سازمان برنامه و بودجه کشور

⚠ این متن با نرم‌افزار از روی تصویر خوانده شده و ممکن است خطا داشته باشد؛ برای استناد، اصلِ سند را ببینید. جمهوری اسلامی ابران سازمان برنامه و بودجه کشور راهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سعلحی و زبرزمینی مایعله شماره ۷۱۲ معاونت فنی و توسعه آمور زیربنایی وزارت نیرو امور نظام فنی و اجرایی دفتر استانداردها و طرح‌های آب و آبفا 3۳[ کتک ۱۳۹۵ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- بات ,ی و 4 ناریا نیام و لوو ور ربیس سازمان شماره: ۶ نخشنامه به دستگاه‌های اجرایی. مهندسان مشاور و پیمانکاران تاریخ: ۱۳۹۱/۹/۵ موضوع: راهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی به استناد ماده (۲۳) قانون برنامه و بودجه و مواد (۶) و (۷) آیین‌نامه استانداردهای اجرایی طرح‌های عمرانی- مصوب سال ۱۳۵۲ و در چارچوب نظام فنی و اجرابی کشور (موضوع تصویب‌نامه شماره ۹ ۳۳۴۹۷ه مورخ ۱۳۸۵/۴/۲۰ هیأت محترم وزیران)» به پیوست ضابطه شماره ۷۱۲ امور نظام فنی و اجرایی, با عنوان «راهنمای مدیریت ریبسک سوانج آلودگی در منابع آب‌های سعطلحی و زیرزمینی» از نوع گروه سوم ابلاغ می‌شود. رعایت مفاد این ضابطه در صورت نداشتن ضوابط بهتر. از تاریخ ۱۳۹۶/۰۱/۰۱ الزامی است. امور نظام فنی و اجرایی ابن سازمان دریبافت کننده نظرات و پیشنهادهای اصلاحی در مورد مفاد این ضابطه بوده و اصلاحات لازم را اعلام خواهد کرد. لس :۱۳۱۰۸۴۹ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- خواننده گرامی: امور نظام فنی و اجرایی سازمان برنامه و بودجه کشور. با استفاده از نظر کارشناسان برجسته مبادرت به تهیه این ضابطه نموده و آن را برای استفاده به جامعه مهندسی کشور عرضه نموده است. با وجود تلاش فراوان. این انر مصون از از این‌رو از شما خواننده گرامی صمیمانه تقاضا دارد در صورت مشاهده هرگونه ایراد و اشکال فنی مرانب را به صورت زیر ۱- شماره بند و صفحه موضوع مورد نظر را مشخص کنید. ۳- ایراد مورد نظر را به صورت خلاصه بیان دارید. ۳- در صورت امکان متن اصلاح شده را برای جایگزینی ارسال نمایید. ۴- نشانی خود را برای تماس احتمالی ذکر فرمایید. کارشناسان این آمور نظرهای دریافتی را به دقت مطالعه نموده و اقدام مقتضی را معمول خواهند داشت. پیشاپیش از همکاری و دقت نظر جنابعالی قدردانی می‌شود. نشانی برای مکانبه: تهران, میدان بهارستان, خیابان صفی علی‌شاه - مرکز تلفن ۳۳۲۷۱ سازمان برنامه و بودجه کشورء آمور نظام فنی و اجرایی واه انم اد 7 ۳: 2 -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- باسمه تعالی سوانح آلودگی در منابع آب سطحی و زیرزمینی از جمله مخاطراتی هستند که در حال حاضر و به دلیل گسترش فعالیت‌های انسانی به کرات در بسیاری از مناطق جهان رخ می‌دهند. به‌طوری که سالانه صدمات و خسارات اقتصادی و زیست‌محیطی گسترده‌ای را به وجود می‌آورند. سرزمین ایران نیز از این قاعده مستثنی نبوده و در سال‌های اخیر شاهد به جهت ماهیت فرابخشی و گستردگی حوادث و هم‌چنین تعدد دستگاه‌ها و سازمان‌های درگیر در مهار آن‌ها از دیرباز یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های مسوولین دستگاه‌های اجرایی ذی‌ربط بوده است. افزایش جمعیت. تسریع روند شهرنشینی, توسعه فعالیت‌های کشاورزی صنعتی و استفاده غیراصولی از سم وکودهای شیمیایی و سرریز آن‌ها به منابع سطحی و زیرزمینی و آلوده‌سازی محیط زیست. صنعتی شدن و استفاده از انواع مواد شیمیایی و آلی در فرایند تولید محصولات صنعتی و تخلیه فاضلاب‌های صنعتی در محیط. بیش از پیش باعث آلودگی منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی گردیده و لزوم تدوین راهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی را اجتناب‌ناپذیر نموده است. با توجه به اهمیت مبحث فوق, امور آب وزارت نیرو در قالب طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشورء تهیه «راهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی» را با هماهنگی امور نظام فنی و اجرایی سازمان برنامه و بودجه کشور در دستور کار قرار داد و پس از تهیه. آن را برای تایید و ابلاغ به عوامل ذینفع نظام فنی و اجرایی کشور به این معاونت ارسال نمود که پس از بررسی» براساس ماده ۲۳ قانون برنامه و بودجه. آیین‌نامه استانداردهای اجرایی مصوب هیات محترم وزیران و طبق نظام فنی اجرایی کشور (مصوب شماره ۴۲۳۳۹/ت ۳۳۴۹۷ ه- مورخ ۱۳۸۵/۴/۲۰ هیات محترم وزیران) تصویب و ابلاغ گردید. علیرغم تلاش, دقت و وقت زیادی که برای تهیه این مجموعه صرف گردید. این مجموعه مصون از وجود اشکال و ابهام در مطالب آن نیست. لذا در راستای تکمیل و پربار شدن این ضابطه از کارشناسان محترم درخواست می‌شود موارد اصلاحی را به آمور نظام فنی و اجرایی سازمان برنامه و بودجه کشور ارسال کنند. کارشناسان سازمان پیشنهادهای دریافت شده را بررسی کرده و در صورت نیاز به اصلاح در متن ضابطه, با همفکری نمایندگان جامعه فنی کشور و کارشناسان مجرب این حوزه. نسبت به تهیه متن اصلاحی, اقدام و از طریق پایگاه اطلاع رسانی نظام فنی و اجرایی کشور برای بهره‌برداری عمومء اعلام خواهند کرد. به همین منظور و برای تسهیل در پیدا کردن آخرین ضوابط ابلاغی معتبرء در بالای صفحات. تاریخ تدوین مطالب آن صفحه درج شده‌است که در صورت هرگونه تغییر در مطالب هر یک از صفحات. تاریخ آن نیز اصلاح خواهد شد. از اینرو همواره مطالب صفحات دارای تاریخ جدیدتر معتبر خواهد بود. بدین وسیله معاونت فنی و توسعه آمور زیربنایی از تلاش‌ها و جدیت رییس امور نظام فنی و اجرایی کشور جناب آقای مهندس غلامحسین حمزه مصطفوی و کارشناسان محترم آمور نظام فنی و اجرایی و نماینده مجری محترم طرح تهیه -------- صفحهٔ بعد -------- نهایی نمودن این ضابطه. تشکر و قدردانی می‌نماید. معاون فنی و توسعه آمور زیربنایی -------- صفحهٔ بعد -------- تهیه و کنترل «راهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیبرزمینی» اضابطه شماره ۷۱۲] مجری: مرکز پژوهشی راهبردی آب آزما مشاور پروژه: فوْاد وجدانی مرکز پژوهشی راهبردی آب آزما دکترای برنامه‌ریزی اعضای گروه تمه کننده: حجت‌اله اسکندری مرکز پژوهشی راهبردی آب آزما فوق‌لیسانس جغرافیای طبیعی بهروز اعتباری مرکز پژوهشی راهبردی آب آزما فوق‌لیسانس هیدروژئولوژی فرزام پوراصغر سنگچین ‏ کارشناس آزاد دکترای مدیریت برنامه‌ریزی و آموزش زهرا جهانفرنیا مرکز پژوهشی راهبردی آب آزما فوق‌لیسانس شیمی بهاره حاتم آبادی مرکز پژوهشی راهبردی آب آزما فوق‌لیسانس مدیریت محیط زیست افسانه خیری مرکز پژوهشی راهبردی آب آزما فوق‌لیسانس جغرافیای طبیعی عبدالرحیم صلوی تبار ‏ مرکز پژوهشی راهبردی آب آزما دکترای هیدرولوژی و منابع آب خدیجه مشکین مرکز پژوهشی راهبردی آب آزما فوق‌لیسانس جغرافیای طبیعی سعید ملماسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال ‏ دکترای علوم محیط‌زیست غلامرضا میرکی مرکز پژوهشی راهبردی آب آزما دکترای مدیریت ایمنی محیط زیست فوّاد وجدانی مرکز پژوهشی راهبردی آب آزما دکترای برنامه‌ریزی اعضای گروه نظارت: فریدون آرمان فر شرکت آب منطقه ای آذربایجان شرقی ‏ فوق‌لیسانس محیط زیست عالیه ثابت‌رفتار دانشگاه آزاد اسلامی دکترای علوم محیطزیست الهام رسولپور شبستری ‏ طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی فوق‌لیسانس مدیریت. برنامه‌ریزی و آموزش صنعت آب کشور - وزارت نیرو محیط زیست اعضای گروه تایید کننده (کمیته تخصصی محیط زبست طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشور): کامران اسماعیلی شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور ‏ فوق‌لیسانس مهندسی عمران - محیط زیست بهروز دهزاد دانشگاه شهید بهشتی دکترای اکولوژی آب‌های داخلی محمد علی حامدی شرکت مهندسین مشاور رویان دکترای برنامه‌ریزی توسعه منطقه‌ای جواد حسن‌نژاد شرکت مدیریت منابع آب ایران فوق‌لیسانس مدیریت محیط زیست -------- صفحهٔ بعد -------- الهام رسولپور شبستری ‏ طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی فوق‌لیسانس مدیریت. برنامه‌ریزی و صنعت آب کشور - وزارت نیرو آموزش محیط‌زیست نادیا روستایی سازمان حفاظت محیط زیست فوق‌لیسانس مهندسی شیمی محمد محمدی دانشگاه جامع علمی کاربردی دکترای علوم محیط زیست سیدحسین هاشمی دانشگاه شهید بهشتی دکترای مهندسی محیط زیست سیدرضا یعقوبی شرکت اندیشه زلال فوق‌لیسانس محیط زیست اعضای گروه هدایت و راهبری سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور: علیرضا توتونچی معاون امور نظام فنی و اجرایی فرزانه آقارمضانعلی رییس گروه آامور نظام فنی و اجرایی سیّد وحیدالدین رضوانی ‏ کارشناس آبیاری و زهکشی, امور نظام فنی و اجرایی -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست مطالب مقدمه ۱ فصل اول - تعاریف و مفاهیم ۵ ۱-۱- واژگان کلیدی ۷ فصل دوم - شناسایی و طبقه‌بندی انواع آلودگی‌های محتمل در منابع آب (به عنوان منابع تولید ریسک) ‏ ۱۳ ۱-۲- حوادث و سوانح طبیعی ۱۵ ۱-۱-۲- زلزله ۱۵ ۲-۱-۲- سیل ۱۸ ۳-۲- حوادث و سوانج انسان ساخت ۱۹ ۱-۲-۲- حوادث حمل و نقل مواد ۱۹ ۲-۲-۲ خرابی تاسیسات یا تجهیزات ۱۹ ۳-۲-۲- دفن و انتشار مواد زاید خطرناک ۳۰ فصل سوم- شناسایی و طبقه‌بندی انواع آلاینده‌های ناشی از حوادث ۳۳ ۱- ۳- کلیات ۳۵ ۲-۳- شناسایی انواع آلاینده‌های منابع آب ۳۵ ۱-۲-۳ آلاینده‌های معدنی (غیر فلزی) فلزی و ترکیبات آلی فلزی خطرناک ۳۵ ۲-۲-۳ آلاینده‌های آلی ۳۷ ۳-۲-۳ آلاینده‌های فیزیکی ۳۸ ۴-۲-۳- آلاینده‌های بیولوژیک ۸ ۵-۲-۳ آلاینده‌های رادیواکتیو ۳۸ ۳-۳- طبقه‌بندی آلاینده‌ها براساس رفتار آن‌ها در منابع آب و اثرات حاصله ۳۸ ۴-۳- طبقه‌بندی براساس نوع آلودگیء ویژگی‌های شیمیایی و رفتار آن‌ها در منابع آب ۳۹ ۵-۳- بررسی ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی آلاینده‌های منابع آب و رفتار آن‌ها در منابع آب ۳۹ ۶-۳- راه‌های احتمالی ورود آلودگی به منابع آب ۳۳ ۱-۶-۳- فرایند انتقال آلودگی در آب‌های سطحی ۳۳ ۲-۶-۳ فرایند انتقال آلودگی درآب‌های زیرزمینی ۳۳ فصل چهارم - شناسایی آسیب پذیری منابع آب و طبقه‌بندی آن‌ها از نظر حساسیت نسبت به حوادث بروز آلودگی ۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست مطالب عنوان ۱- ۴- کلیات ۲-۴- حریم منابع آب ۱-۳-۴ حریم آب‌های سطحی ۲-۳-۴ منابع آب‌شرب ۳۴ تالاب‌ها و رودخانه‌های حفاظت شده ۴-۲-۴ سایر منابع آب سطحی ۵-۲-۴- حریم منابع آب زیرزمینی ۳-۴- خصوصیات ذاتی منابع آب ۲-۳-۴- خصوصیات (آلودگی) شیمیایی آب ۳-۳-۴- کیفیت آب آشامیدنی ۴-۳-۴- کیفیت آب از نظر کشاورزی ۵-۳-۴- کیفیت آب از نظرصنعتی ۴-۴ نوع مصارف منبع آبی فصل پنجم - روش‌های ارزیابی ریسک آلودگی‌های منابع آب ۱- ۵- کلیات ۲-۵- محاسبه ریسک منابع آب سطحی با استفاده از روش‌های تصمیم‌گیری چند معیاره ۳-۵- محاسبه آسیب‌پذیری با روش‌های محاسبه ریسک آلودگی منابع آب سطحی ۴-۵- محاسبه ریسک آ لودگی منابع آب زیرزمینی ۱- ۶- برنامه‌ریزی و روش‌های کاهش پتانسیل بروز حوادث آلودگی منابع آب ۱-۱-۶- اصول و مبانی برنامه‌ریزی مدیریت ریسک ۲-۶- ساختار پیشنهادی ۳-۶- مدیریت سوانح آب ۴۱ ۴۳۲ ۴۳۲ ۴۳ ۴۳ ۴۳ ۴۴ ۴۷ ۴۸ ۴۹ ۴۹ ۵۰ ۵۱ 1۲ ۳ ۵۴ ۵۵ ۵۷ ۶۱ ۶۴ ۶۸ ۷۷ ۷۹ ۷۹ ۹۴ ۹۶ ۹۸ -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان پیوست ۱ - سوابق مدیریت ریسک سوانح آلودگی منابع آب سطحی و زبرزمینی پیوست ۲ - بررسی قوانین و مقررات مرتبط با مدیبریت ریسک سوانح و حوادت آلودگی منابع آب کشور منابع و مراجع فهرست شکل‌ها و نمودارها عنوان شکل ۱-۴- عوامل و پارامترهای موثر در آلودگی منابع آب شکل ۱-۵- فرایند ارزیابی ریسک زیست محیطی منابع آب شکل ۲-۵- ساختار سلسله مراتبی شکل ۳-۵- گام‌های اصلی جهت محاسبه ریسک آلودگی منابع آب زیرزمینی شکل ۱-۶- چارچوب برنامه‌ریزی مدیریت ریسک شکل ۲-۶- چارچوب و فرایند زمانی و عملیاتی مدیریت ریسک منابع آب در مراحل مختلف شکل ۳-۶- عناصر مربوط به برنامه پایش و اندازه‌گیری منابع آب شکل ۴-۶- فرایند ممیزی شکل ۵-۶- چرخه مدیریت ریسک و بحران شکل ۶-۶- بخش‌های مختلف مدیریت بحران شکل ۷-۶- پیکربندی سیستم مدیریت بحران‌های طبیعی و انسانی شکل ۸-۶- شناسایی و انتخاب منابع آب آشامیدنی در شرایط اضطراری شکل ۹-۶- نقش مشارکت‌های مردمی در توسعه و بازسازی پس از بحران نمودار پ.۱-۱- فراوانی وقوع سوانح و حوادث آلودگی منابع آب نمودار پ.۲-۱- درصد آلودگی آب در شرب. صنعت و کشاورزی ۱۰۶ ۱۹۹ ۱۷ ۱۳۵ ۱۱ ۳۲ ۵۷ ۶۳ ۶۸ ۸ ۸۴ ۹۱ ۹۲ ۹۷ ۹۸ ۱۹۰۲ ۱۹۵ ۱۹۷ ۱۱۳ ۱۱۳ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست جدول‌ها عنوان جدول ۱-۲- فهرست انواع سوانح آلودگی منابع آب جدول ۱-۳- طبقه‌بندی آلاینده‌ها براساس نوع آلودگی, ویژگی‌های شیمیایی و رفتار آن‌ها در منابع آب جدول ۱-۴- حدود مطلوب و مجاز ویژگی‌های فیزیکی آب آشامیدنی جدول ۲-۴- حداکثر مقادیر مجاز مواد شیمیایی معدنی جدول ۳-۴- هدایت الکتریکی آب جدول ۴-۴- نسبت جذب سدیم آب جدول ۵-۴- کیفیت آب از نظر مصارف صنعتی جدول ۱-۵- طبقات منابع عمده آلودگی منابع آب جدول ۳-۵ امتیازات آلودگی‌های منابع آب برحسب شدت جدول ۳-۵- طبقه‌بندی اثرات حاصله از حوادث بر منابع آبی جدول ۴-۵- مقادیر ترجیحات برای مقایسه زوجی جدول ۵-۵- جداول امتیازدهی در روش ۷/۸571 جدول ۶-۵- مقایسه ویژگی‌های اصلی روش‌های 11905 و1 ۷۷۳1۸۹7 در ارزیابی ریسک آلودگی منابع آر جدول ۷-۵- وزن‌های نسبت داده شده به پارامترهای هفت‌گانه 1713۸57716 جدول ۸-۵- تغذیه خالص (سانتی‌متر در سال) جدول ۹-۵- عمق آب زیرزمینی (متر) جدول ۱۰-۵- محیط آب‌خوان 11۵۵1۵ ۸0۲6۲ جدول ۱۱-۵- محیط خاک 11۵۵1۵ |5۵ جدول ۱۲-۵- ۵1۵ 2016 ۷۵۵4076 106 01 110201 اثر منطقه غیراشباع جدول ۱۳-۵- هدایت هیدرولیکی جدول ۱۴-۵- درصد شیب جدول ۱۵-۵- مثالی از محاسبه شاخص آسیب‌پذیری جدول ۱-۶- منشاء ریسک و نوع تاثیر بر منابع آب جدول ۲-۶- وظایف و نوع اقدامات برای کاهش ریسک منابع آب جدول پ.۱-۱- خلاصه برخی حوادث مربوط به کشورهای مختلف جهان جدول پ.۲-۱- میزان آلودگی در هر بخش مصرف بر حسب درصد د ۵ ۳۹ ۴۸ ۴۹ ۵۱ ۵۱ 1۲ ۵۹ ۶۰ ۶۰ ۲ ۶۶ ۷ ۷۲ ۷۳ ۷۳ ۷۳ ۷۴ ۷۴ ۷۴ ۵ ۵ ۸۶ ۹۵ ۱۱ ۱۱۴ -------- صفحهٔ بعد -------- مقدمه ۶ ز مقدمه ایران کشوری است که در ناحیه خشک و نیمه‌خشک کره زمین واقع شده و میزان نزولات آسمانی آن تقریبا یک سوم متوسط جهانی است. لذا حفاظت و مدیریت این نزولات جوی برای کشورکم آبی چون ایران بسیار با اهمیت می‌باشد و بایستی در راس وظایف سازمان‌های مسئول و متولی امورآب کشور قرار گیرد. از سوی دیگر میزان منابع آب تجدید شونده کشور سالیانه حدود یک میلیارد و سیصد میلیون مترمکعب است. وقتی این مقدار برجمعیت کل کشور تقسیم شود.ء سهم سرانه آب هر ایرانی به‌دست می‌آید. حال هرچه مخرج کسر (جمعیت) بزرگ‌تر شودء سرانه آاب در دسترس کم‌تر می‌شود و این دقیقا همان چیزی است که طی ۵۰ سال اخیر روی داده, یعنی با افزایش جمعیت. سهم سرانه ایرانیان کاهش یافته است. افزایش جمعیت و لزوم تامین غذای آن‌هاء تسریع روند وکودهای شیمیایی و سرریز آن‌ها به منابع سطحی و زیرزمینی و آلوده‌سازی محیط‌زیست. صنعتی شدن و استفاده از انواع مواد شیمیایی و آلی در فرایند تولید محصولات صنعتی وعدم التزام واقعی صنایع به تصفیه فاضلاب‌های صنعتی و تخلیه آن‌ها در محیط. بیش از پیش باعث آلودگی منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی گردیده و لزوم تدوین راهنمایی مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی را اجتناب‌ناپذیر نموده است. به‌طورکلی مدیریت ریسک در مقابل مدیریت بحران و درجایی که روش پیشگیرانه قبل از وقوع سانحه و یا خطر لازم است به کاربرده می‌شود تا اثرات آن خطر کاهش یافته و تصمیمات لازم جهت کاهش خرابی‌ها و ترمیم خسارات در طول دوره وقوع سانحه و یا خطر (مانند سوانح آلودگی) به‌صورت هماهنگ و موثر اتخاذ گردد. ارزیابی ریسک می‌تواند ارائه دهنده مواردی نظیر: یک مبنای کیفی برای مقایسه و اولویت‌بندی ریسک‌هاء یک روش سیستماتیک برای ارتقای درک ریسک‌ها و در نهایت ابزاری برای موثق نمودن و ارزیابی‌ها (با ارائه احتمالات ممکن در مورد اثرات مخاطره‌آمیز) باشد. در حوزه‌های محیط‌زیست. مدیریت ریسک شامل کلیه‌ی فعالیت‌هایی است که برای پیشگیری وکاهش اثرات سوانح نامطلوب, در جهت حذف و یا به حداقل رساندن ضایعات جانی و مالی استفاده کنندگان از منابع طبیعی و زیست‌محیطی به طورعام و منابع آب به طور خاص انجام می‌شود. با استفاده از مدیریت ریسک. دوراندیشی برای حفاظت از منابع آب افزایش پیدا می‌کند و به برنامه‌ریزان امکان آن را می‌دهد تا علاج رویدادهای خطرناک آینده را از قبل پیش‌بینی نموده و ساز و کارهای لازم را درهنگام وقوع حوادت به مورد اجرا گذارند. سازماندهی و برنامه‌ریزی همه جانبه در کل سیستم مدیریت ریسک. جهت هماهنگی اهداف باکلیه خطمشی‌ها و استراتژی‌ها بسیار حایز اهمیت است. در پیاده‌سازی مدیریت ریسک لازم است تا میزان خطرات. محاسبه ریسک آن‌ها و ارائه راهکارهایی برای کنترل و کاهش آن‌ها مشخص شده و با راهکارها و قوانین و مقررات مربوط به محیطزیست و ایمنی انطباق داده شوند. -------- صفحهٔ بعد -------- ۲ ۶ راهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی سوانح آلودگی در منابع آب سطحی و زیرزمینی از جمله مخاطراتی هستند که درحال حاضر و به دلیل گسترش فعالیت‌های آنسانی به کرات دربسیاری از مناطق جهان رخ می‌دهند. به‌طوری که سالانه صدمات و خسارات اقتصادی و زیست‌محیطی گسترده‌ای را به وجود می‌آورند. سرزمین ایران نیز از این قاعده مستثنی نبوده و درسال‌های اخیر شاهد بروز چنین رخدادهایی دراقصی نقاط کشور بوده است. به همین دلیل نیز نحوه آمادگی. مقابله با حوادث و مدیریت آن‌ها به جهت ماهیت فرابخشی و گستردگی حوادث و هم‌چنین تعدد دستگاه‌ها و سازمان‌های درگیر در مهار آن‌ها از دیرباز یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های مسوولین دستگاه‌های اجرایی ذی‌ربط بوده است. زلزله‌هاء سیل‌های مخرب و انتشار تصادفی موادء ضایعات و پسماندهای خطرناک در آب‌های سطحی و زیرزمینی در سال‌های اخیر و چالش‌ها و مشکلاتی که در اداره امور مربوط به امداد و نجات. احیا و بازسازی, تامین منابع‌مالی و انسانی درکشور به چشم می‌خورد. ضرورت تهیه و تدوین راهنمای مشخص برای رویارویی با این‌گونه حوادث به طور عام و مشکلات ناشی از آلودگی منابع آبی کشور در نتیجه انتشار تصادفی و عمدی آلاینده‌ها را به‌طور اخص دوچندان نموده و ضرورت وجود ساختاری منسجم و کارآمد و راهنمای مشخص برای ارزیابی و مدیریت ریسک این‌گونه رخدادها خصوصا آلودگی منابع آب را اجتناب‌ناپذیر می‌سازد. توسعه روزافزون و کاربرد مدیریت ریسک درحوزه‌های مختلف. خصوصا در محیط‌زیست سبب شده است که در کشورهای توسعه‌یافته ریسک به عنوان یک مولفه عمومی تعریف شده و حدود. کنترل‌ها.ء قوانین. مقررات و دستورالعمل‌هایی برای آن تعیین گردد. شناسایی خطرات و مدیریت هرگونه حادثه و خطر احتمالی در فرآیند جامع و منظم مدیریت ریسک. به هماهنگی تمامی زیرمجموعه‌های موجود در آن حوزه بستگی دارد. - هدف هدف از تهیه این راهنما شامل تعیین مراحل مختلف مورد نیاز جهت تهیه برنامه مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب و چگونگی انجام این مطالعات. اعم از تهیه طرح و برنامه و فهرست فعالیت‌های اجرایی مورد نیاز برای ریسک فوق‌الذ کر برای کلیه مشاوران» مدیران و کارشناسان مرتبط با منابع آب و محیطزیست می‌باشد. در این راستا موارد زیر بایستی مورد امعان نظر قرارگیرند: * معیارهای آرزیابی مدیریت ریسک سوانح آلودگی درمنابع آب سطحی و زیرزمینی * ارائه برنامه مدیریت ریسک زیست‌محیطی در منابع آب سطحی و زیرزمینی -------- صفحهٔ بعد -------- مقدمه ۶ ۳ -دامنه کاربرد مخاطبین اصلی این راهنما کارشناسان. مسوولان. دست‌اندرکاران و مدیران آب و محیطزیست کشور اعم از کارشناسان وزارت نیروه شرکت‌های آب منطقه‌ای و شرکت‌های آب و فاضلاب استانی و شهری, سازمان محیط‌زیست و استانداری‌های کل کشور و کلیه واحدهایی که فعالیت آنها پیامد زیست‌محیطی و یا ریسک‌های ایمنی و بهداشتی به همراه دارد. هستندکه این راهنما در محدوده‌ی شرح خدمات خود می‌تواند آنان را در مدیریت ریسک سوانح آلودگی منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی درحوزه‌ی فعالیتشان کمک نماید. -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- تعاریف و مفاهیم -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - تعاریف و مفاهیم ۶ ۷ ۱-۱- واژگان کلیدی - خطر" منجر به سانحه یا حادثه شود و یا به عبارت دیگر خطر یک قابلیت بیولوژیکی, شیمیایی, رادیولوژیکی و یا فیزیکی است که می‌تواند سلامتی انسان‌ها را به مخاطره اندازد. هدف از شناسایی خطرها فراهم ساختن موقعیتی به منظور آرزیابی. کاهش و در بهترین حالت حذف آن‌ها است [۱۸]. روش‌های مدیریت خطر شامل مدیریت بحران" و مدیریت ریسک است که مدیریت ریسک با مدیریت بحران هم از لحاظ زمان انجام و هم به لحاظ محتوی متفاوت است. تاثیرات آن کاهش یافته و تصمیمات لازم جهت کاهش خرابی‌ها و ترمیم خسارات به‌صورت هماهنگ و موثر اتخاذ گردد آمادگی, شیوه تقلیل اثرات. سامانه‌های پیش‌بینی و پیش آگاهی می‌توان اشاره کرد. [۷] - ریسک" اصطلاح ریسک به معنای احتمالات رخدادهای خاصی است که می‌تواند به واقعیت تبدیل شود. به عبارت دیگر مشخص. مشتمل بر شدت آن صدمه و یا نتایج آن. می‌باشد. [۱۸] است. به عبارت دیگرء ریسک در منابع آب به معنای وقوع رخدادهایی با اثرات نامطلوب است. در حوزه‌های مرتبط با محیط زیست. ریسک به عنوان نسبت و احتمال یک رخداد به احتمال بروز نشت ضایعات خطرناک در منابع آب. صدمات وارده به تاسیسات و بروز سوانح طبیعی و موارد مشابه اطلاق می‌شود. [۵] |- 40 2- 015 7 3- 5 7 4- -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ ۶ راهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی - مدیریت ریسک مدیریت ریسک فرایندی است که سطح تحمل یک خطر مشخص را شناسایی می‌کند و این اطلاعات را در جهت تصمیم‌گیری برای اقدامات مربوط به کاهش اثرات مخاطرات و مقابله با آن‌ها به‌کار می‌برد. این فرایند با توجه به منابع و هزینه‌های کاهش مخاطرات انجام می‌گیرد. [۶] - مدیریت ریسک آلودگی منابع آب هدف از مدیریت ریسک منابع آبیء مدیریت و کنترل آلودگی‌ها در منابع تامین کننده آب است که به عنوان تهدید جدی برای تخریب و استهلاک تاسیسات. تخریب یا نابودی اکوسیستم و سلامت انسان محسوب می‌شوند. از عوامل غیرمترقبه آلودگی منابع آب عوامل طبیعی شامل زلزله. سیل, رانش زمین و ... و عوامل انسان ساخت شامل بروز حوادث ناشی از حمل و نقل مواد خطرناک. خرابی و فرسودگی تاسیسات و دفن, انتشار مواد زاید خطرناک و ... می‌باشند که می‌توانند در هر زمان به وقوع بپیوندند و احتمال خطر آلودگی منابع آبی را افزایش دهند. با این حال, آمادگی و اقدامات پیشگیرانه درحد کافی, می‌تواند شدت تاثیر یک فاجعه را کاهش دهد. در منابع آب آشامیدنی, ارزیابی و مدیریت ریسک. از اجزای سازنده و اساسی اطمینان به سلامت عمومی مصرف کنندگان می‌باشد. در این میان موثرترین ابزار تضمین سلامت منابع آب آشامیدنی, همواره از طریق به‌کارگیری ارزیابی جامع ریسک و روند سازمان بهداشت جهانی, این رویکردها برنامه‌های سلامت آب (۷/509)! نامیده می‌شوند که هدف از این برنامه در منابع آبی» پیشگیری از آلودگی آن می‌باشد. رویکرد آنالیز خطر و نقطه کنترل بحرانی (]1۸66])" نیز به عنوان مدلی برای ارزیابی و مدیریت ریسک سیستم منابع آبی به‌کار گرفته می‌شود که این روش سیستماتیک جهت شناسایی و پایش مخاطراتی که قادر به بر جای گذاشتن تاثیرات زیان‌آور هستند. به‌وجود آمده است. برنامه ایمنی آب ارائه شده توسط سازمان بهداشت جهانی با برنامه 11۸27 هم‌خوانی نزدیک داشته و اجرای آن براساس این سیستم نیز کاملا قابل اجرای می‌باشد. درشکل ۲ فرایند مدیریت ریسک نشان داده شده است. - ارزیابی ریسک" ارزیابی ریسک عبارتست از فرایند شناسایی خطر بالقوه تا کمی کردن احتمال بروز ریسک که شامل شناسایی خطر, تجزیه و تحلیل ریسک (شناسایی عوامل و عواقب هر خطرء ارزیابی خسارت و تعیین سطوح ریسک) و کنترل ریسک می‌باشد. [۵] 5 ۷اع] 52۵ ۷/۵16۲ -۱ ۹1 01۲۵۱ [ 0111۵ دزکراهم۸ 137270 -2 01 6و1 -3 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - تعاریف و مفاهیم ۹/۶ ۹ ۱.۰ بخران بحران حوادثی است که در اثر رخدادهای طبیعی و عملکردهای طبیعی و انسانی به طور ناگهانی به‌وجود می‌آید و مشقت و سختی را به یک مجموعه سازمانی و یا جامعه انسانی تحمیل می‌کند و برطرف کردن آن نیاز به اقدامات اضطراری و فوق‌العاده دارد. [۶] - مدیریت بحران " مدیریت بحرآان فرایند عملکرد و برنامه‌ریزی مقامات دولتی و دستگاه‌های اجرایی دولتی و عمومی است که با مشاهده و تجزیه و تحلیل بحران‌ها به صورت یکپارچه و جامع و هماهنگ. با استفاده از ابزارهای موجود تلاش می‌کند از بحران‌ها پیشگیری نماید یا در صورت بروز آن‌ها در جهت کاهش آثارء آمادگی لازم» امدادرسانی سریع و بهبود اوضاع تا سطح ۳ - سانحه محیط زیست را تحت تأثیر قرار می‌دهند 9 باعث خسارات جانی. مالی و زد دست محیطبٍ می‌شوند. سوانح انسان ساخت؟* به انسانی داشته و در اثر غفلت و سهل‌انگاری, خطاهای انسانی و یا خرابی یک سیستم ایجاد می‌شود. [۵۹] - پایش. کنترل و بازنگری ریسک آخرین مرحله از فرایند مدیریت ریسک که در مرحله اجرایی کاربرد دارد. پایش و کنترل ریسک است. در این مرحله از فرایند مدیریت ریسک. با توجه به اطلاعات و داده‌های گردآوری شده در مراحل پیشین. اقدامات زیر صورت می‌گیرد: [۱۶] * فرایند شناسایی, تحلیل و برنامه‌ریزی برای ریسک‌های جدید ۰ پیگیری ریسک‌های خاص * نظارت بر شرایط و وضعیت کلی پروژه به‌منظور به کارگیری منابع احتیاطی * نظارت بر سایر ریسک‌های غیر مهم * بازنگری نحوه اجرای فرایند نظارت. کنترل و بازنگری * ارزیابی میزان موفقیت پاسخ‌های برنامه‌ریزی شده ۳(5[5) -| 1 ۳5 -2 7 س-3 7 آاوساه۳ -4 7 ۱/1006 - ۵ -5 -------- صفحهٔ بعد -------- ۰ ۶ راهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی - تجزیه و تحلیل ریسک آلودگی منابع آب آنالیز ریسک. بخش اصلی در مدیریت ریسک است که هدف از آن به‌دست آوردن اطلاعات و دانش درباره ریسک می‌باشد. این اطلاعات به هنگام ارزشیابی ریسک و در انتها در کاهش ریسک مورد نظر به‌کار گرفته می‌شود. تجزیه و تحلیل ریسک به صورت کمی و کیفی صورت می‌گیرد. گام اول تعیین محدوده بوده که شامل تشکیل کارگروه مدیریت ریسک منابع آبی و شرح سیستم منابع آبی می‌باشد. در این فرایند. بعد از شرح سیستم وشرایط باید خطرات. منابع خطرات. حوادث خطرناک شناسایی شوند و در مرحله محیطی) که منابع آبی را تحت تاثیر قرار می‌دهند. صورت می‌گیرد. طبق رهنمود سازمان بهداشت جهانی (۲۰۰۴) مدیریت ریسک موئثر نیاز به شناسایی خطرات. منابع آن‌ها و احتمال حوادث خطرناک دارد. طبق تعریف این سازمان, خطرء ناشی از عوامل بیولوژیکی, شیمیایی, فیزیکی و رادیولوژیکی است که احتمال ایجاد صدمات دارد و یک حادنه خطرناک رویداد و یا موقعیتی است که می تواند باعث ایجاد یک خطر گردد. خطر یک منبع بالقوه برای ایجاد حوادث خطرناک است. در شناسایی خطرات. تناوب خطرء دوره خطرء شدت خطر و افراد در معرض خطر باید مورد توجه قرار گیرند. خطرات را می‌توان با توجه به منبع آن‌هاء به دو دسته زیر تقسیم کرد: ۱- خطرات ناشی از بلایای طبیعی ۲- خطرات ناشی از فعالیت‌های انسانی بعد از شناسایی خطرات. حوادث و منابع آن در این مرحله باید تدوین شوند و ریسک‌های مربوط به آن‌ها تخمین زده شده و در مرحله ارزشیابی ریسک اولویت‌بندی شوند. رویکرد برنامه ایمنی آب در بخش تجزیه و تحلیل ریسک شامل موارد زیر می‌باشد: * تشکیل کارگروه ویژه که متشکل از افراد با تخصص‌های گوناگون می‌باشد. * شرح و تدوین سیستم منابع آبی (مانند نوع مصارف. کیفیت. کمیت و غیره) * هدایت آنالیز خطر. شکل (۱-۱) نمونه‌ایی از فرایند تجزیه و تحلیل ریسک را نشان می‌دهد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - نعار یف و مفاهیم آنالیز به روز ر منار - کنترل/ کاهش ریبسک پس از آرزیابی ریسک و شناسایی ری کاهش یکی از پارامترها (یا احتمال و با صهنهه ما ۱ - تعریف شرایط - بیان مفروضات - تصمیم‌گیری‌ها در رابطه با تجزیه و تحلیل - شناسایی خطرات - تعریف خطرات آنالیز پیامدها - آنالیز تناوب و با احتمالات وقوع - آنالیز پیامدها - محاسبه ریسک خاتمه شکل ۱-۱- فرایند تجزیه و تحلیل ریسک سک غیر قابل قبول, کاهش ریسک در این مرحله ضروری است. اگر ریسک کاهش رد 5 از که ل رد ک استفاده می‌شود. انجام اقدامات کاهش ریسک در ود دارد که معمولا سه روش در نظر گرفته می‌شود که دو روش آن براساس عواقب وقوع) و روش سوم کاهش هر دو پارامتر به‌طور هم‌زمان می‌باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ ۶ راهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی در صورتی که ارزیابی دقیقی از ریسک‌های موجود در یک سیستم وجود داشته باشد. می‌توان روش‌های کنترلی مناسب و سازگار با ریسک‌های موجود را طراحی نموده و اجرا کرد. اقداماتی که در ارتباط با کنترل ریسک انجام می‌گیرد. با توجه به موارد حاصل از برنامه مدیریت ریسک. ممکن است روش‌های مختلفی را شامل شود که در زیر آورده می‌شوند: ۱- روش‌هایی برپایه حذف ریسک ۲- روش‌هایی برپایه کاهش میزان ریسک ۳- روش‌هایی برپایه انتقال ریسک ۴- روش‌هایی برپایه قبول ریسک مرحله بعدی, اجرای روش‌های کنترل/ کاهش ریسک. اقدامات اصلاحی, آمادگی برای شرایط اضطراری و به‌کارگیری شده جاری و مجموعه‌ای از فعالیت‌های کنترل ریسک می‌باشد. لذا ضروری است روش‌ها و نحوه کار انتخاب شده برای تصمیم‌های اتخاذ شده در کنترل/ کاهش ریسک و کل برنامه‌های مدیریت ریسک اندازه‌گیری شود. - اطلاع رسانی ریسک علاوه‌بر موارد فوق‌الذ کر اطلاع‌رسانی و ارتقای مشارکت‌های مردمی از مهم‌ترین ارکان کنترل و کاهش ریسک قلمداد می‌شود. به همین دلیل در مدیریت ریسک باید سازوکارهای لازم برای اطلاع‌رسانی و ارتقای مشارکت‌های مردمی به شیوه‌ای نظام‌مند ارائه گردد. برگزاری نشست‌های مشترک برای برقراری ارتباط با جوامع مدنی و مردم محلی, تشکل‌های مردم نهاد و سایر گروه‌ها و ارائه برنامه مدیریت ریسک می‌تواند انگیزه‌های لازم را در مردم برای مشارکت فعال در برنامه مردم امکان پذیرمی‌باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۲ شناسایی و طبقه‌بندی انواع 1 لودگی‌های محتمل در منابع آب (به عنوان منابع تولید ریسک) -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - شناسایی و طبقه‌بندی انواع آلودگی‌های محتمل در منابع آب (به عنوان منابع نولید ریسک) ۹۵/۰۹/۰۶ ۵ مسایل بهره‌برداری از منابع آب جهان فقط به مصرف نادرست آن برنمی‌گردد. گاهی انسان با کارهای نادرستش ماهیت آب را تغییر می‌دهد که به آن آلودگی آب می‌گویند. آلودگی آب. تغییرات فیزیکی, شیمیایی و زیستی (میکروبی) را شامل می‌شود. آلودگی آب‌ها یکی از عمده‌ترین معضلات جوامع بشری امروز محسوب می‌شود. این مساله علاوه‌بر این که در سلامت انسان‌ها تاثیر مستقیم دارد. اکوسیستم محیط‌های آبی را برهم می‌زند. برای دستیابی به یک فهرست مشخص از انواع آلاینده‌های ناشی از حوادث, شناخت یک حادثه دارای اهمیت می‌باشد. براساس یک تعریف. از نگاه کلی. حوادث آلودگی محتمل در منابع آب کلا به دو دستهٌ سوانح طبیعی و حوادث ناشی جدول ۱-۲- فهرست انواع سوانح آلودگی منابع آب فعالیت‌های صنعتی فعالیت‌های کشاورزی و باغبانی محل دفن ضایعات مناطقی که از مواد رادیواکتیو استفاده می کنند حوادث حمل و نقل خطوط انتقال و مخازن نفت انفجار و آتش سوزی فعالیت‌های عمدی و خرابکارانه ۱-۲- حوادث و سوانح طبیعی لازم به‌ذکر است که از بین سوانح طبیعی که باعث آلودگی منابع آب می‌شوند در این پژوهش تنها به دو مورد زلزله و ۱-۱-۲- زلزله با توجه به واقع شدن ایران بر روی یکی از دو کمربند زلزله‌خیز جهان و وجود گسل‌های فراوان. وقوع زلزله در فلات ایران امری طبیعی است. ایران جزو ده کشور بلاخیز و ششمین کشور زلزله‌خیز دنیا است [۲۲]. از لحاظ زمین‌شناسی, دو صفحه آسیا از شمال و عربستان از جنوب به صفحه ایران فشار وارد می‌کنند. از سوی دیگرء کانون زلزله در ایران در |- ۳1۵۳۵] ۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۶ ۶ راهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی عمق کمی از سطح زمین قرار دارد و انرژی قابل ملاحظه‌ای به سطح زمین می‌رسد. زلزله علاوه‌بر تاثیرات مخرب سازه‌ای, تاثیرات سوء زیست‌محیطی نیز از خود به جای می‌گذارد که از آن جمله می‌توان به آلوده شدن آب‌های زیرزمینی اشاره کرد. در ارتباط با آلودگی آب‌های زیرزمینی می‌توان به آلودگی شیمیایی و میکروبی که از مهم‌ترین اثرات زلزله بر آب‌های سطحی و زیرزمینی است. اشاره کرد. با توجه به زلزله‌خیز بودن ایران و کمبود منابع آبی, لزوم حفاظت از آب‌های زیرزمینی امری کاملا ضروری است. به نظر می‌رسد. هر زلزله طبق دو ویژگی بر محیط‌زیست تاثیر می‌گذارد: اثرات اولیه و انرات ثانویه. انرات اولیه را می‌توان ناشی از تکان‌های زلزله بر سفره آب‌های زیرزمینی دانست. این عامل به نوعی به‌صورت عامل تشدید کننده و گاه به صورت عامل اولیه محسوب می‌شود. عامل دوم را می‌توان ناشی از حرکت بخشی از زمین یا قطعاتی از آن در اثر زلزله دانست. این عامل به‌طور ویزه‌ای تاثیرات مخرب سازه‌ای بر شبکه جمع‌آوری و تصفیه فاضلاب می‌گذارد. زلزله ممکن است بر برخی از تاسیساتی که انهدام یا تخریب آن‌ها باعث آلودگی آب‌های زیرزمینی و یا محیط‌زیست می‌شود تاثیرات سوء بگذارد که از آن جمله می‌توان موارد زیر را نام برد: ۱-۱-۱-۲- مخازن یا تانک‌های ذخیره محصولات نفتی در کلیه کشورهای جهان» برای ذخیره محصولات و زواید نفتی مانند بنزین گازوییل و غیره از تانک‌های مخصوص که در زیر یا روی زمین قرار دارند. استفاده می‌شود. این تانک‌ها بسته به جنس و قدمتشان بر آثر بروز زلزله با ریشترهای مختلف احتمال دارد تخریب (یا سوراخ) و یا منهدم شوند و در نتیجه نشت مواد نفتی, باعث آلودگی آب‌های سطحی و ۲-۱-۱-۲ مخازن سطحی مخازن سطحی نیز یکی دیگر از تاسیساتی هستند که در صورت وجود مواد آلاینده در آن‌هاء احتمال دارد پس از بروز زلزله باعث نشت مواد آلاینده به آب‌های سطحی و زیرزمینی شده و تاثیرات نامطلوبی بر محیط‌زیست باقی بگذارند. ۳-۱-۱-۲ سیستم جمع آوری فاضلاب درصورت وجود چنین سیستمی در یک منطقهء می‌تواند یکی از خطرناک‌ترین علل آلودگی آب‌های زیرزمینی پس از زلزله باشد. به‌دلیل توزیع مکانی گسترده. این سیستم یکی از دلایل آلودگی آب‌های زیرزمینی پس از زلزله محسوب می‌شود. باید اشاره کرد که در برخی از شهرهای ایران سیستم جمع‌آوری فاضلاب در حال احداث است که لزوم طراحی مناسب و مقاوم آن در برابر زلزله امری ضروری می‌باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - شناسایی و طبقه‌بندی انواع آلودگی‌های محتمل در منابع آب (به عنوان منابع نولید ریسک) ۹۵/۰۹/۰۶ ۷ ۴-۱-۱-۲- شکسته شدن سیل بندها و سدهای کوچک که در صورت رخ دادن چنین حادئنه‌ای منطقه زیرآب رفته و احتمال آلوده شدن آب‌های موجود در سطح منطقه به دلایل مختلف وجود دارد و به دنبال آن احتمال آلوده شدن آب‌های کم‌عمق و یا زیرسطحی وجود دارد. وجود یک ۵-۱-۱-۲ سیستم انتقال و شبکه توزیع آب آشامیدنی شاید بتوان گفت که این عامل به خودی خود باعث آلودگی آب‌های زیرزمینی نمی‌شود اما درصورت وجود هرگونه شکستگی, تخریب, مکش و احتمال نشت آلودگی در شبکه انتقال و توزیع آب آشامیدنی شدن آب در هنگام بحران به شدت بالا می‌رود و در نتیجه همین آب آلوده می‌تواند تاثیرات سوء خود را علاوه بر سلامتی مصرف‌کنندگان. بر آب‌های ۶-۱-۱-۲- سیستم نامناسب نگه‌داری زباله‌ها آن‌ها از دیگر عواملی است که پس از زلزله می‌تواند دست به دست دیگر عوامل داده و باعث آلودگی آب‌های زیرزمینی منطقه شود. زباله‌ها ممکن است باعث آلوده کردن آب‌های جاری درسطح منطقه به علت ترکیدن لوله‌های انتقال آب با شکست سدها و... شود و در نتیجه احتمال دارد. نهایتا منجر به آلودگی آب‌های زیرزمینی نیز بشود. یکی از اثرات ثانویه زلزله که خود از مهم‌ترین پتانسیل‌های ایجاد خطر است. پدیده زمین لغزش می‌باشد. خصوصا در مناطقی که تاسیسات جمع‌آوری یا ذخیره فاضلاب یا زباله وجود دارد. این پدیده در مناطقی که آب‌های زیرزمینی کم عمق یا آب‌های زیر سطحی وجود دارد می‌تواند در ایجاد آلودگی موثرتر باشد. زمین لغزش‌ها معمولا به صورت موضعی باعث تخریب می‌شوند. اما همان گونه که گفته شد. می‌توانند در انهدام یا تخریب سیستم‌های جمع‌آوری فاضلاب و تاسیسات انتقال وتوزیع آب و فرآورده‌های نفتی و... نیز نقش مهمی را ایفا کنند. علاوه‌بر زمین لغزش‌هاء گسل‌ها نیز می‌توانند پس از وقوع زلزله باعث تخریب سازه‌های جمع‌آوری فاضلاب و... شوند. اگر گسل‌ها از زیر تاسیسات جمع‌آوری یا ذخیره مواد آلوده کننده محیط زیست عبورکنند می‌توانند به شدت باعث تخریب این سازه‌ها شوند. گرچه معمولا آب‌های سطحی, از لایه‌های متخلخل مانند ماسه نرم و امثال آن عبور می‌کنند و در نتیجه عبور از منافذ ریز و کوچک. خود به خود به‌طور طبیعی تصفیه می‌شوند. اما ممکن است که سنگ‌های شکسته و مضرس از لحاظ تصفیه کردن آب. دارای قدرت کم‌تری از سنگ‌های آهکی و سنگ خارای پر شکاف و نیز ماسه‌های درشت باشد. و یا آلوده کننده‌های به وجود آمده توسط فعالیت‌های انسانی, به قدری زیاد باشند که این تصفیه طبیعی کارایی خود را از دست بدهد. بنابراین با توجه به شناخت مساله, تمهیدات خاصی برای جلوگیری از آلودگی باید اندیشیده شود. یعنی شناخت منطقه مستعد زلزله. پیش‌بینی تاثیرات آن بر آب‌های زیرزمینی و در نهایت مدیریت مناسب جهت جلوگیری یا کاهش آلودگی آب‌های -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۸ ۶ راهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی زیرزمینی لازم می‌باشد. ایجاد نقشه‌های خطرپذیری و شناسایی مناطق پر خطر و یا امن از نظر زلزله و نیز سفره‌های آب‌های زیرزمینی» مهم‌ترین گام محسوب می‌شود. یکی دیگر از اقدامات اساسی در جهت کاهش یا مقابله با آلودگی, تهیه و تصویب قوانین و استانداردهایی است که مانع آلودگی می‌شوند و در نهایت اجرای این قوانین و استانداردها به صورت ایجاد سازه‌های مقاوم در برابر سوانح. چاره‌ساز خواهند بود. هرچند درحال حاضر قوانین و مقرراتی وجود دارد. ولی این قوانین به صورت مجزا تنظیم شده‌اند که باید توسط مرجعی متشکل از کارشناسان مختلف اعم از کارشناسان شبکه آب و فاضلاب, کارشناسان و طراحان مخازن ذخیره مواد آلوده. کارشناسان منابع آب‌های زیرزمینی, مدیران بحران و... بازنگری و با دیدی کل نگربه صورت یک‌پارچه. باز نوشته شوند. آب‌های زیرزمینی» به عنوان یکی از با ارزش‌ترین منابع خدادادی در طبیعت همواره به عنوان پراستفاده‌ترین ذخایر آبی از گذشته دور تاکنون مورد استفاده بشر قرار گرفته است. به دلایل مختلف. از جمله محدود بودن این ذخایر, زلزله‌خیز بودن بسیاری نقاط کشور و کند بودن مکانیزم تصفیه و فیلتراسیون طبیعی در این آب‌هاء لزوم حفاظت از آن‌ها به منظور پیشگیری از اتلاف هزینه‌های گزاف بعدی, ضروری به نظر می‌رسد. ۲-۱-۲ سیل سیل ممکن است لوله‌های آب یا فاضلاب را جابه‌جا کند. مشاهدات نشان داده که در یک موردء سیل ۵ کیلومتر لوله ۰ سانتی‌متری آب را با خود جابه‌جا کرد. ممکن است تاسیسات تصفیه آب و تلمبه خانه‌ها زیر آب فرو رفته و گل و لای داخل تلمبه‌هاء موتورها و سایر تجهیزات شوند که این امر سبب انجام تعمیرات گران و وقت‌گیری می‌شود. آسیب ساختمان‌های محافظ چاه‌ها و چشمه‌ها ممکن است. منجر به آلودگی آب آشامیدنی شود. تاسیسات تصفیه فاضلاب و لوله‌های خروجی فاضلاب. بیش‌تر در معرض صدمات سیل قرار دارند. پس زدن آب در لوله‌های فاضلاب سبب سرریز شدن مخازن فضولات و چاه‌های فاضلاب می‌شود. به علت بالا آمدن سطح آب. انواع زباله در نقاط مختلف پخش و جمع‌آوری و دفع آن‌ها مشکلات فراوانی ایجاد می‌کند. جمع شدن زباله و فضولات سبب افزایش مگس و جوندگان موذی می‌شود. دفن مردگان و زیر خاک کردن لاشه حیوانات مرده, در بعضی مواقع مشکل فوری و مهمی تلقی می‌شود. علاوه بر موارد بالاء هنگام وقوع سیل, خطر آتش‌سوزی نیز افزایش می‌یابد. بالا آمدن سطح آب ممکن است سبب واژگون شدن مخازن نفت یا بنزین شود و یا ورود آب به مخازن بزرگ مواد سوختی سبب پخش شدن آن‌ها در منطقه وسیعی می‌شود. اگر جرقه‌ای به این مواد سوختی برسد آتش به سرعت همه جا را فرا می‌گیرد زیرا اشیا شناور بر سطح آب و سایر اشیا معمولا همگی آغشته به مواد قابل اشتغال هستند. گاهی اتصال در شبکه برق ساختمان‌هایی که زیر آب رفته‌اندء باعث بروزاًتش‌سوزی و حتی برق‌گرفتگی می‌شود. از طرف دیگر احتمال شکستن لوله‌های گازرسانی هنگام بروز سیل و زلزله و خطر آتش‌سوزی نیز دور از ذهن نیست. تاسیسات بهسازی مناطق ساحلی نیز ممکن است به هنگام هجوم امواج سیل ویران شوند و یا در اثر شسته شدن زمین و فرو ریختن آن‌هاء. در معرض صدمات جدی قرار گیرند. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - شناسایی و طبقه‌بندی انواع آلودگی‌های محتمل در منابع آب (به عنوان منابع نولید ریسک) ۹۵/۰۹/۰۶ اه ۲-۲- حوادث و سوانح انسان ساخت انواع حوادث و سوانح غیرطبیعی یا انسان ساخت نیز براساس فعالیت‌های متنوع انسانی از تنوع بسیاری برخوردار سوانح دریایی, سوانح زمینی» سوانح خانگی, آتش‌سوزی, انفجارات و آزمایشات اتمی. جنگ. آلودگی نفتی, سوانح تکنولوژی-صنعتی, آلودگی‌های شیمیایی و پسماندهای خطرناک می‌باشد.براساس آمار موجود در بانک بین‌المللی اطلاعات سوانح (1.۵1 ۰۷۷۷۷۷۷۰۵۱۱-۵ آلودگی آب‌های سطحی و زیرزمینی,» آلودگی هواء فرسایش خاک و بیابان زایی از روی منابع آبی دارند. همراه با افزایش جمعیت. اقتصاد نیز توسعه می‌یابد. هرچند که رشد اقتصادی می‌تواند همراه و بین فعالیت‌های انسانی که منجر به آلودگی منابع آب می‌شوند.ء حوادث حمل و نقل موادء خرابی تاسیسات و تجهیزات و دفن وانتشار مواد زاید خطرناک مورد بررسی قرار می‌گیرند. ۱-۲-۲ حوادثت حمل و نقل مواد حوادث بی‌شمار ناشی از جابه‌جا کردن. انبار کردن و نقل و انتقال مواد خطرناک و فرآورده‌های نفتی غالبا به دلیل رخ دادن سوانح, نشست پسماندها در محیط یا دفع غیرقانونی پسماندها و نیز حمل و نقل برون مرزی» باعث آزادسازی و رها شدن این مواد در محیط شده که تلفات بسیار و آلودگی محیط‌زیست را باعث شده‌اند. عدم رعایت اصول ایمنی در بسته‌بندی و نگه‌داری مواد زاید خطرناک. در وسیله حمل و نقل که منجر به نشت. تراوش یا پخش مواد در محل می‌شود. وجود نقص فنی در وسیلهٌ حمل مواد خطرناک و بروز تصادفات که منجر به تخلیه و رها شدن مواد به محیط می‌گردد و در نهایت شستشوی تجهیزات حمل و نقل سه دلیل عمده‌ی خطرات زیست‌محیطی مربوط به حمل و نقل مواد خطرناک می‌باشند. همان‌طور که اشاره شد. یکی از موارد آلوده کننده منابع آبی. حوادث ناشی از حمل و نقل مواد آلوده کننده است. ۲-۲-۲ خرابی تاسیسات با تجهیزات یکی دیگر از طرق آلودگی منابع آبی به وسیله حوادث انسانی, خرایی تاسیسات و تجهیزات است که هر ساله باعث بروز سوانح و خسارات متعددی می‌شوند که در زیر به چند مورد از حوادث ناشی از خرابی تاسیسات و تجهیزات اشاره می‌شود: - همان‌گونه که آلاینده‌های ناشی از احتراق خودروها موجب آلودگی هوا می‌شوند به همان صورت و گاه با شدت بیش‌تری به آلودگی آب‌ها نیز منجر می‌شوند. ترکیبات موجود در بنزین که در فضا پخش و در خاک نفوذ و در نهایت وارد آب‌های زیرزمینی می‌شوند و سلامتی شهروندان را به شدت تهدید و کیفیت زندگی افراد در ابعاد مختلف را تحت تاثیر سوء آلاینده‌های ناشی از تردد خودروها قرار می‌دهد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۰ ۶ راهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی آفت‌زداها و... احتیاج به نمونه‌برداری و آزمایش دقیق دارد و مشکل‌تر است. بر اثر رها شدن نفت به آب‌های سطحی (معمولا اقیانوس‌ها) مشکلات آلودگی عمده‌ای به وجود می‌آید. مهم‌ترین آلوده کننده اقیانوس‌ها چندین دهه ادامه یابد. کما این که ۲۰ سال پس از نشت نفت هنوز آن را در مرداب‌های شور در حد مسموم پساب‌های نفتی. سر و صدای ناشی از فرآیند. سوزاندن گازهای تفکیکی در مشعل‌هاء حمل و نقل و جابه‌جایی گرفتن ملاحظات زیست‌محیطی در فرآیندها و خرید یا طراحی تجهیزات جدید. اجرای پروژه‌های بهسازی و پاک‌سازی محیط و انجام اقدامات اصلاحی ضروری است. آب و در برخی موارد مخاطرات بهداشتی به دنبال دارد که اثرات سرطان زایی هیدروکرین‌های عطری و سار ترکیبات آلی ناشی از کاربرد انواع پوشش‌های آلی در لوله‌ها و مخازن آب از آن جمله هستند. ۳-۲-۲- دفن و انتشار مواد زاید خطرناک براساس این قانون این مواد باید یکی از ویزژگی‌های قابل اشتعال, خورنده, فعال بودن, دارای خاصیت انفجاری و سمی را برخوردار است. با بررسی متون معتبر خارجی و داخلی و هم‌چنین مقالات علمی,ء می‌توان راهکارهای علمی و عملی خوبی را پیش روی سازمان‌های مسوول, به منظور پیش‌گیری از حوادث احتمالی ناشی از نگه‌داری و حمل و نقل به همراه علایم هشدار دهنده که مورد توافق جامعه بین‌المللی است. مفید خواهد بود. یکی از مهم‌ترین عواملی که سهم به‌سزایی در آلودگی منابع آب زیرزمینی دارد. دفع پساب‌های صنعتی به طرق غیراصولی و از طریق حوضجه‌های سطحی است. پساب‌های صنعتی علاوه‌بر آلودگی آب‌های زیررمینشی تبعات (161۸) م۸ 1000۷۵۳۷ 20 60۵۹۵۳۷۵۱۵ ۱۵۹۵۳۵۵ ۱-۰ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - شناسایی و طبقه‌بندی انواع آلودگی‌های محتمل در منابع آب (به عنوان منابع نولید ریسک») ۹۵/۰۹/۰۶ ۳۱ آلودگی منابع معدنی و منابع را نیز در پی خواهد داشت. آلاینده آب‌های زیرزمینی از نظر هندسی به آلاینده‌های نقطه‌ای و - فاضلاب خانگی: کلیه پاک‌کننده‌ها که وارد آب‌های سطحی می‌شوند ترکیباتی را وارد آن‌ها می‌کنند که اگر خنثی نشوند و یا توسط میکرو اورگانیسم‌ها تجزیه و تخریب نشوند به صورت سمی مهلک زیان بسیاری برای آب‌زیان به بار می‌آورند. - فاضلاب‌های شهری: این فاضلاب‌ها از مصارف خانگی آب حاصل می‌شود. در این پساب‌ها انواع موجودات‌ریز میکروب‌ها و ویروس‌ها و چند نوع مواد شیمیایی معین وجود دارد که عمده‌ترین آن‌ها آمونیاک و مقداری اوره این فاضلاب‌ها که محیط مناسب برای رشد و نمو میکروب‌است. از کلر استفاده می‌شود. از دیگر مشکلات شهری می‌توان به پساب‌های بیمارستانی و مراکز بهداشتی اشاره کرد. آب‌زیان را باعث می‌شوند. - فاضلاب‌های کشاورزی: در این فاضلاب‌هاء سموم کشاورزی نظیر هیدروکربن‌های هالوژزنه. 1107 آلودین. ترکیبات فسفردار نظیر پاراتیون وجود دارد. مخصوصا ترکیبات هالوژنه بسیار خطرناک هستند و هنگامی که - ضایعات ناشی از فعالیت‌های رادیواکتیو: یکی از عوامل آلوده‌کننده مهم منابع آبی ضایعات ناشی از مواد رادیواآً کتیو است که امروزه یکی از راه‌های رفع آن‌ها دفن در زیرزمین است. در حقیقت مشکل بزرگی را برای صاحبان تکنولوژی هسته‌ای به وجود آمده است. علاوه‌بر دفن ضایعات رادیواکتیو در زیرزمین. انفجارهای هسته‌ای زیرزمینی نیز موجب آلوده شدن آب‌های زیرزمینی به مواد رادیواکتیو می‌شود. آلودگی حرارتی آب: برخی عملیات صنعتی در آب رودخانه‌ها ودریاها ایجاد آلودگی حرارتی می‌کند. منلا نیروگاه‌های تولید برق. صنایع تولید فلزات و برخی کالاهای دیگر سبب آلودگی حرارتی آب می‌شوند. -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۳ ۳ و طبقه‌بندی انواع -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- شناسایی و طبقه‌بندی انواع آلاینده‌های ناشی از حوادث ۰ ۹۵/۰۹/۰۶ ۵ ۱-۳ کلیات یکی از مهم‌ترین منابع آلودگی آب‌های سطحی و زیرزمینی, انتشار تصادفی آلاینده‌ها به منابع آب می‌باشد که به کرات در نقاط مختلف دنیا و هم‌چنین در ایران در خلال سال‌های گذشته رخ داده است. یکی از مهم‌ترین ارکان مدیریت ریسک منابع آب. شناسایی نوع و ماهیت آلاینده‌ها و رفتار آن‌ها در محیط‌های آبی است تا براساس آن‌ها بتوان راهکارهای مشخصی برای رویاروی با شرایط بحرانی اتخاذ کرد. البته باید متذکر شد نمی‌توان بین آلاینده‌های ناشی از حوادث و آلاینده‌های متعارف منابع آب تمایز مشخصی قایل شد. زیرا دامنه بروز این‌گونه حوادث بسیار گسترده بوده و می‌تواند در یک باز زمانی کوتاه یا طی یک فرایند زمانی طولانی باعث آلودگی منابع آب گردد. به همین دلیل نیز در این قسمت تلاش شده تا حتی‌المقدور آن‌دسته از آلاینده‌ها را که احتمال می‌رود دارای منشاء حوادث باشند را شناسایی و طبقه‌بندی کرد. ۲-۳- شناسایی انواع آلاینده‌های منابع آب در ابتدای بحث ذکر این نکته ضروری است شناسایی آلاینده‌ها در ارتباط با حوادث و سوانح باعث می‌شود ضمن آگاهی از نوع و نحوه تاثیر این آلاینده‌هاء. سلسله اقدامات و فعالیت‌های کنترلی به نحو موثر و بهینه اجرا و انجام شود. به بیان دیگر در هر حادثه‌ای با توجه به نوع و محل سانحه ممکن است مقادیر متنابهی از این آلاینده‌ها به منابع آبی راه پیدا کنند که آگاهی اولیه می‌تواند نقش به‌سزایی در کنترل و اصلاح شرایط داشته باشد. در مجموع آلاینده‌های آب را می‌توان در پنج گروه: ۱- آلاینده‌های معدنی, فلزی و ترکیبات آلی فلزی خطرناک. ۲- آلاینده‌های آلی. ۳- آلاینده‌های فیزیکی, ۴- آلاینده‌های بیولوژیک. ۵- آلاینده‌های رادیواکتیو طبقه‌بندی کرد که به طرق مختلف موجب آلودگی منابع آب می‌شوند: ۱-۲-۳ آلاینده‌های معدنی (غیر فلزی). فلزی و ترکیبات آلی فلزی خطرناک این گروه از مواد طیف گسترده‌ای را تشکیل می‌دهند که شامل: ۱- عناصر خطرناک غیرفلزی, ۲- فلزات و شبه فلزات خطرناک. ۳- ترکیبات معدنی خطرناک. ۴- ترکیبات آلی حاوی فلزات می‌شوند. البته این تقسیم‌بندی تا حدودی قراردادی است. درضمن در این تقسیم‌بندی‌هاء هم‌پوشانی‌های معنی داری نیز مشاهده می‌شود: - عناصر غیرفلزی خطرناک: شامل گازهای فلوئور (: ۳)» کلر (:ا)) و برم (312ا) که به‌صورت گسترده توسط بشر تولید شده و به شکل مولکولی برای مقاصد گوناگون, از جمله سنترز انواع مواد شیمیایی مورد استفاده قرار می‌گیرند. - فلزات و شبه فلزات: فلزات قسمت اعظم جدول تناوبی عناصر را تشکیل می‌دهند. تعدادی از عناصر که به عناصر شبه فلزی موسوم هستند. مرز بین عناصر فلزی و عناصر غیرفلزی را در جدول تناوبی عناصر تشکیل می‌دهند. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۶ ۶ راهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی - ترکیبات معدنی خطرناک: انواع گوناگونی از ترکیبات معدنی خطرناک در طبیعت وجود دارند و شامل موارد دیل می‌شوند: * ترکیبات بین هالوژنه ۴: ترکیبات بین هالوژنه. به ترکیباتی اطلاق می‌شود که در بین عناصر هالوژنه گروه هفتم جدول تناوبی عناصر تشکیل می‌شود. * اکسیدهای هالوژنه: مشخصه این دسته از ترکیبات فعالیت شیمیایی بسیار زیاد آن‌ها می‌باشد. نظیر دی‌اکسیدکلر. * ترکیبات سیانید: نظیر هیدروژن سیانید. ۷([آ (دمن7])» یا یون سیانید (-۷(-)). دیگری وجود دارند. اکسیدهای نیترو می‌توانند اکسیژن لازم برای احتراق را فراهم سازند. * ترکیبات گوگرد: هیدروژن سولفید. 1125 (11:9]) به مقدار بسیار زیادی در پالایشگاه‌های نفت و فرآأوری ذغال کک تولید می‌شود. سولفید فسفر (1::0]) و سولفید سلنیوم 5025 (1205]) نیز جزو مهم این ترکیبات از لحاظ آلایندگی ناشی از حوادث می‌باشند. * اسیدها: اسیدها خاصیت خورندگی از خود نشان می‌دهند که این خاصیت ناشی از 811 پایین و توانایی آن‌ها در خوردگی فلزات است. فراوان‌ترین نوع این دسته از موادء شامل اسید سولفوریک (,1:80])» اسید کلریدریک (11۳1)» اسیدفسفریک (.11: ۳0) و اسیدنیتریک (:11810) است که به‌طورمستقیم و غیرمستقیم موجب خوردگی مخازن و لوله‌ها و انتقال مواد شیمیایی و آلاینده‌های خطرناک می‌شوند. استفاده قرار می‌گیرند. کاربرد این مواد در صنایع نیمه هادی به معنای این است که ترکیبات سیلیکون به‌صورت پراکنده وجود دارند. بیش‌ترین استفاده و کاربرد ترکیبات سیلیکون به‌صورت سیلیس (:510) است. سیلیس برای تهیه تجهیزات فیلتراسیون به‌صورت گسترده مورد استفاده قرار می‌گیرد. آزبست عایق بسیار خوب و مقاوم به حرارت است. به‌همین دلیل به‌صورت گسترده‌ای برای تولید مواد عایق. ترمز خودروهاء ساخت لوله‌ها و سایر محصولات در صنایع مورد استفاده قرار می‌گیرند. * ترکیبات فسفر: مهم‌ترین ترکیب این دسته گاز فسفین (۳117) است که برای ساخت ترکیبات آلی حاوی فسفر مورد استفاده قرار می‌گیرند و در برخی موارد نیز به‌صورت ناخواسته در فرآیندهای شیمیایی تولید می‌شود. * پسماندهای قلیایی: موادی هستند که محلول‌هایی با ۳11 بالاتر از ۱۳/۵ تولید می‌نمایند. این مواد. مواد بازی قوی بوده و معمولا یون غلیظ 11-تولید می‌کنند. - ترکیبات آلی فلزی خطرناک: این مواد کاربردهای گسترده‌ای داشته و با توجه به خاصیت سمی آن‌ها.ء در مدیریت ضایعات خطرناک بسیار حائز اهمیت هستند. به‌علاوه, در مقایسه با فلزاتی که این مواد از آن‌ها -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- شناسایی و طبقه‌بندی انواع آلاینده‌های ناشی از حوادث ۰ ۹۵/۰۹/۰۶ ۳۷ تشکیل می‌شوند. ترکیبات آلی حاوی فلز در محیطزیست و سیستم‌های بیولوژیکی بسیار فعال و متحرک بوده و به‌صورت مستمر در محیط‌زیست در گردش هستند. ۲-۲-۳- آلاینده‌های آلی این دسته طیف گسترده‌ای از آلاینده‌های آب را در بر می‌گیرد که به‌طرق مختلف باعث آلودگی منابع آب می‌شوند. از مهم‌ترین این دسته از مواد می‌توان به حلال‌های آلی. لجن‌هاء موادنفتی» گریس, رنگ‌هاء آفت‌کش‌های آلی و ... اشاره کرد. از نظر شیمیایی ترکیبات آلی را می‌توان شامل ترکیبات هیدروکربنی, ترکیبات آلی حاوی اکسیژن, نیتروژن, ارگانو هالیدهاء ترکیبات آلی حاوی گوگرد. ترکیبات حاوی فسفر یا ترکیبی از آن‌ها دانست. - ترکیبات هیدروکربنی: ترکیبات آلی هیدروکربنی فقط از اتم‌های هیدروژن و کربن تشکیل شده‌اند. از عمده‌ترین این ترکیبات می‌توان به آلکان‌ها (:۸1600)» آلکین‌ها (۸110۵) و ترکیبات آریل ( |۸۳۲۷ 58 آشاره کرد. - ترکیبات آلی حاوی اکسیژن: این ترکیبات در ساختمان مولکولی خود دارای اکسیژن به‌صورت‌های مختلف هستند. از انواع ترکیبات این گروه‌ها می‌توان به اپواکسیدهاء الکل‌هاء فنل‌هاء اترهاء الدئیدهاء کتون‌ها و کربوکسیلیک اسیدهاء متانول, اتیلین اکسید. ۸/713۳ استن. دی‌متیل فاتالات اشاره نمود. - ترکیبات آلی حاوی نیتروژن: در این گروه» ترکیبات به سه گروه آمین‌هاء نیتروس آمین‌ها و ترکیبات نیترو طبقه بندی‌می‌شوند. از مهم‌ترین و شناخته شده‌ترین ترکیبات این گروه می‌توان به متیل‌آمین, دی‌متیل نیتروس آمین و تری نیترو تولوئن (1771) اشاره کرد. - ترکیبات هالیدی آلی: این مواد به‌صورت گسترده در صنایع شیمیایی تولید شده و از مهم‌ترین مواد این گروه می‌توأن به کلورمتان» دی‌کلومتان. تتراکلریدکربن. دی کلروفلورومتان» کارواتان» متیل کلروشورمء ونیل کلراید. هگزاکلروبوتادین» پلی کلروبی‌فنل‌ها (2139]). دی کلروپروپن» پنتاکلروفنل‌هاء تری‌کلرواتیلن» پلی‌بروموبی‌فنل‌ها (08139) اشاره کرد. - ترکیبات آلی حاوی گوگرد": این گروه طیف گسترده‌ای از ترکیبات حاوی گوگرد را تشکیل می‌دهند. از مهم‌ترین ترکیبات این گروه می‌توان به متان اتیول, آتان اتیول, بنزن آتیول» دی متیل سولفید.ء تیوفان آوره متیل ایزو سیانات اشاره کرد. این مواد کاربردهای مختلفی در صنایع پتروشیمی دارند. - ترکیبات آلی حاوی فسفر : از مهم‌ترین مواد این گروه می‌توان به متیل فسفین. دی متیل فسفین» تری متیل فسفین, فنل فسفین, تری فنل فسفین, تری اتیل فسفین اکسید. تری بوتیل فسفین اکسید. فسفر تیونات. دی سولفان, مالاتیون اشاره کرد. 0۳0003۵11065 -۱ 0۳800510۳5 -2 0۳80003050۳5۲5 -3 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ ۶ راهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی - پلی کلرو بی فنل‌ها!: این دسته نیز از مواد طیف گسترده‌ای از ترکیبات را در برمی گیرند. - متیل ترشیاری بوتیل اتر با ۸118۳ که به عنوان افزودنی به بنزین اضافه می‌شود در زمره مواد معروف این - ترکیبات نفت: باید متذکر شد که طبقه‌بندی نفت و مشتقات آن به دلیل تنوع ساختمان مولکولی آن‌ها در طبقه‌بندی‌های یاد شده نمی‌گنجد. به‌همین دلیل نیز در بند جداگانه‌ای ارائه شده است. در حقیقت نفت‌خام کمپلکس پیچیده‌ای از مخلوط صدها نوع ترکیبات مختلف. غالبا هیدروکرین‌ها (ترکیباتی شامل هیدروژن و کربن) می‌باشد. ۳-۲-۳ آلاینده‌های فیزیکی این آلاینده‌ها شامل رسوبات (مواد جامد. محلول و معلق) حرارت و نیز رنگ و بو می‌باشد. ۴-۲-۳- آلاینده‌های بیولوژ یک منشا این آلاینده‌ها می‌تواند شامل انگل‌هاء ویروس‌هاء قارچ‌هاء باکتری‌هاء گیاهان و جانوران کوچک آبزی باشد. ۵-۲-۳- آلاینده‌های راد بواکتیو ۳-۳- طبقه‌بندی آلاینده‌ها براساس رفتار آن‌ها در منابع آب و اثرات حاصله آلودگی‌های آب ناشی از حوادث را می‌توان در دو گروه عمده طبقه‌بندی کرد. نوع اول از حوادث غیرمترقبه. زمانی اتفاق می‌افتند که در نتیجه یک حادثه در یک زمان کوتاه (نظیر شکستگی لوله‌های انتقال مواد شیمیایی یا نفت) حجم می‌گیرد که در نتیجه اثر تجمعی انتشار آلاینده‌ها در یک بازه زمانی طولانی, انواع مواد شیمیایی آلاینده و بعضا خطرناک وارد منابع آب می‌شوند (نظیر آلودگی آب رودخانه جاجرود و سد لتیان)؛ به‌همین دلیل نیز نمی‌توان منشاء و نوع آلاینده‌های آب را با توجه به این رخدادها به‌صورت کامل از یکدیگر تفکیک کرد. 5ابد0 ام( ۳۵۱۵10۲1۵1۵۵ -1 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- ش ۴-۳- طبه طبق شنا آلاینده‌های ذ ۵ 6 نک با :( ی 6 ۹ 3 2 2 اس با 0 2 1 ال لا ۵-۳- در ر: ۱ اسایی و طبقه‌بندی انواع آلاینده 4بندی براساس نوع لو سایی صورت گرفته آلاینده ع آب در پنج گروه: ۱ آلار: پزیکی. ۴-آلاینده‌های بیولو جدول ۱-۳- طبقه‌بندی آلا, نوع آلاینده عناصر غیرفلزی خطرناک فلزات وشبه فلزات ترکیبات معدنی خطرناک ترکیبات آلی حاوی نیتروژن ترکیبات هالیدی آلی ترکیبات آلی حاوی فسفر پلی کلر وبی فنل‌ها نوع آلاینده اینده‌های فیزیکی اینده‌های بیولوژیک ینده‌های رادیواکتیو سی ویژگی‌های فیزیکی «ینده‌های معدنی (غیر فلزو یپمیایی خطرناک وجود دارد ادلی که با فلزات سنگین , های ناشی از حوادث ۰ ۹۵/۰۹/۰۶ ۳۹ دگی. ویژگی‌های شیمیایی و رفتار آن‌ها در منابع آب فای آب ناشی از حوادث را براساس نوع آلودگی, ویژگی‌های شیمیایی و رفتار ده‌های معدنی, فلزی و ترکیبات آلی فلزی خطرناک ۲- آلاینده‌های آلی. ۳- ذیک. ۵- آلاینده‌های رادیواکتیودر جدول (۱-۳) می‌توان طبقه‌بندی کرد: نده‌ها براساس نوع الودگی. ویژگی‌های شیمیایی و رفتار آن‌ها در منابع آب رفتار در منابع طبیعی اکسید کننده بسیار قوی.ضمن واکنش ۴ آب اسید ومواد سمی تولید می کنند اسیدیته بالاء‌فعال واکسید کننده قوی.ضمن ترا کیب ۴ آب تولید مواد سمی می کند به شدت اکسید کننده وفعال هستند سریعا با آب واکنش داده وتولید اسید می کنند واکنش با آهن موجود در آنزیم و مانع استفاده از اکسیژن می‌شود. حل شدن در آب و وارد شدن وتولید اسید در بدن جانداران خاصیت خورندگی واز بین بردن جداره مخازن ولوله ها مواد بازی قوی وتولید یون 0۳1و ایجاد خوردگی در سایر مواد مواد سمی واشتعالزا که میل شدیدی به واکنش با مواد اکسید کننده مثل اکسیژن دارند مواد فعال ۳ اشتعالزا می‌باشند مانند بثرین به دلیل دارا بودن پیوندهای کووالانسی به سختی تجزیه می‌شوند به شدت در آب حل شده (0 مواد خطرناکی را در محیط‌های آبی به وجود می‌آورند. بسیااسید ر فعال وفرار بوده و به سرعت بااسید واکنش می‌دهند. مقاوم به دما وخاصیت بزرگنمایی رفتار در منابع طبیعی کلوییدها شناور و میگروار گانیزم‌ها را با خود حمل می‌کنند. دما توازن محیط‌های آبی را به‌هم می‌زند. باعث شبوع بیماری در تماس با موجودات زنده که از آب مصرف می کنند.می‌شوند. و شیمیایی آلاینده‌های منابع آب و رفتار آن‌ها در منابع آب )» فلزی و ترکیبات آلی فلزی خطرناک: واکنش‌های متقابلی بین این مواد که یک‌دیگر را تحت تاثیر قرار می‌دهند. به عنوان مثال, عوامل کلیت کننده یوند حاصل می‌کنند. به شدت بر حرکت و سمیت آن‌ها در محیط زیست تاثیر -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۰ ۶ راهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی گذاشته و در نتیجه حضور مواد هومیکی در شیرابه‌های پسماندهای خطرناک ممکن است به انتقال ترکیبات آلی متشکله شیرابه تاثیر بگذارد. * عناصر غیرفلزی خطرناک: فلوئور فعال‌ترین ماده شیمپایی بوده و یک عامل اکسید کننده بسیار قوی است که با سرعت زیاد با مواد احیای کننده آلی و معدنی ترکیب می‌شود. این ماده بسیار سمی بوده و با آب واکنش نشان داده و هیدروژن فلوراید یا اسید فلئوریک (1۳]) سمی تولید می‌کند. فسفر سفید بسیار خطرناک است. زیرا این ماده بسیار سمی و فعال است. این ماده خودبه‌خود در هوا آتش گرفته و دود سفید و متراکم 7:00 تولید می‌کند. ماده‌ای بسیار خورنده است و سریعا با آب یا بخار آب موجود در هوا واکنش یافته و اسید ارتو فسفریک (,11: ۳0) تولید می‌کند. کادمیم یکی از سمی‌ترین فلزات گروه فلزات سنگین محسوب می‌شود. ذرات دی اکسید کادمیم موجود در هوا بسیار خطرناک هستند. وجود یون‌های کادمیم در منابع آب می‌تواند باعث آلودگی شدید آن‌ها گردد. * فلزات و شبه‌فلزات: ارسنیک به‌صورت اکسیدهای سه ظرفیتی و پنج ظرفیتی با سایر مواد ترکیب می‌شود که ارسنیک سه ظرفیتی معمولا سمی‌تر است. تخلیه تصادفی یا تدریجی آن‌ها در منابع آب می‌تواند خطرات بهداشتی مهلکی را در منابع آب به وجود بیاورد. خاصیت شیمیایی عنصر بریلیم (130) مشخصه بارزی از عناصر این گروه. یعنی تشکیل پیوندهای کووالانسی با سایر عناصرء نظیر دأ300] است. * ترکیبات معدنی خطرناک: انواع گوناگونی از ترکیبات معدنی خطرناک در طبیعت وجود دارند. برخی از آن‌ها خصوصا ترکیباتی که دارای اسیدیته (011) بالا هستند. بسیار فعال بوده و اکسید کننده‌های بسیار قوی محسوب می‌شوند. آلومینیوم فسفید (۸1[1) در صورت تماس با آب از خود گاز فسفین (:۳11) متصاعد می کند که بسیار سمی است. * ترکیبات بین هالوژنه: نمونه‌های متعددی از ترکیبات بین هالوژنه وجود دارند. از معمول‌ترین این مواد می‌توان به کلرید فلوئور (1۳)) اشاره کرد. * اکسیدهای هالوژنه: از نمونه‌های اکسیدهای هالوژنه می‌توان به اکسیژن دی فلوراید (01: 2) و یا 07ا) که یک مایع‌بی. 3۲:0 که یک ماده جامد قهوه‌ای رنگ و 1:05 که یک ماده بی‌رنگ است که در دمای ۳۲۵ درجه سانتی گراد تجزیه می‌شود. اشاره کرد. به دلیل فعالیت شیمیایی بسیار زیاد این دسته از مواد. دیاکسیدکلر, عمدتا در محل تولید و مصرف شده و به دلیل خطرات احتمالی, از حمل و نقل آن اجتناب می‌شود. * ترکیبات سیانید: این ماده با آهن سه ظرفیتی (11[) موجود در آنزیم فری سیستو کروم اکسیداز پیوند فرایند متابولیکی به آهن دو ظرفیتی (11) احیاء می‌شود که در نتیجه. این پدیده مانع از استفاده اکسیژن توسط آنزیم می‌شود. به همین دلیل مرگ ناشی از مسمومیت با سیانید بسیار سریع است. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- شناسایی و طبقه‌بندی انواع آلاینده‌های ناشی از حوادث ۹۵/۰۹/۰۶ )۳ * ترکیبات نیتروژن: اکسیدهای نیترو می‌توانند اکسیژن لازم برای احتراق را فراهم کنند. به همین دلیل از خاصیت اشتعال‌پذیری شدیدی برخوردار بوده و در زمره‌ی مواد خطرناک طبقه‌بندی می‌شوند. این ماده یک فسفین می‌تواند باعث بروز انفجار شود. * ترکیبات گوگرد: هیدروژن سولفید. 25ا] (9:,ل]) گاز سمی. اشتعال‌پذیر و خطرناک است که بوی تخم‌مرغ گندیده می‌دهد. این ماده به مقدار بسیار زیادی در گاز طبیعی ترش وجود دارد. خطرات ناشی از نمک‌های سولفید از توانایی این ماده در آزاد کردن گاز هیدروژن سولفید در تماس با اسیدهاء ناشی می‌شود. * اسیدها: اسیدها خاصیت خورندگی از خود نشان می‌دهند که این خاصیت ناشی از ۳11 پایین و توانایی آن‌ها در خوردگی فلزات است. فراوان‌ترین نوع این دسته از موادء شامل اسید سولفوریک (,۲1390) اسیدکلریدر یک (۲11) اسید فسفریک (,117۳00) و اسید نیتریک (:۴1۳70) است. * ترکیبات سیلیکون: بیش‌ترین استفاده و کاربرد ترکیبات سیلیکون به‌صورت سیلیس (:510) است. سیلیس ماده اصلی تشکیل دهنده ماسه بوده و ماده اصلی تشکیل دهنده رسوبات دیاتومه‌ای کره زمین می‌باشد. * ترکیبات فسفر: گاز فسفین (:1]) برای ساخت ترکیبات آلی حاوی فسفر مورد استفاده قرار می‌گیرند و در برخی موارد نیز به‌صورت ناخواسته در فرایندهای شیمیایی تولید می‌شود. * پسماندهای قلیایی: موادی که محلول‌هایی با 01 بالاتر از ۱۳/۵ تولید نمایند. ممکن است به عنوان پسماندهای خورنده قلیایی طبقه‌بندی شوند. این دسته از مواد به دلیل دارا بودن خاصیت قلیایی, با سایر مواد واکنش نشان داده و سبب خوردگی آن‌ها می‌شوند پسماندهای قلیایی معمولا به‌واسطه تصفیه پسماندها و ضایعات اسیدی تولید می‌شوند. انتشار تصادفی با عمدی این مواد در منابع آب خسارات زیادی را به همراه دارد. * ترکیبات آلی فلزی خطرناک: انواع گوناگونی از ترکیبات آلی فلزی وجود دارد که نوع آن‌ها بستگی به ماهیت هیدروکربن و نوع فلز موجود در آن‌ها دارد. ترکیبات کربونیل شامل آن‌دسته از مواد است که در آن 20 با فلز مورد نظر اتصال می‌یابد. یکی از مهم‌ترین کربونیل‌های خطرناک. نیکل کربونیل (:م۳) با فرمول شیمیایی ,( 7:)۳0« است. این ترکیب فرار که تولید آن نیز قابل ملاحظه است. در زمره‌ی مواد بسیار خطرناک طبقه‌بندی می‌شود. زیرا بسیار سمی و اشتعال‌زاست و میل ترکیبی شدیدی با مواد اکسید کننده‌ای مانند اکسیژن دارد. - آلاینده‌های آلی: شامل موارد ذیل است: * ترکیبات هیدروکربنی: ۲ متیل بوتان یکی از آلکان‌های معروف است که ماده‌ای فرار و اشتعال زا بوده و یکی از مواد اصلی بنزین را تشکیل می‌دهد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۳ ۶ راهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی * ترکیبات آلی حاوی اکسیژن: این ترکیبات در ساختمان مولکولی خود دارای اکسیژن به‌صورت‌های مختلف هستند.به‌دلیل دارا بودن پیوندهای کووالانسی به‌سختی در طبیعت تجزیه می‌شوند. * ترکیبات آلی حاوی نیتروژن: این گروه از ترکیبات به سه گروه آمین‌هاء نیتروس آمین‌ها و ترکیبات نیترو طبقه‌بندی می‌شوند. از مهم‌ترین وشناخته شده‌ترین ترکیبات این گروه می‌توان به متیل آمینء دی متیل نیتروس مین وتری نیتروتولوئن (877آ) اشاره کرد. * ترکیبات هالیدی آلی: از مهم‌ترین مواد این گروه می‌توان به کلور متان. دی کلو متان, تترا کلرید کرین, دی کلرو فلورو متان. کارو آتان» متیل کلرو فورم ونیل کلراید. هگزاکلرو بوتادین. پلی کلرو بی فنل‌ها (۳-9). دی کلرو پروپن» پنتا کلرو فنل‌هاء تری کلرو اتیلن؛ پلی برومو بی فنل‌ها (۲195]) اشاره کرد. ۵ و ۱۲]5 دارای خاصیت بزرگ‌نمایی زیستی هستند. * ترکیبات آلی حاوی گوگرد: بوی تخم‌مرغ گندیده و سیر از مشخصه‌های بارز این گروه از ترکیبات است. این گروه طیف گسترده‌ای از ترکیبات حاوی گوگرد را تشکیل می‌دهند. از مهم‌ترین ترکیبات این گروه می‌توان به متان اتیول, آتان اتیول, بنزن اتیول» دی متیل سولفید. تیوفان, اوره. متیل ایزو سیانات آشاره کرد. این مواد کاربردهای مختلفی در صنایع پتروشیمی دارند. که بخشی از آن‌ها ممکن است به‌صورت * ترکیبات آلی حاوی فسفر: برخی از ترکیبات این گروه مواد بسیار فرار و فعالی هستند و به‌سرعت در محیط‌زیست با اسید مواد واکنش نشان می‌دهند. از مهم‌ترین مواد این گروه می‌توان به متیل فسفین, دی متیل فسفین» تری متیل فسفین. فنل فسفین. تری فنل فسفین» تری آتیل فسفین اکسید. تری بوتیل فسفین اکسید. فسفر تیونات. دی سولفان, مالاتیون اشاره کرد. * پلی کلر و بی فنل‌ها: این مواد دارای مقاومت بالا به درجه حرارت. تجزیه شیمیایی و بیولوژیکی و فشار بخار پایین هستند. به دلیل مقاومت بالا و هم‌چنین خاصیت بزرگ‌نمایی این مواد در زمره مواد ممنوعه مشمول کنوانسیون آلاینده پایدار (۳0۶) قرار گرفته‌اند. نام تجاری این مواد آسکارل است. می‌باشند. این مساله خصوصا در کشورهای نفت خیزی مانند ایران بیش‌تر حایز اهمیت است. زیرا در این تصادفی و هم در نتیجه نشت مستمر به دلیل فرسوده بودن لوله‌های انتقال نفت و فرآورده‌های نفتی, بحران‌های آلودگی شدیدی را در این مناطق رقم زده‌اند. - آلاینده‌های فیزیکی: ذرات کلئوئیدی محلول که قطر آن‌ها بین ۰/۰۶۱ تا ۱ میکرومتر (/ ۸) است. اثرات بسیار شدیدی در واکنش‌های شیمیایی در محیط‌های آبی دارند. ذرات کلوییدی ناشی از کدورت در آب شناور مانده و رسوب نمی‌کنند چون بار منفی داشته و یک‌دیگر را دفع می‌کنند. از سوی دیگر نسبت سطح به حجم در -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - شناسایی و طبقه‌بندی انواع آلا بنده‌های ناشی از حوادث ۶ ۳۳ کلوئیدها بسیار زیاد است. به همین دلیل این مواد از نظر فیزیکی, شیمیایی و بیولوژیکی در محیط‌های آبی - آلاینده‌های بیولوژیک: به‌طورکلی ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی برای این قبیل آلاینده‌ها که عوارض بهداشتی دارند متصور نیست. نکته مهم رفع منشا آلودگی بیولوژیک و ضدعفونی کردن آب مشکوک به آلودگی بیولوژیک با توجه به اهمیت و نوع مصرف آن است. - آلاینده‌های راد بواکتیو: یکای اکتیویته فعالیت یک ماده رادیواکتیو را نشان می‌دهد و عبارت‌است از تعیداد واپاشی هسته‌ای در واحد زمان. مواد رادیواکتیو شامل پرتوهای آلفاء ایکس. کاما نوترون‌هایی با انرژی متفاوت شده مساوی, ممکن است تا ۲۰ برابر به سلول‌ها آسیب برسانند. این گونه مواد با آب واکنش نشان داده و رادیکال‌های 11 011 د[۲10] را آزاد می‌کنند که سبب بروز آسیب‌های شیمیایی در سلول‌ها می‌شود. آلاینده‌ها از طرق مختلفی وارد منابع آبی می‌شوند. گاه بر اثر ورود مستقیم فاضلاب‌های شهری به منبع آبی. با بر اثر تصادفات جاده‌ای که مخزن‌های حاوی مواد شیمیایی مستقیما وارد منبع آبی می‌شوند. گاه آلودگی ابتدا به جریان‌های سطحی وارد و سپس مخازن آب زیرزمینی را آلوده می‌کند و هم چنین هنگامی که لوله‌های زیرزمینی انتقال موادنفتی و یا لوله‌های فاضلاب شهری شکسته شده و پس از مدتی وارد منابع آب سطحی و یا زیرزمینی می‌شوند. به‌طورکلی می‌توان با توجه به سطحی یا زیرزمینی بودن منبع آبی فرایندهای انتقال آلودگی را به ۱-۶-۳ فرایند انتقال آلودگی در آب‌های سطحی انتقال آلودگی در آب‌های سطحی مستقیم و حاد است. به این شکل که بر اثر عوامل طبیعی مشثل زلزله. سیل و با به‌طور مستقیم صورت می‌گیرد و بلافاصله آلودگی درمنابع آب سطحی به سرعت انتشار می‌یاید. ۲-۶-۳ فرایند انتقال آلودگی درآب‌های زیرزمینی قبل از بررسی راه‌های انتقال آلودگی در منابع آب زیرزمینی, لازم است توضیحاتی در ارتباط با آلاینده‌های منابع آب زیرزمینی ارائه شود. به‌طورکلی مسایل آلودگی آب‌های زیرزمینی مربوط به سه دسته از مواد آلاینده است: آلاینده‌های قابل حل در آب که بر روی سطح زمین پخش و 5 انباشت شده‌اند. -------- صفحهٔ بعد -------- بسیاری از مسایل آلودگی وابسته به این فعالیت‌هاء از پیچیدگی زیادی برخوردار بوده و برخی از آن‌ها به‌خوبی قابل ۱-۲-۶-۳ آلودگی نقطه‌ای برخلاف آلودگی‌های غیرمتمرکز و توزیعی» آلودگی‌های موضعی یا متمرکز بر اثر وجود آلاینده نقطه‌ای, به‌طورتدریجی سفره را آلوده کرده و فرایند عملکرد آن به‌صورت ورود آلودگی از نقطه آلاینده به سمت سفره آب زیرزمینی می‌باشد. در این مورد یکی ازآلاینده‌های اصلی که باعث آلودگی سفره‌های آب زیرزمینی می‌شود. سیستم‌دفع فاضلاب خانگی توسط چاه‌های جذبی و نشت آب آلوده از آن‌ها به سفره‌های آب زیرزمینی است. به‌خصوص در مناطق پرجمعیت. این نوع آلودگی از آلاینده‌های اصلی سفره محسوب می‌شوند. گرچه در حال حاضر پروژه‌های فاضلاب شهری در بعضی از شهرهای بزرگ ایران در دست مطالعه و اجراست. ولی به دلیل طولانی بودن دوره اجرای آن‌ها و هم‌چنین گسترش بی‌رویه محدوده شهرهاء به سختی می‌توان شهری را به‌طورکامل از نظر شبکه فاضلاب پوشش داد در نتیجه همیشه سفره‌های واقع در مناطق شهری درمعرض خطر آلودگی فاضلاب قراردارند. این نوع آلودگی با این که از نظر ماهیت. جزو آلودگی متمرکز و نقطه‌ای محسوب می‌شود. ولی در جایی که تعداد زیادی از این نقاط وجود داشته و نوع آلاینده نیز از انواع دیگر آلاینده‌های متمرکز سفره‌های زیرزمینی» می‌توان از مخازن کوچک سطحی که به‌طور مثال برای ذخیره کردن مواد نفتی احداث می‌شوند نام برد که در مقیاس بزرگ‌ترء مخازن بزرگ انباشت زباله‌های اتمی و سایر آلاینده‌ها را نیز شامل می‌شود. هرچند روند پدیده نشت از این نوع مخازن به داخل سفره‌های آب زیرزمینی بسیار کند و بطئی است. با این وجود این نوع آلاینده‌ها طی زمان مخصوصا در مناطق با آب زیرزمینی کم‌عمق جزو عوامل آلوده‌کننده بسیار خطرناک به‌حساب آمده و به دلیل پایداری دراز مدت آن‌هاء برای انسان و محیطزیست تهدیدآمیز می‌باشند [۳۵]. به‌طور کلی آلودگی با منشاء نقطه‌ای شامل موارد زیر است: - نشت از لوله‌ها (شامل مجراهای فاضلاب نیز می‌گردد) - ریخته شدن مایعات آلوده در سطح زمین - پساب ناشی از فعالیت‌های صنعتی و معدنی - توسعه دفن پسماندها چاه‌های تزریقی -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- شناسایی و طبقه‌بندی انواع آلاینده‌های ناشی از حوادث ۹۵/۰۹/۰۶ ۳۵ - استخرها و حوضجه‌های نگه‌داری سیالات آلوده [۴۲] یکی از عوامل آلودگی آب زیرزمینی» دفع مواد زاید به صورت مستقیم در سطح زمین است. مثال‌هایی از این مورد شامل کودهاء فاضلاب‌هاء زباله‌ها و باطله‌های صنعتی است. اگر باطله‌ها دارای مواد قابل حل در آب باشند. این مواد ممکن است به‌درون سفره‌های آب زیرزمینی نفوذ کنند. در عملیات دفن پسماندها و موارد مشابه. شیرابه‌های نشتی که مواد‌آلاینده را در خود حل کرده و به سمت پایین نفوذْ می‌دهند. می‌توانند با رسیدن به زون اشباع باعث آلودگی آب زیرزمینی شوند. مقدار شیرابه تولید شده در این موارد به‌طورمستقیم در ارتباط با بارش (با فرض این‌که مواد زاید در که جهت ذخیره باطله معدنی به کار می‌روند. ذخیره می‌شوند. به‌طورکلی مخازن ذخیره باطله‌های معدنی عایق‌بندی نمی‌شوند و بنابراین پس از پایان عمر مفیدشان می‌توانند به عنوان منشایی برای اسیدهاء فلزات سنگین, جامدات محلول هنگامی که یک آلاینده برای اولین بار به زون اشباع وارد می‌شود. ممکن است به‌دلیل غلظت بالا تا مدت‌ها به‌صورت یک آلاینده پایدار عمل نماید. اگرچه در غلظت‌های پایین‌تر آلاینده ممکن است تحت اثر فرایندهای تجزیه, به‌طورکلی حذف شوند.از دیدگاه آلودگی آب‌های زیرزمینی,» مهم‌ترین ویژگی یک آلاینده. میزان حلالیت آن است. حلالیت یک ماده به عنوان ‏ جرمی از آن ماده است که تحت شرایط خاص در حجم واحد محلول حل می‌شود. حلالیت یک آلاینده عامل خصوصیات شامل: حجم. تر کیب شیمیایی. غلظت. نرخ زمانی رها شدن آلاینده» وسعت سطحی که آلاینده از آن ناشی می‌شود و هم‌چنین چگالی مایع نشتی می‌شوند. به‌دست آوردن داده‌هایی که این خصوصیات را به‌طور دقیق معین کنند. جریان ‏ جرمی تابع غلظت آلاینده و حجم آن و نرخ تخلیه یا نشت می‌باشد. - فرایندهای انتقال آلاینده‌های حل شده در آب زیرزمینی: * جابه‌جایی * انتشار مولکولی" | 00 2- ۱1۵1013۳ 3- ۱100۵1۵ 0 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۶ ۶ راهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی این سه فرایند می‌توانند به صورت هم‌زمان در آب زیرزمینی در حال جریان رخ دهند. در فرایند انتقال, بسیاری از آلاینده‌ها با ترکیبات دیگر و یا یون‌های محلول واکنش نشان می‌دهند.آلاینده‌ها هم‌چنین می‌توانند جذب محیط شوند و یا از محیط وارد محلول گردند. واکنش‌های شیمیایی» جانشینی یونی و فرآیندهای جذب یا انحلال می‌توانند به طورقابل ملاحظه‌ای نرخ انتقال آلاینده را کاهش دهند. * جابه‌جایی مواد حل شده این فرآیند شامل جابه‌جایی مواد حل شده با جریان آب زیرزمینی است. جابه‌جایی, مولفه‌ای از فرآیند انتقال کلی است که می تواند به طور ریاضی به وسیله جریان آب زیرزمینی درجهت شیب هیدرولیکی در یک محیط همگن و با سرعتی برابر با سرعت خطی میانگین (۷) تعریف شود. در سفرهای همگن با زمینه درشت دانه, جابجایی» فرآیند غالب انتقال مواد محسوب می‌شود. این دو فرآیند با هم‌دیگر به عنوان پخش‌شدگی هیدرودینامیکی نیز نامیده می‌شوند. انتشار مولکولی فرآیندی است که در طی آن آلاینده‌های حل شده در آب تحت اثر گرادیان غلظت از نقاط با غلظت بیش‌تر به سمت نقاط با غلظت کم‌تر حرکت می‌کنند. این فرآیند می‌تواند هم در هنگام حرکت و هم در هنگام سکون آب زیرزمینی رخ دهد. به‌دلیل این که نیروهای مولکولی ایجاد کننده فرآیند انتشار در مقایسه با نیروهای ایجاد کننده فرآیند جابه‌جایی, بسیار ضعیف‌تر هستند. بنابراین فرآیند انتشار مولکولی عمدتا در محیط‌های هیدروژئولوژیکی با سرعت جریان آهسته مورد توجه قرار می‌گیرند. پخش‌شدگی مکانیکی مولفه‌ای از فرآیند انتقال کلی است که مربوط به مسیرهای پرپیچ و خم آب و آلاینده در فرآیند جابه‌جایی این است که فرآیند جابه‌جایی مولفه‌ای از انتقال کلی است که از جریان میانگین آب زیرزمینی ناشی می‌شود. در حالی که پخش‌شدگی مکانیکی مولفه‌ای است که به تغییرات مکانی مسیرهای جریان و تغییرات سرعت حرکت آب زیرزمینی مربوط می‌شود. هریک از ویژگی‌های محیط متخلخل که باعث ۲-۲-۶-۳ آلودگی با منبع غیرنقطه‌ای در آلودگی با منبع غیرنقطه‌ای, آلاینده‌ها به‌طور گسترده در سطح سفره و یا دشت توزیع و باعث پخش آلودگی در سراسر آب‌خوان به‌صورت غیرمتمرکز می‌شوند. در این زمینه می‌توان از آلاینده‌هایی که در بخش کشاورزی به‌صورت کودشیمیایی و سموم دفع آفات نباتی مورد استفاده قرار می‌گیرند و نیز کاربرد آب آلوده در مصارف کشاورزی نام برد. این فرایند به‌خصوص زمانی که سطح سفره آب زیرزمینی نزدیک به سطح زمین -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- شناسایی و طبقه‌بندی انواع آلاینده‌های ناشی از حوادثت ۹۵/۰۹/۰۶ ۳۷ و سفره کم‌عمق است به مراتب سریع‌تر صورت گرفته و در نتیجه آلاینده در زمان کمتری به آب زیرزمینی نفوذ می‌کند. طی این فرایند. آب‌خوان در مدت کوتاهی آلوده شده و در پی آن خطرات جبران‌ناپذیری را به محیط زیست وارد می‌سازد. علاوه‌بر موضوع فوق که عامل اصلی آن انسان و در بخش کشاورزی است. جنس سنگ کف آب‌خوان نیز می‌تواند در برخی از مناطق به عنوان یک آلاینده غیرمتمرکز و توزیعی عمل کند. به‌طورمثال در صورتی که سنگ کف از نوع نئوژن واریزه‌ای حاوی املاح تبخیری باشد. ارتباط آن با آب‌های زیرزمینی باعث می‌شود که بر اثر فعل و انفعالات شیمیایی به‌طور مرتب آب آب‌خوان شور شده و در نتیجه از تسریع کند. [۳۵] ۳-۲-۶-۳ آلودگی خطی علاوه‌بر دو نوع سیستم آلاینده موضعی و توزیعی» می‌توان به آلودگی خطی نیز اشاره کرد که به عنوان مثال می‌توان به کانال فیروزآباد در جنوب تهران اشاره کرد که کلیه هرزآب‌ها و رواناب‌های سطحی شهر تهران را جمع‌آوری و منتقل می‌کند. در سال‌های اخیرء در بعضی از شهرهای ایران» به دلیل رها کردن فاضلاب کارخانجات و یا حتی پساب‌های شهری و هرزآب‌ها به داخل قنات‌های خشک و متروکه و عبور در مسیر قنات. سفره آب زیرزمینی به‌طور خطی آلوده شده‌اند. از دیگر حالات آلودگی آب‌خوان, می‌توان به نشت آلودگی از طریق زهکش‌ها در پروژه‌های زهکشی اشاره کرد. -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۴ ۰ / شناسایی آسیب‌پذبری منابع آب و طلبقه‌بندی آن‌ها از نظر حساست نسبت به حوادث بروز آلودگی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - شناسایی آسیب پذیری منابع آب و طبقه‌بندی آن‌ها از نظر حساسیت نسبت به حوادث بروز آلودگی ‏ ۹۵/۰۹/۰۶ ۴۳ ۱-۴ کلیات آلودگی آب ناشی از رویداد مخاطرات طبیعی و انسانی است. متاسفانه منابع آبی کشور ایران از جهات گفته شده در کم آبی مواجه‌اند. از نظر زمین‌شناسی» به علت ساختار کلی زمین‌شناسی تکتونیکی کشورء منابع آب با پتانسیل‌های خطر پیشرفت‌های انسانی, پتانسیل‌های انسانی هم با تاثیر بیش‌تری بر آلودگی منابع آب ایفای نقش کرده‌اند. بنابراین عوامل طبیعی و انسانی زیادی بر آسیب‌پذیری منابع آب به‌ویژه از نظر آلودگی تاثیرمی‌گذارند ولی میزان تاثیرگذاری عوامل آلوده کننده یکسان نیست. هم‌چنین شدت واکنش منابع آب در برابر محرک‌ها نیز متفاوت است. به‌همین دلیل سطوح مختلف آسیب‌پذیری, قابل تشخیص و تعریف هستند. با توجه به این که مطالعه و دسته‌بندی همه عوامل آلوده‌کننده به سادگی میسر نیست به همین دلیل برای برآورد سطوح سیب پذیری, اصولا تنها عوامل و عناصر مهم در این مطالعه مورد توجه قرار گرفته‌اند. تعیین آسیب پذیری منابع آب نقش تعیین کننده‌ای در برنامه‌ریزی ومدیریت حفاظت وبهره‌برداری بهینه منابع در سطوح کلان مدیریتی جهت سیاست گذاران و متولیان امور آب کشور ترسیم می‌کنند. [۲۹ و ۳۰] برای رسیدن به چنین منظوری لازم است پتانسیل‌های ایجاد خطر و ویژگی‌های ذاتی منابع آب شناسایی و سپس با توجه به عوامل (معیارها) موثرء در قالب موارد پنج‌گانه گفته شده در شرح خدمات. پتانسیل‌های (شاخص‌ها) تاثیرگذار بر ارزش گذاری و ارزیابی و در نهایت طبقه‌بندی حساسیت منابع آب در دو سطح خرد و کلان اقدام شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- را ۶ مراهنمای مدبریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و ز برزمینی شوامل موبر بر الودی مهم ات راد های انسقال خصوصبات ذانی مود ملیع 0 نوع مصرف منبع نس منبع ای دی مس انستل ک و یی 1 شکل ۱-۴- عوامل و پارامترهای موثر در آلودگی منابع آب ۳۲-۴- حریم منابع آب آب به عنوان یکی از مهم‌ترین عناصر طبیعی, بالاتربن نقش را در زندگی انسان ایفا می‌کند. به‌همین منظور حفاظت از این منبع در هر برنامه‌ریزی امری ضروری محسوب می‌شود. در این راستا تعیین موقعیت (تعیین حریم) منابع آبی نسبت به عوامل حساسیت زای محیطی نقش تعیین کننده‌ای در برنامه‌ریزی‌های حفاظت از منابع آب دارد. باتوی به‌این که شرایط منابع آب سطحی و زیرزمینی نسبت به آلاینده‌ها یکسان نیست. لذا به هنگام تعیین حریم منابع آبی توجه به این موضوع مهم و ضروری است. ۱-۲-۴ حریم آب‌های سطحی محدودیت کمی منابع آب سطحی و تهدید این منابع از سوی آلاینده‌های مختلف. نیاز به بهره‌برداری بهینه , هم‌چنین ضرورت حفاظت کیفی منابع آب سطحی را بیش از پیش توجیه می‌کند. یکی از مهم‌ترین ابزارهای دستیابی به این مهم» تعیین حریم‌های کیفی می‌باشد. تعیین حریم کیفی منابع آب سطحی, یک نگرش ساختاری و راهبردی محسوب می‌شود و درسطح کلان, مدیریت منابع آب کشور برای حفاظت و بهره‌برداری پایدار از این منابع حیاتی مطرح< شده است. [۳۳] ۹ ( / -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - شناسایی آسیب پذیری منابع آب و طبقه‌بندی آن‌ها از نظر حساسیت نسبت به حوادث بروز آلودگی ‏ ۹۵/۰۹/۰۶ ۳۳ وحر یم رودخانه. ۰ (موضوع تصویب نامه شماره ۶ ۲۳۶۸۷ه مورحخ 0۶ در راستای کمال انتفاع و حریم می‌گردد: باعنایت به مصوبه حریم کیفی آب‌های سطحی. حریم کیفی منابع آب شرب مقطوعا ۱۵۰ متر (تراز افقی) می‌باشد. هم‌چنین محدوده بازه طولی حریم آب‌شرب از بالادست و نیز پایین‌دست محل برداشت آب به‌صورت زیر تعیین می‌گردد: - ۲۰ برابر عرض بستر رودخانه درنقطه برداشت آب به عنوان بازه طولی حفاظت از منبع آب در بالادست محل برداشت آب منظور می‌شود و نیز بستر براساس معیارهای موجود در حریم کمی تعریف می‌شود. بالادست. به عنوان بازه طولی حفاظت از منبع در پایین‌دست محل برداشت آب منظور می‌شود. هم‌چنین چنان‌چه ایستگاه‌های برداشت آب جهت مصارف شرب در رودخانه با فاصله کم‌تر از ۵ کیلومتر به‌صورت متوالی قرار گرفته باشند. کل این محدوده نیز بازه آب شرب محسوب می‌شود [۳۳]. ۳۲-۴ ۳- تالاب‌ها 9 رودخانه‌های حفاظت شده حریم کیفی تالاب‌ها جهت حفاظت از شرایط اکولوزژیکی ویژه زیست‌گاه و حیات جوامع گیاهی و جانوری وابسته به آن‌هاء شعاع ۱۵۰ متری از تالاب است. محدوده تالاب با استعلام از اداره کل حفاظت محیط‌زیست استان مربوطه تعیین حفاظت شده رودخانه چالوس و سرداب رود واقع در شهرستان بوشهر فاصله ۲۰۰ متر از هر طرف رودخانه به عنوان ۴-۲-۴ سایر منابع آب سطحی حریم کیفی آن دسته از منابع آب سطحی که کاربری شرب نداشته و یا جزو تالاب‌ها و رودخانه‌های حفاظت شده - حریم کیفی در ناحیه اول(۸): مقطوعا ۲۰ متر از منتهی الیه بستر رودخانه است: حم۸ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۴ ۶ راهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی - حریم کیفی در ناحیه دوم (3]): براساس رده‌بندی رودخانه تعیین می‌گردد. منظور از رده‌بندی, شماره‌گذاری شاخه اصلی رودخانه و شاخه‌های فرعی آن به روش زیر می‌باشد: شاخه اصلی رودخانه را با شماره ۱ مشخص نموده و شاخه‌های فرعی را که به آن می‌ریزد با عدد ۲ مشخص نموده و به همین روال هرچه انشعابات بیش‌تر می‌شود. عدد منصوب به آن نیز بزرگ‌تر م شود(لازم به‌ذکر است که این روش عکس روش درجه‌بندی رودخانه‌ها می‌باشد). رده‌رودخانه با حرف (ل نشان داده می‌شود و حریم کیفی آن در ناحیه دوم با استفاده از رابطه زیرتعیین می‌شود: (۱+1) /(150-۸) < - حریم کیفی در ناحیه سوم (-)): با استفاده از رابطه زیر تعیین می‌شود (همان ماخذ): (+۸)-150 ح) ۵-۲-۴ حریم منابع آب زیرزمینی حریم کیفی منابع آب زیرزمینی عبارت از تعیین محدوده‌ها یا حریم‌های حفاظت کیفی در چندین سطح برای منابع آب زیرزمینی در مقابل آلاینده‌های ناشی از فعالیت‌های انسانی است که برای هرکدام از سطوح حریم کیفی, محدودیت‌ها و تغییرات خاص فعالیت‌های انسانی وضع می‌شود. به‌طور کلی درمطالعات تعیین حریم کیفی دو نوع منبع‌آب ریررمینشی و به تبع آن دو نوع مقیاس مطالعه را می‌توان تعریف کرد که به قرار زیر می‌باشند: - ذخایر و منابع کلی آب زیرزمینی یا به عبارتی آب‌خوان‌ها (حریم کیفی ناحیه‌ای در سطح آب‌خوان) منابع یا تاسیسات برداشت آب زیرزمینی مانند چا چشمه و قنات‌های بهره‌برداری (حریم کیفی نقطه‌ای برای چاه چشمه و قنات) [|۱۰۲]: ۱- حریم کیفی نقطه‌ای (چاه» چشمه و قنات) تعیین حریم کیفی درسطح حوضه یک چاه چشمه 2 قنات. حفاظت آب زیرزمینی را در محدوده مجاور یک چاه 7 حشمه و قنات یا حوصه آن شامل می‌شود. انواع معیارها درتعیین حریم کیفی نقطه‌ای عوامل تاثیرگذار و مهمی که به عنوان چارچوب برای تعیین روش‌ها به‌کار می‌رود معیار نامیده می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - شناسایی آسیب پذیری منابع آب و طبقه‌بندی آن‌ها از نظر حساسیت نسبت به حوادث بروز آلودگی ‏ ۹۵/۰۹/۰۶ ۵ چشمه ی قنات و بهره‌برداری تا مرر حریم چاه چشمه 5 قنات. مورد استفاده قرار می‌گیرد. این روش ساده‌ترین و ارزان‌ترین روش برای تعیین حریم کیفی محلی می‌باشد. ٩‏ آفت پمپاژ قرار نمی‌گیرد. سرعت جریان آب زیرزمینی از مرز شعاع تاثیر به سمت چاه پمپاژ به‌دلیل افزایش گرادیان هیدرولیکی, افزایش می‌یابد. بنابراین آفت سطح آب می‌تواند جریان آلاینده‌ها را به سمت چاه پمپاز افزایش دهد. معیار آفت برای تعیین مرزهای محدوده تاثیرء مورد استفاده قرار می‌گیرد و محدوده تاثیر نیز می‌تواند به عنوان حریم حفاظتی چاه در نظر گرفته شود. [۱۰۲] * زمان‌گذر معیار زمان‌گذرء برای نشان دادن مدت‌زمان حرکت آب زیرزمینی یا آلاینده از یک نقطه در حریم نقشه خطوط هم‌ارزش زمان گذر آلاینده در یک محدوده زمانی تهیه می‌شود. محدوده‌های واقع بین خطوط هم زمان گذرء به عنوان حریم‌های کیفی در نظر گرفته می‌شوند. * مرزهای جریان معیار مرزهای جریان, برای تعیین محل خطوط تقسیم آب زیرزمینی یا عوارض فیزیکی -- هیدرولوژیکی, دیگر که جریان آب زیرزمینی را کنترل می‌کنند. به‌کار می‌رود. این عوارض فیزیکی -- محدوده جغرافیایی تعیین شده به عنوان حریم کیفی جاه, جشمه یا قنات انتخاب می‌شود. رقیق‌سازی, پخشیدگی, جذب و واکنش‌های شیمیایی یا زوال بیولوژیکی کاهش دهند. این روش به دانش کافی در مورد مدل‌سازی انتقال آلاینده‌هاء اطلاعات وسیع در مورد هیدرولوژی, زمین‌شناسی و زئوشیمی منطقه مورد مطالعه نیاز دارد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۶ ۶ راهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی - انواع روش‌ها درتعیین حریم کیفی نقطه‌ای: چندین روش برای تعیین حریم چاه» چشمه و قنات وجود دارد که از نظر روش کار و هزینه‌های اجرایی با هم متفاوت بوده و انتخاب هریک از آن‌ها با توجه به منابع موجودء شرایط هیدروژئولوژیکی و اهداف ویژه‌ای صورت می‌گیرد: در این روش در اطراف هرچاه» چشمه یا قنات موجود در محدوده مورد مطالعه یک دایره با شعاع مشخص رسم می‌شود که تعیین کننده حریم آن‌است. این روش ساده و ارزان بوده به مهارت فنی در این روش برای هر زمان گذر ویژه» یک مرز دایره‌ای شکل حول هر حلقه چاه» چشمه یا قنات رسم می‌شود که برای محاسبه شعاع دایره از معادله زیر استفاده می‌شود: < نرخ پمپاژ چاه» چشمه یا قنات - تخلخل آب‌خوان (درصد) 1[ - طول اسکرین چاه» چشمه یا قنات (متر) < زمان گذر تا چاه چشمه یا قنات پمپاژ (سال) که براساس هیدروژئولوژی وموقعیت منبع - ۲/۱۴ معادله فوق با توجه به حجم آبی که در یک دوره زمانی می‌توان از یک چاه پمپاژ کرد تهیه شده است. این روش از مدل‌های تحلیلی برای ایجاد شکل‌های استاندارد حریم کیفی چاه چشمه و قنات با توجه به معیارهای هیدروژئولوزیکی نمایان‌گرء زمان گذر و مرزهای جریان استفاده می‌کند. * مدل‌های تحلیلی این مدل‌ها از یک‌سری معادلات. به‌منظور ترسیم حریم چاه چشمه یا قنات استفاده می‌کنند و برای درک سیستم‌های شبکه جریان آب زیرزمینی و انتقال آلودگی بسیار مفیدند. * برداشت‌های هیدروژئولوژیک در این روش از مطالعات زمین‌شناسی, ژئوفیزیکی و ردیابی رنگی برای تهیه نقشه مرزهای جریان و -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - شناسایی آسیب پذیری منابع آب و طبقه‌بندی آن‌ها از نظر حساسیت نسبت به حوادث بروز آلودگی ‏ ۹۵/۰۹/۰۶ ۳۷ * مدل‌سازی عددی در این روش از تکنیک‌های مدل‌سازی کامپیوتری برای شبیه‌سازی سه بعدی مرزهای آب‌خوان با استفاده از حل معادلات عددی استفاده می‌شود. بیش‌ترین تاکید در این روش براساس تهیه مدل ریاضی جریان و مدل انتقال آلودگی است. [۱۰۲] ۲- حریم کیفی ناحیه‌ای (سطح آب‌خوان) حریم‌های کیفی می‌توانند در سطح یک حوضه. یک آب‌خوان یا گروهی از آب‌خوان‌ها مطرح باشند. علاوه‌بر تعیین حریم کیفی چاه چشمه و قنات. حریم کیفی آب‌خوان نیز مطرح است. استفاده از حریم کیفی ناحیه‌ای. روش کلاسیک چاه. چشمه و قنات است. به‌منظور حفاظت آب‌خوان‌ها در مقابل آلودگی. اعمال محدودیت بر کاربری اراضی موجود و آینده و محدودیت‌هایی نیز وجود دارد چرا که از دیدگاه اقتصادی -اجتماعی قابل قبول نیست که برای حفاظت از منابع آب زیرزمینی» کل محدوده آب‌خوان را برای کاربری‌های مختلف ممنوع کرد. بنابراین بسیار مقرون به سطح کنترل لازم درحفاظت از کیفیت آب زیرزمینی, از ظرفیت میرایی طبیعی آلاینده (خودپالایی آلاینده) درمنطقه غیراشباع استفاده شود و در نتیجه به جای آن که تمامی قسمت‌های آب‌خوان ممنوع شود تنها توسعه کاربری, برای مناطق حساس و مستعد آلودگی متوقف می‌شود. بنابراین می‌بایست حریم‌هایی بر تعیین شود که در واقع این امر نشان می‌دهد چه فعالیت‌هایی و در کجا می‌تواند منجر به خطر آلودگی آب زیرزمینی شود و چه فعالیت‌هایی باید متوقف شوند. [۳۳] ۳-۴- خصوصیات ذاتی منابع آب -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ ۶ راهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی ۱-۳-۴- خصوصیات فیزیکی آب - رنگ: آب‌خالص بی‌رنگ است. بنابراین وجود رنگ در آب نشانه وجود نوعی ناخالصی در آن است. بعضی از املاح معدنی مانند ترکیبات آهن یا کروم و برخی از فاضلاب‌های صنعتی آب را رنگی می‌کنند. صرف رنگین بودن, نشانه مضر بودن آب نیست. مثلا آب‌هایی که از مناطق زغال‌سنگ (تورب) سرچشمه می‌گیرند. رنگین هستند. ولی زیان‌آور نیستند. اثر آن‌ها این است که سبب می‌شوند نور خورشید بیش‌تر جذب آب شود و به اندازه کافی برای انجام عمل فتوسنتز به گیاهان آبزی نور نرسد و کاهش عمل فتوسنز در آب. کاهش تولید اکسیژن را به دنبال خواهد داشت. [۳۴] - کدورت: کدورت آب عموما به دلیل وجود ذرات معلق بخصوص ذرات خاک‌رس است. در برخی از موارد. خاکستر ذرات ذغال و چوب و حتی ذرات برگ گیاهان و انواع ذرات معلق دیگر در آب باعت کدورت آب می‌شوند. آب اغلب رودها در فصل بهار پس از هر بارندگی شدید کدر می‌شود. آب باران. وقتی در سطح زمین می‌شود و رشد گیاهان آبزی را کاهش می‌دهد. درنتیجه ته‌نشینی و تراکم مقداری گل ولای در کف‌رود. بستر آن برای تخم‌ریزی و تولید مثل ماهیان نامساعد می‌شود. کدورت. آب را برای مصارف خانگی و برای مصارف صنعتی و نیز تهیه نوشابه‌های غیرالکلی و کنسروسازی نامطلوب می‌سازد. - حرارت: بالا رفتن دمای آب یک آلودگی فیزیکی است. یکی از علل افزایش حرارت آبء استفاده از آب رودخانه یا دریاچه برای خنک کردن نیروگاه‌های برق است. آبی که از این نیروگاه‌ها به رود یا دریاچه باز می‌گردد. حداقل ۷۰ درجه از آب آن‌ها گرم‌تر است و این اختلاف درجه حرارت با توجه به دایمی بودن بازگشت آب گرم منطقه وسیعی از رود یا دریاچه را گرم‌تر می‌کند و شرایط زندگی گیاهان و جانوران را تغییر می‌دهد و تغییرات قابل توجهی را در مجموعه گیاهان و حیوانات آبزی باعث می‌شود جدول (۱-۴) جدول ۱-۴- حدود مطلوب و مجاز ویژگی‌های فیزیکی آب آشامیدنی [۵۵| حد مطلوب مقدار مجاز واحد اندازه گیری حداکثر۱۵ . پلاتین.کبالت برای رنگ حقیقی آب‌نا.).] ۳ بو حداکثر ۲واحد در ۱۲درجه سیلسیوس وحداکثر ۳واحد در ۲۵درجه رقم آستانه بو (:0]) یادآوری ۱: نظر به اینکه کدورت.رنگ و1 0۳علاوه بر قابل پذیرش بودن آب.در کیفیت بهداشتی آب به طور مستقیم نقش دارند.برای آنها حداکثر مجاز تعریف یادا وری ۲: تامین کدورت کم تر یا مساوی یک ان "نی -یو در خروجی تصفیه‌خانه‌های متعارف آب.الزامی است. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - شناسایی آسیب پذیری منابع آب و طبقه‌بندی آن‌ها از نظر حساسیت نسبت به حوادث بروز آلودگی ‏ ۹۵/۰۹/۰۶ ۳۹ ۲-۳-۴- خصوصیات (آلودگی) شیمیایی آب آلودگی شیمیایی عبارت است از ورود ناخالصی‌های شیمیایی در آب. به اندازه‌ای که آب را از نظر آشامیدن یا مصارف دیگر نامناسب کند. این نوع آلودگی معمولا از فاضلاب‌های صنعتی, کشاورزی, تجاری یا سایر فعالیت‌های انسانی به آب وارد می‌شود. آلودگی شیمیایی آب خطرناک‌ترین و مهم‌ترین نوع آلودگی است. زیرا نه تنها اثرات بعضی از سموم و ترکیبات شیمیایی بر روی انسان و سایر موجودات زنده بسیار زیان‌آور است. بلکه تصفیه آب‌آلوده به سموم و ترکیبات شیمیایی غالبا به آسانی امکان‌پذیر نیست. به کاربردن مواد گوناگون شیمیایی در صنایع سبب می‌شود که تعیین و تشخیص غلظت و انواع آلوده‌سازها و برطرف کردن و کنترل آن‌ها بسیار بغرنج و مشکل شود. مثلا فاضلاب انواع صنایع فلزی که بسیاری از آن‌ها سمی هستند باعث بالا رفتن غلظت انواع فلزات در آب می‌شود. فاضلاب بعضی صنایع مربوط به تهیه مواد شیمیایی معدنی ممکن است محتوی مواد سمی مانند ترکیبات سیانورء آرسنیک و غیره باشند. با ورود این فاضلاب‌ها در منابع آب. غلظت هر یک از مواد سمی ممکن است رفته‌رفته افزایش یابد و به مقداری برسد که استفاده از آن آب را با مسمومیت توام کند. فاضلاب صنایع تهیه مواد شیمیایی آلی که شامل انواع صنایع پتروشیمی (تهیه مواد مختلف از نفت و ترکیبات آن) است. محتوی مقادیر زیادی مواد آلی زیان‌آور است. مواد آلی عبارتند از یدروکربورهای کلردار (مواد آلی مرکب از کربن, هیدروژن, اکسیژن و کلر) و تعداد زیادی مواد شیمیایی که در کشاورزی برای مبارزه با آفات نباتات و علف‌های هرز به‌کار می‌روند. جدول ۲-۴- حداکثر مقادیر مجاز مواد شیمیایی معدنی [۵۵] هت ن» عارصه سونی در رار برای ن -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ ۶ مراهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی در مورد تهیه و تامین آب آشامیدنی که مجموع آب‌شرب و بهداشتی را شامل می‌شود. علاوه‌بر جنبه کمیتی, کیفیت آب نیز مطرح است. تغییراتی که در کیفیت نزولات جوی به وجود می‌آید. ناشی از گازهای موجود در جو و مواد قابل حلی هستند که آب به خود می‌گیرد. علاوه‌براین. آلودگی‌های ساخت دست بشر نیز می‌تواند وارد آب شده و بدون تصفیهء توسط انسان نوشیده شود. هم‌چنین مشخص شده که آب عامل انتقال آلودگی‌های میکروبی است. در بخش خصوصیات فیزیکی و شیمیایی آب. از جداول ‎٩‏ و *۱ استاندارد کیفیت آب آشامیدنی ۱۳۸۸ استفاده شده است. با توجه به مطالب فوق‌الذکرء در زیر شاخص وضعیت کیفیت آب به لحاظ قابلیت شرب به عنوان یکی از خصوصیات ذاتنی منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی و یکی از شاخص‌های تعیین آسیب‌پذیری و تعیین حساسیت منابع آب آورده می‌شود: - شاخص وضعیت کیفیت آب‌های سطحی و زیرزمینی به لحاظ قابلیت شرب با عنایت به محدودیت اطلاعات و داده‌های کیفی آب در شرکت‌های آب منطقه‌ای, دیاگرام شولر به عنوان مبنای طبقه‌بندی کیفیت آب‌های سطحی و زیرزمینی مدنظر قرار گرفته و کیفیت آب در شش‌طبقه به‌شرح * قابل قبول * قابلیت شرب نامطبوع * نامناسب * غیرقابل استفاده شایان ذکر است در صورت تکمیل بانک‌های اطلاعاتی و نمونه‌برداری و آنالیز پارامترهای آلودگی, می‌توان از سایر روش‌ها نظیر ۷۷1 نیز استفاده کرد. [۲۹] ۴-۳-۴ کیفیت آب از نظر کشاورزی برای آن که آب‌های سطحی و یا زیرزمینی بتوانند در کشاورزی مورد استفاده قرار گیرند بایستی از نظر کیفیت طبقه‌بندی شوند که لازم است دو شاخص مهم هدایت الکتریکی 132 و نسبت جذب سدیم (5.۸. 8) آب‌های فوق‌الذکر خیلی‌خوب. خوب. متوسط و بد تقسیم‌بندی می‌شوند. [۲۷] - هدایت الکتریکی هدایت الکتریکی که واحد اندازه‌گیری آن بر حسب میلی‌موس بر سانتی‌متر یا میکرو موس بر سانتی‌متر و در سیستم بین‌المللی بر حسب دسی‌زیمنس بر متر می‌باشد. بیانگر شدت شوری آب است که به چهار کلاس تقسیم‌بندی می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - شناسایی آسیب پذیری منابع آب و طبقه‌بندی آن‌ها از نظر حساسیت نسبت به حوادث بروز آلودگی ‏ ۹۵/۰۹/۰۶ )۵ نبوده و بایستی با استفاده از دستگاه‌های سبک کننده و تقلیل دهنده هدایت الکتریکی. املاح آن‌ها تقلیل یابد. جدول ۳-۴- هدایت الکتریکی آب اراس ۳و مس موی وس که ۵۰ ی ۹ خوب زیاد ۷۵۰-۰ 5 متوسط سب خیلی ز این شاخص که با علامت 5.۸.16 نشان داده می‌شود بیانگر شدت قلیایی بودن آب است که مانند شاخص قبلی به چهار کلاس با مقادیر مختلف به شرح جدول (۴-۴) تقسیم می‌شود: با توجه به مقادیر کمی ذکر شده در جداول فوق. در مجموع شانزده گروه آب از ترکیب شاخص‌های) (مربوط به ۲۱5۱ ‏آب‌های خیلی‌خوب با علامت‎ ٩ , ‏آب‌های خوب با علامت :۲5 ,385 ,یکی‎ ٩ آب‌های متوسط با علامت دکد), د5,ع. رکد. کی دکی)‎ * آب‌های نامناسب یا بد با علامت ,5,), رکی, رگن رگی رگن دکن, رک‎ * 5 ‏بنابراین با توجه به علایم شانزده‌گانه فوق. به‌راحتی می‌توان تشخیص داد که هر قدر اندیس‌های عددی حروف ۲و بزرگ‌ترشوند. آب از نظر کشاورزی از کیفیت و مرغوبیت کم‌تری برخوردار خواهد بود. [۲۷] ۵-۳-۴- کیفیت آب از نظرصنعتی و سطحی بدون تصفیه از لحاظ سختی. در صنعت قابل استفاده نیستند. امکان استفاده از آب‌هاء نسبت به موقعیت منطقه و درجه تصفیه آن‌هاء فرق می‌کند (کردوانی. منابع و مسایل آب در ایران)» آب‌های مورد استفاده در بخش -------- صفحهٔ بعد -------- ۲ ۶ راهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی صنعت با توجه به سه خصوصیت سختی. درجه قلیاییت و شوری به سه دسته تقسیم که برحسب درجه. ضرورت تصفیه یاعدم نیاز به تصفیه جهت مصارف صنعتی به شرح جدول (۵-۳) مشخص می‌شوند: جدول ۵-۴- کیفیت آب از نظر مصارف صنعتی میلی گرم در لیتر میلی گرم در لیتر میلی گرم در لیتر ۶-۳-۴- آورد رودخانه و دوام آب‌خوان خصوصیات آورد رودخانه (آب‌های سطحی) و دوام آب‌خوان (آب‌های زیرزمینی) در سطح خرد (دشت‌ها و رودخانه‌های کشور) به شرح زیر است: - شاخص آورد سالانه رودخانه (۷1281/۷): آورد سالانه رودخانه. براساس طبقه‌بندی شرکت مدیریت منابع آب ایران (تماب سابق) به سه گروه اصلی ذیل تقسیم شده است: * رودخانه‌های بزرگ با آورد سالانه بیش از /۸/۲۸ ۷۰۰ * رودخانه‌های متوسط با آورد سالانه بین /۸/۲2 ۱۰۰-۷۰۰ * رودخانه‌های کوچک با آورد سالانه کم‌تر از /۸/6 ۱۰۰(همان ماخذ). - شاخص وضعیت دوام آب‌خوان: * بحرانی: زمان دوام آب‌خوان زیر ۱۰۰ سال * نیمه بحرانی: مدت زمان دوام آب‌خوان ۱۰۰-۲۵۰ سال * نرمال: مدت زمان دوام آب‌خوان بالاتر از ۲۵۰ سال [۲۷] - هیدرولوژی رودخانه و تغییرات آب و هوا تغییر رژیم رودخانه و حجم آب در فصول مختلف سال. از اثرات مستقیم ایجاد سد می‌باشد. اثرات فوق ممکن است سیل‌گیر شدن منطقه پایین دست سد نیز از عوارض دیگر می‌باشد. تغییر در اکوسیستم رودخانه به علت تغییرات کمی و کیفی آب حاصل می‌شود و حتی در نقاط دورتر نظیر مصب رودخانه نیز ظاهر می‌شود. کاهش مواد رسوبی در مصب رودخانه باعث فرسایش سواحل و تغییر در اکوسیستم ساحل و مصب رودخانه می‌شود. کاهش سرعت آب رودخانه باعث تقلیل قدرت خودپالایی رودخانه می‌شود. در رودخانه‌های دانوب و راین ایجاد سدهای متعدد باعث کاهش سرعت جریان رودخانه و درنتیجه کاهش قدرت خودپالایی آن شده است. ایجاد سد ممکن است تغییراتی -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - شناسایی آسیب پذیری منابع آب و طبقه‌بندی آن‌ها از نظر حساسیت نسبت به حوادث بروز آلودگی ‏ ۹۵/۰۹/۰۶ ۵۳ جزئی و محلی نیز در آب و هوای منطقه ایجاد کند که تولید مه و تغییرات دمای آب از آن جمله هستند. تغییر دمای آب در مراحل بعدی بر اکوسیستم پایین‌دست و بر روی کیفیت فیزیکی و شیمیایی خاک‌های آبیاری شده اثر می‌گذارد. ۷-۳-۴ خصوصیات ذاتی زمین‌شناسی (منابع کارست و غیرکارست) به سیمای مرکبی از همه ناهمواری‌ها و پدیده‌های مختلفی که در اثر آب خورنده, در سازندهای مختلف قابل حل, با خصوصیات ویژه هیدرولوژیکی به‌وجود می‌آیند. اصطلاحا کارست می‌گویند. حدود ۲۵ درصد از جمعیت جهان نیاز آب شرب کشاورزی و صنعتی خود را از منابع کارست تامین می‌کنند. در اروپا حدود ۳ میلیون کیلومترمربع سنگ کربناته که شامل سفره‌های کارستیک هستند وجود دارند. مهم‌ترین شهرهای دنیا مثل گرنوبل, وینا و اینسبروک تمام نیاز ابی‌شان را از منابع آب کارست فراهم می‌کنند. هم‌چنین کارست نقش مهمی در نیازهای مصرفی شرب. کشاورزی درشمال افریقا ایفا می‌کند. [۸۵] در ایران پدیده‌های کارستی و مناطق کارستیک. در زاگرس, البرز. حوضه رسوبی کپه داغ و هزار مسجد وجود دارند. با توجه به گسترش جغرافیایی مناطق کارستیک در کشور و هم‌چنین نقش تعیین کننده‌ای که این منابع در تامین آب مصرفی ساکنین این مناطق دارد و با عنایت به این که در مقیاس‌های محلی منابع کارستی تنها منبع آبی محسوب می‌شوند. حفاظت صحیح از این منابع در برابر هرگونه آلودگی از ضروریات است.مهم‌ترین ویژگی سفره‌های کارستی پتانسیل آسیب‌پذیری بالای آن‌ها هم از نظر خصوصیات کیفی و هم کمی است. سیستم‌های کارستی در قیاس با سایرسیستم‌های آب زیرزمینی از این نظر که آلاینده‌ها سریع‌تر به آب زیرزمینی می‌رسند آسیب پذیرترند. سفره‌های کم‌عمق در نواحی کارستی یکی از أسیب‌پذیرترین منابع آب نسبت به آلودگی می‌باشند. این آسیب‌پذیری تحت تاثیر عوامل مختلفی نظیر طبیعت آلاینده‌هاء رخساره‌های کارستی,» وجود آب زیرزمینی در محیط‌های کارستی. زمان تماس آب‌های نفوذی با زون خاک و فرصت آلاینده‌ها برای ورود به سیستم سفره می‌باشد. منشاء آلاینده‌ها ممکن است ناشی از فعالیت‌های کشاورزی, فعالیت‌های معدنی, ساخت و سازهای عمرانی. رواناب‌های سطحی در مناطق شهری, پساب‌های شهری یا صنعتی و شیرابه‌های تولید شده در محل دفن زباله باشند. بسیاری از رودهای زیرزمینی در مناطق کارستی در واقع رودهای سطحی هستند که پس از فرورفتن به داخل زمین در داخل غارها و مجاری انحلالی جریان یافته و سیس در محل تخلیه چشمه‌های کارستی دو باره در سطح ظاهر می‌شوند. به دلیل سرعت بالای این جریان‌های زیرزمینی» آلاینده‌های محلول در آب می‌توانند در طی چند ساعت چندین مایل را در زیرزمین طی کنند. به‌دلیل توسعه شبکه زیرزمینی مجاری انحلالی در سفره‌های کارستی و سرعت بالای جریان آب زیرزمینی در این مجاری, هرگونه آلودگی که وارد سیستم آب زیرزمینی شود دارای پتانسیل انتقال و گسترش سریع در سیستم می‌باشد. مسایل آلودگی درمناطق کارستی ممکن است به‌وسیله دفن زباله‌های جامد و مایع تشدید شوند. زیرا این آلاینده‌ها می‌توانند به‌طورمستقیم شسته شده و به داخل سفره راه یابند. با توجه به توسعه روزافزون و استفاده گسترده از مواد خطرناک و سمی, نشت و یا سرریز این مواد می‌تواند در نواحی کارستی خطرات جدیدی را به‌دنبال داشته باشد. [۴۲] -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ ۶ راهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی ماهیت کارست نشانگر آن است که همراه با هر نوع فعالیت بشری در این مناطق, اقسام بسیار متفاوتی از احتمال خطر وجود دارد و به‌رغم برنامه‌های تحقیقاتی بسیار جدی و پیچیده. مولفه احتمال خطر غیرقابل اجتناب است. شاید بتوان آن را تا حد قابل قبولی کاهش داد. لکن برطرف کردن آن به‌طور کامل میسر نیست. به‌طورکلی دشواری‌ها و شکست‌ها در توسعه نواحی کارستی را می‌توان به دو دسته فنی و زیست‌محیطی تقسیم کرد. مشکلات و عدم موفقیت‌های فنی به سازه‌های مختلف ساخته دست بشر نظیر سدهاء مخازن و غیره مربوط می‌شوند. شکست‌های زیست‌محیطی نتیجه فرآیندهای مختلفی است که محیط‌زیست و کیفیت آب و حیات جانوران و گیاهان را تهدید می‌کنند. برخی از دشواری‌های فنی عبارتند از نشست زمین درسطح و کف مخازن, نشت آب در محل سدها و مخازن, جریان آب و گل در زمان حفاری, لرزه خیزی القایی به‌علت ذخیره مصنوعی آب و بروز سیلاب‌های ناشی از تغییر رفتار آب‌شناسی آب‌های سطحی. بدون شک مهم‌ترین مولفه احتمال خطر در نواحی کارستی. ماهیت زمین‌شناسی آن‌هاست. از آن‌جا که در تمامی فرآیندهای زمین‌شناسی, از منشاء تا تخریب توده‌های سنگی, زمان عامل کلیدی به‌شمار می‌آید. بنابراین عامل اساسی در احتمال خطر محسوب می‌شود. [۴۲] ۴-۴- نوع مصارف منبع آبی منابع‌آبی مصارف گوناگونی دارندکه به‌طورکلی در پنج بخش شرب. کشاورزی» صنعت. تامین نیازهای اکولوژیک و سایر کاربری‌ها مورد استفاده و بهره‌برداری قرار می‌گیرند [۳۰]. هریک از بخش‌های مصرفی منابع آبی باید در سطح -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۵ روش‌های ارزیابی ریسک آلودگی‌های منابع آب -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۵- در | مورد نو عمومی در ار محسوب انسانی»: با تو منابع آ, وریررمی م - روش‌های ارز بابی رپس رزیابی ریسک آلودگی : جه قرار می‌گیرد. پنابرا: بهره‌مند هستند ولی د ز روش‌های اختصاصی: زیابی ریسک آلودگی من می‌گردد. ریسک آلودگ تعریف می‌شود و در بی جه به این که منابع آب ای انسانی و آسیب‌پد, زیرزمینی و منابع اب نی در شکل (۱-۵))» آرا طبقه‌بندی انواع حوادث آلودگی محتمل در منابع آب طبقه‌بندی آنواع آلاینده‌های ناشی از ک آلودگی‌های منابع آب ۹۵/۰۹/۰۶ منابع آب. منبع آبی به عنوان محیط متاثر از ریسک‌های موجود در سطح منطقه مص بن علیرغم این که روش‌های ارائه شده در ارزیابی ریسک از یک اصول و مبانی پایه ارزیابی ریسک منابع آب (به عنوان یک منبع پذیرنده و تحت تاثیر ریسک) باید ر استفاده گردد. ابع آب. شناسایی آسیب‌پذیری منبع آبی در برابر آلودگی‌ها از جمله پارامترهای منابع آب. با دو ویژگی جداگانه «آسیب‌پذیری محیط» و «آلودگی‌های ناشی از ش‌تر روش‌های ارزیابی ریسک آلودگی منابع آب. این دو پارامتر در محاسبات مطرح می زیرزمینی و آب‌های سطحی از نظر خصوصیات مختلف هیدرولوزژیکی, نحوه ارت ری تفاوت‌های قابل توجهی با یک‌دیگر دارند. لذا ارزیابی ریسک آلودگی منابع آر سطحی متفاوت است. فرایند مدیریت ریسک زیست محیطی منابع آب د گردیده است. منابع تولید آلاینده ٍ شکل ۱-۵- فرایند ارزیابی ریسک زیست محیطی منابع آب ۵۷ لالعاتی اساسی اط با برای سطحی -------- صفحهٔ بعد -------- ۵۸ مرحله‌ی دوم آرزیابی ریسک مر حله اول وطبقه‌بندی انوا ۶ راهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی تهیه نقشه آسیب‌پذیری آب‌های زیرزمینی از طریق روش‌های ۳ 0۷55 ,185085 تهیه لایه‌های اطلاعاتی مورد نیاز ِ ٍ مواد تشکیل دهنده آبخوان تعیین آوزان لایه‌ها ۹ انجام محاسبات با استفاده از روش بردار ویژه و تعیین میزان احتماا وقوع عها تعریف امتیازات هر لایه حتمال وقوع عوامل ریسک تعیین امتیاز نهایی اثر آلاینده‌ها با استفاده از رابطه 0 روی‌هم گذاری نقشه‌ها و تهیه (۲,)۲1 ۷ 2۳ < ما ناسایی مهم‌ترین منابع آلودگی در منطقه مورد مطالعه ن محدوده مطالعاتی جهت شناسایی منابع آلاینده می‌بایست مطالعات مربوط در چهار بخش - شناسایی ع آلودگی‌های محتمل در منابع آب. ۲- شناسایی وطبقه‌بندی آنواع آلاینده‌های ناشی از حوادث. ۳- بررسی -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم - روش‌های ارز یابی ریسک آلودگی‌های منابع آب ۹۵/۰۹/۰۶ 2۸۹ ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی آلاینده‌های منابع آب ورفتار آن‌ها در منابع آب و۴-راه‌های احتمالی ورود آلودگی به منابع آب مورد استفاده قرار گیرد که در | ن علاوه‌بر شناسایی منابع آلاینده»کیفیت عوامل آلاینده نیز بررسی وپیش‌بینی گردد (مراجعه به بخش ۹و ۱۰). (جهت تعیین کیفیت آلاینده‌ها می‌توان از نتایج مطالعات مشابه انجام شده استفاده نمود) مرحله دوم - ارزیابی ریسک اصولا در ارزیابی ریسک می‌بایست معیارهایی تعریف گردد که از جمله مهم‌ترین آن‌ها می‌توان شدت ریسک و آسیب پذیری.احتمال را نام برد.درخصوص معیار شدت ریسک. از آن‌جایی که منابع‌آلاینده به عنوان عوامل ایجاد ریسک برای منابع آب (اعم از سطحی و زیرزمینی)مطرح می‌باشند بنابراین در این بخش نخست نحوه محاسبه معیار شدت ریسک ارائه می‌شود. پس از نحوه تعیین شدت ریسک. در ادامه نحوه محاسبه سایر معیارهای ریسک برای منابع آب زیرزمینی و سطحی به‌طور مجزا ارائه می‌گردد. منظور از شدت ریسک منابع آلاینده. شدت اثرات وارد شده بر منابع آبی می‌باشد.شدت تاثیر آلاینده‌های منابع آلاینده بالقوه وبالفعل تابعی ازنوع ماده آلاینده نیز می‌باشد.لذا این مهم می‌بایست در امتیازات طبقات شدت مدنظر قرار گیرد. از آن‌جایی که در هریک از منابع آلودگی برحسب نوع آلاینده‌هاء شدت اثرات متفاوت می‌باشند. بنابراین لازم است برحسب درجه خطرناک بودن عوامل آلاینده امتیازات متناسب تعریف گردد.جداول (۱-۵)» (۲-۵) و (۳-۵) جدول ۱-۵- طبقات منابع عمده دی منابع آب وجود جاده‌های تردد حمل ونقل مواد خطرناک ورود فاضلاب انسانی ورود فاضلاب صنعتی مراکز دفن مواد زاید شهری خطوط انتقال انرژی وجود فعالیت‌های معدنی -------- صفحهٔ بعد -------- ۶۰ ۶ مراهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی اثرات آلاینده یا آسیب‌های وارده به منبع آبی کم است. اثرات آلاینده یا آسیب‌های وارده به منبع آبی جزیی است. اثرات آلاینده یا آسیب‌های وارده به منبع آبی تا حدودی در حد متوسط است. اثرات آلاینده. یا آسیب‌های وارده به منبع آبی زیاداست. جدول ۳-۵- طبقه‌بندی اثرات حاصله از حوادث بر منابع آبی اثرات بر روی منابع آب سطحی و زیرزمینی - اثرات گسترده و دایمی بر کیفیت منابع آب - آسیب کلی بر اکوسیستم‌های آبی. مرگ و میر جانوران - تخریب فراگیر و گسترده بخش کشاورزی و اقتصادی, آلودگی خاک و محصولات کشاورزی - اثرات متعدد بر سلامت انسان, شایع شدن بیماری خاص با منشاء آلودگی آب - اثرات قابل توجه روی منابع - تخریب قابل توجه اکوسیستم‌های آبی - تخریب قابل توجه و مهم بر بخش کشاورزی و اقتصادی - اثر بر روی انسان - تاثیر جزیی بر اکوسیستم‌های آبی - تاثیر جزیی بر بخش کشاورزی و تجاری برای بررسی میزان اثرات منفی سوانح و حوادث بر منابع آبی» کیفیت محیطزیست و سلامت انسان می‌توان حوادث را به گروه‌های مختلفی طبقه‌بندی کرد. اگرجه این طبقه‌بندی و جارچوب نمی‌تواند برای اکوسیستم‌های مختلف به‌طور ملحوظ گردد. - ارزیابی ریسک منابع آب سطحی جهت محاسبه ریسک منابع آب سطحی,از دو رویکرد می‌توان استفاده کرد.در رویکرد نخست از دو معیار شدت و احتمال استفاده می‌شود. به‌طوری که جهت محاسبه احتمال از روش‌های تصمیم‌گیری چند معیاره و برای محاسبه شدت از روش ارائه شده فوق‌الذکر استفاده می‌شود. جهت محاسبه آب سطحی.یکی دیگر از رویکردهای رایج در این زمینه.استفاده ازمدل‌های خاص ریسک منابع آبی نظیر ۷۷1۸۹571۲. 00105 می‌باشد. از ویژگی‌های این روش.آن است که علاوه‌بر این‌ که جنبه آسیب‌پذیری منابع آب سطحی را در نظر می‌گیرد. نوع آلودگی‌ها وماهیت آن‌ها نیز مورد طبقه‌بندی قرار گرفته ودر مدل استفاده می‌شود.در هر دو رویکرد گام اول, شناسایی منابع تولید ریسک می‌باشد. در این بخش باید کلیه منابع آلاینده منابع آب سطحی اعم از صنعتی, کشاورزی, خانگی مورد شناسایی قرارگیرد (نوع ماهیت آلودگی‌ها در فصول قبلی ارائه شده است).در این بخش هر دو رویکرد جهت محاسبه ریسک منابع آب سطحی ارائه می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم - روش‌های ارزیابی ریسک آلودگی‌های منابع آب ‏ ۹۵/۰۹/۰۶ )۶ ۲-۵- محاسبه ریسک منابع آب سطحی با استفاده از روش‌های تصمیم‌گیری چند معیاره - محاسبه احتمال وقوع ریسک برای محاسبه احتمال ریسک‌ها می‌توان از روش‌های محاسبه اوزان شاخص‌ها استفاده کرد.روش‌های مختلفی جمت محاسبه آوزان شاخص‌ها وجود دارد که عبارتند از: بردار ویژه»مجذور مربعات.لینمپ‌انتروپی در این راستا در مرحله نخست - فرآیند تحلیل سلسله ماتبی فرآیند تحلیل سلسله مراتبی از جامع‌ترین سیستم‌های طراحی شده برای تصمیم‌گیری با معیارهای چندگانه است زیر این تکنیک امکان فرموله کردن مساله را به‌صورت سلسله مراتبی فراهم می‌کند و هم‌چنین امکان در نظر گرفتن معیارهای مختلف کمی و کیفی را در مساله دارد. این فرآیند گزینه‌های مختلف را در تصمیم‌گیری دخالت داده و امکان محاسبات را تسهیل می‌نماید هم‌چنین میزان سازگاری و ناسازگاری تصمیم را نشان می‌دهد که از مزایای ممتاز این تکنیک در تصمیم‌گیری چند معیاره می‌باشد. این روش براساس تحلیل مغز انسان برای مسائل پیچیده و فازی طراحی شده است. روش توسط محققی به نام «توماس- ساعتی» در سال‌های ۱۹۷۰ پیشنهاد گردید به‌طوری که کاربردهای متعدد از آن زمان تاکنون برای این روش مورد بحث قرار گرفته‌اند. [۱۰۳] گزینه‌ها نشان داده می‌شوند. هر چند یک قاعده ثابت و قطعی برای رسم سلسله مراتبی وجود ندارد. امّا برخی افراد سعی صورت‌های زیر باشد. - هدف معیارها- زیرمعیارها- گزینه‌ها - هدف- معیارها- عوامل- زیر عوامل- گزینه‌ها روش ساختن یک سلسله مراتبی به نوع تصمیمی که باید اتخاذ شود بستگی دارد اگر تصمیم موردنظر انتخاب یک گزینه باشد می‌توان از گزینه‌ها شروع کرد و آن‌ها را در پایین‌ترین سطح نشان داد و در سطح بعدی معیارهایی که برای گاهی اوقات خود معیارها نیز باید به صورت جزیی‌تر مورد تجزیه و تحلیل واقع شوند که در این‌گونه موارد یک سطح دیگر شامل زیر معیارها به سلسله مراتبی اضافه می‌گردد (شکل ۲-۸) -------- صفحهٔ بعد -------- ۶۲ ۶ راهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی استمرار انتشار آلودگی (موقتی. دایمی) وجود جاده‌های تردد حمل و نقل مواد خطرناک شکل ۲-۵- ساختار سلسله مراتبی ب -تشکیل ماتریس‌های مقایسه زوجی در فرآیند تحلیل سلسله مراتبی, عناصر هر سطح نسبت به عنصر مربوطه خود در سطح بالاتر به صورت زوجی مقایسه شده و وزن آن‌ها محاسبه می‌گردد. که این وزن‌ها را «وزن نسبی» می‌نامیم. سپس با تلفیق وزن‌های نسبی وزن نهایی هرگزینه مشخص می‌گردد که آن را «وزن مطلق» می‌نامند. ابتدا گزینه‌ها از نظر هر یک از معیارها به‌طور جداگانه مقایسه شده و وزن هر کدام نسبت به این معیارها مشخص می‌شود. سپس وزن معیارها نیز نسبت به هدف تعیین شده و با ترکیب آن‌ها وزن‌نهایی گزینه‌ها مشخص می‌شود. کلیه مقایسه‌ها در فرآیند سلسله مراتبی به صورت زوجی صورت می‌گیرد. در این روش به‌دلیل آن که ماتریس تصمیم‌گیری مفروض نمی‌باشد. بنابراین باید از قضاوت تصمیم‌گیرند. (/۱)۱ در مورد مقایسه اهمیت نسبی شاخص‌ها در رابطه با یکدیگر استفاده نمود [۱۰۳] در این مقایسه‌ها جدول ۴-۵- مقادبر ترجیحات برای مقایسه زوجی ترجیحات بین فواصل ! بر [ 1- 160510 7۲ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم - روش‌های ارز بابی ریسک آلودگی‌های منابع آب ۹۵/۰۹/۰۶ ۶۳ ج- محاسبه وزن نسبی به‌طورکلی یک ماتریس مقایسه زوجی به‌صورت زیر نشان داده می‌شود که در آن ز:2 ترجیح عنصر [ ام نسبت به عنصر و 2و2 ر22ه 3 3۹ 11 م12 12 0[ وا | زها<۸ برای محاسبه وزن ۴ روش عمده مطرح شده است که عبارتند از: ۱ روش حداقل مربعات ۲ روش حداقل مربعات لگاریتمی ۳ روش بردار ویژه ۴ روش‌های تقریبی [۱۰۳] روش بردار ویژه: در این روش ۷۷۱ ها به گونه‌ای تعیین می‌شوند که روابط زیر صادق باشند: << ۷۷۵ رد2 +..چ+ ۷2 ور2 + ۷۷۱ [د22 هر ار + هرواقو + جم هر کر که در آن له ترجیح عنصرلام برزام است و ۷۷1 نیز وزن عنصر لام و۸ یک عدد ثابت می‌باشد.این روش یک نوع میانگین‌گیری است که آن را میانگین در طرق مختلف ممکن می‌دانند. زیرا در این روش وزن عنصر لام (یعنی۷/1)طبق تعریف بالا" برابر است با: دستگاه معادلات فوق را می‌توان به صورت زیر نوشت: ۷7 > /۱۹ ۷ ۸ که ۸ همان ماتریس مقایسه زوجی و ۷۷ بردار وزن و ۸ یک اسکالر (عدد) است. طبق تعریف چنان‌چه این رابطه بین یک ماتریس (۸) و بردار (۷۷) و عدد (۸) برقرار باشد گفته می‌شود که ۷۷ بردار ویژه و ۸ مقدار ویژه برای ماتریس ۸ می‌باشند. چنان‌چه ماتریس دارای ابعاد بزرگ‌تر باشد محاسبه مقادیر و بردارهای ویژه طولانی وقت‌گیر خواهد بود. برای -------- صفحهٔ بعد -------- ۴ ۶ راهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی د- محاسبه وزن نهایی وزن نهایی هر منبع تولید ریسک در یک فرآیند سلسله مراتبی از مجموع حاصل‌ضرب اهمیت معیارها در وزن گزینه‌ها به دست می‌آید. [۱۰۳] لازم به توضیح است احتمال ریسک‌ها با استفاده از روش فوق‌الذکر توسط نرم‌افزار ۳2۳۳7 11015 به‌راحتی قابل محاسبه می‌باشد. این نرم‌افزار جهت تحلیل مسایل تصمیم‌گیری چند معیاره با استفاده از فرآیند تحلیل سلسله مراتبی طراحی شده و قابل اجرا روی کامپیوترهای شخصی است؛ دارای قابلیت‌های زیادی می‌باشد. علاوه‌بر امکان طراحی نمودار سلسله مراتبی (1101270[09]) تصمیم‌گیری و طراحی سوالات. تعیین ترجیحات و اولویت‌ها و محاسبه وزن‌نسبی و نهایی, قابلیت تحلیل حساسیت تصمیم‌گیری نسبت به تغییرات در پارامترهای مساله را نیز داراست. این نرم‌افزار برای محاسبه وزن‌نسبی از روش بردار ویژه استفاده می‌کند. پس از تعیین شدت و احتمال ریسک منابع مختلف آلاینده‌ها می‌توان نسبت به تعیین انواع ریسک‌های احتمالی اقدام نمود. ۳-۵- محاسبه آسیب‌پذیری با روش‌های محاسبه ریسک آلودگی منابع آب سطحی در این بخش, نخست انواع روش‌های محاسبه ریسک آلودگی منابع آب سطحی ارائه شده و در ادامه دو روش 15 که به لحاظ میزان اطلاعات مورد نیاز و نیز با توجه به سابقه کاربرد در کشورء مناسب می‌باشد. ارائه شده است. از جمله روش‌های ارزیابی ریسک آلودگی منابع آب سطحی می‌توان به روش‌های زیر اشاره کرد: ۱- روش ۳107۳7 ۳00۹1۸۴: این روش در سال ۲۰۰۴ ابداع شده است. که براساس آسیب‌پذیری منابع آب سطحی در مقابل آلودگی‌هایی که وابسته به ۵ متغیر ورودی هستند. شامل پوشش‌زمین. شیب‌زمین, خاک. شبکه رودخانه و توزیع‌شهری که با استفاده از نقشه خطر و نقشه منابع آلاینده و روی‌هم‌گذاری نقشه‌هاء یک نقشه پتانسیل ریسک به‌دست می‌آید. ۲- روش 210118 این روش در سال ۲۰۰۰ مورد استفاده قرار می‌گرفته است که براساس آن» موقعیت منبع آب شرب اطلاعاتی درخصوص تصویر منبع. مناطق حفاظت شده, اثرپذیری فیزیکی آب شرب و فعالیت‌های محتمل آلاینده کاملا مشخص می‌گردد. با استفاده از این اطلاعات آسیب‌پذیری منبع آب‌شرب در مقابل ۳- روش 1505]: این روش در سال ۲۰۰۰ با روی‌هم‌گذاری نقشه‌ها و شاخص‌گذاری برای ویزژگی‌های حوضه آب‌ریز به‌کار می‌رفته است. البته همان‌طوری که در بخش قبل نیز بیان گردید. این روش برای ارزیابی ریسک آب‌های زیرزمینی نیز به‌کار گرفته می‌شود ولی با استفاده از همان مبانی و برخی تغییرات روش 5 برای آب‌های سطحی نیز سازگار گردیده است. در این روش نیز مبانی کار استفاده از نقشه‌های مختلف است با این تفاوت که نقشه‌های موردنیاز برای کاربرد در آب‌های سطحی نسبت به آب زیرزمینی با -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم - روش‌های ارزیابی ریسک آلودگی‌های منابع آب ۰ ۹۵/۰۹/۰۶ ۶۵ یک‌دیگر تفاوت‌هایی دارد. لایه‌های اطلاعاتی موردنیاز برای کاربرد این روش در آب‌های سطحی به شرح ذیل - پوشش گیاهی - کاربری زمین ۴ روش شاخص‌گذاری ۷۷1۸8712: راستیک روشی است که برای ارزیابی مستعد بودن آب‌خیز به آلودگی آب سطحی در یک محیط هیدروژئولوژی براساس مشخصه‌های عمده آب‌خیز و کاربری زمین, ارائه شده است. این روش برای 118-۳۳۸ در سال ۱۹۹۱ توسط سازمان امور آب آمریکا استفاده شود و بعد از آن توسط 81۱/۳1/0۷/8 (دفتر آب آشامیدنی اداره محیط زیست نیومکزیکو)» به‌کار گرفته شد. رتبه حساسیت به آلودگی دارای سه طبقه است. یعنی, زیاد.ء متوسط و کم. مستعد بودن آب‌خیز به‌دست آمده به‌وسیله راستیک را می‌توان به عنوان اولین روش ارزیابی ریسک. در نظر گرفت. چون تاثیرات کاربری زمین را در بر دارد.در این روش حساسیت حوضه آب‌ریز در مقابل آلودگی آب سطحی با ویژگی‌های هیدرولوژیکی که دارد و با توجه به کاربری زمین ارزیابی انجام می‌شود. این روش از سال ۲۰۰۰ رواج یافته است. این روش در مقایسه با سایر روش‌های ارزیابی ریسک آب‌های سطحی از جامع‌ترین روش‌های کاربردی می‌باشد و به‌همین آب سطحی در شرایط مختلف هیدرولوژیکی, محاسبه می‌شود و این کار از طریق ویژگی‌های اصلی حوضه و کاربری‌های زمین انجام می‌ گردد.پارامترهای موردنیاز در این آرزیابی عبارتند از: - اثرات ناشی از فعالیت‌های تفرجی و گردشگری - اثرات ناشی از فعالیت‌های کشاورزی - اندازه حوضه آب‌خیز - راه‌ها و حمل و نقل - اثرات ناشی از فعالیت‌های صنعتی - میزان پوشش گیاهی زمین این پارامترها براساس شرایط حوضه. نمراتی بین ۱ تا ۵ به خود اختصاص می‌دهند و فقط در مورد یک پارامتر نمره‌دهی در مقیاس ۱ تا ۸ صورت خواهد پذیرفت. پس از بررسی وضعیت حوضه آب‌خیز در مورد هریک از این شاخص‌ها و نمره‌دهی آن. به‌منظور اعمال اهمیت پارامترها نسبت به یک‌دیگر هر پارامتر به‌طور جداگانه وزن‌دهی -------- صفحهٔ بعد -------- ۶۶ ۶ مراهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی می‌گردد. حاصل ضرب نمره اختصاص داده به هر پارامترء در اهمیت وزنی آن امتیازنهایی آن پارامتر را تشکیل داده و نهایتا حاصل جمع امتیازات کلیه پارامترها امتیاز شاخص نهایی بوده است که در حقیقت نشان‌دهنده وضعیت حساسیت منبع آبی به ریسک آلودگی منبع آبی می‌باشد. با توجه به مبانی این روش هرچه شاخص نهایی عدد بزرگ‌تری باشد حساسیت بیش‌تری نیز به ریسک آلودگی وجود دارد. هرچه عدد حاصل از محاسبه شاخص ۷۷1۸۹712 بزرگ‌تر باشد. نشان‌دهنده حساس‌ترین منبع آب در مقابل آلودگی و ریسک بالاتر می‌باشد. فرمول محاسبه این شاخص به شرح ذیل می‌باشد. ۷۷۸۵۹۲1۳ 100 ۷/۳۷۷۷ + ۳ ۸۳۸۷ + 5۳5۷ + 1۳1۷+ 1۳1۷ + که در آن اندیس‌های هر فاکتور شامل موارد زیر است. 7 امتیاز فاکتورها 7 ارزش وزنی فاکتورها و هریک از فاکتورهای مورد مطالعه در این فرمول عبارتند از: آ#اوجود تخلیه فاضلاب به منابع آب +ا:اثرات فعالیت‌های گردشگری و تفرجی ۸: اثرات فعالیت‌های کشاورزی 5 بزرگی حوضه آب‌ریز [: راه‌ها و حمل و نقل [: اثرات فعالیت‌های صنعتی + پوشش گیاهی حوضه جداول امتیازدهی در روش ]۷۷1۳۸۹1 به شرح زیر است: جدول ۵-۵- جداول امتیازدهی در روش ۱۷۷1۹۸۹5712 خروجی تصفیه‌خانه‌های فاضلاب عمومی به حوضه تخلیه می‌شود بیش از ۵۰ سیستم سپتیک تانک مجزا وجود دارد کم‌تر از *۵ سیستم سپتیک تانک مجزا وجود دارد فعالیت قابق‌های موتوری و دیگر تجهیزات موتوری در سطح دریاچه مجاز است. فعالیت‌های غیرموتوری در سطح دریاچه مجاز است. دسترسی ماشین‌ها وجود دارد. فعالیت تفرجی وجود ندارد -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم - روش‌ها, ی اولویت‌بندی‌نها با درجات بالاء متو (۶-۵) آهم ویژگی جدول شناد اطلا در جه‌بنز بناپراین براساس مورد استفاده قرار ٍ ی ارز بابی ریسک آلودگی‌های منابع آب ۶ سس ادامه جدول ۵-۵- جداول امتیازدهی در روش ۱۷۷11۸۹712 ۵ یا بیش از ۵ فعالیت کشاورزی وجود دارد ۴ فعالیت کشاورزی وجود دارد ۳ فعالیت کشاورزی وجود دارد بیش ار ۱۹۴۲.۳۵ کیلومتر مربع ۳۷ ۱۵۵۳۹ کیلومتر مربع ۳۸۸.۴۷۹ کیلومتر مربع ۵ - ۱۵۵۳۹ کیلومتر مربع کم‌تر از ۳۸.۸۵ کیلومتر مربع خطوطو راه آهن و وجود راه‌های بین استانی در سطح حوضه بزرگراه‌های استانی وراه‌های اسفالته در حوضه وجود دارد راه‌های خاکی وشوسه در حوضه وجود دارد صنایع تخلیه متوسط فاضلاب با اثرات متوسط دارند صنایع تخلیه بسیار کم فاضلاب با اثرات حداقل دارند بی این روش در حساسیت منابع آب سطحی از مهم‌ترین شاخص‌های این روش می سط و پایین نشان داده می‌شود. با توجه به این که علاوه‌بر روش ۳۵۹1۴ ر ها 0 خصوصیات این دو روش به اختصار مقایسه گردیده است. ۶-۵- مقایسه ویژگی‌های اصلی روش‌های 1505 و۱۷۷۳:11۸۹716 در ارزیابی ربسک آلودگی م رگ ۷۱۱۹۹1۳۴ تولید نقشه وزن دهی عات و جزییات زیادی لازم است از خصوصیات و اطلاعات خیلی ساده نیز می هزینه‌بالا و زمان‌بر هزینه و زمان کم‌تر که با وزن‌دهی و جمع‌زدن اعد توضیحات ارائه گردیده. روش ]۷۷۳۱۸۹ از جمله روش‌های بهینه‌ای است داد. ۶۷ وش 1505 نیز با » در جدول شماره نابع آب ی بالا توان استفاده کرد. اد. نتیجه به‌دست می‌اید. باالا که می‌توان آن را -------- صفحهٔ بعد -------- ۶۸ ۶ راهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی ۴-۵- محاسبه ریسک آ لودگی منابع آب زیرزمینی جهت تعیین ریسک منابع الودگی آب.می‌بایست در گام نخست به شناسایی منابع آلاینده اعم از طبیعی و انسان ساخت اقدام نمود و در گام بعدی نسبت به تهیه نقشه آسیب‌پذیری منابع آب با استفاده از روش‌های رایج در این زمینه. اقدام کرد. از طرف دیگر منابع الاینده تولید ریسک نیز در محاسبه نقش به‌سزایی دارد. گام‌های اصلی جهت محاسبه ریسک الودگی آب زیرزمینی براساس شکل (۳-۵) زیر می‌باشد. ریسک شکل ۳-۵- گام‌های اصلی جهت محاسبه ریسک آلودگی منابع آب زیرزمینی روش‌های موجود ارزیابی اسیب‌پذیری آب‌خوان به چهار دسته کلی زیر تقسیم می‌شوند: - روش‌های رتبه‌دهی توصیفی - روش‌های تحلیل آماری - روش‌های شبیه‌سازی کامپیوتری - روش‌های نمایه و هم‌پوشانی -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم - روش‌های ارزبابی ریسک آلودگی‌های منابع آب ۹۵/۰۹/۰۶ ۸۶۹ در واقع ارزیابی آسیب‌پذیری فرآیندی است که طی آن اطلاعات مشخص‌کننده آسیب‌پذیری زیرزمینی جهت تولید نقشه‌ای که نواحی با آسیب‌پذیری بالاتر را از نواحی با آسیب‌پذیری کمتر متمایز کند. با یک‌دیگر جمع می‌شوند. - روش‌های نمایه و هم‌پوشانی را متاثر می‌سازند (نوع خاک. نوع سازند. زمین‌شناسی, تغذیه و غیره) استوار می‌باشند و سپس به‌وسیله امتیازدهی. تجمیع یا طبقه‌بندی اطلاعات جهت تولید یک نمایه. رتبه یا طبقه آسیب‌پذیری توصیف می‌شوند. روش‌های امتیازدهی, رتبه‌دهی و جمع‌بندی براساس نظرات حرفه‌ای و نه فرآیندهاء استوار هستند. مدل‌های درستیک 101۸571۳ - تشریح روش 0۲۸۹11۲ این روش‌هاست. در روش‌های شاخص هم‌پوشانی اطلاعات حاصل از عوامل موثر بر آسیب پذیری آب‌خوان (نوع خاک. نوع سازند زمین‌شناسی, تغذیه و غیره) جمع‌آوری و پس از دسته‌بندی, تلفیق ورتبه‌بندی اطلاعات مورد تفسیر قرار می‌گیرند و توسط آن شاخص, درجه یا گروهی ازأسیب‌پذیری ارائه می‌گردد نظرات کارشناسی در روش‌های دسته‌بندی, تلفیق و رتبه‌بندی ازاهمیت زیادی برخوردار می‌باشد و تا اندازه‌ای ذهنی می‌باشند. در ایالات متحده رایج‌ترین روش 11۸5712 می‌باشد. شاخص آسیب‌پذیری 11۸571۳ در سال ۱۹۸۷ به‌کار آ: عمق آب زیرزمینی! یچ تغذیه" ۰ نوع خاک" توپوگرافی" ۱- 1601۳ ۵ 7 2-8 3- ۸0۷16۴ 4 4- 50۵۱۱ 4 5- 10008720 4 706 ۷30056 1۳۵ آ 10۵0 -6 -------- صفحهٔ بعد -------- ۷۰ ۶ راهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی - تعریف پارامترهای 101۸571 * 0) عمق تاسطح ایستابی: این پارامتر تعیین کننده,عمقی است که آلوده کننده بایستی طی کند تا به سطح ایستابی برسد و اهمیت.قابل توجهی دارد معمولا ظرفیت میرایی با افزایش عمق تا سطح ایستابی افزایش می‌پاید چرا که هرچقدر سطح آب عمیق‌تر باشد موجب می‌گردد تا زمان حرکت و ماندگاری آلوده کننده افزایش یابد.حضور لایه‌های با تراوایی کم که آب خوان را محصور می‌سازند نیز موجب ایجاد محدودیت در حرکت آلوده کننده به یک آب‌خوان می‌شوند. در این‌جا با استفاده از آمار و اطلاعات عمق در چاه‌های پیزومتر دشت با استفاده از میان‌یابی عمق در نرم‌افزار 5آن) ۸۲۵ نقشه هم‌عمق تهیه گردیده است و سپس نمره‌دهی طبق مدل به نرم‌افزار نیز وارد می‌گردد. ٩‏ (ا) تغذیه: تغذدیه خالص مقدار آبی است که از سطح زمین نفوذٌ کرده و به سطح ایستابی می‌رسد. تغذیه آب موجب می گردد تا آلوده کننده به‌صورت عمودی انتقال یافته و به سطح ایستابی برسد و به صورت افقی در آب‌خوان حرکت کند هم‌چنین این پارامتر حجم آبی را که موجب پراکنش و رقیق‌سازی آلوده کننده در مناطق اشباع و غیراشباع می گردد. در کنترل داردمعمولا هر چقدر تغذیه بیش تر باشد پتانسیل آلودگی آب زیرزمینی بیش‌تر است این پارامتر نیز با استفاده از آمار و اطلاعات تغذیه (بارش» آب برگشتی آبیاری و...) و تخلیه دشت (میزان تخلیه از چاه‌ها و..) و محاسبه تغذیه خالص به‌دست آمده و در نرم‌افزار به‌صورت رقومی * ۸) مواد تشکیل دهنده آب‌خوان: محیط آب‌خوان و مواد تشکیل دهنده آن تعیین کننده طول و چگونگی روند مسیر (سیستم جریان آب زیرزمینی) در آب‌خوان می‌باشد. طول مسیر در تعیین زمان لازم برای فرآیندهای میرایی نظیر جذب. واکنش‌های شیمیایی و پراکنش از اهمیت قابل توجهی برخوردار است محیط آب‌خوان هم‌چنین بر مقدار سطح موثر موادی که با آلوده کننده در تماس هستند موثرء‌می‌باشد. چگونگی روند مسیر که شدیدا از درز و شکاف. تخلخل و بازشدگی‌های متصل به‌هم,تاثیرپذیر است. مسیرهای ترجیحی و جهت یافته‌ای را برای آب زیرزمینی فراهم می‌سازند. برای تهیه این لایه از اطلاعات لوگ حفاری چاه‌های پیزومتر استفاده می‌گردد و با نظر کارشناسی و هم‌چنین بازدید میدانی از دشت نمره‌دهی به پارامتر انجام شده و وارد نرم‌افزار گردیده است. 7۳ اه (۲1۵۵|10) 0۵۵۵۵۱۱۷۱ -۱ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم - روش‌های ارزیابی ریسک آلودگی‌های منابع آب ۹۵/۰۹/۰۶ ۷ ۰ 5) مواد تشکیل دهنده خاک: محیط خاک تاثیر بسیار مهمی در تغذیه‌ای دارد که به سطح ایستابی نفوذ می‌کند و از این‌رو بر چگونگی حرکت آلوده‌کننده موثر است. وجود مواد با بافت ریزدانه نظیر سلیت و رسءتراوایی نسبی خاک را کاهش می‌دهند و مهاجرت و حرکت آلوده کننده‌ها را محدود می‌سازند علاوه بر این جایی که افق خاک ضخیم باشد فرآیندهای میرایی نفوذء جذب و فرار گازها ازاهمیت ویژه‌ای برخوردار است. محیط خاک برحسب رده‌بندی بافتی آن مشخص می‌گردد و براساس پتانسیل آلودگی امتیازبندی می‌شود. این لایه نیز حاصل از نمره‌دهی اطلاعات زمین‌شناسی, خاک‌شناسی و آمتر از اول لوگ حفاری چاه‌های پیزومتر دشت طبق مدل و تلفیق آن‌ها به‌دست آمده است. * ۲) توپوگرافی: توپوگرافی به‌صورت شیب و تغییرات شیب سطح زمین مورد توجه قرار می‌گیرد. توپوگرافی حرکت آلوده کننده و نگه‌داری آن را بر سطح زمین در کنترل دارد شیب‌هایی که موجب می‌شوند آلوده کننده‌ها شانس بیش‌تری برای نفوذ داشته باشند دارای پتانسیل بیش‌تری برای آلودگی آب زیرزمینی خواهند بود. ابتدا داده‌های مدل رقومی ارتفاع" محاسبه شده» سپس برای استفاده در نقشه توپوگرافی رده‌بندی و رتبه‌بندی شده است. منطقه خاک و سنگ‌های بالای سطح ایستابی است. محیط منطقه غیراشباع هم‌چنین طول مسیر و چگونگی روند حرکت آلوده کننده را در کنترل دارد و از این رو بر زمان لازم برای مقدار و میرایی موادی که در برخورد با می‌گیرند عبارتند از تراوایی خاک و عمق آب زیرزمینی که با استفاده از ترکیب بافت خاک در منطقه نیمه‌اشباع با استفاده از اطلاعات لوگ حفاری چاه‌های پیزومتر نمره‌دهی مدل انجام شده و در نرم‌افزار وارد شده و میان‌یابی می‌گردد و لایه اثر منطقه غیراشباع را به‌دست می‌دهد. * -) هدایت هیدرولیکی: هدایت هیدرولیکی عبارت است از قابلیت مواد تشکیل دهنده آب‌خوان برای انتقال آب که به نوبه خود بر شدت جریان آب زیرزمینی که تحت یک شیب هیدرولیکی مشخص در جریان است کنترل دارند.هدایت هیدرولیکی با مقدار فضاهای خالی و اتصال بین آن‌ها در آب‌خوان کنترل می‌شوند که حاصل تخلخل بین دانه‌ای, ایجاد درز و شکاف و صفحات لایه‌بندی شده می‌باشند. که به نوبه خود با استفاده از اطلاعات پمپاژ چاه‌ها در گزارش‌های موجود در آب منطقه‌ای به‌دست آمده و نمره‌دهی و تهیه لایه آن آنجام |- ۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۷۲۳ ۶ راهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی روش 1۸۲71۳ توسط آزانس حفاظت محیط زیست آمریکا برای استاندارد کردن سیستمی تهیه شد که آسیب‌پذیری آب زیرزمینی به آلودگی را مورد ارزیابی قرار دهد. اولین هدف روش 17۸۲71۳ اعمال فوریت‌های اجرایی فعالیت‌هایی است که در رابطه با آب زیرزمینی صورت می‌گیرند و تهیه ابزاری کاربردی برای ارزیابی آسیب‌پذیری منابع آب زیرزمینی به آلودگی از اهداف دیگر این روش می‌باشد. از روش 01۸۳71۴ می‌توان برای تنظیم چگونگی انجام فعالیت‌ها در پایش آب چهار فرضیه‌ای که در مدل ع1711 )11۸ در نظر گرفته می‌شوند عبارتند از: ۱ آلودگی در سطح زمین تولید می‌گردد. ۲- آلودگی از طریق نفوذ به آب زیرزمینی منتقل می‌گردد. ۳ عامل حرکت آلوده‌کننده آب است ۴ منطقه مورد مطالعه در روش 17۴۸۲712 بایستی بزرگ‌تر از ۴/۵ کیلومترمربع باشد. در این روش برای ارزیابی پتانسیل آلودگی آب زیرزمینی از شاخص آسیب‌پذیری 1۸۳716 استفاده می گردد که برای به‌دست آوردن آن به سه عامل وزن‌دهی, درجه‌بندی و محدوه پارامترهای هفت‌گانه نیاز وجود دارد. وزن‌دهی‌ها نسبت به اهمیت هر یک از پارامترهای هفت‌گانه 121۸571۳ وزنی برابر با ۱ تا ۵ به آن‌ها می‌باشد. به مهم‌ترین آن‌ها وزن پنج و به کم اهمیت‌ترین آن‌ها وزن ۱ داده شده است. وزن‌های تخصیص داده شده به پارامترهای 18۸571۳ با توجه به دستورالعمل سازمان حفاظت محیطزیست آمریکا و مقالات معتبر در جدول (۷-۵) ارائه شده است. حدول ۷-۵- وزن‌های نسبت داده شده به پارامترهای هفت‌گانه :011۸۹5116 - محدوده پارامترها بالاترین و پایین‌ترین محدوده‌های عددی هر پارامتر ۸5712 برای آنواع محیط‌های مهم و موثر در حوضه موردنظر براساس اثر آن‌ها بر پتانسیل آلودگی تعیین می‌شوند. درجه‌بندی به هریک از پارامترهای ۸571۴] با توجه به موقعیت آن‌ها در محدوده‌های ذکر شده ارزشی بین ۱ تا ۰ نسبت داده می‌شود. با تعیین عوامل فوق شاخص 17۸5712 و یا به عبارت دیگر پتانسیل آلودگی (آسیب‌پذیری) در هر سلول یا چند ضلعی موجود در نقشه به‌صورت ذیل تعیین می‌گردد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم - روش‌های ارزبابی ریسک آلودگی‌های منابع آب ۹۵/۰۹/۰۶ ۷۳۳ ]1۱۷ ۸۹5110 > 00 +1۲1۳ +1۲1۳ + 5۳۹۳۷ 12۳10۳۲۹۳۸۳۸۵۲ حروف (آ] ,| ,۸, 5 ,1 ,ا ,ن بیان‌گر فاکتورهای هیدروژئولوژیکی ۲ نرخ ارزش ۰ ۷ وزن لایه‌ها در جدول (۱۵-۵) مثالی از تعیین شاخص آسیب‌پذیری آورده شده است که در آن۱۷۷ وزن و ۲ درجه‌بندی هر یک از جدول ۸-۵- تغذیه خالص (سانتی‌متر در سال) جدول ۱۰-۵- محیط آب‌خوان ۱۵:۵ ۸۹۲6۲ سک هه قوس کب -------- صفحهٔ بعد -------- ۷۴ ۶ راهنمام جدول ۱۱-۵- محیط رس غیرمتراکم(سخت و متورم نشده) (5۱) صریب وزنی: ۲ حدول ۱۲۳-۵- ۱۵:۵ 7016 ۷204076 محدوده لایه محبوس کننده مر سنگ آهک رس ماسه سنگ ماسه سنگ. سنگ آهک و شیل‌های لایه لایه وسیلت شن و ماسه با مقدار زیادی رس و آذرین دگرگونی شن و ماسه بازالت سنگ آهک کارستی (1۷۷) ضریب وزنی <- ۵ جدول ۱۳-۵- هد محدوده ۳۰ ۶-۳ ۱۲-۶ ۱۸-۱۲ <۱۸ (1۱۷) ضریب وزنی 7 ۱ مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آبه« . خاک ۵۵۱۵ ‎٩۵۱۱ رتبه‌بندی ۱۰ ۱۰ ۹ 6 0 10201 اثر منطقه غیراشباع رثبه‌بندی ۱ ۳ ۳ ۱۰ رثبه‌بندی ۱۰ بای سطحی و زیرزمینی ۳۳_۳۳ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم - روش‌های ارز یابی ریسک آلودگی‌های منابع آب ۹۵/۰۹/۰۶ ۷۵ جدول ۱۴-۵- درصد شیب وزن پارامتر ]۷ ۱1۹ ۸۸ ۵5 ۹1 ۳» ۸ ۲۳ - شاخص آسیب‌پذیری 00 روش (01ت) در ارزیابی آسیب‌پذیری آب‌خوان در برابر آلودگی از سال ۱۹۹۰ به‌طور گسترده‌ای در آمریکای لاتین توسط محققین مختلف مورد استفاده قرار گرفته است. دو فاکتور اساسی که در تعیین آسیب‌پذیری آب‌خوان در برابر آلودگی در این روش مورد توجه قرار می‌گیرند. عبارت است از: ۱ میزان عدم دسترسی هیدرولیکی منطقه اشباع آب‌خوان ۲- ظرفیت میرایی آلاینده در لایه‌های قرار گرفته در بین لایه اشباع و سطح زمین این پارامترها به‌طور مستقیم قابل اندازه‌گیری نیستند و به نوبه خود به ترکیب پارامترهای دیگری بستگی دارند. نظر به این که داده‌های مربوط به این پارامترها به‌طور معمول در دسترس نیست. لذا چنان‌چه تهیه طرحی عملی برای پهنه‌بندی آسیب‌پذیری آب‌خوان موردنیاز باشد ساده‌سازی این لیست اجتناب‌ناپذیر است. شاخص آسیب‌پذیری 01 آسیب‌پذیری آب‌خوان را در برابر آلودگی براساس پارامترهای زیر (که معمولا در دسترس هستند و یا نسبتا به‌راحتی قابل تهیه هستند) * وضعیت هیدرولیکی آب زیرزمینی در آب‌خوان مورد مطالعه (6) * چینه‌ها یا لایه‌های روی منطقه اشباع ( منطقه غیراشباع یا لایه‌های محبوس کننده (برحسب وضعیت و درجه استحکام آن‌ها که میزان ظرفیت میرایی آلاینده‌ها را تعیین می‌کنند (0). عمق تا سطح ایستابی یا عمق سطح آب زیرزمینی در سفره‌های محبوس(]) -------- صفحهٔ بعد -------- ۷۶ ۶ راهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی روش تجربی پیشنهادی برای تخمین آسیب‌پذیری آب‌خوان در برابر آلودگی شامل چندین مرحله جداگانه می‌باشد. اول: شناسایی وضعیت آب زیرزمینی از لحاظ آزاد یا محبوس بودن آب‌خوان با شاخص گذاری بر این پارامتر در مقیاس صفر یا یک (۱-۰). دوم: مشخص کردن لایه‌های رویی منطقه اشباع برحسب: 2) درجه استحکام و چسبندگی(حضور یا عدم حضور احتمالی تراوایی درز و شکافی) ۲) نوع لیتولوژی, تخلخل دینامیک و مفید. تراوایی ماتریکس و محتوای رطوبت منطقه غیر اشباع و نگه‌داشت ویژه آن که به امتیازبندی در محدوده ۰/۳ تا ۱ می‌انجامد. سوم: تخمین عمق سطح آب زیرزمینی (آب‌خوآن‌های آزاد) یا عمق برخورد به آب زیرزمینی (در آب‌خوآن‌های محبوس) با درجه‌بندی ۰/۶ تا ۱ شاخص نهایی آسیب‌پذیری آب‌خوان. حاصل ضرب شاخص‌های این پارامترها است. روش اولیه آسیب‌پذیری 0010 توجه صریح و روشنی به خاک‌ها از نقطه نظرء کشاورزی نداشت .در منطقه بیولوژیکی خاک به‌دلیل وجود مواد آلی بیش‌ترء محتوی مواد رسی بیش‌تر و وجود جمعیت‌های باکتریایی زیاد.ء بسیاری از آلاینده‌ها حذف و یا رقیق می‌گردند. لذا به‌منظور لحاظ کردن این عوامل در(001 تغییراتی حاصل شد که شاخص حساسیت شستشوی روش خاک (براساس رده‌بندی خاک با توجه به بافت خاک و محتوی مواد آلی) را نیز در نظر می‌گیرد که به عنوان مرحله چهارم این روش می‌باشد.در این حالت امتیاز کلی حاصل از 0010 در بعضی از مناطق با آسیب‌پذیری بالا را کم می‌کند این روش به 000125 معروف است. - مرحله تلفیق ومحاسبه ریسک منابع آب زیرزمینی آلاینده در هر یک از طبقات سیب پذیری با استفاده از رابطه زیر محاسبه شود ودر امتیاز هر یک از طبقات آسیب‌پذیری ضرب شود. بنابراین با تلفیق لایه آسیب‌پذیری درلایه آلودگی نقشه‌نهایی آلودگی آب‌های زیرزمینی محاسبه می‌گردد. امتیاز ریسک (در هر یک از طبقات آسیب‌پذیری حاصل از نقشه آسیب‌پذیری) ۷ امتیاز هر پلی‌گون براساس نقشه آسیب‌پذیری ۳ -< شدت اثر هر منبع آلودگی 1 [< 2 ۳ 1-[ -------- صفحهٔ بعد -------- فرنامه فصل ۶ مدبریت ریسک -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ششم - برنامه مدیریت ریسک ۹/۶ ۹ ۱-۶- برنامه‌ریزی و روش‌های کاهش پتانسیل بروز حوادث آلودگی منابع آب ۱-۱-۶ اصول و مبانی برنامه‌ریزی مدیریت ریسک مدیریت موثر ریسک یکی از اصولی است که باعث اطمینان از موفقیت در رسیدن به اهداف حفاظت از منابع آب می‌شود. برنامه‌ریزی برای مدیریت ریسک شرایطی را فراهم می‌کند که می‌تواند باعث کاهش هزینه‌ها شده و از پیامدهای سوء بر منابع آبی می‌کاهد. در بخش‌های قبل در مورد شناسایی عوامل ریسک و درک و ارزیابی ریسک‌هایی که می‌توانند منابع آب را مورد تهدید قرار دهند بحث شد. فرایند مدیریت ریسک نمی‌تواند پس از ارزیابی ریسک‌های شناسایی شده متوقف شود و لازم است به‌صورت مستمر و با توجه به اطلاعات منابع آب به‌دست می‌آید. اقدامات لازم برای کاهش ریسک‌ها صورت گیرد. در واقع براساس این اطلاعات تشخیص پیش‌نیاز درمان است و شناسایی و درک ریسک به خودی خود نمی‌تواند منجر به از میان رفتن ریسک‌ها شود. بنابراین در صورتی که فرایند ریسک در چارچوب مدیریت ریسک به اقدامات پیش‌گیرانه منتهی نشود. باعث هدر رفتن هزینه و زمان خواهد شد. چارچوب و فرایند برنامه‌ریزی و مدیریت ریسک از گام‌های مشخصی تبعیت می‌کند که این گام بسته به نوع ریسک‌ها در حوزه‌های مختلف تا حدود زیادی پیش از بحث درخصوص روش‌های کاهش بروز حوادث آلودگی منابع آب. ضروری است تا در ابتدا فرایند مدیریت ریسک و مولفه‌های برنامه مدیریت ریسک شناسایی و تبیین گردند که چارچوب آن در شکل (۱-۶) نشان داده شده است.همان گونه که در این شکل مشاهده می‌شود. آغاز فرایند مدیریت ریسک با فرایند برنامه‌ریزی مدیریت ریسک شروع می‌شود که شامل برنامه‌ریزی مدیریت ریسک. شناسایی ریسک. تحلیل کیفی ریسک. تحلیل کمی ریسک و برنامه‌ریزی پاسخ‌گویی به ریسک است. این پنج مرحله که جزو فرایند برنامه‌ریزی محسوب می‌شوند. در گام اول باید تهیه و مستند شوند. فرایند پایش و کنترل ریسک مربوط به مرحله اجر است که باید پس از مرحله برنامه‌ریزی, اجرا شوند. ارتباط زمانی این فرایندها و تقدم و تاخر آن‌ها در برنامه‌ریزی مدیریت ریسک بسیار حایز اهمیت است. با توجه به این که برنامه‌ریزی مدیریت ریسک به لحاظ ماهیت منابع, ذی‌نفعان, اهداف. خواسته‌ها و بسیاری از موارد دیگر در حوزه‌های مختلف به‌طورعام و مباحث مربوط به آب به‌طور اخص متفاوت است. از این‌رو نوع اقدامات و روش‌ها برای کنترل و پایش آن‌ها در مرحله اجرا برای هر حوزه‌ای تا حدودی متفاوت است. اما چارچوب‌ها و فرایندهای برنامه‌ریزی مدیریت ریسک در حوزه‌های مختلف با یکدیگر مشترک هستند. -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۰ ۶ راهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی ۱ : برنامه‌ریزی برای پاسخ به ریسک ۱ اس که برنامه‌ریزی تدارکات و هماهنگی برآورد زمان‌بندی فعالیت‌ها تدوین زمان‌بندی برای آموزش و اطلاع‌رسانی شکل ۱-۶- چارچوب برنامه‌ریزی مدیریبت ریسک گزینه‌های کاهش خسارات. استفاده از فناوری‌های مطلوب برای کاهش خسارات. چارچوب‌های قانونی و سایر مولفه‌های -------- صفحهٔ بعد -------- فصل شم - برنامه مدبریت ریسک ۶( ۸۱ مدیریتی تاکید دارد. برای دستیابی به بهترین نتایج در مدیریت ریسک از ابزارها و روش‌های متعددی نظیر تحلیل بده - بستان . تحلیل هزینه - فایده , تحلیل هزینه موثر. تحلیل تصمیم‌گیری چند معیاره. تحلیل خطای پیش‌بینی" و سایر روش‌ها در مدیریت ریسک استفاده می‌شود. به‌طور خلاصه مهم‌ترین اصولی که برنامه‌ریزی مدیریت ریسک باید در کانون توجه قرار گیرند بشرح زیر می‌باشند: - ارزیابی مستمر ریسک - تصمیم‌گیری و شناسایی ریسک‌های مهم - تدوین و اجرای راهبردهاء سیاست‌ها و برنامه‌های حذف. کنترل و کاهش انواع ریسک - کنترل مستمر درخصوص اثربخشی اقدامات برای کاهش ریسک و در صورت امکان بازنگری در اهداف و سیاست‌ها و سازگار کردن آن‌ها با شرایط جدید مدیریت ریسک مهم‌ترین و متنوع‌ترین بخش برنامه برنامه‌ریزی ریسک منابع آبی است. به‌دلیل وجود تنوع در فعالیت‌های مدیریت ریسک طیف گسترده ای از کارشناسان و تحلیل‌گران از رشته‌های مختلف در مدیریت ریسک مورد همان گونه که ملاحظه می‌شود. برای برنامه‌ریزی مدیریت ریسک مراحل مختلفی وجود دارد که باید به صورت مراحل برنامه مدیریت ریسک به شرح زیر می‌باشند: ۱-۱-۱-۶- تدوین خط مت ها" باید خطمشی‌های واصح و شفافی تهیه شود تا بر مبنای آن‌ها اهداف کلی برای مدیریت ریسک منابع آب ترسیم گردد. این خطمشی‌ها باید به گونه‌ای ترسیم شود تا کلیه دست‌اندر کاران و ذی‌نفعان مدیریت منابع آب بتوانند اهداف خودشان را در راستای این خطمشی‌ها تدوین و سازوکارهای اجرایی و عملیاتی برای آن پیش‌بینی نمایند. در حقیقت. خطمشی بیان هدف‌گذاری و چارچوبی از اولویت‌ها و مقررات و تجارب ارگان مربوطه مورد نظر می‌باشد. اصولا خطمشی‌هایی که برای مدیریت منابع آبی در نظر گرفته می‌شوند طبق ویژگی‌ها و حساسیت‌های زیست محیطی تعریف می‌گردند. لازم به ذکر است خطمشی به حساسیت زیست‌محیطی, نقص‌های احتمالی و اهداف بهره‌برداری و کنش‌ها و واکنش‌های موجود در هر سازمان به‌صورت متفاوتی ترسیم می‌شود. لذا نمی‌توان یک خطمشی کلی را برای تمام شرایط ارائه نمود. کاربرد دیگر برنامه‌ها و خطمشی‌های مدیریت ریسک. مقایسه یا تطبیق عملکرد با استانداردها برای تعیین ۱-1۳06 - 01۳۲ 5 2- 051 - 30611۲] 5 55 ۳110011۷6655 -ا0۵) -3 5 16015100 ۱۷1۵1131۳۷۱۵ -4 15 ۳۵۱۳۵ ۳۳۵۵1011۷۵ -5 6- .۵[(۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۳ ۶ راهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و ز یرزمینی بایستی لحاظ گردد. به‌شرح زیر می‌باشد: - رعایت قوانین و مقررات زیست‌محیطی ملی و توجه به قوانین بین‌المللی مرتیط با مدیریت منابع آبی - کاهش مستمر آلاینده‌ها در منابع آبی و تجریبات زیست‌محیطی - بهبود فرایندها و روش‌های اجرایی سیستم در جهت پیش گیری از آلودگی و تخریب محیطزیست - تعمیم فرهنگ و آموزش زیست‌محیطی به‌منظور مشارکت موثر و مسوولیت‌پذیری در اجرای برنامه‌های - اشاعه و تبلیغ نگرش‌های زیست‌محیطی به تامین‌کنندگان و پیمان‌کاران شرکت و تشویق آنان به رعایت - حفاظت از زیستگاه‌ها و تنوع زیستی براساس قوانین ومقررات سازمان حفاظت از محیط‌زیست ۲-۱-۱-۶ محدوده و دامنه حادثه غیرمترقبه در برنامه‌ریزی مدیریت ریسک حوادث غیرمترقبه مرتبط با آب تیم برنامه‌ریزی و مدیریت ریسک اولا می‌بایست تعریف دقیق و شفافی از حادثه ارائه داده و محدوده و مرز اثرگذاری حادثه را بر منابع آب دقیقا تعیین نماید. در تعیین معیارها برای تعیین سطح رخداد غیرمترقبه دو عامل اثرات بالقوه ریسک ناشی از حادثه و اقدامات برای پیش‌گیری و کاهش اثرات در محدوده اآثرگذار بسیار حایز اهمیت است. با مشخص کردن دامنه و محدوده اثرگزاری حادثه غیرمترقبه از گردآوری اطلاعات غیرضروری ممانعت به‌عمل آمده و در هزینه‌ها و زمان به میزان قابل ملاحظه‌ای صرفه‌جویی می‌شود. دامنه و محدوده کار باید به‌گونه‌ای مشخص گردد تا چارچوب‌نهایی گزارش و مستندات ارائه شده. علاوه‌بر کاربردی بودن برای سازمان‌های ذی‌ربط و مسوولان برنامه‌ریزی و مدیریت ریسک. شفاف و حتی برای جامعه و عموم مردم نیز قابل استفاده و درک باشد. به این ترتیب محدوده کار مطالعات و نیز گستره جغرافیایی پیامدهای زیست‌محیطی از مهم‌ترین مولفه‌ها در کاهش هزینه‌هاء شناسایی دقیق و البته در تعیین محدوده و تعیین دامنه و محدوده اطلاعات نباید صرفا به مطالعات کتاب‌خوان‌های با میدانی اکتفا نمود. لذا می‌بایست از متخصصین و کارشناس خبره در مراکز دولتی یا علمی -پژوهشی, جوامع محلی و کارکنان مولفه‌های مهم صورت می‌گیرد. بر ایناساس این محدوده‌ها و حوزه‌های مطالعات می‌تواند براساس مرزهای پیشنهادی زیر صورت پدیرد: -------- صفحهٔ بعد -------- فصل شم - برنامه مدبریت ریسک ۶( ۸۳ - مرز بوم شناختی این مرز بسته به شرایط اکولوژیکی و ماهیت حادثه مشخص می‌شود که اثنرات و پیامدهای زیست‌محیطی ناشی از حادثه و انتشار آلاینده‌ها یا تخریب محیط‌زیست توسط واسطه‌هایی مانند آب و هو منتقل شده و در نتیجه می‌توانید پیامدهای حادثه بر محیط‌زیست تعیین می‌شود به همین دلیل این محدوده می‌تواند بسیار متغییر باشد. انتخاب مرزهای بوم شناختی براساس شرایط سرزمین نظیر ویژگی‌های پستی و بلندی می‌تواند گزینه خوبی باشد. البته در حوادث غیرمترقبه مرتبط با منابع آبی مدلسازی‌ها می‌توانند. محدوده اثرگذاری‌ها به‌صورت مطلوب‌تری را تعیین کنتد - مرزهای اجتماعی و عرفی - مرزهای اداری و سیاسی مرزهای اداری و سیاسی, عبارت از سطحی از حوزه جغرافیایی یک منطقه که براساس قوانین و مقررات در سطوح سیاسی دولتی برای تفکیک کارکردها و نقش‌ها در پهنه کشور صورت می‌گیرد و بر این‌اساس نیز قوانین و مقررات در این مرزها اعمال می‌شود. شناسایی این مرزها خصوصا در ایران که اکثر گزارشات و آمار و اطلاعات براساس مرزهای اداری و سیاسی تدوین می‌شوند. در برنامه‌ریزی‌های مدیریت ریسک و کاهش پتانسیل بروز حوادث غیرمترقبه. بسیار حایز ۳-۱-۱-۶- سازماندهی و تشکیل تیم ارزیابی ریسک انجام سازماندهی در ساختار برنامه‌ریزی مدیریت‌ریسک باید وظایف و نقش دستگاه‌ها و نهادهای دولتی و غیردولتی و ۱ ۲ ۳ کار کنان را در مورد ریسک منابع اب مشخص نماید. در سازماندهی چهار عامل کنترل . همکاری » ار تباطات و قابلیت و |- 0۵۲۵| 2-0 3- )0۵۱۱ ۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۴ ۶ مراهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی شایستگی (افراد آموزش دیده) مطرح هستند که به چهار «2» معروف هستند. کنترل به‌وسیله معین کردن و اختصاص دادن مسوولیت‌ها در برنامه مدیریت به بخش‌های نظارتی» انجام می‌شود. اولین گام سازماندهی, تشکیل کارگروه تدوین و نظارت بر اجرای برنامه مدریت ریسک است. این تیم باید از افراد متخصص و آشنا به مسایل آب و عوامل تهدید کننده آن تشکیل شود. این گروه کاری مسوول تدوین و اجرای برنامه مدیریت ریسک است و نقش اصلی را در برنامه مدیریت ریسک ایفا می‌کند. افراد این گروه کاری باید تخصص‌های لازم در حوزه‌های مختلف آب مانند بهره‌برداری» توزیع» توزیع و عوامل تهدید کننده منابع آبی را داشته باشند. پس از آن که انواع فعالیت‌هاا و اقدامات برای کاهش ریسک شناسایی و تعیین شدند.» زمان‌بندی و الویت‌بندی فعالیت‌ها می‌بایست در دستور کار قرار گیرد تا براساس آن‌ها تیم مدیریت بتواند برمبنای آن‌ها فعالیت‌ها را برای کاهش ریسک بروز رخدادهای غیرمترقبه انجام دهد. در این قسمت زمان اجرای هریک از فعالیت‌ها و تقدم و تاخر آن‌ها مستند شده و به عنوان مبنای فعالیت‌ها برای کاهش ریسک قرار می‌گیرد. شکل (۲-۶) چارچوب و فرایند زمانی و عملیاتی برای از جرا ش ا: ییا پس ار بخران یس ار نخران پمسازی - برنامه ریزی پیشگیری از ریسک - کاهش سیب پذیری ناشی از ریسک استقرار شرایط عادی : س سیب رسانی زی ارزیابی و بازنگری مدیریت - آمادگی در برابر ریسک برنامد ریسگ برنامه ریس - مطالعه و پژوهش - بازسازی - توسعه بلافاصله پس از بحران حین بحران آلودگی آب -کنترل و جلوگیری از دامنه بحران - مصونیت و اقدامات ایمنی استقرار شرایط عادی - هشدار ارزیابی دقیق دامنه آثار و پیامدها ارزیابی مقدماتی - ارزیابی و بازنگری - بسیج منابع سخت افزاری و نرم -گردآوری و مستند سازی اطلاعات افزاری برای شروع عملیات پاکسازی و اقدامات ی برآورد خسارات جانی و مالی - برآورد هزینه های پاکسازی و احیاء شکل ۲-۶- چارچوب و فرایند زمانی و عملیاتی مدیریت ریسک منابع آب در مراحل مختلف |66 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل شم - برنامه مدیریت ریسک هم ۸۵ ۴-۱-۱-۶ برنامه‌ریزی پاسخ به ریسک - شناسایی نظام آب‌رسانی در محدوده اولین مرحله در برنامه‌ریزی توصیف و شناسایی نظام تامین آب در محدوده مطالعاتی است. بنابراین تیم مدیریت باید در اولین گام تصویر شفاف و روشنی از منابع و مصارف. کاربران, مکان‌های برداشت. آب. مکان‌های تخلیه فاضلاب‌هاء محل‌های تردد مواد خطرناک و.ارائه دهد. بنابراین باید به‌صورت تفصیلی کلیه مکان‌های عرضه و برداشت از آب‌های سطحی و زیرزمینی بر روی نقشه‌هایی با مقیاس مناسب مشخص شوند. در این بخش باید اطلاعات کافی در مورد این مرحله باید موارد زیر مشخص گردند: * رواناب‌های منتهی به منابع آب * میزان مصرف آب و محل برداشت آب * تعیین کاربری حوزه آب‌خیز و نمایش آن‌ها بر روی نقشه * اطلاعات لازم در مورد ذخیره آب ۰ گردآوری اطلاعات در مورد نحوه تصفیه و نشان دادن آن‌ها بر روی نقشه ۰ گردآوری اطلاعات در مورد مواد شیمیایی مورد استفاده برای تصفیه آب * تعیین مکان معادن بر روی نقشه و نوع آلاینده‌های آن‌ها * تعیین مسیرهای دسترسی و مشخص کردن نوع حمل و نقل کالاها با تاکید بر حمل و نقل مواد خطرناک و ثبت روزانه مقدار حمل این کالاها * تعیین مقدار و نوع مصرف کودهای شیمیایی و سموم کشاورزی در حوزه * شناسایی مصرف‌کنندگان - شناسایی خطرات و آرزیابی ریسک در این مرحله کلیه خطراتی که در فرایند تامین و توزیع» منابع آب را تهدید می‌کنند شناسایی شده و احتمال وقوع آن‌ها مشخص می‌شود. ارزیابی ریسک هم به‌صورت کیفی و هم به‌صورت کمی باید انجام شود که در مورد روش‌های ارزیابی ریسک به‌صورت تفصیلی در فصول قبل بحث شد. در این قسمت کلیه عوامل تهدید کننده و منابع تهدید کننده و محل جغرافیایی آن‌ها باید مشخص گردد.پس از شناسایی باید روش‌های کنترل و کاهش بروز این خطرات معین گردد. در این -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۶ ۶ راهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی مرحله علاوه‌بر مطالعات کتابخانه‌ای براساس حوادث گذشته. باید مطالعات و بازدیدهای میدانی صورت گیرد و محل‌هایی که می‌باشد. تیم مدیریتی باید کلیه ریسک‌های ملموس و ناملموس را شناسایی کرده و نوع و محل وقوع آن‌ها را در این مرحله تعیین و آن‌ها را به‌صورت کمی و کیفی مورد ارزیابی قرار داده و احتمال وقوع و شدت آن‌ها را تعیین نماید. بهترین شیوه برای انجام این کار تهیه جدولی است که در آن پتانسیل بروز ریسک و شدت آن مشخص شده باشد. به‌طور خلاصه در شناساسی ریسک و خطر کلیه عواملی که باعث بروز ریسک منابع آب می‌شوند باید شناسایی شده و منشاء و اثرات آن‌ها بر منابع آب باید مشخص گردند. جدول (۱-۶) منشا و اثرات تعدادی از این عوامل تهدید کننده را نشان می‌دهد. جدول ۱-۶- منشاء ریسک و نوع تاثیر بر منابع آب [:۱] پس از این که ریسک ۴ خطرات هدید کننده شناسایی شدند. باید در مورد روش ارزیابی ریسک تصمیم‌گیری کرد. ۵-۱-۱-۶- چارچوب زمانی و اولویت‌بندی اقدامات و فعالیت‌ها برای کاهش آثار و پیامدهای ریسک فعالیت‌ها می‌بایست در دستور کار قرار گیرد تا براساس آن‌ها تیم مدیریت بتواند فعالیت‌های مناسب را برای کاهش در مدیریت ریسک تمامی تلاش‌ها برای کاهش بروز حوادث و روش‌های کنترل و کاهش حوادث و بحران در منابع آب است. در حالی که در مدیریت بحران بیش‌تر بر اقدامات و فعالیت‌های بازسازی و واکنش سریع تاکید دارد. در این قسمت زمان اجرای هر یک از فعالیت‌ها و تقدم و تاخر آن‌ها مستند شده و به عنوان مبنای فعالیت‌ها برای -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ششم - برنامه مدبریت ریسک ۶ ۸۷ ۶-۱-۱-۶- بر آورد هزینه‌ها برآورد هزینه‌های اقدامات و فعالیت‌ها برای کاهش ریسک و هم‌جنین اقدامات بهسازی پس از بروز حوادث غیرمترقبه بسیار حایز اهمیت است. به‌طور کلی لازم است تا روش‌های کاهش ریسک به صورتی انتخاب شوند که حداقل هزینه‌ها را در برداشته باشند. معمولا هزینه‌ها به دو بخش هزینه‌های ثابت و هزینه‌ای اضطراری طبقه‌بندی می‌شوند. هزینه‌های ثابت شامل هزینه‌هایی نظیر اجرای روش‌های سازه‌ای. غیرسازه‌ای و نیمه‌سازه‌ای می‌شوند که برای کاهش ریسک منظور ۷-۱-1-۶- تدار کات و هماهنگی در این مرحله از برنامه‌ریزی مدیریت ریسک باید تدارکات لازم براساس نوع آسیب‌پذیری منابع آب تدار کات و مدیریت‌ریسک دست یافت. پیچیدگی فزاینده جوامع, افزایش جمعیت و وابستگی طیف گسترده‌ای از جمعیت به منابع آب محدود از یک سو و گسترش روز افزون عوامل تهدید کننده منابع آبی (مانند تولید و حمل و نقل مقادیر بسیار زیادی از مواد شیمیایی) زمینه مساعدی را برای بروز انواع مخاطرات منابع آبی به‌وجود آورده است. به‌همین دلیل یکی از مهم‌ترین مراحل مدیریت ریسک تدارکات و هماهنگی است که باید به صورت مسئتقل در برنامه‌ریزی مدیریت ریسک پیش‌بینی شود. وجود منابع و تدارکات کافی و هماهنگی در بین نهادها و سازمان‌های درگیر در منابع آب در شرایط بحرانی بسیار حایز اهمیت است. هرچقدر پیش‌بینی‌ها در مورد تدارکات و هماهنگی به‌صورت جامع‌تر انجام شود. فرصت‌های بهتری را برای مهار بحران‌ها فراهم کرده و موفقیت برنامه مدیریت ریسک را تضمین می‌کند. ۸-۱-۱-۶- تامین تجهیزات برای پایش مستمر عوامل تهدید کننده منابع آاب استفاده از تجهیزات و دستگاه‌های لازم برای پایش مستمر منابع آب و عوامل تهدید کننده ضروری است. برای این منظور باید در ایتدا پارامترهایی که برای پایش اندازه‌گیری شوند مشخص شده و تجهیزات و دستگاه‌های لازم در مکان‌های مناسب نصب گردد. در صورتی‌ که امکان نصب نجهیزات برای پایش مستمر میسر نباشد. باید دستگاه‌های لازم برای برداشتن نمونه‌ها خریداری شود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۸ ۶ راهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی ۹-۱-۱-۶- آموزش و اطلاع‌رسانی در هر برنامه مدیریت ریسک. ارائه برنامه‌های آموزشی به گروه‌های مخاطب نقشی اساسی در مدیریت و کنترل ریسک‌ها دارد. نخستین اقدام در این زمینه. تعیین مسوولیت مدیریت آموزش و اطلاع‌رسانی برای مدیریت ریسک و مدیریت بحران در دستگاه‌های ذی‌ربط است. نحوه جمع‌آوری اطلاعات پایه. تدوین راهبردهای مدیریت. پی‌گیری امور عملیاتی و کنترل و بازبینی آن‌هاء برگزاری دوره‌ها و کارگاه‌های آموزشی برای کارکنان و متخصصین شاغل و بهینه‌سازی سیستم اطلاعات درخصوص مدیریت ریسک و مدیریت بحران ناشی از آب از برنامه‌های آموزشی می‌باشد که باید در دوره‌های آموزشی ارائه و اجرا شوند. به‌دلیل وجود اثرات سوء احتمالی ناشی از انتشار برخی از آلاینده‌ها در منابع آبی و اعمال نظارت بر این فعالیت‌هاء آموزش‌های تخصصی ویژه برای کنترل آلاینده ضرورت دارد. اجرای برنامه‌های آموزشی در سطوح مختلف برای کارکنان و مسوولین مدیریت سوانح منابع آب و ایجاد واحد مدیریت مقابله با بحران آلودگی آب ناشی از سوانح از مهم‌ترین ضروریات به‌شمار می‌روند. پس از تعیین افراد نیازمند به آموزش در بخش‌های مختلف. لازم است سطح آموزش موردنیاز برای هر دسته با توجه به ویژگی‌های ریسک و بحران‌های ناشی از انتشار آلودگی‌ها و عوامل موثر در آموزش تعیین و مشخص شود. این عوامل شامل موارد زیر است: - میزان دانش تخصصی, نوع تخصص یا سواد - میزان دانش زیست‌محیطی و آشنایی با مسایل و موضوعات زیست‌محیطی به‌طور عام و آلودگی منابع آب به‌طور اخص - ارائه برنامه‌های آموزشی به تناسب وظایف و مسوولیت افراد - نوع و اهمیت مسایل و مشکلات زیست‌محیطی مرتبط با ریسک منابع آب - میزان دسترسی به منابع‌انسانی و مالی جهت جهت ارائه آموزش‌های زیست‌محیطی و مدیریت ریسک - وضعیت فرهنگی, اجتماعی مخاطبین و به‌ویژه میزان پذیرش اجتماعی این‌گونه آموزش‌ها - وضعیت نهادها و یا افراد ذی‌نفوذ در آموزش برنامه‌های آموزشی موردنیاز باید با توجه به مخاطبین و هم‌چنین سطح آموزش مورد نیاز تهیه شود. این برنامه می‌بایست شامل مولفه‌های زیر باشد: - برنامه زمانی آموزشی - منابع فیزیکی (ابزار»ه موادء وسایل کمک آموزشی و ...) - منابع انسانی ( آموزش دهندگان, آموزش یاران) - رئوس و سرفصل‌های برنامه‌های آموزشی - منابع مالی لازم -------- صفحهٔ بعد -------- فصل شم - برنامه مدیریت ریسک هم ۸۹ - ارزشیابی دوره‌های آموزشی مدیریت ریسک و بحران - استمرار دوره‌های آموزشی - مستندسازی و ارائه تجربیات داخلی و خارجی درخصوص بحران‌های آلودگی آب به گروه‌های مخاطب برنامه‌های آموزشی برای هرکدام از گروه‌ها و یا افراد موردنظر می‌بایست به‌صورت جداگانه تهیه شده و روش‌های اجرایی آن‌ها مشخص گردد. در مجموع برنامه‌های آموزشی در زمینه مدیریت ریسک منابع آب را می‌توان در دو زمینه آموزش‌های عمومی و آموزش‌های تخصصی به‌شرح زیر طبقه‌بندی کرد: الف - برنامه‌های آموزش عمومی ۱- دوره‌های آموزشی حضوری برنامه‌های آموزش‌های عمومی به منظور ترویج خود امدادی انجام می‌شود و عبارت است از مجموعه دانش‌ها و مهارت‌ها مورد نیاز تمامی اقشار و آحاد جامعه است تا تک‌تک افراد در صورت وقوع حادثه با آشنایی کامل در مورد انواع حادثه به‌طورعام و حوادث و رخدادهای ناشی از آلودگی آب به‌طور اخص به‌توانند اقدامات اولیه را جهت کاهش عواقب و اثرات ناشی از حادثه در مورد خود و سایرین انجام دهند و هم‌چنین با فراگیری اصول ایمنی از وقوع یا توسعه بسیاری از در این دوره فراگیران و مخاطبین با مفاهیم و مباحث زیر به صورت تئوری و عملی آشنا می‌شوند: آگاهی از خطرات ناشی از آلودگی آب در محیط زندگی (شهر. روستاء اداره, کارخانه و...) - آشنایی با نحوه پیش‌گیری و کاهش اثرات ناشی از حوادث - شناخت اصول و معیارهای ایمنی - رعایت مسایل بهداشتی و تغذیه‌ای به‌هنگام وقوع حوادث - پیش‌گیری از تشدید و شیوع بیماری‌های ناشی - روش‌های تهیه. نگه‌داری و استفاده از تجهیزات و یادگیری روش‌های به‌کارگیری صحیح آن‌ها - نحوه رویایی با حوادث و مواد شیمیایی آگاهی و آشنایی با اقدامات امدادی هنگام وقوع سوانح و پس از آن - اجرای برنامه‌های آموزشی حضوری برای اقشار مختلف از جمله کارمندان و کارکنان دولت و کارگران کار خانجات. - مناطق شهری و روستایی - -برگزاری سالانه مانورهای آموزشی برای مدیریت بحران منابع آب -------- صفحهٔ بعد -------- ۹۰ ۶ مراهنمای مدبریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی ۲- دوره‌های آموزشی غیرحضوری با توجه به توسعه روزافزون علوم و فناوری در زمینه آموزش, امروزه در اکثر کشورهای جهان, آموزش‌های غیرحضوری» نقش به‌سزایی در بسترسازی جهت گسترش آگاهی و یادگیری عموم مردم و درنهایت بالا بردن سطح دانش و توسعه و ترویج فرهنگ ایمنی دارد. این امر نیازمند همکاری فعالانه رسانه‌های گروهی می‌باشد. برنامه‌های آموزش‌های غیرحضوری را می‌توان در قالب شش طرح سازمان یافته شامل آموزش مکاتبه‌ای, آموزش از طریق تلویزیون» آموزش از طریق رادیو آموزش تصویری و ویدیویی و آموزش در مطبوعات و جراید پی‌گیری کرد. ب - برنامه‌های آموزش حضوری تخصصی از آن‌جایی‌ که کاهش ریسک و پیش‌گیری از حوادث ناشی از انتشار آلودگی و هم‌چنین انجام عملیات پاسخ به حوادث و سوانح به نیروی‌انسانی متخصص و آموزش دیده نیاز دارد. ضروری است تا کلیه مدیران و کارکنان مرتبط با این‌گونه رخدادها از طریق آموزش‌های تخصصی, مهارت‌های لازم در این زمینه را کسب کرده و دوره‌های آموزشی لازم را طی نمایند. این برنامه آموزشی باید در سطوح مختلف از جمله مدیران عملیاتی. کارکنان ستادی و تکنسین‌های دستگاه‌های اجرایی مختلف را در برگیرد. در این نوع از آموزش‌ها لازم است تا اقدامات زیر صورت گیرد: - تعیین نوع آموزش حضوری (کلاس, سخنرانی آموزشی یا کارگاه آموزشی) - تعیین مکان و زمان تشکیل کلاس‌هاء جلسات. کارگاه‌ها - تعیین وسایل و تجهیزات کمک آموزشی و نحوه تامین آن‌ها - تعیین آموزش‌دهندگان و نحوه گزینش آن‌ها - تعیین منابع‌مالی و نحوه تامین آن‌ها - تدوین برنامه زمانی مراحل مختلف آموزش - نظرخواهی از شرکت‌کنندگان به‌منظور اثربخشی برنامه‌های آموزشی برنامه‌های آموزشی این دوره‌ها باید مجموعه‌ای از علوم و فناوری‌های موردنیاز در زمینه شناسایی ریسک. نحوه مقابله با ریسک. شناسایی منابع آلاینده آب. رفتار آلاینده‌هاء نحوه مستندسازی و تدوین گزارش, نحوه برآورد خسارات مالی و جانی. آشنایی با مسایل فردی و بهداشتی ناشی از آلودگی‌هاء نحوه استفاده از تجهیزات و.. را شامل شود. ۱-۱-۱-۶ فرایندهای کنترل ریسک (پایش و ممیزی) از اصلی‌ترین برنامه‌های مدیریت ریسک. پایش 9 اندازهگیری مستمر می‌باشد. بدین من ظور مدیریت رده بالای سس باید روش‌های اجرایی مدونی برای پایش و اندازه گیری مشخصه‌های کلیدی عملیات و فعالیت‌ها که امکان دارد پیامد بارز بر محیط‌زیست داشته باشد. برقرار نماید. تجهیزات پایش باید مرتبا کالیبره و به‌روز شوند و سوابق آن بر طبق روش‌های -------- صفحهٔ بعد -------- فصل شم - برنامه مدبریت ریسک ۶( ۹ اجرایی مدیریت حفظ شود. بنابراین لازم است که جهت اثربخشی و بهبود مستمر سیستم مدیریت ریسک. کلیه شاخص‌های آلودگی در برنامه جامع کنترل, پایش و اندازه گیری, مورد ارزیابی و بازنگری قرار گیرد. در واقع پایش اثرات یا پیامدها در مورد سنجش عوامل تاثیرگذار بر منابع آب در محل منابع آبی به‌منظور تعیین تغییرات و شناسایی به‌موقع خطراتی که ممکن است منابع آب را مورد تهدید قرار دهد. بسیار حایز اهمیت است. عناصر مربوط به پایش براساس نوع فعالیت‌ها و عوامل اثرگذار بر منابع آب. حساسیت زیست‌محیطی منابعء پیامدهای مورد پیش‌بینی و اهداف پایش انتخاب می‌شوند. شکل (۲-۶) البته نوع پایش و اقدامات برای استقرار سیستم پایش در هر منطقه و بسته به ویژگی‌های بوم شناختی محدوده و هم‌چنین نوع عوامل تهدید کننده در هر منطقه متفاوت است. به‌طورخلاصه در طرح‌ریزی و اجرای سیستم پایش باید به موارد زیر مشخص گردند (۰۷/۸۳ ۷۲10) - چه مولفه‌هایی از منابع آبی باید مورد پایش قرار گیرند - پایش چگونه باید انجام شود < درچه زمآن‌هایی و در چه فاصله زمانی پایش‌ها باید انجام شود - چه نهاد و سازمانی باید پایش‌ها را انجام دهد - چه نهاد یا سازمانی باید داده‌های حاصل از پایش را مورد تجزیه و تحلیل قرار دهد - نتایج حاصل ازتحلیل‌ها توسط چه نهادی باید دریافت شود تا براساس آن‌ها اقدامات برای کاهش ریسک پسماندها حمل ۳ نقل مواد شیمیایی تاسیسات و تجهیزات پایش و اندازه‌گیری شکل ۳-۶- عناصر مربوط به برنامه پایش و اندازه گیری منابع آب ۱- ۷/۵16۲ 5811۱۷ 0 2- ۷/۵۲۵ ۲10211 -------- صفحهٔ بعد -------- ۹۲ ۶ راهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی ممیزی یکی از مهم‌ترین ارکان فرایند کنترل ریسک است که باید در برنامه مدیریت ریسک مورد تاکید قرار گیرد. از این‌رو پس از تکمیل برنامه مورد نظرء کیفیت محیط‌زیست و منابع‌آب جهت بروز موارد ذیل باید تحت بازرسی قرار گیرد: - انجام ارزیابی ناتمام و دارای نقایص - بروز سوانح و بلایای طبیعی - بروز حوادث و خطرات مانند تصادمات و تخلیه ناگهانی منابع آلاینده - خطاهای انسانی؛ لازم به‌ذکر است که انجام فرایند ممیزی یا بازرسی در طرح مربوطه به‌صورت ممیزی خارجی و داخل مطرح می‌باشد. ممیزی‌های خارجی شامل کلیه نظارت‌ها و بازرسی‌هایی است که دستگاه‌های مسوول دولتی و یا نمایندگان قانونی آن‌ها برای اطمینان از اجرای مناسب قوانین ومقررات و عملکرد مناسب زیست‌محیطی به انجام می‌رسانند. این بازرسی‌ها شامل بازرسی‌های زیست‌محیطی, ایمنی و بهداشت می‌باشد. بازرسی‌های زیست‌محیطی شامل فعالیت‌های نظارت سازمان حفاظت محیط زیست بوده و در برگیرنده جنبه‌های زیست‌محیطی طرح می‌باشد. بدین‌منظور کلیه منابع آلاینده و ریسک مربوط به منابع آب به‌صورت دوره‌ای مورد بازرسی قرار می‌گیرد. در بازرسی‌های ایمنی و بهداشت که مسوولیت آن برعهده شبکه بهداشت منطقه می‌باشد تمهیدات تامین بهداشت محیط کار شامل فراهم بودن تجهیزات بهداشتی و ایمنی فردی مورد کنترل قرار می‌گیرد. فراهم بودن شرایط محیطضی مناسب کار از قبیل امکانات رفاهی, بهداشتی. ایمنی عمومی محیطکار و فراهم بودن امکانات و تجهیزات موردنیاز برای این‌منظور از سایر جنبه‌های این نوع بازرسی می‌باشد. در ممیزی یا بازرسی داخلی علاوه‌بر بررسی و نظارت دقیق نحوه کار کرد مناسب تاسیسات و تجهیزات اندازه گیری, تمهیدات بهداشتی و ایمنی نیز می‌بایست به‌صورت برنامه‌ریزی شده مورد بازرسی قرار گیرد. با توجه به موارد فوق‌الذ کر مهم‌ترین اقدامات بازرسی داخلی مرتبط با منابع آبی کشور عبارتند از: بازرسی به‌منظور اطمینان از آمادگی لازم برای مقابله با بروز سوانح و بلایای طبیعی - بازرسی به‌منظور اطمینان از انجام ایمنی فعالیت‌ها توسط پرسنل - بازرسی به‌منظور نظارت بر وضعیت مناطق حساس و آسیب‌پذیر بازرسی از عملکرد تجهیزات کنترل و کاهش آلاینده‌ها گزارش ممیزی اجرا ممیزی آماده‌سازی شروع ممیزی - آماده کردن - جلسه افتتاحیه - برنامه ممیزی - دامنه ممیزی پل ۳۹ گزارش ممیزی - جمع آوری شواهد - وظایف تیم ممیزی 0 - بازنگری مقدماتی - نگهداری اسناد شکل ۴-۶- فرایند ممیزی -------- صفحهٔ بعد -------- فصل شم - برنامه مدبریت ریسک ۶( ۹۳ ۱۱-۱-۱-۶- بازرسی و بازنگری طرح مدیریت ریسک چهارچوب مستندات کنترل برنامه مدیریت ریسک می‌تواند شکل‌های مختلفی داشته باشد. چنین مستنداتی برای کنترل روش‌هاء فرایندهاء نقش‌هاء مسوولیت‌هاء نیازهای آموزشی و... تهیه می‌شوند. این روش‌ها پیشنهادات برنامه‌استاندارد مدیریت ریسک را برای کنترل ریسک سازماندهی می‌کند. مستندات برنامه مدیریت ریسک که جنبه‌های مدیریتی استقرار عناصر برنامه مدیریت ریسک را به انضمام عناصر فرایند آن مشخص می‌سازد. در این برنامه عقیده براین است که ریسک‌ها با درجات زیاد قابل کنترل هستند. کاهش احتمال وقوع به جای کاهش پیامدهای سوانح بسیار حایز اهمیت است. این امر به‌واسطه اختصاص مناسب منابع‌مالی, نیروی‌انسانی تجهیزات و امکانات و غیره در راستای فعالیت‌های کاهش ریسک انجام می‌گیرد. اغلب این اقدامات از طریق قوانین ارگان ذی‌ربط. براساس هزینه‌های نسبی و ارزش ناشی از تقلیل ریسک آن‌ها انتخاب می‌شوند. هزینه‌ها و منافع در برنامه مدیریت ریسک جمع‌بندی و تحلیل می‌شوند. نهاد مدیریت ریسک باید در فواصل زمانی معینی که خود تعیین می‌کند. برنامه مدیریت ریسک را بازنگری کند تا از تداوم, کافی بودن و موثر بودن آن اطمینان حاصل نماید. در پرتو نتایج ممیزی سیستم مدیریت ریسک. هرگونه نیاز به سیستم به‌صورت مستمر تحت‌پایش و کنترل قرار گرفته و به‌صورت آدواری مسایل و مشکلات شناسایی و برنامه مدیریت بازنگری شود. اقدامات نظارت و بازرسی شامل کلیه فعالیت‌هایی است که به‌منظور کنترل رعایت جنبه‌ها تمهیدات زیست محیطی پیش‌بینی شده در نظر گرفته شده و به اجرا گذاشته می‌شود. نظارت و بازرسی دارای دو وجه مختلف می‌باشد. اولین وجه شامل نظارت‌های حاکمیتی است که توسط دستگاه‌های دولتی و یا ناظرین قانون آن‌ها صورت می‌پذیرد و دومین وجه این برنامه, انجام اقدامات مجری برای نظارت بر کار کرد مناسب سیستم‌های مرتبط با مقولات زیست‌محیطی منابع آب می‌باشد که به عنوان خود بازرسی شناخته می‌شود. براساس قوانین و مقررات موجود در کشورء سازمان حفاظت محیط زیست به عنوان مرجع اصلی کلیه حقوق دولتی در قبال مسایل زیست‌محیطی می‌باشد. بنابراین سازمان مذکور مهم‌ترین مرجع مرتبط با نظارت و بازرسی حاکمیتی و تدوین استانداردها می‌باشد. ارگان دیگری که در نظارت و بازرسی حاکمیتی مرتبط می‌باشد وزارت نیرو است. براساس قوانین و مقررات مختلف ازجمله قانون حریم و بستر رودخانه‌هاء قانون توزیع عادلانه آب و هم‌چنین برخی مواد قانون برنامه توسعه کشور مسوولیت تقویت مبانی مدیریت کیفی منابعاب و هم‌چنین توسعه شبکه پایش کمی و کیفی منابع آب بر عهده وزارتخانه نیرو و سازمان‌های وابسته به این وزارتخانه است. نقش وزارت بهداست. درمان و آموزش پزشکی نیز در این زمینه بسیار حایز اهمیت بوده و مسوولیت اصلی را در کاهش شیوع بیماری‌های ناشی از آب و درمان مصدومین در شرایط بحرانی را برعهده دارد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۹۴ ۶ مراهنمای مدبریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی برای اجرای برنامه مدیریت ریسک لازم است تا ستاد راهبری مدیریت ریسک متشکل از دستگاه‌های زیر تشکیل گردد: - شرکت مدیریت منابع آب ایران (مسوول کمیته راهبری) - سازمان مدیریت بحران - وزارت بهداشت. درمان و آموزش پزشکی (مرکز سلامت و کار) - سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌های وزارت کشور - سازمان حفاظت محیط‌زیست - وزارت جهاد کشاورزی (دفتر توسعه پایدار و محیط‌زیست) - وزارت صنعت. معدن و تجارت (دفتر محیط زیست) - وزارت نفت - دو نماینده از استاتید دانشگاه‌های ذیربط به انتخاب اعضای کمیته وظایف راهبری نیز به‌شرح زیر خواهد بود: - سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی در سطح ملی در جهت مدیریت ریسک منابع‌آب در مراحل پیش‌گیری, مقابله و بازسازی - ایجاد بستر مناسب برای اجرای برنامه مدیریت ریسک منابع آب کشور - تصویب برنامه‌های مدیریت ریسک مناطق مختلف کشور - تعیین کمیته‌های فنی و کارشناسی برای نظارت بر برنامه‌های مدیریت ریسک منابع‌آب - پیش‌بینی و برنامه‌ریزی برای تأمین منابع‌مالی - تهیه و تدوین برنامه‌های آموزشی و برنامه‌ریزی برای مانورهای دوره‌ای - ارزیابی و بازنگری برنامه مدیریت ریسک کشور و به روز کردن آن‌ها - نظارت بر اجرای برنامه‌های مدیریت ریسک منابع آب کشور پس از این که کلیه وظایف دستگاه‌ها و نهادهای متولی در مراحل پیش از بحرآان» وقوع و پس از وقوع بحران احصا شد. براساس سطح‌بندی و طبقه‌بندی‌هایی که در ارزیابی ریسک انجام می‌شود. اقدامات هر کدام از نهادها و سازمان‌های درگیر در مدیریت منابع آب می‌بایست به اجرا درآیند. برای این‌منظور باید جدولی طراحی شود که در نوع طبقه آسیب‌پذیری یا ریسک. سازمان مسوول و اقدامات هر کدام از دستگاه‌ها و نهادها مشخص گردد. جدول (۲-۶) دستگاه‌ها و اقداماتی که باید برای هر کدام از طبقات ریسک صورت گیرد را نشان می‌دهد. -------- صفحهٔ بعد -------- یی حدول ۲-۶- وظایف اثرات بر روی منابع آب سطحی و زبرزمینی - اثرات گسترده و دایمی بر کیفیت منابع آب - آسیب کلی بر اکوسیستم‌های آبی. مرگ و میر جانوران - تخریب فراگیر و گسترده بخش کشاورزی و اقتصادی. الودگی خاک و محصولات کشاورزی خاص با منشا آلودگی آب اثرات قابل توجه روی منابع تخریب قابل توجه و مهم بر بخش کشاورزی و اقتصادی اثر بر روی انسان ۹۵ سس - اعلان هشدار و اطلاع‌رسانی حوادث ناشی از آب - تسهیل ارتباط بین مسوولان در جریان بحران - تعیین حدود مسوولیت‌ها و اختیارات تیم‌های مدیریت بحران آب - تنظیم مداوم آخرین اطلاعات و پیام‌های ضروری و برقراری ارتباط با مردم - تعیین مرکز کنترل بحران, مجهز به سیستم مخابراتی - سازماندهی گروه‌های امداد و نجات و تعیین وظایف هر کدام از گروه‌ها - استقرار گروه‌های امدادی و پاک‌سازی - شناسایی نقاط آسیب‌دیده - تامین تجهیزات لازم برای پیش گیری از انتشار آلودگی‌ها - نمونه‌برداری و تعیین نوع آلاینده‌ها - بررسی احتمالات مختلف توسعه بحران - شناسایی دامنه و ابعاد الودگی - انتقال مصدومان - ارزیابی خسارت‌های جانی و مالی - بازرسی کلیه تاسیسات آب‌رسانی - تعیین محل جدید اسکان - برقرار ممنوعیت‌های زمانی و مکانی مصارف آب - اعمال ممنوعیت‌های زمانی و مکانی بر محصولات کشاورزی الوده - ممنوعیت دایمی بر منابع آبی که امکان پاکسازی -------- صفحهٔ بعد -------- ۹۶ ۳-۶- م مواجه, مهم‌ترین د این مخاطر کاهش خ. شریان‌های ضروری اس بسیاری از ۶ ادامه حدول ۲-۶- وظا اثرات بر روی منابع آب سطحی و زبرزمینی تاثیر جزیی بر اکوسیستم‌های اآبی «بریت سوانح آب با بحران‌هایی هم‌چون تصادفات گستر حران‌ها در بسیاری از کشورها ازجمله | هم‌چنین انتقال حجم زیادی از مواد و ات در زمان حوادت. باید تمهیدات و راه سارات. افراد مسوول باید تصمیمات موثر حیاتی و آب‌های زیرزمینی به‌علاوه م< جه‌ی شدن با بحران آلودگی‌های منابع | کشورها ایجاد شده است. یک سیستم | یم‌گیری‌های بهینه جهت کمک رساندن ح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و ز برزمینی اقدامات - نقشه‌برداری 9 تیه نقشه هیدرو گرافی منطقه - مطالعات اب‌های سطحی و زیرزمینی - بررسی وضعیت الودگی منابع ابی موجود محدوده - بررسی بیولوژیکی منابع آب - مطالعات و ردیابی مواد پرتوزای منابع آب مدل‌سازی آلاینده‌های آب - تهیه بیلان آبی آب‌های سطحی و زیرزمینی - تعیین حریم کیفی منابع آاب‌های سطحی و - تعیین و شناسایی کانون‌های جمعیتی پیرامون اب‌های سطحی و زیرزمینی و ارائه آن‌ها بر روی - تهیه نقشه کاربری محدوده‌های منابع آبی - مدل‌سازی رفتار آلاینده‌ها در منابع آبی ایحاد سیستم پایش در محل آب‌های سطحی و - نمونه‌برداری مستمر از منابع آب سطحی 9 - تهیه نقشه‌های نقاط و پهنه‌های اسیب‌پذیر به آلودگی‌ها ایر مواد به منابع آب در زمره یکی از به‌ویژه در ایران به‌علت توسعه صنایع میت است. بنا بر این برای رویارویی با ریت کلان کشور اتخاذ گردد. جهت پیش از بحران و هم پس از بحران اتخاذ درباره نوع و محل و وسعت آلودگی ع موردنیاز جهت مواجه‌ی با بحران می‌دهد. به‌روزرسانی این اطلاعات در کننده تصمیم می‌باشد که می‌تواند در قرار گیرد. سیستم مورد بحث ترکیبی -------- صفحهٔ بعد -------- فصل شم - برنامه مدبریت ریسک ۶( ۹۷ از تکنولوژی‌ها و متدلوژی‌های هوش مصنوعی و تحقیق در عملیات و اطلاعات مدیریتی می‌باشد. به‌علاوه این سیستم با این سیستم در هنگام رخداد حوادث و بحران‌های مختلف به‌طورعام و منابع‌آب به‌طور اخص با اتخاذ تصمیمات بهینه و واکنش‌های مناسب در کوتاه‌ترین زمان می‌توان خسارات را تاحد قابل توجهی کاهش و آسیب‌دیدگان را تاحد قابل قبولی ارائه دهد تا مدیران به‌توانند تصمیمات موثری را اتخاذ نمایند. لازم به توصیح است که در تدوین برنامه مدیریت بحران باید بین برنامه مدیریت ریسک و مدیریت بحران تمایز قایل شد و سازوکارهای مدیریتی جداگانه‌ای را برای آن‌ها تدوین کرد .شکل (۵-۶) رابطه بین مدیریت ریسک و شکل ۵-۶- چرخه مدیریت ربسک و بحران مدیریت بحران دارای بخش‌های مختلفی است که هر کدام از آن‌ها وظایف خاصی را در زمان بروز بحران عهده‌دار می‌باشند. شکل (۶-۶) بخش‌های مختلف مدیریت بحران را نمایان می‌سازد: -------- صفحهٔ بعد -------- ۹۸ ۶ مراهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی سس ۳ سس اس اک را ار د اتکی یمیس مش جوم ۴۰۶ هت ۳ کل فک مس زر کر هط ی شکل ۶-۶- بخش‌های مختلف مدبریت بحران ۱-۳-۶ مراحل مدیربت بحران مراحل مدیریت بحران از لحاظ زمانی به شرح ذیل می‌باشند: این مرحله شامل شناخت. پیش‌بینی» پیش گیری, کاهش و آمادگی با انجام آموزش, مطالعات. تحقیقات و فعالیت‌های مستمر برای از میان بردن یا کاهش آسیب پذیری مالی و جانی در برابر اثرات حوادث و سوانح آب با استفاده از مطالعات و تحقیقات در مورد ریسک منابع آبی و ایجاد ساختار مدیریتی و هماهنگی لازم برای ایجاد یک سیستم مناسب هشداردهی و اقدام به‌موقع پاسخ به سوانح به‌منظور کاهش اثرات آن‌هاست. در این مرحله تمامی تلاش‌ها معطوف به ممانعت از بروز حادثه است. البته باید توجه کرد که پیش‌گیری در مورد برخی از رخدادهای طبیعی مانند سیل یا زلزله که منابع‌آبی را تهدید می‌کنند. قابل پیش‌گیری نبوده ولی می‌توان آثار آن‌ها را کاهش داد. اما در مورد حوادث ناشی از فعالیت‌های انسانی تا حدود زیادی قابل پیش‌گیری است. کنترل حمل و نقل مواد شیمیایی. کنترل لوله‌های انتقال نفتی. ایجاد سیستم پایش در منابع آبی و ازجمله اقداماتی هستند که در این مرحله می‌توانند باعث پیش‌گیری از حوادث از جمله اقداماتی که در این مرحله باید انجام شود می‌توان موارد زیر را برشمرد: -------- صفحهٔ بعد -------- فصل شم - برنامه مدیریت ریسک ۶ ۹۹ * تنظیم قوانین و مقررات در مورد دفع مواد زاید و خطرناک صنایع و فعالیت‌های معدنی * مطالعه و بررسی اطلاعات و آمار سوانح گذشته در مورد سوانح آب * ارزیابی و تعیین کمیت. کیفیت. تهیه و تامین تجهیزات و وسایل موردنیاز * سازماندهی گروه‌های امدادی محلی و مردمی * تهیه نقشه ساختار فضایی منابع‌آبی و نقاط آسیب‌پذیر به حوادث * جمع‌آوری و تنظیم اطلاعات سری زمانی در مورد منابع آب * تهیه فهرست سازمان‌ها و ارگان‌ها و موسسات درگیر در مدیریت بحران ۹ تهیه طرح امداد و مقابله با بحران اب * تهیه طرح‌های آموزشی برای مدیران و دست‌اندرکاران در سلسله مراتب برنامه‌های عملیاتی * تدوین دستورالعمل‌های استفاده از تجهیزات و آموزش کارکنان * به‌هنگام‌سازی طرح‌های عملیاتی مقابله با بحران با توجه به تغییرات تکنولوژی * ارزیابی و تعیین کمیت و کیفیت وسایل و تجهیزات ارتباطی موردنیاز در زمان حوادث * جمع‌آوری و تنظیم اطلاعات مربوط به نام و نشانی و تلفن اعضای کارگروه مدیریت بحران آب * بررسی گزینه‌های تامین آب در شرایط اضطراری * ارزیابی و تعیین کمیت و کیفیت نیروی‌انسانی برای رویارویی با سوانح * تدوین طرح جهت کنترل بیماری‌های ناشی از آلودگی آب * اجرای برنامه‌های آموزشی برای کارکنان مقابله با حوادث ناشی از آب - مرحله وقوع بحران این مرحله که به مرحله امداد و نجات موسوم است. شامل اطلاع‌رسانی و هشدار, انجام مراحل مختلف پاسخ اضطراری» بسیج نیرو و امکانات. به کارگیری تجهیزات برای کاهش فرایندهای تخریبی منابع آب. امدادرسانی, تهیه آب جای‌گزین. جلب مشارکت‌های مردمی, انتقال آسیب‌دیدگان, تمهیدات پزشکی و برقراری مجدد خدمات ضروری است. معمولا درزمان وقوع بحران آلودگی آب اقدامات زیر حایز اهمیت است: -------- صفحهٔ بعد -------- ۰۰ ۶ راهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی ۱- اعلان هشدار شامل زمان یا دوره‌ای را شامل می‌شود که خطر بحران به‌خوبی تشخیص داده شده و زمان وقوع و محل آن نیز مشخص گردیده است. البته برخی از صاحب‌نظران مدیریت بحران» یک زیر بخش دیگری را در این‌مرحله با عنوان مرحله «احتیاطی» مطرح می‌کنند که در این‌مرحله پس از اعلام اخطار و مطلع شدن عموم مردم از خطر بحران» معمولا اقدامات احتیاطی به‌منظور کاهش آثار مخرب ناشی از بحران به مورد اجرا گذاشته می‌شود با توجه به این‌که مقابله با بسیاری از بحران‌ها غیرممکن می‌باشد بنابراین باید یک‌سری احتیاط‌هایی توسط سازمان‌ها و ارگان‌ها در جهت کاهش اثرات بحران و کمینه کردن خسارات آن اتخاذ گردد. قبل از بحران بهره‌گیری از احتیاط‌های راهبری و تکنیکی در جهت کاهش اثرات فیزیکی, مطالعه روش‌های مناسب کاهش اثرات بحران در تمامی مراحل توسعه سیستم در جهت کاهش ریسک و به‌دست آوردن یک سیستم بهینه. کسب آمادگی بیش‌تر و انجام برنامه‌های آموزشی مناسب و کمک به اقشار مختلف جامعه جهت کاهش اثرات بحران و در هنگام بحران و بعد از بحران نجات دادن افراد بیش‌تر و کمک به آن‌هاء ایجاد یک محیط زندگی مناسب و امن برای افرادی که در بحران متاثر شده‌اند. تهیه تمامی احتیاجات حیاتی آسیب‌دیدگان و جبران خسارات جانی و مالی تا حد ممکن موثر خواهد بود. اقدامات این مرحله از چرخه مدیریت بحران اصولا جهت نجات افراد تحت تاثیر و حفاظت از دارایی‌های در معرض آسیب آلودگی‌ها و هم‌چنین سایر آثاری است که در اثر بروز حوادث بحران ایجاد می‌شود. ایجاد یک سیستم هشدار ۲- طراحی سیستم هشدار با گسترش شبکه‌های جهانی, توسعه سیستم‌های اعلان هشدار رایانه‌ای میسر شده است و به‌راحتی می‌توان از این فناوری‌ها در مدیریت بحران استفاده کرد. سیستم مدیریت بحران‌های طبیعی به عنوان بخشی حیاتی از فرایند تصمیم‌گیری در هنگام وقوع بحران یا قبل یا بعد از آن است که می‌تواند باعث مدیریت بهینه بر بحران‌های مدیریت آب شود. مساله اصلی در کاربرد سیستم‌های مکانیزه برای مدیریت بحران آب نحوه سازماندهی سازمان‌ها و ارگان‌های دولتی وغیردولتی در مواقع اضطراری است. سیستمی که برای حل این مشکل طراحی و پیاده‌سازی خواهد شد نتایج بهینه‌ای را د خواهد داشت. برای این منظور باید اقدامات زیر را انجام داد: ر بر حخو برای این ر ریر را انجام - طراحی سیستم هدف از طراحی چنین سیستمی. ارائه یک سیستم کاملا یک‌پارچه می‌باشد. این سیستم شامل بخش‌های ذیل خواهد بود: ۱ * مرکز توزیع داده 1- 1۵13 1151۳10۱10۵ 6۱۵۲ )110( -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ششم - برنامه مدبریت ریسک ۶ اقا * مرکز معتبر سنجی داده ۰ ۰ ۲ ۰ توسعه کاربردی 9 پردازش داده‌ها ۳ ترکیب این سیستم‌هاء سیستم مدیریت اطلاعاتی بحران‌های طبیعی یا غیرطبیعی را تشکیل می‌دهد که می‌تواند برای تمامی حوادث طبیعی و انسانی مورد بهره‌برداری قرار گیرد. - طراحی سیستم پشتیبان تصمیم‌گیری خطر (11055) منظور از سیستم پشتیبان تصمیم‌گیری خطر 11055" سیستمی می‌باشد که مجموعه فعالیت‌های موردنیاز قبل و درحین و بعد از حادثه را پیشنهاد می‌دهد. این ساختار آخرین تکنولوژی ارتباطی و اطلاعاتی را در خدمت خواهد گرفت تا به کاربران امکان دهد به‌صورت مستمر" از طریق شبکه ۷۳۸ ویا ارتباط اینترنتی و یا ارتباطات رادیویی و یا شبکه‌های محلی و گسترده (۸37.] و [۷۷/۸3) از این سیستم استفاده نمایند. هم‌چنین در این سیستم امکان استفاده از دستگاه موبایل و یا ۳10۸ها وجود خواهد داشت. در این سیستم هم‌چنین امکان ارتباط با پیام کوتاه (5۱/15) نیز فراهم خواهد شد. مهم‌ترین خصوصیت این سیستم بهره‌گیری از یک سیستم 155] و تولید کننده گزارش و سیستم مدیریت داده می‌باشد که به کاربران امکان می‌دهند با کم‌ترین هزینه و با کم‌ترین اثر جانبی از این سیستم بهره گیرند. ساختار 111055 شامل ماژول‌های کاربردی می‌باشد که تمامی نیازمندی‌های فعالیت‌های کاربران را مرتفع می‌سازد. شکل (۷-۶) ساختار ۱- 131۵ ۷۵۱۱1۵110 ۲۵۱۵۲ ))( ((]12۳۸) 126610:۵۱ 1۵1100 مرش 20 ه ۳۳۵۵۹۹ 1280 -2 (1255) :5510۱ 5000۲1 26015101] -3 4- ۲1۱۵:3۲01 5 5- 06 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ ۶ راهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی ا ۱ ۴۰ ۱1۳۱ أ سبستم توزیع داده هار 005 1 تپیه کنندگان دادد . ۱ شرکت های آب منطقه ای استان اک اک ۱۳ | شرکت های آب وفاضااب استان 2 5 5 1:3 ۱ ادارات کل حقاظلت محبط زیست اسان نک ٍ و تا ۹ ۱ مانید داده ها تروسط 005 أ 0 اخطار دیش از بوعد سول ی |۳۵۲۵ ۱ 7 ی : ۱ ی تعلیل آماری ۱[ 88 " اس <یلر .و سا راه خل های پیشنهاد شدم سحالات را پورتال ا نون 0 سل ۱ جهت مدیریت تمامی | انواع دادد ها از زاگ ۱ . تراکنش های ورود ‏ | ۱ تصاوی پا ا ۰ استفاده خواهد شد ا ۱ هشه ها ٍ ۳ و | پشتیان گیری ازداده‌ها | اهر ۱ ْ نرتهاها مققولره ای أ ۱ ابو فیس دستگاه ها روی سلیت شکل ۷-۶- پیکربندی سیستم مدیریت بحران‌های طبیعی و انسانی [۵۰] - تولید کنندگان اطلاعات تولیدکنندگان اطلاعات سازمان‌ها و ارگان‌های دولتی و غیردولتی می‌باشند که اطلاعات لازم را به‌صورت روزانه و با اطلاعات خودشان را در مورد سوانح آب به این سیستم وارد نمایند می‌توان به سازمان حفاظت محیط‌زیست. شرکت‌های آب و فاضلاب. سازمان مدیریت منابع آب کشور, شرکت‌های آب منطقه‌ای و جمعیت هلال‌احمرء وزارت بهداشت. درمان مدیریت بحران استانداری‌ها و مدیریت بحران استانداری‌ها وظیفه راه‌اندازی و پشتیبانی از این سیستم را دارا خواهند بود. - سیستم توزیع داده (005) از لحاظ ارتباطی, این سیستم نقش پورتال و مدیریت کاربران سیستم مدیریت اطلاعاتی بحران را برعهده دارد. این دارند.عملکرد این سیستم به‌طور خلاصه به قرار زیر خواهد بود: * ترسیم سریع و دقیق چرخه بحران -------- صفحهٔ بعد -------- فصل شم - برنامه مدبریت ریسک ۶ ۱.۳ * پشتیبانی از بانک‌های اطلاعاتی توزیع شده و غیرتوزیع شده * ارائه سرویس به مدیران درگیر در بحران - ارائه سرویس به گروه‌های امداد 5 دارای سه قابلیت اصلی تصدیق داده‌هاءکنترل کیفیت و سرویس ذخیره و بازیابی اطلاعات ورودی و خروجی می‌باشد و هم‌چنین دارای زیر سیستمی است که به‌صورت پورتال مدیریت داده‌های ورودی و خروجی دستگاه‌های مرتبط با مدیریت و حوادث بحران آب ر برعهده دارد. - سیستم مدیریت داده‌ها (0۱15) مدیریت بحران مورد استفاده قرار گیرد. این قسمت از سیستم به‌صورت ماژولار و قابل گسترش طراحی و پیاده‌سازی خواهد شد به‌طوری که به‌راحتی به‌توان بدون هیچ‌گونه تغییری در این سیستم به تعداد 20107 ها و با 2290 80اها افزود هم‌چنین به‌توان به‌راحتی با دیگر سیستم‌های اطلاعاتی نیز یکپارچه ساخت. - پردازش داده‌ها و توسعه نرم‌افزار کاربردی (0۳۸۲) این زیر سیستم شامل یک‌سری ابزارهای کاربردی تحلیل داده‌ها می‌باشد که براساس داده‌های ورودی تحلیل‌هایی را استانداری‌ها با هماهنگی سازمان آب منطقه‌ای, شرکت‌های آب و فاضلاب و سازمان حفاظت محیط‌زیست انجام خواهد شد. - سیستم پشتیبان کننده تصمیم (055) این سیستم بانک اطلاعاتی مرکزی سیستم می‌باشد که امکان استفاده 011116 از اطلاعات را فراهم می‌کند. این سیستم یک سیستم هوشمند می‌باشد که در برنامه‌ریزی‌ها به مدیران کمک می‌کند. این سیستم هم‌چنین شامل یک زیر سیستم تولید گزارشات موردنظر کاربران می‌باشد. اهداف اصلی این سیستم تخمین سیب و نقشه‌های شماتیک بحران و مسوول در مدیریت سوانح آب می‌باشد. در این مرحله حادثه اتفاق افتاده است. لذا مرحله عمل است. مدیریت بحران سوانح آب براساس طرح مدریت ریسک باید هماهنگی‌های لازم را برای مقابله با حادثه انجام دهد. میزان موفقیت مدیریت بحران بستگی به طرح‌ها و برنامه‌های پیش گیری و آمادگی از قبل انجام شده دارد. چنان‌چه این برنامه‌ریزی‌ها و هماهنگی‌ها به‌شکل مناسب و کارا انجام گردیده باشد.ء نتایج آن در صحنه عملیات کاهش بحران ظاهر خواهد شد. این اقدامات توسط گروه‌های کاری که در طرح -------- صفحهٔ بعد -------- ۴ ۶ راهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی مدیریت بحران مشخص شده است. به‌شکل منظم سازماندهی شده و براساس آموزش‌های تخصصی که طی کرده‌اند. انجام می‌شود. برخی از این اقدامات شامل موارد زیر است: ۹ تشکیل تیم‌های امداد سریع طبق ساختار پیش‌بینی شده * فعال شدن سریع گروه‌های امدادی و استقرار آن‌ها در محل‌های پیش‌بینی شده * تخلیه جمعیت از مناطق آسیب‌پذیر * آماده‌سازی واحدهای اضطراری تامین تجهیزات و نیروی‌انسانی * انجام اقدامات احتیاطی توسط مسوولین مانند تامین و ذخیره نمودن منابع‌آب جایگزین * انتقال آسیب دیدگان به مراکز درمانی * شناسایی محل‌های دقیق انتشار آلاینده‌ها به منابع‌آبی * اتخاذ تدابیر لازم برای جلوگیری از نشت آلاینده‌ها به منابع آب * تعیین حدود مسوولیت و اختیارات افراد تیم و گروه‌های متخصص * تنظیم مداوم آخرین اطلاعات دقیق و پیام‌های اضطراری و برقراری ارتباط با مردم * تعیین سنخنگوی واحد برای هر یک از گروه‌های کاری * تعیین مرکز کنترل بحران. مجهز به وسایل مخابراتی یکی از مهم‌ترین مشکلاتی که در موقع حوادث آلودگی آب به‌وجود می‌آید. فقدان آب مناسب برای شرایط اضطراری است. بنابراین در این مرحله باید منابع آب جایگزین از ابتدا مشخص گردد. شناسایی و انتخاب منابع آب جایگزین در شرایط بحرانی بسیار حایز اهمیت است. انتخاب منبع مناسب آب در شرایط بحرانی, از اولین و اساسی‌ترین اقدامات در یک برنامه اضطراری آب‌رسانی محسوب می‌شود و درصورتی که این انتخاب صحیح و اصولی باشد. از حجم» تعداد واحدهای تصفیه. پیجچیدگی تاسیسات توزیع آب کاسته شده و آب سالم‌تری در اختیار سانحه‌دیدگان قرار می‌گیرد. به‌همین دلیل در انتخاب منبع آب در شرایط اضطراری باید در دسترس بودن» پایداری منابع آب کافی. ضرورت تصفیه آب و در صورت نیاز نحوه انجام این کارء زمان تاخیر در ارائه خدمات با استفاده از کم‌ترین و محدودترین امکانات و فناوری موجود.ء هزینه و بودجه موردنیاز برای توسعه منابع. کیفیت و سلامت قابل قبول آب و هم‌چنین جمعیت تحت از سوی دیگرء شناسایی دقیق کمیت و کیفیت تمام منابع آب در هر شهر و منطقه‌ای اعم از منابع آب سطحی (رودخانه‌ها و دریاچه‌ها) و زیرزمینی (چاه. چشمه. قنات و ...) و منابع آب‌شور متناسب با نیاز پیش‌بینی شده ضروری است تا در شرایط اضطرار بتوان از آن‌ها به‌جای منابع آب خسارت دیده برای ساکنان استفاده کرد.گزینه‌های منتخب برای تامین و توزیع آب در این شرایط را می‌توان به‌صورت شکل (۷-۶) طبقه‌بندی کرد: -------- صفحهٔ بعد -------- فصل شم - برنامه : استفاده از هر, - مرحله پس از ب این مرحله شاه برگرداند.در این مم کلی اقدامات در |, گیرید بسته به نوت بارزسی * اعمال : مد پریت ریسک ۶ انتخاب منابع جایگزین تامین و توزیع آب آشامیدنی در شرایط بحرانی گزینه‌های توزیع آب منابع آب زیرزمین شکل ۸-۶- شناسایی و انتخاب منابع آب آشامیدنی در شرایط اضطراری ک از گزینه‌ها بسته به شرایط اقتصادی, اجتماعی و دسترسی به آب و نوع آلودگیه حران ل کلیه اقداماتی است که به‌موجب آن‌ها می توان شرایط عادی را پس از بروز بحران حله فعالیت‌های امداد و نجات پایان‌یافته و به برنامه بازسازی و مشارکتی نیاز است., ن مرحله نیز باید از قبل تعیین شود. اما معمولا در این مرحله لازم است تا زمان و ب ری قرار گرفته و تعدیلات لازم در برنامه صورت گیرد. به‌طورکلی اقداماتی که در این , و شدت آلودگی‌های آب شامل موارد زیر است: کلیه تاسیسات آب‌رسانی و منابع آب و تعیین خسارات آلودگی محدودیت‌های زمانی و مکانی استفاده از آب 9 شناسایی مکان‌های آلوده ناشی از حادئه 9 مشخحص کردن آن‌ها بر روی نقشه‌های با ۱.۵ ۲ متفاوت است. به حالت عادی عمولا چارچوب رنامه‌ریزی‌های مرحله باید صورت -------- صفحهٔ بعد -------- 1۶ ۶ راهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی ۹ استفاده از روش‌های مناسب برای حدذدف آلودگی منابع آب سطحی و زیرزمینی * تخلیه شهروندان از مکان‌های آلوده در صورت نیاز * تامین آب جایگزین تا پاک‌سازی سیستم توزیع آب موجود * بازسازی تجهیزات و تاسیسات آب‌رسانی موجود که در اثر حادثه متحمل خسارت شده‌اند. * بازسازی زیرساخت‌های آسیب‌دیده به‌ویژه سیستم آب‌رسانی ۰ ایحاد بسترهای لازم برای مشار کت مردم در بازسازی مناطق آلوده * تدوین دستورالعمل‌ها و روش‌های اجرایی برای پاک‌سازی * سدسازی یا ایجاد سیل‌بند به‌منظور جلوگیری و کنترل طغیان آب‌های آلوده ۰ نمونه‌برداری از آب‌های آلوده در برنامه‌ریزی مدیریت ریسک و هم‌چنین سوانح و حوادث غیرمترقبه به‌طورعام و سوانح آلودگی به‌طوراخص, مشارکت دادن مردم چه در مرحله پیش از بحرانء چه در مرحله بروز بحران و پس از آن بسیار حایز اهمیت است. از آن‌جایی که برنامه‌ریزی در امر مدیریت بحران و تلاش در جهت کاهش اثرات بلایای طبیعی یکی از استراتژی‌های مهم هر دولتی محسوب می‌شود. لذا پیش‌شرط موفقیت در این استراتژی‌ها مشارکت همه‌جانبه مردم است. اصولا در تدوین و اجرای طرح‌های اجتماعی مانند مدیریت بحران در صورتی که با مشارکت مردم همراه نباشد. امکان موفقیت و دسترسی توسعه و بازسازی پس از بحران می‌انجامد. (شکل ۸-۶) همان گونه که در شکل مشاهده می‌شود سه حلقه توسعه و بازسازی عبارتند از مشارکت مردمی, امداد و نیاز. زنجیره‌ای که یک حلقه آن نیازهاء مسایل عاطفی و اجتماعی و اقتصادی کسانی است که تحت تاثیر بحران آلودگی قرار گرفته‌اند. حلقه دیگری که به حلقه اول متصل است. رفتار و تلاش سازمان امداد در شناخت نیازها و مسایل روانی و اجتماعی آسیب‌دیدگان است و حلقه سوم که این دو حلقه را به‌هم وصل می‌کند و در واقع برآیند میزان استحکام این دو حلقه است. مساله مشارکت‌های مردمی است. اگر با توجه به مسایل فرهنگی, اجتماعی و روانی انتظار مشارکت از آسیب‌دیدگان می‌رود. به‌طورقطع باید رابطه متقابلی بین سازمان‌های درگیر با موضوع سوانح آب» مسایل و نیازها و مشارکت قایل شد. مشارکت بدون برقراری این ارتباط آمکان‌پذیر نیست. به‌هرحال مشارکت می‌تواند در سه مقطع زمانی پیش از بحران» حین بحرآان و پس از بحران صورت گیرد. قبل از بحران با بالا بردن سطح آگاهی‌های عمومی در زمینه مقابله با سوانح طبیعی و انسانی در زمینه سوانح آلودگی آب می‌توان حساسیت لازم را در مردم برای مشارکت پدید آورد و همکاری و مشارکت آن‌ها در مواقع بحرانی استفاده کرد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل شم - برنا درحین بحر می‌کند. در این کنترل و کاهش برای مشاکت م با رعایت نک را به‌میزان بسیا - ارائه - ارائه دست - برگز به مدیریت ریسک ۶ مرحله خصوصا مشار کت افراد محلی و بومی که آموزش‌هایی از قبیل دیده‌اند». می‌تواند نق دم می‌تواند در موقع مناسب بر میزان و چگونگی مشارکت مردمی تاثیر به‌گذارد. شکل ۹-۶- نقش مشارکت‌های مردمی در توسعه و بازسازی پس از بحران ات و روش‌هایی که در زیر پیشنهاد شده است. می‌توان تمایل افراد تحت‌تاثی آلودگی‌های آ ر زیادی افزایش داد: برنامه روش‌های مشارکت مردمی و تشکل‌های غیردولتی دلایل تصمیمات اتخاذ شده و اقدامات انجام شده و هم‌چنین ارائه گزارشی از امکانات و م گاه‌ها و نهادهای مدیریت سوانح آب به مردم مایی گروه‌های ذی‌نفع و شناسایی علایق آن‌ها اری کارگاه‌های آموزشی با دعوت از نمایندگان گروه‌های ذی‌نفع 4 بحران ایفاء ش موتری در از و کارهای لازم ب به مشارکت حدودیت‌های -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ ۶ راهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زبرزمینی - جمع‌آوری اطلاعات از طریق ارتباطمستقیم با آن‌ها یا ارتباط غیرمستقیم از طریق شوراهای محلی با - اطلاع‌رسانی از طریق رسانه‌های دیداری, شنیداری و نوشتاری درمورد حوادث سوانح آب - ایجاد سازوکارهای مناسب برای اخذ نظرات مردمی و ادغام آن‌ها در برنامه‌های مدیریت ریسک -------- صفحهٔ بعد -------- سوابق مدیریت ریسک سوانح آلودگی منابع آب سطحی و زیرزمینی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۱ - سوابق مدیریت ریسک سوانح آلودگی منابع آب سطحی و زیرزمینی ۶۱۱ پ.۱-۱- بررسی تجارب سایر کشورها در مدیریت ریسک سوانح و حوادث آلودگی منابع آب تامین آب سالم و بهداشتی همواره به عنوان یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های بسیاری از دولت‌ها در سطح جهان قلمداد می‌شود. هر چند در نیم قرن اخیر پیشرفت‌های زیادی در زمینه‌ی مدیریت آب در سطح جهان به وجود آمده اما هم زمان معضلات گوناگونی در این‌خصوص و در نتیجه‌ی فعالیت‌های بشر در جهان بروزکرده است. یکی از مهم‌ترین مسایل بسیاری از منابع آبی جهان را در معرض تهدید قرار داده است. بروز بلایای طبیعی از جمله سیل و زلزله انتشار تصادفی و عمدی آلاینده‌ها به منابع آب و حوادث دیگر از جمله حوادث در تاسیسات. نقل و انتقال و جابه‌جایی مواد خطرناک که اثرات مخربی بر محیط‌زیست دارد. از مهم‌ترین مسایلی است که در حال حاضر بسیاری از جوامع را تحت ناثیر قرار داده است. افزایش رو به رشد این‌گونه رخدادها در خلال چند دهه گذشته باعث شده تا بسیاری از جوامع خصوصا جوامع غربی اقدامات گسترده‌ای را برای جلوگیری از تکرار و تشدید این موارد اتخاذ کنند. تدوین قوانین و مقررات. افزایش ایمنی در سیستم‌های توزیع آب. تدوین استانداردهاء افزایش جرایم آلودگی منابع آب و... از جمله اقداماتی بوده که در خلال سال‌های گذشته در بسیاری از کشورها به اجرا گذاشته شده است. نظر به گستردگی حوادثی از این قبیل و آثار سوئی که بر منابع زیرزمینی و سطحی آب و زیست بوم‌ها می‌گذارند. بیان همه این حوادث در اقصی نقاط جهان در این‌جا ناممکن بوده و تنها به ذکر مهم‌ترین حوادث مربوط به سوانح و حوادث آلودگی منابع آب در جهان بسنده می‌شود. نظر به گستردگی حوادئی از این قبیل و آثار سوئی که بر منابع زیرزمینی و سطحی آب و زیست بوم‌ها می‌گذارند. بیان همه این حوادث در اقصی نقاط جهان ناممکن بوده و تنها به ذکر مهم‌ترین حوادث مربوط به سوانح و حوادث آلودگی منابع آب در جهان بسنده می‌شود. در جدول (پ.۱-۱)» حوادث مهم در برخی از کشورها به طور خلاصه جمع‌بندی شده است. جدول پ.۱-۱- خلاصه برخی حوادث مربوط به کشورهای مختلف جهان تخریب شدید جاده‌هاء راه‌آهن انفجار سه راکتور هسته‌ای در پی انباشت گاز هیدروژن تخریب تاسیسات آب‌رسانی وبرق‌رسانی آسیب به تصفیه خانه‌ها آب در اد ز لاله آلودگی ایالت متحده‌آمریکا ۱ شهر لس‌آنجلس ۱۹۹۴ زلزله ی آب در اثر بروز زلزله و تخحریب تاسیسات آب, رسانر (0 آلودگی آب‌ها ایجاد سیل به‌علت ریزش باران و زیرآب رفتن شهرسانجو بارش شدید باران در جنوب هند و و بالاآمدن آب از سدها ع‌ په هی عم که .۹ پا 7 به گل نشستن نفت‌کش و ورود حدود ۵ بشکه نفت به دریا انفجار شدید در کارخانه شیمیایی و نشت تری‌کلر و فنات سدیم (0 آلودگی منابع آب -------- صفحهٔ بعد -------- ۲۳ ۶ راهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی و9000 ادامه جدول پ.۱-۱- خلاصه برخی حوادث مربوط به کشورهای مختلف جهان هند بوپال ۱۹۸۴ مواد خطرناک نشت بخارات سمی از کارخانه حشره‌کش‌های گیاهی تارلند [ ۱۵۵ ۳ دفن و انتشار آلودگی آب‌های زیرزمینی و سطحی ناشی از انتشار 1۵ مواد خطرناک ارسنیک در نتیجه فعالیت‌های معدنی 1 1 ۱۹۴۶ دفن و انتشار تخلیه پساب کارخانه فراوری روی به رودخانه شرب و رس خی رو ناک کشا ۰ مواد خطر ورزری . ی دفن و انتشار | بروز آتش‌سوزی در یک انبار ذخیره مواد شیمیایی. ورود سوندیس ساندوز ۱۹۸۶ ۹ ۱ : : مواد خطرناک حجم زیادی از مواد شیمیایی خطرناک به رودخانه راین ی ماتا ژاپن مواد خطرناک حاوی ترکیبات جیوه معدنی به آب‌های سطحی ۱ فن و انتشا فن ضایعات و پسماندهای شیمیایی و آلودگی ؛ ایالت متحده‌آمریکا کانال لاو ۱۹۷۶ دن و ار دشن صایطات و پسمشهی سیمیایی و وی 2 مواد خطرناک منابع آب ایالت متحده‌آمریکا شهر میلواکی ا: ۱۹۹۳ تن و سر آلودگی‌های بیولوژیک آب‌ها ویسکانسین مواد خطرناک انگلستان ۲0۲۷/۵1 ۱۹۸۸ مواد خطرناک الودگی‌های آب لوله کشی پ.۲-۱- بررسی سوابق بروز حوادث 9 سوانح الودگی منابع اب در کشور و بررسی اقدامات انجام گرفته پ.۱-۲-۱- عوامل طبیعی همان‌طور که اشاره شدء حسب آمار ارائه شده توسط ارگان‌های مورد سوال هیچ زلزله‌ای باعث بروز آلودگی منابع آب در کشور نشده است و حال آن‌که. در موارد متعددی زلزله باعث خرابی تاسیسات و تجهیزات سطحی و به هم خوردن هماهنگی منابع آب زیرزمینی شده است که از آن جمله می‌توان به ترک خوردن تاج سد سفیدرود و فروافتادن مخزن هوایی آب شرب شهر رشت در زلزله رودبار- منجیل و از هم پاشیدن شبکه آب شهر بم و... اشاره کرد. پ.۲-۲-۱- منابع انسانی تولید ریسک (بحران‌های آلودگی آب در کشور) برای به دست آوردن امار دقیق سوانح و حوادتی که در کشور باعث بروز آلودگی در منابع آب شده‌اند. مکاتباتی با پرسش‌نامه‌هایی برای آن‌ها ارسال شد که نتایج حاصل از این پرسش‌نامه‌هاء واکاوی اینترنتی و مصاحبه با کارشناسان مطلع به‌صورت جدول خلاصه شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست | - سوابق مدبریت ریسک سوانح آلودگی منابع آب سطحی و زبرزمینی ۹۵/۰۹/۰۶ ۳ سر بوسر زائد خطرناک تحمیزات نمودار پ.۱-۱- فراوانی وقوع سوانح و حوادث آلودگی منابع آب به لحاظ آماری, از ۲۰۸ مورد حادثه بررسی شده. ۸*/۷/ از موارد بروز آلودگی مربوط به دفن و انتشار مواد زاید خطرناک. ۱۰/۶/ حوادث حمل و نقل موادء ۶/۷/ خرابی تاسیسات یا تجهیزات. ۱/ زلزله و ۱/ مربوط به سیل می‌باشد. همان‌طور که در جدول (پ.۲-۱) مشاهده می‌شود. در ایران حمل و نقل مواد بیش‌تر باعث بروز آلودگی در آب‌های سطحی و خرابی تجهیزات و تاسیسات و هم‌چنین دفن و انتشار مواد زاید خطرناک باعث بروز آلودگی در آب‌های زیرزمینی شده اند و از این بابت کاهش ریسک خطر این موارد ضروری است. با توجه به بررسی‌های به‌عمل آمده. در ‎٩۷‏ مورد از ۲۰۸ مورد حادته نوع مصرف منبع آلوده شده گزارش نشده است و در بین موارد گزارش شده, ۷۳/۶/ مربوط به آب شرب. ۲۱/۷/ مربوط به آب مصرفی کشاورزی و ۴/۶/ مربوط به آلودگی آب‌های مصرفی صنایع می‌باشد. نمودار (پ.۲-۱)» و جدول (پ.۲-۱) میزان آلودگی در هر بخش مصرف را بر حسب درصد نشان می‌دهد: نمودار پ.۲-۱- درصد آلودگی آب در شرب. صنعت و کشاورزی -------- صفحهٔ بعد -------- ۴ سانحه آلودگی دشن و ان نتشار مواد 7 زاید مجموح با توجه به گ شده‌اند. همان گو شهری. روستایی به لحاظ نحو نقل مواد و خرابی پ.۳-۲-۱- س همان‌طور که ستون «اقدامات ۶ راهنمای مد, پ.۲-۱- میزان آلودگی در هر بخ نوع مصرف منبع آلوده شده ده آلوده کننده در سه تی که در این بین ۱۱۷ م : مواد چربی» روغنی و شب لودگی منابع آب نیز که خو در اکثر موارد مردم محلی یش نهادها و سازمان‌هاء آگ ثاهی از آلودگی ذکر نشده. ش به لحاظ فقدان اطلاعات ِ آلودگی» پرسش‌نامه‌های سورد حوادث گزارش شده. ۱« ریت ریسک سوانح آلودگی نوع ماده آلوده کننده پ: مواد نفتی, فاضلا ن نوع ماده آلوده کننده ورد مربوط به زباله و د از موارد مهم و حایز | حادثه را به مسوولین اهی در مورد آلودگی و ۳۳/ توسط پایش و ۲ تکمیل شده جمع‌آوری هیچ‌گونه اقدامی برای ج در منابع آب‌های سط< ب و زباله و سایر مربوط به زباله و ف گزارش داده‌اند. ام از طریق پایش ص نیز توسط شکا ت‌ اجرایی. اطلاعارت 9 منعکس شده ات لوگیری از بروز جح نی و زیرزمینی یی ۱ مورد نوع منبع آلوده شده گزارش منبع آلوده شده ذکر منبع آلوده شده ذکر ۲ مورد نوع منبع آلوده شده گزارش منبع آلوده شده مربوط به ادت حمل و در دفن و مورد نیاز از -------- صفحهٔ بعد -------- صورت نگرفته است. در پایان نیز دو نمونه از عملیات اجرایی گزارش شده توسط استان‌ها در هریک از سوانح انسان‌ساز حوادث و سوانح حمل و نقل و خرابی تاسیسات و یا تجهیزات اغلب باعث آلودگی آب‌های سطحی نظیردریاچه سدهاء رودخانه‌ها و آب‌گیرها و ... می‌شود. بر حسب مشاهدات. در این سوانح عمده آلودگی‌ها توسط موادنفتی و یا مواد شیمیایی صورت گرفته است. در ذیل اقدامات انجام شده توسط سازمان‌ها جهت مدیریت ریسک این گونه سوانح به‌صورت خلاصه بیان می‌شود: - قرار دادن علایم هشدار دهنده در جاده‌ها - ایجاد و نصب موانع. فنس کشی و دیواره بتونی در مسیر جاده کنارگذر رودخانه‌ها جهت ممانعت از سقوط وسایل‌نقلیه در رودخانه‌ها و دریاچه سدها و تخلیه مواد آلوده‌کننده در آن‌ها - ممنوعیت تردد تانکرهای حامل مواد شیمیایی خطرناک در مسیر رودخانه‌ها - شناسایی نقاط حادثه‌خیز - تغییر مسیر جاده‌ها از مجاورت آب‌های سطحی - نصب تجهیزات اندازه‌گیری میزان آلودگی در روی بعضی سدها - نشت‌یابی مسیر خطوط لوله انتقال موادنفتی توسط شرکت نفت - تقویت مقاومت خطوط لوله لازم به‌ذکر است این اقدامات فقط در برخی نقاط کشور صورت پذیرفته و مقتضی است این‌گونه تمهیدات در تمام آب‌های زیرزمینی منابعی هستند که اغلب توسط مواد زاید شهری, صنعتی و کشاورزی آلوده می‌شوند. پیامدهای بهره‌برداری بیش از حد از سفره‌های زیرزمینی و فرآیندهایی که منجر به بالا آمدن کنترل نشده سطح آب می‌شوند در مدیریت منابع آب و آلودگی آب‌های زیرزمینی تاثیر به سزایی دارند. خلاصه اقدامات انجام شده جهت کاهش ریسک آلودگی آب‌های زیرزمینی توسط سازمان‌های مسوول در زیر آورده می‌شود: - آگاهی‌رسانی عمومی - پایش دایمی آب‌های زیرزمینی از طریق نمونه‌برداری - ملزم نمودن کلیه ادارات به استعلام از شرکت آب منطقه‌ای قبل از صدور مجوز جهت احداث کارخانه - جلوگیری از تغییر کاربری اراضی و جلوگیری از استقرار کاربری‌های آلاینده در بالادست چاه‌های آب شرب -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۶ ۶ راهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی - تکمیل فرم خود اظهاری اجرای تمهیدات زیست‌محیطی برای کلیه واحدهای صنعتی, تولیدی و خدماتی - الزام واحدها به سیستم تصفیه فاضلاب و دفع بهداشتی آن‌ها به عنوان پیش‌نیاز صدور هرگونه مجوز تخصیص منابع آب و یا درخواست‌های تغییر کاربری - مکان‌یابی محل مناسب جهت دفن زباله موارد انجام شده‌ی فوق, اقداماتی هستند که برحسب مورد توسط برخی از ارگان‌ها صورت گرفته و برخی دیگر به ارائه گزارشی در این زمینه اکتفا کرده و اقدام موثری برای رفع آلودگی و با جلوگیری از حوادث و آلودگی‌های مشابه انجام نداده‌اند. -------- صفحهٔ بعد -------- بررسی قوانین و مقررات مرتبط با مدبریت ریسک سوانح و حوادث آلودگی منابع آب کشور -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۲ - بررسی قوانین و مقررات مرتبط با مدیریت ریسک سوانح و حوادث آلودگی منابع آب کشور ۰ ۹۵/۰۹/۰۶ ۹ پ.۱-۲- کلیات پتانسیل بالای سوانح آلودگی و تشدید آلودگی منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی و لزوم تنظیم» ارائه و اجرای قوانین, مقررات. دستورالعمل‌های مرتبط با حفاظت بیش‌تر منابع آب وکاهش ریسک آن‌ها بیانگر ضرورت مدیریت ریسک سوانح آلودگی و تشدید آلودگی منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی می‌باشد. دستیابی به توسعه پایدار و همه جانبه کشور پهناور ایران با توجه به تنوع ویژگی‌های جغرافیایی اقلیمی و توپوگرافیک که کمبود و محدودیت منابع آب به عنوان یکی از ویژگی‌های اساسی در کل پهنه آن کاملا مشهود است. بدون توجه به مطالعات پایه در زمینه منابع آب مورد تهدید انواع آلودگی‌ها به‌ویژه ناشی از بلایای طبیعی و انسان ساخت و ایجاد قوانین و مقررات مناسب در حفاظت کیفی و کمی آن میسر نیست. این امر موجب شده تا دولت‌هاء سازمان‌ها و مجامع بین‌المللی به تدوین و اجرای قوانین و مقرراتی برای جلوگیری از آلودگی‌ها و تخریب محیط‌زیست مبادرت ورزند. به تدریج با تدوین و اجرای قوانین و مقررات زیست‌محیطی. حقوق محیط‌زیست چه در ابعاد ملی و چه ابعاد بین‌المللی توسعه یافته. به‌نحوی که امروزه حقوق محیط‌زیست و قوانین زیست محیطی یکی از مهم‌ترین ابزارها و عوامل مدیریت محیطزیست و حفاظت از منابع آن از جمله آب محسوب می‌شود. هرچند نمی‌توان انتظار داشت که به صرف تدوین و اجرای قوانین بتوان بر کلیه مشکلات زیست محیطی فائق آمد. زیرا نقش سایر مولفه‌هاء از جمله ارتقای سطح آگاهی‌های جامعه و نهادینه کردن فرهنگ و رفتارهای اجتماعی و اجرای این قوانین در راستای حفاظت از منابع زیست‌محیطی به‌ویژه منابع آبی بسیار حیاتی است. با این وجود تنظیم تعامل انسان با محیط‌زیست بدون وجود قوانینی مدون و الزام آور میسر نخواهد بود. علی‌هذا لازم به‌ذکر است که تهیه و تنظیم راه‌کارهای اجرایی و عملیاتی کردن رهنمودهای این قوانین و مقررات آمری ضروری است. از نقاط قوت این قوانین می‌توان به حفاظت کیفی منابع آب از آلودگی‌ها و مقابله و پیش‌گیری از پیامدهای مخرب ناشی از حوادث طبیعی و سوانح غیرمترقبه اشاره کرد و در مقابل آب‌هام و تداخل در قوانین. مشکلات در اجرای پاره‌ای از آن‌هاء تنش بین دستگاه‌های اجرایی مرتبط به دلیل این که مسوولیت‌ها به‌طور واضح مشخص نشده است. بعضا موجب تداخل و دوباره‌کاری توسط سازمان‌های ذی‌ربط و یا معوق ماندن بعضی مسوولیت‌ها شده است. در این بخش قوانین و مقررات براساس آلودگی منابع آب کشور و سوانح و حوادث آلودگی دسته‌بندی و به اختصار بیان پ.۲-۲- قوانین و مقررات مرتبط با آلودگی منابع آب کشور در ایران قوانین و مقررات متعددی در خصوص بهره‌برداری و حفاظت از منابع آبی کشور طی زمان به تصویب رسیده است چنان که می‌توان گفت به لحاظ وجود قانون کمبودی وجود ندارد و نارسایی‌ها بیش‌تر در اجرای به موقع این قوانین می‌باشد. قبل از قانون آب و نحوه ملی شدن آن که در سال ۱۳۴۷ به تصویب رسید. قوانین قاطعی در مورد جلوگیری از -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۰ ۶ راهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی آلودگی آب وجود نداشت و تنها قانونی جهت حفظ و حراست از آب‌های زیرزمینی کشور در سال ۱۳۴۵ به تصویب رسید که در آن ذکر شده که می‌باید برای جلوگیری از آلوده شدن مخازن آب زیرزمینی احتیاط‌های لازم بهداشتی به‌عمل آید. فصل هفتم از فصول قانون آب و نحوه ملی شدن آن به جلوگیری از آلودگی آب اختصاص ییافته که مشتمل بر ۴ ماده است که به موجب ماده 0۵ قانون آب و نحوه ملی شدن آن. آلوده ساختن آب ممنوع شده و در تبصره آن نیز موضوع استفاده از پساب نیزء مطرح شده بود. در سال ۱۳۴۷ با تصویب قانون آب و نحوه ملی شدن آن. تحول خوبی در قانون گذاری ایجاد شد و ماده ۱ آن صریحا حفاظت و بهره‌برداری از کلیه آب‌ها را به وزارت آب و برق وقت محول کرده و در ماده ۲۷ به قانون ممنوعیت آلودگی آب و در ماده ۶۰ به مجازات‌ها و ضمانت اجرای مقررات اختصاص یافته بود. در ماده ۵۷ این قانون وزارت آب و برق متعهد به تهیه آیین‌نامه اجرایی جهت جلوگیری از آلودگی آب شده بود که ۳ سال بعد از تصویب این قانون (در سال ۱۳۵۰) این آیین‌نامه تهیه و تصویب شد. در ضمن در ماده ۵۶ این قانون تعریفی از آلودگی آب بدین صورت بیان شده است که «آمیختن مواد خارجی به آب به میزانی که کیفیت فیزیکی یا شیمیایی با بیولوژیکی آن به نحوی تغییر کند که برای انسان چهارپایان. آبزیان و گیاهان مضر باشد». در آیین‌نامه اجرایی جلوگیری از آلودگی آب. تخلیه هر نوع فاضلاب در آب گروه‌های شش‌گانه موکول به کسب پروانه و رعایت شرایطی شده بود که این شرایط برای آب‌های گروه‌های مختلف تقریبا عمومیت دارد و فقط مقادیر و درجات آن‌ها متفاوت است. عواملی که در نظر گرفته می‌شود عبارت‌است از افزایش نیافتن درجه حرارت. 0۲1 موادمعلق در آب و مواد سمی از حد مجاز و کاهش نیافتن اکسیژن محلول در آب و محدود شدن مواد قابل ته‌نشینی در فاضلاب و ممنوعیت تخلیه مواد فاضلاب‌های حاوی میکرو ار گانیسم‌های بیماری زا در آب. که در مواد این آیین‌نامه ارقام و درجات این عوامل متناسب در فصل سوم آیین‌نامه نیز مقرراتی برای تخلیه فاضلاب‌ها و پی صنعتی در مجاری فاضلاب عمومی شهر در نظر گرفته شده و شرایط عمومی پروانه تخلیه فاضلاب‌ها ذکر شده است. هم‌چنین در این آیین‌نامه. وزارت نیرو آب‌ها را به ۶ گروه تقسیم‌بندی کرده بود که شامل آب‌های آشامیدنی, آب‌های محیط‌زیست آبزیان یا مورد استفاده جانوران. آب‌های مصرفی در کشاورزی» آب‌های مصرفی در صنعت. آب‌های مصرفی در امور تفریحی و زیبایی و سایر آب‌های جاری در جوی‌ها می‌باشد. با این که آیین‌نامه جلوگیری از آلودگی آب در سال ۱۳۵۰ به صورت جامع و بادقت نظر توسط وزارت نیرو تهیه شده بود ولی قبل از این که امکانات اجرایی آن فراهم گردد. مسوولیت حفاظت آب از نقطه نظر آلودگی‌ها به سازمان حفاظت است. طبق قانون حفاظت و بهسازی محیطزیست (مصوبه ۱۳۵۳/۳/۲۸) و آیین‌نامه اجرایی آن (مصوب ۱۳۵۴/۱۲/۲۴) انجام تحقیقات و بررسی‌های علمی و اقتصادی در زمینه‌ی حفاظت و بهبود و بهسازی محیطزیست و جلوگیری از آلودگی (پخش یا آمیختن مواد خارجی به آب یا هواء خاک یا زمین به میزانی که کیفیت فیزیکی یا شیمیایی یا بیولوژیک آن را به‌طوری‌که زیان‌آور به حال انسان یا سایر موجودات زنده و یا گیاهان و یا آثار و ابنیه باشد) و برهم -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۲ - بررسی قوانین و مقررات مرتبط با مدیریت ریسک سوانح و حوادث آلودگی منابع آب کشور . ۹۵/۰۹/۰۶ ۳۱ خوردن تعادل محیطزیست از وظایف و اختیارات سازمان محیط‌زیست می‌باشد و اقدام به هر عملی که موجبات آلودگی محیطزیست را فراهم کند ممنوع است. [۱۰۱] پس از پیروزی انقلاب اسلامی و تدوین قانون اساسی جدید. اصل ۵۰ این قانون به حفاظت محیط‌زیست اختصاص یافت که طی آن حفاظت از محیطزیست که نسل‌های امروز و نسل‌های آتی می‌بایست در آن حیات اجتماعی رو به رشدی داشته باشند. وظیفه عمومی تلقی شده و به همین دلیل هرگونه فعالیتی که موجبات تخریب یا آلودگی محیطزیست را فراهم آورد ممنوع اعلام شده است. صاحبان و استفاده‌کنندگان از چاه یا قنات‌ها نیز طبق قانون توزیع عادلانه آب (مصوب ۱۳۶۱/۱۲/۱۶) که اولین قانون وضع شده بعد از انقلاب اسلامی درباره جلوگیری از آلودگی آب است. مسوول جلوگیری از آلودگی آب هستند و موظفند طبق مقرارت بهداشتی عمل کنند و نیز وزارت نیرو موظف به بررسی و مطالعه کلیه منابع آب‌های کشورء مهارکردن سیلاب‌ها و ذخیره نمودن آب رودخانه‌ها در مخازن سطحی یا زیرزمینی می‌باشد. در تبصره ماده ۳۷ این قانون احداث نهر یا جوی و لوله کشی نفت و گاز و نظایر آن در حریم تاسیسات آب و یا برق موکول به تحصیل اجازه از وزارت نیرو و در معابر شهرها با جلب موافقت شهرداری و وزارت نیرو خواهد بود. مشخصات فنی مندرج در اجازه نامه لازم‌الاجرا است. ماده ۰۴۷ تهیه طرح تصفیه ودفع فاضلاب را به عهده موسسات و اشخاص مصرف کننده واگذار کرده است. در این آیین‌نامه سازمان حفاظت محیط‌زیست با همکاری چند وزارتخانه دیگر که یکی از آن‌ها وزارت نیرو بود. موظف به بررسی و شناسایی کیفیت آب‌های ایران شده است. این آیین‌نامه طوری نگاشته شده که در زمانی که مداخله و همکاری وزارت نیرو ضروری است. می‌باید همکاری لازم را با سازمان حفاظت محیط‌زیست انجام دهد. در ماده۴۶ این قانون نیز آمده است که آلوده ساختن آب ممنوع است. مسوولیت پیشگیری و ممانست و جلوگیری از آلودگی منابع آب به سازمان حفاظت محیط زیست محول می‌شود. لازم به ذکر است که طبق آیین‌نامه جلوگیری از آلودگی آب مصوب ۱۳۷۳/۳/۱۶ هیات وزیران اقدام به هر عملی که موجبات آلودگی آب را فراهم آورد نیز ممنوع است و سازمان حفاظت محیط‌ زیست با همکاری وزارتخانه‌های نیرو و ... آلودگی‌های آب را شناسایی و نیز استانداردهای مربوط به آلودگی آب را شناسایی استانداردهای مربوط به آلودگی آب و سایر مقررات مربوط توسط سازمان حفاظت محیط زیست تهیه و اجرا می‌شود و نمونه‌برداری و شدت آلودگی هر یک از منابع آلوده کننده نیز و اخطار به واحد آلوده کننده جزو وظایف سازمان مذکور است. در ماده ۳ این آیین‌نامه. سازمان حفاظت محیط‌زیست با همکاری وزارتخانه‌های نیروء کشاورزی. جهاد سازندگی, بهداشت. درمان و آموزش پزشکی و سایر وزارتخانه‌ها و سازمان‌های ذی‌ربط حسب مورد نسبت به بررسی و شناسائی کیفیت آب‌های ایران از لحاظ آلودگی اقدام خواهد کرد. به استناد ماده ۴ آیین‌نامه بهداشت محیط (مصوب ۱۳۷۱/۵/۶) هیات وزیران به منظور جلوگیری از روند رو به رشد آلودگی منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی- اعم از چاه‌هاء رودخانه‌هاء قنات‌هاء چشمه‌ها و آب مصرفی شهر و روستاها- -------- صفحهٔ بعد -------- رو ۶ راهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی کمیته‌ای با نام (کمیته حفاظت از منابع آب آشامیدنی) زیر نظر استاندار با عضویت مدیران و روسای اداره کل بهداشت. درمان و آموزش پزشکی, سازمان آب منطقه‌ای استان, جهادسازندگی استان, برنامه و بودجه استان و شرکت آب و هم‌چنین آلودگی‌های نفتی آب‌ها مطابق با قانون حفاظت دریا و رودخانه‌های مرزی از آلودگی با مواد نفتی (مصوب ۴ ممنوع می‌باشد. ماده ۱۲ آیین‌نامه مربوط به بستر و حریم رودخانه‌هاء انهارء مسیل‌هاء مرداب‌ها و برکه‌های طبیعی و شبکه‌های آب‌رسانی, آبیاری و زهکشی (مصوب ۸/۱۶/ ۱۳۷۹) هیات وزیران و اصلاحات بعدی, عبور لوله نفت و گاز و غیره از بستر حریم رودخانه‌هاء آنهار طبیعی, مسیل‌هاء مرداب‌ها و برکه‌های طبیعی با موافقت وزارت نیرو بلامانع است. ولی مسوولیت حفاظت آن‌ها با دستگاه‌های ذی‌ربط خواهد بود. به‌غیر از مواد نفتی, آیین‌نامه اجرایی کنترل و نظارت بهداشتی بر سموم و مواد شیمیایی (مصوبه ۱۳۷۸/۶/۱۶) هیات وزیران نیز در مورد کنترل بهداشتی و نظارت. حمل و نقل و بسته‌بندی و... این مواد است. طبقه‌بندی مواد خطرناک و حمل و نقل آن‌ها طبق آیین‌نامه اجرایی حمل و نقل جاده‌ای مواد خطرناک (مصوب ۱۳۸۰/۱۲/۲۷ هیات وزیران) می‌باشد. طبق ماده ۶۸۸ قانون مجازات اسلامی - تعزیرات (مصوب ۱۳۷۵/۳/۲) هر اقدامی که تهدید علیه بهداشت عمومی شناخته شود از قبیل آلوده کردن آب آشامیدنی یا توزیع آب آشامیدنی آلوده, دفع غیربهداشتی فضولات انسانی و دامی و مواد زاید» ریختن مواد مسموم کننده در رودخانه‌هاء زباله در خیابان‌ها و کشتار غیرمجاز دام, استفاده غیرمجاز فاضلاب خام یا پساب تصفیه‌خانه‌های فاضلاب برای مصارف کشاورزی ممنوع می‌باشد و مرتکبین چنان‌چه طبق قوانین خاص مشمول مجازات شدیدتری نباشند به حبس تا یک سال محکوم خواهند شد. به استناد بند ج ماده ۱۰۴ قانون برنامه سوم توسعه اقتصادی, اجتماعی فرهنگی (مصوب ۱۳۷۹/۱/۱۷) و آیین‌نامه اجرایی آن (مصوب ۱۳۸۴/۴/۸ ) به‌منظور کاهش عوامل آلوده کننده محیطزیست. بالاخص در مورد منابع طبیعی و منابع آب کشورء واحدهای تولیدی موظفند برای تطبیق مشخصات فنی خود با ضوابط محیط‌زیست و کاهش آلودگی‌ها اقدام نمایند. از واحدهایی که از انجام این امر خوداری نمایند و فعالیت‌های آن‌ها باعث آلودگی و تخریب محیطزیست گردد. جریمه متناسب با خسارت وارده اخذ و به درآمد عمومی واریز می‌گردد تا در قالب لوایح بودجه سنواتی برای اجرای طرح‌های سالم‌سازی محیط زیست هزینه شود. در ماده ۱۳۴ قانون مزبور» صدور هرگونه مجوز بهره‌برداری از منابع آب سطحی یا زیرزمینی و شبکه توزیع شهری برای مصارف واحدهای بزرگ تولیدی, صنعتی, دامداری, خدماتی و سایر مصارفی که تولید فاضلاب با حجم زیاد می‌کنند و هم‌چنین استمرار مجوزهای صادره در گذشته. منوط به اجرای تاسیسات جمع‌آوری فاضلاب. تصفیه و دفع بهداشتی پساب است. جهت تحقق اصل ۵۰ قانون اساسی به‌منظور حفظ محیط‌زیست کشورء نگه‌داری. مخلوط‌کردن, جمع‌آوری. حمل و نقل, خرید و فروش. دفع. صدور و تخلیه پسماندها در محیط طبق قانون مدیریت پسماندها (مصوبه ۱۳۸۳/۲/۲۰) و آیین‌نامه اجرایی آن (مصوب ۱۳۸۴/۵/۵) بوده و اشخاص متخلف به حکم مراجع قضایی به جزای نقدی در بار اول برای -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۲ - بررسی قوانین و مقررات مرنبط با مدیریت ریسک سوانح و حوادث آلودگی منابع آب کشور . ۹۵/۰۹/۰۶ ۱۳۳ پسماندهای عادی از پانصد هزار ریال تا یک صد میلیون ریال و برای سایر پسماندها از دو میلیون ریال تا یک صد میلیون ریال و در صورت تکرارء هر بار به دو برابر مجازات قبلی در این ماده محکوم می‌شوند. [۸] -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- منابع و مراجع ۶ ۱۳۵ منابع و مراجع ۱- احمدزاده محمدحسن. یونس قاسم‌پورء احمد وکیلی تهامی, بررسی منابع آلوده‌کننده آب و خاک-تحقیقی پیرامون رودخانه صوفی چای. اداره کل حفاظت محیط زیست استان آذربایجان‌شرقی, ۱۳۶۶. ۳۸۷ ۴- بالازاده محسن. بررسی آثرات فاضلاب‌های صنعتی. شهری و کشاورزی در تالاب انزلی. سازمان برنامه و بودجه. ۳۵ ۵- پوراصغر سنگاچین فرزام. آذر۰۱۳۸۷۰ مبانی نظری برنامه مدیریت ریسک - بخش اول. ۶ ثابت‌رفتار عالیه. تعریف بحران و انواع آن -مدیریت بحران و مراحل آن. ۱۳۸۷. ۷- ثابت‌رفتار عالیه» سیاست‌ها و مدیریت خشک‌سالی و ارائه راهکارها و اقدامات ممکن با توجه به تجربیات موجود. ۳/۸۸ -٩‏ ذهب‌صنیعی اسدا.. پیش گیری و زدودن آلودگی‌های نفتی از منابع آب (توصیه‌ها و دستورالعمل‌ها)» دفتر ۰- راهنمای حفاظت کمی وکیفی منابع آب زیرزمینی و تجهیزات بهره‌برداری از آن‌هاء سازمان برنامه و بودجه- ۱- ماناهان. استانلی (۱۳۹۰) بوم‌شناسی صنعتی. ترجمه سید حسین هاشمی. فرزام پوراصغر سنگاجین. اطرهره هماهنگی آمورایمنی و بازسازی. ۳- روستایی نادیاء تجربه‌ای تلخ ازآلودگی آب در ژاپن. سازمان حفاظت محیط زیست-دفتر بررسی آلودگی آب و خاک. ۱۳۸۵ ۵- مجلل حمید. پهنه‌بندی درجه خطرآفرینی منابع آلاینده رودخانه‌ها ومنابع ساحلی استان گیلان درمحیط 5آن» سازمان مدیریت منابع آب کشور۱۳۸۲۰. ۶- نظری احمد. احسان فرصت کار بهرداد کیان‌فرء ۰۱۳۸۷ معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس‌جمهور - مرکز داده‌ورزی و اطلاع‌رسانی. -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۶ ۶ مراهنمای مدبریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی ۷- مطالعه روش‌های مدیریتی در مقابله با بحران‌های جوی و اقلیمی و سازماندهی سیستم‌های هشدار پدیده‌های ۸- یزدان‌بخش و همکاران, راهنمای کاربرد سیستم تجزیه و تحلیل خطر و نقاط کنترل بحرانی ([1۸)۳]) در ۹ احمدی‌فر مهدی. محدودیت‌های مدیریت منابع آب. مر کز مطالعات توسعه و فناوری دانشگاه صنعتی اصفهان. ۳۸۷ ۲۰ جوان. جعفر. محمود فال‌سلیمان. ضرورت اجرای طرح حوزه‌های آب‌خیز شهری در نواحی خشک و نیمه‌خشک ایران (مطالعه‌ی موردی آب‌خیزشهری بیرجند) مجله‌ی جغرافیا و توسعه‌ی ناحیه‌ای, شماره‌ی ششم. بهار و ۱- شاه‌منصوری محمدرضاء حسین پورمقدس. قدرت‌آللّه شمس خرم‌آبادی. بررسی نشت‌ریزآلاینده‌های ناشی از خوردگی داخلی لوله‌ها در شبکه‌های توزیع آب شهری, پژوهش در علوم پزشکی, مرداد و شهریور.۱۳۸۲. ۳- نگارش حسین, زلزله, شهرها و گسل‌هاء مجله پژوهش‌های جغرافیایی, ۱۳۸۴. ۳- پزدانی علی, مدیریت بحران در بنادر پیش‌بینی سوانح وبحران‌ها در بنادرء بهمن‌ماه سال ۰.۱۳۸۶ بهار. انتشارات جهاد دانشگاهی مشهد. ۰.۱۳۷۷ ۶- عباس‌پور مجید. مهندسی محیط زیست (جلد اول) انتشارات دانشگاه آزاداسلامی. ۳۸۴ ۷- آزادبخت. بهرام, غلامرضا نوروزی, جغرافیای آب‌های ایران, انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح, چاپ اول. ۰.۱۳۸۷ ۹- ثابت رفتارء عالیه و همکاران,گزارش توجیهی چگونگی تعیین منابع‌آبی حساس بسیارحساس. دفتر محیط‌زیست *- ثابت‌رفتارء عالیه, تعیین میزان حساسیت کمی و کیفی حوضه‌های آب‌ریز درجه ۲ کشورء دانشگاه‌آزاداسلامی - واحد علوم و تحقیقات تهران, ۱۳۸۴ ۱- ثابت‌رفتارء عالیه, مطالعه و تجزیه و تحلیل اثرات خشکسالی بر کمیت و کیفیت منابع آب کشور و ارائه راهکارهای عملی مقابله با آن. دانشگاهزاد-واحد علوم و تحقیقات تهران. ۰.۱۳۸۴ سازمان حفاظت محیطزیست. جلد اول, ۱۳۸۳ -------- صفحهٔ بعد -------- منابع و مراجع ۶ ۱۳۷ ۴- صمیمی, بهزاد. آلودگی آب. انتشارات دانشگاه آزاد ایران» ۰.۱۳۵۷ ۵- فلسفی, فائزه آلودگی آب‌های زیرزمینی ناشی از هیدروکربن‌های نفتی» آلاینده‌های صنعتی و فاضلاب شهری منطقه ری (جنوب تهران)» دانشگاه شهیدبهشتی. ۳۸۵ ۳۷- کردوانی پروبر. منابع 9 مسایل آب در ایران (جلددوم. آب‌های شور مسایل 9 راه‌های استفاده از آن‌ها)» دانشگاه تهران. چاپ دوم ۰.۱۳۸۷ ۸ مهندسین مشاور لار» چگونگی تعیین حریم‌های کیفی منابع آب زیرزمینی و برنامه‌ریزی جهت عملیاتی شدن آن. گزارش دوم و سوم تعیین حریمکیفی نقطه‌ای و ناحیه‌ای, ۱۳۸۸. ۹- مکنون. اثرات زیست‌محیطی سد - بررسی نظرات و تحولات آن‌هاء کنفرانس هیدرولوژی ایران» ۰.۱۳۶۸ ۰- مسجدی و همکاران. بررسی اثرات زیست‌محیطی سدسازی, کنفرانس هیدرولوژی ایران» ۰.۱۳۶۸ باطله معدنی در منطقه أق‌دره‌تکاب)» دانشگاه شهید بهشتی, ۰.۱۳۸۶ ۴ وزارت راه و ترابری. معاونت آموزش. تحقیقات و فناوری؛ ۰.۳/۸۵ معرفی سیستم مدیریت ریسک. مقالات سومین کنفرانس بین‌المللی جامع بحران تهران. ۸- رضایی. کامران و همکاران. ۰۱۳۸۲ تجزیه و تحلیل خطا و اثرات ناشی از آن. انتشارات شرکت مشارکتی ار-و - ۹- روهروی و قاسم‌لو (۱۳۸۵)» تصفیه آب در نقطه مصرف در شرایط اضطراری, همایش سراسری راهکارهای ارتقای مدیریت بحران در حوادث و سوانح غیرمترقبه. مقالات سومین کنفرانس بین‌المللی جامع بحران» تهران. ۱(- صالحی, اسماعیل, ۱۳۷۷ راهنمای مدیریت بحران وقایع طبیعی, وزارت کشورء مرکز مطالعات برنامه‌ریزی شهری. -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۸ ۶ راهنمای مدیریت ریسک سوانح آلودگی در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی 7۲- ا زکیاء مصطفی, حسین شبرزاد. محمد صادقی, ۰۱۳۸۴ کتاب سبز راهنمای عمل دهیاری‌ها. اصول ایمنی و مقابله با حوادث پیش‌بینی نشده در مناطق روستایی» وزارت کشورء سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌ها. ۳- ناطق الهی. فریبرزء ۰۱۳۷۸ مدیریت بحران زمین لرزه در ایران» ساختارء نیازهای پژوهشی, آموزشی و اجرایی, پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله. ۴- مهدوی, محمد. ۰۱۳۸۲ پهنه‌بندی مناطق آسیب‌پذیر از خشکسالی از نظر تامین آب خانگی در استان خراسان. طرح جامع امداد و نجات. مرکز آموزش و تحقیقات هلال‌احمر. 4۵- استاندارد کیفیت آب آشامییدنی, ۰.۱۳۸۸ ۶- موسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی, ۰.۱۳۸۸ 57 ۳ ۵:// ۵۰۳/۱200201 0 20۵110 2001200182031220 01] 1 58-0 59- ۵۵12۵110 1۳۱۰۱۳/۵۲۳ع۳110://0 -60 6۱- ۳1۳://۵۰۷1 ۱۵۵۵1۵ .0۲۵/۷۷۱/20085 1۵1۵0 095 62- ۳11://۵۵۰۵/۲۳۵۱/] ۸۳/0/۵ 63- ۳11۵://۷۷۷۷۷۰۵(۷۱]1۵0/1۵0 0-10۹0 1-00501 060۳| 64- 65+ ۳110://۷۷۷۷۷۷ ۰۵۵۲10۵0 / ۵0/6995 354/1031-3 01 10۷۷ _ دیدش 86_۹۵ ۹/00۲7 110 2/011 ۰۵۵1۱05 3۳۵://۷۷۷۷ ۳ 6ص 67-۳11 ۵://۷۷۷۷۷۰۷۷ ۵۰1/۷۵10۹۵11 1۵11/۵۹/۵0۹3 4 68-۳3۲۵ ://۹۷۷۷/ ۰/۵۰1/۵1۴ ۹۵11۵110 16۵1113/1۹ 01 1110/62/1062 [ 11| 69- ۷۷۷۷۷۷۰۵0۲10۵0 / 00/67 49965/-[ 7-1 999-1 70- ۷۷۷/۷۷۰۷۵10۵ ۲2/0000 61/1۹220087 4حح(0011-05] مدد ۷1فا امش /حعا نا سکع ۵00۹/0 /۵۰۱۳ ۵۵۵۳ 10://۷۷۷۷۷/۰ 71-۳ 189 < 036621 ۵۶۱10110-1 [- 12 61| 72-۳ 1۵://۷۷۷۷۷۰ ۱۵۵/1۵0 1/۹/1011 10 ۹/3001 102110 ۹/1011 0۵ 01۵/141 .3. 1۹5۲۸ ۲۵ اه ام 20 ۵۴لا ۵ ماه 1۵۳ نداد کصدمنام< فاصنا ,2004 ,ص100 معانن] -73 3 1006۴۳ 0126 ۵66 6071 ۵۳۵ ۱۳۵ ۵۱10۱۵۵ 1۳۸۸ 0۲ ۴۳۲۵۲ ۰ بداع‌9دب 8 کم با۵ ۳۵ 316 ۵ 10ااامم ال مد اه دم ۳۵ ۵۳ ما۷۵ ۵ط) آن اممم ۸ -74 75-۲ 76-1 1110://۷/۷/۷/۰۷۷۵ 16۳02۳60011 77- ]11۳0://۷۷۷/۷۷۰۵ ۵ ,۱11۵۹0 آ0 173۷۹ بعادد/۷۷ 11372700۹ 300 بومم۳۵۱ 1۵۵ ,2000 ماگ ۱1۵۵۵۵۰ -78 ۵ ۱۱1(۱ 55 111۷0511 ۵0۳186 ,11373۳05 31۵0۵ ,1991 بش ,3۵0 -79 11010[ 1-۵۵ ۳1۲۵://۷۷۷/۷۷۰/۵ له 01۱1100 ۷/۵16 -8۸0 ۸۱- ۳1۵://0۱ 0120۲ 2/۷۷1/۵۵۵ 7 ۸2- ۳1۵://۵۷۱۳۵۲۵۲۲۰۵ 6۰۹۰۲۵۲/۵۳ 8 ۸3- ۳۲۳۵://۷۷۷۷۷۷ ۰۵1۵۵۰۵/۵1 ۵0/ 2007/11/1 2/0060 012/ 1194893303511 -------- صفحهٔ بعد -------- منابع و مراجع ۹/۶ ۳۹ - 11528165[ 61112 0۵1/60۷1۳011 1-8- 01۳001۵-1809 / و 1۵۵1060/0 ۰۹ ۳۳۳۵://۷۷۷۳۶ ۸40 113-0 ۳ 1131۷0۹۱۷ ,اع11۷۵7۲۵|0 ۵۲ 1۵6 ,اوه اقا ۵ زا۷۱۳۵ :۱997 ,671۳۵ ماما 85 ۳ 0۵۵ ۷۷۵10۴ 0۲ 2396561 دام وم 1۵۳ کعنی |00 01 ,2005 ,اف اه ۶ 013۵۵10۲۵1۵10۵ -86 7 ۶آ0 1۵۵00601 300 11006۷ ۵۵ سوام علاام ‏ از طاب 1۳6 ,مدرد (1.۲0ع1۳۲ ۲0 ۷/۷۷۷۷۰۹0101 )۲۳80۳3 0 ۷۷۵16۲ 0۲0۵ 200 زا۷۱۳۵ 01100 ۷۵0 لتصسامی0 ,2003, اه اعیک اهگان5 1۵0۳ -۸7 40 22112011۷ ۷۵۵۲ مارد 1۵0۵6 ۵6 ,10012 احه نامک 2 001 ۳۵ 1۵۳ اد ۵ 03 م2002 ۵01۲۳0۵ 1۵ [۵۵۵ 1 ۳۵۵1100 0211600 27 #ع۵دط کان0 تماد ها 0 2009بر۹۵ 0 ۳۵۳۵۴ -۶۵ ۳۷0-1 ۳ [۵ ۳۵۵,70۲ 100خ01عل 1۵۳ ۱۵00 زا۷۱۳۵ ۷۷۵6۳ 80۵۵ 0,00.1-5 ۲۳۵۵70۳201 0 ۷۷1۵۲۵0[[11۷ 0۲0۷/۵16۲ 8 فده 1۵۳ ۵۵0 عناحدتل مهم کل0 ۹۵۳۳۳۵۵۸۵۵۳2008۵ -89 2( ۷ 60000۵ ممز ام م۸ ,10۵ با ما۸ 1۵ اوه ‎٩۳۵1۱0۳ 0 با[ا(0 ۷۱0۵ 200 ب1111ف 50 ۷۵0 ۷2002000 10۵ .۵ب 52000۹00 -90 - 1-5791 ۵۳۵۳۵۵۰15۳۵ |1۵۳۵ ۵۲ 100271601 طهانآ, امه ع مق ۷۵۱۱ عطا 0۵10 669-1 1 م۷۱۵1 20116 ۵006 ۵۲ 1-0۸۹5۲10۵ (۸ ۳.2003 1۳۳۳۵1۵۵۵۵۵ -91 ۹)2003(,645-6 01۷۵۲۱ عک ۷/010۵ |[۵ ۳۷1۳۵۵۳۵۵ بکا0 300 اعل0مم ]۳۸۹۲ عصه 1 ۷۱۳۵0 ۷۵10۹ 00۵0 ا۹ ,۷۵1۵۵2008 |۱۸: ۳۵ - مها اه ۷۷۱۵۱۵1۵۵ -92 48 ]107-1 .0.( 100۷۱17۵ شا 6 نا ما اد 7 ام ,2000 بطانک 11610 اما ببس و00 بفع۷ر11 [ ۱:۵۵ بلا2 ۸.1۲0 ۱۱۵ط ۷۷: 1 -د93 50021 200 ۳۵۵۵۲۳۱۵ ب |0۳۳۵ کمرامد ۸ اد ۷۷ باه ۵۵0 ۵ ۵ دزی 1۳۵۵۵ 0۳0۵-10۵۵ 0۵00-9-1 ,۵۲۲۳/۹۵۲./207 51/۳۹۲ 1۵0116 1۳۵ 200 هرهش ۳۵۲ ۲0۹3100 1 ]۷1220061 200 ادهش مد ۳۷1۳۵۵۵۵۱ ان 1130000 ,1998 ب ۳6 .ماه 94 50065 |10۵1 5۳۵110 آن براز 170 کممونم5 1۵01 له امصنص۸ اه ۲۵۲۵۵۲۵۷6 ,2006 ب8 1۵ ۷/1۵۱۲( ۵۰۷۷۰116۵5 5017111۳۰1۰۷۷۱۵0 -95 )۷۷:10 ,۵ 21100م1 م۸ 200 1۳۵۱۹ بکام 1-۲0 حدی۸ 7 ,1۳۳۵ 200 دا10۵۵0, 6۹و1۳ ۲۳۵۳۵۳۵ رز باهش ۵ج ,2006 ,۱0۵۵۵ .۱/00۵۵ -96 07۵۳ ۳۳۵۳۵۵ ک ۰ بل 10110 ۸۵110۵8 آ0 م1۹ 15۵ ,3۳۵۵۹۵ 1۰ 200 بت بل بلط -97 0 ۵۲) ۵۲۵ عک ف مداد ۱۵۲۳۵0۵ 1۳۵۳۵20۲ معافتدال [۵ ۳۸۵0.۲1۵10 بل و۸0 -98 .1۰ ]۵ ]1۵۷۷(.1 0۲۷ |۵10۵ 1۵0۲ 516رد 110۳۳۵110 00 ع2۲ع۳۹ ب130 ۷۳۵ ب60 3 11۵0 موم 72 ۵ با 11۵0۵ -99 21-5 ,2003 ۳۳۵۵۵۳۵۹ 11۵10۵ 1۳۳۳ دمره 16۸۳۹۹5 باصع یفده اصد ۵۵۵۲۱۵۵ معاکهک ال :4 ۷۵۱۳۵ 9۷|[ 7 ۱۷۵۳۵001601 ۸۱۵ معاد روط ماک ۷120۵ ۵۵ا۲] هگ ۷/۵۵ ,2009 0301221100 ۱1۵1۳ 1۱00-۷۷۵۲۵ ۷/۵1۳0 1316۵1100۵1 ناگ ۷/۵0 0۵ ۱- ثابت رفتارء آلودگی های آب و قوانین مربوط به آن سال. ۳- شرکت مدیریت منابع آب ایران» ۰.۱۳۸۸ ۳ قدسی‌پور» حسن. ۰۱۳۸۵ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- خواننده گرامی امور نظام فنی و اجرایی سازمان برنامه و بودجه کشورء با گذشت بیش از چهل سال فعالیت تحقیقاتی و مطالعاتی خود. افزون بر هفتصد عنوان نشریه تخصصی - فنی, در قالب آیین‌نامه. ضابطه. معیارء دستورالعمل, مشخصات فنی عمومی و مقاله, به‌صورت تالیف و ترجمه. تهیه و ابلاغ کرده است. ضابطه حاضر در راستای موارد یاد شده تهیه شده. تا در راه نیل به توسعه و گسترش علوم در کشور و بهبود فعالیت ‌های عمرانی به کار برده شود. فهرست نشریات منتشر شده در سال‌های آخیر در سایت اینترنتی 1160721111211111,1۳ قابل دستیابی می‌باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- 8 ۳۷۱۳۵۱۳۵۲۵ 10 ۱/50 ۷/۵۵۳ 1۳۵۵ ۵۵110۵۰ 20 با ۱/1۵22 1 200 300 65 زا0006 زا1۱۵۵ ۳۳۵۵۳۵۲۱-۷ ۳۳۵۵۵۳۵110 ۳۳۵۵0065 0۲ ۲ 8(۷ [۵ ۳۷1۳۵1۱۳۱۵ 1 (]۳ ]500006006۲۵ ۵0زامر ۸ 8 2 ۸۹50351716111 [ 11۳۷1۳۵1۱۳۱۵۵ ]۳ زا اک 5۵100 ۳8 [۵ ۷۱۳۵۱۱۱۳۱۵ [ز01) 1 ۱1۹۰ ۰ [ه70[2 6 ۸:۵5 ۳8 1 ۸1131 ۳011۷۵ 200 [ 1601۵ ا۵ با120 5 ۳0۲۱۷۵ 200 |1۵ 166 ,با۵ 0۲ عسابه ز م۸ ۶ ۷۷۵۱۵۳ 0۲ ۲۵۵ (13 6 ل0 [ 160162 ,۳۵018 10۵1226 یگ 1۳۳۵۵1100 ۵ ۳۳۵۵۳۲ 1 ۸۲۲۵1۲ ۲۱۳۵۶۵ ۵۹۵۵|۵۳ 1 ۹/1011۵:11۳1۵0 ۷/1011 [ 1 دام‌دد۲0 م5 5000 1107۵ ۷۵81:0۵00 ۹۱۲۱۱۶۲۵: ۸11۳7۵ 1001 ۳۵۲7۵6 ۸۵۳۵۳۵122۵ [[ 50۶60 ۷۷۵100001 0 -------- صفحهٔ بعد -------- [۳0.712] ۸0۲۵۲۹ 200 ۹۲۵0۱۱170۲۹ 1۹۱۷۵۲۸۵۵ 1۵۲ ۹۱۵۱02۲۵۹ 09100 (۵۸۹5۷۷/۲۲) 16۲ ۳۵۵۲ ۷/۵۵۲ عای 5۳۵ ه20د۸ ۳۵۷۹۱۷۵ .(۸5۷۷/1) ۵1۵۲ ۹۵۵۵۵۳ ۷۷/۸۱07 مادک ۸۵۸7۸ ماصدلز۵ ۷ ۲۵۵۵ :0 1۲۳۵(۵۲ ۳8 11 :۲1 ؟01110010۲) ک ۸10۲۹ 000۳۵ |۷10۵ رز ۱۸ معا ماد ۷/۱۵۳ مزیهاداک مهد ۸ [1 نا ( ۲1۵2121۵ (۸۹5۷/1۲) با ۲1۲000 ۱ م5 ما ادها ۷/۱۵۳ عزیه‌ادناک مهد ۸ 1 13011۳07 (۸۹5۷/1۲) [۲۵ ۷1۳۵۵ ۵ ]۳ 1 ۳۳۵۵1۵66 0 2۳ 1اد۸ ۳۵۶۳ 1۵۳7۵ ۳1۵161 210 مک معا ادها ۷/۱۵۳ مودناک مهد ۸ 4 7۵ (۸۹5۷/1۲) ان 1 و۱۱۱ ری و11 ۸ 6۵0۲ ۹۵۵۵۵۲00 ۷/۵۵7 ما5 ۸۵2۳۵ ۲1۵10۵21 ( 133112۳۵ 1 ۵1 (۸۹5۷۷/۱1۹۲) 000۵0 |12۵3 ۱۸۵ معا ادها ۷/۱۵۳ عایاداک مهد ۸ ۲۱ دا0 1۵21 ۸ (۸۹5۷/1۲) 210 ۷۵۲۵[۵(۷ 11111 ۲۳ 0۱۵۳۴ 1۵0۵۲0 ۷/۵17 5۳۵۵0 ۸۵72۳۵ 7 دز ۸۱۵۵|۲۵ خه ری ای (۸۹5۷۷/۱1۹۲) 000۵0 |12۵3 ۱۸۵ معا ادها ۷/۱۵۳ عایاداک مهد ۸ 7 داع ۳۱۵۵ (۸۹5۷/1۲) 5۵005 [۵ ۷۱۳۵۵ ۵ ]۳۳ م1۳ 0۳۵ رد01 لو۸7 ۱۵010دا [ ۱1۵11۵ 52000 ۳۳۵۵ ۵۱-0 :نا نا ]۲ از ناهد ۷/۵۱۵۳ عایه‌اداگ5 مهد ۸ ( 0121۳۵7۵2 ا0) او و۱ (۸۹5۷۷/۱1۹۲) 8 مزز [۳۳ 10۳ اههد ۷/۵۱۵۳ عزیه‌اداک5 مهد ۸ ۷۵41 ۵۷/۵۵[ (۸۹5۷/1۲) ٩۷0۵۲۷۱۹9۲۷ 046 [1131۱۷1۳۵11111011۵] 60۰ 00130209۷ ۷۵1۵۲ ۳۵۵10۵ 1حا 12 اد 2ر۵ ۸77 7 ۵۲۵00۱۱ ۳۳ 8۵0 ۷۷/۵۵1/۵۲۵ 210 ۷۷ ۳۷21101۵ 1 ۵6 ۸7۵۱۳۱۷۷ 1۷۵۲د۳۵0 ۷( ۲1۵1۵۵۳۱۵ 060 ]1۷۱۳۵۱۵۱۵ ۳۳۵۰ 110۵11 ۸7۵0 1۹1۵۳1۵ 7 اا۸|1۵ 3۷1۳۵۱۵۱۵8 ]1 ۹5۵ ۷۷/۵۵۳ 1۳۵۵ ,۲۵0۵1100 00 ما1۵ 1 1۵۹۵۱۵۲۴۲ ۲11۳۵ 1 ۵0 300 604011005 ما1 بوادل 1 ۲-۷ :۳۳۵۵۳۵ ۳۳۵۵۵۳۵110 خم ۳۳۵۵۵ ۷( 0۲ :00 ۲0۱۱۱۳۱۵۱۱۱ 8 ما00 ها مک ۵۱0۵5 مداد ۷۷ لح 0۳اد ۷۷ ۳۵۷۵ ۹۱۳۵011 ۳۲۵۱۳۳۵۵ 1۳ ۵11۵1 111۷1۳۵1۱1۳۱]) 0 ((0110112915) 15 8 ۷[15اد 60۵۳ ۹۵۲۵۵ 10۷۵1001۵۲8 [۵ 1۵0 ۵ ]۳ 1 ۸1 ۵0 :۸/01۵1 111۷1۳۵111۵ 11 0۰ ۱/۵۵01 ما۹۵ ۷/۵۱۵۳ ۲۵| 40 3۷2[ 1 0 0 40 ۵۲۴ |۲۵ ان رز ]۲۳ 0۵1۷ 11۷] 1اجاده 5۳۵۱0۳3۵3 40 3011۳۵07 5 (1111071121) 5 ههام ل) درز ۹۵ 01 ]120027۵ [120د10۵0 ۲1201۵ -------- صفحهٔ بعد -------- 1 0 ع ]|۲۹ داععااه م00 ۵6 وه 51000205 0صه ععاد مهاعانی0 ۲و 1۵۵۵66 0ص عام ۵طا ,و10۵ 6 1۳36 1۵ ۵۵1۵01660100 200 شک 1 60 که عد 200 0۳۵2110 ماص ماع عل آهامود جر عق 1۳۵1۳ - 10010۵ 136 1۵ 2۳20100 ۲۵۵۵ کقط ,510025 200 00۵ ,۷۵۲۱۵ دابوقلا ۵طا جاوعمامصط) 200 معصنند 0۲ 1۰[ 5 20 ۵۵ 60۳۳۵۷ 5۳01۵11760 ٩13002۳0 1 1۳6‏ ۵1 0۳۳۵۳۵10 1۳30۰ 1۵ ۳۵0۳۵۵۹۵ ۷۷۵0 ۵1 1111211005 0ص کدمنا نوم اه ناه ما 106 6 ۵ ۳۵۵۵۲ ]۷1 0۳6ل 276 5100012 1۵۹۹ ۷۵۵۳ ۳۵ اه ماه انوم 1۵۵۵۸ بجاها 021 کل 50003 :6 10110۷۷186 46 200 عزاطاام 1۳6 ۱ ۷۵۲۵۵ کمقاماع5 0صه امن که عمصنمهمین مد عکناومهین عطا عصعن] - ( هن ,۰ ]116۳۵11021 200 کعع 50 6اط۵ا م۳ 1318 - قالط بکان [۲۳۵ 1۵۹ ,13۹11100۹ 0۳2217221005 مک6 0122000 ععصعا مین عطا ۳۵۵۵ عمط - ۰ 200 ۹180عل ,510 65 016۳۴ 200 0۳22017211008 513001205 21100۵ ما۳2 0۳۹ 200 کعام ام ۳۵ ۵ ۸0100 - ۰ 2016116 ۵۳6,2۲6 10۵ 86 ۷۷۵۲۱ 116 ۵۲ 131۳۵ ۵ ۵051 ۷۸۵ امه ۲۳۵ اه نی 50-200 هصق #جه عطا زا معاهما هز ۵۵ 8 1۳۵0 25 حاعبا5 60۵۷ ۷۵16۲ 10۳۷ 2 1۵۳ ۵۳۵۱۵11۵10 ۳۵ ۵۹۵ که اه ا ص۵22 200 0۳۵0 بوک ]۲۵101۵ ۰ ۷۷۵1۵۲ ۲۵۳ ۵[ [۹ ۲۵۵۵۳ 0۳22017211005 ۵ اه کال ۵۵ ۳۵ 21 ۲۵ ماما 200 1۵۲۵۵۲ ۷۵۶ [۵۹1۵ 0۵۲1 00100601 ,۷۵11۵6 5002 1۳۵۷۵ ۵ کلععد 200 ۳۵12۵00 ماه ۳۵۵1۵1100 ٩۳1366 40‏ 1۵ 1۵ 110۷ 0۷۵۳ داز 200 111205 عمط 200 کعلنمناقمم ۲اه 6 20000126 1۵ ,282110۳6 1 ۳۵ آ0 120 200 10۹11۵1172100 00۱۳۵۵۵۶ عطااه صمنااامم که ۳۵۱۱ که کعس وم 80۵۵6 ۵ 0۵۱۳۵۱11۵ 01۲ 5۹1 1۳۵ 1۵ کاااه 001۳۵۵۵۶ ۵ ۵ آهدممرکنل هاز 200 ۳۵1۵۲ ۷۵۹1۵۵۲ |1۵۹۵ 1۵ ٩۳1۵66 200 200/2166 ۰‏ 01 ,۵20200 ۳1۵ عاکقکنل «مزاجاامم ۵۳ علنبعه 1 م۵ 200۳026 ۳۵111۷۵ ۷۵۳۵ ۵22061 کاکنی او معا عطا دز امه اص ‏ نع ۵ ماهلا نمی 40 1136 00۷ ۲۵۱۵۵ 1۵ 01005عل بش 200 ممم الم 6ادزم ام کاعان عطا 11۱ هکم دز صمعمعل 0۶ عم له 200 260 موم مها ۵ ما ص000 جه اه مادام عطا ۵۳ ,00100 عطا عصلاسل کادم ۲۵۳۲ :1166 کعط] 0۳۵۷1۵۵ صق 255085161 ,1 0۳1۵۳1117108 200 60۳۳۵۳۱۳۵ 1۵۳ کاکه ۸0۵1113116 - 18۰ 16 0۵1 ۹1۵۵۵ 1۳۵۷۵ 1۵ 00 ۵6 دوه ۸ - 5 16 ۲۵۲ [00) 11206 276 11۵1۷ ۸۵ - 606 1 ۷۵5165 1۵72005 0۲ 200 ۷۵۶۲۵ ,۹120065 ام عحفعلی ال مه ,110005 کبامنمز اه مکعا ۳۵۲۵۵ 6۰ 0۲۶ 20001181۳۵100 عطاز کعزااه زنل مه کععصوااهط عطا 200 کجع۷ اص 1 201۵6 200 آ زد 5000۰1۵ 06 ۵ ای عطا جر ماود ۵۹۵۵ 200 [۵ ۲1۵ ۳0۹1۳0۵۰ 200 ۲۵۵1111۵100 ۷( 02:60 ۳01۹ 200 اهمصعع ماکا 20011 ۵۲ ۹و۵ معط ۷۱۵ اهعل ما دعطزاعلسی غامد ع ما00 ۰ 1 ,0[1۵05 ۵۶ عکفعا [۵ 0۳110 آهال 00 اه اه ۵ کعح او ۷۷۵6 ۵۲ ۲0۹1۵۵10۵ 40 2836851601 ۲۵6 1۵۳ ع0ل ی 200 56 ناه 200 هام و اه نکم عطا مه معاطول ۱۵۵ 8 10۷113016166 |[ مود ۷۷۵6 ۵۲ 1۵10 ام اقا 2م مکا00 ۵6عطا ۵۲ 111322061 60اه 001۳۵6۲ 136 1۵ همع مک مکلاعز۲ ال جز ا ع ۵2 مادام او ناهارمه مه اصعحص ما00 40 ۲۳21۵11005 بکعا۲ ,0۳۳۵|۹5 ,قا11 ۵00 00۳۵۵۳۵۲ همع ۵ که لمعصاطعل کعااصمه عم ماع عل 1۵ ۲۵ ۵ 1 042۳86۴ 0۳۵۹06011۷6 200 11۵01 روصت ۵۵86 200 کمعدعل 100 لعص ال ۵ص ما کعصااعل اه ۰ 116 اه کاعدطااد ا2 00۵1216 0 کلمحمعل بذع 0۳0 ۵۵20601 اک 5۷۹16۵116 200 ۲0۳۵۳۵۹۱۷۵ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- 8 0 1۹۵۵۱۶ 1۹12۳16 8006۲۲58 20 ۲۱۵۵ 5 ۲0۳ ع۷01061106ی) 5 ۷12۳2061761۲ او( 1(19259105 7 م20 ۹۷۲12۲۳ یم 2 .0 /(8 6 آ0 ۱111۹۷ له [ 16011۵ اه 10 ۶5 10۷۵1006 5 ۵ 6 هاگ ما۷۵ سوه 5 ۳۵0۲۱۷۵ 300 1601۵ 01 10021 وا وراد 30۳ 2016 -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- این ضابطه با هدف تعیین مراحل مختلف مورد نیاز آلودگی در منابع آب و چگونگی انجام این مطالعات. اعم از تهیه طرح و برنامه و فهرست فعالیت‌های اجرایی مورد نیاز برای ریسک فوق‌الذکر برای کلیه مشاوران» مدیران و کارشناسان مرتبط با منابع آب و محیط‌زیست