درجه ۳ را برای آنان توضیح می‌دهند. همچنین با ترتیب بازدید کشاورزان از دهات مجاور که در تشکیل گروههای همکاری پیشقّدم و موفق بوده‌اند. مزایای تشکیل گروههای همکاری و اقدامات آنان را در ارتباط با افزایش تولید. عیناً به آنها نشان می‌دهند. وقتی کشاورزان در مورد تشکیل گروههای همکاری رغبت نشان دادند. کمکهای فنی لازم در همه جوانب از طرف مروجان برای آنان یکی دیگر از عوامل موفقیت کشور اندونزی در تشکیل گروههای همکاری کشاورزان برای خدمات عمران مزارع. ایجاد رقابتهای سالم بین این گروهها در یک منطقه و تشکیل مسابقات تشویقی بین آنهاست. این روش سبب شده است که کشاورزان در گروههای مختلف برای جلب همکاری مروجان و دریافت کمک برای اصلاح و بازسازی نهرهای درجه ۳و یا سازه‌های آبیاری در مزرعه خود. دائماً در تلاش باشند. مسابقات هر دو سال یک بار انجام می‌گردد و جوایزی که بیشتر جنبه معنوی دارد به گروههای اول و دوم از طرف مقامات مسئول محلی اهدا می‌گردد. ۱۹۴ -------- صفحهٔ بعد -------- مشخصات مورد قضاوت در مسابفات عبارتند از: - تشکیلات و نحوه مدیریت گروه به ویژه درجه بی‌نیازی افراد گروه در اداره امور عمرانی خود در مزرعه -‏ بهره‌برداری و نگهداری از شبکه مدیریت مالی و میزان سرمایه‌گذاری - وضع محصول ۴-۳ احتیاجات نیروی انسانی احتیاجات نیروی انسانی تابعی است از وظایف تشکیلات خدمات فنی در سطح مزارع. وظایف تشکیلات خدمات فنی می‌تواند متوجه بهبود: عملیات آبیاری. توسعه و عمران مزارع. اصلاح و بازسازی نهرهای درجه ۳و یا ترکیبی از آنها باشد. بنابراین. نیروی انسانی مورد نیاز برای موارد فوق بسیار متفاوت است. در جدول ۰۱-۳ نیروی انسانی و تخصصهای مورد نیاز بنابر زمینه اطلاعاتی که در این فصل توضیح داده شده است: برای سه دسته از وظایف تشکیلات خدمات فنی در سطح مزارع. و براحسب اینکه دولت و با کشاورزان عهده‌دار کار هستند. به عنوان راهنما درج گردیده است. بدیهی است نیروی انسانی مورد نیاز برای هر شبکه آبیاری بسته به ویژگیهای آن شبکه و نیازها و امکانات موجود باید تعیین گردد. ۱۹۵ -------- صفحهٔ بعد -------- حدول ۱-۳ نیروی انسانی موردنیاز برای خدمات فنی آبیاری ۱. بهبود عملیات آبیاری ! - کارگران آبیاری - مروج آبیاری - تکنیسین کشاورزی - برنامه‌ریز و مسئول محاسبات ۲. توسعه و عمران مزارع ۱-۲.فعالیتهای تشویقی : - کارشناس روابط عمومی کشاورزان ۲-۲.امور طراحی و اجرا: - کارشناس مهندسی آبیاری - معاون کارشناسی مهندسی آبیاری - نقشه‌بردار - کمک نقشه‌بردار - سرپرست آمور ساختمانی - ناظر ساختمانی - کارشناس امور اعتبارات - کارشناس آبیاری - تکنسین کشاورزی ۳ اصلاح و یا بازسازی کانالهای درجه ۳ ۱-۳. فعالیتهای تشویقی : - مسئول روابط عمومی کشاورزان ۲-۳. امور طراحی و اجرا : - مهندس آبیاری - کمک مهندس آبیاری - نقشه‌بردار - کمک نقشه‌بردار - سرپرست آمور ساختمانی - ناظر ۱ ارقام مربوط به اجرای کار است و شامل مطالء ۲ تغییر ارقام مربوط به تعداد سر پرستان کشاور زا تاأمین شده از طرف دولت کمتر می‌شود. ۳ هر مروج آبیاری می‌تواند تعداد ۷-۵ کارگر | تعداد سرپرستان کشاورزان است. ۴ منظور عملیات اجرایی است. ۵ میزان تغییرات در ارقام مربوط به میزان خودب می‌آید. تعداد کشاورزانی که از خدمات تعداد در سال ۲ ۴-۰ ۳۷۸-۰ ۰۰۰-۰ ۲۱ وسیله دولت میزان مساحت بر حس ه ۳۳۵۰۰-۷۲۰۰۰ ۱۰۰۰ ۵۰ ۰ ۵۰ ۰ ۱: ۲ ۱۰۵۰۰-۵۰۵ ۲۰ ۲۰۰-۰ ۱۰۰۰-۰۰ ۵۰۰-۰۰ ۵۰۰-۰ ۰ ۵۰۰-۰ ۵0۰-۰ ۵۰۰-۰ ات نیست. یاری را سرپرستی کند. بنابرایر اری است که از طرف کشاورز ۱۹۶ ایک نهُ مامو ر دول استفاده م کنند ای دوره داده ۵0-۰۵ ۲ نت مه کر وسیله کشاورزان کتار تحت پوشش هر نفر کارشنا ۱۵۰۰-۰۰ ۵۰۰ ۵۰۰-۰۰ ۴۰-۰ ۴۰-۰ ۱۵۹۰۰-۵۰۰ ۷۰۰۰-۳۰۰۰ ۷۰-۰ تمه مه ۵ ۱۵۵۰۰-۵۵۰ ۵ کته که ۴۵۰۰-۷۲۰۰۵ که مه شتر باشد. تعداد نیروی انسانی تعداد مروجان در ارتباط با برای پیشرفت کار به عمل -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست شماره ۴ - مدیریت مالی و اداری شبکه‌های آبیاری و زهکشی ۱-۴ آب بهاء آب بهاء مبلغفی است که مصرف کنندگان آب برای تأمین قسمتی از هزینه‌های سرمایه‌گذاری ملی در امور ذخیره‌سازی و توزیع آب و همجنین برای هزینه‌های سالانه عملیات بهره‌برداری و نگهداری شبکه پرداخت می‌کنند. تغییرات نرخ آب بها متأثر از عوامل و سیاستهای گوناگونی است که در هر کشور با هر شبکه آبیاری وجود دارد و در محاسبه می‌شود. در جحدول ۱-۴. ممادیر مختلف کمکهای بلاعوض که در کشورهای مختلف برای تأمین آب و ایجاد شبکه‌های آبیاری پرداخت شده درج گردیده است. الف - محاسبه آب بهاو پرداخت آن براساس مقدار مصرف ب - محاسبه آب بهاو پرداخت آن براساس مساحت اراضی آبیاری ۱-۱-۴ محاسبه آب بها و پرداخت آن براساس مقدار مصرف در این روش . میزان مصرف آب مستقیماً از وسایل اندازه‌گیری قرانت می‌شود و براساس آن مقدار آب بهاء محاسبه می‌گردد. از آنجا که این روش رابطه مستقیم و روشنی بین حجم آب مصرفی و مبالغ پرداختی مصرف‌کنندگان ایجاد می‌کند. به عنوان راه مناسبی برای افزایش راندمان آبیاری در مزارع شناخته می‌شود. با اجرای این روش . کشاورزان برای کاهش مبالغ پرداختی آب بهاء ناچار به اعمال صرفه‌جویی در مصرف آب می‌شوند. برای کاربرد این روش. تعبیه دستگاههای اندازه‌گیری آب در مزارع و معمولا" دستگاههای ثبات به منظور تعیین حجم آب مصرفی . ضرورت دارد؛ ولی به علت عدم تمایل کشاورزان به تبعیت از این روش, همیشه خطر تخریب دستگاههای اندازه گیری آب. به ویژه در شبکه‌های روباز وجود دارد. از طرفی خرید و نصب دستگاههای اندازه‌گیری ثبات در مزرعه که هر واحد آن دارای قیمت قابل توجهی است. مستلزم سرمایه‌گذاری سنگین است و کار آسانی محسوب نمی‌شود. برای رفع این مشکل. در مناطقی که نیروی انسانی ارزان وجود دارد. ضمن تشویق کشاورزان به قبول این روش می‌توان از وسایل اندازه‌گیری ساده‌تر و ارزانتر که نیاز به قرائت مستمر دارد. استفاده نمود و برای هرچند دستگاه یک نفر را مأمور قرائت و ثبت میزان مصرف آب کرد. ۱۵۷ -------- صفحهٔ بعد -------- در این روش. هر مصرف‌کننده آب براساس مساحت اراضی آبی خود سالانه مبلغ ثابت و معینی بابت آب بهاء پرداخت می‌کند. این روش به علت سادگی آن. چه از دید مصرف کنندگان به دلیل ثابت بودن میزان پرداخت صرفنظر از حجم مصرف آب و نوع کشت. و چه از دید مسئولان شبکه برای تنظیم صورت حسابها و نگهداری حساب هر مصرف کننده .در بیشتر کشورها به کار گرفته شده است. عیب عمده این روش عدم توجه به میزان مصرف آب و در نتیجه تلفات زیاد آب و کاهش بازدهی آبیاری است. ۳-۱-۴ محاسبه آب بها و پرداخت آن براساس سهمیه ثابتی از تولید درپاره‌ای مناطق که از اراضی به صورت تک‌محصولی بهره‌برداری می‌شود. این روش به کار گرفته شده است. با اجرای این روش. آب بهاء به صورت جنسی و از دو طریق زیر به وسیله کشاورزان تأدیه می‌شود: کشاورزان ملزم به تأدیه میزان ثابتی از تولید در واحد سطح می‌شوند ( مثلا" ۰ کیلوگرم شلتوک در هر هکتار سطح زیر کشت). کشاورزان ملزم به تأدیه درصد ثابتی از کل تولید می‌شوند(مثلا" ۵ درصد از کل تولید شلتوک). یکی از محاسن این روش این است که جون در این روش. به حای پول جنس دریافت می‌ شود. لذا می‌تواند برای آب بهای بیشتری پرداخت می‌کنند و بالعکس .و از این بابت فشار مالی به آنها وارد نمی‌شود. اشکال این روش. در براورد هر ساله میزان تولید کشاورزان وجمع‌آوری سهیمه تولید انهاست. صرفنظر از روشهای مختلف تعیین آب بها که توضیح داده شد. در بعضی از شبکه‌های آبیاری نرخ آب بها دارای دو قسمت مجزاء یکی ثابت ودیگر متغیر است. قسمت ثابت که برای مدت معلومی تعیین می‌شود. برای جبران هزینه‌های سرمایه‌ای است که برای احداث شبکه مصرف شده و قسمت متغیر آب بها که هرساله تغییر می‌کند. برای جبران هزینه‌های سالانه عملیات بهره‌برداری و نگهداری شبکه است. قسمت ثابت بعد از برگشت کامل هزینه‌های سرمایه‌ای. از صورت حساب کشاورزان حذف می‌شود و مصرف کنندگان آب فقط هزینه‌های بهره‌برداری و نگهداری را در قالب آب بها پرداخت می‌کنند. ۱۵۹۸ -------- صفحهٔ بعد -------- عدول ۱-۴. کمکهای بلاعوض ۰ : نام کشور استر ایا / کاناد! ی اه جمهوری دمجر ابیت کامبوجح مره دمک اآتنک ؟ جمهوری دمحر انس حره ویتنام ۱ 5 آروپای سرفی " 1 اندویزی زاین ما - رف ۰ ج ال عربستان سعردی اج ردام : اگریهای جویی برای تامین آب و ایجاد شبکه‌های آبیاری در کشورهای مختلف جهان روش و میزان کمکهای بلاعوض و تشویقی هیچ‌بهره‌ای به هزینه‌های سرمایه‌ای تعلق نمی‌گیرد. هزینه‌های بهره‌برداری و نگهداری تماماً از طریق کمکهای بلاعوض دولت پرداخت می‌شود و کشاورزان خو کلیه هزینه‌های سرمایه‌ای ساختمان شبکه و قسمتی از هزینه‌های بهره‌برداری و نگهداری جزوکمکهای بلاعوض دولت است. بیش از ۵۰ درصد از هزینه‌های سرمایه‌ای احداث شبکه از طرف دولت پرداخت می‌شود. ۰ درصد هزینه‌های سرمایه‌ای از طرف دولت پرداخت می‌شود. ۰ درصد هزینه‌های سرمایه‌ای احداث شبکه از سوی دولت پرداخت می‌شود ۰ درصد هزینه‌های سرمایه‌ای احداث شبکه از سوی دولت پرداخت می‌شود ۰ درصد هزینه‌های سرمایه‌ای احداث شبکه و تمام هزینه‌های بهره‌برداری و نگهداری از طرف دولت پرداخت می‌شود و کشاورزان فقط مبلغ ثابتی در سال بابت مالبات دولت پرداخت می‌کنند. در طراحهای عمده. ۸۰ درصد یا بیشتر هزینه‌های احداث شبکه از طرف دولت پرداخت می‌شود. ۰ درصد هزینه‌های کارهای آبی از طرف دولت پرداخت می‌شود. ۸۰-۵ درصلد هزینه‌های ساختمانی مربوط به بهبود و اصلاح شبکه آبیاری از طرذ دولت پرداخت می‌شود. ۰ درصد هزینه‌های سرمایه‌ای احداث شبکه و بیش از ۵۰ درصد هزینه‌هاء سالانه بهره‌برداری و نگهداری از طرف دولت پرداخت می‌شود. تمام هزینه‌های احداث شبکه در طرحهای عمده از طرف دولت پرداخت می‌شود ۷۰-۰ درصد هزینه‌های احداث شبکه از طرف دولت پرداخت می‌شود. ۰ درصد هزینه‌های احداث شبکه‌های بزرگ و ۰ درصد از هزینه‌های بمپاژ آب و ماشین‌آلات کشاورزی از طرف دولت پرداخت می‌شود. ۰ درصد هزینه‌های احداث شبکه‌های بزرگ و ۶۹ درصد از هزینه‌هاء بهره‌برداری و نگهداری از طرف دولت پرداخت می‌شود. ۱۹۵۹ -------- صفحهٔ بعد -------- ما خذ : سازمان خواربار و کشاو در بعضی کشورها. سقّف مصر سقف تعیین شده ثابت می‌ماند در روش تصاعدی . کشاورزان می‌یابد. این روش در شبکه‌های طرفی محدودیت برای آب قابل ۲۴ مسایل مالی ذ مشکلات گسترده مدیر یت شب وظایف مربوط دانست. آثار من اگر این مشکل از جنبه نظری اب بها باید به طریقی تعیین شو برای تامین آب و ایجاد شبکه‌های آبیاری در کشورهای مختلف جهان حدود ۵۰ درصد از هزینه‌های احداث شبکه اصلی و فرعی . به وسیله کشاورزان و بقیه از طرف دولت پرداخت می‌شود. ۰ درصد هزینه‌های احداث شبکه از طرف دولت پرداخت می‌شود؛ ولی دولت < درصد بهره بر روی هزینه‌های ساختمان محاسبه می‌کند و از بابت آن مقدار ثابتی از در آمد کشاورزان را دریافت می‌دارد. ۶۹-۰ درصد هزینه‌های اجرای عمده ساختمان شبکه و توسعه مزارع را دولت پرداخت می‌کند. ۰ درصد هزینه‌های سرمایه‌ای احداث شبکه را دولت پرداخت می‌کند. تا حدود ۶۰ درصد از هزینه‌های احداث شبکه تحت طر حهای دفتر اصلاح و آبادا: 0 0 ۵۳۵۲ را دولت پرداخت می‌کند؛ از سالهای اخیر بهره ۰ درصد هزینه‌های ساختمانی . بهره‌برداری و نگهداری و توسعه مزارع را دولت پرداخت می‌کند. ۵۰ درصد هزینه‌های سرمایه‌ای احداث شبکه را دولت پرداخت می‌کند. رزی (۳۸0) ۱۹۸۲ ف آب در واحد سطح تعیین می‌شود. به این معنی که نرخ آب مصرفی تا از مصرف بی‌رویه آب خودداری می‌کنند و در نتیجه بازدهی آبیاری افز قابل اعمال است که سطح دانش کشاورزان در امر آبیاری نسبتاً بالاست دسترسی وجود داشته باشد. سبکه‌های آبیاری که‌های آبیاری را می‌توان عمدتاً در کمبود اعتبارات کافی برای انجام ی این کمبودها نیز عمدتاً به صورت کاهش میزان کارایی شبکه ظاهر می: وردتوجه قرار گیرد. ظاهر مسئله به نظر ساده خواهد آمد. بدین معنی که د که باتوجه به حجم سالانه آب مصرفی, بتواند هزینه‌های تشکیلاتی شب ۱۶۰ حد ایش و از دادن نرخ که را -------- صفحهٔ بعد -------- تأمین کند؛ ولی درعمل چنین روشی نمی‌تواند به سادگی اعمال شود. زیرا آنچه که مبتلابه شبکه‌های آبیاری است. فاصله نسبتاً زیاد بین هزینه و درآمدهای حاصل است. در شبکه‌هایی که به وسیله دولت احداث می‌شود. این فاصله معمولا" به وسیله کمکهای بلاعوض دولت تعدیل می‌شود و در غیراین صورت . مدیریت شبکه‌ها قادر به ادامه خدمات مربوط به بهره‌برداری و نگهداری شبکه‌ها در حد مطلوب نخواهند بود. از طرف دیگرافزایش آب بها برای رفع مشکلات مالی شبکه آبیاری همیشه نمی‌تواند قابل اجرا و چاره‌ساز باشد. این کار در تعدادی از شبکه‌های آبیاری آزمایش شده است و در بیشتر موارد به واسطه وجود مسایل مختلف اجتماعی درمنطمّه . ضمانت اجرایی ندارد و کشاورزان از پرداخت آب بها خودداری کرده‌اند. بنابراین. ضروری است که قبل از اتخاذ هرگونه تصمیم در مورد افزایش آب بهاء مسایل زیر به صورت سئوال برای مسئولان امر مطرح شود و با روشن شدن پاسخ قطعی آنهاء چاره‌سازی و تصمیم مناسب اتخاذ گردد: آیا نیروی انسانی. ماشین آلات و تجهیزات موجود در تشکیلات شبکه دارای کارایی مطلوب‌اند و همه آنها برای عملیات بهره‌برداری و نگهداری شبکه لازم است؟ -‏ آیا درآمدهای ناشی از آب بها تماماً به مصرف امور شبکه می‌رسد و یا اینکه قسمتی از آن برای هزینه‌های دیگری که در ارتباط با امور شبکه نیست. مصرف می‌شود؟ -‏ آیا مصرف‌کنندگان آب مطلع شده‌اند که آب بها برای چه نوع کار و به چه منظوری از آنها دریافت می‌شود و آیا برای تعیین آب بها مشورتی با آنها به عمل آمده است. یا اینکه کشاورزان صورتحساب آب را به تصور نوعی مالیات اضافی پرداخت می‌کنند؟ -‏ آیا بررسیهای لازم درمورد تعیین رابطه بین آب بها و درآمد کشاورزان به عمل آمده است و اطلاعات مربوط به انواع کشتهای اصلی برای یافتن هزینه‌های تولید و درآمد. جمع آوری شده است؟ -‏ آیا روش دریافت صورت حسابها ( به ویژه در شبکه‌هایی که کشاورزان براساس حجم آب مصرفی آب بها پرداخت می‌کنند) موجه و بدون اشکال است؟ و مهمتر از همه. آیا افزایش آب بها به هنگامی که همه اطلاعات لازم در اختیار نباشد. کار صحیحی است؟ با جمع آوری . تنظیم و تجزیه و تحلیل اطلاعات بالاء همراه با تحلیلی از وضع اجتماعی و اقتصادی منطقه و چگونگی اعمال مدیریت در شبکه و ارزیابی کارایی کارکنان و تجهیزات شبکه . می‌توان به تجاربی دست یافت که راهگشای حل مسایل مالی شبکه آبیاری باشد. نتایج حاصل از این بررسیها باید به صورت شرح وظایف قانونی و لازم‌الاجرا درآ ید و اختیارات لازم برای اجرای آن به مدیران شبکه تفویض گردد. ۱۶۱ -------- صفحهٔ بعد -------- دسر کارکنان و تشکیلات خدمات اداری به علت وسعت و تنوع وظایف خدمات اداری . به درستی نمی توان تعداد پرسنل و تشکیلات آن را در حدی استاندارد ارائه داد. ولی تعیین تعداد پرسنل مشاغل و نیز نمودار تشکیلاتی.بستگی به عوامل زیر دارد: - میزان تمرکز یا عدم تمرکز مسئولیتها - سادگی یا پیچیدگی جمع آوری و جمعبندی اطلاعات - روش محاسبه و دریافت آب بها - استفاده یا عدم استفاده از ماشینهای حساب کامپیوتری - مسایل و مشکلات اجتماعی به کارگیری نیروی انسانی در جدول ۲-۴. مشاغل مختلف در خدمات اداری یک شبکه آبیاری و تعداد کارکنان موردنیاز بر حسب وسعت شبکه آبیاری. به عنوان نمونه درج گردیده است: جدول ۲-۴ مشاغل مختلف و تعداد کارکنان خدمات اداری در یک شبکه آبیاری بر حسب وسعت شبکه رئیس خدمات اداری ۱ ۱ ۱ ۱ ۱ حسابدار 0( 0( ۱ ۲ صندو قدار )۳( ۱ ۱ ۱ ۱ مسئول آمار و محاسبات ۱ ۱ ۲ ۲ ۵ منشی و خدمات دفتری ۱ ۱ ۲ ۳ ۶ متصدی تلفن و اطلاعات )( ۱ ۱ ۱ مشاور حقوقی 0( ۱ ۱. ارقام جدول از تشکیلات خدمات اداری در چند کشور امریکای لاتین و اسپانیا گرفته شده است. ۲. علامت (-) نمایانگر شغل غیرتمام‌وقت است که می‌تواند با شغلهای دیگر تلفیق شود. ۱۳۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ۹ نشریه شماره ۹ دفتر تحمفیقات و معیارهای فنی سازمان برنامه و بودحه تحت عنوان " ضوابط و معیارهای فنی شبکه‌های آبیاری و زهکشی . خدمات فنی دوران بهره‌برداری و نگهداری" که این نشریه ترجمه ۳۸040 است. ۸5۳0-10 فمعادیوگ ع 0۵ 300 1۳۵2200 ۵۶ ۵۱۵06 200 ما م0 ۱۳۳ 2 -------- صفحهٔ بعد -------- 40 0۲ ۲12۵ 1۳۵ 1 0 0 ۱۱۵ م۳۳ 1۹126 01 0 ۱۷11۱۹1۲۹۷ 0۰ ]۷1028061 1۵۵۳۵۵۹ ۷۷/۵۱۵۲ 11۵۵ 0 0 1۶ 4۵ [ 12031۵ 20 5100120 ان 0116 060 6 00607011070 07[ 7۹۳۲/۵۹ 5 ۵1860( 06 177120110۳ [0 0 .310 ۳۵۳11۵110 -------- صفحهٔ بعد -------- کی تسد رش ۳ کح کستب ایسا هط که ۰ َ 0 ۳ نم پا ۱ ۰ ۰ ا ۱ ۰ ۱ ۳ ۱ 8 : ۱ : :1 ۱ ۰ ۱ ۰ دورو یرو وروی کی 0 1 2 ی 1 ۱ را و 0 و از ی 9 خی و ۹ و 4 هه 1 ی مورا ی اد و و ی 3 ی 3 تا و و که ی 3 و و و 0 2 و ی و وک 0 ما ی مت و و کر ی : 1 او ان ارچ و اه خی بح سا و و 4 و ی ی ی 2 و 5 1 وب ره و اد ی و را دی ی و ی ی ایا مه 0 ی رون رو وک خ ‏ ی ورام . سا و ۱ م ۹ ی پا سم نع له ۰ : اس وه ۰ زو ۹ 2:۰ ۱ بش ۱ ط: سس ۰ 72 ی ز ۰ ۰ ۱ ۱ ۱ : : این نشریه چ باعنوان دستوالعدل اجرایی خدمات بضره‌برداری و نقصداری شبکه‌های آبیاری و خشدمات بفمره‌برداری خدمات نکشصسدآری و تشکیلات سازماآنی تصیه و تدوین شده است و به موضوعانی در زمینه کنترل و توزیی هنابم آبه نشارت در توزیم عفد درارداد وصول آب بسدره‌برداری ونکصداری» انسوام خدمات بعره‌برداری و نشهداری تأمین نیازهای پرسنلی و ماشین‌آنات شبکه‌های آبیاری و زهکشی در ارتباش با نگسداری و بضره‌برداری» جلب مشارعت کشادرزانه واگذاری کار به پیمانکارآن» ارکان شرکتهای بفره‌بردازی و اقماری و شرح وشایف پرسئل آنضا و مسایل آد‌وزشی برداخته أست. ِ این مجموعه بابهره‌گیری ازنشریه ۹۵ ۶۲ سایر کتب و نشریات داخلی و خارجی,» تجارب : تارشناسی و مدیریتی اعضا کمیته اععال نغرات سازمانهای آب منفمقه‌آی و سایر مراجم ِ دیصناحم تشیه شده است که می‌تداند سورد ٍ استفاده دست‌اندرکارآن قرار قبرد. مرکزمدارک اقتصادی - اجتماعی و انتشارات ۷