با درنظر گرفتن مراتب فوق و با توجه به شرایط اقلیمی و محدودیت منابع آب در ایران تهیه استاند

⚠ این متن با نرم‌افزار از روی تصویر خوانده شده و ممکن است خطا داشته باشد؛ برای استناد، اصلِ سند را ببینید. ٩‏ یم 1 4 . ۹ ۶ 3 رات نداد 8 ها ان 2 ۳ با ۰ 9 بیس رکب سهامی مدبر یت مایع اب #یولن مره برداری و نگهداری نشریه شماره ۱۳۲۱ -ن دمن ماه ۱۳۹۷۹ -------- صفحهٔ بعد -------- ارزیابی عملکرد و نحوه مدیریت شرکتهای بهره‌برداری و نگهداری -------- صفحهٔ بعد -------- به نام خد) ۸ ۰.2 بیشگفتار امروزه نقش و اهمیت ضوابط . معبارها و استانداردها و آثار اقتصادی ناشی از به کارگیری مناسب و مستمر آنها در پیشرفت جوامع . تهیه و کاربرد آنها را ضروری و اجتناب‌ناپذیر ساخته است . نظر به وسعت دامنه علوم و فنون در جهان امروز . تهیه ضوابط . معیارها و استانداردها در هر زمینه به مجامع فنی - تخصصی واگذار شده است . با درنظر گرفتن مراتب فوق و با توجه به شرایط اقلیمی و محدودیت منابع آب در ایران تهیه استاندارد در بخش آب از اهمیت ویژه‌ای برخوردار می‌باشد و از این رو طرح تهیه استانداردهای مهندسی آب. وزارت نیرو در جهت نیل به این هدف با مشخص نمودن رسته‌های اصلی مهندسی آب اقدام به تشکیل مجامع علمی - تخصصی با عنوان کمیته‌ها و زیرکمیته‌های فنی نمود که وظیفه تهیه این استانداردها را به عهده دارند . استانداردهای مهندسی آب با درنظر داشتن موارد زیر تهیه و تدوین می‌گردد: - استفاده از تخصص هاو تجارب کارشناسان و صاحبنظران شاغل در بخش عمومی و خصوصی - استفاده از منابع و ماخذ معتبر و استانداردهای بین‌المللی - بهره‌گیری از تجارب دستگاههای احرایی . سازمانها . نهادها . واحدهای صنعتی . واحدهای مطالعه . طراحی و ساخت - ایجاد هماهنگی در مراحل تهیه . اجرا . بهره‌برداری و ارزشیابی طرحها - پرهیز از دوباره کاریها و اتلاف منابع مالی و غیرمالی کشور - توجه به اصول و موازین مورد عمل موسسه استاندارد و تحفیقات صنعتی ایران و سایر موسسات معتبر تهیه کننده استاندارد استانداردها ابتدا به صورت پیش‌نویس برای نظرخواهی منتشر و نظرات ارسالی پس از بررسی در کمیته تخصصی در نشریه آمدیریت شرکتهای بهره‌برداری و نگهداری و چگونگی ارتقاء کیفی آنها" توسط کمیته فنی بهره‌برداری و نگهداری از شبکه‌های آبیاری و زهکشی طرح تهیه استانداردهای مهندسی آب کشور تهیه گردیده‌است. امید است که کارشناسان و صاحبنظرانی که فعالیت آنها با این رشته از مهندسی آب مرتبط می‌باشد. با توجهی که شماره ۳-۳ را در تنظیم و تدوین متن نهایی این نشریه یاری و راهنمایی فرمایند. -------- صفحهٔ بعد -------- اعضاء کمیته فنی شماره ۳-۳که در تهیه این نشریه همکاری داشته‌اند بشرح زیر است: آقای جواد پورصدرالله شرکت زمیک فوق لیسانس مهندسی آبیاری و آبادانی آقای محمود خاکسارفرد ‏ سازمان برنامه و بودجه فوق لیسانس مهندسی آبیاری و آبادانی آقای اکبر سپهر سامان آب پایا فوق لیسانس راه و ساختمان خانم مهین کاظم زاده طرح تهیه استانداردهای مهندسی لیسانس راه و ساختمان آب کشور آقای ابراهیم کهریزی شرکت توسعه عمران اراضی فوق لیسانس مهندسی آبیاری و آبادانی کشاورزی (بانک زمین) و فوق لیسانس هیدرولیک آقای محمدجواد مولایی ‏ دفتر فنی وزارت نیرو لیسانس آبیاری -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان معمذمه ۱ نحوه مدیریت در شرکتهای بهره‌برداری و نگهداری ۲ وضعیت پرسنل متخصص در شرکتها و شبکه‌های آبیاری ۳ وضعیت ماشین آلات موجود و نحوه جبران کمبود آن ۴ چگونگی وضعیت مالی شرکتها و شبکه‌های آبیاری و زهکشی ۱-۴ تفکیک هزینه‌های شرکتها و شبکه‌های آبیاری و زهکشی ۵- چگونگی عملیات بهره‌برداری و نگهداری ۶- استفاده از پرسئل بهره‌برداری در عملیات نگهداری ۱-۶ ایجاد انگیزه در پرسنل شرکتها ۷ مشکلات موجود در امر نگهداری و بهره‌برداری ۸ مشارکت ارگانها ۱-۸ مشارکت بهره‌برداران و وزارت کشاورزی ۲-۸ مشارکت سایر ارگانها ۹ روش انتقال آب در کانالهای درجه ۱و ۲ ۰ نحوه تحویل آب در شبکه‌های آبیاری ۱- وسایل اندازه‌گیری در شبکه‌های آبیاری ۳۲۳ جمعبندی ۱-۲ مشکلات طراحی و اجرائی ۲-۲ مشکلات مدیریتی ۳-۲ مشکلات مالی ۴-۲ توصیه‌هاو پیشنهادات ۳- منابع و ماخذ ۱۲ ۱۲ ۱۳ ۱۴ ۱۴ ۱۴ ۱۵ ۱۶ ۱۶ ۱۷ ۱۷ ۱۸ ۱۸ ۱۹ ۳۰ -------- صفحهٔ بعد -------- مقدمه شرکتهای بهره‌برداری و نگهداری بمنظور بهره‌برداری بهینه و مطلوب از شبکه‌های آبیاری و زهکشی و تأسیسات وابسته. بهره‌گیری از مشارکتهای مردمی. هدایت شرکتهای اقماری و نظارت بر فعالیت آنها. ایجاد نظام هماهنگ آبیاری و کشت در قالب یک تشکیلات منسجم تشکیل گردید. این شرکتها دارای استقلال مالی و شخصیت حقوقی بوده و امور آن بر طبق قانون تجارت و مصوبات هیئت مدیره و با رعایت اساسنامه تدوین شده. انجام می‌گیرد. بنابراین برای یل به این اهداف مدیریت شرکت‌ها باید به برنامه‌ریزی صحیح و استفاده از نیروهای کارآمد و حذف نیروهای غیر ضرور و بکارگیری وسایل و تجهیزات مناسب اقدام نمایند. بدلیل آنکه هسته اولیه این شرکتها از درون سازمانهای آب منطقه‌ای بوجود آمده. جهت تجهیز شرکت. کمک‌هایی از طریق سازمانهای آب منطقه‌ای از قبیل پرسنل. ساختمان اداری. وسایل و تجهیزات و ماشین‌آلات مختلف بهره‌برداری و... دریافت نمودند. گرچه در نگاه اول این کمکها بسیار مفید و برای راهبری و شروع بکارآنها مثمرثمر بنظر می‌رسد. ولی در عمل تعداد زیادی پرسنل اضافی سازمانها و ماشین‌آلات فرسوده به آنها تحمیل گردید و این سبب شد که شرکتها از ابتدا درگیر مسایل و مشکلات پرسنل و ماشین‌آلات مربوطه بوده و در انتخاب پرسنل و تهیه ماشین‌آلات مورد نیاز دخالتی نداشته باشند.از طرفی مدیریت این شرکتها نیز در ابتدای تشکیل غالبا از تجارب لازم بهره‌برداری و نگهداری برخوردار نبوده و نیازهای خود را متناسب با حجم فعالیتها مشخص ننمودند. بنابراین تحت چنین شرایطی. نیل به اهمداف هدف از تهیه این نشریه ارزیابی عملکرد شرکتهای بهره‌برداری و نگهداری بوده که در این راستا مسائل. مشکلات. کمبودها و نحوه مدیریت شرکتها مشخص و راه کارهای عملی جهت رفع نواقص پیشنهاد شده است. بدین منظور پرسشنامه‌هایی تهیه و تنظیم و برای شرکتها ارسال گردید و پاسخ‌های دریافتی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت که نتایج آن در قسمت‌های مختلف این نشریه ارائه شده است. شایان ذکر است که در ارتباط با خدمات بهره‌برداری و نگهداری شبکه‌ها. چارت تشکیلاتی شرکتهای بهره‌برداری. نیروی انسانی مورد نیاز شرکتهای بهره‌برداری به نشریه شماره ۱۷۰و هم چنین در مورد ضوابط و معیارهای لازم برای برآورد تعداد و نوع ماشین آلات مورد نیاز خدمات بهره‌برداری و نگهداری به نشریه شماره ۱۵۷ از انتشارات دفتر امور فنی و تدوین معیارهای سازمان برنامه و بودجه مراجعه شود. لازم به توضیح است که این نشریات از طرف کمیته شماره ۳-۳ طرح استاندارد مهندسی آب کشور تهیه شده است. ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱( نحوه مدیریت در شرکتهای بهره‌برداری و نگهداری برای بررسی نحوه مدیریت در شرکتهای بهره‌برداری و سایر شبکه‌هایی که تحت پوشش سازمانهای آب منطقه‌ای امور توزیع و بهره‌برداری را بر عهده دارند و تاکنون شرکت بهره‌برداری برای آنها تشکیل نشده است پرسشنامه‌های مختلفی تهیه و ارسال شده است تا تکمیل نمایند. یکی از سئوالات مطرح شده در ارتباط با شرکتهای فوق‌الذکر موضوع تمرکز یا عدم تمرکز مدیریت در محدوده طرح است . طبق تعریف در صورتی که کلیه سیاستگزاریها. تصمیم‌گیریها و اجرای آنها از طریق یک مرکز واحد صورت گیرد آن را مدیریت متمرکز و در صورتی که از طریق مراکز مختلف انجام پذیرد. مدیریت غیرمتمرکز و حالت بینابینی آن را مدیریت نیمه متمرکز می‌نامند.از پاسخ‌های رسیده جمعاً ۱۴ مورد مربوط به شرکتهای بهره‌برداری و نگهداری بوده‌است که از بین آنها ۷ شرکت به داشتن دفتر منطقه‌ای اشاره نموده است. همجنین در ۸ شرکت تصمیم‌گیری و مدیریت بصورت متمرکز و در ۶ مورد مدیریت نیمه‌متمرکز برقرار می‌باشد. جدول ۱ وضعیت شرکتهای بهره‌برداری و جدول ۲ چگونگی مدیریت را در شبکه‌های آبیاری و زهکشی مشخص می‌نماید. بررسی جدول ۲ نشان می‌دهد که شبکه‌های آبیاری عمدتاً فاقد دفاتر منطقه‌ای بوده و بصورت غیر متمرکز اداره می‌گردند که علت آن محدود بودن وسعت شبکه و استقرار آن در یک محل می‌باشد و اعمال مدیریت غیر متمرکز بدلیل صدور دستورات توسط سازمان آب منطمه‌ای می‌باشد. در این زمینه تنها مسئله‌ای که حائز اهمیت است ارتباط این نحوه مدیریت با سطوح زیرکشت می‌باشد. قاعدتاً چنانچه سطح زیرکشت افزایش یابد. باید مدیریت دارای دفاتر منطقه‌ای بیشتری بوده و بصورت غیرمتمرکز یا نیمه‌متمرکز اداره شود ولی عملاً مشاهده می‌شود که بین سطوح زیرکشت با نحوهٌ مدیریت رابطه نزدیکی وجود ندارد. بنابراین می‌توان گفت که عامل سطح زیرکشت تنها در تعیین نحوهٌ مدیریت ملاک نبوده و شرایط دیگری از جمله وجود امکانات سازمان. پیوستگی یا عدم پیوستگی شبکه‌ها. سوابق مدیریتی در نواحی مختلف. مشکلات و مسایل منطقه‌ای. نفوذ افراد در مناطق مختلف و سطح زیرکشت سبب گردیده که در برخی نواحی با تشکیل دفاتر منطقه‌ای مدیریت نیمه‌متمرکز یا غیرمتمرکز اعمال گردد. گذشته از این تقریباً نیمی از سازمانها مدیریت غیرمتمرکز و یا نیمه متمرکز را عنوان نموده‌اند و این نشان دهنده روند صحیحی در اعمال مدیریت می‌باشد زیرا هر چه بطرف تقسیم کار بین افراد و مدیریتهای مختلف گام برمی‌داریم دخالت افراد و دست‌اندرکاران در سیاست‌گذاریها بیشتر شده و بطرف مردمی کردن کارها نزدیک می‌شویم. اخیراً که مسئله واگذاری مدیریت به بهره‌برداران مطرح می‌باشد روند حرکت مدیریت از حالت متمرکز به سمت نیمه‌متمرکز و غیرمتمرکز جریان یافته و می‌توان در جهت مردمی شدن حرکت نمود. در این رابطه به شرکتهای بهره‌برداری توصیه می‌ شود که حتی‌الامکان تمرکز مدیریت رادر سطح ۲۰۰۰۰ هکتاری حفظ کرده و برای سطوح بزرگتر مدیریت را به واحدهای منطقه‌ای واگذار نمایند و در نقاطی که سازمانهای آب منطقه‌ای فاقد شرکت بهره‌برداری می‌باشند یا تعداد شرکتهای آنها نسبت به سطح زیرکشت محدود است بازاء هر ۲۰۰۰۰ هکتار یک شرکت بهره‌برداری تشکیل داده و کارهای مدیریتی را به آنها واگذار نمایند. -------- صفحهٔ بعد -------- شماره ردیف ۰ جدول ۱ فارس بوشهر گیلان میراب زاینده رود قزوین گرمسار ساوه ورامین سد گرگان تجن مازندران میناب رود مغان در کرخه و شاوور گتوند مارون زرینه رود وحدت - نحوه مدیریت و وجو ی اری (هکتار) ۱۵۳۵۹ ۳۲۳۱۳۳۰۰ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱ ۲ ۴ ۳ ۵ ۶ ۷ ۸ ۹ ۱۰ ۱ جدول ۰ ‌ 1 چا ی امور آب بهشهر- نکا امور آب قائم‌شهر و سوادکوه امور آب بابل امور آب آمل و محمودآباد امور آب نور- رویان امور آب نوشهروچالوس امور آب تنکاین ورامسر امور آب ایلام بریموند سرپل زهاب شعبان نهاوند سومار ۲ 29 ۰۰ در در ارتباط با تعداد پرس گنحانده شده که از ۰۲۷ حد و ۷ مورد کافی اعا تخصصها بهم ریخته و شرکتها بعلل مختلف از مجوز استخدام و تکمی موردنظر بعلت شرایط است در حال حاضر ک برنامه‌ریزی صححح در نمود. بازاموزی پرسنل ۳- نحوه مدیریت و و ی بهشهر فائم‌شهر بابل آمل نور-علمده نو شهر ابلام سرپل زهاب نهاوند کرمانشاه رسنل متخصص در نل متخصص در شرکت ورد پاسخ رسیده ۱۹ م م داشته‌اند. موردی که منجر به افزایش کارشنا جمله انتقال نیروها از نامناسب استخدام میب سطح بالاتر می‌توان با شرکتها می‌تواند در این حود دفاتر منطقه‌ای در ۸» ۸ ۳» ۸» ۸ ۸» ۸ ۳» ۸» ۸ »۸ سرکتها و نشبکه‌ها و شبکه‌های آبیاری - ررد تعداد پرسنل متخم متخصصین را اضافه : و ارتمّاء آنها رابه سه س و کاهش مفطعی تک سازمانهای آب منطقه‌اء» دن پرسنل متخصص ذ اشد که در نتیجه تکمیا در یک شرکت با فزون جابجایی درون سازما رابطه موثر باشد. ۴ شبکه‌های آبیاری و زهکشم نحوه مدبر نت سور ی آبیاری ثوالات بصورت کافی. زیا بص را کمتر از حد مورد نیا ر حد مورد نیاز عنوان لح کارشناسی دانسته‌است لیسین شده‌است. کم بودن د بدون توجه به نیازها. کمب ر محل یا مشکل اعزام م کادر مورد نیاز را مشکل ی پرسنل در رده‌های دیگر ی قسمتی از کمبودهای م ۱ 1 ‌ ْ ۳۹۳۷ ۲۵ ۴ ۳۴ ۱۰۹۷ ۶۵۰۰ ۱۳۰۰ ۲۰۰۰ ۳۰ ۳۳۴ ۱/۹۰۰ د. کم در پرسشنامه ۰ یک مورد بیش از نموده علت آن را بطوری که تناسب رسنل متخصص در رد اعتبار یا نداشتن خصصیر به منطقه نموده‌است. ممکن همراه باشد که با -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ وضعیت ماشین‌آلات موجود و نحوهٌ جبران کمبود آن از مجموع ۲۸ پاسخ واصله از شرکتها و شبکه‌های آبیاری و زهکشی در ارتباط باکافی بودن یا عدم کفایت ماشین آلات موردنیاز ۳ مورد آن تعداد ماشین‌آلات را کم تر از میزان موردنیاز. ۳ مورد بیش از تعداد مورد نیاز و ۲ مورد آن راکافی دانسته‌اند. کمبود ماشین آلات مورد نیاز مانند پرسنل متخصص به دلایلی از قبیل انتقال ماشین‌آلات فرسوده و یا موجود سازمانها به شرکتها. نداشتن بودجه و اعتبار لازم برای خرید. مشکلات نگهداری و تعمیرات ماشین‌آلات سنگین میباشد. این کمبود در ۲۶ مورد با اجاره کردن و ۲ مورد با انجام کار توسط پیمانکار مرتفع شده‌است. اجاره ماشین‌آلات از جمله سیاستهای مثبتی است که می‌تواند مورد تشویق قرار گیرد زیرامعمولاً مدیریت دولتی در استفاده از ماشین آلات ضعیف بوده و راندمان مطلوب را از آنها بدست نمی آورد در حالی که از ماشین آلات اجاره‌ای می‌توان راندمان مطلوب را بدست آورد. مضافاً اینکه برخی ماشین آلات ممکن است چند روز یا یک ماه در طول سال مورد نیاز باشد. لذا نباید سرمایه عظیمی در طول ۱۲ ماه راکد باشد که در استفاده از ماشین آلات بصورت احاره این مشکل وجود نخواهد داشت. باید توجه نمود که این روش در شرایطی قابل قبول است که تعداد ماشین آلات اجاره‌ای به حد نیاز در منطقه وجود داشته‌باشد. چه برخی از کارهای حساس باید بموقع در زمان بارندگی یا سیلابی بودن رودخانه بسرعت انجام گیرد که وجود ماشین‌آلات در این حالت تعبین کننده بوده و تاخیر در آن موحب خسارت و از دست رفتن فرصت می‌گردد. منطقی‌ترین حالت اینست که هر شرکت با برنامه‌ریزی نحوه استفاده از ماشین آلات در طول سال و همچنین قابلیت تأمین آن بصورت استیجاری حداقل ماشین‌آلات ضروری را رأساً خریداری نموده و بقیه آنرا بصورت اجاره‌ای تأمین نماید. بعبارت دیگر می‌توان گفت استفاده از ماشین‌آلات استیجاری بجای انبار کردن ماشین‌آلات درشرکتهای بهره‌برداری. استفاده از پیمانکاران محلی برای انجام کارهای بهره‌برداری و نگهداری می‌تواند تا حدی جبران کمبود ماشین‌آلات و پرسنل فنی مربوطه را بنماید که این کار با مدیریت صحیح باید طوری انجام پذیرد که از لحاظ اقتصادی نیز مقرون بصرفه بوده و سبب بالاا رفتن هزینه‌ها نگردد. وجود مراکز تعمیراتی ماشین آلات و تامین قطعات یدکی در نزدیکی محل شرکتها از جمله مواردی است که رغبت به داشتن ماشین آلات را در شرکتها بالا می‌برد زیرا قسمتی از مشکلات نگهداری و بهره‌برداری از آنها را برطرف می‌نماید. در ارتباط با سئوال مطرح شده در مورد نسبت ماشین‌آلات سنگین موجود به کل ماشین‌آلات موردنیاز سالانه پاسخ‌های داده شده بسیار متفاوت بوده و از صفر تا ۸۵/ تغییر می‌نماید و این نشاندهنده کمبود ماشین‌آلات سنگین می‌باشد پاسخهای دریافت شده نشان می‌دهد که تنها در یک شرکت این نسبت برابر ۱ بوده و این بدان معنا است که کمبودی وجود ندارد ولی در سایر شرکتها ارقام و اعداد نشان دهنده کمبود ماشین‌آلات بین ۱۵ تا ۰ درصد می‌باشد. با توجه به اینکه برخی از شرکتها به این سئوال پاسخ روشنی نداده‌اند نمی‌توان جمعبندی و روند صحیحی را از اعداد و ارقام بدست آورد ولی بطور کلی کمبود ماشین آلات سنگین بیش از ۵۰ در اکثر شرکتها ۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱ ۲ ۳ ۴ ۵ ۶ ۷ ۸ ۹ ۱۰ ۱۱ ۱۲ ۱۳ ۱۴ ۱۵ ۱۶ ۱۷ ۱۸ ۱۹ ۳۰ ۳۱ ۳۲ ۳۳ ۳۴ ۳۵ ۳۶ ۳۷ ۳۸ حدول ۳- وضعیت پرس نام شرکتهای بهره‌برداری و شمال خوزستان میراب زاینده‌رود گیلان جگرلو علی آباد درود روانسر ابلام بر یموند شعبان نهاوند سومار کرمانشاه سد گرگان قزوین تجحن مازندران فارس کرخه و شاوور دالکی و شبانکاره وحدت مارون زرینه‌ رود قائم‌شهر بابل آمل نور نو شهر بیاری و زهکشی ۸ ای سس ۸ ۸» ۸ »۸ سس ۸ سس ۸ ای »2 سس ۸ سس »۸ سس ۸ سس ۸ ای ۸ سس »۸ سس ۸ سس ۸ ای »2 سس ۸ سس »۸ سس ۸ سس ۸ ای »2 سس ۸ سس »۸ سس ۸ سس ۸ ای »2 سس ۸ سس -------- صفحهٔ بعد -------- ۴ چگونگی وضعیت مالی شرکتها و شبکه‌های آبیاری و زهکشی وضعیت شرکتها از لحاظ مالی به سه دسته خودکفا. کمک گیرنده و کمک دهنده در پرسشنامه مطرح شده‌است. در این ارتباط از ۲۷ پاسخ دریافت شده ‎٩‏ مورد خودکفا. ۱۴ مورد کمک گیرنده و ۴ مورد کمک دهنده هستند . شرکتهای کمک گیرنده اغلب از سازمانهای آب منطقه‌ای مربوطه کمک دریافت می‌نمایند و علت آنرا پائین بودن قیمت آب. مستعمل بودن تاسیسات آبی و نیاز به تعمیرات زیاد. شرایط پس از جنگ و عدم توان پرداخت هزینه‌ها و آب بهاء توسط کشاورزان و سایر مسائل دانسته‌اند ولی در این مورد به تورم پرسنل یا سوء مدیریت که از عوامل مهم است اشاره نشده‌است. از طرفی با توجه به وضعیت بهره‌برداری و نگهداری ضیف شبکه‌ها. مشخص می‌گردد که هزینه‌های پرسنلی و جاری بخش عمده مخارج شرکتها را تشکیل می‌دهد و بابت نگهداری و بهره‌برداری از شبکه‌ها هزینه‌هایی صرف نمی‌گردد (لا پروبی. تعمیرات. اصلاحات و ...) بنابراین عنوان خودکفا بودن شرکت بدان علت است که پول آب بهاء بابت حقوق پرسنلی و هزینه‌های شرکت خرج می‌شود و شبکه‌ها بتدریج عمر مفید خود را از دست داده و راندمان آنها پائین می‌آید و معلوم نیست که چه کسی باید نهایتاً مخارج تعمیرات و اصلاحات آن را بپردازد. در شرایط طبیعی باید علاوه بر مخارج جاری شرکت مقداری از درآمدها ذخیره شود تا در انجام کارهای نگهداری شبکه‌ها و تعمیرات آینده مورد استفاده قرار گیرد و حال آنکه جنین اندوخته‌ای نزد شرکتها وجود ندارد که یکی از علتهای اصلی آن پائین بودن آب بهاء می‌باشد و دیگر سوء مدیریت و عدم مشارکت بهره‌برداران و نبود تشکیلات مناسب بهره‌برداری و نگهداری است. لازمست با تعیین آب بهاء مناسب تشکیلات بهره‌برداری و نگهداری با دخالت بهره‌برداران به نحوی ایجاد گردد که وضعیت مالکیت شبکه‌ها. نگهداری و محل تامین هزینه‌های موردنیاز آنها کاملاً مشخص شود و برنامه‌ریزی صحیح برای هر یک از موارد صورت پذیرد. برخی از شرکتها در حال حاضر قسمتی از درامد خود را در اختیار سازمان آب منطقه‌ای مربوطه قرار می‌دهند و معلوم نیست در شرایطی که برنامه بهره‌برداری و نگهداری کامل اجرا نمی‌شود. تظاهر به خودکفایی و یا کمک دهنده بودن چه هدفی را می‌تواند دنبال نماید. در این ارتباط باید چاره‌اندیشی شود. در مورد نحوهٌ تامین منابع مالی شرکتها از ۳۰ پاسخ رسیده ۲۲ مورد چگونگی تامین هزینه را دریافت آب بهاء. ۷ مورد از اعتبارات عمومی و یک مورد از محل سایر منابع دانسته‌است. برخی از شرکتها هر دو منبع را برای تامین هزینه‌ها نام برده‌اند ‎٩(‏ مورد). با توجه به موارد فوق‌الذکر مشخص می‌گردد که بخش عمدهٌ هزینه شرکتها از آب بهاء تامین می‌گردد و پائین بودن میزان آب بهاء سبب می‌گردد که شرکتها نتوانند بودجه لازم را برای نگهداری و بهره‌برداری تاسیسات تامین کنند. زیرا قسمت عمده درآمد آنها صرف پرداخت حقوق و مزایای پرسنل گردیده و در انتها اگر باقیمانده‌ای وجود داشته‌باشد صرف بهره‌برداری و نگهداری شبکه‌ها می‌گردد و در مواردی که متکی به اعتبارات عمومی هستند. بعلت ناکافی بودن اعتبارات عمومی وضعیت آنها نظیر سایر شرکتها بوده و از لحاظ بهره‌برداری و نگهداری تفاوت جشمگیری با بقیه ندارند. -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۴ تفکیک هزینه‌های شرکتها و شبکه‌های آبیاری و زهکشی پاسخهای واصله در ارتباط با نسبت هزینه‌های پرسنلی دائم. فصلی. هزینه‌های تعمیرات و نگهداری و اجاره بهای پرداختی بابت ماشین‌آلات بهره‌برداری نسبت به کل هزینه‌های جاری شرکتها اختصاراً در جداول ۴و ۵ به تفکیک مشخص گردیده است. بطوری که از جداول فوق برمی‌آید نسبت هزینه‌های پرسنلی دائم به کل هزینه‌های جاری در شرکتهای بهره‌برداری رقمی بین ۳۰ تا ۸۹/۷ درصد هزینه‌ها و در مدیریت شبکه‌های آبیاری رقمی بین ۱۱/۵ تا ۵۷ درصد هزینه را تشکیل می‌دهد که میانگین آن در ۲۷ نمونه ارائه شده. ۴۴ درصد می‌باشد. یعنی تقریباً نصف بودجه جاری سالانه صرف هزینه پرسنل دائم شرکتها یا شبکه‌ها می‌گردد. سهم هزینه پرسنل موقت یا فصلی بطور متوسط حدود ۱۵/ می‌باشد که با درنظر گرفتن هزینه‌های پرسنل دائم در مجموع به ‎۵٩‏ درصد بالغ می‌شود که تخصیص این رقم برای پرسنل بهره‌برداری و نگهداری نشان دهنده بالا بودن هزینه‌های پرسنلی در مقمّایسه با هزینه‌های تعمیرات و نگهداری. همچنین ناهماهنگی بین پرسئل دائم و فصلی می‌باشد (هزینه پرسنل ثابت بیش از ۳ برابر هزینه پرسئل فصلی). این وضعیت موید اآنست که تراکم پرسئل دائمی در شبکه‌ها و یا شرکتهای بهره‌برداری وجود دارد. حال آنکه یک مدیریت قوی باید طوری برنامه‌ریزی نماید که حداکثر استفاده از پرسنل فصلی بعمل آید. تا تعهدی برای شرکت ایجاد ننماید. متوسط هزینه‌های تعمیرات و نگهداری شبکه‌ها نسبت به کل هزینه‌های جاری سالانه ۲۰/ و نسبت اجاره بهاء پرداختی برای ماشین‌آلات 7۱۵ می‌باشد که جمعاً حدود ۳۵/ از بودجه جاری سالانه صرف هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری شبکه‌ها که هدف اصلی است. می‌شود. 7۶۵ برای تامین هزینه‌های خدماتی صرف می‌گردد که حاصل آن بهره‌برداری و نگهداری نامطلوب از شبکه‌هاست. ظاهراً شرکتهای بهره‌برداری و نگهداری وظیفه اصلی خود را فروش آب دانسته و انجام خدمات نگهداری از شبکه‌ها را در درجات بعدی اهمیت قرار داده‌اند. که در نتیحه پایین بودن راندمان آبیاری. کاهش عمر مفید شبکه و اتلاف سرمایه و نیرو را به همراه دارد. بدون آنکه که سرمایه گذاری اولیه برای احداث شبکه‌ها به حساب آمده باشد. لذا معلوم نیست تا سرمایه‌گذاریهای هنگفتی که جهت احداث این قبیل شبکه‌ها انجام شده. در پایان عمر مفید از کدام محل باید جایگزین شود. لازم است ضمن اعمال مدیریت صحیح در بهره‌برداری و نگهداری همه ساله مبلغی بابت بازپرداخت سرمایه به حساب مخصوص در خزانه واریز گردد تا برای جایگزینی شبکه‌ها و تاسیسات وابسته به آن. منبع مالی مطمئنی بوجود آید. همانگونه که در نشریه دستورالعمل بهره‌برداری و نگهداری از شبکه (استاندارد ۹۷- الف) آمده‌است. در یک شبکه آبیاری. سرآبیارها جزء پرسنل فصلی محسوب و پرداخت دستمزد آنها توسط کشاورزان انجام می‌شود و دستمزد میرآب و سرمیرآب توسط سازمان تأمین و پرداخت می‌شود. در جدول ۴ مجموع هزینه‌های پرسنلی اعم از ثابت و فصلی در شرکتهای بهره‌برداری حدود ۶۵/. هزینه‌های نگهداری و تعمیرات ۱۶/. اجاره‌بهای پرداختی ثابت ۸ -------- صفحهٔ بعد -------- ماشین آلات بهره‌برداری و نگهداری ۱۱/ و سایر هزینه‌های متفرقه ۸/ میباشد. در جدول ۵ همین نسبتها را برای شبکه‌ها به ترتیب برای مجموع هزینه‌های پرسنلی اعم از ثابت و فصلی ۵۳/. نگهداری و تعمیرات ۲۵/. اجاره‌بهای پرداختی بابت ماشین‌آلات ۲۰/و سایر هزینه‌ها ۲/ می‌باشد. طبق بررسیهایی که در مورد دو پروژه آبیاری در ایالات متحده (پروژه‌های پامونگ و نام مونگ) بعمل آمده. مجموع هزینه‌های پرسنلی ۴۲/. تجهیزات و مواد مربوط به اضافه سهم جایگزینی سرمایه ۵۰/ و هزینه‌های عمومی و اداری ۸/ می‌باشد. جداول ۴ و ۵ نشان می‌دهد که این ارقام برای شرکتها و شبکه‌ها در ایران بطور متوسط برای پرسنل حدود ۵۹/. برای تجهیزات و تعمیرات ۳۶/ می‌باشد. مقایسه ارقام فوق نشان می‌دهد که بدلیل بالابودن هزینه‌های پرسنلی نسبت به هزینه‌های تجهیزات. تعمیرات و نگهداری وضعیت بهره‌برداری و نگهداری مطلوب نبوده و نمی‌تواند قابل مقایسه با سایر کشورهای پیشرفته باشد. باید توجه داشت که هرچه هزینه‌های پرسنلی کمتر و هزینه‌های اختصاصی تعمیرات و نگهداری بیشتر باشد بهبود وضعیت و راندمان بالاتر شبکه‌های آبیاری و زهکشی را بهمراه خواهد داشت. لذا در شرایط موجود باید تعداد و وضعیت پرسنل در شرکتهای بهره‌برداری مورد بازبینی و اصلاح قرارگیرد تا به اهداف اصلی شرکتهای بهره‌برداری و نگهداری که استفاده بهینه از سیستم‌ها و شبکه‌های آبیاری و زهکشی می‌باشد. تدریجاً نزدیک شد. ۵ چگونگی عملیات بهره‌برداری و نگهداری از مجموع ۲۲ پاسخ رسیده در مورد این سئوال که آیا عملیات بهره‌برداری و نگهداری در شرکتها و شبکه‌ها بطور امانی و یا قراردادی انجام می‌گیرد. معلوم شد که ۱۱ مورد عملیات بهره‌برداری و نگهداری را بصورت امانی. ۳مورد با انعقاد قرارداد با افراد حقیقی و حقوقی و ۸ مورد به هر دو شکل یاد شده انجام می‌دهند. در مورد اخیر که عملیات با درصدهای مختلف بصورت امانی و قراردادی انجام می‌شود. این درصدها از ۵ تا ۹۵ درصد متغیر می‌باشد. وضعیت موجود نشان می‌دهد که مدیریت شبکه‌ها 7۵۰ کارهای خود را بطور امانی. ۳۰/ بطور توام و ۸۲۰ بطور قراردادی انجام می‌دهند که از این نسبتها نمیتوان تمایل شرکتها را به انجام کار امانی یا پیمانی نتیجه‌گیری نمود. بدلیل وجود عواملی نظیر در اختیار داشتن ماشین آلات. پرسنل و یا طبیعت و نوع کار. نبودن پیمانکاران ورزیده در محل و... شرکتها اجباراً به انجام کارهای امانی می‌پردازند. توصیه می‌شود که شرکتها حداقل ماشین آلات لازم را برای کارهای ضروری در اختیار داشته و سایر کارهای خود را از طریق کرایه ماشین‌آلات با استفاده از پیمانکاران محلی انجام دهند. ۹ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱ ۲ ۴ ۳ ۵ ۶ ۷ ۸ ۹ ۱۰ ۱ ۲ ۱۳ ۱۴ نام شرکت شمال خوزستان میراب گرمسار گیلان سد گرگان قزوین تجن مازندران فارس کرخه و شاوور بوشهر وحدت مارون گتوند زرینه رود متوسط جدول ۴- نسبت هر دائم به کل‌هزینه‌های جاری سالانه درصد ۷۸ ۳۲ ۵/۳ ۵۴ ۳۴۶ ۵۶ ۶ ۳۳/۸ ۶۲ ۵۰ ۷۶ ۶۳/۷ ۸۹/۷ ۳۰ ینه‌ها در شرکتهای بهره‌برداری فصلی به کل هزینه‌های جاری سالانه درصد ۱/۷ ۱۲ ۶/۵ ۳۰ ۵ ۳۴ ۲ ۱ ۲ ۳۰ ۱۰ و نگهداری ونگهداری شبکه به کل هزینه جاری سالانه درصد ۱۸۹/۷ ۶۵ ۷/۷ ۱۳/۴ ۷/۹ ۱۶ ۳ ۴۵/۷ ۱۷ ۱۵ ۱۱ ۶/۵ ۹/۲ ۱ ۱۶ بهره‌برداری‌ونگهداری به کل هزینه‌های جاری سالانه درصد ۳/۳ ۳ ۱۵ ۵/۱ ۳۲۱/۷ ۱۶ ۱۶ ۱۷/۱ ۲ ۱۰ ۱۰ ۲/۵ ۱/۱ ۳۰ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱ ۲ ۳ ۴ ۵ ۶ ۷ ۸ ۹ ۱۰ ۱۱ ۱۲ ۱۳ ۱ وص جگرلو ابلام فانم شهر آمل درودلرستان روانسر بریموند سر پل زهاب شعبان نهاوند سومار کرمانشاه بابل نور و رویان نو شهر و چالوس جدول ۵- نسبت هز ۰ ۰ 4 ام ۰ دائم‌به کل هزینه‌های جاری سالانه در صد ر ۳۹ ۳۷ ۵۷ ۳۰ ۳۰ ۳۳ ۳۱ ۴۰ ۳۰ ۹۵ ۳۰ ۱۱/۵ ۳۲ پنه‌ها در شبکه‌های بهره‌برداری فصلی‌به کل‌هزینه‌های جاری‌سالانه در صد ر ۳۰ ۳۵ ۳۰ ۱ ۱۸ ۵۰ ۱ ۳۵ ۳۰ ۱۷ ۱۸ ۳۱ ۱۱ و نگهداری ۰ - مرو اه - نسبت هزینه‌های تعمیرات ونگهداری شبکه‌به‌کا هزینهحاری‌سالانه در صد ۳۵ ۳۹ ۳۲ ۳۰ ۳۹ ۴۰ ۳۲ ۳۰ ۳۵ ۳۰ ۳۵ نگهداری به کل‌هزینه‌های‌جارء سالانه درصد ۱۸ ۱۲ ۰ ۲ ۱۰ ۳۷ ۳۹ ۳۰ ۱۵ ۱۰ ۳۵ ۱۰ ۳۰ -------- صفحهٔ بعد -------- ۶ استفاده از پرسنل بهره‌برداری در عملیات نگهداری می‌باشد. در این مدت پرسنل بهره‌برداری امور مربوط به تنظیم و تحویل آب به زارعین. دریافت آب بهاء و سایر وظایف مربوطه را به عهده دارند. پرسنل فصلی بهره‌برداری در پایان فصل آبیاری به کارشان خاتمه داده می‌شود و در سال بعد محدداً عده‌ای را بکار می‌گمارند. بنابراین تعدادی از پرسنل بهره‌برداری بطور دائنمی حرء کارکنان سازمان محسوب می‌گردند. از طرفی کارهای مربوط به نگهداری و تعمیرات شبکه‌ها بعد از فصل آبیاری و در زمانی انجام می‌گیرد که بهره‌برداری از شبکه‌ها به حداقل ممکن رسیده و جریان آب در کانالها ناجیز است. با یک برنامه‌ریزی صحیح می‌توان از پرسئل بهره‌برداری موجود در شرکتها در کارهای مربوط به نگهداری استفاده نمود. بدین ترتیب از تورم پرسنل کاسته شده و هزینه‌ها نیز کاهش می‌یابد. در پاسخ به این سئوال که جند درصد پرسنل بهره‌برداری در طول سال در امر نگهداری اشتغال دارند. جوابهای رسیده اعداد و ارقام متفاوتی راکه حداقل آن ۴ درصد و حداکثر ۰ در صد می‌باشد. ارائه می‌دهد. که متوسط آن حدود ۳۶ درصد که نزدیک به ارقام داده شده توسط شبکه‌های مدرن اجرا شده می‌باشد. باتوجه به فصل کاری تعمیرات و نگهداری که حدود بل زمان بهره‌برداری می‌باشد. رقم ۳۶/ استفاده از پرسنل بهره‌برداری در امر نگهداری متناسب می‌باشد. بدین لحاظ شرکتهائی که ارقام آنها کمتر از این رقم می‌باشد (۱۰ شرکت یا شبکه اعداد کمتری از متوسط ارائه داده‌اند). باید در استفاده از این پرسنل دقت بیشتری مبذول داشته و حتی المقدور با بهره‌گیری از پرسنل فصلی. از پرسنل دائمی در امور بهره‌برداری و نگهداری کاسته و ۱-۶ ایجاد انگیزه در پرسنل شسرکتها در یک مدیریت صحیح خدمات بهره‌برداری و نگهداری وظیفه هر یک از پرسنل. مشخص بوده که باید طبق آن عمل نماید و نتیجه فعالیت آنها از طریق سیستم‌های کنترل تعیین و نواقص به آنهاگوشزد گردد. در اغلب موارد انجام یک فعالیت دلسوزانه چیزی فراتر از انجام وظیفه‌ای می‌باشد که فرد قانوناً بعهده دارد. در این حالت باید وسیله‌ای برای ارزیابی کار و تشویق این قبیل افراد وجود داشته‌باشد. تا آنها را بانجام کارهای فراتر از وظیفه ترغیب نماید. در پاسخ به سئوال مطرح شده در این زمینه شرکت‌ها و مدیریت شبکه‌ها نسبت به چگونگی ایجاد انگیزه عمدتاً مسایل زیر را موثر دانسته‌اند : - پرداخت کارانه به پرسنل در صورت انجام کارهای بیش از وظیفه - تشویق پرسنل و درج در پرونده. اهداء لوح تقد یر - پرداخت پاداش در مقابل انجام خدمات اضافی در مقاطع مختلف سال - معرفی پرسنل جهت آموزش‌های ضمن خدمت بمنظور ارتقاء کیفی سطح دانش و انتصاب آنها به پست‌های بالاتر ۱۲ -------- صفحهٔ بعد -------- - افزایش پایه حقوقی برای پرسئل فعال - پرداخت اضافه کار و کمکهای غیرنقدی به پرسنل موارد فوق‌الاشاره مید آن است که اکثراً مسایل مالی و کمک به بالابردن درآمدها را مدنظر قرار داده‌اند و تنها ۴ مورد از ۲۵ پاسخ رسیده مسایل آموزشی یا ارزش دادن به پرسنل و جنبه‌های معنوی را از جمله انگیزه‌های لازم برای تشویق افراد دانسته‌اند. تأمین رفاه نسبی و رفع نیازهای اولیه زندگی پرسنل. سبب می‌شود که آنها از فرار از کار پرهیز نموده و سعی در بالابردن سطح کیفی خود نمایند. در غیراینصورت بیشتر فکر و اندیشه آنها برای جبران کمبودهای زندگی مصروف شده و با تلاش در مشاغل کمکی باعث پایین آمدن راندمان کاری می‌گردد. ۷ مشکلات موجود در امر نگهداری و بهره‌برداری شرکتها و مدیریت شبکه‌های آبیاری و زهکشی در پاسخ به این سئوال که آیا در امر بهره‌برداری و نگهداری از شبکه‌های آبیاری و زهکشی مشکلاتی وجود دارد یا خیر؟ اغلب به وجود مشکلاتی در این امر اشاره نموده‌اند که نشان می‌دهد به اهداف پیش بینی شده در نگهداری و بهره‌برداری نرسیده‌ایم. در پاسخ به سئوال بعدی که آیا برای رفع مشکلات موجود همکاری و مشارکت بهره‌برداران ضروریست یا خیر. بجز یک مورد تمامی پاسخ‌ها مثبت بوده و موید آن است که مشارکت و همکاری بهره‌برداران ضروری می‌باشد. این مشارکت بصورت مالی و غیرمالی بوده که جنبه‌های مالی آن ضعیف ترین نوع مشارکت را تشکیل دهد. بهره‌برداران تنها استفاده کنندگان از آب می‌باشند که دائماً در تماس با شبکه‌ها و تأسیسات وابسته به آن بوده و با استفاده صحیح و بموقع از آنها می‌توانند در بالابردن عمر مفید پیش‌بینی شده. تأسیسات موْثر باشند. استفاده نامطلوب از شبکه‌ها موجب تخریب آنها و از بین رفتن سرمایه گذار یهای انجام شده در زمانی کوتاهتر از عمر مفید پیش بینی شده. می‌گردد. از عوامل اصلی در استفاده مطلوب از شبکه‌ها احساس مالکیت بهره‌برداران نسبت به تأسیسات ساخته شده. می‌باشد که با مشارکت آنها در احداث شبکه‌ها این امر تحقق می‌یابد. از طرفی الزام آنها به نگهداری وبهره‌برداری از شبکه‌ها موجب می‌شود تا هزینه‌های مربوطه توسط خود آنها پرداخته شود و تنها در اینصورت است که مانند اموال شخصی خود از شبکه‌ها محافظت و بهره‌برداری و نگهداری می‌نمایند. انجام این امور نیاز به قوانین مدون و مشخص دارد که با توان مالی کشاورزان و فرهنگ و خواسته آنها تطبیق نماید. استفاده از وام تبصره ۷۶ که اخیراً توسط وزارت نیرو مطرح شده. قدمی مثبت دراین زمینه می‌باشد که باید با رفع تنگناها و مشکلاتی که در این تبصره وجود دارد راه را برای مشارکت مردم هموار نمود. از طرفی قوانین مرتبط به سهیم شدن بهره‌برداران در مالکیت شبکه‌ها و مشارکت آنها در ساخت و نحوه تأمین هزینه‌ها و خدمات مربوط به بهره‌برداری. نگهداری. بازسازی و نوسازی آنها در طول دوران بهره‌برداری و هم‌چنین تامین سرمایه لازم برای جایگزین کردن تاسیسات پس از پایان عمر مفید بصورت مدون تهیه گردد. طبق بررسیهای انجام شده در اغلب شبکه‌های آبیاری پرسنل شاغل چند برابر نیاز واقعی است و بدلیل تورم پرسنل راندمان کاری بسیار پایین است. لذا لازم است با برنامه‌ریزی و اعمال مدیریت صحیح و ایجاد انگیزه‌های لازم در پرسنل موجبات افزایش راندمان را فراهم کرد. ۱۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ مشارکت ارگانها ۱-۸ مشارکت بهره‌برداران و وزارت کشاورزی در ارتباط با چگونگی مشارکت مردمی در امر بهره‌برداری و نگهداری. روشهای مختلف مشارکت مورد بررسی قرار گرفت. ۸ مورد از پاسخ‌های دریافت شده. مشارکت بهره‌برداران را در مدیریت با خرید سهام شرکت و یک مورد مشارکت در مدیریت را بدون سهام مناسب دانسته‌اند. ۲۳ مورد از پاسخ‌های دریافت شده مشارکت بهره‌برداران را در تقسیم و توزیع آب و انعقاد قرارداد و ‎٩‏ مورد مشارکت را در امر نظارت و توزیع مناسب تشخیص داده‌اند. ۳ مورد از پاسخ‌ها مشارکت در برنامه‌ریزی و ۲ مورد نظارت بهره‌برداران رامورد توجه قرار داده‌اند. هر جچند که در این پرسشنامه از ۲۶ شرکت و مدیریت شبکه خواسته شده است.لیکن جوابهای رسیده بیش از این تعداد می‌باشد. زیرا برخی از شرکت‌ها و شبکه‌های آبیاری و زهکشی به دو یا سه مورد از انواع مشارکت اشاره نموده‌اند. همچنین در پرسشی دیگر نظرات مدیریت‌ها در مورد مشارکت وزارت کشاورزی در شرکت‌های بهره‌برداری و نگهداری خواسته شده‌است. تمامی ۲۸ جواب واصله تمایل به مشارکت وزارت کشاورزی داشته و حضور آن را در اعتلای شرکت‌ها ضروری دانسته‌اند. باتوجه به اینکه زارعین برای دریافت بدذر. سم. کود. و سار نهاده‌ها از طریق ادارات ترویج و تحفیقات وزارت کشاورزی اقدام می‌نمایند و ارتباط نزدیکی در این مورد وجود دارد. بنابراین قطع این ارتباط به نفع شرکت‌ها نبوده و راندمان کار آنها را کاهش می‌دهد. از آنجا که برنامه‌ریزی کشاورزی و نهاده‌ها در اختیار وزارت کشاورزی است و تنها آب که یکی از عوامل تولید است در کنترل وزارت نیرو می‌باشد. بنابراین استفاده از اهرمهای فوق می‌تواند کشاورزان را در مشارکت بهتر و بیشتر در امر بهره‌برداری و نگهداری از شبکه‌ها ترغیب نماید. طبق تو افقنامه‌ای که بین مسئولین وزارت نیرو کشاورزی . سازمان برنامه و بودجه تنظیم گردیده است. مشارکت وزارت کشاورزی از جمله مواردی است که باید در تشکیل شرکت‌های بهره‌برداری مورد توجه قرار گیرد. که برای نیل به اهداف فوق‌الذکر کمک موثری است. در مورد مشارکت سار نهادها و ادارات در امر بهره‌برداری و نگهداری سوْالاتی مطرح گردید. از مجموع ۲۸ پاسخ دریافت شده ۱۱ مورد حضور ادارات دیگر را ضروری دانسته و سازمانهای زیر را توصیه نموده‌اند: - فرمانداری : برای ایجاد هماهنگی و رفع مشکلات زارعین به خصوص در مواقع بروز حوادث غیر مترقبه حضور فرمانداریها یا بخشداریها مفید می‌باشد. نیروی انتظامی به عنوان بازوی این ادارات نیز مورد استفاده قرار خواهد - وزارت جهاد سازندگی : باتوجه به فعالیت وزارت جهادسازندگی در امور دامپروری » مرتع و شیلات. ارتباط زیادی ۱۴ -------- صفحهٔ بعد -------- بین کشاورزان و این نهاد برقرار می‌باشد. بدین لحاظ حضور و مشارکت جهادسازندگی می‌تواند کمکی در امر بهره‌برداری و نگهداری باشد. - بانک کشاورزی: ارتباط زارعین با بانک کشاورزی بسیار زیاد بوده و اخیراً استفاده از تسهیلات تبصره ۷۶ این پیوند را محکم‌تر کرده‌است. بنابراین حضور بانک کشاورزی می‌تواند در متقاعد کردن زارعین در استفاده مطلوب و بهره‌برداری صحیح از شبکه‌ها نفش موْئری داشته باشد. - شرکتهای تعاونی روستائی. تعاونی‌های تولید روستانی. کارخانه قند. شرکت تعاونی باغداران. شرکت تعاونی زراعی و ... پاسخ‌های دریافت شده موْید آن است که. نهادهای فوق‌الذکر می‌توانند در مشارکت و همکاری کشاورزان تأثیر اختلاف موجود در طبیعت فعالیت شرکتهای فوق‌الاشاره با شرکتهای بهره‌برداری ممکن است موجب بروز اختلاف نظر در تصمیم‌گیری‌ها شود. لذا پیشنهاد می‌گردد. وزارت کشاورزی بعنوان عامل اصلی و سایر نهادها حسب مورد همکاریهای لازم را با شرکتهای بهره‌برداری داشته باشند. ۹٩‏ روش انتقال آب در کانالهای درجه ۱ و ۲ از ۲۵ مورد پرسش در ارتباط با روش انتقال آب از منبع تا محل مصرف ۲۱ مورد به انتقال و توزیع به روش ثقلی و ۴ مورد به انتقال و توزیع به روش تلفیقی رای داده‌اند. با توجه به اینکه کانالهای انتقال درجه ۱و ۲ نسبت به کانالهای ۳ و ۴ دارای ظرفیت زیادتری است. لذا انتقال آب با لوله در برخی موارد غیراقتصادی است. بدین لحاظ طراحی شبکه‌های اصلی به صورت تقّلی و در مناطقی که از لحاظ ارتفاعی نیاز به پمپاژ آب باشد. توزیع آب به‌صورت تحت فشار انجام خواهد پذیرفت و بهمین دلیل روش تلفیقی کاربرد بیشتری نسبت به روش کامل تحت فشار راخواهد داشت. عرف و عادت محلی برای استفاده از روش آبیاری ثقلی بدلیل سادگی و هزینه کم نیاز کمتر به وسایل و تجهیزات مختلف و تکنیسین فنی و مسایل دیگر سبب می‌شود که کشاورزان رغبت بیشتری به آبیاری ثقلی داشته و به تبع آن مهندسین مشاور استفاده از این روش را در طراحی بیشتر مدنظر قرار می‌دهند. مشکل عمده این روش پایین بودن راندمان آبیاری ثقلی است که متوسط آن حدود ۳۰ درصد (عوامل موثر آن عبارتند از: عدم برنامه‌ریزی صحیح آبیاری. مصرف بی‌رویه زارعین. نداشتن الگوی کشت مناسب و یا عدم رعایت آن و ....)در سطح کشور است. از آنجایی که راندمان آبیاری ثقّلی در کشورهای پیشرفته به ۷۰ درصد می‌رسد. لذا ضروری است در ایران نیز نسبت به افزایش راندمان آبیاری ثقلی و ترویج آن اقدام جدی بعمل آید. چنانچه تجهیزات مورد نیاز سیستم‌های آبیاری تحت فشار در داخل کشور قابل تولید باشد. و دارای توجیه فنی و اقتصادی مطلوب باشد به‌دلیل راندمان بالای آن قابل توصیه می‌باشد. ۱۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۰ نحوه تحویل آب در شبکه‌های آبیاری در مورد ۲۸ پرسش مربوط به چگونگی تحویل آب به زارعین ۱۳ مورد به روش هکتاری. ۱۰مورد به روش حجمی و ۳مورد روش تلفیقی را عنوان نموده‌اند. روش تحویل آب بر حسب هکتار از سالها قبل در کشور رایج بوده و همه ساله هر یک از زارعین با توجه به سطح زیرکشت با شرکتهای بهره‌برداری یا سازمانهای آب منطقه‌ای به انعقاد قرارداد مبادرت می‌نمایند که براساس عرف محل و بانظر سرمیرآب و میرآب میزان آب مورد نیاز به زارعین تحویل می‌شود. در این روش آب تحویلی اندازه گیری نمی‌شود و با توجه به اینکه سطح زیرکشت انواع زراعت‌ها بصورت دقیق اندازه گیری نشده لذا میزان آب مورد نیاز با نظر میر آب برآورد و تحویل می‌گردد و کشاورزان نیز به هر نحو که بخواهند به مصرف می‌رسانند که اغلب آنها به تصور ذخیره شدن آب اضافی در خاک با مصرف بیش از حد لزوم موجبات تلف شدن آب بیشتری را فراهم می‌آورند. در این روش امکان تحویل آب بطور عادلانه بین بهره‌برداران میسر نیست. تحول آب به روش حجمی براین‌روش ترجیح داشته و در صورت وجود وسایل اندازه‌گیری مناسب باید آن‌را جایگزین روش هکتاری نمود. در روش حجمی براساس نیاز آبی محصولات و سطح زیرکشت. در ماههای مختلف به زارعین آب تحویل می‌گردد و بهره‌برداران نمی‌توانند آب اضافی را به بهانه ذخیره آن در خاک به مقدار زیادتر از حد نیاز مصرف نمایند. با افزایش قیمت آب بطور تصاعدی نیز می‌توان از مصرف بی‌رویه آن جلوگیری نموده و زارعین را به سمت صرفه‌جوئی و آبیاری بهینه تدریجاً سوق داد.علاوه برآن از تخریب خاک و شور و قلیای شدن آن و بالا آمدن سطح آب زیرزمینی جلوگیری نمود و خطرات احتمالی آینده را کاهش داد. روش تلفیقی در شبکه‌هائی معمول است که وسایل اندازه‌گیری بطور کامل وجود ندارد. در این حالت آب در کانالهایی که مجهز به وسایل اندازه‌گیری می‌باشند. بصورت حجمی و در سایر کانالها به روش تجربی تحویل می‌گردد. با توجه به ارزش زیاد آب در کشور برای جلوگیری از تلفات آب. تخریب خاک و تنش‌های اجتماعی ناشی از آن توصیه می‌شود. آب بصورت حجمی توسط شرکتهای بهره‌برداری و سازمانهای آب منطقه‌ای به بهره‌برداران تحویل گردد. ۹۱- وسایل اندازه‌گیری در شبکه‌های آبیاری در شبکه‌های آبیاری برای اندازه‌گیری میزان آب تحویلی از وسایل اندازه‌گیری مختلف استفاده می‌شود. در سوالی که از شرکتهای بهره‌برداری و مدیریت شبکه‌های آبیاری و زهکشی در این ارتباط به عمل آمده است. از مجموع ۲۴ پاسخ دریافتی. استفاده از پارشال فلوم ۱ مدول نیرپیک ۱۸/ دریچه کشویی ۲۷/. اشل اندازه‌گیری ۱۸/. سرریز ۸/. روزنه ۵/ و سایر وسایل اندازه‌گیری ۳ اعلام گردیده است. از طرفی. معلوم شد که حدود ۴۴/ شبکه‌های آبیاری فاقد وسایل اندازه‌گیری آب می‌باشند. آمار و ارقام فوق‌الذکر نشان‌دهنده آن است که حدود نیمی از شبکه‌ها آب را بدون اندازه گیری به بهره‌برداران تحویل می‌دهند و نیمی دیگر از وسایل اندازه گیری قدیمی مانند روزنه و سرریز تا وسایل جدید مانند مدول نیرپیک در شبکه‌ها استفاده می‌نمایند . توصیه می‌گردد برای تحویل آب بصورت حجمی شبکه‌های آبیاری به وسایل اندازه‌گیری مناسب مجهز گردد. ۱۶ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲- جمعبندی باتوجه به مطالب گذشته می‌توان در یک جمعبندی کلی مشکلات بهره‌برداری و نگهداری را به سه دسته زیر تقسیم الف - مشکلات طراحی و اجرانی ب - مشکلات مدیریتی 2 - مشکلات مالی هردسته از مشکلات فوق می‌تواند به اجزاء بیشتری تقسیم گردد که در این نشریه به تفکیک مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. ذیلاً به جمعبندی وتشریح کلی مشکلات می‌پردازیم : ۱-۳ مشکلات طراحی و اجرانی طراحی شبکه‌های آبیاری و زهکشی باید با توجه به شرایط منطقه و عرف و عادت و فرهنگ بهره‌برداران صورت گیرد. برای استفاده مطلوب از شبکه‌ها باید وسایل و امکانات مورد نیاز آن فراهم باشد. زیرا در صورتی که وسیله اندازه گیری وجود نداشته باشد. نمی‌توان آب را بصورت حجمی با دقت لازم تحویل داد یا چنانچه دریچه‌های آبگیر بخوبی آببندی نگردند. نمی‌توان از تلفات آب جلوگیری نمود. عدم توجه به نیازهای بهره‌برداران و یا اجرای سیستم‌های ناشناخته باعکس‌العمل اجتماعی بهره‌برداران مواجه بوده و نتایج مطلوب از طرح حاصل نخواهد شد. معمولاً مهندسین مشاور به خاطر مسائل اقتصادی اغلب زمان آبیاری را در یک دوره شبانه‌روزی طراحی می‌نمایند ولی در عمل دیده شده که در برخی مناطق بهره‌برداران تمایلی به آبیاری شبانه نداشته و در شب آب را بدون کنترل در سطح مزرعه رها می‌نمایند که این امرعلاوه بر تلف شدن آب موجب تخریب و زه‌دار شدن اراضی می‌شود. ساده بودن طرح . سهولت استفاده از وسایل تعبیه شده و آموزشهای لازم به بهره‌برداران. می‌تواند کمک زیادی در بهبود بهره‌برداری بنماید. بازدیدهای انجام شده از شبکه‌های احداث شده. نشان می‌دهد در شبکه‌هانی که وسایل اندازه گیری. پارشال فلوم یا استفاده از دو دریچه کشویی می‌باشد به علت مشکلات اندازه‌گیری و عدم آشنایی با آن اغلب این وسایل غیرقابل استفاده بوده و از حیزانتفاع خارج شده است. حال آنکه در مواردی که از مدول نیرپیک استفاده شده به دلیل سهولت اندازه‌گیری مشکلی در شبکه ایجاد نگردیده و بهره‌برداران به آسانی از آن استفاده می‌نمایند. در برخی از شبکه‌ها وسایل اندازه‌گیری تعبیه نشده است. در این قبیل موارد اندازه‌گیری امکان پذیر نبوده و کنترلی روی مقّدار آب تحویلی صورت نمی‌گیرد. در پاره‌ای از شبکه‌ها در طرح اولیه تعبیه وسایل اندازه‌گیری پیش بینی شده ولی در اجرا به‌خاطر مشکلات مالی یا کمبودهای دیگر. وسایل موردنظر نصب نگردیده است. بنابراین لازم است در مرحله طراحی با توجه به شرایط اجتماعی منطقه وسایل اندازه‌گیری مناسب برای ساختمانهای آبگیر در نظر گرفته شود و به عبارتی طرح بطور کامل از طرف مهندسین مشاور ارائه گردد. همچنین کارفرما نسبت به اجرای کلیه اجزاء طرح اقدام نماید تا از بروز مشکلات در امر بهره‌برداری و نگهداری جلوگیری شده و یا به حداقل ممکن برسد. ۱۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۲۳ مشکلات مدیریتی اعمال مدیریت صحیح و برنامه‌ریزی دقیق در شرکت‌های بهره‌برداری و نگهداری می‌تواند در افزایش کارایی آنها نقش اساسی داشته باشد. برنامه‌ریزی به دو صورت بلند و کوتاه مدت انجام می‌شود. در برنامه‌ریزی کوتاه‌مدت برای رفع مشکلات نگهداری وضع موجود نظیر آببندی. رنگ‌آمیزی و واسنجی دریچه‌ها راه‌حل‌هایی پیش‌بینی می‌شود. در برنامه‌ریزی بلندمدت. معمولا" وضعیت امور زیربنایی مدنظر قرار گرفته و مسائلی نظیر وضعیت کمی و کیفی پرسئل. نیازهای آینده . برنامه آموزش و تربیت افراد و... مورد توجه قرار می‌گیرد تا کمبودی از این لحاظ وجود نداشته باشد. از طرفی تجهیزات و امکانات مورد نیاز باتوجه به توسعه فعالیتها در آینده مورد بررسی قرار گرفته و نسبت به رفع کمبود آنها بایک برنامه زمانبندی اقدام می‌گردد. مدیریت صحیح از تجمع نیروی اضافی مازاد بر احتیاج و یا وسایل و تجهیزات نامناسب خودداری نموده و از امکانات موجود حداکثر بهره‌برداری را می‌نماید. طول عمر مفید بخش‌های مختلف شبکه‌ها و نوسازی و بازسازی به موقع آنها از جمله مواردی است که مدیریت مطلوب بدلیل اهمیت آن در برنامه‌ریزی مدنظر قرار می‌دهد. این گونه عملیات باید تدریحاً در طول دوران بهره‌برداری از شبکه انجام شود و هر قسمت از آن که کارا یی لازم راندارد و یانگهداری آن از لحاظ اقتصادی مقرون به صرفه نیست. باید مورد بازسازی و نوسازی قرار گیرد. متأسفانه علیرغم تشکیل شرکتهای بهره‌برداری متعدد. تعداد کافی مدیران باتجربه برای این شرکتها و جود ندارد. زیرا امتیازات و تسهیلات کافی متناسب با مسئولیت و شرایط محل کار برای مدیران درنظر گرفته نشده‌است. همچنین بعلت وابستگی شرکتهای بهره‌برداری به سازمانهای آب منطقه‌ای و عدم استقلال آنها شرایط انتخاب مدیر کاراً و باتجربه از هر نظر فراهم نیست و افراد واجد صلاحیت حاضر به خدمت در مناطق دور افتاده نیستند. در این صورت شبکه‌ها به تدریج کارآیی خود را از دست داده و مشکل‌آفرین خواهند شد. در این راستا مسئولین بهره‌برداری از سدها و شبکه‌های وزارت نیرو باید با اصلاحات لازم در ساختار و مقررات مالی و اجرایی این شرکتها. مشکلات قانونی و موانع موجود را برطرف و شرایط لازم را برای جذب مدیران کارآمد فراهم آورد. ۳-۳ مشکلات مالی برای راهبری صحیح یک تشکیلات. تنظیم بودجه مناسب. یکی از ارکان اصلی در پیشرفت برنامه‌ها بوده و بدون آن توفیق لازم در کارها حاصل نخواهد شد. شرکتهای بهره‌برداری و نگهداری درآمد خود را از فروش آب تأمین نموده و برخی از آنها که خودکفا نمی‌باشند. با کمک‌های دولتی کمبود هزینه‌های خود راتأمین می‌نمایند. بدلیل آنکه هزینه‌های تأمین. انتمال. توزیع و مدیریت بهره‌برداری و نگهداری شبکه‌ها با قیمتهای روز انجام می‌شود ولی آب بهاء تعیین شده معمولاً کمتر از قیمت تمام شده آب می‌باشد. درآمد حاصل از فروش آب نه‌تنها تکافوی هزینه‌ها را نمی‌نماید. بلکه آب بصورت یک کالای کم ارزش در ذهن مصرف کنندگان جلوه می‌نماید و در نتیجه بدون توجه به ارزش اقتصادی أَن بی‌رویه به مصرف می‌رسد. بنابراین اهرم قیمت بعنوان یک عامل بازدارنده می‌تواند. برای جلوگیری از ۱۸ -------- صفحهٔ بعد -------- اسراف کارساز باشد. که بدلایل گفته شده در این شرکتها اعمال نمی‌شود. بدین لحاظ در شرایط موجود این عامل در کنترل مصرف عملاً نقشی ندارد. در صورتیکه آب. قیمت واقعی خود را بدست آورد و قیمت آن براساس درصد معقولی از محصول تولید شده. تعیین گردد. می‌توان نسبت به استفاده بهینه از آب امیدوار بود. در این حالت قیمت آب می‌تواند. هزینه‌های بهره‌برداری و نگهداری را تأمین نموده و از این طریق شرکتها نیازهای مالی خود را برطرف و نسبت به بهره‌برداری و نگهداری صحیح از شبکه‌ها اقدام نمایند. تحت چنین شرایطی ارزیابی عملکرد شرکتها مفهوم پیدا کرده و براساس آن می‌توان نواقص مربوط به ضعف مدیریت را مشخص نمود و در این صورت است که شرکتهای بهره‌برداری بدون دریافت کمک از منابع مالی دولتی بصورت خودگردان اداره خواهند شد. هر چند که برای ارزیابی دقیق عملکرد شرکتهای بهره‌برداری از شبکه‌های آبیاری و زهکشی نیاز به اطلاعات و آمار دقیق در زمینه‌های مختلف شامل: ۱- رابطه و نسبت بین حجم آب تحویلی و سطح اراضی زیر کشت در یک شبکه آبیاری ۲ راندمان آبیاری در سیستم‌های انتقال و توزیع و مقایسه آن با شرایط قبلی ۳ حجم عملیات مربوط به تعمیرات و نگهداری در سال ۴- راندمان ماشین آلات سنگین و مقایسه آن با حجم عملیات تعمیرات ونگهداری ۵- کیفیت و شرایط نگهداری ماشین‌آلات سبک و سنگین ۶ نسبت هزینه‌های انجام شده به درآمد ۷ نسبت بین هزینه‌های تعمیرات و نگهداری و کل هزینه‌های سالانه ۸- میزان موففقیت در جلب مشارکتهای مردمی ۹ اقدامات انجام شده در خصوص استاندارد نمودن کارها و روشها ۰- میزان دوره‌های آموزشی کارکنان ۷۱- لحاظ کردن ذخیره استهلاک سرمایه‌گذاری انجام شده به منظور اجرای طرحهای جایگزینی شبکه‌ها بعد از اتمام عمر مفید آنها بر اساس اقتصاد مهندسی می‌باشد که باید مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرد. لیکن به علت نوپابودن شرکتها و عدم امکان دستیابی به اطلاعات کافی. ارزیابی فوق بر اساس اطلاعات موجود انجام گردیده که در آینده با دستیابی به اطلاعات کامل می‌توان به نتایج مطلوب‌تری نایل آمد. ۱۹ -------- صفحهٔ بعد -------- اطلاعات و آمار دریافتی از سازمانهای آب منطقه‌ای و شرکتهای بهره‌برداری از شبکه‌ها ۲۰