کاهش خطر پذیری ناشی از رلزله «فتر استانداردها و معیارهای فنی

⚠ این متن با نرم‌افزار از روی تصویر خوانده شده و ممکن است خطا داشته باشد؛ برای استناد، اصلِ سند را ببینید. جمهوری اسلامی ایران زدکشی زیرزمینی نشریه شماره ۸ ۲۳۴ سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور ۱ معاونت امور فنی وزارت نیرو کاهش خطر پذیری ناشی از رلزله «فتر استانداردها و معیارهای فنی اه (ووعت ۵ه از ماع ۵ و ات نج او و وراه ما۸ ۱۵۱۵ ۳ سس ۰ ۰ ۰ ۰ : ۰ ی و .۳ ۰ ام ۳ ۰ ۳ وا وم ۳ کر ی اش ۰ دی ۰ ۰ 0 ب 5 : کی : + ۰ ۰ رز ید ای اس ی ۰ رو هه ۰ ام جح ۰ : 3 - ۹ و اک ۰ ره ۰ 2 ی 0 ٍ ۰2 ۱ ۱ ,۰ َ 7 ۰ ره ۰ َ. .* ی یز ا یی ‌ ۰ 1 7 ۱ ۰ ی ۳ ٍ اج ا : ی ا ما [ ۰ ۳۹ 1 ط ۰ و زا ارم ی 3 متا و سا ی وم ماش خیم ۸ ی هام وا وی ی 9 ی و و وید ار وی رهبا 0 1۹ 0 هو موه تا ای مه این اد ۳ کم و و وی ۵ او کج پا هه ش ۸ را ی پا و 2 و و یط که 3 خی وت هی ۵ ی 2 ۳ وی 1 2 وید مرن ی ای و ۹ و یر ی 1 ۰ رچسچج لاش رگ و عم با ,0 ۳5 احمتصو رم سا او : ود ب 7 ۰ 3 سا ۰ را ی 2 من اد دوع ه 7 سس ۱ وگ 1 سا 0 و ۱ و [ یس ار مه ها سا و ۰ ام یه رما کی ی ۳۳ 7 ی رو شیک مه یهن را وب ار :. و راک تشه ما رز ۵-6 .۰ ام رای ماود : ون ای گت زیر ام کر کج اج مر عرص از نماض سصاسسمست رن شهج -------- صفحهٔ بعد -------- جمهوری اسلامی ایران سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور ضوایط افنخاب و طراحی دزوعه آزمادشی ۰ ۸( ظ ۰ ( ۰ ۰ وننسی رذرودسنی نشریه شماره ۳۶۸ معاونت آمور فنی وزارت نیرو دفتر آمور فنی, تدوین معیارها و شرکت مدیریت منابع آب ایرآن کاهش خطرپذبری ناشی از زلزله دفتر پژوهشها و استانداردها انتشارات سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور ۸۵/۰۰/۱۱۶۸ ۱۳۸۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۹ ۳ ل ی فهرست‌برگه نحوی, محمدباقر ضوابط انتخاب و طراحی مزرعه آزمایشی زهکشی زیرزمینی/ [تهیه‌کننده محمدباقر نحوی] برای معاونت امور فنیء دفتر آمور فنی»ء تدوین معیارها و کاهش خطرپذیری ناشی از زلزله؛ وزارت نیروه شرکت و کاهش خطرپذیری ناشی از زلزله؛ نشریه شماره ۳۴۸) (انتشارات سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور؛ ۸ [ 9604-425-899 1582 مربوط به بخشنامه شماره ۱۰۰/۱۶۶۵۷۲ مورخ ۱۳۸۵/۱۰/۵ ۱ زهکشی زیرزمینی - استانداردها. ۲ زهکشی زیرزمینی - نمونه پژوهی. الف. سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور. دفتر آمور فنی» تدوین معیارها و کاهش خطرپذیری ناشی از زلزله. ب. شرکت مدیریت منابع ۵ ش۳۴۸۰ ۲۴س / ۳۶۸ 1۸ شایک ۸۹۹-۱ - ۹۶۴-۴۲۵ ۱ [-964-425-899 15۵ ضوابط انتخاب و طراحی مزرعه آزمایشی زهکشی زیرزمینی تهیه کننده: معأونت آمور فنی. دفتر آمور فنی,ء تدوین معیارها و کاهش خطرپذیری ناشی از زلزله علمی, موزه و انتشارات چاپ و صحافی: چاپ زحل -------- صفحهٔ بعد -------- (2 ریاست جمهوری سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور رییس سازمان بسمه تعالی شماره: از ۱۵۸2۵ تاریخ: (۸/ ۱۵۸۲۵ | بخشنامه به دستگاه‌های اجرایی, مهندسان مشاور و پیمانکاران موضوع: ! ضوابط انتخاب و طراحی مزرعه آزمایشسی زهکشی زیرزمینی به استناد آیین‌نامه استانداردهای اجرایی طرح‌های عمرانی, موضوع ماده (۲۳) قانون برنامه و بودجه و در چارچوب نظام فنی و اجرایی کشور مصوبه شماره ۴۲۳۲۳۹/ت ۳۴۹۷ ۲ه مورخ ۱۳۸۵/2/۲۰ هیأت محترم وزیران به پیوست نشریه شماره ۳۴۸ دفتر امور فنی,ء تدوین معیارها و کاهش خطرپذیری ناشی از زلزله این سازمان» با عنوان «ضوابط انتخاب و طراحی مزرعه آزمایشی زهکشی زیرزمینی» از نوع گروه سوم ابلاغ می‌شود. دستگاه‌های اجرایی» مهندسان مشاورء پیمانکاران و عوامل دیگر می‌توانند از این نشریه به عنوان راهنما استفاده کنند و در صورتی که روس‌هاء دستورالعمل‌ها و راهنماهای بهتری در اختیار داشته عوامل یاد شده باید نسخه‌ای از دستورالعمل‌هاء روش‌ها یا راهنماهای جایگزین را برای دفتر امور فنی. تدوین معیارها و کاهش خطرپذیری ناسی از زلزله این سازمان» ارسال دارند. ۳۹۹۵ -------- صفحهٔ بعد -------- خواننده گرامی: دفتر آمور فنیء تدوین معیارها و کاهش خطرپذیری ناشی از زلزله سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور با استفاده از نظر کارشناسان برجسته, مبادرت به تهیه این دستورالعمل نموده و آن را برای استفاده به جامعه مهندسی کشور عرضه نموده است. با وجود تلاش فراوان؛ این اثر مصون از ایرادهایی نظیر غلطهای مفهومی, فنی» ابهام» ایهام و اشکالات موضوعی نیست. از این روء از ُسما خواننده گرامی صمیمانه تقاضا دارد در صورت مشاهده هرگونه ایراد و اشکال فنی, مراتب را به صورت زیر گزارش فرمایید: ۱ شماره بند و صفحه موضوع مورد نظر را مشخص کنید. ۲- ایراد مورد نظر را به صورت خلاصه بیان دارید. ۲- در صورت امکان, متن اصلاح شده را برای جایگزینی ارسال نمایید. ۴ نشانی خود را برای تماس احتمالی ذکر فرمایید. کارشناسان این دفتر نظرهای دریافتی را به دقت مطالعه نموده و اقدام مقتضی را معمول خواهند داشت. پیشاپیش از همکاری و دقت نظر جنابعالی قدردانی می‌شود. نشانی برای مکاتبه: تهران. خیابان شیخ بهائی» بالاتر از ملاصدراء کوچه لادن» شماره ۲۴ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشورء دفتر آمور فنیء تدوین معیارها و کاهش خطرپذیری ناشی از زلزله صندوق پستی ۱۹۹۱۷-۴۵۴۸۱ 9 ۱ ۱۵/۸ 1۱۶ -------- صفحهٔ بعد -------- بسمه تعالی پیشگفتار استفاده از ضوابطء معیارها و استانداردها در مراحل تهیه (مطالعات امکان‌سنجی) مطالعه و طراحی, اجراء بهره‌برداری و نگهداری طرح‌های عمرانی به لحاظ توجیه فنی و اقتصادی طرح‌هاء کیفیت طراحی و اجرا (عمر مفید) و هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری از اهمیت ویژه برخوردار می‌باشد. نظام فنی و اجرایی طرح‌های عمرانی کشور (مصوبه مورخ ۱۳۷۵/۴/۴ هیأت محترم وزیران) بکارگیری معیارهاء استانداردها و ضوابط فنی در مراحل تهیه و اجرای طرح و نیز توجه لازم به هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری در قیمت تمام شده طرح‌ها را مورد تأکید جدی قرار داده است. باتوجه به مراتب یاد شده و شرایط اقلیمی و محدودیت منابع آب در ایران» امور آب وزارت نیرو (طرح تهیه و تدوین ضوابط و معیارهای صنعت آب کشور) با همکاری معاونت امور فنی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور (دفتر امورفنیتدوین معیارها و کاهش خطرپذیری ناشی از زلزله) براساس ماده ۲۳ قانون برنامه و بودجه اقدام به تهیه استانداردهای مهندسی آب نموده است. استانداردهای مهندسی آب با در نظر داشتن موارد زیر تهیه و تدوین شده است : - استفاده از تخصص‌ها و تجربه‌های کارشناسان و صاحبنظران شاغل در بخش عمومی و خصوصی - استفاده از منابع و مأخذ معتبر و استانداردهای بین‌المللی - بهره‌گیری از تجارب دستگاه‌های اجرایی سازمان‌هاء نهادهاء واحدهای صنعتیء واحدهای مطالعه, طراحی و ساخت - پرهیز از دوباره‌کاری‌ها و اتلاف منابع مالی و غیرمالی کشور - توجه به اصول و موازین مورد عمل موْسسه استانداردها و تحقیقات صنعتی آیرآأن و سایر موْسسات تهیه‌کننده استاندارد ضمن تشکر از کارشناسان محترم برای بررسی و اظهار نظر در مورد این استاندارد, امید است مجریان و دست‌اندرکاران بخش آب. با بکارگیری استانداردهای یاد شده, برای پیشرفت و خودکفایی این بخش از فعالیت‌های کشور تلاش نموده و صاحبنظران و متخصصان نیز با اظهار نظرهای سازنده در تکامل این استانداردها مشارکت کنند. حبیب امین فر- معاون امور فنی پاییز ۱۳۸۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ترکیب اعضای تهیه کننده : کمیته و ناظر(ان) تخصصی این استاندارد با مسئولیت : محمدباقر نحوی شرکت مهندسین مشاور آبکاوش سرزمین فوق‌لیسانس آبیاری و زهکشی تهیه شده و جناب آقای دکتر ابراهیم پذیرا مسئولیت نظارت تخصصی را به عهده داشته‌اند اسامی اعضاء کمیته تخصصی آبیاری و زهکشی دفتر استانداردها و معیارهای فنی که بررسی و تأیید پیش‌نویس حاضر را به عهده داشته‌اند به ترتیب حروف الفباء عبارتند از : مجتبی اکرم شرکت مهندسین مشاور آبساران فوق‌لیسانس آبیاری و زهکشی ابراهیم پذیرا دانشگاه آزاد اسلامی - واحد علوم تحقیقات ‏ دکترای منابع آب اسماعیل جباری دفتر بهره‌برداری و نگهداری از سدها و شبکه‌ها . فوق‌لیسانس هیدرولیک محمدصادق جعفری ‏ شرکت مهندسی مشاور مهاب‌قدس فوق‌لیسانس آبیاری و زهکشی سیدرحیم سجادی ‏ معاونت فنی و زیربنایی وزارت جهاد کشاورزی ‏ لیسانس آبیاری و زهکشی محمدکاظم سیاهی ‏ شرکت مهندسین مشاور پندام فوق‌لیسانس آبیاری و زهکشی و مهندسی عمران عبدالله شمشیرساز . شرکت مهندسین مشاور پژوهاب فوق‌لیسانس آبیاری و زهکشی محمدجواد منعم دانشگاه تربیت مدرس دکترای آبیاری و زهکشی 11 -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان_ مقدمه ۱-۱ هدف ۲-۱ دامنه کاربرد ۳۲-۱ ضرورت احدات مزارع آزمایشی ۱-۳-۱ هدایت هیدرولیک خاک ۲-۳-۱ لایهٌ محدود کننده ۳-۳-۱ ضریب زهکشی زیرزمینی ۴-۳-۱ معادلات زهکشی ۵-۳-۱ پوشش اطراف لوله‌های زهکش ۶-۳-۱ آبشویی خاک ۷-۳-۱ سایر موارد ۴-۱ اهداف احداث مزارع آزمایشی ۵-۱ سوابق اجرایی مزارع آزمایشی در سطح کشور ۶-۱ سوابق انجام شده در سایر نقاط دنیا فصل دوم - طرح آزمایشی ۲-۲ ابعاد و اندازه مزرعه آزمایشی ۱-۲-۲ تعداد خطوط زهکش ۲-۲-۲ ابعاد قطعات ۳-۲-۲ تعداد واحدهای آزمایشی ۴-۲-۲ تکرارهای محل ازمایش ۵-۲-۲ اندازه مزرعه آزمایشی ۲-۲ عمق نصب زهکش‌ها ۴-۲ انتخاب فاصله زهکش‌ها 1۲۷ صفحه ۱ ۲ ۲ ۲ ۲ ۲ ۳ ۳ ۳ ۴ ۴ ۴ ۴ ۵ ۵ ۶ ۷ ۷ ۷ ۷ ۷ ۸ ۸ ۸ ۸ ۸ -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان ۵-۲ نصب چاهک‌های مشاهده‌ای ۶-۲ کارگذاری لوله‌های زهکش ۷-۲ وسایل و تجهیزات اندازه‌گیری ۸-۲ نیروی انسانی و امکانات ۱-۸-۲ جمع‌بندی نتایج حاصله فصل سوم - اطلاعات پایه مورد نیاز ۱-۳ اطلاعات و آمار مورد نیاز برای پردازش و تجزیه و تحلیل داده‌ها ۲-۳ روش‌های اجرای آزمایش ۱-۲-۳ روش آزمایش در شرایط آبیاری ۲-۲-۳ روش آزمایش در شرایط غیرآبیاری (بارندگی) ۳-۳ مدت زمان انجام آزمایش‌ها ۴-۳ فراوانی مشاهدات فصل چهارم - تجزیه و تحلیل نتایج اندازه‌گیری‌ها ۱-۳۴ مقدمه ۲-۴ معادلات جریان ۱-۲-۴ معادلات جریان در شرایط ماندگار ۲-۲-۴ معادلات جریان در شرایط غیرماندگار ۳-۴ پردازش» تجزیه و تحلیل داده‌ها ۱-۳۴ شرایط جریان ماندگار ۲-۳-۴ شرایط جریان غیرماندگار ۳-۳ معیارهای عملکرد ۵-۴۳ ارائه گزارش نهایی پیوست شماره یک - سوابق اجرایی مزارع آزمایشی در سطح کشور ۱۰ ۱۰ ۱۳۲ ۱۳ ۱۵ ۱۷ ۱۷ ۱۸ ۲۳۲ اه ۲۳۲ اه ۳۳ ۲۳۳۴ ۳۳ ۲۳۳۴ ۳۳ ۲۶ ۳۸ ۳۸ ۳: ۳۱ ۳۶ ۳۹ ۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست مطالب عنوان ۲ مزرعه آزمایشی شمال شرق اهواز ۱-۲ اهداف احداث مزرعه ۲-۲ اطلاعات گردآوری و انجام شده ۳ طرح زهکشی جزیره آبادان ۱-۳ اهداف احداث مزرعه ۲-۳ مطالعات انجام شده قبل از احداث مزرعه آزمایشی ۳-۳ اندازه‌گیری‌های انجام شده و نتایج حاصل از بررسی‌های به‌عمل آمده ۴ مزرعه آزمایشی احدانی در اراضی طرح توسعه کشت و صنعت نیشکر اهواز ۱-۴ موقعیت و وسعت مزرعه آزمایشی ۲-۴ منبع تأمین آب ۳-۴ برنامه اندازه‌گیری‌های مزرعه آزمایشی ۴-۴ جمع‌بندی نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل اطلاعات جمع‌آوری شده ۵- مزرعه آزمایشی در محدوده اراضی زرینه‌رود ۱-۵ روش انجام آزمایش‌ها سوابق تحقیقات انجام شده در سایر نقاط دنیا ۶- مزرعه آزمایشی ایستگاه تحقیقات زهکشی آونجان فارس پیوست شماره دو - مثال روش‌های ماندگار و غیرماندگار مثال شماره ۱ مثال شماره ۲ منابع و مآخذ ۷1 ۳۹ ۳۱ ۳۱ ۳۱ ۳۱ ۳۲ ۳۲ ۳۳ ۳۳ ۳۳ ۳۳ ۴۳۴ ۴۳۴ ۳۵ ۳۵ ۳۶ ۳۵ ۴۳۹ ۸8([ ۳ ۵۵ -------- صفحهٔ بعد -------- مقدمه توسعه اراضی زهدار و به دنبال آن» شوری و سدیمی شدن منابع خاک و اراضی» پس از اجرای طرح‌های توسعه آبیاری در چند دهه گذشته. در بسیاری از کشورهاء همراه با ضرورت بهره‌برداری از منابع آب و خاک شور و لب شورء مسئولین» برنامه‌ریزان و محققان را در بیشتر نواحی جهان» به پرداختن جدی به مسائل مزبور در زمینه‌های تحقیقاتی» برنامه‌ریزی» اجرایی و بهره‌برداری کشورهایی مانند : آمریکاء شوروی سابق» هندوستان» پاکستان» مصر و ... از این جمله‌اند. قسمت وسیعی از اراضی کشورء به‌دلیل شرایط اقلیمی» بارندگی ناچیز و تبخیر زیاد از یک‌طرف و اعمال آبیاری با مدیریت نامناسب از سوی دیگرء در معرض شوری و ماندابی شدن قرار گرفته‌اند. هرچند درخصوص وسعت خاک‌های شورء شور و سدیمی, و ماندابی در ایران» گزارش‌های مختلفی ارائه شده است اما در اغلب گزارش‌هاء گفته شده که حدود ۲۳/۵ میلیون هکتار از اراضی کشورء با درجات مختلف با مسائل شوری» سدیمی و ماندابی شدن مواجه‌اند. از طرف دیگرء بخش قابل ملاحظه‌ای از منابع آب‌های زیرزمینی ایران» شور یا لب شور بوده که بهره‌برداری بهینه از آنها صورت نمی‌گیرد. به علاوه» به‌طور معمول, اغلب آب‌های کاربردی در آبیاری و کشاورزی» به تناسب نوع و منبعء دارای مقادیر متفاوتی از املاح محلول‌اند که در صورت به کارگیری آنها بدون اعمال یک مدیریت صحیح در آبیاری اراضی, موجبات شوری و ماندابی بودن اراضی فراهم می‌شود. با توجه به آنچه بیان شد.ء ضرورت توجه به مسائل زهکشی و برنامه‌ریزی به منظور پژوهش‌های علمی و تحقیقات مزرعه‌ای از الزاماتی است که امروزه ضرورت توجه به آن بیش از بیش احساس می‌شود. به رغم پیشرفت‌های نظری بسیاری که در امر زهکشی انجام شده است. در بسیاری از مواقعء تنها توجه به مسائل نظری نمی‌تواند پاسخگوی نیازها باشد. از جمله علل این امر می‌توان به مسائل زیر اشاره کرد: - کمی تعداد آزمایش‌های اندازه‌گیری هدایت هیدرولیک خاک و در مواردی عدم همخوانی نتایج نقطه‌ای با منطقه‌ای, - دشوار بودن تشخیص دقیق لایه محدودکننده» - وجود نشت طبیعی در خاک و دشوار بودن برآورد آن و وجود عدسی‌های شنی در خاک که آب را به سرعت انتقال می‌دهند. و - دشوار بودن تخمین صحیح ضریب زهکشی و آبدهی ویژه خاک. با توجه به همه دقت‌هایی که در مباحث نظری در مطالعات زهکشی طرح‌ها در سطح کشور انجام می‌شود. اما در عمل, پس از احداث شبکه زهکشی,» نتایج به‌دست آمده با برآوردهای اولیه متفاوت و گاه نیز مغایر است. از این رو بهترین راه حل» فاثق آمدن به مشکلات یاد شده و احداث مزارع آزمایشی می‌باشد که امید است به صورت جدی مورد توجه مسئولان و دست -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - کلیات ۱-۱ هدف هدف از تهیه و تدوین این نشریه تعریف معیارها و ضوابط انتخاب و طراحی مزرعه آزمایشی زهکشی زیرزمینی می‌باشد. ۲-۱ دامنه کاربرد این نشریه به‌منظور تعمیم نتایج حاصل از اجرای مزرعه آزمایشی زهکش زیرزمینی در اراضی با شرایط نسبتاً مشابه به منظور تدقیق پارامترهای طراحی زهکشهای زیرزمینی تهیه شده است. ۳-۱ ضرورت احداث مزارع آزمایشی برای طراحی زهکش‌هاء پارامترهای طراحی شامل: هدایت هیدرولیک خاک. عمق لایه محدودکننده» ضریب زهکشی زیرزمینی» عمق مطلوب سطح ایستابی و عمق نصب زهکش‌ها می‌شود. متناسب با برنامه آبیاری محصولات الگوی کشت و همچنین برنامه آبیاری گیاه پرمصرف و با استفاده از معادله‌های معمول در جریان‌های ماندگار و غیرماندگار» فواصل مناسب نصب زهکش‌ها برآورد می‌شود. به علاوه متناسب با وضعیت دانه‌بندی خاک اطراف زهکش‌هاء پوشش مناسب از نظر فنی و اقتصادی توصیه می‌شود. نوع و جنس لوله‌های زهکش نیز از مواردی است که در مبحث طراحی مورد توجه قرار می‌گیرد. در زیرء به محدودیت‌ها و مشکلات کلی تعیین این عوامل و موارد فوق‌الذکر اشاره می‌شود. (-۱-۳ هدایت هیدرولیک خاک از آنجایی که تعیین پارامترهایی مانند: هدایت هیدرولیک و وضعیت لایه محدود کننده به صورت نقطه‌ای مورد مطالعه قرار می‌گیرد و به دلیل اینکه خصوصیات فیزیکی و حتی شیمیایی خاک‌هاء اغلب دجار تغییرات زیاد از نقطه‌ای به نقطه دیگر است. برای بررسی دقیق‌تر پارامترهای فوق, معمولاً احتیاج به اندازه‌گیری‌های زیادی است. در مراجع معتبر» گزارش‌های بسیاری در مورد تغییرات خصوصیات فیزیکی و مشکل مرتبط کردن نتایج اندازه‌گیری نقطه‌ای به منطقه‌ای گزارش شده است. از مشکلات اساسی که طراح سامانه زهکشی با آن روبرو خواهد بودء این است که خاک‌ها دارای تغییراتی بی‌نهایت و گاه غیرقابل پیش‌بینی هستند. در واقعء خاک از مهم‌ترین عوامل موّثر بر عملکرد سامانه زهکشی است و به همین دلیل» تا زمانی که شناخت درستی در شرایط مختلف. از ویزژگی‌های خاک موجود نباشدء نمی‌توان عملکرد یک طرح را با اطمینان مورد پیش‌بینی قرار داد. به طورکلی» استفاده از اندازه‌گیری‌های نقطه‌ای» اغلب برای تعریف و بیان خصوصیات فیزیکی و هیدرولیکی خاک‌ها کفایت نمی‌کند و برای طراحان» همواره این سوال مطرح است که آیا اعماق و فواصل زهکش‌ها در مرحله طراحی» واقعاً دقت مطلوب را به وجود خواهند آورد ؟ از نکات حایز اهمیت دیگرء می‌توان به غیر دقیق بودن اطلاعات کسب شده در آندازه‌گیری‌های صحرایی اشاره نمود. نیروی انسانی» زمان و میزان اعتبارات برای انجام عملیات صحرایی زهکشی عمقی, این اجازه را نمی‌دهد که اندازه‌گیری‌ها از دقت ۲ -------- صفحهٔ بعد -------- کافی برخوردار باشند و یا اینکه بتوان با افزایش تراکم شبکه‌های مشاهده‌ای و فراوانی اندازه‌گیری‌هاء نتایج قابل توجیه از نظر آماری به‌دست آورد. مشکل موجود دیگر در طرح‌های مطالعاتی در سطح کشورء تعیین پارامترهای هدایت هیدرولیک خاک در حالت غیر اشباع و تبدیل آن به شرایط اشباع می‌باشد. متأسفانه تاکنون معیار مشخص و قانونمند علمی برای ضریب اصلاحی مربوطه وجود ندارد. عواملی مانند: شرایط و خصوصیات فیزیکی و شیمیایی متفاوت خاک‌هاء کیفیت شیمیایی آب کاربردی» نوع ابزار و وسایل مورد استفاده» مهارت و دقت کارشناسان و تکنسین‌های آزمایش کننده همواره نتایج متفاوتی را حاصل نموده است که به‌راحتی نمی‌توان نتایج به‌دست آمده را برای شرایط آینده طرح تعمیم داد. ۳-۳-۱ لایه محدود کننده برای تعیین عمق و ضخامت لایه محدودکننده در مراجع» معیارهایی ارائه شده است. تعدادی از معیارهای ارائه شده جنبه کمی داشته که اندازه‌گیری آن ممکن و تعدادی نیز وجود لایه محدود کننده را با معیارهای کیفی بیان کرده‌اند. تجربیات حاصل از انجام مطالعات صحرایی زهکشی (عمقی) تاکنون در سطح کشور نشان داده است که این موضوع عمدتاً ابا معیارهای کیفی, مورد تشخیص و سنحش قرار گرفته است. به‌دلیل شرایط فیزیکی متفاوت, افق‌های خاک و با عنایت به اینکه این تشخیص جنبه نسبی داردء در نتیجه متناسب با دیدگاه‌های کارشناسی, در طرح‌های مختلف مطالعاتی» استنباط‌های متفاوتی را حاصل نموده است» که در نتیجه در تعیین فواصل زهکش‌ها تأثیر قابل ملاحظه‌ای داشته است. ۳-۳-۱ ضریب زهکشی زیرزمینی به‌دلیل دشوار بودن برآورد میزان نفوذ عمقی ناشی از آبیاری و نشت طبیعیء تخمین درست ضریب زهکشی به‌راحتی مقدور نمی‌باشد. به طوری که در بسیاری از موارد در گزارش‌های مطالعاتی مشاهده می‌شود که این تخمین, از میزان واقعی» بیشتر برآورد شده است که این موضوع نیز به دلیل تأثیر در تعیین فاصله زهکش‌ها نیاز به اندازه‌گیری در مزارع آزمایشی دارد. ۴-۳-۱ معادلات زهکشسی معادللات زهکشی که در طرح‌ها مورد استناد و استفاده قرار می‌گیرند.ء روابط بسیار ساده‌ای از شرایط پیچیده واقعی هستند. لایه آبدار ایجاد کننده جریان آب زیرزمینی» همگن یا مطبق (متشکل از دو لایه کاملاً مجزا به گونه‌ای نیست که در معادله‌های فوق فرض می‌شود. در دشت‌های آبرفتی, خاک‌ها به صورت کاملاً مطبق هستند و هدایت هیدرولیک آنها به طور قابل ملاحظه‌ای در دو جهت افقی و عمودی تغییر می‌کند. میزان نفودپذیری» خلل و فرج قابل زهکشی در خاک‌های دارای بافت و ساختمان مختلف, حتی در یک مزرعه نیز تغییر می‌کند. از این نظرء منظور نمودن این تغییرات» عملاً در روابط مربوطه قابل اعمال نبوده و نتایج حاصله ممکن است با خطا همراه باشد. ۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۵-۳-۱ پونسنس اطراف لوله‌های زهکنس در شرایط حاضرء در بیشتر طرح‌های زهکشی, استفاده از انواع پوشش‌ها توصیه‌ای معمول و متداول است. این پوشش» امکان دارد از مواد مصنوعی ( مانند پشم شیشه ) و یا مواد معدنی ( شن وماسه ) انتخاب شود. وجود و یا عدم وجود مصالح در منابع قرضه» فاصله حملء وضعیت دانه‌بندی خاک اطراف لوله‌های زهکش» یکنواختی یا عدم یکنواختی خاک در مسیر لوله‌های زهکشی» معیارهای متفاوتی را طلب می‌کند. در واقع تناسب بین دانه‌بندی خاک مجاور زهکش با مصالح پوششی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. معیارهای دانه‌بندی پیشنهاد شده توسط منابع مختلف, تفاوت‌هایی را نشان می‌دهد. به هرحال, ممکن است یکی از مشکلات. عدم امکان کاربرد نتایج تحقیقات روی پوشش‌ها که در آزمایشگاه نتایج مطلوبی را نیز عاید می‌نماید. باشد. زیرا عملکرد آنها باید در مدت زمان طولانی مورد بررسی و قضاوت قرار گیرد. اجتناب‌ناپذیری یکنواختی خاک و اثرات عوامل مختلف در مزرعهء باعث می‌شود که نتوان تفسیر دقیقی از عملکرد این پوشش‌ها را ارائه کرد. استفاده از مصالح دانه‌بندی شده از نظر فنی» ترجیح داده می‌شوند زیرا آنها را می‌توان به منظور مطابقت با خاک‌های مختلف طراحی کرد. از طرف دیگرء تهیه و حمل این مصالح, و غربال کردن آنهاء نیاز به هزینه‌های زیاد دارد. پوشش‌های مصنوعی دارای مزایای زیادی هستند. اما آنجنان که مصالح شن و ماسه دانه‌بندی شده با خاک مطابقت دارندء این پوشش‌ها مطابقت لازم را ندارند. ۶-۳-۱ آبضشویی خاک در این مزارع» با بررسی نمونه‌های خاک قبل و بعد از اعمال آب کاربردی (آبیاری) می‌توان نتایج به‌دست آمده را با آنچه که در مطالعات آبشویی (در کرت‌های مسدود یا استوانه مضاعف) به‌دست آمده مقایسه کرد. به علاوه با اندازه‌گیری کیفیت آب خروجی از زهکش‌ها و روند تغییرات آن» تخمینی از راندمان‌های آبشویی می‌توان به‌دست آورد. (-۷-۳ سایر موارد به نظر می‌رسد با توجه به پیشرفت‌های حاصله» مواردی مانند جنس و نوع لوله‌های قابل کاربرد در امر زهکشی و توان ماشین‌های حفاری زهکشی, نیاز کمتری به بررسی‌های مزرعه‌ای داشته باشد. به تازگی استفاده از لوله‌های مواج و مشبک و دستگاه‌های حفر ترانشه تا حدود زیادی مشکلات اجرایی را کاهش داده است و به طور کلی, عملکرد لوله‌ها تحت شرایط استاندارد به طور کافی شناخته شده است و به نظر می‌رسد در این خصوص, به بررسی‌های مزرعه‌ای نیازی نباشد. ۴-۱ اهداف احداث مزارع آزمایشی احداث این مزارع, باید اطلاعات زیر را حاصل نماید. - تعیین هدایت هیدرولیک و تخلخل قابل زهکشی خاک میزان هدایت هیدرولیک و تخلخل موّثر را می‌توان با استفاده از جریان خروجی و میزان افت سطح ایستابی در مزارع آزمایشی تعیین کرد. مقادیر و اطلاعات کسب شده» بیانگر مقادیر متوسط در محل مورد زهکشی است. ۴ -------- صفحهٔ بعد -------- تغییرات سطح آب زیرزمینی در شرایط مختلف عمق نصب و فواصل زهکش‌هاء و میزان جریان خروجی زه‌آب از لوله‌های زهکش, مورد بررسی قرار می‌گیرد. با بررسی اندازه‌گیری سطح ایستابی و رقوم چاهک‌های مطالعاتی نصب شده در فواصل مختلف از محل زهکش‌های مورد آزمایش و اندازه‌گیری میزان جریان خروجی» می‌توان نسبت به عملکرد مطلوب یا نامناسب زهکش‌هاء اطلاعات لازم را دریافت و نتیحه گیری مطلوب را به‌دست آورد. - اطلاعات مربوط به آبشویی املاح و کیفیت شیمیایی زه‌آب خروجی زهکش‌ها با تهیه نمونه‌های خاک و آب خروجی از زهکش‌ها و با توجه به کیفیت آب آبیاری, اطلاعات مربوط به آبشویی املاح از - پوشش اطراف لوله‌های زهکش با استفاده از ترکیبات مختلف پوشش» در قطعات مورد آزمایش و بررسی مسائل و مشکلات احتمالی می‌توان پوشش مناسب را با توجه به وضعیت دانه‌بندی خاک‌های محل, توصیه نمود. - چگونگی کارگذاری لوله‌های زهکشی در ارتباط با چگونگی کارگذاری زهکش‌ها و کلاً مباحث اجراییء احداث مزارع آزمایشی, دیدگاه‌های مناسبی را ارائه می‌کند که در نت آن در اجرای طرح اصلی, از تجربیات به‌دست آمده می‌توان استفاده به عمل آورد. ۵-۱ سوابق اجرایی مزارع آزمایشی در سطح کشور بررسی سوابق موجودء نشان می‌دهد که مزارع آزمایشی که هدف از اجرای آنهاء تجزیه و تحلیل اطلاعات مرتبط با پارامترهای طراحی شبکه‌های آبیاری و زهکشی است. عمدتاً در استان‌های خوزستان و فارس متمرکز بوده‌اند. ذکر این نکته ضروری است که به علت عدم عنایت به بررسی‌ها و بی‌توجهی به اهمیت به سزایی که نتایج این تحقیقات در طرح‌های اجرایی دارد, متأسفانه بهای لازم به اجرای این قبیل مزارع داده نشده و عملاً اهداف مورد نظر از اجرای این مزارع یا به طور کامل محقق نگردیده و یا نتیجه مشخصی از این مطالعات به‌دست نیامده است. مشخصات مزارع آزمایشی اجرا شده در سطح کشورء در پیوست شماره ۱ ارائه شده است. ۶-۹ سوابق انجام شده در سایر نقاط دنیا مروری بر تحقیقات انجام شده» بیانگر این مطلب است که در یک دهه اخیر (سال‌های ۱۹۹۰ تا ۲۰۰۰ میلادی)» هدف مطالعات زیست‌محیطی نیز بوده است. هرچند تحقیقات انجام شده مراحل ابتدایی خود را طی می‌کند اما به‌دلیل اثرات مستقیم طرح‌های زهکشی در مسائل زیست‌محیطی, انتظار می‌رود در آینده» بررسی مطالعات زیست‌محیطی در مزارع آزمایشی نقش قابل ملاحظه‌تری را داشته باشند. خلاصه‌ای از تحقیقات انجام شده در مزارع آزمایشی و به طور کلی بررسی‌های مزرعه‌ای نیز در -------- صفحهٔ بعد -------- ۷-۱ مسائل و مشکلات اجرای مزارع آزمایشی در سطح کشور همان گونه که اشاره شد. اهداف مورد نظر در احداث مزارع آزمایشی در سطح کشورء تحقق نیافته و به‌طورکلی بررسی‌ها در حد ناقص صورت پذیرفته است. اهم مسائل و مشکلاتی که باعث عدم نتیجه‌گیری مطمئن و مشخص از این قبیل آزمایش‌ها گردیده, به شرح زیر خلاصه می‌شود: - عدم اهمیت کافی به لزوم اجرای مزارع آزمایشی در شرح خدمات ارائه شده به مشاوران» - عدم اعتقاد عملی کارفرما و مشاور به لزوم اجرای این مزارع به دلیل کمبود وقت. در نظر نگرفتن اعتبارات کافی, نبود یک سازمان مشخص و پیگیر در دوره بهره‌برداری» عدم نگرش بلندمدت و نقش الگویی این نوع مزارع در آینده طرح‌های توسعه, مشکلات تأمین آب این اراضی در کوتاه مدت» مشکلات تملک اراضی و ... را از دلایل عمده این عدم اعتقاد می‌توان نام برد - عدم ارزیابی طرح‌های اجرا شده در طول دوره بهره‌برداری به منظور کنترل عملکرد آنها در مرحله بهره‌برداری و - طراحی مزرعه توسط مشاور و اندازه‌گیری‌ها توسط کارفرما یا گروه دیگری که عمدتاً هیچ‌گونه ارتباط سامانه‌ای و کنترلی با یکدیگر نداشته و بدین دلیل در صورت بروز هرگونه اشتباه» به علت گذشت زمان, امکان کنترل و بازبینی محاسبات» عملی نبوده است. و - تفکیک وظایف بین وزارتخانه‌های نیرو و جهاد کشاورزی سبب شده که در مبحث مطالعات» وزارت نیرو حساسیت ویژه‌ای نسبت به مسائل مزارع آزمایشی نشان نداده و موارد عمدتاً به صورت حل نشده باقی بماند. ۶ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - طرح آزمایشی ۱-۲ چگونگی انتخاب محل مزرعه آزمایشی برای به‌دست آوردن بهترین نتایج» محل و طرح مزرعه آزمایشی باید شرایطی داشته باشد که امکان بررسی‌های مورد لزوم و تعمیم آنها به کل محدوده طرح» مقدور و منطقی باشد. خاک محل آزمایش باید معرف خاک‌هایی باشد که قرار است زهکشی شوند و به علاوه باید سطح آب زیرزمینی در آن کم‌عمق باشد. محل آزمایش در تمام فصل‌های سال باید قابل دسترس بوده» آب آبیاری قابل تأمین باشد و در محدوده آن» عوارضی مانند مسیل,» رودخانه» چاه و ... وجود نداشته باشد. فشار آرتزین آب زیرزمینی در محدوده مزرعه وجود نداشته و قابل کشت برای گیاهان موردنظر باشد [۷]. ۲-۲ ابعاد و اندازه مزرعه آزمایشی اندازه این مزرعه به تعداد متغیرهای مورد آزمایش (تعدادء نوع لوله‌ها و مواد پوششی)» همچنین به فاصله؛ طول خطوط زهکش, تکرارهای محل آزمایش و وسعت کلی منطقه طرح زهکشی بستگی دارد. آزمایش تمام ترکیبات ممکن لوله‌ها و مواد پوششی توصیه نمی شود [۷] . در زیر» مشخصات کلی و ابعاد مزرعه آزمایشی ارائه می‌شود: ۱-۳-۲ نتعداد خطوط رهکس چنانچه صرفاً تعیین فاصله زهکش‌ها مدنظر باشدء حداقل تعداد خطوط زهکش در هر واحد آزمایشی, سه خط زهکش است به طوری که اندازه‌گیری فقط در مورد زهکش میانی آنجام می‌گیرد. تعداد مناسب و مطلوب زهکش‌ها چهار یا پنج خط می‌باشد که در این صورتء می‌توان اندازه‌گیری‌ها را در ۲ یا ۲ خط زهکش میانی انجام داد. اما چنانچه علاوه بر تعیین فاصله زهکش‌هاء بررسی عملکرد پوشش‌های مختلف اطراف لوله‌های زهکش و نوع لوله نیز مورد نظر باشد. تعداد خطوط زهکش بیشتری مورد نیاز است. به طور مثال, اگر در نظر باشد که برای یک نوع لوله زهکشی سه نوع مواد پوششی و سه خط زهکش با فواصل نصب مختلف در هر واحد مزرعه آزمایشی به مرحله اجرا در آید (با منظور نمودن دو مورد تکرار)» در این صورت ۱۸ خط زهکش مورد نیاز خواهد بود. ۳-۳-۲ ابعاد قطعات جریان آب به سمت زهکش‌ها در طول آن» تا حد امکان باید به‌صورت یکنواخت باشد. به همین دلیلء عمل آبیاری نیز باید به‌صورت یکنواخت انجام گیرد. آثار انتهایی قطعات یعنی آناری که در نتیحه وضعیت خاص قطعات در انتها به وجود می‌آید. مثل وجود زهکش‌های جمع‌کننده در عمق زیاد» سطح ایستابی پایین به علت عدم آبیاری و نشت به کانال‌های مجاور را می‌توان با افزایش نسبت طول به عرض قطعهء کاهش داد. حداقل این نسبتء ۴ در نظر گرفته می‌شود. بنابراین به طور مثال, اگر عرض قطعه حدود ۵۰ متر (متناسب با فاصله نصب زهکش) باشد.ء در این صورت طول قطعه باید حداقل ۲۰۰ متر در نظر ۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳-۳-۲ نعداد واحدها ی آزمایشی تعداد واحدهای آزمایشی برای یک خاک معین» به تعداد ترکیبات لوله ومواد پوششی مورد آزمایش» همچنین به تکرارهای محل آزمایش بستگی دارد. به طور مثال, اگر دو نوع لوله و دو نوع ماده پوششی مد نظر باشد. در این صورت ۸ واحد آزمایشی در دو تکرار مورد نیاز است. ۴-۲-۲ تکرارهای محلآزمایش در مرحله اجراء تغییرات بین خاک‌ها در سطح یک قطعه ( بین دو خط زهکش ) حتی در خاک‌های ظاهراً همگن نیز خیلی زیاد است. به طوری که از نظر آماری» نیاز به تکرار محل‌های آزمایش بسیار زیاد است. از این نظرء تعداد زیاد تکرار محل آزمایش, به منطقه بزرگ‌تری نیاز خواهد داشت. بزرگ بودن منطقه, احتمال تغییرات بیشتر در شرایط خاک را به‌دنبال دارد. در این شرایطء تکرارهای بیشتری مورد نیاز است. در هر حال لازم نیست که نتیجه آزمایش‌ها به صورت آماری به اثبات رسد و تکرارهای محل آزمایش اغلب به ۲ یا ۳ محدود می‌شود [۷] .۰ ۵-۳-۲ اندازه مزرعه آزمایشی همان‌گونه که اشاره شد. اندازه مزرعه آزمایشی به وسعت کلی منطقه طرح زهکشی, ابعاد قطعات, تعداد خطوط زهکش زیرزمینی در هر واحد. تعداد واحدها و سرانجام به تکرار واحدهای آزمایشی بستگی دارد. طول زهکش‌ها حداقل ۱۵۰ متر در نظر گرفته می‌شود. حداکثر این طول به طور معمول تا مقدار ۳۰۰ متر مناسب می‌باشد. این بدان معنی است که فاصله حدود ۵ مترء تقریباً بیشترین فاصله‌ای است که امکان آبیاری آن به صورت یکنواخت عملی می‌باشد. با توجه به آنچه در بالا بیان شدء به طور مثال چنانچه در نظر باشد ‎٩‏ خط زهکش مورد آزمایش قرار گیرد و فواصل نصب زهکش‌ها ۷۵ متر و طول آنها ۰ متر منظور شودء مساحت مزرعه آزمایشی حدود ۲۰ هکتار خواهد شد. ۳-۲ عمق نصب زهکشش‌ها عمق نصب زهکش‌ها درمناطق تحت آبیاری در مناطق خشک و نیمه خشک» به طور متوسط نباید کمتر از ۱/۸ متر باشد. عمق کارگذاری» معمولاً حدود ۲ متر مناسب است. به طور معمول, زهکش‌ها در یک عمق نصب می‌شوند. در صورتی که در شرایط خاص» امکان نصب در اعماق بیشتر نیز مورد نظر باشد و یا بررسی‌های بلندمدت بیلان آب و املاح نیز مد نظر باشد» دو عمق آزمایشی نصب» توصیه می‌شود. اما همان‌گونه که بیان شد.ء در شرایط معمول, نصب زهکش‌ها در یک عمق ثابت کفایت می‌کند [۷] ۰ ۴-۲ انتخاب فاصله زهکش‌ها فواصل آزمایشی نصب زهکش‌ها باید حداقل یک برابر بزرگ‌تر و یا کوچک‌تر از فواصل به‌دست آمده از طریق نظری و برآوردهای محاسباتی باشد. به عنوان مثال, اگر فواصل محاسبه و یا برآورد شده» ۵۰ متر باشد» در این صورت» انتخاب فواصل آزمایشی ۲۵ و ۱۰۰ متر مناسب خواهد بود. ۸ -------- صفحهٔ بعد -------- - اثرات هیدرولوژیکی" به منظور کاهش آثرات هیدرولوژزیکی بین قطعات» تا حد امکان باید اقدامات زیر انجام شود: - ایحاد قطعه محافظ " عرض این منطقه برابر فاصله بزرگ‌تر زهکش‌ها در بین دو واحد همجوار است. در شکل ۱-۲ یک منطقه «محافظ» بین دو واحد آزمایشی نشان داده شده است [۷] و [۱]. - اختلاف بین رقوم نصب زهکش‌ها در بین واحدهای محاور نباید زیاد باشد. حداکثر این اختلاف حدود ۲۰ تا ۰ سانتی‌متر توصیه می‌شود. - اختلاف در فاصله زهکش‌های بین واحدهای مجاور باید براساس کمترین مقدار باشد به طور مثال اگر قرار باشد فواصل نصب آزمایشی زهکش‌ها ۰۲۵ ۵۰ و ۷۵ متر باشدء در این‌صورت» واحدهای مجاور با فواصل ۲۵ ۵۰ یا ۵۰ و ۷۵ متر قطعه های محافظ قطعه های محافظ اد در ولو رز اردرر داو را ۱ ر 5 زر ۸ -- 4 -(2[ چر یو ر اااار زهکش 1 11 زهکش 1۳ 2 1 جمع کننده ر ای کننده ۰ ر 7 ر ر 0 7 ‌ ّ (7) 1 118 ۲۱| / // ۸ + ۱۹۵ م۱۸ ۱۷ ۱۱۱۲۱۳۱۶۱۵۱۹ ۰ ۱۹ ۱۸ ۱۷ ۱۹۵ ۹۱۱۲۱۳۱۶۱۵ 2 6 ماع ۲17000 - | 1 8112۴ - 2 ٩۹ -------- صفحهٔ بعد -------- ۵-۳ نصب جاهک‌های مشاهده‌ای چاهک‌های مشاهده‌ای برای بررسی وضعیت سطح آب زیرزمینی (ایستابی) مورد نیاز می‌باشند. موقعیت نصب این چاهک‌ها به شرح زیر توصیه می‌شود: < نصب چاهک در حد وسط بین دو خط زهکش به منظور اندازه‌گیری بار هیدرولیکی, - نصب چاهک‌ها نزدیک یک یا چند خط زهکش در هر واحدء برای بررسی نیمرخ سطح ایستابی. این چاهک‌ها ترجیحاً در فاصله ۰/۴ تا ۰۰/۵ ۱/۵ و ۵ متری از محل نصب زهکش‌ها قرار داده می‌شوند. اگر فاصله زهکش‌ها بیش از ۷۵ متر باشدء یک چاهک اضافی در فاصله ۱۵- ۱۰ متری خط زهکش نیز توصیه می‌شود [۷] - در آنتهای بالایی و پایینی بعضی از واحدهاء برای مشاهده اثرات مرزی» نصب چاهک‌های مشاهده‌ای توصیه می‌شود.ء و - اگر هدف» چگونگی عملکرد پوشش زهکش‌ها باشد. پیشنهاد می‌شود که یک چاهک نیز دقیقاً در داخل ترانشه نصب شود تا مقدار مقاومت ورودی» قابل اندازه‌گیری باشد. به طور کلی» توصیه‌های بالا" به صورت معمول و به عنوان یک قاعده کلی ارائه شده است. با این حال» پس از نصب چاهک‌هاء اولین سری از آمار اندازه‌گیری و ثبت شده از سطح آب درون چاهک‌های مشاهده‌ای» کفایت و یا عدم کفایت شبکه چاهک‌های مشاهده‌ای را مشخص می‌کند. به عنوان مثال, اگر تغییرات زیادی در رقوم سطح آب چاهک‌های مشاهده‌ای ملاحظه شودء در این صورت چاهک‌های بیشتری مورد نیاز است و در صورتی که ارقام چاهک‌ها از یکنواختی مطلوبی برخوردار باشندء ممکن است فراوانی مشاهدات در بعضی از جچاهک‌ها را بتوان کاهش داد. در شکل ۲-۲ یک نمونه از موقعیت نصب چاهک‌های مشاهده‌ای ارائه شده است. ۶-۲ کارگذاری لوله‌های زهکش مسئله مهم این است که کار در شرایط مناسب انجام شودء زیرا کارگذاری نامناسب لوله‌های زهکشی, باعث عملکرد نامطلوب زهکش‌ها در زمان انجام آزمایش‌ها خواهد شد. موارد زیر باید در کارگذاری زهکش‌ها رعایت شود: - رطوبت خاک از سطح زمین تا محل نصب زهکش باید تا حد امکان حالت ماندابی و یا نزدیک به این حالت را نداشته باشد؛ زیر در این‌صورت به علت رفتار مکانیکی خاک. خطر گرفتگی و عملکرد غیرمطلوب زهکش‌ها افزایش می‌یاید. - برای دستیابی به امتداد و شیب مناسب و سرعت کار بیشترء استفاده از ماشین‌های مناسب» توصیه می‌شود.ء - در مورد اتصال لوله‌های زهکش در محل اتصالات. باید دقت کرد که این عمل به خوبی صورت گیرد.ء - هنگام پرکردن ترانشه باید توجه داشت که خاک‌های حاوی سنگ. باعث صدمه زدن به لوله‌های زهکش نشود.ء - در صورتی که خاک لایه سطحی شور باشد.ء برای پوشاندن لوله نباید از آن استفاده کرد. - لوله‌های مورد استفادهء باید مورد بازبینی قرار گیرند تا اطمینان به‌دست آید که سالم هستند. به‌طور مثال, اگر لوله‌های پلاستیکی برای مدت زیادی در معرض تابش نور خورشید قرار بگیرند» باعث می‌شود که در هنگام اجراء شکسته و در ۱۰ -------- صفحهٔ بعد -------- 1 3 تعداد ز ۱ چاهک ۲ چاهک ۳ چاهک ۴ چاهک ۵- چاهک [] چاهک: ۱۰ ۱۰ : ۰ ۰ ی ۱۹۰ ۱ ۱۹ ۳۹ ۳۹۰ ۵ ۰ ۳۰ ۳۰ ۱۹۰ ۱ ۱۹ ۶:۰ ۶:۰ ۶:۰ ۶:۰ ۱۹ ۱۹۰ هکش‌ها با توجه به شماره‌های شکل ۱-۲ تعیین شده است. های مشاهده‌ای واقع در بین دو زهکش واقع در ۵ متری زهکش واقع در ۱/۵ متری زهکش واقع در ۰/۵ - ۰/۴ متری زهکش واقع در بالای لوله زهکش های واقع در نزدیکی بالادست مزرعه آزمایشی و حدود ۲۰ متر خارج از آن شکل ۲-۲- نمونه شبکه چاهک‌های مشاهده‌ای در یک واحد آزمایشی ۱۱ 0 -------- صفحهٔ بعد -------- - از غرقاب کردن ترانشه به منظور تحکیم خاکریزی باید جلوگیری شود زیرا این اقدام در توده‌های خاک غیرمتراکم باعث افزایش ناگهانی گرادیان هیدرولیکی خواهد شد و شرایط مناسبی را برای جابه‌جایی ذرات ریز خاک به اطراف لوله‌های زهکش فراهم می‌کند. در بعضی شرایطء گل تشکیل شده و کلاً زهکش را از کار می‌اندازد. اگر محل پر شده به‌وسیله بارندگی تحکیم یابد» مشکلی ایجاد نمی‌شود. مگر اینکه بارندگی در شرایطی به وقوع بپیوندد که ترانشه در حال پر شدن باشد. - در شرایط آبیاری مزرعه» ایجاد شیار یا خاکریز در دو طرف خط زهکش و به فاصله حدود ۱ متری از آن» به منظور جلوگیری از ورود جریان سطحی به داخل ترانشه پر شده» از اهمیت برخوردار است. در این صورتء فقط آب زیرزمینی وارد ترانشه خواهد شد [۷]. ۷-۲ وسایل و تجهیزات اندازه گیری -‏ وسایل و امکانات مورد نیاز به منظور حفاری» لایه‌بندی» تعیین ضرایب هیدرودینامیک» تجهیز چاهک‌های مشاهده‌ای و قرائت سطح آب از چاهک‌های مشاهده‌ای» قبلاً در نشریات استانداردهای صنعت آب ارائه شده است. - برای تعیین بده ورودی به مزرعه» وسایلی مانند پارشال فلوم سرریز و ... کفایت می‌کند. - برای اندازه‌گیری جریان آب خروجی درون زهکش‌هاء استفاده از وسایل دستی و اتوماتیک مقدور است. بدیهی است استفاده از هر روش, محاسن و معایبی را به دنبال دارد. در زیر» محاسن و معایب هر روش آرائه شده است: الف ) مزایای اندازه‌گیری جریان آب به‌روش دستی -‏ عملکرد زهکش‌ها به وضوح مشاهده می‌شود. - روش کار آن ساده است و احتمال ایجاد خطای قابل ملاحظه کم است. ب ) معایب اندازه‌گیری جریان آب به‌روش دستی - اندازه‌گیری در مواقع خاص صورت می‌گیرد. - جریان حداکثر ممکن است به علت شرایط جوی مناسب و یا سایر عوامل, اندازه‌گیری نشود. - اندازه‌گیری در شرایطی امکان‌پذیر است که ارتفاع ریزشی نسبت به سطح آب جمع‌کننده موجود است. ج ) مزایای استفاده از جریان‌سنج‌های ثبات - ثبت داده‌ها به طور پیوسته امکان‌پذیر است. - نیروی انسانی همیشه مورد نیاز نیست. د ) معایب اندازه‌گیری از طریق جریان‌سنج‌های ثبات ۲ -------- صفحهٔ بعد -------- - خطاهای اندازه‌گیری ممکن است تا زمان طولانی مشخص نشود. - در تنظیم و کالیبره کردن این وسایل, مشکلاتی ممکن است بروز کند. - در بعضی مناطق, ممکن است به وسایل صدمه زده شود. - حداقل ۲۰ سانتی متر ارتفاع آزاد بین محل ریزش و سطح آب جاری در زهکش‌های جمع‌کننده باید وجود داشته باشد. با توجه به مزایا و معایب اندازه‌گیری جریان به روش‌های اتوماتیک و دستی» اندازه‌گیری دستی در شرایط ایران قابل اعتمادتر و آسان‌تر است. برای اندازه‌گیری جریان به روش دستی» ظرفی با حجم معین و کرنومتر مورد نیاز است. این ظرف از نظر آندازه باید به اندازه‌ای باشد که به طور مناسب در خروجی زهکش قرار گیرد. در ضمن باید به اندازه کافی نیز بزرگ باشد. تا زمان پر شدن آن با دقت معقولی اندازه‌گیری شود. برای بیشتر موارد» حجم ۱۰ تا ۱۵ لیتر کافی است و زمان پرشدن تا ۲ دقیقه معقول است. قابل ذکر است که جریان خروجی از زهکش‌ها تغییراتی مشابه با تغییرات سطح آب را نشان می‌دهند. این تغییرات باید معمولی به حساب آیند و قرائت‌ها باید به اندازه کافی انجام شوند تا مقادیری که به‌دست می‌آیند را بتوان به یک روز نسبت داد. یک تخته و ورقه برای یادداشت کردن تاریخ قرائت. شماره زهکش,» حجم ظرفء مدت زمان پرشدن و تاریخ قرائت لازم ۸-۲ نیروی انسانی و امکانات برای تعیین نیروی انسانی و امکانات مورد نیازء قاعده خاصی وجود ندارد. زیرا نه تنها چگونگی آزمایش‌هاء بلکه شرایط حاکم بر منطقه مورد آزمایش نیز در تعیین نیروی انسانی تأثیر دارد. لازم است وظایف اساسی و محوله به وضوح مشخص شود و متناسب با آن» نیروی انسانی و امکانات ضروری برآورد گردد. به منظور شناخت نوع کارکنان مورد نیاز» بررسی‌هاء آزمایش‌ها و مراحل انجام کار به شرح زیر ارائه شده است: - بررسی سوابق و اطلاعات قبلی» چگونگی استفاده از آنها و تدوین برنامه» برای اجرای مزرعه آزمایشی, - طراحی؛ - موارد آداری» - عمق کارگذاری زهکش‌هاء نصب تجهیزات و وسایل, - انجام مشاهدات و تحلیل نتایج حاصلهء - بررسی روند پیشرفت کارء و - ارائه گزارش نهایی. در ارتباط با موارد گفته شده» نکات زیر باید مورد توجه قرار گیرند: ۱۳ -------- صفحهٔ بعد -------- الف - بررسی سوابق و اطلاعات موجود بررسی سوابق و اطلاعات قبلی, نیاز به گروه علمی صلاحیتدارء به منظور بررسی منابع و مراجع جهانی نسبت به مشکل خاص و هدف آزمایش دارد و باید مواد زیر در این خصوص مورد نظر قرار گیرد: - مجهولات اصلی برای رسیدن به هدف آزمایش چیست ؟ - چه آزمایش‌هایی تا به حال انجام شده و این آزمایش‌ها چه اطلاعاتی را در اختیار قرار می‌دهد؟ ب - طراحی این مرحلهء از اهمیت خاصی برخوردار است. زیرا در صورت وجود اشکال اساسی نمی‌توان آن را به راحتی اصلاح کرد. پس بهتر آن است که طراحی توسط افراد کاملاً مجرب و با تجربه به انجام رسد. در این مرحله باید به موارد زیر توجه کرد: - انتخاب محل آزمایش؛ - کسب اطلاعات اساسی و پایه مانند خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک ضرایب هیدرودینامیک و... » - بررسی مواد و مصالح قابل کاربرد و چگونگی انتخاب آنهاء - ارائه نقشه‌های اجرایی مزرعه آزمایشی» و - توصیه‌های اجرایی و برآورد هزینه‌های طرح . ج - امور آداری وظایف این قسمت از کار» شامل خرید مواد و مصالحء انتخاب پیمانکار» تجهیز اکیپ‌های صحرایی انجام آزمایش‌های مورد لزوم د - عمق نصب زهکش‌ها این بخش از کارء از اهمیت زیادی برخوردار است» زیرا اگر زهکش‌ها طبق برآورد طراحی نصب نشوند یا ابهاماتی در مورد مسئله وجود داشته باشد. در این‌صورت نتایج آزمایش‌ها قابل اعتماد نخواهد بود. زمانی که زهکش‌های روباز حفر می‌شوند. شرایط مناسبی برای ارزیابی مجدد خاک در مقاطع زهکش‌های حفاری شده فراهم می‌شود و بررسی روند تغییرات طبیعی خاک به شکل مناسب‌تری مقدور می‌شود. در این باره» موارد زیر قابل توجه است : - ناظر مقیم : فرد صلاحیتداری که نسبت به موارد و اهداف آزمایش دارای شناخت کافی بوده و ضرورت‌ها را تشخیص دهد. باید تداوم و اجرای نصب لوله‌ها را از نزدیک مورد نظارت قرار دهد. اگر فرد ناظرء قبلاً در مرحله طراحی هم مشار کت داشته باشدء برای نظارت مناسب‌تر است. - تهیه یک گزارش تکمیلی از وضعیت طبیعی خاک که نیاز به استفاده از یک کارشناس خاکشناسی با تحربه دارد. - ثبت اطلاعات در هنگام اجراء مانند: وضعیت رطوبت خاک, سطح آب زیرزمینی» شرایط آب و هوایی در هنگام اجرا و سایر نکاتی که ممکن است در آینده و در ارزیابی و تفسیر نتایج مورد استفاده و استناد قرار گیرد. ۱۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ه - نصب تجمیزات نصب پیزومترهاء وسایل اندازه‌گیری ورودی جریان به مزرعه. خروجی جریان از زهکش‌هاء وسایل اندازه‌گیری سطح آب و ... شامل این قسمت است که باید توسط یک کارشناس یا تکنیسین باتحربه که قبلاً سابقه مطالعات صحرایی به اندازه کافی داشته باشد صورت گیرد. به طور کلی» نصب تجهیزات توسط پیمانکار و بدون نظارت کافی به هیچ‌وجه توصیه نمی‌شود. این کارء باید توسط فردی که از موارد آزمایش اطلاعات کافی دارد صورت پذیرد. و - انجام مشاهدات و تحلیل نتایج به طور معمول, انجام مشاهدات و تحلیل نتایج توسط دو اکیپ جداگانه صورت می‌پذیرد. در صورتی که نتایج بلافاصله بعد از جمع آوری» مورد تجزیه و تحلیل ابتدایی قرار گیرنده این مزیت وجود دارد که ارقام مشکوک مشخص می‌شود و در فاصله بین اندازه‌گیری‌های بعدی, قابل اصلاح خواهند بود. از این رو لازم است هم به مشاهدات و هم به تجزیه و تحلیل به یک اندازه توجه گردد. متأسفانه اغلب مشاهده می‌شود جمع‌آوری داده‌های صحرایی توسط افرادی که نسبت به اهمیت آزمایش‌ها توجیه کامل نیستند صورت می‌گیرد و داده‌ها پس از جمع‌آوری توسط گروه کارشناسی مورد بررسی» تجزیه و تحلیل قرار می‌گیرد که در نتیجه» در صورت بروز هرگونه خطاء امکان بازگشت و تصحیح آنها وجود نخواهد داشت بنابراین در این مرحله» موارد زیر قابل توصیه است: - جمع‌آوری داده‌ها توسط کارشناسان و یا تکنیسین‌های کاملاً باتجربه که نسبت به اهداف آزمایش و ضرورت‌های آن - تحزیه و تحلیل متوالی داده‌ها به منظور افزایش آگاهی, تشخیص اشتباهات و یا مشکلات و رفع اشتباهات محتمل, انجام گیرد. ز - بررسی روند پیشرفت کار و جمع‌بندی نتایج عضو آرشد گروه علمی» به طور دوره‌ای» باید پیشرفت کار و جمع‌بندی نتایج را نسبت به زمان» بررسی و گزارش کند و هرگونه ضرورت تغییر در روش‌های آزمایش را توصیه نماید. توالی یا تناوب این بررسی‌ها به طور کامل به ماهیت آزمایش‌ها بستگی دارد. این بررسی‌ها برای پروژه‌هایی با زمان ۴ تا ۵ سال هر شش‌ماه یک‌بار مناسب به‌نظر می‌رسد. این کار نیز لازم است توسط کارشناس ارشد گروه که می‌تواند نتایج در رابطه با کل اهداف موارد آزمایش را ارزیابی کند صورت گیرد. ۱-۸-۳ حمع‌بندی ننایج حاصله با توجه به آنچه در بالا بیان شد.ء در شرایط معمول و متعارف» برای تدوین برنامه‌هاء طراحی و نظارت بر اجرای زهکش‌ها و اندازه‌گیری‌های مزرعه‌ای» تجزیه و تحلیل اطلاعات و تهیه گزارش گروهی متشکل از اعضای زیر مورد نیاز است: - کارشناس آرشدء با تجربه کافی در امور مطالعات و طراحی زهکشی حداقل ۱ نفر - کارشناس, با تجربه کافی در امر نظارت بر اجرای شبکه‌های زهکشی حداقل ۱ نفر ۱۵ -------- صفحهٔ بعد -------- - تکنیسین, با تجربه کافی در امر مطالعات صحرایی زهکشی و اندازه‌گیری‌های مزرعه‌ای حداقل ۲ نفر - سایر موارد شامل : تکنیسین دفتری به منظور وارد نمودن داده‌ها به کامپیوترء تایپ گزارش‌ها و... راننده به تناسب در هر منطقه مورد نیاز است. لازم به یادأوری است در صورتی که انجام آزمایش‌ها برای دوره‌های طولانی‌مدت (چند سال متوالی) مدنظر باشدء تعداد نیروهای دائم مورد نیازه کمتر خواهد بود و موارد گفته شده عمدتاً با نیروهای انسانی پاره وقت مرتبط می‌باشد. ۱۶ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - اطلاعات پایه مورد نیاز ۱-۳ اطلاعات و آمار مورد نیاز برای پردازش و تجزیه و تحلیل داده‌ها اطلاعات و آمار مورد نیاز برای پردازش و تجزیه و تحلیل داده‌ها به شرح زیر است : - اطلاعات لایه‌بندی خاک تا عمق ۶ الی حدود ‎٩‏ متر در محل چاهک‌های مشاهده‌ای و تهیه نمونه‌های خاک به منظور بررسی پارامترهای فیزیکی و شیمیایی خاک. - اطلاعات تشریحی پروفیل خاک تا عمق ۱/۵ الی ۲ متر با تأکید بر شناخت خصوصیات ساختمانی خاک., - آمار سطح آب چاهک‌های مشاهده‌ای نسبت به یک سطح مبناء - اطلاعات میزان بده آب آبیاری ورودی به مزرعه و مدت زمان آبیاری؛ - اطلاعات میزان بده و کیفیت شیمیایی زه‌آب خروجی از زهکش‌هاء - اطلاعات دانه‌بندی خاک و مصالح قرضه اطراف لوله‌های زهکش؛ - مشاهدات مربوط به وجود رسوبات در لوله‌های زهکش, و - مشاهدات مربوط به استحکام و عملکرد مطلوب لوله‌های زهکش. فرم‌های ثبت اطلاعات بالاء در زیر ارائه می‌شود: - فرم شماره ۱-۳ به منظور ثبت شرایط و مشخصات مرحله نصب زهکش‌هاء - فرم شماره ۲-۳ برای ثبت داده‌های پایه شامل موقعیت عمومی مزرعه» وضعیت توپوگرافی و فیزیوگرافی اراضی, شرایط و خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک»کیفیت و میزان آب کاربردی (آب آبیاری) - فرم شماره ۳-۳ به منظور ثبت اطلاعات مربوط به قرائت رقوم سطح آب چاهک‌های مشاهده‌ای به انضمام سایر ویژگی‌های خطوط اجرا شده زهکش‌ها. ۱۷ -------- صفحهٔ بعد -------- فرم شماره ۱-۳- سرایط نصب زهکش‌ها شماره و نام زهکش وضع آب و هوا در هنگام نصب رطوبت خاک در محل نصب زهکش‌ها در هنگام نصب موقعیت سطح آب در هنگام نصب نوع دستگاه حفاری عرض ترانشه مصالح ساختمانی مورد استفاده در پوشاندن ترانشه ارزیابی عمومی از شرایط نصب زهکش‌ها نوع لوله‌های زهکش ۱۸ -------- صفحهٔ بعد -------- فرم شماره ۲-۲- فرم ثبت داده‌های پایه نام مشاهده کننده تاریخ محل پروژه یکنواخت ٍ - عمق آب کاربردی 117 مسطح ‎ )۰-۱/(‏ تغییرات شیب :| کم - کیفیت‌شیمیایی آب کاربردی مس توپوگرافی : | شیب کم (۱-۲1) ۱ زیاد ۱ -تعداد نوبت‌های آپیاری ۱ اقلیم : نیمه مرطوب مرطوب توزیع اندازه ذرات خاک (میکرون) : با 0 ۳ 00 میلی‌اکی والان بر لیتر هدایت هیدرولیکی خاک در عمق نصب زهکش‌ها (متر بر روز) رطوبت خاک در عمق نصب زهکش‌ها عمق و ضخامت لایه نیمه تراوا ۱۹ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۲۰ -------- صفحهٔ بعد -------- فرم شماره ۳-۳- فرم ثبت اطلاعات پایه مرتبط با نصب چاهک‌های مشاهده‌ای خطوط زهکش_ شماره خط زهکش نوع لوله فاصله پیزومتر یا چاهک از خروجی تاریخ حفر و نصب چاهک مشاهده‌ای قطر لوله ردیف | (متر) تاریخ آبیاری نوع پوشش ردیف | (متر) تاریخ اندازه‌گیری ضخامت مصالح و توزیع آن در اطراف لوله ردیف آآآ(متر) معیارهای دانه‌بندی پوشش رقوم بالای پیزومتر یا چاهک (متر از سطح دریا ) رقوم لوله خروجی (متر از سطح دریا ) فاصله زهکش (متر) طول زهکش (متر) ۱ شماره چاهک فاصله چاهک مشاهده‌ای از خط | عمق سطح ایستابی از بالای | ارتفاع درپوش لوله | عمق سطح ایستابی از ۱ تراز ارتفاعی زمین در محل نصب | تراز سطح آب در محل چاهک مشاهده‌ای مشاهده‌ای لوله زهکش درپوش لوله چاهک مشاهده‌ای ‏ ۱ از سطح زمین سطح زمین چاهک نسبت به مرکز لوله زهکش نسبت به مرکز لوله زهکش آ 1 11 ۳۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۳ روش‌های اجرای آزمایش ۱-۳-۳ رون سآزمایش در تسرایط ابیاری - قبل از هر آبیاری» ارتفاع سطح ایستابی از چاهک‌های مشاهده‌ای یادداشت و ثبت می‌شود. - یک قسمت از سطح مورد آزمایش که باید تا حد امکان وسیع باشدء به طور یکنواخت آبیاری می‌شود. سطحی که دارای حداقل سه خط زهکش باشدء حداقل سطح آبیاری مورد نیاز است. - حجم آب مورد استفاده باید به اندازه کافی زیاد باشدء به‌طوری که موجب بالا آوردن سطح ایستابی تا نزدیک سطح زمین در حد وسط دو زهکش شود ( حجم آب ورودی نیز اندازه‌گیری می‌شود). - جریان آب قطع می‌گردد و ارتفاع سطوح آب در چاهک‌های مشاهده‌ای و جریان خروجی زهکش‌ها اندازه‌گیری - پس از هربار اندازه‌گیری» داده‌های جمع‌آوری شده» پردازش می‌شوند تا در صورت اشتباه یا ابهامی در اندازه‌گیری‌های بعدی» مورد دقت و توجه بیشتری قرار گیرند. این موضوع, در مراحل بعدی و در پردازش نهایی داده‌ها از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. - در صورتی که سطح آب در یکبار کاربرد آب. به اندازه کافی خیزش ننماید و یا در هنگام پایین افتادن سطح ایستابی, بارندگی صورت گیردء در این صورت لازم است اندازه‌گیری رقوم سطح آب و جریان خروجی از زهکش‌ها در یک دوره طولانی‌تر صورت گیرد تا بتوان برای اهداف آزمایش, اطلاعات مورد نیاز را جمع‌آوری کرد. لازم به یادآوری است که به منظور تعیین نشت طبیعی و تبخیرء می‌توان با کاربرد آب آبیاری و بالا آوردن آب زیرزمینی تا نزدیکی سطح زمین و مسدود نمودن زهکش میانی به مدت حدود ۱ روزء میزان افت سطح آب را اندازه‌گیری کرد و از این طریق» میزان نشت طبیعی و تبخیر را برآورد نمود. ۳-۳-۳ رون سآزمایش در شرایط غیرابیاری [بارندگی) در این شرایطء احتمال خیزش سریع سطح ایستابی و به دنبال آن وقوع یک افت پیوسته در سطح ایستابی» کم است. اگرچه اندازه‌گیری هرچه دقیق‌تر پایین افتادن سطح ایستابی اهمیت دارد. اما دانستن دامنه وسیعی از اطلاعات آندازه‌گیری ارتفاع سطح آب زیرزمینی و جریان‌های خروجی از زهکش‌ها در یک فصل بارندگی سودمند و ضروری است. اندازه‌گیری بلافاصله سطح آب زیرزمینی و خروجی زهکش‌هاء بعد از هر دوره بارندگی شدید. اکیداً توصیه می‌شود. لازم به یادآوری است که ایجاد شرایط مناسب برای اندازه‌گیری‌های مورد نیاز در شرایط ایران» به سبب بارندگی کم به‌طور معمول امکان‌پذیر نمی‌باشد. ۳-۳ مدت زمان انجام آزمایش‌ها برای بررسی روابط بین میزان محصولء رزیم سطح ایستابی و وضعیت «تعادل آب و املاح» در خاک. ممکن است ضرورت داشته باشد که مزارع آزمایشی تا چند سال برقرار باقی بماندء بنابراین به منظور بررسی پارامترهای طراحی» این زمان به طور ۲ -------- صفحهٔ بعد -------- قابل ملاحظه‌ای کاهش می‌یابد. در مناطق تحت آبیاری» این زمان به یک دوره آبیاری و در مناطق مرطوب به یک فصل کامل مرطوبی (بارندگی) محدود می‌شود. به عبارت دقیق‌تر» تمرکز کلیه مشاهدات در یک دوره کوتاه‌مدت بین زمان پایین افتادن سطح آب از نقطه‌ای نزدیک به سطح زمین تا نقطه‌ای نزدیک به سطح زهکش‌ها کافی خواهد بود. هر بار که سطح آب با آبیاری بیش از حد خیزش نماید. کافی است که میزان پایین افتادن سطح آب و جریان خروجی اندازه‌گیری شود. با این حال ادامه مشاهدات و بررسی‌ها به منظور بررسی تغییرات مورد لزوم در مراحل بعدی کار با اهمیت خواهد بود. لازم به یادآوری است که در عمل» ممکن است پیچیدگی‌های خاصی مانند غیریکنواختی ارتفاع سطح آب در شروع دوره مشاهده» گرفتگی چاهک‌ها و غیر یکنواختی جریان خروجی زهکش‌ها نیز وجود داشته باشد. ۴-۳ فراوانی مشاهدات فراوانی مشاهدات. به شرایط محلی مانند: آب» هوا و خاک و همجنین به هدف آزمایش بستگی دارد. به همین دلیل, هیچ قاعده مشخصی را نمی‌توان بدین منظور ارائه کرد؛ به طور کلی تعداد مشاهدات باید برای پردازش داده‌ها در شرایط جریان ماندگار و غیرماندگار کافی باشد. راهنمای زیرء به عنوان معیار عمومی برای فراوانی مشاهدات پیشنهاد می‌شود: - یک اندازه‌گیری درست قبل از اعمال آبیاری - یک اندازه‌گیری در پایان کاربرد آب آبیاری» و - حداقل سه اندازه‌گیری در روز بین تناوب‌های آبیاری با رقوم سطح ایستابی بالاء یعنی حداقل ۳ تا ۵ روز بعد از آبیاری به طوری که مشاهدات در یک دوره ۲۴ ساعته توزیع مناسبی را داشته باشند. قابل یادآوری است که اگر نیمرخ سطح ایستابی به خوبی معین باشدء در این صورت اندازه‌گیری‌ها بیشتر روی چاهک‌هایی صورت می‌گیرد که در حد وسط دو زهکش واقع شده باشند که بدین وسیله, تعداد اندازه‌گیری‌ها کاهش می‌یاید. ۲۳۳ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - تجزیه و تحلیل نتایج اندازه‌گیری‌ها ۱-۴ مقدمه همان‌گونه که قبلاً اشاره شد. اطلاعات جمع‌آوری شده شامل اندازه‌گیری میزان آب ورودی به مزرعه, کیفیت شیمیایی آب آبیاری» کیفیت شیمیایی و فیزیکی نمونه‌های خاک قبل و بعد از کاربرد آب آبیاری و مشاهدات مربوط به رسوب در لوله‌های زهکشی است. همچنین رقوم سطح آب از محل چاهک‌های مطالعاتی و میزان بده خروجی از زهکش‌ها در مرحله پایین افتادن سطح آبء به طور مرتب اندازه‌گیری می‌شود. در این رابطه, فرض بر آن است که آب آبیاری یا بارندگی» تنها منبع تغذیه‌کننده مخزن آب زیرزمینی هستند و هیچ‌گونه فشار آرتزینی از لایه‌های عمیق‌تر به محدوده زهکش‌ها وجود ندارد و آب دیگری نیز وارد محدودهٌ اراضی مورد آزمایش نمی‌شود؛ به علاوه هیچ‌گونه افت سطح آبء ناشی از نشت طبیعی وجود ندارد. تبخیر و تعرق نیز ناجیز درنظر گرفته شده است. ۲-۴ معادلات جریان معادللات جریان مورد استفاده در تحزیه و تحلیل داده‌هاء شامل معادلات جریان ماندگار و غیرماندگار به شرح زیر است : ۱-۳-۴ معادلات جریان در تسرایط ماندگا و شرایط جریان ماندگار حالتی است که در آن» طی زمان طولانی» موقعیت سطح آب تغییر نکند و جریان خروجی از زهکش‌ها نیز مقداری ثابت است. به بیان دیگرء مخزن آب زیرزمینی» حداقل به مدت چند روز به مقدار مساوی با جریان خروجی تغذیه شود. رسیدن به این شرایطء در مواقعی که آب آبیاری با روش‌های سطحی به کار گرفته می‌شود.ء به راحتی ممکن نیست. این شرایط در مواقع استفاده از سامانه‌های آبیاری بارانی و در دوره بارندگی مداوم» ممکن است تا حدودی ایجاد شود. اطلاعات به‌دست آمده از آزمایش‌های مزرعه‌ای در شرایط جریان ماندگارء در رابطه زیر مورد استفاده قرار می‌گیرد: (۱-۴) ۸۷۵۳ تا * میزان تخلیه بر حسب متر بر روز 8 * بار هیدرولیکی یا ارتفاع سطح آب واقع در بالا و وسط زهکش‌ها بر حسب متر | - ۹102۵0۷ 6 ۲۳۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- <- عمق معادل که به فاصله ,1 ( فاصله عمق زهکش تا لایه غیرقابل نفوذ )» فاصله زهکش‌ها (] ) و محیط خیس شده (۱-۴) به صورت زیر خواهد بود: ۴ (۲-۴) ۶و این معادله بیانگر جریان آب از بالای زهکش‌ها خواهد بود. ۸ )۳-۴( ٩ ‏ی 8 که بیانگر جریان در زیر محل استقرار زهکش‌های زیرزمینی است. معادله شماره (۱-۴) را می‌توان به صورت زیر نوشت : (۴-۴) هن یا 8۲ + 0-۸۳ 1 (۵-۴) ۴ ی کم 8 ً دو لایه با هدایت هیدرولیک متفاوت باشد و مرز لایه‌ها در سطح عمق نصب زهکش‌ها قرار گرفته باشد.ء معادله (۱-۴) به صورت زیر خواهد بود : ۴ 1 ال ۸ ۹ ۹7 5 )۶-۴( که در آن ,ی هدایت هیدرولیک خاک به ترتیب در بالا و زیر سطح زهکش‌ها می‌باشد. در صورتی که مرز دو لایه در قسمت زیر سطح زهکش‌ها قرار گرفته باشد.ء معادله (۱-۴) را نمی‌توان استفاده کرد و باید از روابط دیگری مانند معادله ارنست استفاده کرد. ۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳-۳-۴ معادلات جریان در تسرایط غیرماندگار در صورتی که نوسانات سفره آب زیرزمینی تحت تأثیر عمل آبیاری به اندازه کافی سریع باشدء در این صورت کاربرد معادله‌های جریان غیرماندگار ترجیح داده می‌شود. این روابط دارأای این مزیت هستند که محاسبات با آزها می‌تواند هم بر آساس رقوم سطح آب و هم جریان خروجی زهکش‌ها باشد. بنابراین اگر یکی از این دو نوع اطلاعات غیرقابل اعتماد باشدء اطلاعات نوع دیگر می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد؛ بنابراین توصیه می‌شود که هم اطلاعات مربوط به رقوم سطح آب و هم جریان خروجی زهکش‌ها مورد بررسی قرار گیرد. با انجام عمل آبیاری و تغذیه سفره آب زیرزمینی» سطح ایستابی خیزش می‌نماید و سپس با قطع آبیاری, افت سطح ایستابی به تدریج شروع می‌شود. در طی زمانی که سطح ایستابی در حال بالا آمدن است» وضعیت جریان پیچیده می‌باشد و در این حالت رابطه بین بار هیدرولیکی و میزان تخلیه با حالتی که سطح آب در حال پایین افتادن است تفاوت دارد. پس از قطع تغذیه و گذشت مدت زمان 4۰ این رابطه تقریباً ثابت خواهد بود. معادلات زیر در این مرحله از افت سطح ایستابی به کار برده می‌شود. دام (۱۹۶۰) - (شکل شماره ۲-۴) (۷-۴) مگ ورام ۸ 1 * مدت زمانی است که سطح آب از موقعیت .[ به ,1 می‌رسد؛ ,1 > به ترتیب بار هیدرولیکی در ابتدا (ه-1) و انتهای مدت زمان مشاهده شده (1۶1) ۰ ۱ 9 70 ۱ 2 < ضریب بازتاب و برابر است با سس بر حسب ( روز 11۴ بر < تخلخل قابل زهکشی یا تخلخل موّثر در لایه‌ای از خاک که سطح ایستابی در آن نوسان می‌کند. و ۵ وبا قبلاً تعریف شده‌اند. 1 را نیز می‌توان نوشت . * به ترتیب مقدار تخلیه زهکش در ابتدا (ه-۱) و در آنتهای مدت زمان مشاهده شده (1 <1) است. از طرفی معادله کلی گلور- دام به شرح زیر می باشد. (۹-۴) 0 ۳1 ۲ (ش11۱/۱۶) آ(س)7عبا ی ۹ ( 16 5120۷ 30۳ - | ۳۶ -------- صفحهٔ بعد -------- معادله آخر را به شرح زیر نیز می‌توان نوشت : << 5 ۲ (۱۰-۴) مان ککتقم- ۲ 0 5 (۱۱-۴) [ی ۵ ۲ ۹3 با مساوی قرار دادن روابط ۳-۴ و ۱۱-۴ نتیجه می‌شود : (۱۳-۴) ۵ - ۸۵۳ و یا : ۹3 ۹ (۱۳-۴) 1 -و 7 همان گونه که اشاره شدء روابط بالا در مرحله پایین‌افتادن سطح ایستابی (جایی که رابطه بین بده تخلیه و بار آبی ثابت است) به کار برده می‌شود. مدت زمان مورد نظر برای رسیدن به این مرحله از رابطه زیر تخمین زده می‌شود: ۴ سح ,] (۱۳-۴) 8 ۱ به عنوان مثالء اگر ۵ برابر با ۰/۲ در روز که برای مناطق تحت آبیاری رقمی معمول است منظور شود در این صورت 1۸ برابر با ۲ روز (۰/۲ : ۰/۴) بعد از پایان آبیاری شروع خواهد شد. از آنجایی که تعیین ۸ یکی از اهداف اصلی آزمایش است. بنابراین مقدار ۵ در ابتدای آزمایش نامشخص است و ضرورت دارد بلافاصله پس از پایان کاربرد آب آبیاری,» اندازه گیری‌های دقیقی در این خصوص انجام گیرد. ۱ ۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۲-۴ پردازش, تجزیه و تحلیل داده‌ها برای بررسی و پردازش داده‌های آزمایش در شرایط جریان ماندگار و غیرماندگار» این مراحل باید انجام گیرد: زمان ( روز) 1۸ دوره تغدیه شدن 1 شکل ۲-۴- چگونگی تغییرات ارتفاع سطح آب نسبت به زمان ۱-۳۴ شرایط جریان ماندگار - بده خروجی از زهکش‌ها را به «میلی متر بر روز» تبدیل کرده و سپس نمودار رابطه بده -- زمان را ترسیم کرده بهترین خط از میان نقاط ترسیمی برازش داده شود. - ارتفاع سطح ایستابی به بار هیدرولیکی تبدیل» سپس این مقادیر نیز در مقابل زمان ترسیم شده و بهترین خط از میان نقاط برازش داده شود. - مقادیر بده در مقابل بار هیدرولیکی ترسیم گردد و رابطه بده و بار هیدرولیکی به‌دست آید. شکل ۳-۴ ( ۸ و 5 و ۲) نمونه نمودارهای گفته شده در بالا را نشان داده است. معادله "131 +۸ <و نشان می‌دهد که وقتی مقدار "۳ نسبت به مقدار ۸ کوچک باشد. در این صورت رابطه ‎٩‏ در مقابل | به یک خط مستقیم نزدیک خواهد شد (شکل ۳-۴-)). چنین شرایطی» بر این موضوع دلالت دارد که مقدار جریان وارد شده به خطوط زهکش‌هاء عمدتاً از زیر سطح زهکش‌ها صورت می‌گیرد. اگر جریان بالای سطح زهکش ناچیز و قابل صرف‌نظر کردن نباشد. در این صورت رابطه 0-0 به شکل منحنی خواهد بود. شکل واقعی این منحنی» به توزیع نسبی دو قسمت راست معادله گفته شده در بالا بستگی دارد. هرچه سهم جریان ورودی از لایه‌های بالایی محل نصب زهکش‌ها بیشتر باشدء درجه انحنای منحنی نیز بیشتر خواهد بود. ۳۸ -------- صفحهٔ بعد -------- ۵ ار طلا۸ _ ۹ شکل ۳-۴- نمودارهای بده (۸ ) و بار هیدرولیکی - زمان (8) و بده در مقابل بار هیدرولیکی (ع) زاویه 0 می‌سازد.ء نشان داده شده است. (۱۵-۴) گ -و وه ۳ وقتی ۳ نسبتاً کوچک باشد, خط ‎٩/۳‏ افقی خواهد بود. شکل ۴-۴ این ارتباط را نشان داده است. برای روشن شدن ۲۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- ٩ ۸۵۳ 45 بل ۷ شکل ۴-۴ رابطه و ۲ که به صورت خط مستقیم است. ۳-۳-۳ شرایط جریان غیرماندگار - مقادیر بده مورد مشاهده را به «میلی‌متر بر روز» تبدیل و نمودار رابطه بده - زمان را ترسیم کرده» بهترین خط از نقاط - در وسط دو خط زهکشی را به بار هیدرولیکی تبدیل کرده و نسبت به زمان» نمودار مربوطه ترسیم و بهترین خط از - ,۳.9 در مقابل زمان بر روی کاغد نیمه لگاریتمی رسم شود. این خطوط باید مستقیم و موازی هم باشند. - ضرییب بازتاب از معادلات زیر محاسبه گردد: ۲/۳)۱۵۵ 108۳, ( (۱۶-۴) < 8 را ( ,9 1۵8- ,9 ۲/۳)۱۵۵ (۱۷-۴) سا و با 2 > ضریب بازتاب» > به ترتیب بار هیدرولیکی سطح ایستایی در حد وسط دو زهکش در زمان‌های ,۲,,) . از هر دو رابطه بالا می‌توان نتیحه گرفت که 0 ۲/۳1۵-ه است. -------- صفحهٔ بعد -------- ۴-۴ معیارهای عملکرد یکی دیگر از مواردی که در تجزیه و تحلیل داده‌های جمع‌آوری شده باید مورد توجه قرار گیرد. چگونگی عملکرد مناسب خطوط زهکش‌های اجرا شده است. جریان آب به داخل زهکش‌هاء به صورت تصویری به چهار موّلفه زیر تقسیم می‌شود ( شکل شماره ۵-۴): - موّلفه عمودی درمحل بین زهکش و رقوم سطح آب (در حد فاصل دو زهکش) - موّلقه افقی جریان به طرف زهکش‌هاء - موّلفه جریان شعاعی در مجاورت زهکش و در زیر آن» و - موّلفه جریان ورودی بین دیواره ترانشه و لوله زهکش. بنابراین کل افت بار هیدرولیکی جریان به داخل لوله زهکش به صورت زیر است: )۱۸-۴( که در آن: بیط به ترتیب به موّلفه‌های عمودی, افقی » شعاعی و ورودی مربوط می‌شوند. برای آرزیابی عملکرد خطوط زهکش, موّلفه ورودی» هم به عنوان یک پارامتر مستقل و هم به عنوان جزئی از کل افت بار عامل مهمی به شمار می‌رود. اگر مقاومت جریان به صورت آفت بار در واحد میزان جریان تعریف شود در این صورت برای موّلفه ورودی می‌توان نوشت: (۱۹-۴) لا خبم با ۳ .۲ 1 0 که در آن : + > مقاومت ورودی بر حسب متر > آأفت بار ورودی بر حسب مترء ۵ * میزان جریان بر حسب متر مکعب بر روز به ازای واحد طول زهکش, و < بده کل بر حسب متر مکعب بر روز در طول کل زهکش (-]) بر حسب متر. از مطالب بالا چنین برمی‌آید که مقاومت ورودی» پارامتری مناسب برای ارزیابی عملکرد خطوط زهکش‌های اجرا شده است. عبارت از افت بار ورودی در واحد میزان جریان است. ۰ به صورت اختلاف ارتفاع بین مرکز لوله زهکش و سطح آب واقع در چاهکی است که به فاصله ۴۰ سانتی‌متری آن یعنی درست در کنار دیواره ترانشه نصب و آندازه‌گیری می‌شود. معبارهای مقاومت ورودی به عواملی مانند عمق نصب زهکش‌هاء عمق سطح ایستابی» نوسانات مطلوب سطح آب و مقادیر بده خروجی از زهکش‌ها بستگی دارد. نمایش افت بار ورودی به صورت کسری از افت بار کل (,ی۳۵/ ۳) در دبی‌های زیاد یعنی نزدیک به مقادیر بده طراحی زهکش‌های زیر زمینی» ارجح ۳۱ -------- صفحهٔ بعد -------- شکل ۶-۴ میزان افت کل (:۰,) و افت بار ورودی (ء1) را نشان می‌دهد. جدول ۱-۴ نیز معیار عملکرد خطوط لوله‌های زهکشی بر اساس نسبت افت بار ورودی به افت کل را برای شرایطی که عمق زهکش‌ها ۱/۸ مترء فاصله زهکش‌ها ۵۰ متر, سطح سفره آب زیرزمینی بعد از آبیاری ۱ متر و ضریب زهکشی ۴ میلی‌متر در روز باشد نشان داده است. جدول ۱-۳- معیارهای عملکرد خطوط زهکنش‌های زیر زمینی بر اساس نسبت افت بار ورودی به افت کل. ‎]٩( نسبت افت بار ورودی به افت تم عرای دا ۳ ر ورودی کل توصیف ۵ خطوط ز + (1۵/1۵۱) > خوب ۴ - ۰/۲ متوسط ۰/۴۶ ضعیف در جدول ۲-۴ نیز شاخص ارزیابی مقاومت ورودی برای مناطق خشک تحت آبیاری به عنوان معیار ارزیابی عملکرد خطوط لوله زهکشی ارائه شده است. شماره ۲-۴ نیز به منظور محاسبه عملکرد خطوط لوله‌های زهکش تهیه شده است. ۳۲ -------- صفحهٔ بعد -------- اد سس رداچ | ورودی ا ۱ ۳ شکل ۵- ۴- موْلفه‌های جریان به درون زهکشس با با سطح زمین ( ۹ ۵ ۹ سر( ۹ ۱1 ۹ ۹ | 2 شکل ۶-۴- افت بار وردی .۲ و افت بار کل ..« ۳۳ -------- صفحهٔ بعد -------- چاهک‌ها 1 11 بده واحد طول زهک: (۱/۵4۵۷/۲) -------- صفحهٔ بعد -------- 9 ۲ - 2 / < -------- صفحهٔ بعد -------- ۵-۴ ارائه گزارش نهایی گزارش نهایی باید شامل موارد زیر باشد : - موقعیت عمومی و محدوده مزرعه آزمایشی با ارائه نقشه مناسبء» - خلاصه‌ای از منابع آب و خاک طرح» - خلاصه‌ای از چگونگی استفاده از اراضیء روش‌های آبیاری» مشکلات و مسائل زهکشی منطقه, -‏ وضعیت موجود آبیاری و زهکشی, - بررسی و جمع بندی طرح‌های پیشنهادی در مطالعات شبکه آبیاری و زهکشی در طرح کلی, - ارائه معیارها برای احداث مزرعه آزمایشی, - اهداف اجرای مزرعه آزمایشی, -‏ خلاصه‌ای از شرح آزمایش‌های مورد لزوم» - چگونگی جمع‌آوری داده‌ها - چگونگی تجزیه و تحلیل داده‌های جمع‌آوری شده» - خلاصه‌ای از نتایج مهم و بحثی پیرامون آنهاء - ارائه توصیه‌ها و پیشنهادها در اجرای طرح کلی» و در ضمیمه گزارش» جزییات اطلاعات و آمار خامء نتایج تحلیل‌های آماری» اطلاعات و خصوصیات کامل فیزیکی و شیمیایی ۳۶ -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست سماره یک سوابق اجرایی مزارع آزمایشی در سلح کشور و سایر نقاط دنیا -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ -------- صفحهٔ بعد -------- سوابق اجرایی مزارع آزمایشی در سطح کشور بررسی سوابق موجود نشان می‌دهد که مزارع آزمایشی که هدف از اجرای آنهاء تجزیه و تحلیل اطلاعات مرتبط با پارامترهای طراحی شبکه‌های آبیاری و زهکشی استء عمدتاً در استان خوزستان و بعضاً در استان فارس متمرکز بوده‌اند. قبل از اینکه مشخصات مزارع مزبور مورد بررسی قرار گیردء یادآوری این نکته ضروری است که به علت عدم تداوم بررسی‌ها و توجه به اهمیت به‌سزایی که نتایج این تحقبقات در طرح‌های اجرایی داردء متأسفانه به اجرای این مزارع بهای لازم داده نشده است. مشکلات تملک اراضی, چگونگی تأمین آب» عدم پیش‌بینی بودجه و سازمان مشخص برای اجراء نگهداری و بهره‌برداری از مزارع موردنظر و کلاً عدم اعتقاد سازماندهی شده و گاه شتاب‌های بی مورد به‌منظور اجرای طرح‌هاء باعث شده است که عملاً نتایج مشخصی از احداث این مزارع به‌دست نیاید. ۱ ایستگاه آزمایشی اصلاح اراضی شاوور -استان خوزستان اراضی شبکه آبیاری و زهکشی شاوور از سمت شمال به اراضی شرکت کشاورزی جنوب» از شرق به رودخانه شاوور و نهر لشکرآبادء از غرب به رودخانه کرخه و از جنوب به زهکش اصلی شاوور محدود می‌گردد. مساحت این اراضی ۶۴۰۰ هکتار است که حدود ۵۲۰۰ هکتار آن به روش ثقلی از طریق سدهای انحرافی خیرآباد و شاوور قابل آبیاری است و آبیاری ۱۲۰۰ هکتار نیز توسط پمپاژ از رودخانه شاوور و نهرهای منشعب از آن امکان‌پذیر است. احیای اراضی این منطقهء با عنوان طرح عمرانی شاوور در نیمه دوم سال ۱۳۴۵ آغاز و گزارش مطالعات مذکورء در اسفند ماه ۸ تهیه گردیده است. این ایستگاه» در نیمه دوم سال ۱۳۴۹ به موْسسه خاکشناسی واگذار و با عنوان ایستگاه تحقیقات اصلاح خاک و اراضی شاوور تغییرنام یافت. به منظور بررسی امکان اصلاح فیزیکی و شیمیایی خاک‌هاء بررسی‌های دقیق‌تری در قطعه زمینی به مساحت ۵ هکتار به انجام رسیده است. فواصل نصب زهکش‌های زبرزمینی با منظورنمودن عمق کنترل سطح ایستابی در ۱ متری و اعماق نصب زهکش‌ها در ۱/۸ متری» حدود ۲۵ متر حاصل گردید. اما در مزرعه آزمایشی» فواصل نصب ۲۵ ۵۰ ۷۵ و ۱۰۰ متری مورد آزمون واقع شده است و عملیات اصلاح خاک و اراضی با و بدون کاربرد مواد اصلاح کننده» در آنها به آنجام رسیده است. نتایج این بررسی‌ها نشان می‌دهد که امکان اصلاح فیزیکی و شیمیایی خاک‌های شورء شور و سدیمی در اراضی منطقهء حتی در خاک‌های سنگین بافت منطقه شاوور مشروط به نصب سامانه‌های زهکشی عمقی در فواصل ۱۰۰ متری (عمق نصب ۲ متر) با کاربرد حداکثر ۱۵۰ سانتی‌متر آب کاربردی از آب رودخانه شاوور و بدون کاربرد مواد اصلاح کننده» مقدور و عملی گزارش شده است. ۲- مزرعه آزمایشی سمال سرق اهواز طرح شبکه آبیاری و زهکشی شمال شرق اهواز در وسعت ۲۰۰۰۰ هکتار در استان خوزستان در حال احداث است. این شبکهه, با سامانه متمرکز مدیریت توزیع آب از ایستگاه پمپاز ویس (ساحل رودخانه کارون) تغذیه می‌شود. کارفرمای این طرح» سازمان آب ۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- و برق خوزستان و خدمات مهندسی» توسط شرکت مهندسین مشاور مهاب قدس صورت پذیرفته است. این مزرعه با هدف بررسی پارامترهای طراحی آبیاری و زهکشی به مساحت تقریبی ۵۰ هکتار و در قسمت جنوب شرقی اراضی دانشکده کشاورزی دانشگاه شهید چمران اهواز در جوار شبکه آبیاری و زهکشی شمال شرق اهواز احداث شده است. [۶] محل تأمین آب رودخانه کارون و انتقال آب از طریق کانال دانشکده کشاورزی صورت پذیرفته است. در این مزرعه, شبکه کانال‌های نیم‌لوله پیش‌ساخته, آب مورد نیاز قطعات زراعی به وسعت حدود ۱۱هکتار را تأمین می‌کند. زه آب اراضی از طریق مزرعه شهید قاسمی به زهکش اصلی دانشکده کشاورزی وارد شده و سرانجام به رودخانه کارون تخلیه می‌شود. نقشه‌های اجرایی و اسناد مربوطه, توسط شرکت مهندسین مشاور مهاب‌قدس تهیه شده و سازمان آب و برق خوزستان, عملیات اجرایی را در سال ۱۳۷۵ به پایان رسانده است. این مزرعه شامل چهار قطعه زراعی تسطیح شده به وسعت تقریبی ۱۱ هکتار است که در قطعات اول و دوم زهکش‌های زیرزمینی (لترال‌ها) تعبیه شده و در قطعات سوم و چهارم فقط اکتفا به تخلیه زه‌آب‌های سطحی و ساخت زهکش‌های عمیق روباز (جمع‌کننده‌ها) در جوار اراضی شده است. این مزرعه, به امکانات اندازه‌گیری بده در ورودی کانال‌ها و خروجی زهکش‌ها و اندازه‌گیری سطح آب زیرزمینی از طریق شبکه چاهک‌های مشاهده‌ای محهز است. ۱-۲ اهداف احداث مزرعه اهداف احداث مزرعه آزمایشی به شرح زیر اعلام شده است: - بررسی کاربردی روش‌های اصلاح و بهسازی خاک با استفاده از آبی که تناسب کیفی با آب آبیاری در طرح توسعه را خواهد داشت. - انجام بررسی‌های لازم به منظور شناسایی پارامترهای طراحی سامانه زهکشی عمقی به شکلی که زمینه ادامه طرح مناسب و اقتصادی را فراهم نماید. - انجام آزمایش‌های مستمر به منظور بررسی چگونگی عملکرد زهکش‌های عمیق مشتمل بر مقایسه فواصل مختلف نصب زهکش‌هاء کنترل حد مجاز خیزش سطح ایستابی و تعیین ضریب زهکشی عمقی, - بررسی طول مناسب نهرچه‌های آبیاری جویچه‌ای, طول و عرض مناسب در آبیاری کرتی, - بررسی آب مصرفی گیاهان» دور آبیاری و مقادیر آب آبیاری ورودی به هر کرت. - بررسی راندمان کاربرد آب در مزرعه؛ - بررسی و دستیابی روش‌های اصلاح اراضی با زهکشی ضعیف و با استفاده از آب با کیفیت متوسطء و - تحهیز و کاشت محصولات معرف, به صورت نمایشی در بلند مدت. [۶] ۴ -------- صفحهٔ بعد -------- متناسب با اهداف احداث مزرعه آزمایشی» اندازه‌گیری‌های انجام شده از سطح آب چاهک‌های نصب شده در سطح اراضی؛ میزان جریان ورودی به مزارع و خروجی از زهکش‌هاء انجام آزمایش‌های کیفی آب و خاک به مدت یک‌سال صورت پذیرفته است. بررسی و تجزیه و تحلیل نتایج در حال انجام است و در این خصوص فعلا گزارشی تهیه نشده است. ۳ طرح زهکشی جزیره آبادان مزرعه آزمایشی» به منظور بررسی پارامترهای طراحی شبکه آبیاری و زهکشی حدود ۱۵۰۰۰ هکتار از اراضی اطراف اروند رود که جزیی از طرح کلی جزیره آبادان است به وسعت ۱۰ هکتار مدنظر قرار گرفته است. کارفرمای طرح سازمان آب و برق خوزستان و خدمات مهندسی توسط شرکت مهندسین مشاور مهاب قدس ارائه شده است. در زمان پیشنهاد این مزرعه, بخشی از آراضی محدوده طرح در حوالی رودخانه اروند در اثر سرریز شدن جریانات جزر و مدی به صورت باتلاقی بوده و پیش‌بینی شده که بعد از اجرای سامانه زهکشی در این محدوده و تخلیه زه آبء اراضی از حالت باتلاقی خارج شده و سطح آب زیرزمینی ۱-۳ اهداف احداث مزرعه اهداف احداث مزرعه به شرح زیر مورد نظر مشاور طرح قرار گرفته است: - بررسی عملکرد زهکش‌های زیرزمینی و اصلاح ابعاد آن (عمق, طول, فاصله و قطر زهکش‌ها )» - بررسی و کنترل مجدد اعداد و ارقام ویزگی‌های هیدروزئولوزیکی اندازه‌گیری شده از طریق مطالعات چاهک و کنترل جریان خروجی زه آب از زهکش‌های زیرزمینی» - بررسی نقش پوشش اطراف لوله‌های زهکش در عملکرد سامانه و تحقیق در زمینه مناسب‌ترین نوع مصالح با توجه به امکانات موجود و درنظر گرفتن هزینه‌ها, - کسب اطلاعات عملی در زمینه اصلاح فیزیکی و شیمیایی خاک و ارزیابی آن با کیفیت آب کاربردی در شرایط اجرای طرح توسعه» - بررسی در ترکیب تناوب زراعی پیشنهادی که استفاده بهینه از آب را به خصوص در فصول کم آبی ایجاب می‌نماید» و ۲-۳ مطالعات انجام شده قبل از احداث مزرعه آزمایشی در مطالعات اولیه و قبل از احداث مزرعه آزمایشی, حفر پروفیل‌های خاکشناسی و تشریح مجدد نیمرخ خاک محدوده مزرعه ت ,دذیرفته است. به علاهه انداز۵ه؟ نفه دید خاک و آزماش , تعسی. هدایت هبدرو‌لنک خاک نیز انحام شده ۳۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۳ اندازه‌گیری‌های انجام شده و نتایج حاصل از بررسی‌های به‌عمل آمده پس از احداث مزرعه آزمایشی؛ نسبت به اندازه‌گیری ادواری به مدت یک‌سال از سطح آب چاهک‌ها و جریان‌های ورودی به مزرعه و خروجی از زهکش‌ها اقدام شده است. بررسی‌های انجام شده نشان داده است که به دلایل زیرء اهداف اولیه اعلام شده - ورود جریان آب کنترل نشده در مقاطعی از اندازه گیری‌ها به محدوده اراضی؛ - عدم نفوذ آب از سطح به درون خاک به دلیل نفوذپذیری بسیار کم خاک‌ها که ناشی از عدم شخم عمیق و ... به - عدم وجود یک سازمان منسجم و یکپارچه در هنگام اجرا و بهره‌برداری و انجام آزمایش‌های مزرعه‌ای» و - دریک جمع‌بندی نهایی» می‌توان اعلام کرد که عملاً اهداف مورد نظر مشاور تحقق نیافته است. ۴- مزرعه آزمایشی احدانی در اراضی طرح توسعه کشت و صنعت نیشکر اهواز واحدهای نیشکر در جنوب اهواز در زمین‌هایی توسعه یافته است که در شرایط قبلی» به شدت شور بوده و به علت نزدیکی سطح آب زیرزمینی به سطح زمین احداث شبکه زهکشی عمقی در آن اجتناب ناپذیر بوده است. در طرح‌های ارائه شده توسط مشاورین طرح توسعه کشت و صنعت نیشکر استفاده از لوله‌های 0.۷.2 مواج و مشبک در اعماق ۱/۸ تا ۲/۵ متر به منظور کنترل سطح آب زیرزمینی پیش‌بینی شده است. این سامانه به‌گونه‌ای طراحی شده که در دوره حداکثر مصرف آب» سطح آب زیرزمینی را در عمق ۱/۲ متری کنترل کند. در محدوده طرح‌های توسعه کشت نیشکر در جنوب اهواز, به علت دور بودن مناطق استحصال مصالح شن و ماسه,ء تدارک آن برای مصرف در شبکه زهکشی زیرزمینی نسبتاً گران است و حمل و نقل حجم عظیم مصالح مورد نیاز, متضمن مشکلات زیاد و تدارکات ویژه است. ابعاد این مسائل و ضرورت تلاش برای کاهش هزینه‌های مترتبه» تفکر استفاده از مواد مصنوعی را به وجود آورد و در پی آن» برای ایجاد مزرعه آزمایشی برنامه‌ریزی شد. هدف اصلی از اجرای این برنامه» بررسی چگونگی عملکرد پوشش‌های مصنوعی و مقایسه آن با پوشش شنی اعلام شده است. در این مزرعه, استفاده از دو نوع فیلتر پلاستیکی از نوع پلی‌پروپیلن به نام‌های 0۳450 و ۳700 مورد آزمایش قرار گرفت. [۴] با توجه به کوتاه بودن زمان» و به منظور اعلام نتایج استفاده و یا عدم استفاده از فیلترهای مصنوعی, برنامه‌های اجرایی مزرعه آزمایشی به‌گونه‌ای تدوین شد که طی یک دوره شش ماهه آبیاری» حجمی مانند مقدار آب مصرف شده در یک دوره آبیاری نیشکر به زمین نفوذ داده شود و طی آن عملکرد پوشش‌های کاربردی مورد بررسی واقع شود. در این برنامه تنظیم شده» انتظار بر این بوده که طی مدت آزمایش نشانه‌های کافی برای اظهار نظر در عملکرد پوشش‌ها به‌دست آید. ۳۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۴ موقعیت و وسعت مزرعه آزمایشی این مزرعه با وسعت حدود ۴۵ هکتار در مجاورت روستای صفحه به مرحله اجرا در آمده است. محل مزرعه از راه یک جاده انحرافی به طول ۷ کیلومتر و منشعب از کیلومتر ۴۵ جاده اهواز - آبادان قابل دسترسی بوده است. آب مورد نیاز مزرعه از رودخانه کارون و از طریق ایستگاه پمپاژ واقع در روستای نثاره تأمین شده است. جریانی معادل ۷۰ لیتر بر ثانیه به مزرعه منتقل شده است. هدایت الکتریکی آب کاربردی در دوره آزمایش بین ۱/۵ تا ۱/۸ دسی‌زیمنس بر متر (015/10) متغیر بوده است. ۳-۴ برنامه اندازه‌گیری‌های مزرعه آزمایشی همان گونه که در بالا نیز اشاره شدء هدف اصلی احداث مزرعه آزمایشی؛ ارزیابی عملکرد انواع مختلف فیلترهای زهکش بوده و از این روء برنامه کار بر اندازه‌گیری عوامل مربوط به این هدف متمرکز بوده است. در جوار این اندازه‌گیری‌هاء مشاهدات مربوط به روند اثرگذاری آبیاری در آبشویی خاک نیز صورت گرفت. در ارتباط با بررسی فیلترهای زهکشی مشاهدات زیر انجام شده است: - اندازه‌گیری‌های شدت جریان خروجی از لوله‌های زهکش زیرزمینی» - اندازه‌گیری‌های تغییرات عمق آب زیرزمینی در مزرعه» و - اندازه‌گیری جریان رسوب از لوله‌های زهکش. در ارتباط با بررسی‌های آبشویی نیز اندازه‌گیری‌های زیر انجام شده است: - اندازه‌گیری حجم آب آبیاری وارد شده به قطعات» - اندازه‌گیری سرعت نفوذ آب در خاک., - اندازه‌گیری کیفیت زه‌آب زهکش‌هاء - اندازه‌گیری وضعیت شوری اولیه در نیمرخ خاک. و - اندازه‌گیری شوری در نیمرخ خاک پس از هر دور آبشویی املاح محلول. ۴-۴ جمع‌بندی نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل اطلاعات جمع‌آوری شده نتایج حاصل از اندازه‌گیری‌ها مژید این مطلب است که مصالح شنی به کار گرفته شده» بهترین و مطمئن‌ترین عملکرد را به‌دست داده است. به علاوه پوشش مصنوعی از نوع ۳۳450 با عملکردی نزدیک به مصالح شنی ننتایج قابل قبول را داشته است. به طور کلی» توصیه‌های زیر حاصل انجام آزمایش‌های مربوط در مزرعه آزمایشی اعلام شده است [۴] : - برای خاک‌های سنگین و همگن» فیلتر مصنوعی از نوع ۳1۳450 می‌تواند جایگزین اقتصادی‌تری برای فیلتر شنی باشد و درصورت وجود ماسه در بین لایه‌های خاک استفاده از این فیلتر قابل توصیه نیست. ۳۳ -------- صفحهٔ بعد -------- - برای خاک‌های محتوی ماسه خیلی ریز و سیلت. فیلترهای مصنوعی کارآیی لازم را نداشته و قابل توصیه نیست. - استفاده از لوله‌های بدون فیلتر نیز در شرایط خاک‌های منطقه طرح قابل توصیه نیست [۴] . به طور کلی می‌توان نتیجه‌گیری کرد که نتایج حاصل از اندازه‌گیری‌ها و آزمایش‌های انجام شده» درخصوص هدف اصلی تحقیق برآورد شده است اما به دلیل کوتاه بودن زمان انجام آزمایش‌هاء فراگیر نبودن کلیه پارامترهای طراحی» منظور نکردن اهداف بلندمدت و عدم بررسی همه جانبه بهتر این بود که با برنامه‌ریزی درازمدت. مقدمات یک مزرعه تحقیقاتی در منطقه طرح فراهم می‌شد که متأسفانه این مهم صورت نپذیرفته است. ۵- مزرعه آزمایشی در محدوده اراضی زرینه‌رود براساس درخواست کارشناسان بانک جهانی» مبنی بر کنترل عملکرد زهکش‌های زیرزمینی» دو مزرعه شماره ۶۳ و ۷۳ با هدف کنترل عملکرد زهکش‌های زیرزمینی اجرا شده است. مساحت مزارع بالاء به ترتیب ۷ و ۱۲ هکتار بوده و طبق مطالعات خاکشناسی,» اراضی انتخاب شده در کلاس‌های /111۸۷ و 1۷۸ قرار دارند. بافت خاک مزارع انتخابی بسیار سنگین گزارش ۱-۵ روش انجام آزمایش‌ها در محدوده اراضی انتخاب شده» سه خط زهکش به فواصل ۱۰۰ و ۶۰ متر اجرا شده است. لوله‌های زهکش از نوع .0.۷ مواج و مشبک» و به قطر ۱۳۵ میلی متر در نظر گرفته شده است. برای بررسی‌های مزرعه‌ای و جمع‌آوری آمار و اطلاعات از سطح آب و چگونگی افت آن متناسب با بده خروجی از زهکش‌هاء در طرفین زهکش میانی» چهار حلقه چاهک مشاهده‌ای نصب شده است. در محل نصب چاهک‌های مشاهده‌ای, عملیات لایه‌بندی تا عمق ۶ متر صورت گرفته و نمونه‌های خاک تا عمق ۱/۵ متری به منظور تعیین کیفیت شیمیایی خاک‌ها تهیه شده است. با اعمال آبیاری سنگین (معادل ۳۰۰ میلی‌متر) سطح آب زیرزمینی به نزدیکی سطح زمین رسانیده شده» و سپس آبیاری قطع و نسبت به اندازه‌گیری رقوم سطح ایستابی و بده خروجی از زهکش‌ها در روزهای بعد از آبیاری» حداقل به مدت ۸ روز اقدام شده است. پس از قطع آبیاری» اندازه‌گیری هدایت هیدرولیک خاک به روش چاهک در محل چاهک‌های مشاهده‌ای صورت پذیرفته است. چون در شرایط اجرای مزرعه آزمایشی» اراضی حالت ماندابی نداشته‌اند بنابراین نشت طبیعی معادل ۲ میلی‌متر در روز فرض شده است و با توجه به اطلاعات اخذ شده از رقوم سطح آب چاهک‌های مطالعاتی و بده خروجی از زهکش‌هاء هدایت هیدرولیک خاک. آبدهی ویژه و ضریب بازتاب به‌دست آمده است. این بررسی‌ها نشان داده که با توجه به پارامترهای حاصل شده وبرنامه آبیاری محصولات مورد نظرء فواصل زهکش‌ها می‌توانسته تا ۵۰ درصد نیز افزایش داشته باشد. [۷] ۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۵ چگونگی جمع‌بندی و تجزیه و تحلیل نتایج - اطلاعات سطح ایستابی از چاهک‌های مشاهده‌ای و بده خروجی از زهکش‌ها در شرایط رژیم غیرماندگار مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است و منحنی دبی- زمان و بار هیدرولیکی نسبت به زمان ترسیم و میزان هدایت هیدرولیک خاک توسط اطلاعات به‌دست آمده و معادلات مربوطه» تعیین شده است. درخصوص عملکرد زهکش‌ها و بررسی میزان افت جریان‌های ورودی به زهکش‌هاء در نظر است در مزرعه آزمایشی 1177 بررسی‌های لازم صورت پذیرد که تاکنون در این مورد گزارشی تهیه و ارائه نشده است. سوابق تحقیقات انجام تسده در سایر نقاط دنیا مروری بر تحقیقات انجام شده بیانگر این مطلب است که در دهه اخیرء گرایش مطالعات و تحقیقات مزرعه‌ای علاوه بر مسائل ساخت» نصب زهکش‌ها و بررسی و تدقیق پارامترهای طراحی معطوف به مطالعات زیست‌محیطی نیز بوده است. هرچند این نوع تحقیقات مراحل ابتدایی خود را طی می‌کند اما به دلیل تأثیر مستقیم طرح‌های زهکشی در مسائل زیست‌محیطی, انتظار می‌رود در آینده» مطالعات زیست‌محیطی در مزارع آزمایشی نقش پررنگ‌تری را داشته باشد و پارامترهای زیست‌محیطی به عنوان شاخصی موْئْر بر عملکرد شبکه زهکشی تلقی‌گردد. خلاصه‌ای از تحقیقات انجام‌شده در مزارع آزمایشی با محوریت مسائل زهکشی در زیر ارائه شده است: در کشور مصرء استفاده از پوشش‌های دانه‌ای مطرود شده و پوشش‌های مصنوعی جایگزین آنها شده است. بنابراین در این رابطه» عملکرد پوشش‌های مصنوعی در مزارع آزمایشی در کشور مصر مورد بررسی و ارزیابی قرار گرفته است. نتایج به‌دست قبولی را عاید ساخته است. در همین تحقیق نیز بازدهی کار ماشین زهکشی بررسی شده که نشان می‌دهد بازدهی و عملکرد ماشین» رابطه مستقیمی با کیفیت ماده پوششی دارد. به همین دلیل است که کنترل کیفیت مواد پوششی مصنوعی در کارخانه باید به دقت مورد توجه قرار گیرد به شکلی که در مراحل مختلف کاری» ضمن اینکه عملکرد فنی آن مطلوب باشد» حداقل هزینه نصب را نیز به همراه داشته باشد. [۱۲] /11۵89-] و همکاران مسائل و مشکلات مطرح در زهکشی را در ایستگاه تحقیقاتی بررسی کرده‌اند. نتایج به‌دست آمده نشان می‌دهد که در پروفیل خاک و در همه اعماق شوری به مقدار کمی وجود دارد اما مشکل سدیمی بودن خاک. خود را بیشتر از شوری در اعماق مختلف نشان می‌دهد. همجنین روند افزایش درصد سدیم تبادلی از سطح به عمق مشاهده شده است. [۱۰] در یک مزرعه آزمایشی اثر سه نوع فاصله (۰۲۰ ۴۰ ۸۰ متر) و در عمق زهکشی (۱/۲ و ۱/۵ متر) روی شوری خاک توسط 0 و همکاران مطالعه شده است. بررسی‌های به عمل آمده نشان می‌دهد که بعد از گذشت ۱۳ سال از شروع عملیات مزرعه آزمایشی, شوری خاک به خصوص در اعماق کم به مقدار معنی‌داری کاهش یافت. این روند متأثر از دو پارامتر عمق و فاصله بوده است. از اثرات مثبت زهکشی, پایداری خاکدانه‌ها و بهبود حرکت آب در داخل خاک گزارش شده است. زهکشی در ۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- افزایش هدایت هیدرولیکی به طور معنی‌دار گردید. در رابطه با عمق زهکشی» عمق زیادتر (۱/۵ متر) نسبت به عمق سطحی‌تر (۱/۲ متر) اثر بیشتری در بهبود خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک از قبیل شوری» خصوصیات خاکدانه‌ها و حرکت آب در داخل خاک داشته است. همچنین این محققین نشان دادند که تأثیر فواصل ۲۰ و ۴۰ متر روی خصوصیات خاک» مشابه بوده است. [۱۳] در یک مزرعه آزمایشی در کشور اتیوپی» سه نوع ماده پوششی شامل خاکستر قرمزء گراول و یک ماده مصنوعی مورد بررسی و ارزیابی قرار گرفته است. نتایج به‌دست آمده حاکی از این است که عملکرد گراول و ۸۶1 13004 تقریباً مشابه و بهتر از ماده مصنوعی بوده است. [۱۴] در سامپلا از ایالت هاریانای کشور هندوستان» بررسی‌هایی به منظور تعیین معیارهای طراحی زهکشی برای کنترل سطح ایستابی و شوری در خاک‌های آبرفتی با آب زیرزمینی شور و کم عمق در مزرعه آزمایشی به انجام رسیده است. نتیجه بررسی‌های به‌عمل آمده نشان می‌دهد که با اجرای زهکش‌های زیرزمینی به فاصله ۷۵ متر و عمق نصب ۱/۷۵ متر» می‌توان شرایط را برای رشد بهینه محصولات کشاورزی فراهم نمود. [۱۲] برای بررسی اثر پوشش‌های متفاوت در خاک‌های با بافت مختلف در عملکرد زهکش‌های زیرزمینی» تحقیقاتی توسط موْسسه خاک و آب وزارت کشاورزی مصر در شهر قاهره به انجام رسیده است. نتایج این تحقیقات, بیانگر این مطلب است که کاربرد مواد پوششی دانه‌بندی شده برای کاهش مقاومت هیدرولیکی بیشتر مور بوده و مواد پوششی تهیه شده از مواد فیبری, کمترین تأثیر را در کاهش مقاومت هیدرولیکی و عملکرد زهکشی داشته‌اند.[۸] ۶- مزرعه آزمایشی ایستگاه تحقیقات زهکشی آونجان فارس این مزرعه آزمایشی» توسط موْسسه تحقیقات فنی و مهندسی کشاورزی (وابسته به سازمان تحقیقات و آموزش جهاد کشاورزی) در ۴۰ هکتار از اراضی منطقه آونجان رامجرد در ۷ کیلومتری شمال شرق روستای کوشکک از توابع شهرستان مرودشت فارس در دست احداث است. هدف از احداث این مزرعه, تحقیقات پایه‌ای و کاربردی در زمینه زهکشی با عنوان بررسی و تحقیق در کاریی فرمول‌های مناسب تعیین فاصله زهکش‌های زیرزمینی اعلام شده است. در این مزرعه» زهکش‌هایی با فواصل ۰۲۵ ۵۰» ۵ ۱۰۰ متر در عمق ۱/۸ متری از سطح زمین نصب گردیده است. علاوه بر این» نصب زهکش‌های زیرزمینی بدون استفاده از فیلتر نیز در نظر گرفته شده است. در حال حاضرء در این مزرعه رکوردگیری‌های موردنظر شروع نشده و گزارش در این زمینه ۴۶ -------- صفحهٔ بعد -------- مثال رونس‌های ماندگار و غیر ماندگار ۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ -------- صفحهٔ بعد -------- مثال شماره ‎٩ در یک مزرعه آزمایشی» عمق نصب زهکش‌ها ۲ متر و فواصل نصب آنها ۱۰۰ متر بوده است. قطر لوله‌های زهکش ۰ سانتی‌متر است. بده خروجی از زهکش‌ها و سطح ایستابی از چاهک‌های مشاهده‌ای, به تناوب در طی دوره‌هایی که موقعیت سطح آب تغییرات ناچیزی داشته, اندازه گیری شده است. نتایج مشاهدات انجام شده در جدول شماره (۱-۱) ارائه شده است. ۹ مشاهدات انجام شده در شرایط جریان ماندگار زهکشی را تجزیه و تحلیل نموده و نتایج بررسی را ارائه کنید. جدول ۱- مقادیر بده و بار هیدرولیکی مربوطه ۴/۲۳ ۱/۸ ۲/۳۵ ۲۳/۶۰ ۱/۶ ۲/۳۵ ۳/۰۰ ۱/۴ ۲/۱۴ ۳/۵۹۲ ۱/۳۲ ۲۳/۱۰ ۳1 ۰ ۳1 ۱/۵۹۳ /۸ ۱/۹۱ ۱۳۱۰ ۶ ۱/۸۳ ۰ ۴ ۱/۷۵ ۳ ۲ ۱/۸۵ حل : ۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲/۲ ۸ ۵ جحم رد ۳/۰ ۹ 1 ۱ 1/۳ 1 3 پا 5 1 ۹ ۱ 42 ۷ م2 4 ی رص ۷ ۱۷/۲ ۸ ۱8 ۰ ( متر) | به‌طوری که ملاحظه می‌شود.ء خط «ا-و دارای اندکی انحناء است و نشان می‌دهد که قسمت اعظم آب از لایه‌های خاک واقع در بخش زیرین زهکش‌ها به خطوط لوله زهکش جریان می‌یاید. رابطه ‎٩/۳‏ در مقابل ۰ خط مستقیمی است که شیب آن معادل ۴ ۰/۴۷۱۰ است (۳ 1200<۰/۴۳۱۰) که همان مقدار 3] در معادله (۳-۴) است. با توجه به روابط ارائه شده در متن می‌توان نوشت: ۰ ۱ ۲ ۴ /۱ 0ط۵ا ۲ متر بر روز س ‏ ج 6 ۴ ۴ م۸ ی ۲ , ۰ ما متر ۲ ل ج دا ۱.۶ ۱ ۵۸۰ -------- صفحهٔ بعد -------- با استفاده از مقادیر معین از جمله : فاصله زهکش‌ها (۱۰۰- نآ متر)» شعاع (۰/۰۵ <- ۲ متر) و عمق معادل (۰/۲ <- ل متر)» عمق واقعی لایه محدود کننده (,1) از رابطه زیر به‌دست می‌آید: ی دا دول ۰ 00 ۸ ۰ 020 ۸ ۹ 15 ۹+ 15 11 77۰ 0 7 متر ۳/۱۴۳۰/۰۵۲۰/۱۶* ۷۶70۳ 1۰ <م۰(] ۲ متر ۲/۳ 77 1۰ ۸1۰ ۹ 12 ۶ م7۱ مثال شماره ۲ مزرعه‌ای آزمایشی را درنظر بگیرید که توسط زهکش‌هایی به فاصله ۳۰ متر زهکشی شده است. عمق نصب زهکش‌ها ۱/۸ متر است و لایه محدود کننده در عمق ۴/۸ متری از سطح زمین قرار دارد. مقدار آب کاربردی در هر آبیاری» ۱۴۰ میلی‌متر است که از این میزان» ۴۰ میلی‌متر به درون خاک نفوذ یافته و فرض شده است که کل این میزان آب در روز اول به لایه آبدار وارد می‌شود. در طی روز اول» کاربرد آب آبیاری و در روزهای بعده عمق سطح ایستابی و میزان بده خروجی از زهکش‌هاء چندین بار در روز آندازه‌گیری شده است. جدول شماره ۲ خلاصه مشاهدات انجام شده را نشان می‌دهد. نتیجه اندازه گیری‌های به‌دست آمده را در شرایط جریان غیرماندگار زهکشی تجزیه و تحلیل کرده و نتایج به‌دست آمده را ارائه کنید. جدول ۲- میزان آب نفوذ یافته به خاک » بده خروجی از زهکش‌ها (0) و بار هیدرولیکی مربوطه (.) در حد وسط دو خط زهکس رک در ((17(17) ۳/۶ ۳/۴ ۴۳۴ ۵۸/۹ ۱ 9 (/(1/۹۵) او ۳:۵ ۲۶۵ ۳۴۰ ۴۳۰ ((17(17) 0۵۱ -------- صفحهٔ بعد -------- با توجه به شکل شماره ۲ ملاحظه می‌شود که چدن می‌شود و بنابراین نتیحه می‌گردد که : (۸ 0 -۱ (روز) ۳۷۰/۱۰۵۲ /۲حه همان گونه که قبلاً اشاره شدء پس از مدت زمان ۰ روابط 0-1 و 1-1 به صورت خط مستقیم در می‌آیند. مقدار م) وابسته به مقدار 2 است که مجهول می‌باشد. بنابراین لازم است که مشاهدات به صورت مکرر و دقیقء به طور مثال در دوره‌های بین روز دوم و ششم بعد از آبیاری نیز صورت گیرد. از آنجا که ۰/۲۴۲ ‎ <‏ نتیجه شده است می‌توان نوشت : ز ۴ 2 ۲ در ۲ با استفاده از شکل شماره ۲ نیز مقدار نسبت ی استخراج می‌گردد. لازم به یادآوری است که رابطه 1 زمانی به صورت خط مستقیم درمی‌آید که بخش اعظم آب از خاک زیر زهکش‌ها به 1 لوله‌های زهکش جریان می‌یابد. در این صورت» تغییرات موقعیت سطح ایستابی در ضخامت لایه آبدار اثر کمی خواهد داشت و معادلات جریان ماندگار می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد. رقم [ را از رابطه زیر می‌توان محاسبه نمود: ۱8( ۱8( ۸۰ ]( "۱ 7 8 به ازای ۰/۳ < 7اء ۳۰ <- بآ متر و ۳ < ,0 داریم : 0-۹ و در نتیجه ۰/۷۵ < 1۲ متر بر روز به‌دست می‌آید. - محاسبه تخلخل مور تخلخل مور (5) از روابط زیر به‌دست می‌آید: ای 0 و ‎٩-۸52 ۲ ۳ در رابطه اول, باید مقادیر ۰2 بآ و ۲۳۵ و در رابطه دوم ۰2 ‎٩‏ و ۲ معلوم باشند. اگر در معادله اول به جای مقادیر 2 ۳۵ و لآ مقادیر مربوطه جایگزین گردد.ء در این صورت ۰/۰۶۵- 5 حاصل می‌شود. در معادله دوم نیز با جایگزینی مقادیر مربوطهء تخلخل موثرمحاسبه می‌گردد (۰/۰۶۵- 5). 29 -------- صفحهٔ بعد -------- 4 ۱۰ ۱ ۱-] | ۹-۱۶/۶ [ از ۱ ۸ / / اه / 2 ۳ ۰ 1-۲ : ظ ۹ ۱ ۸7 ججم ار . ۳ 1 3 ۶ ید 3 [(ه بت ۹ ۷ ۲ ۸ ]1 ۵۰۰ ۶۰ ۳۰۰ ۷۳۲۰ ۱۰۰ ۰ ( میلی متر) ] شکل ۲- موقعیت سطح آب و بده مورد مشاهده که به بار هیدرولیکی (میلی‌متر) ۷۰ ۴۰ [ ما ۹۱۰ ۹ ۱۹۰۰ ۹ ۰ 0 ۷ ۳ 5۰ 2 ۳ هرهچ ۹ 1 ید ۱ ۲ 1 ۳۲۰۰ ۹ 1 با لا ۰ 2 زک ۳ ی کر ی ره ۹ 2 رس ۵۰ ۵ ۷ 5۰ ۰/۳ ۳۰ ۲۰ ۰/۹ ۱۰ ٩ ۱۰۱۱ ۱۲ ۱۳ ۱۶ ۵‏ ۸ ۷۷ ۹ ۵ ۳۶ ۲ ۱ ۰ (روز) ۲ اه -------- صفحهٔ بعد -------- چنانچه در مثالهای مذکور ملاحظه گردید. با استفاده از تغییرات بار هیدرولیکی نسبت به بده خروجی از زهکش‌ها می‌توان ضریب بازتاب (2)» هدایت هیدرولیک خاک (1» عمق لایه محدودکننده و تخلخل موْثر را محاسبه نمود که این مسئله, از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. زیرا در مطالعات صحرایی زهکشی عمقی که میزان هدایت هیدرولیک خاک و عمق لایه محدودکننده, از طریق اندازه‌گیری‌های نقطه‌ای, تعیین می‌گردد به دلیل تغییرات غیرقابل پیش‌بینی در خصوصیات خاک و استنباط‌های متفاوت کارشناسی, ارقام مذکور بعضاً با خطا همراه است. پس» می‌توان متناسب با تیپ مزارع آزمایشی انتخاب شده» نتایج حاصل از احداث مزارع آزمایشی را برای کل منطقه مطالعاتی قابل تعمیم دانست و پارامترهای طراحی را تدقیق نمود. 1۳ -------- صفحهٔ بعد -------- منابع و مراجع ۱ سیادت. حمید. ۱۳۵۰ . راهنمای آزمایشات زهکشی, نشریه شماره ۳۱۱ موْسسه خاکشناسی و حاصلخیزی خاک» وزارت شماره ۰۷۳۳ ۴۸ صفحه . تحقیقات خاک و آبء نشریه شماره ۸۷۳۸ ۴۸ صفحه. ۴ مهندسین مشاور پندام . گزارش مزرعه آزمایشی کشت و صنعت نیشکر . ۵- مهندسین مشاور مهاب‌قدس . ۱۳۷۲ . گزارش احداث مزرعه آزمایشی آبادان. ۶- مهندسین مشاور مهاب‌قدس. ۰.۱۳۷۳ گزارش احداث مزرعه آزمایشی شمال شرق اهواز. ۷ مهندسین مشاور مهاب‌قدس. ۱۳۸۰. گزارش احدات مزرعه آزمایشی زرینه‌رود. 06 که 07۵05 9۳1266 ناگ ۵۲ 6 ادا 11۷۵۵16 .1976 ما۵ ۷ - ۹۵۳۳۵ ۱۰ 200 ۷.60۰ ما8 1 - 55 :(۵(۲۵(.54)4)) ۲۷1۵۳ ناما ههام۸ داه ۷/۵00 ۳۱۵۳ صندایی) بط ۰ ۲0 ,۳۵06۳ 10۳۵106 200 110۵1100 ۳۸0 .1۹06 ۵۵۵ ۵ ۱9۸84۰ 1۳۵10۳۵۰ .3.10 200 ۳.3۰ معا , 3۵۲6 ,۲۸0 ۵ 5۵11011۷ 200 12۳۵0266 .1992 ناما - [۳ شش مه .۸ م5۲ هگ بح 11۵۹ - ۳۱ ۰[ ۷۵1۵ ب ۷/۵۳00 6د 10۵ 11۳۵110۵ حلا 5 کو 3۳۳۵۵۵۵0 :10 . 101۵ 1۱6 عطا آ۵ ۳ ۱1:06 4۰ - 7 [3۳۳:۵۰ ,۳۵۵1۵ 0۲6۰ ها ‎٩-۱5,‏ ۲۳۳۳۹۵۳۹ (0ع) ۷۱۵۵۵ ۷۷/۰۳۰ 0 ۷۷/۵110 0 10012۵1100 . 1990 . مقه 00 ,۴۵ 200 کا یک ۴۹۵ یگ ۳ ,۴۵۵۵۳6 ام ۴ - م۴۵ شآ ۵۵ 00۹1 رگ ۵۲ ۳۳۵۵۵۵5 :1۵ ۵۵6 ۵ ععداسهنانگ ۶۷ ۵3| دز دازمگ آداساز۸ عنزاد5 ۰ ۳۵1۲۵۰ 13۹11016 ۳۵۵۲ 1۳۵۵6 کد ۹۵0 هک قصه م۸ ۵ ما ناگ 1۵۳ مود 1۵ 0 0 ۵ ۷/۳۵0۳ آ ۷10۵1۵ ۷۷:۸ کع ۳۵۱ ۱992 موه 0 بش۸ هه 3.۳۰ امطلاع ۳ مطل و عطازنط0 1 1۳۵05 نز 10 ۷/1۵۵5 ۵۵ا۳۵ ملاع ایک 006 بااهماز ۷ امصوها رز ۲۵۳۵ 06لا ,16 8۳ ۳۲۵۹ ب(00) ۷۱۵1۵۵ ۷۷۳۰ ]11 عحا۵ ۷ با م۷۷۵0 ۳۵06 ۵ 1۳۵0 زا 5 6۰ - 5.65 :1 .1۵191۵ آزم5 50۳۵ ۵۳۵ 1۳۵1۵86 عع3 ان هانگ ۵ 1۵0 .1992 ۲۵5۳ ۱1۰ ۵00 .۸.۵ 1۵اها۱1 ب بش۸ ۷۷۵۳۵۵۵۶ ۰ ]1[ ۷۵۱۳۵ ب ۷/۵۲۵۵ 12۳206 1۸1۵10۵۱ ۲۳ 5 ۳۳۵۵۵۵۳0۹5 :1۵ ۳۵۷۵ من دز د6 م۳۵ ]7.7 :۳3۳ ۳۵191۵3 1۵06۰ 8-16۰ ۵۵و۳۳ , (0ع) ۷/1۵۵۵ [۵ 110۳۵110 1 25 50 ۳۳۵۵ :10 ملگ 1۵۵۵6 ۳:۲ هک مماا۱ عط 1 1987 1 ,۷/۵۵۵ ,]1 ,42 ۳۵۸۵۱۰ (.60) ۷۵۵ بل ۳۳۵۵۲۱6 1۳۵06 0۲ دم ۳۷۵ - باا 1۳ 13۵۵6 مها دعس ۰ - [260 : ۳۳ ۲1۵116۳1۵0 16 ب ۷۷/۵۵000126 (۸ه 8 9 ۱0- 1۱1 ۱2 ۱3- 14- -------- صفحهٔ بعد -------- 40 ]0۲ عصسه + 6 ]1 2 0۴ ۳2011۶ ع13127 ٩۶ 8‏ ادن ۰( 6 2/1228 3۵30۳۵5 ۷72۱۵7 1۳20 ٩۶5‏ 10 2 1600621 200 #تعلهما؟ ‎٩۲‏ 0606 [ 87187ع 07:۵ :۹۶۵1201707 ۰ ۲۳/۵۳1۵ 5 720711082 7110317/02 ۵۶ -------- صفحهٔ بعد -------- این نشریه تحت عنوان «ضوابش انتخاب و شراحی مزرعه آزمایشی زهکشی زیرزمینی» ابتدا به بیان ضرورت احداث مزارعم آزمایشی می‌پردازد. مشکلات تمیین پارامترهای شراحی در تعیین فواصل زهکش‌های زیرزمینی نشیر هدایت هیدرولیک خاک لایه محدودکننده در اندازه‌گیری‌های نقطه‌ای و تعمیم آنها به منامق موردنشر بر احداث و نصب زهکش‌های زیرزمینی» ابهامات موجود در تناسب پوشش امشراف لوله‌های زهکش, فرضیات موجود در نوم روابف به‌کار رفته در تعیین فواصل زهکش‌هاء از جمله مواردی هستند که در این بخش به آنها اشاره شده است. ندوه عملگرد زهکش‌ها در کنترل سطح ایستابی و آبشویی املاح از نیمرخ خاک تناسب پوشش مناسب امشراف لوله‌های زهکش, تمیین پارامترهای شراحی فواصل و نصب زهکش‌ها و ... به عنوان اهخداف احداث مهزارعم مصمذکور ذکر شده‌اند. ضوابش طراحی مزارعم مذکور شامل انتخاب مدلء وسعت» تعداد خشوط ابعاد قشمات تعداد واحدهای آزمایشی, تکرار محل‌های آزمایش» انتخاب فواصل نصب زهکش‌ها و چگونگی جمم‌آوری املاعات و نوع اندازه‌گیری‌های مورد نیاز نیز تشریح شده است. در پایان نحوه تجزیه و تعلیل نتایج متناسب با اهداف احداث مزارع مذگور ارانه شده است. معاونت امور اداری » مالی و منابع انسانی مرکز مدارک علمی ء موزه و انتشار ات ۱58۷: ۱ 09۱۳, 2 ۳