1320

دوره دهم ـ سال دوم :شماره چاپ760 :تاریخ چاپ21 / 9 / 1396 :شماره ثبت348 ربرسی الیحه بودهج سال1397 کل کشور 2 . بو دهج هب زبان ساده کد موضوعی : 230 شماره م سلسل : 15628 دی ماه 1396 معاونت پژوهش های اقتصادی دفتر :مطالعات اقتصاد بخش عمومی به نام خدا فهرست مطالب ده ی چک ................................ ................................ ................................ ................................ ................................ .............................. 1 مقدمه ................................ ................................ ................................ ................................ ................................ ............................... 1 ی کم ات ی کل ................................ ................................ ................................ ................................ ................................ ..................... 2 ی کم عدد و رقم ................................ ................................ ................................ ................................ ................................ ............. 7 کسر ی م؟ ی دار ................................ ................................ ................................ ................................ ................................ .............. 11 هشتگ ـ بودجه ................................ ................................ ................................ ................................ ................................ .......... 14 # نفت ی دار،م غم ندار یم ................................ ................................ ................................ ................................ ..................... 14 # مالیات زیاد می دهیم؟ ................................ ................................ ................................ ................................ ..................... 19 # خداحافظ عمران ی؟ ................................ ................................ ................................ ................................ ........................... 23 # سهم من از بودجه ................................ ................................ ................................ ................................ ........................... 25 # استان من در بودجه ................................ ................................ ................................ ................................ ........................ 27 # قیمت واحد ................................ ................................ ................................ ................................ ................................ ....... 32 فصل بودجه فقط زمستان ست ین ................................ ................................ ................................ ................................ ............ 36 لنگش کن ................................ ................................ ................................ ................................ ................................ ..................... 37 شفافیت مالی ................................ ................................ ................................ ................................ ................................ ............... 40 پیوست ................................ ................................ ................................ ................................ ................................ .......................... 44 فراتر از ظاهر بودجه (بودجه و طی شرا اقتصاد) ................................ ................................ ................................ .............. 44 فضا ی ی مال و ی دار ی پا ی مال ................................ ................................ ................................ ................................ ................ 50 منابع و مآخذ ................................ ................................ ................................ ................................ ................................ ............... 54 1 ب ررسی الیحه بودجه سال1397 کل کشور 2 . بودجه به زبان ساده ده ی چک نیا گزارش، تصو یری ساده از ال حه ی بودجه سال1397 ارائه کند یم . برا ی خواندن ا نی گزارش، سواد مقدمات ی ی مال ای اقتصاد ی ی خاص از ین ست ین . مخاطب گزارش، عموم مردم هستند. به منظور ساده ی ساز، ی رخ ب ،اعداد گرد شده و برخ ی ات ی جزئ فنی ناد ده ی گرفته شده است. ارقام به تومان است. موارد اندک ی تر ده یچیپ در داخل کادر مخصوص نوشته شده تا در صورت لزوم بتوان دی خواندن آن را به وقت د ی گر ی موکول کن نی . ا دی گزارش تی ظرف ان یب تمام ات ی جزئ بودجه را ،ندارد ما ا به قول ،معروف ی کاچ بهتر از یچیه.1 مقدمه بودجه مهم است؛ به نیا لی دل که برخالف توض ی حات ی که ممکن است ًصرفا حرف زدن باشد، باعدد و رقم نشان دهد یم حکومت چگونه بر مردم حکمرانی کند یم و مردم زین چه فی وظا متقابل ی در قبال آن دارند .به قول معروف؛ بودجه ات را به من نشان بده تا به شما بگو می چطور کشور خود را اداره دی کن یم. مثال: بالورس از سال2015 براساس کی قانون جد دی ی مال، تصم می گرفت سالیانه در اجرا ی بودجه خود، از افراد ب کار ی ات ی مال رد ی بگ . هدف از ا نی ی مال،ات جلوگ یری از تنبل ی و«سواری مجانی» 2 بی کاران عنوان شده بود .در ان ی جر اجرا ی بودجه سال 2016 این ،کشور حدود 450 هزار دالر ات ی مال از یب کاران گرفته و به خزانه زی وار شد .کی جه ی نت نیا شد که عده ی اد یز به خاطر جلوگ یری از مه ی جر ی کار یب، به هنگام آمارگ یری اعالم کردند که کار یب ین ستند !اعتراضات ی ابان یخ و نی آنال در بهار 2017 بروز کرد و ،سرانجام اجرا ی ،آن ًفعال ی برا سال ی مال دی جد متوقف شد.3 نیا مثال ساده نشان دهد یم که ات ی عمل هی مال عموم ی در کی کشور تا چه حد یم تواند از منطق اقتصاد ی فاصله رد ی بگ و ای تا چه زان یم یم تواند به عنوان شاخص ی از وه یش تصم یریگمی حکومت و مد تیری بخش عموم ی عمل کند. در دنیایی که اعتماد به نهادهای عمومی با اعتماد به اعداد و ارقام مقایسه می،شود4 ،بودجه آیینه تمام نمای شیوه حکومتداری است. 1 . ی برا آگاه ی از ات یئ جز یب شتر از بودجه ،امسال ری سا گزارش ی ها مرکز پژوهش ی ها مجلس را دنبال دی کن. 2. Free-riding 3. 4.WU, T. (2017). In Code We Trust. The New York Times, [online] p.A25. Available at: [Accessed 18 Dec. 2017]. مرکز ژپوهش اه مجلس شورای اسالمی 2 تصو ری 1 .کی نمونه ضه ی عر آنال نی در بالروس در اعتراض به مال ات ی بر ب ی کاران به طور ی کل، بودجه اگر قی دق و شفاف باشد ای بتوان می درست از آن سر در ی اور یب،م هر صفحه از آن می تواند مانند نقط ه ای باشد که با وصل کردن آنها به هم می توان یم تصو یری ی کل از ری مس عملکرد کشور در سال ی آت داشته می باش .در نیا گزارش یم خواه می نیا نقاط را در حه یال بودجه 1397 تاحد امکان به هم وصل می کن. ی کم ات ی کل دولت ی برا اجرا ی مأمور یی ها تی که ازسو ی مردم به آن محول شده است دی با منابع الزم را از اقتصاد به یا وه یش مناسب و به مقدار ی کاف جمع ی آور کند و نیا منابع را به طور ،مسئوالنه کارآ و اثربخش به اولو ی ها تی عموم ی تخص صی دهد. نیا ند ی فرآ که در ط ی کی سال مال ی در جر ان ی ،است بودجه ریزی نام دارد. حال اگر دولت و مجلس از ا نی ند ی فرآ کی عکس بگ ی،رند نیا ری صو ت کی که برش از ند ی فرآ سالیانه ،مزبور است کی سند بودجه .خواهد بود مسئله اساس ی ،بودجه تصم یریگمی در مورد منابع محدود است. منابع همه دولت ها محدود است (ما نفت دار می پس محدود تی ندار م؟ ی نی ماش حساب تان ی ها را آماده کن ید ). بر اساس نیا محدود ی،ت بر چه مبنایی باید تصمیم گرفت که هر یک تومان را به جای برنامه آموزش به بهداشت و درمان یا دفاع 3 ای فرهنگ اختصاص دا د و بالعکس؟ پاسخ ا نی سؤال مهم در بودجه است. ا ی نجاست که بودجه آ نه یی وه یش اولو ی بند تی، تصم یریگمی و فکرکردن دولت ها و مجالس یم شود. ازسو ی ید،گر بودجه دولت به عامالن اقتصاد ی، ی اس یس،ون ... مردم و عالمت دهد یم که دولت از لحاظ اقتصاد ی و مال ی ی برا سال آ نده ی چه برنامه ای دارد و چگونه جهت گیری خواهد کرد. پس، بودجه عالوه بر سند اولو تی ی بند ی و س استگذار ی، سند عالمت ی ده هم هست. بودجه ابتدا در دولت پخت و پز یم شود .سپس به مجلس ارائه یم شود تا ی نما ندگان مردم در مجلس در ان ی جر چگونگ ی نحوه فکر کردن دولت و برنامه ی ها آن ی برا سال نده یآ قرار رند ی بگ و ی احًانا آن را .بهتر کنند بررس ی بودجه در مجلس سه خوان مخ تلف دارد : بررس ی بودجه در ون یسی کم ی ها تخصص ی، بررس ی بودجه در ون یسی کم قی تلف و بررس ی بودجه در صحن ی علن مجلس . پس از تقد می حه یال بودجه به ،مجلس نیا یال،حه در ون یسی کم ی ها تخصص ی مختلف ًمثال ون یسی کم ،بهداشت ون یسی کم ،صنعت ون یسی کم اقتصاد ی و امثالهم بررس ی می شود .سپس گزار های ش بررس ی ون یسی کم ی ها مختلف به ون یسی کم قی تلف ارائه یم شود .ون یسی کم قی تلف همان گونه که از اسمش مشخص ،است ی ون یسی کم است که در آن جه ی نت کار ون یسی کم ی ها تخصص ی ی رو هم یر خته شده و تصم می نها یی گرفته یم شود .در نیا یسی کم،ون از هر ون یسی کم تخصص ی 3 ،نفر به همراه 9 نفر از اعضا ی ون یسی کم برنامه و ،بودجه حضور دارند .در تی نها گزارش ون یسی کم قی تلف ی برا بررس ی نها یی حه یال بودجه به صحن ی علن مجلس ارائه یم شود . بنابر نامه ن یی آ داخل ی ،مجلس ی نما ندگان از زمان چاپ و توز عی حه یال تا حداکثر مدت10 روز می توانند پ ی شنهادها ی خود را به کم ون یسی ی ها تخصص ی ارائه دهند. کم ون یسی ی ها تخصص ی نیز از زمان چاپ و توز عی حه یال تا حداکثر15 روز م ی توانند گزارش خود را به کم ون یسی قی تلف ارائه کنند. کم ون یسی قی تلف زین حداکثر15 روز مهلت دارد تا ضمن بررس ی گزارش ی ها یاه ون یسی کم مختلف، گزارش نها یی خود را آماده و برا ی بررس ی نها یی تقد می صحن مجلس کند. مهلت کم ون یسی قی تلف با موافقت ئت یه سه ی رئ مجلس تا 15 روز گر ید قابل تمد دی است .به نیا بی ترت زمان الزم از هنگام ارائه حه یال و چاپ و عی توز آن تا زمان بررس ی بودجه در صحن مجلس عبارت ست ا از 15 روز (حداکثر فرصت بررس ی ون یسی کم ی ها تخصص ی با احتساب 10 روز مهلت یپ شنهاد ی نما ندگان + ) 15 روز (فرصت ون یسی کم قی تلف )که ی رو هم یم شود 30 .روز در صورت تمد ید 15 روزه مهلت ون یسی کم ی تلف،ق مدت زمان بررس ی حه یال در کمیسیون های تخصصی و کمیسیون تلفیق به 45 روز شی افزا ابد ییم. ی برا بررس ی حه یال در صحن ی علن ،مجلس نامه ن یی آ داخل ی مجلس محدود یتی قائل نشده است . البته ًقاعدتا ی نما ندگان دی با بتوانند تا ان ی پا سال و آغاز سال ی مال ی جد،د بودجه را بررس ی و تصو یب ،کنند در ریغ نیا،صورت مخارج دولت در سال بعد ی غی رقانون ی خوا هد بود .به نی هم لی دل است که در برخ ی مرکز ژپوهش اه مجلس شورای اسالمی 4 سال ی ها گذشته که به دلیل تأخیر دولت در ارائه حه یال ،بودجه تصو بی آن تا ان ی پا سال تمام ی نم،شد ی نما ندگان مجبور یم شدند ی برا دادن تنخواه به دولت در آغاز سال دی جد و قانون ی کردن مخارج آن تا ان ی پا بررس ی ب ودجه در ،مجلس بودجه ی ها موسوم به کی دوازدهم تصو بی کنند. پس از تصو بی مجلس و تأیید شورا ی ،نگهبان حه یال بودجه به قانون لی تبد شده و ی برا اجرا به دولت ابالغ یم شود .ند ی فرآ بودج ه ای(موسوم به کل یس بودجه یا )در جا نیا متوقف یمن شود و تازه آغاز کار است .دولت اجرا ی قانون را شروع کند یم و در ان ی جر اجرا ی بودجه و بعد از ان ی پا ،آن ی نما ندگان بر ّ فیکو کم اجرا ی بودجه از لحاظ ی مال و است یس ی نظارت یم کنند .وان ید محاسبات و مرکز پژوهش ها به عنوان دو بازو ی نظارت ی ی مال و است یس ی ،مجلس از بودجه کشور پول رند یگیم که به عنوان فه ی وظ ی اصل ای یکی از فی وظا شان ی اصل نیا کار را ی برا ی نما ندگان و مردم راحت تر کنند . کادر 1 .کل یس بودجه فی تعر استاندارد از کل یس بودج ه ای شامل پنج مر حله است .ی سع دی کن پازل کل یس بودج ه ای موجود در شکل 1 را کامل دی کن .پاسخ در سی رنو یز دو صفحه بعد نوشته شده است .اگر به ات یئ جز یب شتر در نیا نه ی زم عالق مند هست دی در تی سا مرکز پژوهش ها ای ،گوگل کتاب «تیری مد نه ی هز ی ها عموم ی» را جستجو دی کن. شکل 1 .جاها ی ی خال را با کلمات ریز تصو ری پرکن دی .بی ترت کلمات به هم یر خته است حسابدار ی و گزارش ی ده، ات ی عمل سطح ،چارچوب ،اجرا کنترل و حسابرس ی، آماده ی ساز 1 2 3 5 4 5 در ند ی فرآ اجرا ی بودجه مشخص یم شود که دولت در پیش بینی بودجه خود ر قد چ قی دق و در اجرا ی آن چ قدر منظم بوده است .دقت و نظم بودج ه ای یلیخ مهم است .در بخش یی ها از نیا گزارش خواه می دانست چرا. در این گزارش ما ارقام اصلی بودجه و برخی ارقام مهم ریز آن را برای شما توضیح می،دهیم اما اگر مایلید که الیحه بودجه را خودتان در دست بگیرید (با توجه به حجم اد یز صفحات ،بودجه یپ شنهاد ما دانلود لی فا آن است تا هم دست تان ی ها خسته نشوند و هم درختان کمتر ی قطع شوند )و ارقام آن را ،بخوانید بهتر است به نکات زیر توجه کنید: - ارقام در جداول ال یحه بودجهًمعموال به صورت«م یلیون ل یا ر» نوشته م ی شود .از آنجایی که خواندن ارقام بزرگ ممکن است مشکل ،باشد برای تسهیل در خواندن این ارقام می توان 4 صفر آن را به صورت ذهنی حذف و ارقام را به صورت «میلیارد تومان» یا با حذف 7 صفر به صورت «هزار میلیارد تومان» قرائت کرد. ی برا کی تمر نی ی فور، رقم هزین ه های بودجه امسال را ابتدا در حداکثر10 هی ثان بخوان ید و سپس تالش دی کن مقدار آن به ی ازا هر ا ی ران ی را با تقس می بر هشتاد م ون یلی محاسبه کن دی (تصو ری 2).1 اگر فرصت نیا کار ندار دی ای نی ماش حساب دم دست ین،ست نگران نباش ی،د ات یئ جز نیا محاسبات در بخش ی ها بعد ی نیا گزارش خواهد آمد. 10 تصو یر 2 .هزینه ها در حه یال بودجه سال 1397 (میلیون ریال) مصارف هزینه ها 2.764.281.683 الیحه بودجهًمعموال در5 کتابچه تقدیم مجلس می شود. اولین و مهمترین جلد آن، ماده واحده و جداول کالن نام دارد. این جلد از الیحه بودجه، شامل ماده واحده اول آن به اضافه جداول اعداد کلی بودجه است. ماده واحده یعنی یک ماده که داخل آن بندهای مختلف گنجانده شده است. اگرچه به طور ،متعارف الیحه بودجه یک ماده بیشتر ندارد، اما این فقط ظاهر کار است زیرا داخل همین ما ده، به اندازه ده ها ماده مطلب گنجانده می شود. هر چ قدر متن ماده،واحده کمتر باشد نمایندگان این امکان را می یابند که در بررسی های خود زودتر وارد اعداد و ارقام بودجه شوند. همین عامل باعث شده که علیرغم تجمیع چند سال یک بار موارد مشترک الیحه های بودجه سا ل ،های مختلف در قوانینی خارج از الیحه بودجه دولت ها باز هم انگیزه داشته باشند که مطالبی داخل ماده واحده بگنجانند یا آن را بیشتر کنند! جلد اول 1 .البته همه ا نی رقم قرار ن ی ست سهم بودجه شود و بخش ی از آن به صندوق توسعه مل ی و شرکت مل ی نفت تعلق یگیم،رد اما برای دستگرم ی فعلا از نیا ات یئ جز صرفنظر می کن یم. مرکز ژپوهش اه مجلس شورای اسالمی 6 بودجه به پیوست4 جلد دیگر تقدیم مجلس می.شود - پس از اولین جلد که اختصاص به ماده واحده و جداول کلی بودجه دارد، جلد د وم یا اولین پیوست بودجه، مربوط به اعتبارات طرح های عمرانی است. این جلد جز ئ یات مربوط به اعتبارات ساخت و ساز در کشور را که کلیات آن در جلد اول آمده تشریح می .کندًمثال اگر می خواهید بدانید که برای توسعه شبکه ،فیبر نوری کشور، آبرسانی به بیرجند حفاظت از بافت های تاریخی یزد، سد نمرود، فاضالب رودان، موزه اراک و ... چ قدر اعتبار در بودجه دیده شده یا نشده! به این جلد مراجعه کنید. البته منظور از طرح عمرانی فقط مواردی مثل سد و جاده و ... نیست. منظور از عمران، هر چیزی است که دارایی سرمایه ای خاصی را ب رای کشور ایجاد می ،کند این دارایی سرمایه ای ممکن است اضافه کردن تجهیزات به یک اداره دولتی یا ایجاد یک دارایی نرم .افزاری باشدًمثال اگر قرار باشد دیوان محاسبات کشور یک سامانه نظارت الکترونیکی ایجاد کند، یا برای ترویج و توانمند سازی تشکل ها و جوامع م حلی برای حفظ و احیا ی منابع طبیعی آموزش های خاصی الزم باشد، اعتبارات آن را می.توانید در این پیوست پیدا کنید - جلد سوم یا پیوست ،دوم ئ جز یات درآمدهای دولت اعم از مالیات و نفت و اوراق مشارکت و ... را نشان می .دهدًمثال اگر عالقمند باشید که بدانید درآمد دول ت از محل فعالیت مالیات سرقفلی، شرکت ملی نفت، پژوهشگاه ژنتیک، دانشگاه شهید بهشتی یا باشگاه استقالل چ.قدر است به این جلد باید مراجعه کنید - جلد چهارم یا پیوست سوم، جزئیات دخل و خرج شرکت های دولتی را نشان می دهد. برای دیدن دخل و خرج شرکت برق اصفهان یا شرکت گ از گیالن یا بانک کشاورزی و .... باید به این جلد مراجعه کنید مجلس در تصو یب بودجهًمعموال وارد ا ین پ یوست نمی شود . اما این نکته قابل ذکر است که سرمایه شرکت های دولتی متعلق به دولت (عموم مردم) است. لذا حق عموم مردم است که بدانند مدیران این شرکت ها آی ا از این سرمایه ها به نحو مطلوبی استفاده کرده اند یا خیر؟ - جلد پنجم یا پیوست چهارم، جزئیات هزینه های جاری و عمرانی دولت را برحسب برنامه و فعالیت نشان می .دهدًمثال برای اینکه بدانید بهنگام سازی نقشه های جغرافیایی، تربیت هر دانشجوی دکتری، تدوین قوانین ، برگزاری نشست ها و همایش ها، تهیه شاخص های مختلف اقتصادی و ... چ قدر برای دولت خرج بر میًدارد (کال و به ازای هر واحد) به این قسمت مراجعه کنید. این اعداد و ارقام در راستای آن چیزی که بودجه ریزی مبتنی بر عملکرد خوانده می شود تهیه و منتشر می شود. ب یل دل ه اهم یت ین ا پ یوست در شبکه های اجتماعی ! و سوء تفاهم هایی که ایجاد کرده است در ادامه به طور مستقل در مورد این پیوست توضیح داده خواهد شد.1 11 1 .پاسخ پازل موجود در کادر 1 به نیا شرح است :کل یس بودجه یا به بی ترت ،شامل عمل ات ی سطح چارچوب (هدف گذار ی و اس یس ت گذار ی ی مال ان یم مدت و قاعده گذار ی ی ال م ،)آماده ی ساز بودجه (شامل تنظ می بودجه ان یم مدت سه تا چهار ،ساله سی است گذار ی ی مال انه ی سال مثلا یس است ی ات ی مال در سال بودجه یا و تنظ می بودجه انه ی سال ،)اجرا ی بودجه (شامل تخص ی،ص ات یل عم نقد بودجه یا و کنترل ی ها بودجه یا )، حسابدار ی و گ زارش ده ی (شامل تجم عی و ارائه آمارها ی اجرا ی بودجه براساس استانداردها ی بین الملل ی ) و در نها تی کنترل و حسابرس ی (توسط د وان ی محاسبات و شورا ی ی مال .کشورها) است 7 یمک عدد و رقم رقم بودجه امسال 1195 هزار ارد یلیم تومان است .بودجه به دو بخش بود جه عموم ی و بودجه شرکت ها تقس یم می شود . از ا ین ،رقم425 هزار م ارد یلی تومان بودجه عموم ی و هی بق معادل814 هزار م ارد یلی ،تومان بودجه شرکت ها و بانک ی ها دولت ی است.1 12 بودجه عموم ی در واقع همان چ یزی است که از آن به عنوان بودجه یم شناس ی،م ی عن ی دخل دولت (نفت و ات ی مال و )...و خرج دولت و دستگاه ی ها دولت ی و ادارات (شامل حقوق و دستمزد و مخارج عمران ی و .)...بودجه شرکت ها لی دال به مختلف ی فن، حقوق ی و اجرا یی و البته از ین به فرصت ی کاف، در مجلس به طور کامل بررس ی ی نم شود . ،هرچند قًاعدتا به دلیل آنکه ا نی شرکت ها سرما هی عموم ی ،هستند از بابت حقوق مردم و ی نما ندگان مردم در مجلس دی با دخل و خرج و یی آ کار آنها بررس ی شود. سهم عمده ای از مصارف بودجه شرکت ی ها دولت ی، بانک ها و مؤسسات انتفاع ی وابسته به دولت، از منابع داخل ی آنها تأمین یم شود که با پ ی شنهاد ئت یه ی ها ره ی مد در مجامع عموم ی ای شوراها ی ی عال مربوط تصو یب می شود و جهت درج در ال حه ی بودجه به سازمان مد تیری و برنامه ریزی کشور ارسال می شود . درواقع یکی از ابهامات کنون ی بودجه ریزی در کشور، نامعلوم بودن نقش ی نما ندگان در رس ی دگ ی به بودجه شرکت ی ها دولت ی و بانک.هاست بودجه عموم ی در بخش منابع و مصارف خود، دو جزء دارد. منابع و مصارف عموم ی و منابع و مصارف اختصاص ی . رقم بودجه عموم ی دولت با رقم منابع عموم ی دولت دی نبا .اشتباه گرفته شود منابع اختصاص ی، ًمعموال منابع ی هستند که محل مصرف،شان همان دستگاه ای جادکننده درآمد است (مانند درآمد بیمارستان ها یا دانشگاه .)ها به نیا ی ترت،ب رقم بودجه عموم ی ی برا ی اب ی ارز حجم دولت یا دولت به عنوان کی کل واحد مناسب است و رقم منابع عموم ی زین ی برا ی اب ی ارز حوزه ابتکار عمل دولت مناسب خواه د بود. بنابر اصول بودجه ریزی، بهتر ،است تمام درآمدها ی دولت ابتدا به کی استخر درآمدها ی مشترک وارد شده و سپس در مورد محل مصرف آنها تصم یریگمی شود .اختصاص ی دن کر درآمد باعث یم شود که نیا درآمدها وارد استخر مشترک نشده و با کی لوله انتقال مستق ی،م به محل مصرف مورد نظر برسد و در جه ی نت نتوان در مورد محل مصرف آن تصم یریگمی کرد .اختصاص ی کردن درآمدها کی تی خاص بد دارند و آن نکه یا درآمد ی که در کی سال بودج ه ای اختصاص ی یم،شود ًمعموال در سال ی ها بعد هم اختصاص ی ی باق ماند یم و از حوزه تصم یریگمی مجلس زین خارج یم شود . اختصاص ی کردن درآمد عالوه بر محدود یت حوزه تصم یریگمی دولت و ،مجلس کی تی خاص بدتر هم دارد و آن نکه یا ال یخ افت ی در کننده منابع را از بابت اختصاص درآمد راحت کند یم و درنت جه ی پاسخگو یی و انگ زه ی 1 .چهل و چهار هزار ارد یلیم تومان ارقام دوبار حساب شده هستند (ی عن ی هم در بودجه عموم ی حساب شده اند و هم در بودجه شرکت ی ها دولت ی .بنابرا ی،ن ی برا یا نکه سرجمع بودجه درست ،باشد جمع منابع بودجه عبارتست از بودجه عموم ی به علوه بودجه شرکت ی ها دولت ی منها ی ارقام دوباره منظور شده.) مرکز ژپوهش اه مجلس شورای اسالمی 8 بهبود بهره ی ور را کاهش دهد یم .عارضه دیگر درآمدها ی اختصاص ی نیا است که ممکن است در برخ ی ،مواقع ًمخصوصا در مورد برخ ی عوارض ای مئ جرا و امثالهم، انگ زه ی کسب درآمد از میزان اجازه داده شده در قانون بودجه را ب شی از اندازه الزم و به نه ی ،مضاعف کند زیرا دستگاه ا جاد ی کننده درآمد یم،داند هر درآمد ی که کسب کند یم .به خودش داده خواهد شد در بودجه سال یآ،نده 368 هزار ارد یلیم ،تومان معادل 87 درصد از بودجه عموم ی، منابع و مصارف عموم ی و معادل 57 هزار ارد یلیم ،تومان معادل 13 درصد از بودجه عموم ی، منابع و مصارف اختصاص ی است که از 57 هزار ارد یلیم منابع اختصاص ی، قرار است حدود 77 درصد از آن صرف ی ها نه ی هز اختصاص ی ی جار دستگاه ی ها جاد یا کننده درآمد شود و هی بق صرف بودجه عمران ی اختصاص ی نیا دستگاه ها خواهد شد. می گفت آنچهًمعموال به عنوان حوزه اخت ار ی و ابتکار دولت و مجلس دانسته یم،شود منابع و مصارف عموم ی است (و نه منابع و مصارف بودجه عموم ی )، بنابرا ی،ن متعارف اس ت که تحل ی ها لی بودج یاه، در مورد منابع و مصارف عموم ی و اجزا ی تشک لی دهنده آن انجام یم شود .ما زین در ادامه گزارش بر نیا بخش متمرکز خواه می شد. در کی تقس ی بند می ی کل، منابع عموم ی از سه محل و مصارف عموم ی زین در سه محل است. نمودار 1 را بب ینید. نمودار 1 .منابع و مصارف بودجه افت ی در ها (منابع) پرداخت ها (مصارف) 1 .درآمدها شامل: ـ ات ی مال - غی ات ی رمال 2 .دات ی عا ی نفت 3 .استقراض (اوراق ی مال و )... 1 .نه ی هز ی ها مصرف ی (ی جار) 2 .نه ی هز ی ها سرما یه گذار ی (عمران ی) 3. بازپرداخت تعهدات و ون ید و اصل و سود اوراق استقراض ی جمع افت ی در ها جمع پرداخت ها در اصطالح بودجه یا، افت ی در ها از محل نفت و امثالهم لیدل به آنکه از محل فروش سرما هی ی مل تأمین یم،شود نه درآمد، بلکه واگذار ی دارا یی سرما یاهی محسوب یم شوند لیل . د آن هم مشخص است. وقت ی شما برا ی گذران امور خانواده، بخش ی از سرما هی خود را بفروش ی،د د یی گو ی نم درآمد کسب کردم .همچن ی،ن فروش اوراق قرضه و امثالهم زین درآمد ست ین .لیدل آن زین مشخص ،است ی وقت شما از ی کس صدهزار تومان قرض دیریگیم د یی گو ی نم صدهزار تومان درآ مد کسب کردم .در اصطالح بودج یاه، به استقراض و جاد یا نید به منظور تأمین ی مال در بودجه ن زی واگذار ی دارا یی ی مال گفته یم،شود زیرا دولت در قبال قرض ی که از مردم و بازار یگیم،رد کی برگه اوراق بهادار و امثالهم (دارا یی ی مال )به آنها دهد یم . در تقس ی بند می منابع بودج یاه، هر آنچه از محل فروش سرما هی کشور و ای استقراض ،نباشد درآمد 9 است .درآمدها ی دولت دو دسته ی کل دارد :ات ی مال ها و یغ ات ی رمال ها. ات ی مال که مفهوم مشخص ی دارد، اما غی ات ی رمال شامل درآمدها ی حاصل از م تی الک دولت (مثل اجاره کی سالن ورزش ی ی دولت ،)درآمدها ی حاصل از فروش خدمات و کاالها ی دولت ی (ًمثال مبلغ ی که بابت در افت ی گذرنامه یم پرداز ی،د درآمد سازمان سنجش از فروش کارت ثبت نام در آزمون سراسر ی و )...و درآمدها ی حاصل از مئ جرا و خسارات (جرا می را نندگ ی، مه ی جر بان ی غا خدمت سرباز ی، مئ جرا و خسارات طی مح ی ست یز و )...و ری سا یم شوند . در جدول 1 مبلغ هرکدام از بخش ی ها منابع و مصارف دولت در حه یال بودجه امسال مشخص شده است. همان طور که ی گفت،م طرف مصارف عموم ی دولت زین سه بخش ی کل دارد :نه ی هز (معروف به نه ی هز ی ها ی جار ،)عمران ی (غلط مصطلح معروف به نه ی هز عمران ی )و بازپرداخت ون ید .در ات ی ادب بودج یاه، مبالغ ی که صرف جاد یا کی دارا یی سرما هی ای دی جد یم شوند (عمران ی )، هز نه ی طبقه ی بند ی نم شوند و به آنها تملک دارا یی سرما هی ای گفته یم،شود زیرا ی پول که خرج شده برا ی به تملک درآوردن ای جاد یا کی دارا یی سرما هی ای ی برا کشور صرف یم شود .از بازپرداخت بدهی و ون ید (ًمثال بازپرداخت اصل و سود اوراق مشارکت و امثالهم) ن یز به تملک دارا یی ی مال اد ی یم شود ، زیرا دولت با دادن مبالغ ی به کسان ی که از آنها قرض کرده است و تسو هی بدهی های ،خود دارا یی ی ها ی مال در دست افراد– مانند اوراق مشارکت- را از دست آنها جمع ی آور کند یم .تصو ری ی کل بودجه امسال را در جدول 1 دینی بب. ________________________________ ________________________________ ________________________________ _______________ مرکز ژپوهش اه مجلس شورای اسالمی 10 جدول 1 .تصو ری ی کل منا بع و مصارف عموم ی در حه یال بودجه سال 1397 (هزار ارد یلیم تومان ) (برخ ی )ارقام گرد شده است منابع ( 368 ) مصارف ( 368 ) درآمدها ( 193 ) ات ی مال ها ( 129 )  مالیات شرکت ها ( 36 )  مالیات دستمزد کارمندان دولتی (6)  مالیات دستمزد کارکنان بخش خصوصی ( 5. 8 )  مالیات مشاغل و اصناف (6)  سایر مالیات های بر درآمد ( 1. 3 )  مالیات بر ثروت ( 3. 5 )  مالیات بر واردات ( 23 )  مالیات ارزش افزوده ( 30 )  مالیات ارزش افزوده مخصوص مخارج بهداشت و درمان (6)  سایر مال یات کاال و خدمات (مال یات س،یگار ،عوارض خروج ،نقل و انتقال خودرو شماره گذاری و ... 11 ) نه ی هز (جار ی) ( 276 )  حقوق و دستمزد ( 106 )  بازنش ستگان و بخش دیگری از حقوق و دستمزد ( 98 )  استفاده از کاال و خدمات (مثل حق اجاره برخی ساختمان،ها هزینه آب و برق ادارات و ... 42 )  یارانه یر (غ از یارانه نقد ی مثل یارانه ید خر تضم ینی ،گندم یارانه سود تسه یالت ،مسکن مهر یارانه یط بل مترو، ش یر ... مدارس و8)  سایر ( 21 ) نکته: ی ارانه نقد ی ء جز تراز جمع منابع و مصارف بودجه ن ی،ست بلکه ًصرفا در احکام بودجه در مورد ،آن براساس قانون هدفمندکردن ی ارانه ها تصم یمگیری می شود . در ،بودجه امسال مقرر شده طبق قانون مذکور37 هزار م ارد یلی تومان از محل ق مت ی نی بنز و گازوئ یل ،و امثالهم منابع کسب شود و در مقابل23 هزار م ارد یلی صرف ی،ارانه 7 هزار صرف افزا شی پرداخت کم ته ی امداد و بهز ی ست ی، 7/3 صرف بهداشت و درمان و3/3 ر هزا ارد یلیم تومان هم صرف ی ارانه نان و خر دی دم گن .شود یغ ات ی رمال ( 65 )  فروش خدمات و کاالهای دولتی ( 10 )  حاصل از مالکیت دولت ( 23 )  مئ جرا و خسارات (8)  سایر ( 24 ) فروش و واگذار ی سرما هی ی مل (ًعمدتا نفت 106 ) جاد یا و تملک دارا یی سرما یاهی (عمران ی) ( 60 ) استقراض و ایجاد دین و امثالهم مانند برداشت از صندوق توسعه ملی ( 68 ) تسو هی استقراض و ون ید و امثالهم ( 31 ) 11 کسر ی م؟ ی دار اگر ی کس در زندگ ی روزمره از ما بپرسد در دخل و خرج خود کسر ی دی دار ًمعموال چگونه جواب می ده یم . د یی ایب جواب ی ها ممکن را مرور می کن:  کل منابع (شامل منابعی که یم توانم از فروش سرمایه و منزل هب دست آورم و مبالغ قرض هایی که یم توانم انجام دهم )منهای کل مخارج ؛  کل منابع (بجز خالص قرض هایی که یم توانم بگیرم و قرض هایی که باید پس بدهم )منهای لک مخارج ؛  کل منابع (به غیر از منابعی که از فروش خانه و ماشین زیر پا یم توانم هب دست آورم و به غیر از خالص قرض هایی که یم توانم بگیرم و قرض هایی که باید پس بدهم )منهای کل مخارج ؛  و... . در بودجه کشور ن زی نی هم وضع یت .برقرار است ی عن ی بسته به ا نکه ی چه تعر یفی از کسر ی داشته ی باش،م ًممکن است اصال کسر ی نداشته باش یم ای و مبالغ قابل توجه ی کسر ی داشته باش می .ًمخصوصا آنکه اگر در برآورد منابع، ب شی برآورد هم داشته باش یم وًمثال فرض کن یم ،که قرار است سال بعد100 تومان مال ات ی اخذ شود و د ر نها تی ًمثال 90 واحد اخذ شود یا .برآورد شود ی برا نی هم منظور و با توجه به ی ها فی تعر مختلف از کسر ی، زان یم کسر ی بودجه حه یال بودجه سال1397 به شرح جدول 2 است .شایان ذکر است که تمام نیا شاخص ،ها شاخص ی ها اصطالحا «مشاهده شونده »بودجه ه ستند و برا ی درک واقع نانه یب،تر دی با اثر رونق و رکود از آنها حذف شود (برای ،آشنایی بیشتر با این مسائل .)پیوست گزارش را ببینید ________________________________ ________________________________ ________________________________ _______________ مرکز ژپوهش اه مجلس شورای اسالمی 12 جدول 2 .انواع مختلف کسر ی و برآورد آن ی برا بودجه سال 1397 (ارقام اعشار ی گرد شده اند) عنوان کسر ی روش محاسبه معا دل هزار م ارد یلی تومان درصد از کل منابع عموم ی د رصد از شیپ ینیب عملکرد کل منابع عموم ی درصد ازGDP پیشبینی شده سال آی نده مالحظات تراز ی شکل کل منابع منها ی کل مصارف - صفر صفر صفر صفر - تراز ی ات ی عمل درآمدها منها ی نه ی هز ی ها ی جار ات ی مال و سا یر درآمدها (بجز نفت که درآمد ست ین )منها ی نه ی هز ی ها ی جار 83 23 25 5 - تراز کل ی کل منابع (شامل نفت، بدون استقراض) منها ی کل مخارج (شامل پرداخت بدهی ی قبل) استقراض 39 11 12 2 - تراز اول یه )کل منابع (شامل نفت، بدون استقراض منها ی کل مخارج (شامل پرداخت ب دهی ی قبل، بدون در نظر گرفتن مخارج بهره ای) استقراض- مخارج بهره 34 9 10 2 - تراز کل ی بدون نفت )کل منابع (بدون نفت، بدون استقراض منها ی کل مخارج (شامل پرداخت قروض ی قبل) استقراض+ نفت 171 46 51 10 بدون در نظرگرفتن اضافه برداشت از صندوق توسعه مل ی و سا ری منابع نفت ی بودجه عموم ی، ارقام ا نی فی رد به ی ترت،ب 140 ، 38 ، 42 و9 خواهد بود تراز اول یه بدون نفت )کل منابع (بدون نفت، بدون استقراض منها ی کل مخارج (شامل پرداخت قروض ی قبل، بدون در نظر گرفتن مخارج بهره ای) استقراض+ نفت- مخارج بهره 166 45 50 10 بدون در نظرگرفتن اضافه برداشت از صندوق توسعه مل ی و سا ری منابع نفت ی بودجه عموم ی، ارقام ا نی فی رد به ی ترت،ب 135 ، 37 ، 40 و8 .خواهد بود 13 با توجه به جدول 2 مالحظه می کن یم که اگر نفت نفروش می و استقراض را هم در نظر یری نگ،م ًعمال 50 درصد منابع عموم ی بودجه یر کس دارد. ا نی حجم از کسر ی غی رنفت ی، اهم یت توجه به رفع یری پذ بی آس بودجه کشور را در مقابل تالطم ی ها ی نفت نشان دهد یم .اما چرا بودجه ما این اندازه ی نفت است؟ پاسخ در کادر 2 نهفته است. کادر 2 .عدم تنوع اقتصاد شکل ریز نقشه صادرات ران یا را نشان دهد یم . مالحظه م دی کن ی که ب یش از80 درصد صادرات ما نفت و مشتقات نفت و امثالهم است. فکر م ی کن ی،د نیا نقشه برا ی هی ترک چطور است؟ کم ی تأمل دی کن و سپس پاسخ را که در ذ لی نی هم نقشه است، بب ینید. شکل 3 .نقشه صادرات ران یا مأخذ: اطلس ی دگ یچیپ اقتصاد ی ،هاروارد2016 . شکل 4 .نقشه صادرات ترک یه مأخذ.: همان ی برا مشاهده نقشه تنوع اقتصاد ری سا کشورها به نیا نک یل مراجعه دی کن: ________________________________ _____________________________ مرکز ژپوهش اه مجلس شورای ا سالمی 14 #هشتگ - بودجه در نیا بخش به توضیح برخی موارد که ممکن است در شبکه ی ها اجتماع ی، یا در تاکس ی و مترو و در گفتگوها ی روزمره به آن برخورد کرده دی باش پرداخته شده است. #نفت دار ی،م غم ندار یم یکی از اجزا ی منابع عموم ی بودجه در ران یا منابع با منشأ ی نفت است هک سهم باال یی را زین از منابع عموم ی تشک لی دهد یم . چون نفت کی ثروت مل ی است، بنابرا نی منطق ی است که از منابع حاصل از فروش نفت برا ی تأمین ی ها هنی هز ی جار دولت استفاده نشود. درواقع، با دی نی از ا منابع برا ی شی افزا ثروت و رشد اقتصاد ی کشور بهره گرفت. به عبارت د ی،گر نفت به مثابه کی درخت م ماند ی که با ید از ثمرات آن استفاده کرد و نه از خود درخت. بس ی ار ی از صاحبنظران کشور بر ا نی باورند که وابستگ ی شیب از حد بودجه به درآمدها ی ی نفت، مسئله تخص صی خوب منابع را از موضوع یت .انداخته است 15 کادر 3 .تصمیم گیری برای نفت دولت های نفت خیز دائماً در حال تصمیم گیری برای چگونگی برخورد با مسئله نفت هستند. درخت استاندارد تصمیم گیری در مورد نفت به شرح نمودار2 است .فارغ از جزئیات ،تکنیکی تالش کنید این درخت را بر اوضاع ایران تطبیق دهید.1 13 نمودار 2 .درخت تصمیم گیری دولت ها در مورد نفت ارقام مربوط به محاسبه سهم نفت در بودجه (اعم از نرخ تبدیل دالر به ،ریال حجم صادرات و )... در بودجه ذکر نمی شود و باید آن را برآورد کرد .برای تحقق کامل ردیف های درآمدی 1397 ، الزم است مت یق هر بشکه نفت خام و یم عانات ی گاز حدود 55 ،دالر نرخ برابر ی دالر معادل 3854 تومان2 و صادرات نفت حدود63 / 2 ون یلیم بشکه در روز3 فرض شود. سرجمع منابع نفت در بودجه با احتساب منابع نفتی که قرار است به جای صندوق توسعه به بودجه دولت واریز شود حدود132 هزار میلیارد تومان در نظر گرفته .شده است 16 17 1 . برای برخی جزئیات فنی علقمندان به گزارش ضرورت تعیین قواعد مالی برای منابع و مصارف ،دولت مرکز پژوهش های ،مجلس شماره مسلسل14663 ،بهمن 1394 مراجعه کنید. 2 .بدون در نظر گ رفتن رقم 10 هزار میلیارد تومان بابت افزایش نرخ ارز حاصل از فروش ،نفت نرخ ارز در الیحه 3500 تومان خواهد بود. 3 .شامل صادرات نفت خام 13 / 2 ون یلیم بشکه در روز و مجموع صادرات یم عانات ی گاز و فروش به پتروش یمی ها500 هزار بشکه در روز در نظر گرفته شده است. ________________________________ _____________________________ مرکز ژپوهش اه مجلس شورای ا سالمی 16 فرمول محاسبه و تقسیم منابع حاصل از نفت در بودجه سال 1397 به شرح زیر است: ماشین حسابی که آماده کرده اید را پیش روی خود قرار دهید تا ارقام نفت بودج ه ای امسال را با هم حساب کنیم: در سال قرار است حدود13 /2 می لیون بشکه در روز نفت صادر کنیم. همچنین قرار است حدود 400 هزار بشکه میعانات گازی صادر کنیم. همچنین قرار است حدود100 هزار بشکه میعانات گازی به پتروشیمی ها بفروشیم .قیمت هر بشکه نفت و میعانات را حدود 55 دالر در نظر بگیرید (قیمت میعا نات و فروش به پتروشیمی ها کمتر از 55 دالر ،است اما برای جلوگیری از پیچیده شدن ،محاسبات فرض کنیم همان 55 دالر .)به این ،ترتیب مجموع صادرات نفت و میعانات عبارت ست ا از حدود 6/2 میلیون بشکه در روز .این رقم را در 55 دالر و سپس در 365 روز سال ضرب م کنی .حاصل می شود حدود 52 میلیارد دالر که رقم دقیق تر آن با در نظر گرفتن ارقام گرد نشده و ...حدود 7/ 52 میلیارد دالر در سال است .این رقم به دالر است و باید به ریال تبدیل شود پس آن را در نرخ ارز بودج ه ای که حدود 3850 تومان به ازای هر دالر ت اس ضرب کنیم حاصل می شود رقمی حدود203 .هزار میلیارد تومان در سال :این رقم کل مبالغ حاصل از نفت است و باید طبق قانون بین سه جا تقسیم شود شرکت ملی نفت (بابت هزینه های استخراج نفت و اداره امور پروژه های نفتی ،)صندوق توسعه ملی (برای پروژه های توسع ه ای غیردولتی کشور) و بودجه دولت. سهم اولی5/ 14 ،درصد است دومی32 درصد و مابقی سهم دولت. به این ،ترتیب سهم شرکت نفت حدود 5/ 29 هزار میلیارد ،تومان سهم صندوق توسعه حدود 5/ 62 هزار میلیارد تومان و حدود 111 هزار میلیارد تومان هم ای بر بودجه دولت باقی می ماند.1 در الیحه بودجه ،امسال دولت در تبصره های ماده واحده بودجه درخواست کرده که حدود 21 هزار میلیارد تومان از سهم صندوق توسعه بردارد و برای بودجه مصرف کند .به این ترتیب کل رقم نفت در بودجه دولت می شود حدود132 هزار میل یارد تومان (این ارقام به دلیل ساده سازی،محاسبات حدودی است.) 19 حاال حساب کنیم که سهم سفره هر ایرانی از بودجه نفت چقدر می شود . 132 هزار میلیارد تومان تقسیم بر هشتاد میلیون ایرانی می،شود هر ایرانی حدود یک میلیون و ششصد و پنجاه 1 . که در سه ردیف با عناوین منابع حاصل از ارزش صادرات نفت، در ردیف210101 ، به مبلغ9 / 95 ،هزار میلیارد تومان به ما التفاوت نرخ فروش ارز حاصل از فروش نفت خام و میعانات، در ردیف160129، به مبل غ10 هزار میلیارد تومان و صادرات نفت خام برای مناطق محروم و نفت خیز، در ردیف210109 به مبلغ حدود5 .هزار میلیارد تومان درج شده است سهم صندوق توسعه ملی قیمت نفت × نرخ تبدیل دالر به ریال× 365 روز × )مقدار صادرات) =منابع حاصل از نفت نفت سهم شرکت ملی نفت ایران بابت تولید نفت و گاز سهم بودجه دولت 17 هزار تومان در سال یا 137 هزار تومان در ماه .اما توجه کنید که این رقم به این صورت سهم هر ایرانی می شود که دولت برفرض مثال، تمام کارهای خود را از این بابت تعطیل کند وًمثال به هر ایرانی137 هزار تومان بدهد و بگوید بیمارستان ها و مدارس و ارتش و پلیس راهنمایی و رانندگی و دادگاه و پاسگاه و ...را خودتان اداره کنید! می بینید که تصوری که ًبعضا از حجم عظیم منابع نفتی وجود دارد و ًمرتبا هم ممکن است ای ه عد با انگیزه های مختلف و یا ناآگاهی بر آن ،بدمند تا چه حد دور از واقعیت است. به ر طو خالصه: از سرجمع منابع حاصل از فروش نفت 5/ 14 درصد سهم شرکت ملی نفت ایران و ًصرفا از منابع حاصل از صادارت نفت خام و میعان تا گازی 20 درصد سهم صندوق توسعه ملی کسر شده و مابقی با تبدیل به ریال به بودجه عمومی واریز می شود. شایان ذکر است که درآمدها ی حاصل از فروش نفت به سه جا تعلق م رد یگی : بودجه، صندوق توسعه مل ی و شرکت مل ی نفت. کل منابع حاصل از نفت در سال1397 حدود7/ 52 میلیارد دالر است :که سهم هر کدام از سه قلم گفته شده عبارت است از  سهم بودجه عمومی: 8/ 28 میلیارد دالر (معادل111 هزار میلیارد تومان)؛  سهم صندوق توسعه ملی: 25 / 16 میلیارد دالر که دولت امسال درخواست کرده که6 میلیارد دالر آن (حداقل21 ًهزار میلیارد تومان) مجددا به بودجه بر گردد که در این صورت مجموع منابع نفتی بودجه به 132 هزار میلیارد تومان می رسد.  سهم شرکت نفت: 64 /7 .میلیارد دالر با ت وجه به به پیش بینی های بین الملل ی درباره قیمت نفت در سال آینده، احتمال تحقق این منابع زیاد .است شایان ذکر است که منابع نفتی بودجه أ مت ثر ،از قیمت نفت خواهد بود به این ،ترتیب هر دالر کاهش قیمت نفت ب سب کاهش بیش از 2 هزار میلیارد تومان منابع بودجه خواهد شد. وابستگ ی بودجه به نفت در ال حه ی بودجه سال1397 ، حدود36 درصد خواهد بود. البته با ید توجه داشت که نیا نسبت کمتر از م زان ی ی واقع برآورد شده است، ز را ی منابع غ ی رنفت ی حه یال در عمل خوشب نانه ی برآورد شده و تحق ق کامل آن بع ید است. ضمن اینکه حدود10 درصد از منابع عمومی بودجه هم از بابت اوراق و امثالهم تأمین می شود که اگر چه غیرنفتی ،است اما ن هما گونه که گفته ،شد از بابت تبعات ،آن کم از نفت ندارد. ________________________________ _____________________________ مرکز ژپوهش اه مجلس شورای ا سالمی 18 جدول 3 .درصد وابستگی بودجه به نفت عنوان عملکرد سال 1391 ع ملکرد سال 1392 عملکرد سال 1393 عملکرد سال 1394 عملکرد سال 1395 قانون سال 1396 الیحه سال 1397 حداقل درصد وابستگی به نفت 40 4/ 42 8/ 36 1/ 35 3/ 27 0/ 35 9/ 35 کادر 4 .قیمت نفت در هنگام تقدیم الیحه قیمت سبد نفتی اوپک در یکی دو هفته قبل و بعد از تقدیم الیحه بودجه در حد60 دالر و متوسط سال 2017 ،حدود 52 دالر بوده است. فراز و نشیب قیمت نفت اوپک در سال های اخیر در نمودار 3 .آمده است نمودار 3 .قیمت نفت سبد نفتی ک اوپ در سال های گذشته قیمت نفت چطور پیش بینی می شود؟ سازمان ها و نهادهای مختلفی در جهان قیمت نفت را پیش بینی می کنند. منطق اصلی بیشتر پیش بینی ها براساس پیش بینی عرضه و تقاضای نفت در جهان است که خود تحت تأثیر عوامل دیگری مانند عوامل،سیاسی .رشد اقتصادی جهان و ... هستند آژانس جهانی انرژی و صندوق بین المللی پول دو سازمان مهم پیش بینی کننده قیمت نفت هستند. پیش بینی های این سازمان هاًمعموال براساس دامنه احتمال (یعنیًمثال با احتمال چند درصد، قیمت چند دالر خواهد بود) اعالم می .شود پیش بینی این دو سازمان در اول سال جاری میالدی برای قیمت های نفت ماه های آتی در نمودارهای4 و 5 آمده است. 19 نمودار 4 .پیش بینی آژانس جهانی انرژی برای قیمت نفت1 نمودار 5 .پیش بینی صندوق بین المللی پول ای بر قیمت نفت2 بنابر ینیبشیپ نیا سازمان،ها مت یق ی جهان نفت، کهًمعموال ی کم باالتر از ق مت ی نفت اوپک است، با کم ی شی افزا نسبت به سال2017 ، در سال2018 در دامنه54 تا56 دالر خواهد ا ی ستاد. 22 23 #مالیات زیاد می دهیم؟ در ال حه ی بودجه سال1397ینیبشی ، پ شده است که حدود 35 درصد منابع عموم ی دولت از محل درآمدها ی ی ات ی مال تأمین شود که بالغ بر129 هزار م ارد یلی تومان است. مال ات ی ها در کی تقس یم بندی ی کل به دو دسته مال ی ها تای مستق می (مانند مال ات ی بر شرکت ، م ها ات ی ال حقوق و دستمزد، مال ات ی بر ول نق انتقال ملک و...) و مال ات ی ی ها یغ رمستق یم (مانند ات ی مال از ،واردات ات ی مال ارزش افزوده و...) تقس یم می شوند .ات ی مال ی ها مستق می به نیا لی دل مستق می خوانده یم شوند که هدف ی مال،ات همان فرد ای 1. 2. ________________________________ _____________________________ مرکز ژپوهش اه مجلس شورای ا سالمی 20 شرکت ی است که ات ی مال یم پردازد .اما در ات ی مال ی ها یغ رمستق ی،م پرداخت کننده ی مال،ات هدف مال ات ی ست ین، بلکه واسطه در افت ی ات ی مال از هدف د ی گر ی .استًمثال در مال ات ی ارزش افزوده ای ات ی مال بر واردات خودرو، هدف مال ی ات ی، مصرف کننده نها یی کاال ای خودرو هستند، اما ات ی مال از واردکننده ای فروشنده اخذ می شود و ات ی مال دهنده، ًمعموال ات ی مال را به مصرف کننده منتقل م کند ی (ًمثال ی رو مت یق خودرو می کشد ). براساس ال حه ی بودجه سال1397 مقرر شده است که حدود 46 درصد کل ات ی مال ها (حدود 59 هزار م ارد یلی تومان ) از طر قی ات ی مال ی ها مستق یم و54 درصد مابق ی ( آن حدود 70 هزار م ارد یلی تومان ) از محل مال ات ی ی ها یغ رمستق می جمع ی آور .شود از ان یم ات ی مال ی ها مستق ی،م ات ی مال بر شرکت ها حدود 36 هزار م ارد یلی تومان پیش بینی شده که حدود28 درصد کل درآمدها ی ی ات ی مال است. شرکت ها قرار است در سال 1397 به نیا شرح ات ی مال بدهند:  شرکت های غیردولتی : 23 هزار میلیاردتومان  شرکت ها و مؤسس ات دولتی : 13 هزار میلیارد تومان  سازمان های اداره کننده نهادها و بنیادها : 10 میلیارد تومان (شرکت های مربوط به نهادها و بنیاده ا به عنوان شخصیت حقوقی مستقل خودشان جداگانه مالیات می.)دهند  شرکت های آستان قدس رضوی : 30 میلیارد تومان در سال1397 ات ی مال بر درآمد افراد و مشاغل، حدود19 هزار م ارد یلی تومان پ یشبینی شده است که15 درصد از کل درآمدها ی ی ات ی مال عموم ی را شامل م ی شود . ترک بی نیا نوع مال ات ی به شرح ز یر :است  کارمندان دولت : 1/6 هزار میلیارد تومان  کارکنان بخش خصوصی : 7/5 هزار میلیارد تومان  اصناف و مشاغل : 1/6 هزار میلیارد تومان  مستغالت : 3/1 هزار میلیارد تومان نکته قابل توجه آن است که کارمندان بخش های دولتی و خصوصی ًتقریبا دوبرابر میزان کسبه و اصناف مالیات پرداخت می کنند! از ان یم ات ی مال ی ها مستق ی،م ات ی مال بر ثروت آخر نی قلم نیا دسته از ات ی مال ها به شمار رود یم که حدود 5/3 هزار ارد یلیم تومان است .نیا رقم کمتر از 3 درصد از درآمدها ی ی ات ی مال و حدود 25 صدم درصد از دی تول ناخالص داخل ی را تشک لی دهد یم .از ات ی مال بر ثروت به عنوان یکی از عوامل مهم متعادل کننده درآمد اد ی یم شود .به نظر شما نیا ،مقدار به نسبت دی تول ناخالص داخل ی کشورمان و زین درصد ی که نیا نوع ات ی ال م از درآمدها ی ی ات ی مال تشک لی یم،دهد ی برا کشورمان ی کاف است؟ از گوگل بپرس ید. 21 از گر ید ات ی مال ی ها قابل توجه مردم و کسبه در ،بودجه ات ی مال بر ارزش افزوده است .در حه یال بودجه ،امسال ینیبشیپ شده است که نرخ ات ی مال بر ارزش افزوده تغییری نکند و همان 9 درصد سال پیش باشد .از این 9 ،درصد 1 درصد خرج هزینه های بهداشت و درمان می،شود 3 درصد آن تحت عوارض ارزش افزوده صرف هز نه ی ی ها شهرها و روستاها ی محل فعال تی فعاالن اقتصاد ی می شود و باقی نیز سهم منابع عمومی دولت است. البته طبق بند«ز» تبصره« 6 »حه یال بودجه سال1397 سازمان امور مال ی ات ی می تواند ات ی مال ارزش افزوده گروه هایی از ؤم دیان مشمول را با اعمال ضر بی ارزش افزوده فعال یت آن بخش ن یی تع کند. ضر بی ارزش افزوده هر فعال تی ی با پ شنهاد سازمان امور مال ی ات ی کشور به تأیید ری وز ام ور اقتصاد ی و دارا یی یم رسد .ینیبشیپ دولت ا نی است که نیا نوع مال ات ی (بدون در نظر گرفتن سهم شهرداری ها )در مجموع حدود 36 هزار ارد یلیم تومان دی عا بودجه کشور خواهد کرد که کی نزد به 6 هزار میلیارد تومان آن برای بخش سالمت است. به طور ی کل و از ت باب تحقق ات ی مال ی ها ینیبشیپ شده توان یم گفت که در سال 1397 معادل 129 هزار میلیارد تومان به عنوان درآمدهای مالیاتی مقرر شده است .این رقم نسبت به رقم درآمدهای مالیاتی قانون بودجه سال 1396 که حدود 116 هزار میلیارد تومان بود، حدود10 درصد رشد داشته است. اگر نرخ تورم سال آ نده ی را حدود10 در نظر بگ یری،م نیا ی عن ی نکه یا ات ی مال به ق مت ی ثابت (تورم در رفته) عمال تغییری نکرده است. اگر پیش بینی تورم، بیش تر،از این باشد یعنی مالیات نسبت به قانون سال1396 کمتر شده است. با توجه به پیش بینی عدم تحقق بخشی از مالیات ها در سال 1396 ،به نظر می رسد با ادامه روند کنونی تحقق درآمدهای ،مالیاتی در سال آتی نیز با مشکل عدم تحقق کامل درآمدهای مالیاتی مواجه باشیم. حاال ،بر فرض که تمام درآمد مالیاتی سال بعد هم محقق شود سؤال نیا است که آ یا به ما ر طو ،کل صرفنظر از موارد خاصی که ممکن است مالیات بیش از حد بدهند، مال ات ی اد یز م؟ ی ده یم مقدار مالیات ستانی در ایران را نسبت به متوسط جهان و کشورهای منطقه در نمودار6 مالحظه کنید. ________________________________ _____________________________ مرکز ژپوهش اه مجلس شورای ا سالمی 22 نمودار 6 .نسبت مالیات به تولید ناخالص داخلی در ایران و در کشورهای دیگر مأخذ: بانک جهانی. دقت در نمودار فوق نشان می دهد که اقتصاد ایران در مقایسه با تولید ناخالص داخلی خود، مالیات چندانی جمع آوری نمی کند و این مسئله اختصاص به سال های اخیر و یا رونق و رکود حاکم بر اقتصاد .ندارد نتایج بررسی ها در مورد پتانسیل مالیاتی هم جالب توجه است .بررسی ما نشان می،دهد اقتصاد ایران ًتقریبا نیمی از پتانسیل مالیاتی خود را استفاده نمی کند. نمودار7 را .ببینید به عبارت ق دقی،تر طی بیش از دو دهه، متوسط تالش مالیاتی (به معن ای نسبت مالیات جمع آوری شده به میزان قابل ع جم آوری) 1 حدود 54 درصد بوده است. این موضوع دالیل بسیاری دارد ازجمله آنکه مثالً بخش کشاورزی معاف از مالیات است ،عده ای از فعاالن اقتصادی حق مردم را نمی دهند (فرار مالیاتی وجود ،)دارد سیستم های اطالعاتی کافی برای مالیات ستانی وجود ندارد و... . 25 1 .و نه به معنای نسبت تحقق به پیش بینی تحقق. 0 5 10 15 20 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 جهان کشورهای با درآمد متوسط به باال ایران کشورهای ناحیه خاورمیانه و شمال آفریقا 23 نمودار7 . پتانسیل مالیات ستانی در مقایسه با مالیات محقق شده در ایران (درصد از تولید ناخالص داخلی) مأخذ: محاسبات تحقیق. # خداحافظ عمران ی؟ ً اصوال سرما یه گذار ی ها ی عمران ی ی برا نگهدار ی و توسعه ی ها تی ظرف اقتصاد ی انجام می ند شو. اعتبارات سرما یه گذار ی ها ی عمران ی (موسوم به تملک دارا یی ی ها سرما یهای ) در ال حه ی بودجه سال 1397 حدود60 هزار میلیارد تومان در نظر گرفته شده که در مقایسه با رقم قانون سال1396 ( 71 هزار میلیارد تومان) حدود15 درصد ک اهش داشته است. این کاهش چه تفسیری دارد؟ با توجه به اینکه آنچه در عمل تخصیص داده می شود کمتر از عدد مصوب است، شاید پربیراه نباشد که بگوییم این کا ًهش عمال تفسیر خاصی ندارد، غیر از اینکه دولت خواسته دقت بودجه خود را افزایش دهد. دقیق بودن بودجه (فاصله کمتر عمل،)کرد از مصوب یکی از مهمترین معیارهای ارزیابی کیفیت فرآیند بودجه ریزی است. انتقادی که سالیان گذشته به دولت ها وارد بود این بود که چرا رقم بودجه عمرانی را با وجود احتمال قریب به یقین عدم ،تحقق دست باال می گیرند .در بودجه ،امسال رقم عمر انی کاهش یافته که می تواند نشان دهنده افزایش بیشتر دقت بودجه دولت در این زمینه باشد .اگرچه ًاحتماال همین رقم نیز ًکامال .محقق نخواهد شد اعداد و ارقام تحقق بودجه ی ها عمران ی در سال ان ی گذشته به ی خوب نشان م دهد ی که برخالف بودجه ی ها ی جار که دولت ها مجب ور بوده اند بپردازند (در برخی سال ها حتی بیش از100 درصد!)، بودجه ی ها عمران ی ً معموال با نوسان و با فاصله ز ری عدد مشخص شده در قانون محقق شده اند (نمودار8 .)متوسط رقم تحقق برای بیست سال گذشته برای بودجه های عمرانی حدود 67 درصد و برای بودج های ه جاری حدود 97 درصد بوده است .خط چین ،ها خط روند است که نشان می،دهد بودجه عمرانی روند نزولی با شیب ًتقریبا .قابل توجه دارد 0 2 4 6 8 10 12 14 مالیات جمع آوری شده به تولید ناخالص داخلی مالیات قابل جمع آوری به تولید ناخالص داخلی ________________________________ _____________________________ مرکز ژپوهش اه مجلس شورای ا سالمی 24 نمودار8. میزان تحقق بودجه های جاری و عمرانی در سالیان گذشته )(درصد نکته قابل توجه دیگر اینکه، ظرفیت منابع بودجه ای اختصاص یافته به طرح های عمرانی پس از سال1390 افت کرده و از آن موقع تاکنونًتقریبا .ثابت بوده است هزینه های جاری و عمرانی محقق )شده به قیمت ثابت (تورم در رفته طی20 سال گذشته به شرح نمودار9 است . در نوسانات این نمودار تأمل ،کنیدًمثال اینکه در مورد بودجه جاری، دلیل احتمالی رکورد بودجه جاری در سال1385 و حفظ تقریبی متوسط رکورد سال های1384 و 1385 طی پنج سال بعدی چه معنی می تواند داشته باشد؟ روند افزایشی از سال 1376 تا 1384 و از سال 1392 تا 1396 به چه معناست؟ افت سال 1391 و 1392 به چه معناست؟ افزایش نسبی سال 1396 به چه معناست؟ مثل اینکه آیا با افزایش استخدام ها مربوط است؟ آیا با قیمت های نفت مربوط است؟ آیا با تحریم مربوط است؟ آیا با سیکل های سیاستی مربوط است؟ 25 ن مودار 9. اعتبارات اختصاص داده شده به بودجه جاری و عمرانی به قیمت ثابت سال 1395 (هزار میلیارد تومان) # سهم من از بودجه اگر کشور را به یک ساختمان تشبیه کنیم، یک سؤال این است که در قبال پول شارژی که به مدیر ساختمان می،دهیم در ماه چه خدماتی دری افت می کنیم؟ در مورد این سؤال تأمل کنید تا ادامه بحث را .پی بگیریم 26 مصارف بودجه عمومی سال آینده1 حدود 394 هزار میلیارد تومان است .این یعنی اینکه سهم هر ایرانی از مصارف بودجه در الیحه سال 1397 ،دود ح 4 میلیون و 891 هزار تومان در سال و ای به عبارت ی حدود 408 هزار تومان در ماه است. در جدول4 و5 ،، مقدار بودجه عمومی دولت به ازای هر نفر ایرانی در سال و در ماه در موارد قابل توجه عموم را مالحظه می کنید .برای درک محدودیت به ها این جداول توجه کنید .به عبارت ،دیگر اگر کل منابع بودجه (شامل نفت و مالیات و )...را بین هر ایرانی تقسیم کنند و به او بگویند این پول پیش شما باشد اما دولت از فردا تعطیل خواهد ،بود چه کار خواهید کرد .تصور کنید با این 408 هزار تومان قرار است هم بیماری خود را درمان کنید (در اولین عمل جراحی خود یا ا عضای خانواده چه اتفاقی خواهد افتاد ،)هم خرج تحصیل بدهید (اگر فرزندتان در سن تحصیل است برای وی هم باید همین محاسبات را بکنید )هم خرج دفاع از کشور کنید (ًمثال برای تهیه سیم خاردار جهت مرزها)، هم پلیس راهنمایی استخدام کنید، هم پول کالنتری محل را بدهید، هم خرج اداره سدهای تأمین آب شرب، هم پول خرید تضمینی گندم، هم پول زندان مجرمان، هم پول ایجاد ورزشگاه جدید، هم ترمیم جاده ها و ... .ضمن آنکه اگر کارمند دولت هستید از فردا باید دنبال یک کار دیگر بگردید و برای دوست یا فامیل یا همشهری خود که هم اکنون با حمایت نهادهای حمایتی زندگی می کنند فکری کنید. ارقام جدول5 برای مثال نشان می دهد، هر ایرانی در ماه حدود750 تومان خرج مجلس شورای اسالمی می ،کند35 هزار تومان برای دفاع از کشور صرف می ،کند29 هزار تومان برای آموزش و پرورش 1 . شامل مصارف از محل درآمدهای اختصاصی و بدون در نظر گرفتن ارقام در نظر گرفته شده برای تسویه واگذاری دارایی های مالی یا همان پرداخت بدهی ها. ________________________________ _____________________________ مرکز ژپوهش اه مجلس شورای ا سالمی 26 و تحصیالت ت کمیلی و ... خرج می ،کند13 هزار تومان برای بهداشت و45 هزار تومان برای درمان پرداخت می کند، 3500 تومان صرف تأمین منابع آبی کشور می ،کند1800 تومان برای فرهنگ و هنر و2100 تومان برای دین و مذهب مصرف می ،کند3400 تومان خرج ارتباطات می کند و320 تومان صرف ،گردشگری290 تومان برای محیط زیست و... . مشاهده می کنید که همچنان که بودجه نشان می،دهد هر ایرانی به طور متوسط در سال حدود 1 میلیون و 598 هزار تومان مالیات می دهد در قبال آن سالیانه نزدیک چهار میلیون و نهصد هزار تومان خدمات دریافت می کند .پس بقیه هزینه ها که مازاد بر مالیات هاست از کجا تأمین می شود؟ باید .موارد دیگر منابع درآمدی دولت هم در نظر گرفته شود به عبارت دیگر، اگر تصور کنیم که ساکنان یک ساختمان هستیم، در قبال شارژ مالیاتی ماه ی انه133 ،هزار تومان408 هزارتومان خدمات دریافت می کنیم .ضمن آنکه مدیریت ساختمان 110 هزار تومان از بابت چاه نفتی که در حیاط منزل کشف شده و 125 هزار تومان از محل درآمدزایی از ساختمان (ًمثال اجاره چند پارکینگ یا مغازه مشاع ساختمان) و امثالهم بر می دارد و از هر واحد نیز 38 هزار تومان بابت وام جدیدی که مدیریت برای جبران کسری اداره امور ساختمان به نیابت از واحدها اخذ کرده می گیرد.1 البته مردم حق دارند که درباره کیفیت این خدمات که به آنها داده می شود سؤال کنند یا ناراضی باشند. 29 جدول 4 . مقدار بودجه عمومی دولت که به ازای هر ایرانی در سال1397 خرج خواهد شد )(تومان تومان محل مصرف تومان محل مصرف منابع آب قانونگذاری صنعت و معدن امور قضایی حیط م زیست (حفاظت از محیط ،زیست کاهش آلودگی و )... دفاع بازرگانی نظم و امنیت عمومی انرژی آموزش و پژوهش ( ،عمومی و فنی حرفه،ای عالی و )... حمل نقل و بهداشت ارتباطات و فناوری اطالعات ان درم رفاه اجتماعی (بیمه،ها حمایتی )... فرهنگ و هنر مسکن و عمران ( ،مسکن آب و فاضالب و )... ورزش و تفریحات دین و مذهب گردشگری رسانه کشاورزی و منابع طبیعی مأخذ: محاسبات تحقیق براساس ارقام الی حه بودجه. 1 . سرانه ها عبارت ا ست از مالیات پرداختی : 133 هزار تومان در ماه ( 1 میلیون و 598 هزار تومان در سال ،)واگذاری دارایی های سرمایه ای : 110 هزار تومان در ماه ( 1 میلیون و 132 هزار تومان در سال ،)خالص واگذاری دارایی های مالی : 38 هزار تومان در ماه ( 458 هزار تومان در سال ،)مجموع سایر درآمدها و درآمدهای اختصاصی : 125 هزار تومان در ماه ( 1 میلیون و 509 هزار سال.) 27 جدول 5 . مقدار بودجه عمومی دولت که به ازای هر ایرانی در ماه در سال 1397 خرج خواهد شد )(تومان تومان محل مصرف تومان محل مصرف منابع آب قانونگذاری صنعت و معدن امور قضایی محیط زیست (حفاظت از محیط ،زیست کاهش آلودگ ی و )... دفاع بازرگانی نظم و امنیت عمومی انرژی آموزش و پژوهش ( ،عمومی فنی و حرفه،ای عالی و )... حمل نقل و بهداشت ارتباطات و فناوری اطالعات درمان رفاه اجتماعی (بیمه،ها حمایتی )... فرهنگ و هنر مسکن و عمران ( ،مسکن آب و فاضالب و )... ورزش و تفریحات دین و مذهب گردشگری رسانه کشاورزی و منابع طبیعی با مشاهده این جدول سعی کنید مواردی که بخش بیشتری از بودجه صرف آنها می شود را ردیابی کنید .برای فه رست کامل تر این جدول می توانید به جدول6 جلد اول (ماده واحد ه و جداول) الیحه بودجه مراجعه کنید. #استان من در بودجه حدود 25 درصد از منابع بودجه عمومی الیحه بودجه سال1397، منابع استان ی است. در طرف مصارف از کل اعتبارات (معادل368 هزار میلیارد تومان)، حدود18 درصد اعتبارات، استانی است (معادل66 هزار .)میلیارد تومان این رقم به این معنا نیست که بقیه بودجه مربوط به استان تهران است. بلکه به این معناست که این قسمت از بودجه در اختیار شورای برنامه ریزی توسعه استان (شورایی متشکل از استاندار و معاون برن امه ریزی وی و رؤسای ادارات کل استان ها و ...) قرار می گیرد و توسط این شورا درباره آن تصمیم گیری می شود. باید توجه داشت که بخشی از بودجه غیراستانی نیز که ـ به صورت متمرکز (یعنی توسط سازمان مدیریت و برنامه ریزی و وزرا) تصمیم گرفته می شود ـ در استان ها هزی .نه شود اعتبارات استانی در الیحه بودجه سال 1397 نسبت به قانون سال 1396 افزایش قابل توجهی داشته به ی طور که از رقم 23 هزار میلیارد تومان به 66 هزار میلیارد تومان افزایش داشته (معادل رشد 179 درصدی .)لی دل شی افزا شدید اعتبارات استان ی در حه یال بودجه سال 1397 نسبت به قانون بودجه سال 1396 انتقال فی رد سه دستگاه آموزش ،پرورش اد ی بن دی شه و سازمان ی ها برنامه و بودجه استان ها از جدول ________________________________ _____________________________ مرکز ژپوهش اه مجلس شورای ا سالمی 28 بودجه دستگاه ی ها ی مل به جدول بودجه استان ی و همچنین استانی شدن سه ردیف متفرقه می باشد .بنابرا نی از مجموع 66 هزار ارد یلیم تومان اعتبارات استان ی، 33 هزار ارد یلیم آن مربوط به دستگاه آموزش ،پرورش 11 هزار ارد یلیم تومان مربوط به دستگاه اد ی بن دی شه 290 ارد یلیم تومان مربوط به سازمان ی ها برنامه و بودجه استان ی است و در مجموع 68 درصد اعتبارات استان ی به خاطر انتقال سه دستگاه م ذکور است .اگر اعتبارات این دستگاه ها از مجموع اعتبارات استانی کسر ،شود فقط 211 هزار میلیارد ریال برای استان ها باقی خواهد ماند که به معنای کاهش 11 درصدی اعتبارات استانی است .اعتبارات تملک دارایی سرمای ه ای )(عمرانی استانی نیز با کاهش 31 درصدی همراه بوده است. جدول 6 . اعتبارات استانی در الیحه بودجه1397 (میلیارد،تومان درصد) عنوان عملکرد سال 1395 قانون سال 1396 الیحه بودجه سال 1397 رشد مجموع اعتبارات هزینه ای (سهم از منابع عمومی) 48،525 ( 17 ) 50،354 ( 14 ) 55،074 ( 15 ) 9 مجموع اعتبارات تملک دارایی سرمای ایه )(عمرانی (سهم از منابع عمومی) 3،810 (1) 14،890 (4) 10،319 (3) 31 - اعتبارات متفرقه انتقال یافته به استان - - 608 - اعتبارات موضوع قانون استفاده متوازن از امکانات کشور (مازاد بر بودجه استان ی) - 11 (1/3) 5/ 12 (4/3) 13 در الیحه بودجه سال 1397 نسبت درآمدهای استانی به مصارف استانی حدود 5/1 می باشد .یعنی فقط 50 درصد درآمدهای استانی در اختیار استان ها نیست و به طور ملی در باره آن تصمیم گیری می شود .این در حالی است که این نسبت در قانون بودجه سال 1396 حدود 5 برابر بود یعنی فقط 25 درصد درآمدهای استانی به استان ها باز می گشت، اما با انتقال اعتبارات هزین ه ای سه دستگاه آموزش و ،پرورش بنیاد شهید و سازمان های برنامه و بودجه استان ،ها این .نسبت افزایش یافته است بر اساس محاسبات انجا م شده از نظر ،درآمد استان های ،تهران ،اصفهان خوزستان و خراسان رضوی حدود 67 درصد از بار مالی دولت در این بخش را به دوش می کشند . سهم استان تهران از درآمدهای استانی به تنهایی بالغ بر51 درصد بوده و استان( های اصفهان3/7 ( درصد)، خوزستان5 ،)درصد خراسا ن رضوی (4 درصد )در رتبه های دوم تا چهارم قرار گرفته اند .منظور از درآمد همان گونه که ًقبال گفته ،شد ًعمدتا درآمدهای مالیاتی است و نفت به عنوان درآمد طبقه بندی نمی شود. نسبت مجموع اعتبارات استان ها (جاری و عمرانی) به درآمدهای ًاستانی (که اصطالحا ضریب بازگشت نامیده می شود )در الیحه بودجه سال 1397 برای23 استان بیش از100 بوده که به معنای برخورداری بیش از100 درصدی استان از درآمد هایش است. این نسبت برای8 استان تهران، اصفهان، هرمزگان، بوشهر، ،البرز 29 ،یزد قزوین و مرکزی کمتر از 100 است .مقدار این ضریب را برای استان های مختلف در نمودار 10 مالحظه می فرمایید. نمودار 10 .ضریب بازگشت استانی در الیحه بودجه سال 1397 مأخذ: محاسبات تحقیق براساس ارقام الیحه بودجه. رشد اعتبارات هزین ه ای استانی به طور متوسط برای استان ها حدود 9 درصد بوده است .این نرخ برای برخی استان ها بیشتر و برای برخی استان ها کمتر بوده است .بیشترین رشد مربوط به استان ،البرز سمنان و مرکزی با 5/ 13 ، 6/ 11 و 5/ 11 درصد بوده است و کمترین رشد مربوط به استان ،همدان خراسان جنوبی و چهارمحال و بختیاری با 7 ، 5/7 و 8/7 درصد بوده است .متوسط رشد اعتبارات عمرانی برای استان ها برابر با 31 - درصد بوده است .در این بین استان خوزستان با 10 درصد رشد همراه بوده و سایر استان ها رشد منفی داشته.اند ایالم ; 516 مازندران ; 177 هرمزگان ; 58 0 100 200 300 400 500 600 ایالم کهگیلویه و بویراحمد لرستان سیستان وبلوچستان چهارمحال وبختیاری خراسان جنوبی کردستان خراسان شمالی کرمانشاه اردبیل گلستان همدان اَذربایجان غربی مازندران فارس گیالن خراسان رضوی قم سمنان زنجان اَذربایجان شرقی خوزستان کرمان مرکزی قزوین یزد البرز بوشهر هرمزگان اصفهان تهران ________________________________ _____________________________ مرکز ژپوهش اه مجلس شورای ا سالمی 30 جدول 7 .رشد اعتبارات هزین ه ای و تملک استانی استان رشد اعتبارات هزین ای ه استانی استان رشد اعتبارات تملک دارایی سرمای ای ه )(عمرانی البرز خوزستان سمنان اَذربایجان غربی مرکزی کهگیلویه و بویراحمد سیستان وبلوچستان ایالم آذربایجان غربی سیستان وبلوچستان یزد هرمزگان هرمزگان کردستان تهران خراسان رضوی قم کرمان بوشهر زنجان قزوین فارس اصفهان لرستان گلستان مرکزی خراسان رضوی گلستان اردبیل کرمانشاه گیالن آذربایجان شرقی کردستان بوشهر لرستان اصفهان ایالم همدان فارس قزوین خوزستان یزد آذربایجان شرقی خراسان شمالی ما زندران اردبیل کرمانشاه چهارمحال وبختیاری خراسان شمالی گیالن زنجان مازندران کهگیلویه و بویراحمد خراسان جنوبی کرمان سمنان چهارمحال وبختیاری تهران خراسان جنوبی قم همدان البرز کشور کشور مأخذ: محاسبات تحقیق براساس ارقام الیحه بودجه. 31 سرانه اعتبارات هزین ه ای استانی (یعنی بودجه هزین ه ای استانی تقسیم بر تعداد ساکنین استان ) حدود700 هزارتومان است و سرانه اعتبارات تملک د ارایی سرمای ه ای )(عمرانی استانی برابر با حدود 130 هزار تومان است .از نظر توزیع ،استانی بیشترین سرانه اعتبارات هزین ه ای برای استان های ایالم (4/1 ( میلیون تومان)، کهگیلویه و بویراحمد2/1 ( میلیون تومان) و خراسان جنوبی1 میلیون توم)ان می باشد و کمترین سرانه اعتبارات هزین ه ای استانی مربوط به استان های( تهران440 ( هزار تومان)، البرز460 هزار تومان) و آذربایجان ( شرقی600 )هزارتومان است .از نظر اعتبارات تملک دارایی سرمای ه ای )(عمرانی بیشترین سرانه اعتبارات عمرانی مربوط به استان های( کهگیلویه و بویراحمد500 هزارتومان)، بوشهر ( 480 ( هزار تومان) و ایالم400 )هزارتومان است .کمترین سرانه اعتبارات تملک دارایی سرمای ه ای )(عمرانی نیز مربوط به استان های تهران (حدود20 هزار تومان ،)البرز (حدو د40 هزار تومان )و اصفهان (حدود60 هزارتومان) است .با توجه به ارقام ذکر شده سعی کنید در مورد توسعه یافتگی یا محرومیت استان و بودجه استانی رابط ه ای برقرار .کنیدًمثال ،اینکه چرا ایالم، کهگیلویه و بویراحمد و خراسان جنوبی بیشترین سر انه اعتبارات استانی را می گیرند و امثال تهران، البرز، اصفهان کمتر؟ جدول 8. سرانه درآمدها و اعتبارات استانی در الیحه سال 1397 (تومان به به ازای هر نفر) استان سرانه درآمدهای استانی استان سرانه اعتبارات هزینه ای استان سرانه اعتبارات عمرانی استانی تهران 3,736,900ایالم 1,440,200کهگیلویه و بویراحمد 503,200 بوشهر 2,048,400کهگیلویه و بویراحمد 1,274,700بوشهر 485,900 هرمزگان 1,631,100خراسان جنوبی 1,070,400ایالم 406,600 یزد 1,481,000چهارمحال وبختیاری 975,600 خوزستان 341,000 اصفهان 1,349,000سم نان 956,700 خراسان جنوبی 287,700 مرکزی 1,229,800خراسان شمالی 934,700 هرمزگان 218,700 قزوین 1,212,800کردستان 933,300 سیستان وبلوچستان 210,800 خوزستان 949,200 کرمانشاه 887,900 خراسان شمالی 208,100 کرمان 830,500 لرستان 869,400 کردستان 194,600 سمنان 817,400 اردبیل 833,500 سمنان 174,600 زنجان 795,000 زنجان 830,200 لرستان 171,900 البرز 791,000 یزد 820,200 زنجان 161,600 آذربایجان شرقی 626,200 مازندران 797,100 چهارمحال وبختیاری 158,100 قم 572,100 بوشهر 782,700 کرمان 146,000 فارس 543,500 همدان 771,800 آذربایجان غربی 139,800 ________________________________ _____________________________ مرکز ژپوهش اه مجلس شورای ا سالمی 32 استان سرانه درآمدهای استانی استان سرانه اعتبارات هزینه ای استان سرانه اعتبارات عمرانی استانی خراسان رضوی 532,300 قم 742,900 اردبیل 139,200 گیالن 529,600 کرمان 729,700 یزد 134,600 مازندران 503,200 هرمزگان 728,600 کرمانشاه 127,800 کهگیلویه و بویراحمد 379,500 فارس 727,100 فارس 126,300 خراسان جنوبی 365,800 مرکزی 703,300 گلس تان 119,300 ایالم 358,300 گیالن 699,500 مرکزی 111,700 خراسان شمالی 354,700 خراسان رضوی 695,000 قزوین 108,100 همدان 351,400 خوزستان 693,000 همدان 96,700 اردبیل 337,200 قزوین 684,300 مازندران 95,300 کرمانشاه 329,100 اصفهان 680,600 گیالن 94,800 آذربایجان غربی 323,000 گلستان 671,900 خراسان رضوی 85,900 کردستان 319,000 سیستان وبلوچستان 648,200 آذربایجان شرقی 84,500 چهارمحال وبختیاری 300,300 آذربایجان غربی 640,500 قم 83,000 گلستان 287,000 آذربایجان شرقی 612,000 اصفهان 62,300 لرستان 239,100 البرز 460,200 البرز 45,300 سیستان وبلوچستان 202,800 تهران 443,100 تهران 20,500 کشور کشور کشور مأخذ: محاسبات تحقیق براساس ارقام الیحه بودجه. 30 #قیمت واحد شاید شما هم در طی فصل بودج ه ای،کشور از طریق برخی مقایسه های انجام شده در مورد قیمت واحد انجام کارها در بودجه کشور که در شبکه های اجتماعی انجام می،شود در جریان تصویب بودجه قرار .گرفته باشیدًمثال اینکه قیمت واحد تربیت هر دانش آموز یا تولید هر لغت معادل یا ایجاد هر سایت در .کشور چند ریال است ریشه این مقایسه ها به پیوست چهارم بودجه ی برم گردد . پیوست چهارم بودجه (پیوست بودجه ریزی مبتنی بر عملکرد )حاوی اطالعاتی از نحوه کار دولت مبتنی بر عملکردی کردن بودجه (که زمانی به اشتباه عملیاتی کردن بودجه خوانده می شد) 1 در راستای بهبود بهره وری است .ین ا پیوست برای مشخص کردن ردیف های بودج ه ای منتشر نمی شود، بلکه تالش کند یم رابط ه ای بین 1 . منظور از بودجه،ریزی عملیاتی همان بودجه ریزی مبتنی( بر عملکردPerformance) است. درحالی که عبارت بود جه ریزی ( عملیاتیOperational) که به غلط در ایران به جای بودجه ریزی مبتنی،بر عملکرد مصطلح شد درواقع به معنای برنا مه ریزی مالی برای اجرای برنامه.های مشخص شده در بودجه است 33 .عملیات آن دستگاه و بودجه دریافتی مشخص کند اما چرا این پیوست تا این حد حساسیت برانگیز شده است؟ در پاسخ باید گفت، تهیه بودجه مبتنی بر عملکرد در دنیاًمعموال از شیوه های مختلف صورت می:گیرد یکی از این شیوه ها تعریف شاخص های عملکردی و سنجش عملکرد براساس این شاخص :هاست (مثال فعالیت دانشگاه ها چقدر درراستای أم موریت های مدیریت عمومی کشور است؟ در یک ،دانشگاه نرخ موفقیت متعارف پروژه ها چه نرخی باید باشد یعنی از هر ده پروژه دانشجویی، موفقیت تجاری یا صنعتی چند پروژه معقول است؟ براساس وزنی که به پاسخ سؤال اول می دهیم و نرخ موفقیتی که در پاسخ سؤال دوم ارائه می،کنیم به دانشگاه ها براساس عملکردشان بودجه داده می شود .)یکی دیگر از این شیوه،ها استفاده از محاسبات قیمت تمام شده و کید أت بر قیمت تمام شده به عنوان مهمترین شاخص عملکرد است (ًمثال اینکه هر پروژه دانشگاهی چ قدر تمام می شود یا چ قدر باید تمام شود و براساس آن باید به آن بودجه دا .)ده شود این یعنی اینکه هر واحد خروجی در سازمان برای شرکت یا دولت تمام می .شود تجربه کشورهای مختلف نشان می دهد که به دلیل ماهیت خاص بخش ،عمومی مبتنی بر عملکرد کردن بودجه ًعمدتا برمبنای تعریف شاخص های عملکردی مناسب هر حوزه صورت می گیرد (یعنی براساس مأ موریت دستگاه و اهمیت آن در مدیریت عمومی کشور و مصالح مردم و براساس شاخص های عملکردی تعریف ،شده به آن بودجه داده می شود ). در ایران، اما به دلیل دغدغه مرتبط با فضای مالی محدود دولت و فشار هزینه ها، تالش شده که محاسبات قیمت تمام شده به شدت پررنگ شود که عمالً به ناکارآمدشدن و جدی نگرفتن آن ازسوی دستگاه ها و سیستم اجرایی و بروز اشتباهات قابل تأمل منجر شده است که جلوه هایی از آن در برجسته شدن مضامینی مانند قیمت واحد هر پایان،نامه هر ،پروژه هر ،پرونده هر ،نظارت هر ح طر و ،الیحه هر ،ماموریت هر ،لغت ،هرجلسه هر ،سایت هر ،سامانه هر اختراع و ...در فضای اینترنت دیده می شود . شاید یک دلیل آنکه چرا پس از 15 سال از آغاز بودجه ریزی مبتنی بر عملکرد در ایران1 همچنان این کار به طور ملموس خاصیتی نداشته است، اشتباه گرفتن ماهیت این شیوه بودجه ریزی باشد.2 33 34 برخی از عوارض محور قرار دادن قیمت تمام شده در بودجه ریزی مبتنی بر عملکرد عبارتند از: الف )در قسمت هایی که واحدهای سنجش کیفی ممکن است مالک انجام بهتر کار ،باشد عملیاتی کردن بودجه به این شکل و تعریف مالک کمی و خال صه کردن آن در یک واحد ،محدود در خوشبینانه ترین حالت باعث کاهش بهره وری به جای افزایش آن و در بدترین ،حالت به لوث شدن ارزیابی بودج ه ای منجر می شود .ًمثال ،برای یک واحد نظارتی تعداد پرونده نظارتی مالک عمل واقع شود و برای 1 . بودجه ریزی مبتنی بر عملکرد از سال 1381 در تبصره های بودجه وارد ،شد و از آن سال مکرراا در بودجه های انه ی سال و برنامه های توسعه آمده است. 2 .بودجه ریزی مبتنی بر عملکرد، تحقیقاا،، در هیچ کشوری به طور کامل و موفق در تمام بخش های بودجه دولت پیاده نشده و همواره به صورت گزینشی در بخش هایی از بودجه دولت که امکان پیاده سازی وجود داشته است، پیاده شده.اند چندین کشور آفریقایی یا برخی کشورهای غربی در دهه1990 میلدی که تلش بر اجرای کامل آن در تمام بودجه دولت براساس قیمت تمام شده واحد داشته اند نیز شکست خورده و بعد از چند سال آن را کنار گذاشته.اند ________________________________ _____________________________ مرکز ژپوهش اه مجلس شورای ا سالمی 34 آن سنجه قی متی هم تعیین شود !یا برای مجلس تعداد طرح و الیحه مالک سنجش عملکرد واقع شود و برای آن قیمت هم تعیین ،شود یا برای یک واحد ،دانشگاهی تعداد پژوهش ها به عنوان مالک عمل تعریف شود و برای آن قیمت تعریف شود و ...به این ترتیب یا «کیفیت» در این فرآیند قربانی می شود و یا ماهیت فرآیند بودجه ریزی زیر سؤال می رود و مورد تمسخر واقع می شود . ب )برخی حوزه های عمل دولت، به شدت از نتیجه عمل حوزه های دیگر تأثیر می .گیرندًمثال فرض کنید در حوزه های انتظامی یا فرهنگی، واحدهای سنجشی تعریف شود که این واحدها بیشتر از آنکه .محصول عمل خود سازمان انتظامی یا فرهنگی باشد به شرایط اقتصادی و ... بستگی داشته باشند .سرانجام کار مشخص است ج )برخورداری برخی حوزه ها از بودجه عمومی نه به خاطر ایجاد خروجی خاص که به خاطر آمادگی برای اقدام در زما ن مقتضی است؛ًمثال آتش.نشانی د )برخی حوزه،ها تابع هزینه پایدار ندارند .به این معنی که بسته به ،زمان ،مکان مرحله اقدام و... میزان هزینه تفاوت می کند. ـه )هدف از بودجه و بودجه ریزی و تخصیص بودجه، از نگاه مردم و نیز قانونگذاران، نه انجام فعالیت ها، که رسیدن به اهداف است .برای مردم و نیز نمایندگان مهم نیست که دانشگاه ها چند سمینار برگزار کنند یا مجلس چند جلسه برگزار کند یا مرکز پژوهش های مجلس چند گزارش منتشر کند یا آموزش و پرورش چند جلسه آموزش و بازآموزی دبیران برگزار کند یا لیس پ چند مانور برگزار کند .آنچه مهم ،است اینکه این آیا این نهادها اهدافی که از تخصیص بودجه به آنها انتظار می رود را محقق می کنند یا خیر . اما آنچه در بودجه ریزی مبتنی بر عملکرد، در مدل ایرانی دیده می شود این است که از آنجایی هک هدف از این ،شیوه کاهش یا کنترل بودجه فرض شده است یا (و در ،واقع زیر فشار سیاسی ناشی از عدم تصمیم گیری سیاسی در مورد هزینه ،ها محکوم به چنین فرضی شده است ،)تالش می شود تمام فعالیت های،دولت به تخصیص بودجه مرتبط ،شود یعنی عمال براساس اس ناد ،بودجه در مورد تعداد ،سمینارها تعداد ،سفرها تعداد ،جلسات تعداد پوسترهای چاپ ،شده تعداد گزارش ها و امثالهم هم تصمیم گیری بودج ایه می شود . در ،نهایت باید گفتًاساسا انتظار از بودجه ریزی مبتنی بر عملکرد در بخش عمومی و دولت، با اهدافی که این شیوه بودجه ریزی .بر مبنای آن توسعه داده شده، منطبق نیست به عبارت ،دیگر بودجه ریزی مبتنی بر عملکرد قرار نیست و در هیچ کجای دنیا هم قرار نبوده، معجز ه ای در هزینه های جاری دولت صورت دهد. اصًوال ،بودجه ریزی مبتنی بر ًعملکرد اگرچه ممکن است بعضا و در برخی بخش ،ها بهبودی نسبی در هزینه انجام کار صورت دهد، اما این شیوه بودجه ریزی نه برای کاهش هزینه های جاری دولت که برای بهبود یی آ کار و بهره وری این هزینه ها مطرح می شود .به بیان ،دیگر 35 کاهش هزینه های جاری دولت یا سهم آن از کل کیک بودجه دولت با تغییر ابزار بودجه ریزی ممکن نیست .تغییر هزینه ها نیازمند تصمیمات سیاسی در دولت و مهمتر از آن در مجلس است که تصمیم می گیرند :چه مقدار نیروی انسانی در بخش های مختلف استخدام کنند و یا به کار ،بگیرند چه مقدار یارانه بدهند یا ندهند و چه مقدار بودجه به طرح های مختلف هزینه زا اختصاص بدهند یا ندهند، آنگاه که این تصمیمات سیاسی و سیاستی گرفته شد، سپس نوبت بودجه ریزی م بتنی بر عملکرد است که در بخش هایی و نه همه ارکان بودجه ،دولت وارد شده و یی آ کار هزینه هایی که برای مخارج آن تصمیم .گرفته شده را بهبود ببخشد به طور ،خالصه وقتی دولت ها و مجلس ها طی سالیان مختلف تصمیم می گیرند یا رضایت می دهند کهًمثال تعداد استخدام ها در یک دستگاه زیاده از حد افزایش یابد، مشخص است که اگر دستمزد نفرات آن دستگاه را بر یکی از اقدامات آن دستگاه تقسیم کنیم، ارقام تعج ب آور خواهند بود. ب ه ویژه آنکه معیار .سنجش اقدام مناسبی هم تعریف نشده باشدًمثال تصور کنید دستگاهی اداری، طی بیست سال براساس مجوزهای دولت ها و مجالس ،مختلف در دوره های غیر رکودی ،اقتصاد چهل نفر بیشتر استخدام رسمی کرده باشد .نتیجه این می شود که حاصل تقسیم مجموع دستمزدهای سالیانه این افراد بر قیمت تمام شده خدمات آن د ستگاه زیاد خواهد ،بود هب ویژه آنکه اگر کل هزینه های دستمزدی کارمندان آن دستگاه را فقط در یک اقدام خاص دستگاه مذکور تقسیم کرده باشیم .قابل تصور است که ،همزمان کارمندان آن دستگاه هم از دستمزد پایین خود شاکی باشند .به این ترتیب نه کارمند دستگاه راضی است و نه عموم مردم به خاطر هزین ه ای که بابت این دستگاه می،پردازند دلیل :استخدام های زیاد در دوران رونق نفتی یا تعریف شاخص های غیردقیق برای سنجش عملکرد ،دستگاه یا هر دو . سوء تفاهم اصلی در آنجا بروز می کند که گروه های سیاسی با انگیز ه های،مختلف بودجه چنین دستگاه هایی را به عنوان تخلفات همدیگر نسبت داده و تبلیغ می،کنند در حالی که ًاوال نه تعدیل بودجه چنین دستگاه هایی به راحتی ممکن ،است ولو آنکه تعطیل شوند (به دلیل استخدام های انجام شده طی سال ها ،)ًثانیا نه چنین بودج ه ای به مقام خاص یا انجام کار خاص داده می،شود بلکه ًعمدتا حاصل جمع حقوق و دستمزد کارمندان دستگاه است و ًثالثا نه یک دولت یا مجلس خاص در این امر مقصر بوده.اند بررسی روند استخدام های انجام شده نشان می،دهد تمام گروه های سیاسی به( دالیل مختلفًعمدتا افزایش رضایت عمومی) در این روند مشارکت داشته اند و البته، عموم نیزًمعموال در هنگام اجرای چنین سیاست هایی ناراضی نبوده و حتی درخواست افزایش استخدام ها در دولت را داشت اند ه (اعتراض نه به اصل استخدام که ًعمدتا به رعایت عدالت در استخدام بوده است ،)زیرا به طور ضمنی ًبعضا تصور می شده کاهش بیکاری از طریق افزایش استخدام ممکن است و دولتی موفق تر است که استخدام بیشتری داشته و افراد بیشتری را از بیکاری د رآورد! بدون تعارف باید گفت از آنجایی که در ،ایران تصمیم گیران در دولت و ،مجلس توان سیاسی کنترل ________________________________ _____________________________ مرکز ژپوهش اه مجلس شورای ا سالمی 36 هزینه ها را نداشته و یا به دالیل مختلف ، مدام بر آن افزوده اند، به دنبال مقصر یا مفر یا داروی سهل و معجزه کنند ه ای برای این مسئله گشته و آن را به اجرا یا عدم اجرای بودجه ریزی مبتنی بر عملکرد حواله می دهند .ناگفته نماند که انتشار برخی سنجه های،قیمتی ولو در همین حد ،فعلی می توانند عالمت های مناسبی برای اعمال برخی تصمیمات سیاسی و سیاستی و یا حداقل ایجاد زمینه مطالبه از دولت و مجلس برای تغییرات ساختاری باشد اما در هر ،حال جایگزین آن نخواهد بود .این که انتظار داشته ،باشیم انتشار پیوست 4 بودجه می تواند به معنای منظم ساختن برنامه مالی دولت و کنترل هزینه های جاری باشد، اما در عین حال عزم ،سیاسی اجماعی پیامد آن وجود نداشته باشد تأثیر ملموسی غیر از ترند شدن سالیانه این ارقام در توییتر نخواهد داشت. ما در مرکز پژوهش ها معتقدیم در کنار استفاده از روش بودجه ریزی مبتنی،بر عملکرد باید روش بودجه ریزی مبتنی بر صفر هم در ایران به کار رود. یعنی ًمثال هرساله درباره تعدادی از دستگاه های اداری کشور (یا درصدی از بودجه) دولت از خود بپرسد آیا الزم است این کارها انجام شود یا این اداره به کار خود ادامه دهد؟ فصل بودجه فقط زمستان ست ین بودجه کشور و تب و تاب و التهاب مربوطه فقط مربوط به زمان تهیه آن در ،دولت ارائه به مجلس و بررسی و تصویب آن در قوه مقننه (یعنی از اواخر پاییز تا اواخر زمستان )نیست .همان گونه که ًقبال گفته ،شد، تصویب بودجه در مجلس ًصرفا یک بخش از سیکل بودج ه ای در کشور است و بخش مهمتری از آن پس از ابالغ قانون و اجرای بودجه اتفاق می افتد:  اینکه دقت اجرای بودجه چقدر است و ارقام پیش بینی شده چ قدر با اجرا فاصله دارد؟  اینکه قواعد مالی پیش بینی شده در اسناد باالدستی (مانند قاعده بدهی که در این گزارش از آن یاد می شود )چگونه در فرآیند اجرای بودجه رعایت می شوند؟  اینکه آیا بودجه توانسته است اهداف اقتصادی یا توسع ه ای که براساس آن تهیه شده است را محقق کند؟  اینکه عملیات حسابداری و نقدی بودجه به درستی انجام شده و یا تخلفی در آن بروز کرده است؟ و ... تمام این موارد نیاز به شفافیت در عم ،لکرد بودجه گزارش دهی ،مناسب از طرف دولت نظارت سیاستی و حسابداری مستمر از مجلس و توجه افکار عمومی طی سال بودج ه ای دارد. بودجه می تواند در صورت پیش بینی و سیاستگذاری نامناسب یا اجرای ناقص و نادرست، عوارض 37 متعددی در شرایط اقتصادی کشور ب ه،وجود آورد. یکی از مهمترین این عوارض مسئل ه ای است که از آن به نزدیک بینی مالی1 نام برده می شود .پدید ه ای که ،درآن مدیریت امور مالی کشور به دلیل تمایل برای بهبود سریع تر اوضاع اقتصادی یا ناشی از فشار کسری ،شدید از قاعده خود خارج شده و به مشکالتی در اقتصاد کشور از جمله تورم یا رکود می انجامد . برای اینکه ساختار مالی کشورها به نزدیک بینی مالی دچار ،نشوندًمعموال چهار داروی مکمل برنامه ریزی میان مدت مالی، قواعد مالی، نگهبان مالی و گزارش ی ده عملکرد مصارف تجویز می شود : 36 37  بودجه ریزی میان مدت یعنی اینکه دولت ها در تنظیم بودجه صرًفا به سال پیش رو نگاه نکنند و میان .مدت سه تا چهار سال را در نظر بگیرند  قواعد مالی یعنی نسبت ها یا مقادیر نسبی کمی خاصی در بودجه ها پیش بینی شده و از آن .تخطی نشود  نگهبان مالی (شورای مالی )یعنی نهاد مستقل مستقر در پارلمان و یا خارج از آن که عملکرد سیاستی و نه حسابداری بودجه را ارزیابی و پایش می کنند.  و گزارش دهی مصارف یعنی عملکردهای بودجه کشو ،رًمخصوصا در مورد طرح های مهم بودج ه ،ای جهت .اطالع و ارزیابی عموم و یا نمایندگان آنها منتشر شود :در ایران  بودجه کشور براساس الگوی بودجه ریزی میان مدت تصویب نمی.شود  قواعد مالی اگرچه ًبعضا در بودجه ها گنجانده شده، اما به ندرت رعایت می شود .  گزارش دهی ،مصارف نیز به ندرت به شکل متعارف آن در دنیا منتشر می شود. نگهبانان مالی ،کشور دیوان محاسبات از دید حسابرسی بودجه و مرکز پژوهش های مجلس از دید سیاستی آن است2 که سالیانه می تو انید گزارش های ها آن را بر روی وب سایت این مراکز مشاهده کنید و از این ،طریق در جریان تداوم سیکل بودج ه ای در جریان اجرا و پس از آن باشید. لنگش کن ارقام بودجه م ی تواند یب انگر محدود ی ها تی دولت در ارائه خدمات ای یس استگذار ی اقتصاد ی باشد .نیا اعداد که مثال های متعددی از آن را در این گزارش مالحظه کردید نشان دهد یم که دست دولت ی برا خدمات ی ده براساس ساختار فعلی اداری، برخالف آنچه که ممکن است در برخ ی موارد تصور ،شود تا چ قدر بسته است .برآوردهای ما در مرکز پژوهش ها نشان می دهد حد ود95 درصد هزینه کرد منابع 1. Fiscal Myopia 2 . صندوق بین المللی ،پول دفتر بودجه مرکز پژوهش های مجلس را شورای مالی کشور شناسایی کرده است. ________________________________ _____________________________ مرکز ژپوهش اه مجلس شورای ا سالمی 38ً عمومی، اصطالحا بودجه اجباری یا نزدیک به اجباری است (شامل حقوق و دستمزد و بازنشستگان ... و یارانه گندم و شیر و) 1 و امکان تغییر در آن غیرممکن یا دشوار است و ًصرفا 5 درصد بودجه فضای ابتکار عمل دولت است .درآمدهای نفتی مه که طی سال های گذشته به دلیل کاهش فروش یا قیمت نفت، افت کرده و بعید هم هست به زودی شاهد رونق نفتی باشیم، همچنین، فضای مالی دولت هم به شدت محدود شده و کفگیر تأمین .منابع از بابت استقراض هم به ته دیگ خورده است از این حقایق عالوه بر این نتیجه کلی که صرف نگاه از بیرون و انتظار یا توصیه به لنگ کردن مشکالت با وضعیت فعلی بودجه نمی،تواند مفید یا منصفانه باشد می توان موارد زیر را احصا کرد: اولین نتیجه ای که از این ارقام می شود گرفت محدودیت شدید بودجه ای و عدم امکان سیاستگذاری ید جد در بودجه است .دانستن همین نکته می تواند از جنبه های مختلف مفید باشد .چه در درک محدودیت های دولت و مجلس و تعدیل انتظارات و چه در شناسایی وعده های شدنی از ،نشدنی ً مخصوصا وعده هایی که می تواند در شرایط ،سخت وضعیت اقتصاد و بودجه را از وضعی ت فعلی نیز بدتر کند. 40 دومین نتیجه می تواند آگاهی به ضرورت مشارکت مردم در اقتصاد و اجماع گروه های مختلف سیاسی اداره کننده کشور باشد. سؤال این است که آیاًمثال می توان با صرف هزار تومان در بخش محیط ،زیست، دو هزار تومان در بخش انرژی سه ه زار تومان در بخش مسکن و ... شرایط محیط زیستی و رفاهی مناسبی برای کشور ایجاد کرد؟ مسلماً پاسخ منفی است. راهکار در مردمی سازی اقتصاد و ورود نهادهای مدنی و مردم )(بخش خصوصی در امر توسعه کشور است و راه،حل بهبود شرایط محیط کسب کار و و افزایش قابت ر پذیری اقتصاد. سومین نتیجه ،که شاید مهمترین این نتایج باشد ضرورت اصالح در شیوه های حکمرانی کشور .است محوریت این اصالحات باید معطوف به افزایش بهره وری و کاستن از هزینه های غیرضروری باشد، یعنی اینکه با هر هزار توما ن پولی که االنًمثال در حوزه بهداشت، اقتصاد، صنعت و ... صرف می شود، بتوان کار و خروجی بیشتری بهًدست آورد. این امر الزاما به معنای کم کردن وظایف ذاتی دولت مانند بهداشت و درمان یا آموزش نیست، بلکه صحبت در این است که با همین داده ای ه ،فعلی ستانده بیشتری .ایجاد شود با توجه به محدودیت مالی دولت، می توان گفت که دوره رشد متکی به منابع مالی دولت پایان یافته و دوره رشد متکی به اصالح ساختار اداری و مالی و بهبود بهره وری .آغاز شده است برای :مثال  بخش هایی از اقتصاد را در معرض رقابت بیشتری قرار ،دهیم  سیستم حمل نقل و را بهینه ،کنیم 1 . یارانه ،نقدی جزو جداول سرجمع بودجه نیست. 39  قیمت گذاری حامل های انرژی را منطقی تر کنیم،1 41 42  فرآیند صدور مجوز و شروع کسب کار و را تسهیل ،کنیم  در حوزه بهداشت و ،درمان با مدیریت برخی هزین ه های ناشی ،از القا این بودجه را صرف مقوله های مهمتری،کنیم  مقررات بازارهای کاال و کار را روان تر کنیم و... .2 کادر5. موارد برجسته شده اصالح در گزارش دولت به مجلس دولت ه هم ساله در گزارش خود به مجلس یا کمیسیون ها مواردی را به عنوان اصالح و نوآوری معرفی می کند .این گونه موارد برجسته شده در بودجه سال آینده به شرح شکل 5 هستند .در این موارد تأمل کنید که چه مقدار از آنها ساختاری تلقی می شوند .برای ارزیابی محتوای هرکدام از موارد به سایر گزارش های مرکز پژوهش ها مراجعه کنید. شکل 5 .اصالحات در بودجه 1397 از نگاه دولت 1 . نگاه کنید به بررس ی ات ی ادب نظر ی سازوکار ق مت ی گذار ی خودکار سوخت با تأک دی بر هموارساز ی تدر یجی یق،مت شماره مسلسل 14789 ،مرکز پژوهش های،مجلس 1395 2 .برای مطالعه بحث تفصیلی تر در این مورد به گز ارش شیوه های اولو یت بندی اصلحات ،ساختاری شماره مسلسل 15151 ، مرکز پژوهش های،مجلس 1395 مراجعه فرمایید. ________________________________ _____________________________ مرکز ژپوهش اه مجلس شورای ا سالمی 40 شفافیت مالی هر ساله در گزارش بودجه به زبان ،ساده به جنبه هایی از شفافیت بودج ه ای اشاره می کنیم .امسال نیز به بخش هایی از آن می پردازیم. منظور از شفافیت بودجه به طور ساده یعنی:  پوشش + مناسب اطالعات تولیدی دسترسی + کافی به اطالعات تولید شده کیفیت اطالعات تولید شده داده هایی از لحاظ مالی یا بودج ه ای شفاف ارزیابی می شود که دردسترس +مرتبط +به روز + قابل اعتماد +قابل درک آسان باشد. داد ه ای که ناقص باشد و یا درک آن آسان نباشد، هرچند موجود باشد یا منتشر شود، شفاف محسوب نمی .شود برای ،مثال اگر داده های مالی بخش هایی از مدیریت عمومی کشور منتشر نشود، یا ناقص منتشر شود، یا به طور خیلی تجمعی و بدون ارقام جزیی تر منتشر شود یا طوری منتشر شود که فهم آن آسان ،نباشد عمال شفافیت بودجه را محدود می کند. شفافیت بودجه در قالب کلی تر شفافیت مالی بررسی می شود .به این صورت که: شفاف یت مالی= + شفافیت بودجه در مورد درآمدها، مخارج و جریان نقدی و تعهدی شفافیت در مورد موجودی دارایی ،ها حجم انباش ته ،تعهدات ریسک ها و پیش بینی ها شفافیت بودج ه ای در دو سطح داخلی (داخل دولت )و خارجی (خارج دولت )قابل ارزیابی است . جنبه د اخلی آن یعنی اینکه فرآیند تولید داده و گزارش گیری به ه گون ای باشد که اطالعات جریان امور ،برای خود گردانندگان و سیاستگذاران دولتًمثال اعضای کابینه دولت شفاف باشد و جنبه خارجی آن یعنی برای نمایندگان، مردم و سازمان های ناظر مردمی مه شفاف باشد .طبیعتا انتظار این نیست که تمام داده های خرد سطح داخل، برای الیه بیرونی شفاف باشد، اما حداقل شفافیت این است که اوال خود گردانندگان امورًمثال بدانند در شرکت های دولتی وضعیت به چه صورت ،است میزان بدهی ایجاد شده چ قدر است و ...و ده دا های داخلی نیز تا سطح مناسب تجمیعی قابل درک (نه داده خیلی ریز و نه داده تجمیع شده کالن ،)جز ب داده های مغایر با امنیت ،عمومی برای سطح خارجی هم منتشر شود. شفافیت مالی ضمن آنکه دولت و مجلس را پاسخگوتر می،سازد انتظارات از عملکرد دولت را تعد یل می،کند امکان اجماع عمومی در مورد اولویت های کشور را بیشتر فراهم می،کند فساد را کاهش می دهد و بخش خصوصی نیز می تواند با ریسک مالی کمتری از ناحیه دولت، برنامه های خود را تنظیم می کند. برای مثال، در مورد تأثیر ش( فافیت بر کاهش انتظارات از عملکرد دولت به ی طور که مجبور به ایجاد کسری شدید و تأمین )مالی آن از بدهی نشود نمودار11 را ببینید. مالحظه می کنید که هر قچ در 41 شفافیت مالی کشورها بیشتر باشد، سطح بدهی عمومی آنها (بدهی که دولت ایجاد می .کند) کمتر است بته ال این نمودار را می توان به معنای تأثیر شفافیت بر کاهش فساد در مخارج دولتی و در نتیجه کاهش کسری هم مرتبط داشت. در این نمودار مالحظه می،کنید شدت رابطه بین شفافیت و کاهش بدهی در کشورهای کم درآمد بیشتر است .یعنی هر چ قدر درآمد کشور کمتر ،باشد شفافیت به معنای کاهش بیشتر بدهی عمومی است (به نظر شما چرا؟.) نمودار 11 .رابطه بدهی عمومی و شفافیت اقتصادی کشورها Source: WEO ، IMF. شفافیت ،مالی در چهار محور گزارش دهی ،مالی پیش بینی و بودجه ریزی، تحلیل و مدیریت ریسک و مدیریت منابع طبیعی ارزیابی می شود .برای هر ،محور چندین زیر محور تعریف می شود .ً مثال برای محور گزارش دهی مالی، چهار زیرمحور شامل پوشش مؤسس،ات ،زمانبندی طبقه بندی ارقام و صحت آماری ارزیابی می شود .هر محور و زیر محور در سه سطح پایه ،)(ضروری مناسب )(خوب و کامل )(عالی ارزیابی می شود .اگر سطح پایه نیز رعایت ،نشود حداقل مقتضیات شفافیت رعایت نشده است و یا در واقع نمره مردودی به این بخش تعلق می گیرد .براساس ارزیابی های،مذکور ًمعموال نقشه شفافیت مالی تهیه می شود ،که در آن، هر سلول براساس ارزیابی انجام شده سبز پررنگ ،)(کامل سبز کم رنگ ،)(خوب زرد )(پایه و قرمز (زیر حداقل) رنگ آمیزی می شود. برای مثال در زیرمحور پوشش مؤسس ات بودجه ذیل محور گزارش دهی :مالی  اگر بودجه شامل تمام بخش ه ای دولت مرکزی و صندوق های فرابودج ه ای دولت باشد: شفافیت در سطح پایه یا حداقلی است ؛ ________________________________ _____________________________ مرکز ژپوهش اه مجلس شورای ا سالمی 42  اگر عالوه بر دولت مرکزی، فعالیت های دولت های محلی و شهرداری ها را :هم پوشش دهد شفافیت در سطح مناسب است ؛  اگر عالوه بر سطح پایه و مناس ب، فعالیت های مالی کل بخش عمومی (نهادهای عمومی غیردولتی، بنیادها و...) را پوشش دهد: شفافیت کامل .خواهد بود در بودجه ،ایران فعالیت های دولت ،مرکزی غیر از صندوق های فرابودج ه ،ای پوشش داده می شود و در این سطح باقی می ماند .ضمن ه آنک یند آ فر انتشار داده ها در مورد شرکت های دولتی نیز چندان جالب نیست .به این ،ترتیب شاید رنگ زرد کم رنگ برای ارزیابی این بخش مناسب باشد .در حالی که اطالع از سایر بخش های مالیه عمومی کشور از جمله شهرداری ها و نیز بخش عمومی غیردولتی نیز حق عمومی شهروندان و نمایندگان آنها در مجلس به شمار می رود و طبق اصول مدیریت مالیه عمومی باید در بودجه کل کشور درج شود .البته ناگفته نماند که روند شفاف سازی مالی در سایر بخش ها آغاز شده است .کار درست آن است که اطالعات مالی سایر بخش ها در بود .جه کل کشور، ولو جهت اطالع، تجمیع شود در زیرمحور پیش بینی متغیرهای کالن ذیل محور پیش بینی و بودجه ریزی  اگر بودجه شامل پیش بینی متغیرهای کلیدی کالن اقتصاد پشتیبان بودجه باشد: شفافیت پایه ؛  اگر عالوه بر حالت پایه ، شامل فروض در نظر گرفته شده برای پیش بینی :این متغیرها باشد سطح مناسب ؛  اگر عالوه بر ،سطح پایه و مناسب پیش بینی ریز اجزای متغیرهای کالن باشد: سطح کامل. در ایران، این سطح تا حدود پایه را تأمین کرده و مقداری از فروض نیز ارائه می شود و شاید سبز کم .رنگ برای آن مناسب باشد برای ،تمرین تالش کنید در کادر 6 ،نقشه شفافیت مالی برای مدیریت مالیه عمومی کشور را برای سایر سلول های این جدول تکمیل کنید .سرستون ها در این ،جدول محورهای اصلی هستند که در هر ،ستون محورهای اصلی با نت فو برجسته و زیرمحورها ذیل آنها درج شده.اند فکر می کنید وقتی از دور به این نقشه نگاه می،کنید رنگ غالب آن سبز ،باشد یا زرد یا قرمز؟ و از کجا باید شروع کرد؟ 43 کادر 6 . نقشه شفافیت مالی بخش عمومی در ایران گزارش دهی پیش بینی و بودجه ریزی تحلیل و مدیریت ریسک مدیریت منابع طبیعی پوشش جامعیت انتشار و تحلیل ریسک نظام حقوقی و مالی پوشش مؤسس ات وحدت بودجه ریسک های کالن چارچوب حقوقی پوشش انباشته دارایی و تعهدات پیش بینی های کالن ریسک های مالی خاص نظام الی م پوشش جریانات نقدی و دی م تع چارچوب میان مدت بودجه ای پ ایداری مالی بلند مدت تخصیص حقوق و جمع آوری درآمدها حقوق ذینفعان در فرآیند تهیه و تصویب پوشش مخارج مالیاتی پروژه های عمرانی مدیریت ریسک انتشار داشته ها تضمین های ریسکی در بودجه تعداد و زمان بندی نظم مدیریت دارایی ها و تعهدات ارزیابی و جمع آوری منابع تعداد گزارش دهی در سال قانون گذاری مالی زمان بندی انتشار گزارش حساب های سالیانه زمان بندی انتشار اسناد بودجه ای تضمین های عموم ی حسابرسی و یید أت منابع کیفیت جهت گیری سیاستی مشارکت های بخش عمومی و خصوصی گزارش دهی شرکتی طبقه بندی مناسب هدفگذاری سیاست مالی گزارش دهی پرداخت های داخلی سازگاری داخلی اطالعات عملکرد بخش بازارهای مالی گزارش دهی پرداخت های بین الملل ی ویرایش های تاریخی مشارکت عمومی مدیریت منابع طبیعی گزارش دهی اجتماعی و محیط زیستی صحت اعتبار ریسک های محیط زیستی مدیریت درآمدهای از منبع طبیعی صحت آماری ارزیابی مستقل از دولت بودجه ریزی درآمد حاصل از منابع طبیعی حسابرسی بیرونی بودجه مکمل هماهنگی مالی عملیات صندوق درآمدهای منبع طبیعی و نظارت بر آن دولت های محلی (شهرداری ها) قابلیت مقایسه داده های مالی سازگاری پیش بینی ها شرکت های دولتی و عم ومی استراتژی سرمایه گذاری منبع طبیعی ________________________________ __________________________ مرکز ژپوهش اه مجلس شورای اسالمی 44 پیوست مطالعه این بخش از گزارش به دلیل وجود برخی اصطالحات فنی تر بودجه (به رغم آنکه تا حد امکان تالش شده به زبان ساده تر بازنویسی شود)، ممکن است برای برخی مخاطبان ثقیل باشد .در عین ،حال به دلیل اهمیت مسئله برای عموم و فعاالن ،اقتصادی در پیوست این گزارش آمده است .برای یات ئ جز تفصیلی و تر روش محاسبات به سایر گزارش های مرکز پژوهش ها مراجعه فرمایید. فراتر از ظاهر بودجه (بودجه و طی شرا اقتصاد) با کی نزد شدن بیش از از حد به کی منظره ممکن است، تصو ری ی کل آن را از دست بده دی . در مورد بودجه هم هم نی وضع تی برقرار است. به ا نی ی معن که اگر اده یز از حد غرق ات یئ جز ی شو،م ممکن است نتوان یم طی شرا ی کل را رصد می کن. بنابرا نی بهتر است اندک ی هم از ر یز جداول بودجه فاصله بگ یریم و بودجه را رد قالب طی شرا عموم ی هی مال دولت و اقتصاد مینی بب. ی برا نکه یا ارتباط بودجه سال 1397 به را طور ملموس و باعدد و رقم با وضع تی اقتصاد بدان ی،م بهتر است ابتدا با چند اصطالح ساده آشنا شو یم : نی اول ،اصطالح مهم تراز هی اول (اصلی) بودجه است. ا ین تراز ی عن ی مجم وع کل یه منابع بودجه (شامل درآمدها و نفت و استقراض) منها ی هی کل مصارف بودجه (شامل جار ی و عمران ی و پرداخت بدهی های ی قبل )جز ب مبالغ پرداخت ی بابت سود وام های ی افت ی در .تراز اولیه در کنار یک تعریف دیگر با عنوان تراز کلی بودجه ارزیابی می شود .تراز کلی بودجه عبارت است از کل منابع بودجه منها ی کل مخارج شامل پرداخت ی ها بهره وام ها و بدهی ها مثل .اوراق استقراضیًمعموال در شرا یطی که حجم استقراض دولت ی برا بودجه ز اد ی نباشد و در نت جه ی زان یم پرداخت ی ها ه بهر ای آن در سال ی ها بعد متر ک ،باشد تراز هی اول و تراز ی کل بودجه تفاوت خاص ی ندارند. 44 45 نی دوم ،اصطالح شکاف دی تول است. شکاف تول دی ی عن ی نکه یا اقتصاد چه مقدار از ظرف یت بلندمدت خود فاصله دارد. اگر ا ین ،فاصله مثبت باشد ی عن ی باالتر از ظرف تی بلندمدت تول دی می کند .بالعکس اگر اقتصاد تر کم از تی ظرف دی تول ،کند شکاف دی تول ی منف است .در دوره ی ها رونق یز،اد اقتصاد ب ی شتر از تی ظرف کار م ی،کند شکاف تول دی مثبت یم شود و در نی چن وضع یتی ًاصطالحا ی گو یم،ند اقتصاد، در حال داغ شدن است.1 اما اگر اقتصاد در وضع تی رکود ی باشد، تول دی ریز تی ظرف است، شکاف تول ید هم ی منف یم شود و ًاصطالحا در نی چن وضع یتی ند ی گو یم موتور اقتصاد در حال خنک شدن است.2 در دوره یی ها که نه رونق ی خاص ان ی جر دارد و نه رکود ،است اقتصاد در تی ظرف بلندم تد خود کار کند یم 1. Overheating 2. Cooling 45 و شکاف دی تول هم حداقل یم شود. 48 49 50 ا ام می دان یم که در دوره ی ها رونق اقتصاد ی، درآمدها ی دولت در بودجه هم اد یز یم شود و از طرف گر ید در دوره ی ها ،رکود درآمدها ی بودجه افت کند یم .همچن نی بسته به نوع است یس اقتصاد ی کشور و ند ی برآ تصم مات ی دولت در حوزه ی ها ،مختلف مخارج بودجه م مکن است در دوره ی ها رونق و رکود کم اد ی و ز .شودًمثال در دوره ی ها ،رونق تعداد افراد کار یب و ین ازمند کمتر یم شود و در جه ی نت مخارج یتی حما دولت کمتر یم شود و در دوره ی ها رکود بالعکس (از امثال نیا گونه مخارج که به طور خودکار در دوره ی ها رونق و ،رکود کم و اد یز یم،شود به تنظ یم کننده ی ها خودکار اد ی یم شود .) حاال اگر بتوان می به روش ی، اثر رونق ها و رکودها ی اقتصاد ی را از منابع و مخارج بودجه حذف کن یم ی نک ی و ع داشته باش می که از پشت آن بتوان می منابع و مصارف بو دجه را بدون اثر رونق و رکود مشاهده می کن (وًمثال می بدان در شرا طی رونق، دولت ی که منابع در دسترسش ز اد ی شده، برا ی جلوگ یری از داغ شدن ب شی از حد اقتصاد و تورم، مخارج بودج ه ای خود را فارغ از اثر رونق بر منابعش چه یر یی تغ داده و ای در طی شرا رکود که ات ی مال ها و ری سا منابع درآمد ی کمتر یم،شود دولت ی برا خروج اقتصاد از رکود چه است یس ی، فارغ از اثر کاهنده رکود حاکم بر درآمدها ی آن شی درپ گرفته،) بهتر می توان یم در مورد است یس و برنامه ی مال و بودج ه ای مستقل دولت برا ی اقتصاد نظر نی . ا می ده یع،نک ز ترا هی اول ساختار ی نام دارد .تراز هی اول ساختار ی ی عن ی حاصل قی تفر منابع دولت از مخارج ه بهر ریغ ای آن بدون در نظرگرفتن اثر رونق و رکود اقتصاد.1 حاال اگر تراز هی اول ساختار ی ی منف باشد (مصارف بودجه بدون در نظرگرفتن اثر رکود ای رونق ی فعل، یب شتر از منابع آن بد ون اثر رکود ای رونق باشد )به چه معناست؟ به نیا معناست که دولت در طی شرا ی فعل، فراتر از طی شرا بلندمدت بودج ه ای خود در حال خرج کردن در بودجه است . در نی چن وضع یتی ًاصطالحا ی گو یم،ند موضع ی مال2 مثبت است. بالعکس، اگر تراز اول هی ساختار ی مثبت باشد (مصارف بودج ه بدون در نظرگرفتن اثر رکود و رونق، کمتر از منابع بودجه بدون در نظرگرفتن رکود ای رونق فعل ی باشد) دولت در ا نی ی شرا،ط ن یی پا تر از شرا طی بلندمدت بودج ه ای خرج کند یم .ً اصطالحا نی در ا حالت م ی گو ی،ند موضع ی مال ی منف .است کی مفهوم د گر ی هم بگو م یی و برو یم سراغ بودجه کشور در1397! تفاوت موضع مال ی دولت در سال جار ی ( نسبت به سال گذشته یا در بودجه سال آ نده ی نسبت به بودجه امسال) را تحرک ی مال3 ند ی گو یم .برای مثال، اگر موضع مال ی امسال، مثبت 1 درصد و تصم می دولت برا ی موضع مال ی بودجه سال بعد مثبت2، در جه ی نت تحرک ی مال سال بعد نسبت به امسال1 واحد ب ی شتر است. در چن نی ی حالت تحرک مال ی، مثبت است. (تحرک مال ی عبارت است از حاصل تفر قی موضع مال ی سال جار ی از سال قبل و ای سال آ نده ی .)از امسال تحرک ی مال مثبت 1 . ی برا محاسبه تراز هی اول ای تراز هی اول یغ رنفت ی و امثالهم و حذف اثر رونق و رکود از ،آن از روش یی ها استفاده یم شود که شرح ات یئ جز آن در حوصله نیا گزارش ین ست. 2. Fiscal Stance 3. Fiscal Impulse ________________________________ __________________________ مرکز ژپوهش اه مجلس شورای اسالمی 46 به آن مفهوم است که دولت پا ی خود را رو ی پدال گاز اقتصاد گذا شته و یم خواهد آن را به سمت رونق ای رونق یب شتر حرکت دهد .برای مثال ید،گر اگر موضع ی مال امسال 1 باشد و سال ،گذشته موضع ی مال 3 بوده ،باشد تحرک ی مال امسال ی منف 2 است .نیا ی عن ی دولت امسال پا را از ی رو پدال گاز برداشته و ی رو ترمز گذاشته تا موتور اقت صاد ی کم خنک تر شود تا ی احًانا از تورم کاسته شود. حاال که با نیا مفاه می آشنا می شد،1 بهتر است مینی بب وضع تی نیا شاخص ها در بودجه ران یا در سال ی ها ،گذشته همچنین با توجه به پیش بینی عملکرد ال حه ی بودجه سال 1397 2 و نیز براساس پیش بینی میان مدت طی شرا اقتصاد ا ران ی در آ نده ی چگونه است. ما پیش بینی عملکرد بودجه را مالک قرار می ده یم و با شاخص ی ها موسوم به یی رو3 ای مشاهده شونده بودجه شروع می کن یم .نمودار 12 را دینی بب.4 58 59 60 61 1 . اگر یم خواه دی در مورد نیا مفاه می و مفاه یم هی جان انگ زی مش ابه و یئ جز گر ید تر ای نحوه محاسبه آنها یب شتر بدان دی به ری سا گزارش ی ها مرکز پژوهش ها مراجعه دی کن و ای عبارات ریز را گوگل دی کن : Overall Balance ، Primary Balance ، Structural Primary Balance ، Cyclically Adjusted Non-Oil Primary Balance ... و 2 .به لی دل فاصله اد یز عملکرد واقع ی بودجه از ارقام حه یال و ،قانون مانند سال ی ها ،گذشته در ینیبشیپ و ها ،محاسبات ینیبشیپ عملکرد بودجه را در نظر میریگیم .ی برا ات یئ جز ینیبشیپ عملکرد منابع و مصارف به گزارش ی ها منابع و مصارف بودجه مرکز پژوش ها مراجعه دی کن. 3. Headline 4 . در تمام ،نمودارها خطوط نقطه نیچ و ای هاشور ی، ینیبشیپ محاسبات تحق قی هستند. 47 نمودار 12. تراز ی کل و تراز اول هی بودجه (درصد از دی تول ناخالص داخل ی) مأخذ: محاسبات تحق یق. نمودار 11 نشان دهد یم که از سال 1391 ،ترازها ی ی کل و هی اول بودجه کشور ی منف شده است . همچن ی،ن از سال 1394 و با شی افزا مخارج ه بهر ای،دولت به دلیل تأمین ی مال کسر ی بودجه از طر یق فروش اوراق قرضه و امثالهم، تراز اولیه در حال تما زی و فاصله گرفتن از تراز کل ی .بودجه است پیش بینی نی ما ا است که در میان مدت چهار ساله، ا نی واگرا یی و فشار مال ی ه بهر ای بر مخارج دولت، ب ی شتر خواهد شد. به نمودار فوق ک می بی شتر دقت کن دی تا رازها ی بی ی شتر را برا ی !شما آشکار کند مشاهده ی کن یم،م اوج تراز مثبت بودج ه ای در گذشته کی نزد در سال1386 بوده است. سال ی ها 1385 و1386 با اوج یریگ درآمد نفت ی همراه بود .همراه با شی افزا منابع ،دولت مخارج بودج ه ای دول ت هم ز اد ی یم( شود به اصطالح حرکت همراه چرخ ه ای بودجه ای ) و در نت جه ی فاصله ز اد ی منابع و مخارج و تراز مثبت بودجه کاهش پ دا ی یم کند. بعد از نزول دی شد در بودجه سال 1387نی ، ا فاصله در سال ی ها 1388 تا 1389 ی کم می ترم یم شود، اما ب ار د گر ی از سال1390 تراز بودج ه ای حالت نزول ی به خود رد یگیم نکه ی تا ا در سال1391 با تشد دی تحر می ها خط صفر را رد م کند ی . از آن سال به بعد، دولت ها ریز فشار بودج ه ای بوده.اند اما اوضاع اقتصاد در ا نی سال ها چه تغ یر یی کرده؟ ارتباط بودجه با آن چطور بوده و تحرک مال ی دولت چه تغ یر یی کرده؟ نمودارها ی بعد ی را دنبال کن ید. -4.0 -2.0 0.0 2.0 4.0 6.0 8.0 تراز کلی بودجه(درصد از تولید ناخالص داخلی) تراز اولیه بودجه(درصد از تولید ناخالص داخلی) ________________________________ __________________________ مرکز ژپوهش اه مجلس شورای اسالمی 48 نمودار 13 .تراز هی اول بودجه (درصد از دی تول ناخالص داخل ی )و شکاف دی تول (درصد از دی تول بالقوه ناخالص داخل ی) مأخذ: محاسبات تحق یق. در نمودار13 ، به نوسانات شکاف دی تول دقت کن ید . مالحظه م می کن ی یط سال ی ها ی اخ،ر شکاف دی تول از سال1391 ی منف شده و اقتصاد در حال خنک شدن بوده است. ا ین خنک شدن ای به عبارت ی دوره رکود تا سال1394 ادامه پ دا ی کرده است. در سال1395 شکاف تول دی ی تقرًبا به ن یکی زد صفر رس ده ی و در سال 1396 اندک ی ی باال .صفر قرار داشته است به عبارت ی، اقتصاد در ا نی دو سال ، ظرف تی دی تول بلندمدت خود را باز ی اب ی .کرده است پیش بینی یم شود در صورت ادامه وضع تی ی فعل، روند گرم شدن تا سال 1400 ادامه داشته باشد. تالش کن دی با بازگشت دوباره به نمودار فوق، ارتباط بودجه با وضع یت اقتصاد در ا نی ال س ها را ارز ی اب ی دی کن . چند ثان هی تأمل دی کن و سپس مطالعه ادامه متن را از سر بگ یرید. خودتان را خسته نکن نی . ا دی نمودار در ارتباط اب تصم مات ی دولت در بودجه و ربط آن به شرا یط اقتصاد چیز ی اد یز به ما دی گو ی نم، زیرا اگر چه وضع تی اقتصا د را با استفاده از شکاف تول ی،د نسبت به شرا طی ن بل دمدت سنج ده ی ای،م اما نوسانات بودجه و مقاد ری تراز اول ی،ه تحت ریثأت رونق و رکود است، به ی طور که طی شرا رکود ی و رونق همان ند کی زی نو نی سنگ اجازه مشاهده تصم مات ی اقتصاد ی دو لت از طر یق بودجه را ی نم دهد. برا ی ای نکار همان گونه که ً قبال اشاره شد با دی از شاخص ی ها تر یت بودج یاه ی کم قی عم تر می برو و شاخص ی ها بودج یاه ساختار ی را هم مینی بب . اما قبل ازا نکه ی به نمودار4 نگاه کن ی،د تالش کن دی تحوالت اقتصاد ی سال ی ها رونق نفت ی را هم مالحظه دی کن و تالش دی کن ب ه یاد د آوری که ی داغ اقتصاد براساس شکاف دی تول مثبت در سال1386 ،اقتصاد به چه ی معن -10.0 -8.0 -6.0 -4.0 -2.0 0.0 2.0 4.0 6.0 8.0 شکاف تولید(درصد از تولید بالقوه) تراز اولیه(درصد از تولید ناخالص داخلی) 49 بوده است (اشاره ی کمکِ: اقتصاد ،در حال رونق سال بعد به تورم باال ی 25 یم!رسد.) اکنون نوبت به مشاهده هم زمان طی شرا ی واقع اقتصاد نسبت به تی ظرف بلندمدت و طی شرا اقتصاد ی بودجه و تحرک دولت در بودجه یم رسد .نمودار 14 را دینی بب. نمودار 14. تراز اول هی ساختار ی، تحرک مال ی، موضع مال ی، شکاف تول ید (همگ ی درصد از تول دی ناخالص داخل ی بالقوه) این ،نمودار برخالف هر ظا غلط انداز ،خود ار ی بس آسان است .شکاف دی تول را که در نمودار ی قبل مالحظه می کرد و زیچ یدی جد نسبت به آن ندارد (سال1395 و 1396 شکاف دی تول صفر یم شود و اقتصاد در مس ری گرم شدن است)، پس برا ی شروع از تراز هی اول ساختار ی شروع می کن یم .تراز هی اول ساخت ی ار نشان دهد یم که تراز هی اول بودج ه ای دولت به نسبت طی شرا بلندمدت بودج ه ای،خود از سال 1390 ی تقرًبا حول نقطه تراز صفر نوسان کرده است (اندک ی باالتر ای ن یی پا تر از نیا تراز .)نیا تراز در سال ی ها 1392 ، 1393 و 1394 ًعمال صفر بوده است. به عبارت ی ید،گر دولت نیا سال ها را رغم ی عل فشار رکود ی و شکاف ی منف ی تول،د ی متر یلیم رد کرده است !اما از سال 1395 ،کسر ی تراز هی اول سقوط کند یم و بدتر یم شود .نیا درحال ی است که در نیا ،سال اقتصاد در حال بهبود بوده است .چرا؟ پاسخ را در نوسانات موضع ی مال و تحرک ی مال دینی بب .مالحظه یم شود موضع مال ی دولت در سال1395 به ناگاه مثبت یم شود و به دو درصد دی تول ناخالص داخل ی بالقوه یم رسد .به عبارت ید،گر دولت در نیا سال پا را ی رو گاز بودجه یم گذارد تا بتواند اقتصاد در حال گرم ن شد که نک یا به تی ظرف بلندمدت خود ده ی رس را یب شتر تحر کی کند .موضع بودج ه ای مثبت نی در ا سال، نسبت به موضع سال قبل ی 2 درصد ب ی شتر بوده و به عبارت ی، تحرک مال ی .دولت هم مثبت بوده است پیش بینی یم شود در صورت ادامه روند ی فعل، دولت موضع مثبت ود خ در بودجه را همچنان ی تقرًبا در سال1396 حفظ کرده و انتظار رود یم در بودجه -10.0 -5.0 0.0 5.0 10.0 1382 1383 1384 1385 1386 1387 1388 1389 1390 1391 1392 1393 1394 1395 1396 1397 1398 1399 1400 تحرک مالی(درصد از تولید ناخالص بالقوه) موضع مالی(درصد از تولید ناخالص داخلی بالقوه) شکاف تولید(درصد از تولید ناخالص داخلی بالقوه) تراز اولیه ساختاری(درصد از تولید ناخالص داخلی) ________________________________ __________________________ مرکز ژپوهش اه مجلس شورای اسالمی 50 سال آ نده ی (باتوجه به پیش بینی عملکرد ال حه ی بودجه1397) و سال ی ها بعد از آن زین با نوسان اندک رو به ن یی پا حفظ کند .به عبارت ید،گر ی پا دولت همچنان در سال 1397 و سال ی ها بعد از آن هم در صورت ادامه طی شرا ی فعل ی رو گاز است .اما دی بع است با طی شرا ی فعل، تحرک ی مال ی خاص وجود داشته باشد (ی عن ی موضع ی مال مثبت نسبت به موضع سال قبل شی افزا دا یپ کند .)ی برا راحت ی دی توان یم تصور دی کن ِموتور نی ماش گرم ،شده پا ی رو دال پ گاز است و در سال 1397 هم خواهد بود، اما دی توان ی نم آن را تا انتها فشار دی ده، زیرا ممکن است اقتصاد شیب از اندازه داغ شود (مالحظات تورم ی .)ضمن آنکه منابع و نی بنز الزم هم دی با وجود داشته باشد تا هم بتوان دی نی بنز بسوزان دی و هم چپ دی نکن .مالحظات ریخا تحت عنوان «فضا ی ی مال» و «ی دار ی پا ی مال» در بخش ی ها گر ید نیا گزارش بحث یم شوند . فضا ی ی مال و ی دار ی پا ی مال دولت در ال حه ی بودجه سال آ نده ی پیش بینی کرده که ب یش از43 هزار ارد یلیم تومان از محل فروش ،اوراق قرضه و امثالهم تأمین ی مال ( قرض) کند و در مقابل حدود 30 هزار ارد یلیم تومان زین بابت تسو یه اصل و سود وام یی ها که در سال ی ها قبل انجام داده ای اوراق ی که در سال ی ها قبل فروخته و و امسال سررس دی یم،شوند پرداخت کند. ا ین رقم ی عن ی چه؟ و در ارتباط با شرا یط اقتصاد و بودجه چه ی معن دارد؟ ی برا نیا ،منظور ابتدا ی کم مقدمات مربوطه را توض حی می ده یم و سپس از ظاهر عدد مذکور فاصله گرفته و معنا ی استقراض بودج ه ای مذکور را در نه ی زم بزرگ ی تر مشاهده می کن یم. ً معموال سرپرستان خانوار برنامه یی ها ی برا .اقتصاد خانواده خود دارندًمثال منزل ی بخرند یا اگر دارند به فکر منزل بزرگ ی تر هستند، ماش نی بهتر ی داشته باشند، جا ی بهتر ی ... اجاره کنند و اما برا ی این کارها .پول الزم استًقاعدتا منابع نیا کارها دی با از درآمدها ن یی تع شود .اما اگر درآمدها کفاف ندهد چطور؟ بخش ی را توان یم با کار یب شتر جبران کرد .هی بق اش را چطور؟ قرض کردن از دوست و آشنا و ی حت وام بانک ی .اما استقراض تا کجا؟ پاسخ متعارف نیا ت اس که «تا یی جا که با جر ان ی درآمدها در آینده هم بتوان می روزگار بگذران می و هم بتوان می قرض ی ها گرفته شده را پس بده می». نیا همان یطی شرا است که دولت ها هم در تنظ یم بودجه و تأمین ی مال از طر قی ًاستقراض با آن مواجهند و به آن اصطالحا شرط«ی دار ی پا» ند ی گو یم .البته دولت به واسطه دولت ،بودن ممکن است محدود تی کمتر ی در استقراض داشته ،باشد اما باالخره آن هم ی حد دارد و به یی جا یم رسد که تی فعال ی مال دولت یم شود و ممکن است وارد بحران شود. ا نی جا را«آستانه ی دار ی پا» ند ی گو یم. در برنامه یزیر ی برا امور مال ی زندگ ی روزمره دستمان چقدر باز است ای به عبارت گر ید چقدر فضا ی ی مال م؟ ی دار اگر درآمدها مان ی را با حداکثر امکان تأمین ی مال از طر یق قرض- تا جا یی که بتوان یم با استفاده از درآمدها ی ی آت آنها را پس بده می – جمع کن یم و سپس از مخارج فعل ی کم کن ی،م محدوده باز بودن 51 دست به دست دیآیم که می توان یم ی رو آن برنامه یزیر می کن تا بتوان می از طر یق استقراض، مخارجمان را هم ز اد ی می کن . در بودجه دولت هم هم نی وضع تی برقرار است و البته شاخص ی قی دق ی برا آن تعر یف شده است که به آن«یا فض ی مال» ند ی گو یم . فضا ی ی مال طبق تعر یف عبارت است از فاصله تأمین ی مال ی فعل از طر قی بده ی تا سقف تأمین ی مال از طر قی بده ی به طور ی که در تسو یه آنها به مشکل نخورد(ای به عبارت ی دولت چقدر برا ی تأمین ی مال از طر یق .)استقراض دستش باز است نیا فاصله راًمعموال به نسبت تول دی ناخالص داخل ی کشورها یم سنجد که قابل تفس ری بهتر و البته قابل سه ی مقا هم باشد (تعر یف ساده شده دی تول ناخالص داخل ی ی عن ی مجموع کاال و خدمات دی تول شده در ،کشور بدون در نظرگرفتن کاالها و خدمات واسط یاه استفاده شده ی برا دی تول ،آنها یط کی سال.) ی برا ن یی تع سقف خطرناک ای همان آستانه بده ی روش ی ها مختلف ی .وجود داردًمثال نکه یا آمار و ارقام نشان یم،دهد شیب از یمین از موارد بحران بودج ه ای کشورها ی دقًقا ی زمان اتفاق افتاده که نسبت بده ی آنها به تول دی ناخال ص داخل ی شان به ی حوال 40 درصد ده ی رس و ای دو سوم بحران ها ی زمان بوده که نیا نسبت حوال ی 60 درصد بوده و ای متوسط بده ی تمام کشورها یی که دچار بحران شده،اند حدود72 .درصد بوده استًمعموال ی برا نکه یا ار ی مع جهان شمول و راحت ی ی برا نیا سقف وجود دا ،شته باشد سازمان ی ها بین الملل ی از ند ی برآ کارها یی ی رو اعداد و ارقام یم شود زی و ن اجماع بین الملل ی، حد آستانه بده ی فی تعر یم کنند . حد آستانه نسبت بده ی به دی تول ناخالص داخل ی ی برا کشورها یی مثل ا ران ی بین 50 تا 70 درصد ن یی تع شده ت اس .به نیا ی معن که اگر نیا ،نسبت 50 درصد را رد ،کرد دی با نسبت به آن «حساس» می باش و اگر 70 را رد کرد وارد هی ناح «خطرناک» بحران زا شده است .ورود به هی ناح خطرناک به نیا ی معن ست ین که به طور خودکار وارد بحران خواه یم ،شد بلکه به نیا معناست که احتمال روز ب بحران اد یز است.1 حاال که با مفاه می مقدمات ی نیا موضوع آشنا شد ی،م مینی بب ی فضا ی مال در بودجه سال 1397 و در سال ی ها گذشته و شیپ رو چگونه است .قبل از آن نگاه ی به ی فضا ی مال برخ ی کشورها یب انداز یم (نمودار 15 .)ی برا فهم نیا نمودار ی از ین به دقت در اعداد و ارقام ست ین .اندازه نمودار هلیم ای ی افق ی جلو اسم ،هرکشور زان یم فضا ی ی مال آن را نشان دهد یم و ی ها فیط ی رنگ سبز تا قرمز هم وضع تی ی فعل کشورها از بابت یکی نزد به بحران بده ی است. 63 1 .علوه بر نیا بده ی به دی تول ناخالص داخل ی، شاخص ی ها ی گر ید زین ی برا سنجش نیا موضوع وجود دارد که در حوصله نیا گزارش ین ست . ________________________________ __________________________ مرکز ژپوهش اه مجلس شورای اسالمی 52 نمودار 15 .فضا ی ی مال در بودجه کشورها ی مختلف (درصد از دیل تو ناخالص داخل ی) مأخذ: ی مود، IMF ، 2017 . در نیا نمودار مینیبیم که برای ،مثال فضا ی ی مال ی در،ونان ًژاپن و قبرس صفر است و عمال به ته گید تأمین ی مال بودج ه ای از قی طر بده ی اند ده ی رس و احتمال بروز تالطم دی شد در ها آن وج ود دارد . البته ژاپن به دلیل آنکه ب ی شتر بده ی آن نه از خارج، که از داخل کشور تأمین شده، وضع بهتر ی ،دارد. بالعکس فضا ی ی مال در نروژ حدود250 است. ا نی بدان معن ی است که نسبت بده ی به تول دی ناخالص داخل ی در نیا کشور که االن ز یر 30 درصد است، تا250 درصد (5/2 برابر )وضع ی فعل، تا دن ی رس به حد آستانه (حدود85 تا 100 ی برا نیا کشور )تی قابل شی افزا دارد. در نمودار 16 ،فضا ی ی مال در بودجه سال ی ها ی اخ،ر بودجه سال1397 پیش و بینی میان مدت در صورت ادامه شرا طی ی فعل را مالحظه م می کن ی . 53 نمودار 16. فضا ی ی مال (درصد فاصله بده ی عموم ی به تول دی ناخالص داخل ی از آستانه عدم پا ی دار ی )بودجه (درصد فاصلهp.p. ) مأخذ: محاسبات تحق یق. در نمودار فوق مشاهده یم شود که به دنبال تحوالت اقتصاد ی سال ی ها گذشته و منف ی شدن ترازها ی بودجه و تشد دی تأمین ی مال از محل بده ی، از فضا ی ی مال ،بودجه کاسته شده است به ی طور که در سال1392 به اندازه ب یش از125 درصد بدهِی جاد یا شده در بودجه، همچنان توان ا جاد ی بده ی در آن سال برا ی گسترش مخارج وجود داشته است، ا ین فضا در سال1393 به ز یر ،دو برابر در سال1395 به حدود40 درصد و در سال 1397 به ز یر 30 درصد بده ی جاد یا شده رس ده ی .است پیشبینی می شود با توجه به برآورد ما از تحوالت اقتصاد کالن و بودجه در سال ی ها یآ،نده ی فضا ی مال در حدود 10 تا 15 درصد تی تثب ،شود نیا ی عن ی نکه یا دولت گر ا ی کم یب شتر از آنچه تواند یم استقراض کند نیا کار را انجام دهد به مرز تالطم ی مال خواهد دی رس. 64 65 به عبارت دیگر محاسبات ما نشان یم،دهد در پا ان ی سال1396 ، اگر دولت در حد اوراقی که در بودجه پیش بینی ،شده است اوراق بفروشد بده ی عموم ی ًاحتماال در حدود 52 تا 53 درصد دی تول ناخالص داخل ی خواهد بود و به جی تدر در صورت ادامه وضع تی ی فعل و وارد نشدن شوک خاص به ،اقتصاد یط سال ی ها نده یآ شی افزا خواهد افت ی به ی طور که در سال1400 به باال ی 60 درصد خواهد رس دی . محاسبات ما نشان می،دهد اگر دولت ب خواهد در ان یم مدت و در افق سال1400، شاخص بده ی عموم ی همچنان معادل سال 1396 باشد و افزا شی دا یپ نکند، با فرض سا ری طی شرا ثابت، با ید تراز خود را در حد7/0 درصد نسبت به دی تول ناخالص مثبت نگه دارد1 که البته با توجه به وضع تی ی فعل (که ب شی از منف ی 5/1 درصد تول ید ناخالص داخل ی است)، هم برا ی دولت و هم برا ی اقتصاد و مردم کار سخت ی خواهد بود.2 زیرا دولت دی با بتواند مخارج خود را کاهش دهد که با توجه به چسبندگ ی دستمزدها و عدم امکان تعد یل کارمندان و ری سا مخارج ضرور ی که بخش عمده بودجه را تشک یل می دهند کار سخت ی است و اقتصاد و مردم هم ب ی شتر 1 . اصطلحاا تراز اولیه متعادل کننده بودجه ( Debt Stabilizing Primary Balance ) 2 .ی برا ات یئ جز یب شتر در مورد ی دار ی پا بده ی عموم ی و برآورد سنار ی وها ی ،مختلف به ری سا گزارش ی ها مرکز پژوهش ها مراجعه ف رما د یی. 0 20 40 60 80 100 120 140 1390 1391 1392 1393 1394 1395 1396 1397 1398 1399 1400 فضای مالی(درصد فاصله) ________________________________ __________________________ مرکز ژپوهش اه مجلس شورای اسالمی 54 دی تول کنند و مال ات ی بدهند که در نها تی تراز بودجه مثبت شده و ن از ی به ا جاد ی بده ی .در بودجه نباشد البته ا نی امر شدن ی است، اما ن از ی به مدیریت خوب، اجماع و همت قابل توجه دارد. ی ادآور ی یا،نکه برنامه ششم توسعه د نی ر ا باره م ی گو ی،د دولت موظف است شاخص نسبت بده ی دولت و شرکت ی ها ی دولت به تول دی ناخالص داخل ی را در طول برنامه ششم در سطح حداکثر40 درصد حفظ کند. با وضع تی ی فعل، نیا .امر دور از دسترس است منابع خذ آم و 1. حه یال بودجه سال 1397 کل کشور. 2. قانون بو دجه سال 1396 کل کشور. 3. قاسم ی، محمد. چارچوب مفهوم ی بودجه و بودجه یزیر، دفتر برنامه و بودجه مرکز پژوهش ی ها ،مجلس 1391 . 4. آتش،بار توح دی .بودجه به زبان ،ساده مرکز پژوهش ی ها ،مجلس 1389 تا 1395 . 5. Murray Petrie and Jon Shields, “Producing a Citizens’ Guide to the Budget: Why, What and How?” OECD Journal on Budgeting, Volume 2010/2, pp. 1-13, available at: the-Budget.pdf 6. IBP, 2012, The Power of Making It Simple: A Government Guide to Developing Citizens Budgets, Washington: Internationl Budget Partnership, available at: 7. Citizen's Guide to the Federal Budget, DIANE Publishing, 1995 (Available on Google Books: v=onepage&q) 8. United States. Office of Management and Budget. Citizen's Guide to the Federal Budget. 1996-2002. , accessed on December 8, 2014. 9. A People’s Guide to The Federal Budget, National Priorities Project, ideoct2011.pdf , accessed on 2 December, 2014. 10. Your Role as a Taxpayer, Citizen's Guide to the Federal Budget, , accessed on 9 December, 2014. شناسنامه گزارش شماره :مسلسل15628 دوره دهم ـ سال دوم شماره چاپ : 760 تاریخ چاپ : 21 / 9 / 1396 شماره ثبت : 348 عنوان گزارش: بررس ی حه یال بودجه سال1397 کل ک شور 2 .بودجه به زبان ساده نام دفتر: مطالعات اقتصاد بخش عم ی وم )(گروه بودجه هی ته و تدو نی :توح دی آتش بار همکاران : عاطفه جاللی موسوی، میثم پیله،فروش ناصر یارمحمدیان ناظران ی علم :محمد ،قاسمی سیدمحمدهادی سبحانیان متقاض ی :کمیسیون برنامه، بودجه و محاسبات وی راستار تخصص ی :ــــــ وی راستار ی ادب :ــــــ واژه های یدی کل: 1. حه یال بودجه سال 1397 2. بودجه برای مردم 3. بودجه برای شهروندان 4. بودجه به زبان ساده خی تار انتشار : 2 / 10 / 1396