دفتر مهندسی و معارهای فنی

⚠ این متن با نرم‌افزار از روی تصویر خوانده شده و ممکن است خطا داشته باشد؛ برای استناد، اصلِ سند را ببینید. وزارت نیرو ۱ 7 دفتر مهندسی و معارهای فنی پیش‌نویس راهنمای ارزیابی عملکرد شبکه‌های آبیاری و زه گ نشریه شماره ۳۲۸۶- اف آبان ماه ۱۳۹۰ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- پیش‌نویس راهنمای ارزیابی عملکرد شبکه‌های آبیاری و نشریه شماره ۳۸۶- الف آبان ماه ۱۳۹۰ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- بسمه تعالی تهیه و کاربرد آنها را ضروری و اجتناب ناپذیر ساخته است. نظر به وسعت دامنه علوم و فنون در جهان امروز» تهیه ضوابط معیارها و با در نظر گرفتن مراتب فوق و با توجه به شرایط اقلیمی و محدودیت منابع آب در ایران» تهیه استاندارد در بخش آب از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بوده و از این رو طرح تهیه ضوابط ومعیارهای فنی صنعت آب کشور وزارت نیرو با همکاری معاونت برنامه‌ریزی و - پرهیز از دوباره‌کاری‌ها و اتلاف منابع مالی و غیرمالی کشور - استفاده از تخصص‌ها و تجارب کارشناسان و صاحب‌نظران شاغل در بخش عمومی و خصوصی - استفاده از منابع و ماخذ معتبر و استانداردهای بین المللی استاندارد استانداردها ابتدا به صورت پیش‌نویس برای نظرخواهی منتشر شده و نظرات دریافتی پس از بررسی تیم تهیه کننده و گروه نظارت این پیش‌نویس راهنما را مورد بررسی دقیق قرار داده و با ارائه نظرات و راهنمایی‌های ارزنده خود به دفتر طرح, این دفتر را در تنظیم و تدوین متن نهایی یاری و راهنمایی فرمایند. -------- صفحهٔ بعد -------- تهیه و کنترل مجری: شرکت مهندسین مشاور کاماب پارس مولف اصلی: مجتبی اکرم شرکت مهندسین مشاور کاماب پارس فوق‌لیسانس مهندسی آبیاری و زهکشی اعضای گروه تیه کننده: مجتبی اکرم شرکت مهندسین مشاور کاماب پارس فوق‌لیسانس مهندسی آبیاری و زهکشی احمد پورزند وزارت نیرو لیسانس مهندسی آبیاری هومن خالدی شرکت مهندسی مشاور مهاب قدس فوق‌لیسانس مهندسی آبیاری و زهکشی حسن رحیمی شرکت مهندسین مشاور کاماب پارس دکترای مهندسی سازه (ژئوتکنیک) فاطمه رئیسی شرکت مهندسین مشاور کاماب پارس فوق‌لیسانس مهندسی آبیاری و زهکشی حبیب‌اله زنجانی شرکت مهندسین مشاور کاماب پارس دکترای علوم اجتماعی سهیل سیف شرکت مهندسین مشاور کاماب پارس فوق‌لیسانس مهندسی سازه‌های آبی جواد شهریوری شرکت مهندسین مشاور کاماب پارس لیسانس زمین‌شناسی اعضای گروه نظارت: سیدمجتبی رضوی نبوی شرکت مادرتخصصی مدیریت منابع آب ایران ‏ فوق‌لیسانس مهندسی آبیاری و زهکشی عزت‌اله فرهادی شرکت مهندسین مشاور پویاب لیسانس مهندسی آبیاری عبدالرضا فلاح رستگار شرکت مادرتخصصی مدیریت منابع آب ایران ‏ فوق‌لیسانس مهندسی آبیاری و زهکشی انسیه محرابی طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب فوق‌لیسانس مهندسی سازه‌های آبی کشور - وزارت نیرو اعضای گروه تایید کننده (کمیته تخصصی آبیاری و زهکشی طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشور): سید اسداله اسدالمی وزارت نیرو فوق‌لیسانس مهندسی آبیاری و زهکشی عبدالحسین بهنام‌زاده وزارت جهاد کشاورزی فوق‌لیسانس مهندسی آبیاری و زهکشی محمدصادق جعفری شرکت مهندسی مشاور مهاب‌قدس فوق‌لیسانس مهندسی آبیاری و زهکشی سیدمجتبی رضوی نبوی شرکت مادرتخصصی مدیریت منابع آب ایران ‏ فوق‌لیسانس مهندسی آبیاری و زهکشی مهرداد زریاب شرکت پانیر لیسانس مهندسی عمران محمد کاظم سیاهی شرکت مهندسین مشاور پندام فوق‌لیسانس مهندسی عمران و مهندسی آبیاری و زهکشی محمدحسن عبدالله شمشیرساز شرکت مهندسین مشاور پژوهاب فوق‌لیسانس مهندسی آبیاری و زهکشی انسیه محرابی طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت فوق‌لیسانس مهندسی سازه‌های آبی آب کشور - وزارت نیرو احمد محسنی شرکت مهندسین مشاور آبیاری نوآور صحرا دکترای علوم اجتماعی محمدجواد منعم دانشگاه تربیت مدرس دکترای منابع آب -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان مقدمه فصل اول- مبانی کلی ارزیابی عملکرد ۱-۱- کلیات ۱-۲-۱ ارزیابی برای چه کسی؟ ۳-۲-۱ ارزیابی از چه دیدگاهی ۳-۱- دامنه مطالعات ارزیابی عملکرد ۲-۵-۱ اجرای برنامه ارزیابی عملکرد ۳-۵-۱- کاربرد نتایج فصل دوم- شاخص‌های ارزیابی عملکرد ۱- ۲- کلیات ۳-۲ انواع شاخص‌های عملکرد ۴-۲- مروری بر شاخص‌ها ۵-۲- تعداد شاخص‌های مورد نیاز ۱-۶-۲- شاخص‌های سازه‌ای ۲-۶-۲- شاخص‌های غیرسازه‌ای ۳-۶-۲- شاخص‌های اقتصادی ۵-۶-۲- شاخص‌های تشکیلات و سازمان فصل سوم- روش شناخت طرح ۱- ۳- کلیات ۲-۳- جمع‌آوری اطلاعات پایه ۱۲ ۱۶ ۱۷ ۱۹ ۲۳ ۲۳۳۴ ۲۳۳۴ ۳۷ ۳۸ ۳ ۳۹ ۳۳ ۴۵ ۳۷ ۴۹ ۴۹ -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان ۱-۲-۳- نقشه‌ها ۲-۲-۳ گزارش‌ها ۳-۲-۳ سایر اسناد و مدارک ۳-۳- زمان‌بندی انجام ارزیابی عملکرد ۴-۳- تعیین اجزای کار ۱-۴-۳- دیدگاه سازه‌ای ۲-۴-۳ دیدگاه مدیریت» بهره‌برداری و نگهداری ۳-۴-۳- دیدگاه محیط زیست ۴-۴-۳- دیدگاه اقتصادی ۵-۴-۳- دیدگاه اجتماعی ۵-۳- بازدید میدانی ۱-۵-۳- کانال‌ها و ابنیه فنی آن‌ها ۲-۵-۳- زهکش‌های روباز ۳-۵-۳- زهکش‌های زیرزمینی و چاهک‌های مشاهده‌ای ۴-۵-۳ راه‌ها و ابنیه فنی ۵-۵-۳- تجهیزات هیدرومکانیکی ۶-۵-۳- بازدید میدانی با دیدگاه مدیریت. بهره‌برداری و نگهداری ۷-۵-۳- بازدید میدانی با دیدگاه زیست محیطی ۸-۵-۳- بازدید میدانی با دیدگاه اقتصادی ۹-۵-۳- بازدید میدانی با دیدگاه اجتماعی ۶-۳- جمع‌بندی مطالعات دفتری و بازدیدهای میدانی فصل چهارم- ارزش‌گذاری کیفی شاخص‌ها ۱- ۴- کلیات ۳-۴- روش محاسبه و ارزش‌گذاری شاخص‌ها ۱-۳۴ محاسبه و ارزش‌گذاری شاخص‌های سازه‌ای ۳-۲۴ محاسبه و ارزش‌گذاری شاخص‌های غیرسازه‌ای فصل پنجم- کمی کردن ارزش کیفی شاخص‌ها و جمع‌بندی ۱- ۵- کلبات ۳۹ [۸8 ۲ از۸۵ ۸۵ ۳ ۵۶ ۵۷ ۵۷ ۵۷ ۵۸ ۵۹ ۵۹ ۶۱ ۶۱ ۶۱ ۶۱ ۶۱ ۶۳ ۶۵ ۸۶۵ ۸۶۵ ۶۸ ۷۷ ۷۹ -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان ۲-۵- ارزیابی سریع ۳-۵- ارزیابی تفصیلی ۴-۵- ارزیابی ویژه ۱-۴-۵- ارزیابی عملکرد از دیدگاه مدیریت» بهره‌برداری و نگهداری ۲-۴-۵- ارزیابی عملکرد از دیدگاه منطقه‌ای فصل ششم - توصیه‌هایی در مورد بازسازی» بهسازی و نوسازی طرح‌های ارزیابی شده ۱- ۶- کلیات ۳-۶ روش بررسی ۳-۲-۶- تهیه طرح امکان‌پذیری ۴-۲-۶- تهیه طرح ی ۹ ۳-۶- اولویت‌بندی اجرای طرح ۳-۶ مدیریت طرح پیوست ۱- شاخص‌های ارزیابی عملکرد شبکه‌های آبیاری و زهکشی پیوست ۲- نحوه محاسبه شساخص‌ها پیوست ۳ کاربرگ‌های نمونه محاسبه شاخص‌ها پیوست ۴- کاربرگ‌های نمونه ارزیابی وضعیت نگهداری شبکه آبیاری و زهکشی منابع و مراجع عنوان شکل ۱-۱- چارچوب ارزیابی عملکرد سامانه‌های آبیاری و زهکشی شکل ۱-۲- ساختار گسترده مرتبط با عملکرد آبیاری و زهکشی شکل ۲-۲- تعداد شاخص عملکرد پیشنهادی برای استفاده کنندگان مختلف شکل ۴-۲- تغییر یک پارامتر(عمق آب زیرزمینی) در طول زمان و مقایسه آن با حد بحرانی مربوطه شکل ۵-۲- نسبت عملکرد جمع‌آوری آب‌بها در یک پروژه ۵۲۰۰ هکتاری شکل ۶-۲- شرایط مرزی دیدگاه‌های آب بران 08 ۷۹ ۸۲ ۸۳ ۸۴ ۹1۳ ۹۵ ۹۵ ۹۵ ۹۵ ۹۵ ۹۶ ۹۷ ۹۷ ۹۹ ۱۱۵ ۱۱۹ ۱۳۷ ۱۳۵ ۱۹۵ ۳۵ ۳۷ ۳۲ ۳۸ ۴۱ ۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست جدول‌ها و کاربرگ‌ها عنوان جدول ۱-۱- مثالی برای منطق ضرورت انجام ارزیابی و هدف‌های آن جدول ۲-۱- نمونه‌هایی از آرزیاب‌های مناسب درشرایط متفاوت جدول ۳-۱- نمونه ارتباط بین اهداف. مبانی» شاخص‌های ارزیابی عملکرد و نتیجه نهایی مورد نظر جدول ۴-۱- مبانی از دیدگاه افراد مختلف برای عملکرد مناسب سامانه جدول ۵-۱- ارتباط بین شاخص‌های عملکرد و داده‌های مورد نیاز جدول ۶-۱- نمونه‌ای از روش جمع‌آوری اطلاعات (چه کسی - چگونه - کجا و چه موقع؟) جدول ۷-۱- نمونه‌های ارتباط بین شاخص‌های ارزیابی عملکرد و اطلاعات جدول ۱-۲- تعاریف و اصطلاحات جدول ۲-۲- ترکیب زمینه های بررسی عملکرد سامانه آبیاری و زهکشی جدول ۲۳-۲- شاخص‌های سازه‌ای جدول ۴-۲- شاخص‌های غیرسازه‌ای جدول ۵-۲- مقادیر نسبت تخلیه برای زهکش‌های زیرزمینی که به جمع‌کننده‌های پلاستیکی یا بتنی تخلیه می جدول ۶-۲- حداکتر شاخص نسبت کاربرد آب در مزرعه جدول ۷-۲- مقادیر سالانه نسبت زهکشی در چند حوضه آبریز (باس و فن‌آرت ۱۹۹۶) جدول ۸-۲- کم‌ترین گروه‌هایی که باید آلودگی‌های پیشنهادی در آن‌ها پایش شود جدول ۱-۳- نمونه‌ای از نحوه زمان‌بندی به منظور ارزیابی عملکرد شبکه‌های آبیاری و زهکشی جدول ۱-۴- ارزش‌گذاری کیفی شاخص نسبت بده جدول ۲-۴- ارزش‌گذاری کیفی شاخص نسبت اثربخشی سازه جدول ۳-۴- ارزش‌گذاری کیفی شاخص نسبت اثربخشی کانال یا لوله جدول ۴-۴- ارزش‌گذاری کیفی شاخص نسبت اثربخشی جاده سرویس جدول ۵-۴- ارزش‌گذاری کیفی شاخص نسبت زهکشی سیستم جدول ۶-۴- ارزش‌گذاری کیفی شاخص نسبت عملکرد تحویل آب جدول ۷-۴- ارزش‌گذاری کیفی شاخص نسبت حجم آب تحویلی جدول ۸-۴- ارزش‌گذاری کیفی شاخص تحصیلات کار کنان جدول ۹-۴- ارزش‌گذاری کیفی شاخص آموزش پرسنل جدول ۱۰-۴- ارزش‌گذاری کیفی شاخص سهم مشارکت آب‌بران جدول ۱۱-۴- ارزش‌گذاری کیفی شاخص نسبت ماشین‌الات سالم جدول ۱۳-۴- ارزش گذاری کیفی شاخص نسبت تخریب اراضی جدول ۱۳-۴- ارزش گذاری کیفی شاخص عمق نسبی آب زیرزمینی جدول ۱۴-۴- ارزش گذاری کیفی شاخص آلودگی جدول ۱۵-۴- ارزش‌گذاری کیفی شاخص نسبت خود کفایی مالی جدول ۱۶-۴- ارزش‌گذاری کیفی شاخص وصول آب‌بها جدول ۱۷-۴- ارزش گذاری کیفی شاخص اعتماد به توزیع اب جدول ۱۸-۴- ارزش گذاری کیفی شاخص عدالت ۱۱ ۱۲ ۱۳۴ ۱۵ ۳۳۴ ۲۳۶ ۳۷ ۳۸ ۳۴ ۳۵ ۳۹ ۳ ۶۶ ۶۶ ۶۶ ۶۷ ۶۸ ۶۸ ۶۹ ۶۹ ۷۱ ۷۱ ۷۲ ۷۲ ۷۳ ۷۳ ۷۳ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست جدول‌ها و کاربرگ‌ها عنوان جدول ۱۹-۴- ارزش‌گذاری کیفی شاخص کمبود آب مورد نیاز جدول ۲۰-۴- ارزش‌گذاری کیفی شاخص رطوبت نسبی خاک جدول ۲۱-۴- ارزش‌گذاری کیفی شاخص نسبت تولید محصول جدول ۱-۵ - تبدیل آرزش کیفی شاخص‌ها به ارزش کمی در ارزیابی سریع جدول ۱-۵ - تبدیل ارزش کیفی شاخص‌ها به ارزش کمی در ارزیابی سریع جدول ۲-۵- امتیاز کمی و کیفی حاصل از ارزیابی عملکرد جدول ۳-۵ - تبدیل آرزش کیفی شاخص‌ها به آرزش کمی در آرزیابی تفصیلی جدول ۴-۵- شاخص‌های مدیریت» بهره‌برداری و نگهداری و ارزش گذاری آن‌ها جدول ۵-۵- تبدیل ارزش کیفی شاخص‌ها به ارزش کمی در ارزیابی مدیریت. بهره‌برداری و نگهداری جدول ۶-۵- شاخص‌های ارزیابی عملکرد سامانه‌های آبیاری از دیدگاه ملی جدول ۷-۵- تبدیل آرزش کیفی شاخص‌ها به ارزش کمی در ارزیابی عملکرد از دیدگاه ملی جدول ۸-۵- شاخص‌های ارزیابی عملکرد سامانه‌های آبیاری از دیدگاه منطقه‌ای یا «محدوده تاثیرگذار» جدول ۹-۵- تبدیل آرزش کیفی شاخص‌ها به ارزش کمی از دیدگاه منطقه‌ای با «محدوده تاثیر گذار» جدول پ.۱-۲- نام و نحوه محاسبه شاخص‌ها کاربرگ پ.۱-۳- محاسبه شاخص نسبت بده کاربرگ پ.۲-۳- برای محاسبه شاخص نسبت اثربخشی سازه کاربرگ پ.۳-۳- برای محاسبه شاخص نسبت اثربخشی کانال یا لوله کاربرگ پ.۴-۳- محاسبه شاخص نسبت اثربخشی جاده سرویس کاربرگ پ.۵-۳- محاسبه شاخص نسبت عملکرد تحویل آب کاربرگ پ.۸-۳- محاسبه شاخص سهم مشارکت آب‌بران کاربرگ پ.۹-۳- محاسبه شاخص نسبت ماشین‌آلات سالم کاربرگ پ.۱۰-۳- محاسبه شاخص نسبت تخریب اراضی کاربرگ پ.۳- ۱۱- محاسبه شاخص (]۷۳۳] کاربرگ پ.۳- ۱۲- محاسبه شاخص‌وصول آب‌بها کاربرگ پ.۳- ۱۳- محاسبه شاخص اعتماد به توزیع آب کاربرگ پ.۳- ۱۴- محاسبه شاخص آموزش کارکنان کاربرگ پ.۳- ۱۵- محاسبه شاخص نسبت‌عمق نسبی‌آب زیرزمینی کاربرگ پ.۳- ۱۶- محاسبه شاخص آلودگی کاربرگ پ.۳- ۱۷- محاسبه شاخص عدالت کاربرگ پ.۱-۴- ساختار فیزیکی و عملکرد ایستگاه پمپاژ سسدت. کاربرگ پ. ۲-۴- ساختار فیزیکی و عملکرد بند انحرافی کاربرگ پ. ۴- ۳- ساختار فیزیکی آبگیر مزرعه ح ۷۴ ۷۵ ۷۵ ۸۰ ۸۱ ۸۱ ۸۲ ۸۷ ۸۸ ۸٩۹ ۹۱ ۱۱۷ ۱۳۱ ۱۳۱ ۱۳۱ ۱۳۲ ۱۳۲ ۱۳۲ ۱۳۲ ۱۳۳ ۱۳۳ ۱۳۳ ۱۲۳۳۴ ۱۳۳۴ ۱۳۳۴ ۱۳۵ ۱۳۵ ۱۳۵ ۱۳۵ ۱۳۹ ۱۳۹ ۱۳۱ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست جدول‌ها و کاربرگ‌ها عنوان کاربرگ پ. ۴- ۴- ساختار فیزیکی آبگیر کانال درجه ۳ از کانال درجه۱ و ۲ کاربرگ پ. ۴- ۵- ساختار فیزیکی آبگیر درجه ۴ از درجه ۳ کاربرگ پ. ۴- ۸- فرم بررسی ساختار فیزیکی روگذر لوله ای از کانال کاربرگ پ. ۴- ‎-٩‏ ساختار فیزیکی زیرگذر کانال (مسیل, زهکش) کاربرگ پ. ۴- ۱۰-ساختار فیزیکی سرریزجانبی کاربرگ پ. ۴- ۱۱- ساختار فیزیکی دراپ در زهکش کاربرگ پ. ۴- ۱۲- ساختار فیزیکی دراپ در کانال کاربرگ پ. ۴- ۱۳- وضعیت رسوب در کانال کاربرگ پ. ۴- ۱۴- وضعیت فیزیکی کانال‌ها کاربرگ پ. ۴- ۱۵- ساختار فیزیکی جاده سرویس کاربرگ پ. ۴- ۱۶- وضعیت فیزیکی زهکش‌های روباز جدول پ.۱-۵- خلاصه نتیجه ارزیابی سریع شبکه توسط ارزیاب‌ها جدول پ.۲-۵ - تبدیل ارزش کیفی شاخص‌ها به ارزش کمی در ارزیابی تفصیلی جدول پ. ۳-۵ - تبدیل ارزش کیفی شاخص‌ها به ارزش کمی در ارزیابی تفصیلی د ۱۳۳ ۱۳۳ ۱۳۳ ۱۳۵ ۱۳۶ ۱۳۷ ۱۳۸ ۱۳۹ ۱۳۰ ۱۳۱ ۱۳۲ ۱۳۳ ۱۳۳ ۱۳۷ ۱۳۹ ۱۹۱ -------- صفحهٔ بعد -------- مغدمه ۱ مقدمه ارزیابی سریع سامانه‌های آبیاری کشور نشان می‌دهد که تعداد زیادی از آن‌ها عملکردی کم‌تر از پیش‌بینی داشته‌اند. این امر را به‌طور کلی می‌توان به عوامل زیر نسبت داد: - اشکالات طراحی؛ - مشکلات اجرایی ناشی از نبود یا کمبود استانداردهای ساخت و نظارت ناکافی؛ - کم توجهی به موارد اجتماعی و اقتصادی مورد نظر بهره‌برداران؛ - کم توجهی به محیط زیست؛ و - مشکلات ناشی از مدیریت» بهره‌برداری و نگهداری. - اشکالات ناشی از تغییر سیمای طرح در مراحل طراحی و یا اجرا؛ - اشکالات ناشی از تغییر اهداف طرح؛ - اشکالات ناشی از تغییر مشخصات طرح به‌دلیل کمبود اعتبارات و یا اعمال سلیقه‌ها؛ - اشکالات ناشی از تغییر در اهداف بهره‌برداری توسط دستگاه اجرایی؛ - اشکالات ناشی از تغییر در شرایط بهره‌برداری توسط دی‌نفعان به‌دلیل شرایط تاثیرگذار بازار تولید؛ و - مشکلات ناشی از عدم توجه به عملکرد درازمدت طرح و به همین مناسبت واگذاری طرح به پیشنهادات کار با قیمت نازل که موجب افزایش هزینه‌های سرمایه گذاری و بهره‌برداری و کوتاه شدن عمر مفید طرح می‌گردد. به این ترتیب می‌توان گفت که به‌طور کلی مشکلات می‌تواند ناشی از عملکرد عوامل کارفرماء پیمانکارء مشاور و دستگاه بهره‌بردار یا دینفعان باشد. مهم‌ترین مشکلات طراحی به در نظر گرفتن مبانی آن باز می‌گردد. پدید آوری طرح‌هاء به‌طور معمول, با پیشنهاد و پیگیری بهره‌برداران انجام نمی‌شود؛ بلکه این تصمیم از سوی مقامات دولتی گرفته می‌شود. به همین ترتیب» ترکیب و تراکم کشت. محل عبور کانال‌ها و مجاری انتقال و توزیع آب» محل آبگیرها و... لزوما مورد توافق قبلی کشاورزان نیست. همین مبانی کلیدی نه چندان ساز گار با خواست بهره‌برداران» سیمایی را از طرح به‌دست می‌دهد که فاصله‌ای گاه عمیق» با خواست آن‌ها دارد. مهم‌ترین مشکلات اجرایی» ریشه در انتخاب نامناسب پیمانکار» کم توجهی به استانداردهای ساختمانی موجود و در برخی موارد به نبود استانداردها دارد. گاه نظارت ناکافی و دخالت عوامل صاحب نفود محلی نیز به نارسایی‌های ذکر شده می‌افزاید. کم توجهی به روابط اجتماعی حاکم بر روستاها و محدوده طرح از سویی» و گاه عدم تعامل بین کارفرما و بهره‌برداران در مورد نظام بهره‌برداری از سوی دیگرء موجب می‌شود که در بهره‌برداری از طرحء مشکلاتی پیش‌بینی نشده» به‌وجود آید که نشان از عدم تفاهم متقابل و یا درک اندک کارفرما و مشاور از بهره‌بردار دارد. در زمینه‌های اقتصادی, افزایش بیش از حد قیمت تمام شده طرح نسبت به مقادیر پیش‌بینی شده و نیز افزایش طول دوره اجرای طرح» و تاثیر هم‌افزایی این دو بر یکدیگرء موجب می‌گردد که بازده اقتصادی طرح کاهش یابد. از سویی دیگرء آبی شدن اراضی, -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ راهنمای ارزیابی عملکرد شسبکه‌ها یآبیاری و زهکشسشی در حال حاضرء در طراحی پروژه‌های آبیاری و زهکشی با گستردگی کم‌تر از ۵۰۰۰ هکتارء اصولا ارزیابی زیست محیطی طرح ضروری نیست. در طرح‌های بزرگ‌تر نیز به علت عملکرد نامناسب مدیریت. پیدایش مشکلاتی مانند شوری و ماندابی شدن اراضی دور از هن نیست. در مورد مسایل مربوط به مدیریت و بهره‌برداری» کمبود راندمان آبیاری» پایین بودن بهره‌وری آبء آبیاری ناکافی و کمبود عدالت در توزیع به‌موقع آب به تمامی نقاط شبکه, از مسایل مهمی هستند که امروزه طرح‌های ما با آن دست به گریبانند. عملکرد طرح‌های آبیاری و زهکشی می‌تواند نقاط ضعف نرم‌افزاری و سخت‌افزاری طرح‌ها را آشکار سازد و به مدیران» توانایی - هدف هدف از تهیه این نشریه» تدوین راهنمایی است که به ارزیابان کمک کند تا بتوانند با شیوه‌ای به نسبت همسان,» به ارزیابی عملکرد طرح‌های آبیاری و زهکشی بپردازند؛ اشکالات مهم در هر زمینه را پیدا کنند و راه‌های بهبود آن را نشان دهند. ارزیابی نوبتی و چندباره عملکرد طرحء پایش عملکرد نام دارد و در هر مرحله نشان می‌دهد که تا چه حد به پیشنهادات مراحل قبل ارزیابی عملکرد, توجه شده است. مقایسه عملکرد یک طرح با طرح‌های دیگر" نیز می‌تواند بسیار ارزشمند باشد و رقابتی سالم را در میان مدیران بهره‌برداری پروژه‌ها ایجاد نماید. - دامنه کاربرد ارزیابی عملکرد می‌تواند مربوط به یک‌سامانه باشد و یا سامانه‌های مختلف را با هم مقایسه کند. آنچه که در این نشریه به آن ۱-8 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۱ مبانی کلی ارزیابی عملکرد -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- مبان ی کلی ارزیابی عملکرد ۵ ۱-۱- کلیات در پشت هر اقدام مهم و تاثیرگذاری باید منطقی وجود داشته باشد. هدف‌ها باتوجه به منطق ضرورت انجام کار مشخص می‌شوند. هدف کلی ارزیابی عملکرد به‌طور معمول, نه همیشه, رسیدن به نقطه ای است که در آن پایداری پروژه و محیط زیست اطراف آن حفظ شود و راه‌های بهبود عملکرد به نحوی مشخص شود که درآمد جامعه انسانی داخل طرح افزایش یابد. سطح زندگی آن‌ها بالا برود و روابط اجتماعی دی‌تفعان بهبود پیدا کند. هدف کلی, به‌طور معمول, بیش از آنچه که دیدگاهی کمی داشته باشدء نگرشی کیفی به طرح دارد. به بیانی دیگرء هدف کلی, بیان کننده هدف اصلی است و هدف‌های جزیی را در نظر به‌عبارتی دیگرء هدف کلی از ارزیابی عملکردء دستیابی به سامانه‌ای کارآمدء موثر و مولد در آبیاری و زهکشی است تابا فراهم آوردن بازخورد و تعامل مناسب در تمام سطوح مدیریتی» به شناسایی و حل مشکلات و نارسایی‌ها کمک کند. بدین ترتیب» ارزیابی عملکرد. آبزاری مناسب برای مدیران و سیاست‌گذاران خواهد بود تا مطلوب بودن یا نبودن عملکرد را تشخیص داده و در صورت مطلوب نبودن آن» نسبت به شناسایی نارسایی‌ها و اقدامات اصلاحی که باید صورت گیرد تا موقعیت بهبود یابدء اقدام نمایند. هدف‌های خاص, به‌طور معمول, رسیدن از وضع موجود به وضعیت آرمانی مورد نظر را دنبال می‌کنند. این هدف‌هاء به‌طور معمول, نه همیشه. کمی هستند و به‌طور نمونه, افزایش راندمان آبیاری» بالا بردن بهره‌وری آب و ... را پی می‌گیرند. به عبارت دیگر هدف‌های خاص, هدف‌های کوچکی هستند که مجموعه آن‌ها هدف کلی را تشکیل می‌دهد. جدول (۱-۱) نمونه‌ای از رده‌بندی هدف‌ها را نشان می‌دهد. جدول ۱-۱- مثالی برای منطق ضرورت انجام ارزیابی و هدف‌های آن منطق ضرورت ارزیابی ‏ | لازم است مدیریت آب به منظور ایجاد زندگی بهتردر تمامی مزارع واقع در سامانه آبیاری و زهکشی* بهبود یاید. تعیین اقدامات قابل اجرا و پایدار مدیریت آب که به افزایش تولید محصول می‌انجامد و از آن طریق درآمد جامعه کشاورزی را ارتقاء می‌دهد. کنترل و هدایت برنامه‌های تخصیص آب براساس نیاز در تمام نقاط کنترل (آبگیرهای درجه ۱.۲ و۳)؛ تحلیل بهره‌وری آب در حال حاضر و تعیین اراضی برای بهبودبخشی و اصلاح اهداف خاص تدوین برنامه راهبردی برای بهبود؛ اجرای راهبرد و پایش و ارزشیابی اثرات. * واژه «سامانه آبیاری و زهکشی» به شبکه کانال‌های آبیاری و زهکشی و سازه‌های مرتبط به آن و نیز به مجموعه آبیاری و زهکشی, اراضی تحت آبیاری, -------- صفحهٔ بعد -------- ی راهنمای ارزیابی عملکرد سبکه‌های ابیاری و زهکشسی ۲-۱- شیوه هدف‌گذاری مساله کلیدی در تعیین هدف‌گذاری این است که ارزیابی برای چه کسی انجام می‌شود؟ نقطه نظرات جه نهادی باید در ارزیابی ملحوظ گردد؟ و دامنه گسترش آن تا کجاست؟ همان گونه که گفته شد.ء در این راستاء هدف‌ها باتوجه به سه سطح زیر تعیین می‌شوند: - منطق انجام کار؛ - هدف کلی؛ - اهداف خاص. به‌طور متداول هدف‌گذاری از سطح بالاتر به سوی سطح پایین‌تر انجام می‌شود. منطق انجام کارء در حقیقت پاسخگوی «چرایی» و «ضرورت» انجام ارزیابی عملکرد است. اگر «ضرورت» وجود نداشته باشد.ء یافتن هدف‌های کلی و خاص بیهوده است. منطق کار از راهبردی کلان (استراتژی) که سیاست گزاران آنرا تبیین می‌کنند. سرچشمه می‌گیرد. شکل (۱-۱) نمونه‌ای از سطوح مختلف هدف‌ها را در ارزیابی عملکرد شبکه‌های آبیاری و زهکشی نشان می‌دهد. ۱-۲-۱ ارزیابی برای چه کسی؟ توجه به این موضوع که ارزیابی عملکرد برای چه شخص یا نهادی انجام می‌شود بسیار مهم است. در حالی که ارزیابی عملکرد یک سامانه از دیدگاه دولت می‌تواند بررسی اثرات عملکرد آن بر زندگی کشاورزان باشد؛ کشاورزان و آب‌بران این هدف را دنبال کنند که آیا خدماتی که توسط سازمان متولی راهبری به آن‌ها ارائه می‌شود کافی و متناسب با هزینه‌ای است که از ایشان دریافت می‌گردد یا خیر؟ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- میان ی کلی ارزیابی عملکرد ارزیابی عملکرد برای چه کسی انجام می‌شود؟ ارزیابی عملکرد براساس نقطه‌نظرات چه کسی انجام می‌گیرد؟ چه کسی ارزیابی عملکرد را انجام می‌دهد؟ ۱ ۱ چه نوع آرزیابی عملکرد لازم است؟ دامنه گسترش آرزیابی عملکرد تا چه اندازه است؟ برنامه‌ریزی آرزیابی عملکرد شامل موارد زیر است: مبانی مورد استفاده کدامند؟ * چه شاخص هایی بکار خواهند رفت؟ طراحی و برنامه‌ریزی * چه اطلاعاتی مورد نیاز خواهد بود؟ * چه موقع, چگونه, از کجا و توسط چه کسی اطلاعات جمع‌آوری می‌شود؟ * نوع و طبیعت اطلاعات خروجی برنامه به چه شکلی خواهد بود؟ اجرا * جمع‌آوری اطلاعات 8 تجزیه و تحلیل اطلاعات 9 اقدامات اصلاحی برای بهبود عملکرد سامانه انجام می‌شود. * دلایل بوجود آمدن سطح ارزیابی خروجی برنامه بررسی می‌شود. برای ارتقاء عملکرد راهبردی جدید تهیه می‌شود. * عملکرد سایر روش ها و سامانه‌ها (ارزیابی مقایسه‌ای) 9 مدیریت فعلی ادامه می‌یاید. کاربرد نتایج شکل ۱-۱- چارچوب ارزیابی عملکرد سامانه‌های آبیاری و زهکشی ۲-۲-۱ ارزیابی از جه دیدگاهی موضوعی که از نظر دولت اهمیت زیادی دارد.ء از دیدگاه کشاورز چندان قابل اهمیت نیست. بسیار اتفاق می‌افند ؟ ۷ پژوهشگران -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ راهنمای ارزیابی عملکرد نسبکه‌ها ی آبیاری و زهکسی دیدگاه آرزیاب تفسیر شود. جدول (۲-۱) چند نمونه از روابط بین بهره‌بردار نتایج آرزیابی» دیدگاه مهم آرزیاب و نیز افرادی که عهده دار آمر ارزیابی می‌شوند ر نشان می‌دهد. جدول ۲-۱- نمونه‌هایی از ارزیاب‌های مناسب درشرایط متفاوت برای کدام خص یا سازمانی؟ از دیدگاه کدام خص یا سازمانی؟ به‌وسیله کدام م شخص یا ساز مانی؟ س ص و ام و مصرف‌کندگان آب به طور خاص کارشناسان اقتصادی و اجتماعی بانک نامین کننده اعتبار زان (تامین معاش) ۳-۲-۱ ارزیاب مناسب کیست افراد یا سازمان‌های مختلف, قابلیت‌های متفاوتی در انجام ارزیابی عملکرد دارند. از این رو انتخاب ارزیاب مناسبء بستگی به اهداف و روش انتخابی دارد (جدول۲-۱). به‌عنوان نمونهء برنامه آرزیابی عملکرد مدیریت» بهره‌برداری و نگهداری باید بگونه‌ای باشد که کارکنان سامانه نیز قادر باشند عملکرد طرح را نظارت و ارزشیابی کنند. نمونه دیگر این که مشاور یک سازمان دولتی ممکن است ارزیابی عملکرد سامانه‌ای را با هدف افزایش سرمایه‌گذاری انجام دهد. در حالی که در همین پروژه یک تیم تحقیقاتی دانشگاهی ممکن است برنام‌های مطالعاتی را برای شناسایی و تعیین عوامل طبیعی و اصلی تاثیرگذار بر عملکرد سامانه و یافتن اشکالات طرح به اجرا بگذارد. ۳-۱- دامنه مطالعات ارزیابی عملکرد ارزیابی عملکرد می‌تواند مربوط به یک سامانه باشد و یا سامانه‌های مختلف را با هم مقایسه کند. آنجه که در این نشریه به آن گستره عملیات ارزیابی عملکرد سامانه و حدود آن از دیدگاه مکانی و زمانی باید مشخص باشد. از دیدگاه مکانیء محدوده مطالعاتی شامل سطح تحت پوشش سامانه‌ای است که ارزیابی عملکرد آن انجام می‌شود.و این گستره می‌تواند از اراضی تحت پوشش یک کانال درجه دو تا کل سامانه آبیاری را در بر بگیرد. گستره زمانی نیز تعیین کننده دوره ارزیابی عملکرد است که می‌تواند از یک هفته تا یک فصل وحتی تا چندین سال نیزمتغیر باشد. به‌طور معمول, ارزیابی عملکرد در شرایط متوسط یعنی نه‌چندان خشک و نه‌چندان تر انجام می‌شود مگر اینکه کارفرما در نظر داشته باشد که عملکرد طرح را در شرایط ویژه‌ای منلا در سال‌های خشک ارزیابی کند. این نشریهء سامانه‌های آبیاری ثقلی را دربرمی گیرد؛ هرچند که بسیاری از موارد آن می‌تواند در تمامی روش‌های آبیاری کاربرد -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- مبانی کلی ارزیابی عملکرد ۹ ۳-۱- چارچوب مطالعات و انجام ارزیابی عملکرد تعیین مراحل کار و پیشبرد برنامه‌های ارزیابی عملکرد.ء به چارچوبی مشخص نیازمند است. در منابع مختلف. چارچوب‌های متعددی برای ارزیابی عملکرد پیشنهاد شده‌اند. برخی چارچوب‌ها برای سامانه‌ای خاص تدوین شده و برخی دیگر عمومی ترند. چارچوب ارزیابی عملکرد براساس موارد زیر مشخص می‌شود: چرا ارزیابی عملکرد لازم است؟؛ برای انجام آن چه اطلاعاتی مورد نیاز است؟؛ چه روش‌هایی برای تحلیل به‌کار خواهد رفت؟؛ چه کسی اطلاعات تهیه شده را مورد استفاده قرار می‌دهد؟ و ... ارزیابی عملکرد بدون وجود چارچوبی مناسب در زمینه تامین اطلاعات. تشخیص و به کارگیری شاخص‌های مرتبط و تفسیر و بنیاد چارچوب آرزیابی عملکرد را مجموعه ای از سوالات مختلف پی ریزی می‌کنند. اولین قدم درست در ارزیابی» تعیین هدف و راهبرد برنامه است. که گستره وسیعی را مد نظر قرار می‌دهد؛ مانند اینکه ارزیابی برای چه کسی انجام می‌شود. نقطه نظرات چه کسی مورد توجه قرار خواهد گرفت» چه کسی برنامه را اجرا می‌کند و نوع ارزیابی و دامنه آن چگونه است. هنگامی که در خصوص این مسایل تصمیم گرفته شدء طراحی برنامه آرزیابی عملکرد با انتخاب مبانی مناسب و شاخص‌های مورد نیاز امکان‌پذیر شده و اطلاعاتی که باید جمع‌آوری شود مشخص می‌گردد. آنگاه اجرای برنامه از قبل تدوین شده» با جمع‌آوری اطلاعات و تحلیل آن آغاز می‌گردد. با بهره‌گیری از اطلاعات جمع‌آوری شده و تحلیل آن‌ها می‌توان به نتایج بلند مدت به منظور مشخص کردن رویکردهاء نتایج میان مدت مانند بهبود روش‌ها و حتی تا برنامه‌های کوتاه مدت روزانه دست یافت. ۵-۱- برنامه‌ریزی انجام مطالعات ارزیابی عملکرد مراحل عمده ارزیابی عملکرد راهبری" و راهبردی " عبارتند از: - شناسایی اهداف؛ - انتخاب شاخص‌های ارزیابی در جهت رسیدن به اهداف ارزیابی عملکرد؛ - جمع‌آوری داده‌ها؛ - پردازش و تجزیه و تحلیل داده‌ها؛ - ارائه گزارش نتایج؛ و - ارائه کاربرد نتایج (شکل شماره ۱-۱). در فرآیند ارزیابی عملکرد» جمع‌آوری» پردازش و تجزیه و تحلیل داده‌ها به نوع اطلاعات و کاربرد آن‌ها در سامانه مدیریت, بهره‌برداری و نگهداری بستگی دارد. [ 0067۵110۵ -| 0 -2 -------- صفحهٔ بعد -------- ۰ راهنمای ارزیابی عملکرد شسبکه‌ها ی آبیاری و زهکسی ۱-۵-۱ برنامه‌ریزی ارزیابی عملکرد - مبانی مورد استفاده کدامند؟ - چه اطلاعاتی مورد نیاز خواهد بود؟ - چه موقع, چگونه. از کجا و توسط چه کسی اطلاعات جمع‌آوری می‌شود؟ مفاهیمی مانند مبانی» شاخص‌هاء و نتیجه عملکرد.ء در ادبیات این حرفه توسط افراد مختلف با معانی متفاوتی بیان شده است. به استفاده نمود. شاخص‌های ارزیابی عملکرد.ء اطلاعات مورد نیاز برای برآورد نتیحه محاسبه ارزیابی عملکرد را مشخص می‌کنند. سپس این اطلاعات جمع‌آوری» پردازش و تحلیل می‌گردند و در پایان با مقادیر هدف, استانداردهاء ماخذء یا مقادیر پایه شاخص‌های عملکرد خود سامانه انجام می‌گردد. یا نسبت به گزیده‌ای از اهداف و یا مبانی ارزیابی سنجیده می‌شود. نمونه‌ای از اینکه مبانی باید از کجا اقتباس یا استخراج شوند در جدول (۳-۱) آورده شده است. (جدول ۳-۱). به عنوان مثال ممکن است دولت آرزیابی عملکرد سامانه را براساس نیازهای اقتصادی کشور و یا اثرات و پایداری محیط زیست مورد توجه قرار دهد؛ هر چند که این مبانی در اهداف اولیه یک سامانه بیان نشده باشد. در یک نمونه دیگر ممکن است در یک سامانه, تغییرات جمعیت به عنوان یکی از هدف‌هاء دیده نشده باشدء لیکن سازمان حفاظت محیط زیست یا مقام‌های سیاسی براساس استانداردهای خود در نظر گرفتن آن را در ارزیابی عملکرد ضروری دانسته باشد. جدول ۳-۱- نمونه ارتباط بین اهداف, مبانی. شاخص‌های ارزیابی عملکرد و نتیجه نهایی مورد نظر کارایی . به حداکثر رساندن اراضی زیر کشت («انسان آبیاری) تراکم کشت ۲ هکتار (۱۰۰) به حداکثر رساندن بهای کل محصول تولیدی اکن .اند" [ را ام با [ , ۶ کیلوگرم در مترمکعب به حداثثر رساندن بهره‌وری آب بهره‌وری مقدار محصول به ازای واحد حجم آاب مصرفی ۰ ریال در مترمکعب ۱ مساحت برنامه‌ریزی شده به مساحت کشت شده ۱ به حداکثر رساندن عدالت در تحویل آب عدالت ۳ ول نسبت عملکرد تحویل اب انحراف معیار کم تر از ۱۰ در صد برای مدیریت آبیاری و ارزیابی عملکرد در زیر آورده شده است: -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- مبان ی کل ی ارزیابی عملکرد ۱ ۱- هدف‌ها می‌توانند صریح" یا ضمنی " باشند. به عنوان نمونه» هدف صریح هر طرح آبیاری» تولید غذا است ولی یک هدف دیگر نیز مانند جلوگیری از سیل و باتلاقی شدن اراضی نیز می‌تواند از جمله هدف‌های ضمنی آن باشد. در ارزیابی عملکرد. توجه به هر دو نوع هدف حائز اهمیت است. ۲- اهداف از نظر اهمیت دارای سلسله مراتبی هستند. به طور معمول, اهداف به ترتیب اهمیت و برتری عبارتند از: - عرضه مناسب آب؛ - استفاده مناسب از منابع کشاورزی؛ - فروش سودآور محصولات کشاورزی؛ - ارتقاء وضعیت اجتماعی؛ و - بهبود رفاه و تسهیلات اجتماعی کشاورزان هریک از این اهداف به نوبه خود مهم هستند. وجود آن‌ها در یک سطح بدین معنی است که در سطوح بالاتر نیز ممکن است جزو اهداف جانبی باشند. سلسله مراتب اهداف, ابزار مهمی برای برنامه‌ریزی محسوب می‌شود. ۳- رده‌بندی یا ارزش‌گذاری وزنی اهداف. در یک سامانه ممکن است تعداد زیادی هدف قابل ر ویت وجود داشته باشد؛ به‌طوری که برای ارزیابی عملکرد لازم باشد اهداف مذکور از لحاظ برتری, طبقه‌بندی یا وزن‌گذاری شده و ارزیابی به گونه‌ای انجام گیرد که چگونگی تحقق هدف‌ها به صورت فردی و یا در ارتباط با یکدیگر ارزیابی گردد. این فرآیند معمولا به عنوان تجزیه و تحلیل چند منظوره نامگذاری می‌شود. یک مثال از وزن‌گذاری و طبقه‌بندی اهداف. با در نظر گرفتن اینکه سامانه آبیاری یک مزرعه دولتی را شامل می‌شود و یا توسط آب‌بران محلی اداره می‌شود. در جدول (۴-۱) ارائه شده است. در سامانه‌ای که به‌وسیله کشاورزان اداره می‌شود.ء هدف ارتقای توزیع عادلانه آب» مورد توجه بیش‌تری است؛ در حالی که در سامانه با تفکر مدیریت دولتی» افزایش درآأمد حاصل از تولیدات کشاورزی از اولویت اصلی برخوردار می‌باشد. جدول ۴-۱- مبانی از دیدگاه افراد مختلف برای عملکرد مناسب سامانه 1 - |[ ۳1 -2 0 آ0 ع۵1 3 |11۳۵ -3 -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۲۳ راهنمای ارزیابی عملکرد تسبکه‌ها ی آبیاری و زهکشی ۲-۵-۱ اجرای برنامه اآرزیابی عملکرد پس از برنامه‌ریزی و اتخاذ تصمیم در مورد مبانی آرزیابی و پس از تعیین شاخص‌های مورد نظر و تشخیص مقدماتی اطلاعات مورد نیازء اجرای برنامه ارزیابی عملکرد آغاز می‌شود. در شرایط متداول» دست کم یک گروه سه نفره به انجام کار می‌پردازد. در این گروه» باید کارشناسان آبیاری» محیط زیست و اقتصادی - اجتماعی حضور داشته باشند. بهتر است این گروه ارزیابی را کارشناسی از بخش بهره‌برداری و یک یا دو نفر از آب بران مطلع همراهی کنند. گروه مذکور به منظور ارزیابی عملکرد شبکه آبیاری و زهکشی, ابتدا به مطالعه کتابخانه‌ای در مورد سوابق مطالعات. دیدن نقشه‌ها و عکس‌های ماهواره‌ای, گزارش‌ها و سایر مدارک فنی می‌پردازد. کارشناس اقتصادی - اجتماعی به بررسی وضعیت اجتماعی روستاهای مختلف می‌پردازد تا بتواند به مشتر کات و اختلافات قومی- قبیله ای و ... پی ببرد و تصمیم بگیرد که چه افرادی» گروه را در انجام ماموریت خود یاری دهند. میزأن ورود به جزییات در یک طرح ارزیابی عملکرد به هدف ارزیابی بستگی دارد. با در نظر گرفتن گرایش‌هایی که در ارزیابی دخالت دارند.ء چگونگی مواجهه با سیستم متفاوت خواهد بود. بنابراین با توجه به درخواست کارفرما که می‌تواند در یکی از رده های موسسات تحقیقاتی» مدیریت اجرایی و سیاست‌گذاری قرار گیرد.ء اهداف, نیازها و اولویت‌ها تعیین می‌گردد. در این زمینه توجه به موارد زیر ضروری می‌باشد: - اهداف آرزیابی؛ - سطح مدیریتی کارفرما؛ - شاخص‌های پیشنهادی؛ - بودجه تخصیص داده شده؛ - محدودیت زمانی کارفرما؛ و - گستره و حدود آرزیایی. اطلاعات مورد نیاز با توجه به تعاریف ارائه شده برای مبانی آرزیابی و شاخص‌های عملکرد. تعیین می‌شوند جدول (۵-۱) نمونه‌ای از جدول ۵-۱- ارتباس بین شاخص‌های عملکرد و داده‌های مورد نیاز سطح واقعی ۳7 کشت شده مساحت واقعی اراضی کشت شده (هکتار) سطح اراضی زیر پوشش آبیاری ۱ مساحت اراضی ابیاری شده (هکتار) تولید محصول (کیلوگرم) آب مورد نیاز آبیاری سامانه نیاز آبی محصول (میلی متر) حجم آب تامین شده برای سامانه میزان بارندگی موثر(میلی متر) تولید محصول (کیلوگرم) مساحت اراضی زیر کشت (هکتار) مقدار برداشت محصول حجم آب آبیاری تامین شده ححم آب مصرف شده (مترمکعب) -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- مبان ی کلی ارزیابی عملکرد ۱۳ برای محاسبه شاخص‌هاء ممکن است همه و یا بخشی از اطلاعات مورد نیاز نظیر سطح زیر کشت موجود باشد و یا ممکن است اطلاعات بیش‌تری مورد نیاز باشد که جمع‌آوری آن‌ها روش‌های خاص و یا تجهیزات ویژه‌ای را طلب نماید (نظیر سطح‌سنج اتوماتیک ثبات برای اندازه‌گیری مداوم بده کانال‌ها) که در این صورت نیازمند تامین اعتبار لازم است. ۱-۲-۵-۱- جمع‌آوری اطلاعات برای درک عملکرد یک سامانه آبیاری» جمع‌آوری اطلاعات برای تمام نقاط سامانهء نه مورد نیازء نه اقتصادی و نه مفید خواهد بود. برنامه آرزیابی عملکرد باید به گونه‌ای طراحی شود که نمونه‌های انتخابی بتوانند معرف کل سامانه بوده و تحلیل‌های کافی را برای تامین نیازها امکان‌پذیر نمایند. مثلا در یک کانال درجه سه هنگاهی که عملکرد مدیریت توزیع آب آبیاری ارزیابی ملکی شود باید نمونه‌ها از ابتداء میانه و انتهای کانال انتخاب شوند. پس از دتعیین اطلاعات مورد نیازء برنامه و نحوه جمع‌آوری آن‌ها تنظیم خواهد شد. مثالی از برنامه ارزیابی عملکرد به‌وسیله مدیریت یک سامانه آبیاری در جدول (۶-۱) آورده شده است. همچنین می‌توان ماتریسی که شاخص‌های ارزیابی و نیازهای اطلاعاتی را نشان دهد طراحی نمود (جدول ۷-۱). به‌طوری که از مثال ارائه شده مشخص می‌شود. بعضی از داده‌ها برای محاسبه شاخص‌های متعدد مورد استفاده قرار می‌گیرند. گرفتن برخی اطلاعات, از طریق مصاحبه با افراد انجام می‌شود. این کار ممکن است به یکی از سه روش زیر انجام گیرد: - مصاحبه با آفراد به صورت تصادفی؛ - مصاحبه نیمه رسمی با افراد آگاه» در صورت وجود مسایل حساس؛ و - مصاحبه گروهی با گروه‌های خاص اجتماعی به منظور اخذ نظرات گروه‌های مختلف. هدف از انجام مصاحبهء تهیه پرسش نامهء مطالعات کتابخانه‌ای و غیره» اندازه‌گیری شاخص‌هاست. هرچقدر اطلاعات و مقدار شاخص‌ها زیادتر باشدء تجزیه و تحلیل آن‌ها دشوارتر می‌شود. بنابراین تحلیل‌کنندگان باید تا حد ممکن, ارزیابی عملکرد را ساده‌تر کرده و اطلاعات اضافی را در گوشه ای دیگر نگاه دارند و آن‌ها را وارد فرآیند ارزیابی نکنند. ۲-۲-۵-۱ همکاران تیم اآرزیابی مطالعات میدانی با همکاری و همراهی تعداد کمی از آب‌بران و یک نفر از کارشناسان ارشد دستگاه بهره‌بردار صورت می‌گیرد. در شبکه‌های وسیعء اطلاعات میدانی به صورت تصادفی کسب می‌شود. به عنوان نمونه» تعدادی از مزارع زیر کانال‌های درجه ۲و با برخی از کانال‌ها و زهکش‌های درجه ۲ مورد ارزیابی قرار می‌گیرند. مسوولین محلی و آب‌بران آگاه می‌توانند به نحوی نحوه گردش آب در کانال‌هاء کفایت آبیاری؛ مشکلات نگهداری و ... را توضیح دهند. باید یادآور شد که ارزیابان موظف به گردآوری داده‌ها نیستند. بلکه آن‌ها را از دستگاه بهره‌بردار دریافت کرده و مورد تحلیل قرار می‌دهند. بدیهی است در مواردی که به‌دست آوردن اطلاعات دشوار و وقت‌گیر نباشدء ارزیابان نیز می‌توانند در این گردأوری همکاری کنند. -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۴ ی ۳-۲-۵-۱ اطلاعاتی ک و نتایجی دور از نوشته شوند. ایر مساحت واقعی زیر تولید محصول در آبیاری مدت زمان آبیاری بهای محصول در بازار له به‌دست می‌آیدء باید ها دیده شود.ء بتوان نس در طول دوره آرزیابی : ل ۶-۱- نمونه‌ای از رود نهادی مدیریت طرح کارشناس کشاورزی واحد بهره‌برداری طرح کارشناس کشاورزی واحد بهره‌برداری طرح کارشناس کشاورزی طرح کارشناس کشاورزی یا مهندس آبیاری کارشناس سازمان هواشناسی مسوولان آب کاردان آب سنحی) مسوولان آب (سر میراب و میراب‌ها) مدیریت طرح کارشناس کشاورزی طرح راهنما هرچه زودتر به فرم‌های خلاصه اطلا: بت به بازیینی آن‌ها اقدام کرد. طلاعاتی توصیفی نظیر «همیشه یا برخ ی جمع‌آوری اطلاعات (چه کسی - چگونه از نقشه‌های طراحی یا بانک اطلاعاتی طرح مصاحبه با کشاورزان واحدهای انتخابی یا دفتر واحد بهره‌برداری از شبکه اطلاعات دریافتی از کشاورزان و یا کنترل نقطه‌ای در مزرعه و یا تصاویر ماهواره‌ای برداشت محصول و توزین آن با استفاده از روش‌های استاندارد (متلا 0( استفاده از باران سنج قرائت وسیله های اندازه‌گیری بده استفاده از ساعت از طریق دریافت نظرات کشاورزان یا دستگاه از طریق دریافت نظرات کشاورزان با دستگاه بهره‌بردار ی ارزیابی عملکرد تُسبکه‌های آبیا 333333333 ی مواقع یا هرگز» باید به ص - کجا و چه موقع؟) دفتر واحد بهره‌برداری از شبکه در واحدهای نمونه انتخابی برای تمام طرح یا با انتخاب نمونه در اراضی زیر کانال‌های درجه ۳ برای تمام طرح با انتخاب نمونه‌هایی از اراضی زیر کانال‌های درجه ۲۳ در دفتر واحد بهره‌برداری از شبکه نقاطی در داخل یا نزدیکی طرح کانال‌های درجه۳ کانال‌های درجه۳ در دفتر واحد بهره‌برداری از شبکه در دفتر واحد بهره‌برداری از شبکه روستاها و بازار ری و زهکنسی تتتت۳ در انتهای فصل در طول فصل آبیاری در زمان محصول در طول فصل ابیاری روزانه در هنگام بارندگی روزانه در هنگام ابیاری در آنتهای فصل -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- مبان ی کل ی ارزیابی عملکرد ۵ جدول ۷-۱- نمونه‌های ار تباط بین ساخص‌های ارزیابی عملکرد و اطلاعات ۱ ارزش تولید به ازای واحد حجم آب یال)۱ (مترمکعب / ریال) راضی قابل ری که هه مه ما سس مه | تولدمحصول | کلوگرم ‏ ا ک ‏ ااااک ا ‏ ا ‏ ۳ / ار مثال‌های فوق از برنامه ارزیابی عملکرد یک سامانه کامل توسط مدیریت آن با هدف برداشت کلی از عملکرد سیستم استخراج شده است. ۴-۲-۵-۱ محاسبه مقدماتی شاخص‌ها هریک از شاخص‌ها باید بلافاصله پس از جمع‌آوری اطلاعات. محاسبه و صحت‌سنجی شوند. در این راه» نباید منتظر بود که در ابتدا همه اطلاعات کسب شود و تمامی شاخص‌ها در یک زمان محاسبه شوند. ارزیایی هریک از شاخص‌هاء می‌تواند سیمای بخشی از فعالیت‌ها را نمایان سازد که در شاخص‌های دیگر نیز تاثیر دارند. ۵-۲-۵-۱ اعلام مقدماتی نتایج پیش‌نویس نتایج به‌دست آمده به‌طور شفاف و روشن به کارفرما یا نهادی که ارزیابی عملکرد را سفارش داده است. اعلام می‌گردد و به آن‌ها فرصت داده می‌شود تا پیش‌نویس گزارش را بررسی کرده و آن را در جلسه مشترکی به بحث بگذارند. در جلسه» موارد اصلی و کلی گزارش به‌وسیله دو طرف به بحث گذاشته می‌شود تا موارد ابهام مشخص شود و دو طرف مفاد گزارش را مورد پذیرش قرار دهند. چنانچه این تفاهم حاصل نشود.ء گروه ارزیاب گزارش خود را به شکل مورد نظر خود به کارفرما تقدیم می‌کند. در تمامی این مدت تلاش به‌عمل می‌آید که هر دو طرف. در تنظیم گزارش به تفاهم برسند زیرا در صورتی که نتایج و پیشنهادات گروه ارزیابی مورد قبول کارفرما نباشد. به احتمال بسیارء اجرای آن نیز جامه عمل به خود نمی‌پوشاند. -------- صفحهٔ بعد -------- ۱ راهنمای ارزیابی عملکرد شبکه‌های آبیاری و زهکشسی ۳-۵-۱- کاربرد نتایج آخرین گام در اجرای ارزیابی عملکرد. به‌کار بستن نتایج آن است. برای رسیدن به این منظورء ابتدا باید نوع اقدامات اصلاحی مورد نیاز مورد بحث قرار گرفته و بهترین گزینه ممکن به عنوان راه حل اجرایی ارائه شود. این راه حل‌ها می‌توانند نرم‌افزاری و با سخت‌افزاری باشند. ۱-۳-۵-۱ شرکت کنندگان در جلسات کاربرد نتایج از آنجا که شایسته‌تر آن است که طرح اصلاحی مورد پذیرش و باور کارفرما باشدء باید نمایندگان دستگاه بهره‌بردار و تنی چند از أب‌بران نیز در جلسات مربوط به تعیین روش‌های اصلاحی مشارکت داده شوند. شک نیست برای رسیدن به بهترین طرح‌های اصلاحی و راهبردهای جدید. ابتدا باید اشکالات و سپس علل به وجود آمدن آن‌ها مورد بررسی قرار گیرند. تغییر راهبردها و روش‌هاء به‌طور معمول با مقاومت مجریان روبرو می‌شود. برای کاهش مقاومت. باید مجریان» خود نیز در تصمیم‌گیری مشارکت کنند و گروه آرزیابی عملکرد هرگز نباید همانند پلیس یا بازرس جلوه کند. آرزیاب» همکار و ارتقاء دهنده عملکرد و مددکار مدیریت است و گرچه معایب را نشان می‌دهد. ولی هرگز نباید از دکر محاسن و نقاط قوت مدیریت چشم‌پوشی کند. تجربه کارگاه‌های مهندسی ارزش برگزار شده در کشور نشان می‌دهد که رفتار مدبرانه و مناسب با شخصیت کارفرما و بهره‌بردار می‌تواند منجر به باور دستگاه بهره‌بردار به تغییر و اجرای آن باشد. بی‌تردید. عملکرد هیچ طرحی را نمی‌توان از تمامی جهات ارزیابی کرد. نظرات و دیدگاه‌های افراد آنقدر متنوع هستند که همواره می‌توان جای خالی چند عامل عملکردی را در آن پیدا کرد. به‌عنوان نمونه, هنگامی که ارزیابان» عملکرد طرحی را بررسی می‌کنند. ممکن است برای یکی از آن‌هاء وضعیت بیولوژیکی خاک نیز دارای اهمیت شناخته شود؛ درحالی که به‌طور عامء ارزیابان» این حد از جزییات را نادیده می‌گیرند و به مواردی مهم‌تر و کلی‌تر توجه می‌کنند. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۲ شاخص‌های ارزیابی عملکرد -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم- تساخص‌های ارزیابی عملکرد اه ۱-۳ کلیات هدف نهایی از ارزیابی عملکرد یک پروژه آبیاری و زهکشی, دستیابی به عملکردی موثر و کاراست. نباید فراموش کرد که ارزیابی عملکرد به اهداف آن بستگی دارد و می‌تواند از دیدگاه کلی و جامع انجام شده و یا اینکه تنها به بخشی از دیدگاه‌ها منحصر شود. به عنوان نمونه» ممکن است کارفرمایی بخواهد که طرحی را تنها از دیدگاه محیط زیست ارزیابی کند. به‌طور کلی آرزیابی عملکرد را می‌توان از پنج دیدگاه مختلف نگاه کرد: راهبری؛ - مسوولیت‌پذیری"؛ ۰ ۳ - بمبودیبحشی : پایداری "؛ ارزیابی عملکرد راهبری, به ارزشیابی» پایش و هدایت روزانه و یا فصلی سامانه مربوط می‌شود. ارزیابی عملکرد مسوولیت‌پذیری» برای دستیابی به میزان مسوولیت‌پذیری و عملکرد افرادی است که مدیریت سامانه را به عهده دارند. ارزیابی عملکرد بهبود بخشی, به منظور یافتن روش‌های بهبود عملکرد سامانه انجام می‌شود. ارزیابی عملکرد پایداری, به منابعی که در درازمدت. به پایداری طرح کمک می‌کنند توجه می‌کند. شرایطی دیگر, شاید بتوان به تقسیم‌بندی دیگری که در زیر می‌آید نیز اشاره کرد: ارزیابی از دیدگاه سرعت و عمق مطالعه شامل: * ارزیابی سریع؛ و * ارزیابی تفصیلی. |- 0061۵110۵ [ 2- ۸0000120۷ 0 س-3 5۹12120۷ -4 5- 101220:10 ۸۵۷۵۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۰ راهنمای ارزیابی عملکرد نسبکه‌های آبیاری و زهکشسشی ارزیابی تفصیلی زمان‌بر ولی همه جانبه و عمیق است؛ از این رو ممکن است که انجام آن در مورد تمامی طرح‌ها ضروری نباشد. به عکس, آرزیابی سریع می‌تواند با استفاده از شاخص‌های مهم‌ترء چهره‌ای به نسبت واقعی را از طرح نشان دهد. به عبارت دیگر, ممکن است که با کار ۲۰ درصدی بتوان اطلاعات ۸۰ درصدی را به‌دست آورد. از این رو در بسیاری از طرح‌هاء باید ابتدا ارزیابی سریع را انجام داد. - ارزیابی از نظر وسعت دید شامل: ۹ دیدگاه ملی؛ ۹ دیدگاه منطقه‌ای (محدوده اثر گذار)؛ و * دیدگاه محدوده طرح (داخل سامانه). ارزیابی» به‌طور معمول در دوران بهره‌برداری از طرح انجام می‌شود. بسیاری از شاخص‌های ارزیابی از دیدگاه محدوده طرح با داخل سامانه به مدیریت. بهره‌برداری و نگهداری مربوط می‌شود. ذکر این نکته لازم است که هرچند می‌توان دیدگاه مدیریت» بهره‌برداری و نگهداری را نیز به دیدگاه‌های ذکر شده افزود.ء ولی نزدیکی آن یا ارزیابی داخل سامانه موجب شده است تا این در این نشریه» ارزیابی عملکرد به مجموعه‌ای از این انواع» به طور عمومی و نه به صورتی ویژه» اطلاق می‌شود. چنانچه هدف از مطالعه ارزیابی عملکرد سامانه‌ای تنها یک یا چند مورد از موارد مذکور باشد.ء باید شاخص‌های مربوط به سایر عوامل را نادیده گرفت و وزن بیش‌تری به شاخص‌هایی که بتواند هدف مورد نظر را بارز کند داد. برای مشخص‌شدن عملکرد. باید تعدادی داده واقعی, منظم و بهنگام(که اندازه‌گیری شده یا جمع‌آوری شده‌اند) از پارامترهای کلیدی با مقدار «دلخواه» آن پارامتر یا مقدار «بحرانی» آن مقایسه گردد. این مقایسه به دو صورت انجام می‌شود: - مقدار واقعی پارامتر کلیدی (که یا جمع‌آوری شده و یا از طریق اندازه‌گیری به‌دست آمده است) با مقدار «هدف» یا «دلخواه» آن پارامتر قابل اندازه گیری مقایسه شود؛ و - پارامتر کلیدی به شکل بدون بعد تحت عنوان ساخص عملکرد ارائه شود که نسبتی است از مقدار واقعی پارامتر کلیدی و مقدار «هدف» یا «دلخواه» یا «بحرانی » آن پارامتر. در هر دو حالت فوق, مدیر باید به اطلاعاتی محهز باشد تا بتواند براساس آن‌ها تشخیص دهد که آیا مقدار انحراف بین مقدار واقعی پارامتر با مقدار دلخواه آنء قابل پذیرش است یا نه؟ ارزیابی عملکرد. ابزاری است جهت: - بهبود سطح خدمات یا روابط بین گروه‌ها و افرادی که به‌وسیله «آبیاری» با همدیگر مرتبط شده‌اند؛ و ۱- مقدار بحرانی, حد پایین یا بالای پارامتری است که تجاوز از آن موجب خسارت کلی می‌شود مانند افزایش شوری خاک از حدی معین برای گیاهی -------- صفحهٔ بعد -------- قصل دوم- ُساخص‌های ارزیابی عملکرد )۳ - افزایش کارایی منابعی که از آن‌ها استفاده می‌شود. ارزیابی عملکرد می‌تواند در بهبود روزبه روز عملکرد موثر بوده و علاوه بر تشخیص مشکلات. اثر اقداماتی که جچهمت بهبود یا حل آن‌ها صورت می‌گیرد را نیز پایش نماید. شاخص‌ها برای کمی کردن عملکرد سیستم به کار می‌روند. مساله مهمی که وجود دارد این است که عملکرد را براساس اهداف سیستم آرایه نمایند. به عبارت دیگرء شاخص‌های ارزیابی باید هدفمند باشند. شاخص خوب دو ویژگی مناسب دارد: - نشان دهنده وضعیت عملکردکنونی سامانه دربخش سازه‌ای آن (به‌عنوان نمونه کانال) و یا در بخش غیرسازه‌ای (همانند راندمان آبیاری) باشد؛ و - وقتی به همراه شاخص‌های دیگر دیده شود.ء راهکاری صحبح را برای بهبود عملکرد سیستم آرایه دهد. عدم تغییر شاخصء طی مدت زمانی که آرزیابی عملکرد و پایش صورت می‌پذیرد از اهمیت بسزایی برخوردار است. زیرا می‌تواند به تشخیص یک روند نادرست که باید اصلاح شود کمک کرده و جلوی راه‌حل‌هایی که ممکن است بسیار پرهزینه یا پیچیده باشد را بگیرد. با دقت بیش‌تر می‌توان ویژگی‌های زیر را برای یک شاخص مناسب عنوان کرد: - داشتن مبنای علمی شاخص مورد نظر باید براسماس یک مدل علت و معلولی که از لحاظ آماری آزمایش شدهء به صورت تجربی و در عمل کمی‌شده و برای قسمت خاصی از فرآیند آبیاری تبیین گردیده است. بنا شده باشد. تمایز بین مبانی نظری و تجربی شاخص, باید واضح و روشن باشد. برای تسهیل در مقایسه ارزیابی عملکرد. شاخص‌ها بایستی تا حد امکان, به طور یکسان, مشابه و قابل مقایسه طراحی شوند (باس و نوگترن ۰۱۹۹۰ 1-11 ۰۱۹۷۸ ولترز ۱۹۹۲). برای کمی شدن شاخص باید داده‌های لازم در دسترس باشد یا اینکه با فن‌آوری‌های موجود قابل دستیابی (قابل اندازه‌گیری) باشد. اندازه‌گیری‌ها نیز باید تکرارپذیر باشند. - قابلیت سنجیده شدن شاخص‌ها نسبت به مقدار «دلخواه» با «هدف» این ویژگی» در حقیقت. در تعریف شاخص عملکرد نیز نهفته است. به عبارت دیگر باید بتوان ارتباط و تناسب مقادیر «دلخواه» و حدود تغییرات آن را برای هر شاخص تعیین کرد. این مقادیر (و دامنه مجاز انحراف آن‌ها) باید متناسب با سطح فن‌آوری و مدیریت مزرعه باشد (باس و همکاران ۱۹۹۱). -------- صفحهٔ بعد -------- کمال مطلوب آن است که طراحی شاخص‌های عملکرد به شیوه ای انجام شود که گرفتار گرایش به یک‌سو و یا مبانی اخلاقی محدودکننده نگردد. در عمل, تحقق این امر بسیار دشوار است زیرا حتی آمور فنی نیز گاهی مشمول قضاوت‌های آرزشی ارزیابان می‌شوند (اسمال ۱۹۹۲). - امکان بذ یر بودن گردآوری محدد اطلاعات در مورد فرآیندهای قابل‌برگشت و قابل‌مدیریت غیرمستقیم باشند. مثلا تواتر و شدت باران» قابل مدیریت و کنترل نیست. اما اطلاعات حاصل از این داده‌ها در درازمدت برای برنامه‌ریزی پیشگیری از کمبود آب مفید بوده و در کوتاه مدتء به مدیران امکان می‌دهد تا در برنامه‌های عرضه آب تغییراتی بدهند. را توصیف کند. شاخص‌هاء به طور آرمانی فراهم کننده اطلاعات در مورد مقادیر فعالیت واقعی نسبت به مقدار «هدف» با «دلخواه» هستند. امکان ترکیب این نسبت‌های بدون بعد با یکدیگر و تبدیل آن‌ها به شاخص‌های ترکیبی باید مورد مطالعه قرار گیرد؛ همان گونه که بسیاری از شاخص‌های مورد استفاده در عملکرد اقتصاد ملی ترکیبی هستند مانند تعیین نرخ تورم که از سبد کالا و خدمات که چند مورد را دربرمی‌گیرد به‌دست می‌آید. - سهولت در استفاده, قابل‌فهم و مقرون‌به‌صرفه بودن ۱- مبنای علمی داشته باشند. ۲- قابل کمی‌شدن و تکرارپذیری باشند. ۳ بتوان آن‌ها را با مقدار دلخواه سنجید. ۴- اطلاعات مربوط به آن‌ها را بتوان بدون اعمال‌نظر و مستقل به‌دست آورد. ۵- از اطلاعات غیرقطعی ولی محتمل مانند بارندگی نیز در آن استفاده شده باشد. ۶- از آن‌ها بتوان شاخصی ترکیبی درست کرد. ۷- استفاده از آن‌ها آسان باشد و هزینه تهیه عوامل سازنده آن از حد امکانات تجاوز نکند. | 16۷۵۲۹( [۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳-۲ انواع شساخص‌های عملکرد هم‌چنان که پیش‌تر بحث شد. اقدام اصلی در ارزیابی عملکردء مقایسه میزان اندازه‌گیری شده یک پارامتر با مقدار «هدف» با «دلخواه» همان پارامتر است. نتیجه این مقایسهء» یک کسر بدون بُعد است که در صورت آن» مقدار واقعی داده (اندازه گیری شده) و در مخرج آن, مقدار «هدف»» «دلخواه» یا «بحرانی» قرار می‌گیرد. شاخص‌ها لزوما همواره بدون بعد نیستند. به‌عنوان نمونه حجم آب تحویلی به هر هکتار از کشت معین می‌تواند شاخص بسیار مهمی تلقی شود هر چند که این شاخص بدون بعد نیست. مقدار پارامتر مخرج کسر یا مقدار «هدف»» «دلخواه» یا «بحرانی» را می‌توان به چهار گروه اصلی به شرح زیر تقسیم کرد: - مقدار بحرانی پارامترهای کلیدی,» زمانی مورد استفاده قرار می‌گیرد که اگر فرآیند مورد ارزیابی از این مقدار فراتر (یا چنانجه شوری خاک از حد معینی تجاوز کند که گیاه نتواند باردهی اقتصادی داشته باشدء عملکرد به مقدار بحرانی خود می‌رسد. - مقدار هدف با مقدار دلخواه» به مقداری از یک پارامتر کلیدی اطلاق می‌شود که تصمیم انسان,» در تعیین آن نقش قرار داد. - مقدار (واقعی) ورودی» داده‌ای قابل اندازه‌گیری است که در پارامترهای کلیدی برای اندازه‌گیری و تعیین نسبت بین مقادیر خروجی (ستاده) به مقادیر ورودی (داده) منابع اصلی از آن استفاده می‌شود. این گروه از نسبت‌هاء نمایانگر راندمان‌های بهره‌برداری از آب و سایر منابع هستند. - مقدار کل, که نشان دهنده درصد عملکرد یک پارامتر کلیدی نسبت به کل منابع در دسترس است. این شاخص‌ها اغلب در مورد جنبه‌های اجتماعی - اقتصادی مدیریت آبیاری به کار می‌روند. اگرچه استفاده از شاخص‌های بدون بعد بیش‌تر مورد تاکید و توصیه است. اما استفاده از پارامترهای غیر قابل‌اندازه گیری نیز نفی نمی‌شود. به ویژه, چنانچه‌مقادیر یک پارامتر غیرقابل اندازه‌گیری به عنوان تابعی از زمان به همراه مقدار بحرانی آن ارایه شود اطلاعات روشنی درباره عملکرد پارامتر مورد نظر به دست می‌آید. به‌عنوان نمونه» وضعیت بهداشت زنان و کودکان در یک پروژه برای ارزیابی عملکرد سیستم محسوب شود. |- 60 2- )00672110۵[ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۴ راهنمای ارزیابی عملکرد نسبکه‌ها ی آبیاری و زهکنتسی جدول ۱-۲- تعاریف و اصطلاحات پارامتر یا عاملی که اندازه‌گیری و یا تشخیص داده شده باشد. مثلا بده جریان. عملکرد محصولات. آب‌بها و عمق آب زیرزمینی نتیجه دلخواه یک فرآیند یا یک پارامتر (یا نتیجه دلخواه یک شاخص‌عملکرد) مقایسه با بهترین عملکرد فرایندهای قابل قیاس حد بحرانی, یک پارامتر کلیدی است که موجب بروز تغییرات شیمیایی نامطلوب | به عنوان مثال شوری آب ابیاری» پارامتری بحرانی است که گذشتن در گیاه شده و عملکرد محصول کاهش می‌یاید. ان از حد معینی به کاهش جدی‌عملکرد محصول می‌انحامد. مقداری از یک پارامتر قابل اندازه‌گیری است که مدیریت آبیاری تلاش می‌کند تا ۱ این‌مقداربایدبراساس‌سطح‌خدمات‌موردتوافق و پا برپایه برنامه‌های به آن دست یاید. راهبردی تعیین شود. بات کل پارامتری قابل اندازه‌گیری که تاثیر آن بر عملکرد ابیاری و زهکشی, تعیین‌کننده | مانند ظرفیت جریان, عملکرد محصولات. اب‌بهاء عمق آب مقدار کالا با خدمانی که از طریق سازمان تامین کننده خدمات به آب‌بران ارایه می‌شود. | این سطح بایدبراساس‌قوانین کشور یا موافقت‌نامه‌های مبادله‌شده بین استفاده کنندگان آب می‌توانند فرد یا گروهی از افراد و یا سازمانی دیگر باشند که وجود | خدمات‌دهنده و آب‌بران, تعیین شود. آن‌ها برای عملکرد موثر سیستم ضرورت دارد. مقدار موردنظر شاخص ارزیابی عملکرد که سیستم قصد دارد به آن نایل گردد. بهترین عملکرد فرآیندهای قابل مقایسه مقدار یا تعداد کل یا حاصل جمع یک پارامتر به عنوان مثال: تعداد آب‌بران, تعداد ساختمان‌ها 0 غیره. ۴-۲- مروری بر شاخص‌ها تعداد شاخص‌هایی که تا کنون به‌وسیله افراد مختلف معرفی شده‌اند بسیار زیاد است. تعداد بیش از حد شاخص‌ها نه‌تنمها هزینه جمع‌آوری داده‌ها را افزایش می‌دهد. بلکه تجزیه و تحلیل آن‌ها را نیز بسیار دشوار می‌سازد. از این رو باید از میان آن‌ها شاخص‌های کلیدی را انتخاب کرد. به عنوان نمونه» در جامعه شناسی» میزان سواد جامعه می‌تواند معرف امید به زندگی, در صد افزایش جمعیت. تعداد کتاب‌های منتشر شده در سال, رفتار اجتماعی و بسیاری شاخص‌های دیگر باشد. این گونه شاخص‌هاء کلیدی نامیده می‌شوند. در پیوست شماره ۱ تعدادی از شاخص‌های معرفی شده توسط متخصصین ارایه شده است. همان‌طور که قبلا گفته شدء برخی از این شاخص‌ها بدون بعد نیستند ولی می‌توانند نشان‌های از کیفیت عملکرد باشند. به‌عنوان نمونه می‌توان به تعداد دفعات بازرسی فنی و مالی از تشکل‌های آب‌بران» حجم رسوب برداشت شده از واحد طول کانال و یا مقدار آب مصرفی به ازای واحد سطح اشاره کرد. ۵-۲- تعداد شاخص‌های مورد نیاز با توجه به اصول فوقء در بخش بعد شاخص‌هایی تعریف می‌شوند تا به‌وسیله آن‌ها بتوان عملکرد سامانه‌های آبیاری و زهکشی را ارزیابی کرد. خاطرنشان می‌سازد که برای ارزیابی عملکرد. باید از شرایط کلی حاکم بر آن نیز اطلاع کافی داشت. ارزیابی می‌تواند از دیدگاه سازمان‌های مرتبط با آب» کشاورزی و شرکت‌های بهره‌برداری و یا از دیدگاه فنی - حرفه‌ای متخصصین گرایش‌هایی نظیر ۷۵6 ادبان۸ -| -2 ۷۵6 [۸۵ ۳ -3 |۷۵ 1160 -4 7 ۲۷ -5 2۷۵1 50۳۷106 -6 6 آ0۳86 7-1 6 1010 - 8 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم- ساخص‌های ارزیابی عملکرد رو می‌توان گفت که دو گروه ذی‌مدخلان؛ و دی‌نفعان" می‌توانند استفاده کنندگان اصلی نتایج ارزیابی عملکرد باشند. سازمان‌های آب. جهادکشاورزی و محیط زیست ازجمله ذی‌مدخلان و شرکت‌های بهره‌بردار و آب‌بران از جمله دی‌نفعان بشمار می‌روند. سازمان‌های مرتبط با آب ه ساختار تشکیلاتی مربوط به آب کیک دا و شرایط مرزی (کنترل کننده‌های برون سازمانی) د آبیاری وز سرایط مرزی (کنتر ی برون سازمانی ه بهره برداری‌ونگهداری شکل ۱-۲- ساختار گسترده مرتبط با عملکرد آبیاری و زهکشی با ترکیب این سازمان‌ها و گرایش‌ها در یک ماتریس» زمینه‌های بررسی فراوانی گشوده می‌شود که از منظر هر یک از آن‌ها اگر تنها مواردی که در ساختار شکل (۱-۲) نشان داده شده است مورد توجه قرار گیرد. ۷۲ - ۶ ۴ ۲۷ زمینه بررسی فراهم می‌گردد که به سادگی نمی‌توان از هیچ‌یک از آن‌ها صرف‌نظر کرد. جدول (۲-۲) تعدادی از این ترکیب مطالعاتی را نشان می‌دهد. وغل امحاع 5۵ -| 2 -------- صفحهٔ بعد -------- جدول ۲-۲- ترکیب زمینه های بررسی عملکرد سامانه آبیاری و زهکشی سیاست‌های آب - موازنه آبی - سیستم سیاسی کشور یا منطقه سیاست‌های آب - موازنه آبی -سیستم حقوقی مربوط به آب سیاست‌های آب - موازنه آبی - جمعیت سیاست‌های آب - موازنه آبی - محیط زیست ساختار تشکیلات آب - موازنه آبی - سیستم حقوقی مربوط به آب سیاست‌های آب - محیط زیست - سیستم حقوقی مربوط به آب میزان ورود به جزییات در ارزیابی عملکرد. به هدف ارزیابی بستگی دارد. چنانچه فرض شود که ۳۰ شاخص بتواند به خوبی عملکرد را ارزیابی کند» پژوهشگران» به‌طور معمول» تمامی ۳۰ شاخص را با تمام جزییات آن در نظر می‌گیرند. این در حالی است که انجام آن برای مدیریت اجرایی سیستم به دلیل هزینه‌های زیاد جمع‌آوری و فرآوری داده‌هاء امکان‌پذیر نیست. به منظور ارزیابی عملکرد سیستم با هدف موردنظر مدیر اجرایی شبکه. در نظر گرفتن ‎٩‏ تا ۱۰ شاخص از میان ۳۰ شاخص کلی کفایت می‌کند. بدی‌هی است با توجه به شرایط منطقه می‌توان شاخص‌های مناسب دیگری را نیز از پیوست همین نشریه به این تعداد اضافه کرد. سیاست‌گذاران (در سطح برنامه‌ریزی کلان حوضه آبریز و در سطح وزارتخانه مسوول) معمولا موارد راهبردی را مد نظر دارند. در این سطح می‌توان تنها با ۳ شاخص پایه که در پیوست شماره ۱ همین نشریه به آن‌ها اشاره شده ارزیابی عملکرد را انجام داد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم- تساخص‌های ارزیابی عملکرد ۳۷ شکل ۲-۲- تعداد شاخص عملکرد پیشنهادی برای استفاده کنندگان مختلف شاخص عاملی است که مقدار آنء نشان دهنده بخشی از عملکرد یک سامانه است. شاخص‌هاء به‌طور معمول بدون بعد هستند ولی می‌توانند به صورت‌های دیگری نیز بیان شوند. به عنوان نمونه می‌توان از مصرف سالانه گیاه (میلی‌متر) یا مصرف آب گیاه تا اول تابستان (میلی‌متر) و یا 2 درصد افزایش عملکرد نام برد. برای موضوعاتی که کمی کردن آن به نظر دشوار است نیز می‌توان شاخص‌هایی کیفی تعریف کرد مانند بهبود شیوه برخورد مسوولین و بهره‌برداران با یکدیگر. به منظور سهولت در بررسی استفاده از شاخص‌ها توسط افراد یا متقاضیان مختلف» نسبت به طبقه‌بندی آن‌ها در قالب دو گروه اصلی زیر اقدام شده است: - شاخص‌های سازه‌ای؛ و - شاخص‌های غیرسازه‌ای. شاخص‌های سازه‌ای» خود.ء مشتمل بر سه بخش زیرند: - شاخص‌های مربوط به کانال‌ها؛ - شاخص‌های مربوط به زهکش‌ها؛ و - شاخص‌های مربوط به سازه‌های‌آبی. در این مجموعه» شاخص‌های مندرج در جدول (۳-۲) به تفکیک ارایه شده‌اند. بدیهی است که پژوهشگران و ارزیابان می‌توانند شاخص‌های دیگری را نیز تعریف کنند. ولی شاخص‌های مندرج در جدول‌های (۲-۲) و (۴-۲) مورد پذیرش عموم دست اندرکاران جدول ۳-۲- شاخص‌های سازه‌ای نسبت بده خروجی به بده ورودی نسبت بده خروجی به بده ورودی -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ راهنمای ارزیابی عملکرد نسبکه‌ها یآبیاری و زهکشی توضیحات مربوط به شاخص‌های سازه‌ای» بعدا ارایه خواهد شد. شاخص‌های غیرسازه‌ای نیز به پنج بخش تقسیم شده‌اند که عبارتند از: - شاخص‌های مدیریت» بهره‌برداری و نگهداری؛ - شاخص‌های محیط زیست؛ - شاخص‌های اقتصادی؛ - شاخص‌های اجتماعی؛ و - شاخص‌های سازمان و تشکیلات. در جدول (۴-۲) شاخص‌های قابل استفاده در بخش‌های غیرسازه‌ای مشخص شده است. این شاخص‌هاء بدون توجه به جزییات تعریف هریک از آن‌ها به خوبی قابل درک نیستندو از این‌رو» لازم است که در مورد هریک از آن‌ها توضیحاتی ارایه شود. همان‌طور که پیش از این گفته شدء شاخص‌های غیرسازه‌ای نیز محدود به موارد ذکر شده نیستند و می‌توان شاخص‌های دیگری نیز تعریف کرد. - نسبت سطح دانش - نسبت اتکا به طول مدت - نسبت خودکفایی اقتصادی فنی کارکنان زمان تحویل آب - نسبت نگهداری و - نسبت سهم آب‌بران در | - نسبت اتکا به فواصل بهره‌برداری مدیریت شبکه زمانی آبیاری - نسبت عملکرد جمع‌آوری تولیدی - نسبت بده خروجی به ورودی - نسبت تولید محصول به - نسبت کل ماده آلی حل شده - نسبت زهکشی سیستم آب تحویلی - نسبت 801 - نسبت 01-) شاخص مربوط به تشکیلات و سازمان مورد توجه قرار گرفته و مجموع شاخص‌های غیرسازه‌ای ۲۷ است. ۱-۶-۲ شاخص‌های سازه‌ای همان‌طور که گفته شد.ء تعداد شاخص‌ها می‌تواند بسیار زیاد باشد ولی پرداختن به تعداد زیاد آن‌هاء هزینه را بالا می برد و به دقت ارزیابی چندان نمی افزاید. از این رو تعدادی از آن‌ها که به نظر می‌رسد نقش بیش‌تری داشته باشند معرفی شده‌اند. ۱-۱-۶-۲ نسبت خروجی به ورودی یکی از رایچ‌ترین نسبت‌هایی که در کمی کردن موازنه آب در یک سامانه آبیاری مورد استفاده قرار می‌گیرد نسبت خروجی به ارزیابی قرار خواهد گرفت. نام‌های متفاوتی به خود می‌گیرند. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم- تساخص‌های ارزیابی عملکرد ‎۳٩ از متداول‌ترین نسبت‌های خروجی به ورودی» می‌توان به نسبت انتقال و نسبت توزیع اشاره کرد؛ که درحقیقت. به ترتیب همان راندمان انتقال و راندمان توزیع هستند. تمام نسبت‌های خروجی به ورودی از یک ساختار تبعیت می‌کنند: ۷+ ۷ ۷۳ نسبت خروجی به ورودی که به‌عنوان نمونه, در کانال درجه ۲: < حجم آب آبیاری که از کانال درجه ۱ به کانال درجه ۲ وارد شده است؛ ۵ < حجم آبی که عملا از طریق کانال درجه ۲ جهت آبیاری به شبکه فرعی تحویل شده است؛ ۱ > حجم آب ورودی از طریق سایر منابع به کانال درجه ۲ (که اغلب آب زیرزمینی است)؛ < حجم آب‌هایی که برای مصارف غیر آبیاری» از کانال درجه ۲ تحویل شده است. این نسبت باید طی دوره‌های کوتاه مدت (ماه) و میان مدت (فصل زراعی) محاسبه شود. نرخ تغییرات این نسبت مفاهیمی را دربر دارد؛ مثلا ممکن است تغییرات سریع آُنء نیاز به تعمیرات و بهبود عملیات نگهداری را نشان بدهد. اگر مقدار مطلوب نسبت خروجی به ورودی از قبل مشخص باشد. می‌توان حتی با یک بار کمی کردن این نسبت اطلاعات مفیدی را در جهت مدیریت سامانه به‌دست آورد. با تکرار منظم اندازه‌گیری‌ها می‌توان روند تغییرات شاخص معینی را طی زمان ارزیابی کرد. این روش کمک می‌کند تا قبل از اینکه اقدامات اصلاحی,ء خیلی پرهزینه و پیجیده شود.ء روندی را که ممکن است نادرست بوده و نیاز به بازگشت داشته باشدء تشخیص داد. ۲-۱-۶-۲ نسبت بده مقدار بده اندازه‌گیری شده مقدار بده طراحی در سامانه‌های ثقلی, بده را با روش‌های شناخته شده و متداول اندازه‌گیری می‌کنند. همین روش را می‌توان برای کمی کردن کارکرد موثر سازه‌های کنترل جریان در یک کانال آبیاری نیز به‌کار برد. با در نظر گرفتن نوع سازه» ابتدا شرایط هیدرولیکی طراحی به صورت واقعی اعمال می‌گردد (اختلاف بار طراحی در سازه ایجاد می‌شود) و سپس بده واقعی اندازه‌گیری می‌شود. عموما در سازه‌هایی که کنترل جریان را انجام می‌دهند. انحراف بیش از ۵ درصد در این مقادیر نشان می‌دهد که سازه باید تعمیر و یا بازسازی شود. جدول (۵-۲) مثالی است که اثر طراحی و کیفیت ساخت سیستم را در عملکرد زهکشی زیرزمینی نشان می‌دهد. از این جدول می‌توان دریافت که یا قطر لوله‌ها در هنگام طراحی» بیش از حد بزرگ در نظر گرفته شده و یا اینکه لوله‌ها به علت گرفتگی توان حمل آب بیش‌تری را ندارند. بررسی عمق آب‌زیرزمینی می‌تواند مکمل این شاخص بوده و علت اصلی را مشخص کند. -------- صفحهٔ بعد -------- ,۳ راهنمای ارزیابی عملکرد سبکه‌های آبیاری و زهکسی جدول ۵-۳- مقادیر نسبت تخلیه برای زهکش‌های زیرزمینی که به جمع‌کننده‌های پلاستیکی یا بتنی تخلیه می‌شوند تخلیه به لوله جمع کننده پلاستیکی ۳-۱-۶-۲ نسبت اثربخشی سازه همان‌طور که در بالا ذکر شدء برای اینکه سامانه‌ای در شرایط مناسب بهره‌برداری باقی بماند؛ انجام فعالیت‌های تعمیر و نگهداری و تعمیر به موقع آن ضروری است. بدین منظورء سازه‌های کنترل و سیستم‌هایی که آب در آن‌ها جریان دارد باید طبق آنچه که طراحی شده است بهره‌برداری شوند. با این اوصاف, عملکرد تعمیر و نگهداری با رابطه زیر کمی می‌شود: تعداد سازه‌های آماده کار نسبت اثربخشی سازه تعداد کل سازه‌ها سه نسبت بالا یعنی نسبت خروجی به ورودی» نسبت بده و نسبت اثربخشی سازه» به خوبی» توانایی مدیر سیستم را در کنترل آب نشان می‌دهند. با گروه‌بندی کانال‌ها براساس میزان اهمیت آن‌ها (یعنی کانال‌های انتقال,ء درجه۱ و درجه ۲ درجه‌و درجه ۴) می‌توان تجزیه و تحلیل نتایج را در هر گروه و به صورت موثرتری انجام داد. ۲-۶-۲ شاخص‌های غیرسازه‌ای کارشناسان گوناگونی همانند آبیاری» زهکشی» محیط زیستء علوم اجتماعی و اقتصاد باید درگیر شوند. در عمل نیز موفقیت با شکست یک پروژه» بیش تر به شاخص‌های غیرسازه‌ای مربوط می‌شود. نامناسب بودن تتیحجه برخی از شاخص‌های غیرسازه‌ای» ممکن است ریشه در نامناسب بودن شاخص‌های سازه‌ای داشته باشند. ۱-۲-۶-۲ شاخص‌های مدیریت. بهره‌برداری و نگهداری نگهداری مناسب از شبکه‌های آبیاری و زهکشی منجر به تحقق سه هدف زیر می‌شود: - اطمینان از بی‌عیب و نقص بودن زیرساخت‌هاء آن محقق شدن بده طراحی؛ و در سیستم‌های آبیاری؛ با به‌دست آوردن مقدار نسبت بده خروجی به بده ورودی سیستم انتقال در زمان‌های مختلف و ارزیابی نتایج حاصلهء می‌توان به این نتیحه رسید که یا کانال به عملیات نگهداری نیاز دارد یا نه؟ با پیگیری تغییرات این نسبت در طی -------- صفحهٔ بعد -------- حاضره نیاز به تعمیر تنها با ملاحظه شرایط ظاهری کانال تشخیص داده می‌شود. - تراز آب در کانال و رابطه بده - اشل؛ - تراز آب در کانال و رابطه بده - اشل هنگام طراحی کانال برای هر بازه» بده طراحی و تراز آب متناسب با آن تعیین می‌شود. عملکرد هیدرولیکی کانال, کاملا به تغییر این می‌دهد. تراز آب چه بالاتر از حد طراحی باشد و چه پایین‌ترء در سازه‌های مقسم» عملیات تقسیم آب به درستی و براساس طراحی صورت نمی پذیرد. تفاوت چگونگی تقسیم واقعی آب - در حالتی که تراز آب طبق پیش‌بینی نباشد - با نحوه تقسیم پیش‌بینی شده در شرایط مهم‌ترین عامل در به‌هم خوردن برنامه تحویل آب طبق برنامه پیش‌بینی شده است (باس ۰۱۹۷۶ ماری - راست و ون در ولد ۱۹۹۴). رابطه زیر اطلاعات عملی را در مورد پایداری وضعیت تراز آب طبق مقادیر طراحی شده به‌دست می‌دهد: تراز آب در حالت طراحی شده - نسبت عملکرد تحویل آب" پیش‌بینی شده.» تحویل داده شده است. واضح است که اگر حجم آب تحویل شده واقعی به دفعات و به صورت پیاپی اندازه‌گیری شود مدیر می‌تواند مقدار حجم آب تحویل شده واقعی را محاسبه و به مقدار پیش‌بینی شده نزدیک نماید. به منظور دسترسی به داده‌هایی |- 12611۷6 ۳۵۲10۵۳۱۵۵6 0 -------- صفحهٔ بعد -------- اه راهنمای ارزیابی عملکرد نسبکه‌ها ی آبیاری و زهکنتسی که به اندازه کافی دقیق باشند. لازم است در نقاط حساس تحویل آبء سازه‌های اندازه گیری بده که مجهز به ثبت‌کننده تراز آب هستندء نصب گردد(باس ۱۹۷۶). برای استفاده آسان‌تر از داده‌هاء بهتر است از ابزارهایی که اطلاعات را به صورت رقومی ذخیره می‌کنند استفاده شود. در دوره‌های زمانی به اندازه کافی طولانی (مثلا ماهانهء یا طی سه یا چهار دور آبیاری)» نزدیک‌شدن مقدار نسبت تحویل آب به عدد یک. نشان دهنده مفید و9 موثر بودن تصمیمات مدیریت. در این رمینه می‌باشد. شکل (۳-۲) نشان می‌دهد که شرکت بمره‌بردار, آب را چگونه به ده سازمان آب‌بر تحویل داده‌است. شکل ۳-۲- میانگین مقادیر نسبت عملکرد تحویل آب در ده شبکه آبیاری و زهکشی اگر مقدار نسبت عملکرد تحویل آب واحدهای مختلفی که تحت پوشش منبع قرار دارند به یکدیگر نزدیک باشد. یکنواختی تحویل آب به واحدهای مختلف مناسب است. یکنواختی آب تحویلی واقعی را می‌توان با محاسبه انحراف معیار مقادیر عملکرد تحویل شکل فوق نشان می‌دهد که آب تحویلی واقعی به ‎٩‏ سازمان آب بر به خوبی صورت گرفته و به مقدار پیش‌بینی شده نزدیک است؛ اما در سازمان آب‌بر شماره ‎,٩‏ آب تحویل شده واقعی به علت تغییر الگوی کشت نسبت به الگوی اولیه کاهش داشته است. و نسبت کل آب مصرف شده ناچیز باشد.ء با رابطه زیر تعریف می‌شود (باس و ناگترن ۱۹۷۴): ریت ]۲) -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم- ساخص‌های ارزیابی عملکرد ۳۳ در این رابطهء ۳۵ بارندگی موثر و ۳512 تبخیر و تعرق گیاه می‌باشد. صورت این شاخص در واقع شامل: «مقدار آب مورد نیازء برای احتراز از بروز تنش آبی در محصول در طول دوره رشد می‌باشد» (1۳110» ۱۹۷۸). صورت کسر برای هر منطقه, براساس ویژگی‌های محصول» آب و هوا و فاصله میان آبیاری» تعیین می‌شود. از این رو مقدار واقعی نسبت مصرف کل آب با حجم واقعی آب آبیاری تامین شده برای منطقه تحت پوشش تغییر می‌کند. مقدار (,۳-ع1۳7) با استفاده از روش‌هایی مانند ۲11۷۷۸1 (باس و همکاران»ء ۱۹۹۶) و ۲1۹0۳۷۷۸7 (اسمیت و همکاران» ۱1۹۹۱) قابل محاسبه است. مقدار کل آب تامین شده برای منطقه تحت پوشش (مخرج کسر) در زمره اولین مقادیری است که باید اندازه‌گیری شود (همراه با مساحت زیر کشت الگوی کشت و داده‌های هواشناسی). بنابراین شاخص نسبت کل آب مصرف شده می‌تواند اولین شاخصی محسوب شود که باید برای هر منطقه آبیاری در دسترس باشد. این شاخص, به نوعی نشان دهنده کفایت آبیاری نیز هست. نسبت مصرف کل را می‌توان برای اراضی زیر کانال‌های درجه ۲ و یا ۳ نیز اندازه‌گیری و به صورت توزیع مکانی آرایه داد. توصیه می‌شودکه در یک منطقه زیر کشت آبی» یک رقم را برای راندمان آبیاری به عنوان هدف مشخص کرد و نسبت واقعی ماهانه و سالانه را با آن مقایسه کرد. - نسبت کاربرد آب در مزرعه نسبت کاربرد آب در مزرعهء همان ساختار نسبت کل آب مصرف شده را دارد و بدین صورت تعریف می‌شود (۱۹۷۸ ۳11 1): مقدار آب ی به مزرعه < نسبت کاربرد آب در مزرعه صورت این شاخص در واقع شامل: «مقدار آب آبیاری مورد نیاز و در دسترس» برای احتراز از ایجاد تنش آبی به محصولات در طول دوره رشد (زمان مورد بررسی) است». این مقدار را به صورت میلی‌متر و یا عمق آب بیان می‌کنند. صورت رابطه مساوی تبخیر و تعرق محصول منهای بارندگی موثر یعنی .1۳۳-۳ است. مقدار (۳۸-.371]) به نوع محصول, وضعیت آب و هوا و دور آبیاری مربوط می‌شود. در نتیجه» نسبت کاربرد آب در مزرعه با توجه به مقدار واقعی آب آبیاری که به مزارع تحویل می‌شود. تغییر می‌کند. تحویل آب به درجه اطمینان از کیفیت خدمات موسسه آبرسان (دستگاه بهره‌بردار)» مهارت آبیاران و نیز یکنواختی پخش آب در مزارع بستگی دارد که خود تابعی از روش آبیاری است. حداکثر شاخص نسبت کاربرد مزرعه در جدول (۵-۲) نشان داده شده است. از آنجا که «نسبت کاربرد آب در مزرعه» و «نسبت کل آب مصرف شده» هردو ساختاری نسبتا یکسان دارند؛ ولی نسبت کاربرد آب در مزرعه بیش‌تر ملموس بوده و کارشناسان آبیاری از آن بیش‌تر استفاده می‌کنند. از این رو شاخص «نسبت کل آب مصرف شده» در این راهنما مورد استفاده قرار نمی‌گیرد. |- ۳۵۱۵ ۸0011021100 0 -------- صفحهٔ بعد -------- جدول ۶-۲- حداکثر شاخص نسبت کاربرد آب در مزرعه (راندمان آبیاری) آبیاری سطحی - شیاری با تسطیح لیزری - شیاری با سایر روش‌های تسطیح - نواری با تسطیح لیزری - نواری با سایر روش‌های تسطیح - کرتی با سایر روش‌های تسطیح آبیاری بارانی - سامانه متحرک دستی - آبیاری بارانی با پخش قطرات آب از بالا آبیاری موضعی - قطره‌ای - قطره ای با آب پاش‌های کوچک دوره زمانی محاسبه نسبت کاربرد آب در مزرعه بستگی به (متوسط) فواصل زمانی بین دو آبیاری دارد. اگر فواصل آبیاری بسیار کوتاه باشدء تعداد دفعات آبیاری‌در هر یک از دوره‌ها متفاوت خواهد شد. بنابراین توصیه می‌شود که از دوره‌ای استفاده شود که حداقل دو بار آبیاری در آن صورت گرفته باشد. مناسب‌تر این است که این دوره دست کم یک ماه باشد. در مناطق خشک و نیمه خشک. نسبت کاربرد آب در مزرعه در یک فصل آبیاری را باید با در نظر گرفتن کسر آبشویی و به طور معمول زیر ۹۰ درصد نگه داشت تا از تجمع نمک در منطقه ریشه گیاه جلوگیری شود. در نتیجه از نقطه نظر حفظ پایداری, کوشش و تلاش برای دستیابی به «راندمان بسیار زیاد» در استفاده از آب آبیاری» بی‌معنی جلوه می‌کند. بنابراین» مقدار هدف کم‌تر از مقدار حداکثر قابل حصول مندرج در جدول (۶-۲) می‌باشد. با توجه به کمبود روزافزون منابع آب» به ویژه در مناطق خشک و نیمه خشک. مقدار آب مورد نیاز (حجم آب در ماه یا سال) به‌طور پیوسته بیش‌تر می‌شود. این شاخص را می‌توان در مقیاس‌های مختلف مطرح کرد (مثلا در سامانه حوضه یک رودخانه. شاخه‌های فرعی آن و سامانه‌های زهکشی کشاورزی). نسبت زهکشی به صورت زیر تعریف می‌شود (باس و همکاران ۱۹۹۴): 5 _ ۰ ه ۰ زه کی نشان دادن منثالی از نحوهٌ کاربرد این نسبتء جدول (۷-۲) مقادیر سالانه سه حوضه را مشخص کرده است. اگر مقدار ۰/۱۵ را |- 12701۵86 0 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم- تساخص‌های ارزیابی عملکرد ۳۵ زهاب, آب اندکی برای استفاده مجدد در دسترس آب‌بران جدید در داخل سه حوضه مورد بررسی قرار خواهد گرفت. این شاخص می‌تواند در تجزیه و تحلیل زیست محیطی نیز مورد استفاده قرار گیرد. منطقه زهکشی شده (حوضه آبریز رودخانه) حوضه دریای آرال نیل در مصر ایندوس (پاکستان) خلاصه شماره ۲- شاخص‌های موازنه آب مقدار کل آب قرارداد بسته شده نسبت کل اب مصرف شده ؛ مقدارآب تامین شده در مناطق تحت‌پوشش نسبت کاربرد آب در مزرعه؛ مقدار آب تحویل شده به مزرعه +۷ ۷ج ۷۷ نسبت خروجی به ورودی؛ و # این شاخص به علت نزدیکی زیاد به شاخص نسبت کاربرد آب در مزرعه از محموعه شاخص‌های این راهنما کنار گذاشته شده است. شاخص‌های موازنه آب بر روی اصل مطلب آبیاری تاکید می‌کنند؛ انتقال آب برای تشکل‌های آب‌بران (در صورت وجود) یا تا ابتدای کانال‌های درجه ۳ در اراضی فاریاب تا توزیع آب در مزارع» همگی تحت پوشش این شاخص‌ها قرار می‌گیرند. این شاخص‌ها علاوه براینکه به هماهنگی بین مقدار آب تامین شده برای آبیاری و مقدار آب مورد نیاز در سطح مزرعه مرتبط هستند» مفاهیم اعتمادپذیری ۲ و عدالت اجتماعی " را نیز مد نظر قرار دهند. در مورد اصطلاحات اعتمادپذیری و عدالت در بخش‌های بعدی بحث ۲-۲-۶-۲ شاخص‌های زیست محیط شاخص‌های عمده مرتبط با محیط زیست عبارتند از: 1 ۷۷۵۱۱ -1 611۵۷ -2 3- ۷ 4- 11 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۶ راهنمای ارزیابی عملکرد نسبکه‌ها یآبیاری و زهکنسی - نسبت نمک به محصول آبیاری را می‌توان مداخله بشر در محیط زیست دانست. در واقع انسان آب را به مکانی منتقل می‌کند تا گیاه در آنجا رشد کند که اگر این آب انتقال نیافته بود آن گیاه در آنجا رشد نمی کرد. برعکس, زهکشی آب را از منطقه خارج می‌کند تا رشد یک محصول بهبود یابد. به اراضی بیش‌تری دسترسی پیدا شود نمک از محیط خارج شود و موارد دیگر. علاوه بر اثرات قابل پیش‌بینی فوق (که معمولا مثبت فرض می‌شوند) اثراتی غیر قابل پیش‌بینی نیز وجود دارند که منفی تعبیر می‌شوند. اثرات مثبت اغلب به محدوده آبیاری شده (یا زهکشی شده) محدود می‌شوند.ء درحالیکه اثرات منفی ممکن است در سرتاسر منطقه آبیاری شده» قسمتی از حوضه رودخانه در پایین‌دست و حوضه زهکشی پایین‌دست منطقه زهکشی شده گسترش یابد. - نسبت پایداری اراضی تحت آبیاری در محدوده اراضی تحت آبیاری» چندین اثر منفی (ماندابی شدن» شوری و کمبود آب ناشی از مصرف سایر بخش‌ها مثل شرب و صنعت آب‌بران) باعث کاهش سطح اراضی تحت آبیاری واقعی و یا اجبار به کم آبیاری می‌گردد. دلایل دیگری که عدم پایداری را تشدید می‌کندء رشد جمعیت و شهر نشینی» احداث جاده‌ها (که گاه می‌تواند اثری منفی بر محیط زیست داشته باشد) و آموری از این قبیل است. با عرضه بیش از حد یا کم‌تر از مقدار مورد نیاز آب آبیاری» امکان بروز پدیده‌های ماندابی شدن و یا شوری در اراضی تحت آبیاری؛ به‌و جود می‌آید. ساده‌ترین راه اندازه‌گیری که اثرات منفی را به صورت تجمعی» کمی می‌کند. نسبت زیر می‌باشد: سطحی که در حال حاضر آبیاری می‌شود کل سطح قابل آبیاری اولیه (پیش‌بینی شده در طرح) هرچه نسبت ذکر شده به رقم یک نزدیک‌تر باشد. سطح آب به حدود پیش‌بینی و مطلوب نزدیک‌تر است. ارقام کوچک‌تر از یک نشان دهنده خطر ماندابی و شور شدن اراضی هستند و ارقام بزرگ‌تر از یک شاید نشان‌های از حد آب زیرزمینی و یا زهکشی بیش از < نسبت پایداری اراضی تحت آبیاری منظور از سطح قابل آبیاری اولیه. کل سطح قابل آبیاری طی دوره طراحی سیستم یا پس از آخرین بازسازی است. اگر میانگین تحت آبیاری به رقم یک نزدیک‌تر باشدء مساحت زمین‌های تحت آبیاری به پیش‌بینی نزدیک‌تر است. - عمق نسبی آب زیرزمینی بسیاری از اثرات ناسازگار زیست محیطی آبیاری» به سرعت تغییر تراز آب زیرزمینی مرتبط می‌شود. در زمین‌هایی که با آب سطحی, اغلب تراز آب زیرزمینی به سمت محدوده ریشه گیاه بالا می‌آید. در مناطق خشک و نیمه‌خشک. این مساله باعث می‌شود که صعود مویینگی بیش‌تر شده و در نتیحه محدوده ریشه شور می‌گردد و یا سطح آب به حدی می‌رسد که اراضی ماندابی می‌شوند. در زمین‌هایی که با آب زیرزمینی آبیاری می‌شوند. اگر مقدار آبی که برای آبیاری پمپاژ می‌شود بیش‌تر از مقدار تغذیه باشد. تراز آب -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم- تساخص‌های ارزیابی عملکرد ۳۷ زیرزمینی سقوط می‌کند. با پایین رفتن تراز آب زیرزمینی» هزینه تامین انرژی برای پمپاژ آب از تراز پایین‌تر افزایش می‌یابد که ممکن با توجه به بحث‌های فوقء عمق نسبی آب زیرزمینی را می‌توان از طریق اندازه‌گیری در طول مدتی نه چندان کوتاه از نسبت زیر عمق بحرانی آب ریررمیی رابطه شوری و ماندابی شدن با عمق دلخواه آب زیبرزمینی ( که گاه به آن عمق بحرانی گفته می‌شود)» اغلب به عوامل زیر بستگی دارد: نسبت کل آب مصرف شده آبیاری؛ و - مشخصات هیدرولیکی خاک اشباع شده. با توجه به این عوامل, در مناطق مرطوب, عمق بحرانی برای اکثر گیاهان حدود ۰/۷ متر است. این شاخص می‌تواند اثر عملیات زهکشی را نیز به صورت عددی بیان کند. در مناطق خشک و نیمه خشک که خطر شوری خاک وجود دارد. این عمق بین عمق توسعه ریشه تا حدود ۳ متر و یا تا نزدیکی عمق نصب زهکش (در صورت وجود) تغییر می‌کند. در مورد استخراج آب‌های زیرزمینی» عمق بحرانی با سه عامل مرتبط می‌باشد: - هزینه پمپاز؛ - مقدار محصول آبیاری شده؛ و - عمق سفره. اگر عمق آب زیرزمینی به عمق بحرانی نزدیک باشد. بهتر است که این نسبت به صورت ماهیانه محاسبه شود تا وضعیت کاملا محور ۲ زمان و در محور ۷ کمیت قابل اندازه‌گیری مورد نظر قرار می‌گیرد. سپس این مقدار بحرانی قابل اندازه‌گیری به صورت خط یا باندی موازی محور #ها نمایش داده می‌شود. شکل (۴-۲) یک مورد بالا آمدن تراز آب زیرزمینی را نشان می‌دهد. چنین منحنی‌ای را می‌توان در مورد سایر عواملی نیز به‌کار برد که روند تغییرات آن‌هاء نزدیک‌شدن به حدبحرانی را نشان می‌دهد. به‌عنوان نمونه» شوری خاک نیز ممکن‌است به تدریج بالا رود. دراین‌صورت» باید قبل از رسیدن به حد بحرانی, برنامه‌ریزی برای اقدامات اصلاحی را آغاز کرد تا به موقع بتوان این اقدامات را به اجرا درآورد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ راهنمای ارزیابی عملکرد نسبکه‌ها یآبیاری و زهکشی دوره برنامه‌ریزی برای اقدامات اصلاحی زمان شکل ۴-۲- تغییر یک پارامتر(عمق آب زیرزمینی) در طول زمان و مقایسه آن با حد بحرانی مربوطه (برای جلوگیری از شوری زمین) - نسبت آلودگی آب با رویکرد به ارزیابی عملکرد آبیاری می‌توان بین نیاز واقعی به آب و آب مصرف‌شده تفاوت قایل‌شد. اگر آب به‌وسیله محصول مصرف شود (نیاز واقعی) از سیستم خارج شده و در سایر قسمت‌های سیستم قابل استفاده مجدد نخواهد بود. مثلا اگر نسبت کاربرد مزرعه (راندمان) در محدوده معینی ۵۵ درصد باشد.ء بدان معنی است که ۵۵ درصد از آب داده شده با تبخیر و تعرق از سیستم خارج شده و ۴۵ درصد مابقی تبدیل به جریان سطحی شده» یا با نفوذ عمقی باعث تغذیه آبخوان گردیده است. قسمتی از این ۴۵ درصد را می‌توان برای سایر مصارف مثل آبیاری (در هنگامی که کیفیت آب مناسب است) و یا آبشویی به‌کار برد. طی عملیات آبیاری» آب را می‌توان برای مقاصد متنوعی مصرف کردکه ممکن‌است به‌صورت مستقیم به آبیاری مرتبط باشد (شستشوی بار رسوبی» آبشویی» نفوذذ عمقی و ...) و یا به صورت غیرمستقیم در ارتباط با تولید برق» حمل و نقل, مصارف شهری و صنعتی» تفریح و سرگرمی و ... قرار گیرد. به عنوان یک قاعده کلی» می‌توان این گونه فرض کرد که کیفیت آب متناسب با نوع مصرف آن؛ به تدریج کاهش می‌یابد. شاخص‌هاء اثر فعالیت مورد نظر را روی کیفیت آب به شکل یک عدد نشان می‌دهند. در واقع» شاخص آلودگی» نتیجه یکسری فرآیندهای فیزیکی و شیمیایی یا بیولوژیکی را کمی می‌کند. به این ترتیب اگر غلظت یک عنصر شیمیایی از حد بحرانی خود تجاوز کندء تولید محصول توسط گیاه محدود شده و یا سلامتی را به خطر می‌اندازد. این شاخص به صورت کلی زیر ارایه می‌شود: مقدار واقی . بارام دزد ِ مار وی -شاخص آلودگی مقدار بحرانی پارامتر موردنظر تنها گروهی از آلوده کننده‌ها برای پایش انتخاب می‌شوند که هزینه تحجزیه و اندازه گیری‌آزمایشگاهی آن‌ها زیاد نباشد. در این سیستم فرض می‌شود که اگر هیچ یک از این شاخص‌ها به مقادیر بحرانی نرسدء سایر آلوده کننده‌ها (مثل فلزات سنگین» حشره کش‌ها و غیره) مشکلی ایجاد نخواهند کرد. البته این فرض باید در ماه‌هایی که مصرف این آلوده کننده‌ها به بیش‌ترین حد خود می‌رسد. کنترل شود. بدین منظور ۳ گروه آلوده کننده معرفی می‌شوند: -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم- تساخص‌های ارزیابی عملکرد ۳۹ جدول ۸-۲- کم‌ترین گروه‌هایی که باید آلودگی‌های پیشنهادی در آن‌ها پایش شود ماه ای ول رصد حجمی) ده سلق (درصد خی رن ور حداقل غلظت نیترات (! ۸103 به ۱۵۵/1) و فسفر (۳ به ۵۵/1) در صورتی که ارقام استانداردی برای مقادیر بحرانی وجود داشته باشد.ء استفاده از آن‌ها نیز می‌تواند شاخص آلودگی را به نحوی نشان دهد. در مورد کیفیت آب رودخانه در پایین دست اراضی تحت آبیاری (و زهکشی)» توجه به مقدار نمکی که با آب زیرزمینی و یابا کمک زهکش حرکت کرده (کیلوگرم در هکتار) و به بازه پایین دست رودخانه تخلیه می‌گردد قابل اهمیت است. در نواحی خشک و خواهد داشت. دفع درست نمک‌ها باید اثر خود را در افزایش محصول نشان دهد (کیلوگرم در هکنار). در این زمینه شاخصی که ارایه می‌شود به صورت زیر است: مقدار نمک این تصمیم که آیا آبیاری ادامه یابد یا اینکه قطع شود.ء کمک کرده است. ۳-۶-۲ شاخص‌های اقتصادی شاخص‌های عمده اقتصادی عبارتند از: - نسبت نگهداری و بهره‌برداری؛ - نسبت عملکرد به هزینه آب؛ نسبت عملکرد به آب تحویل شده؛ - هزینه نسبی آب؛ و -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۰ راهنمای ارزیابی عملکرد تسبکه‌ها ی آبیاری و زهکشسی هرکدام از گروه‌های اصلی مرتبط با بخش آبیاری مثل برنامه‌ریزان» سیاست‌گذاران» کار کنان سازمان آب و کشاورزان» نسبت به عملکرد اقتصادی دیدگاه متفاوتی دارند و شاخص‌های مورد نیاز هریک متفاوت است بنابراین برای هرکدام از آن‌ها یک‌سری شاخص نیاز است تا بتوان دیدگاه‌های مختلف را پوشش داد. ۱-۳-۶-۲ نسبت خودکفایی اقتصادی دسته‌ای از شاخص‌هاء نشان می‌دهند که دریافت چه کسری از آب‌بهای پیش‌بینی شده تحقق یافته است. با استفاده از این آب‌بهاء هزینه‌های مدیریت» بهره‌برداری» نگهداری و قسمتی و یا تمام هزینه‌های تعمیرات شبکه آبیاری تامین می‌شود. نسبت خودکفایی اقتصادی به شکل زیر تعریف می‌شود: درآمد سالانه واقعی از محل آب ها ِ نسبت خودکفایی اقتصادی کل بودجه تصویب شده مدیریت. بهره‌برداری و نگهداری کلیه نیازهای مدیریت. بهره‌برداری و نگهداری باید طی یک بودجه تفصیلی به تصویب رسیده باشد. این شاخص, نشان می‌دهد که انتظار ما از خودکفایی دستگاه بهره‌بردار چقدر است. منابع متفاوتی برای تامین مالی سازمان (که می‌تواند تشکل آب‌بران یا دستگاه بهره‌بردار باشد) وجود دارد.ء از جمله: پرداخت یارانه توسط دولت, آب‌بهاء فروش درختان حاشیه کانال‌هاء فروش انرژی آبی و غیره. ۲-۳-۶-۲ نسبت نگهداری و بهره‌برداری شاخص دیگری نیز به نام نسبت نگهداری و بهره‌برداری جهت کمی کردن تاثیر دستگاه بهره‌بردار در امر تحویل واقصی آب (راهبری سامانه) و نگهداری کانال‌ها (یا خط لوله) و سازه‌های مربوطه, به‌کار می رود. این شاخص به ترتیب زیر تعریف می‌شود: هزینه بهره‌برداری 1 نگهداری < نسبت نگهداری و بهره‌برداری کل بودجه دستگاه بهره‌بردار - حقوق پرداختی به کارکنان جهت بهره‌برداری از سیستم (مثل حق الزحمه مسوولین دریچه‌ها)؛ - هزینه نگهداری؛ و - هزینه تعمیرات و بهسازی مانند سرمایه‌گذاری‌های کوچک داخل سیستم (مثل تعویض قسمت‌هایی از لوله یا کانال یا سازه‌های خسارت دیده). بودجه دستگاه بهره‌بردار (مخرج کسر) می‌تواند متشکل از اقلام زیر باشد: - بودجه یارانه‌ای دولت (که برای کل قسمت‌های مدیریت. بهره‌برداری و نگهداری اختصاص یافته است)؛ - بودجه پیشنهادی تشکل‌های آب‌بران (برای مدیریت» بهره‌برداری و نگهداری همان تشکل)؛ - بودجه‌های مصوب به صورت تخصیص موردی؛ و - درآمد قابل وصول. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳-۳-۶-۲ نسبت عملکرد و9 جمع‌آوری آب رها در بسیاری از مناطق تحت آبیاری» از کشاورزان آب‌بها دریافت می‌شود. نسبت طلب آب‌پهای سالانه ای که باید به تشکل کل آب‌بهای دریافتی کل طلب آب‌بها شکل (۵-۲) نسبت عملکرد جمع‌آوری آب‌بها را در یک پروژه ۵۲۰۰ هکتاری در ۶ سال متوالی نشان می‌دهد. نسبت عملکرد جمع‌آوری آب‌بها تا سال ۱۹۹۴ خیلی کم‌تر از مبلغ مورد نیاز برای هزینه‌های نگهداری بود. از سال ۱۹۹۵ که سیاست «عدم پرداخت آب‌بها معادل عدم تحویل آب» به صورت جدی اجرا شد.ء این نسبت تا ۱/۰۵ هم افزایش داشت که حاکی از پرداخت بدهی های معوقه کشاورزان است. < عملکرد جمع‌آوری آب‌بها نسبت ۳ ۹ ۳۲ ۹ ۳ ۹۳ ۹ ۳ ّ او ۹ ۳۲ ۹ ۳۲ 1 4 ظ 1 4 ا ۱۹۹۷ ۱۹۹ ۱۹۹۵ ۱۹۹۴ ۱۹۹۳ ۱۹۹۲ شکل ۵-۲- نسبت عملکرد جمع‌آوری آب‌بها در یک پروژه ۵۲۰۰ هکتاری ۴-۳-۶-۲- نسبت مقدار محصول تولیدی کشاورزان باید قبل از هر چیز از سودآور بودن کار کشاورزی مزرعه خود مطمئن باشند. سودآوری طرح از دیدگاه کشاورز با سودآوری طرح از دیدگاه سرمایه‌گذار متفاوت است. گاه اتفاق می‌افتد که به سبب سرمایه‌گذاری کلان, نتایج تحلیل اقتصادی در تمام یا قسمت‌های بزرگی از طرح مثبت نیست. ولی از دیدگاه بهره‌برداره سودآور تلقی می‌گردد. از دیدگاه کشاورزء دو عامل موثر وجود دارد: - مقدار تولید محصول؛ و - قیمت محصول در سر مزرعه. برای ارزیابی مقدار تولیدء باید آن را با مقدار مورد انتظار مقایسه کرد. مقدار محصولی که در بدو طراحی پیش‌بینی شده است به عواملی همجون گونه گیاهی, مقدار آب داده شده» حاصل‌خیزی خاک. مدیریت مزرعه و ... بستگی دارد. نسبت مقدار محصول تولیدی از رابطه زیر به‌دست می‌آید: مقدار واقعی محصول تولیدی 5 1 سس < نسبت مقدار محصول تولیدی مقدار پیش بینی شده تولید -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۳ راهنمای ارزیابی عملکرد نسبکه‌ها ی آبیاری و زهکسی مقدار واقعی محصول تولید شده را می‌توان در تمامی سطح پروژه و یا در هریک از واحدهای عمرانی در نظر گرفت. همچنین می‌توان نموداری بدون در نظر گرفتن زمان و مکان و یا آن را برای یک دوره زراعی و یا چند سال رسم کرد. بدیهی است که در هر صورت برای ارزیابی عملکرد. همیشه باید آن را با مقدار پیش‌بینی شده مقایسه کرد. در این راستا دو شاخص با دو دیدگاه متفاوت آرائه شده است: - سودآوری به صورت تابعی از سطح؛ و سودآوری به صورت تأبعی از مقدار آب تحویل شده. ۵-۳-۶-۲ نسبت عملکرد به هزینه آب مقدار افزایش تولید در اثر آبیاری : سک زسبت تولید محصول به هزینه آب هزینه آب آبیاری برای بررسی این شاخص باید اختلاف مقدار محصول تولید شده با آبیاری و9 بک صورت دیم ارزیابی شود. هرینه آب مصرف شده را می‌توان با در نظر گرفتن یا مستثنی کردن ارزش تنزیل شده هزینه‌های سرمایه‌گذاری (با این شرط که سرمایه‌گذاری به صورت هزینه‌های اضافی در نظر گرفته بشود یا نه) اصلاح نمود. ۶-۳-۶-۲ نسبت عملکرد به آب تحویل شده در اغلب اراضی آبی؛ مقدار آب روز به روز تغییر می‌کند. بنابراین منطقی است که آب آبیاری نسبت به مقدار محصول تولید شده ارزیابی شود. در این زمینه نسبت زیر پیشنهاد می‌گردد: سک زسبت تولید محصول به حجم آب تحویل شده< نسبت بهره‌وری آب خجم اب ابیاری افزایش تولید محصول ناشی از آبیاری برحسب کیلوگرم در هکتار و حجم آب آبیاری برحسب مترمکعب در هکتار بیان می‌شود. از دیدگاه کشاورزان حجم آب آبیاری باید در آبگیر درجه ۳ و یا در ابتدای کانال درجه ۴ اندازه گیری شود. ۷-۲-۶-۲ هزینه نسب آب از نظر کشاورز بحخث اقتصاد آبیاری ر می‌توان ید وسیله هرینه نسبی آب مصرف شده بده علاوه هرینه زهکشی (درصورت قابل محاسبه بودن) تعیین کرد. کل هزینه تولید محصول اصلی کل هزینه تولید محصول اصلی شامل هزینه آب (شامل آب‌بهاء پمپاز و غیره)» خرید بذرء کود. سم هزینه‌های کارگری و غیره -------- صفحهٔ بعد -------- این نسبت می‌تواند تا چند برابر افزایش یابد. اگر نسبت مذکورء بیش از حد بالا رودء عملا آبیاری مقرون به صرفه نبوده و رها می‌شود. در قدیم و در آبیاری سنتی ایران» به‌طور معمول یک پنجم تا یک سوم محصول به عنوان آب‌بها دریافت می‌شده است. ۸-۲-۶-۲ ۰ ۸ ۰۰ ق ۰.۰ ل در پایان فصل آبیاری» کشاورز باید محصول تولید شده را در سر مزرعه, با قیمت به فروش برساند. این قیمت منطقی نزدیک‌ترین بازار و در مقایسه با محصولی مشابه ارائه می‌شود. نسبت قیمت می‌تواند به کمی شدن این پارامتر کمک کند: قیمت محصول در سر مزرعه نسبت قیمت محصول قیمت محصول در نزدیک‌ترین بازار کوچک بودن این نسبت. می‌تواند حاکی از دو مساله باشد: - نامناسب بودن سیستم‌های بازاریابی و توزیع؛ و - زیاد بودن فاصله تا نزدیک‌ترین بازار. هرچند قیمت محصول, به‌طور مستقیم رابطه‌ای با آبیاری ندارد ولی پایداری طرح همبستگی زیادی با این نسبت دارد. بدون تردیدء کشاورزان تمایل دارند که به مقدار مورد نیاز و در زمان لازم آب دریافت کنند. از این روء فواصل آبیاری و طول زمانی که به آن‌ها آب تحویل می‌شود. بسیار پراهمیت است. از دیدگاه اجتماعی, شاخص‌های زیر تعریف شده است. - اتکا به مدت تحویل آب؛ و - اتکا به فواصل زمانی آبیاری. رفتار کشاورزان یا گروه‌های کشاورز در مصرف آب برای آبیاری بستگی به روشی دارد که آن‌ها چگونه دو مساله زیر را جمع کنند: - قابلیت اتکاء آن‌ها به تحویل آب؛ و - ابزار و راه‌های کسب درآمد بیش‌تر. با این اوصاف, کشاورز انتظار دارد که تولیدات خود را به حداکثر برساند. برای اینکه هر دو مساله فوق مدنظر قرار گیرد. شاخص عملکردی جهت کمی کردن مسایل اجتماعی مطرح می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۴۳۴ راهنمای ارزیابی عملکرد نسبکه‌ها یآبیاری و زهکنسی بران با استفاده از آنها بتوانند از کسب درآمد کافی اطمینان یابند. قابلیت اتکاء به تحویل آب و اقدام لازم برای کاربران تا در مواقع شکل ۶-۲- شرایط مرزی دیدگاه‌های آب بران ۱-۴-۶-۲ اتکاپذیری! لگوی زمانی تحویل آب, مستقیما به «نسبت آب مصرف شده کلی» بستگی دارد که اثر مستقیمی بر تولید محصول می گذارد. توجیه مساله به این صورت است که اگر تغییری غیرقابل پیش‌بینی در حجم یا زمان آب تحویلی پیش آید. آب‌بران آب بیش‌تری مصرف می‌کنند. علاوه براین» اگر کشاورزها به علت کمبود آب» بیش از اینکه به فکر تولید بیش‌تر باشند. نجات گیاه را مورد توجه قرار دهندء کم‌تر به فکر کوددهی و انجام سایر عملیات داشت هستند. مهم‌ترین شاخص‌هایی که در اندازه‌گیری اتکاپذیری تحویل آب پیشنهاد می‌شود به مقایسه بین «طول مدت زمانی که آب در حال تحویل شدن است» و « آن مدتی که قرار بوده طی آن آب تحویل داده شود» منجر می‌شود و نیز به مقایسه بین «زمان‌های تحویل آب» و «زمان‌های تحویل آب پیش‌بینی شده» بستگی دارند. این دو شاخص عبارتند از: طول مدت تحویل آب سس -اتکا به مدت تحویل آب طول مدق که برای تحویل آب پیش بینی شده است فواصل زمانی واقعی آبیاری ا لواصل زطی ۵ ایکا به فواصل زمانی آبیاری فواصل زمانی پیش بینی شده ابیاری علاوه بر اتکاپذیری در مورد مساله تنظیم زمان» مصرانه پیشنهاد می‌شود که قابل اندازه‌گیری بودن بده یا تراز آب نیز در این قسمت از ارزیابی بررسی شود. در بسیاری از فعالیت‌های آبیاری برای موثر بودن مصرف آبء باید بده یا تراز آب به مقدار طراحی نزدیک باشد (کلمنس و باس ۱۹۹۰). [- 1۷ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم- تساخص‌های ارزیابی عملکرد ۳۵ ۲-۴-۶-۲ خودکفایی مالیا این شاخص در مواردی که هدف اولیه» انتقال مسوولیت مالی بهره‌برداری از دولت یب کشاورزان است. می‌تواند نمایانگر تاثیر انتقال مدیریت آبیاری باشد (1۷۷۱/1). این شاخص می‌تواند گویای این موصوع باشد که چه مقدار از هزینه‌های بمره‌برداری و بازگشت هزینه خدمات آبرسانی توسط کشاورزان ح <- خودکفایی مالی هزینه های بهره برداری و نگهداری هرچه نسبت خودکفایی مالی بزرگ‌تر باشد.ء امید موفقیت در انتقال مدیریت دولتی به آب‌بران بیش‌تر است. ۵-۶-۲- شاخص‌های تشکیلات و سازمان شاخص‌های تشکیلات و سازمان آب‌بران» به عنوان یک سازمان غیردولتی غیرانتفاعی» بدون شک باید باتوجه به شاخص‌های اجتماعی در نظر گرفته شوند. به عبارت دیگرء بسیاری از شاخص‌های تشکیلات و سازمان را می‌توان به عنوان شاخص اجتماعی نیز پذیرفت و تفکیک این دو از یکدیگرء اگر غیرممکن نباشد. بسیار دشوار است. توصیه می‌شود که شاخص‌های اجتماعی و شاخص‌های تشکیلات و سازمان» به عنوان یک مجموعه مورد توجه قرار گیرند. شاخص‌های بسیار مهم مربوط به تشکیلات و سازمان عبارتند از: - سطح دانش فنی کار کنان؛ و - سهم آب‌بران در مدیریت شبکه آبیاری. ۱-۵-۶-۲ دانش فنی دانش فنی به مجموعه توان علمی, فنی و مهارتی مردم و سازمان‌هایی گفته می‌شود که در اداره و پایداری سامانه‌های آبیاری در اینجا دو شاخص بررسی می‌شود: دانش ‏ واقی کارکنا" کش <سطح دانش فنی کارکنان اندازه‌گیری صورت و مخرج این کسر و در نتیجه کمی کردن این شاخص آسان نیست و تاحدودی نیز به سلیقه ارزیابی بستگی نفر- ساعت آموزش کارکنان بر اساس نیازسنجی آموزشی ۷( ۲[ع5 ۳۱۵۵۵ -۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۵-۶-۲ تحصیلات کار کنان بدون تردیدء سطح تحصبلات کارکنان دستگاه بهره‌برداری می‌تواند شاخص مناسبی برای ارزیابی تلقی شود. بدیهی است که این شاخص تابع مکان بوده و شاخص توسعه انسانی و دوری و نزدیکی به مراکز تحصیلات عالیء نقش ارزنده‌ای در آن دارد. از این رو ارزیابان» تعیین این موضوع را مورد توجه قرار می‌دهند. تعداد کار کنان با تحصیلات عالی - شاخص تحصیلات کار کنار" تعداد کل کار کنان ی رن -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۳ روش شناخت طرح -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- قصل سوم- روش شسناخت طرح ۳۹ ۱-۳- کلیات به منظور أشنایی با طرحء ارزیابان باید قبل از مراجعه به محل طرح, به اندازه کافی با سوابق آن أشنایی پیدا کنند. به این منظور برنامه زمانی ارزیابی عملکرد باید تهیه شده و به تایید درخواست کننده انجام مطالعات ارزیابی برسد. ۲-۳- جمع‌آوری اطلاعات پایه ۱-۲-۳- نقشه‌ها برای شناخت طرح, دست کم باید نقشه‌های زیر مورد ملاحظه قرار گیرند: - نقشه‌های پلان طرح؛ - نقشه‌های خاک‌شناسی و طبقه‌بندی خاک؛ - نقشه مناسب اراضی درصورت وجود؛ - نقشه‌های کاربری اراضی؛ - نقشه‌های کاداستر. ۱-۱-۲-۳ نقشه‌های عمومی - نقشه‌های پلان طرح پلان طرح, موقعیت خطوط انتقال و توزیع آب و سازه‌های پروژه و همچنین موقعیت آن‌ها را نسبت به یکدیگر نشان می‌دهد. بررسی این نقشه‌ها که در زمان طراحی تهیه شده‌اند. باعث آشنایی ارزیاب با کل پروژه می‌گردد و دیدگاه او را نسبت به آنچه مد نظر مشاورین طراح بوده است روشن می‌سازد. جهت تهیه نقشه‌های پلان طرح می‌توان به شرکت‌های آب منطقه‌ای (در مورد پروژه‌های شبکه اصلی و تامین آب از سد) و یا به سازمان جهاد کشاورزی استان (در مورد پروژه‌های شبکه فرعی) مراجعه کرد. به غیر از منابع فوق» مهندسین مشاور و یا ناظر طرح نیز از جمله دستگاه‌هایی هستند که امکان تهیه نقشه‌ها را دارند. با مقایسه پلان طراحی و نقشه های همچون ساخت. تغییرات احتمالی موجودء نشان از وجود دلایلی خاص در زمان اجرای پروژه دارد. همین امر باعث وضوح بیش‌تر پروژه از ابعاد مختلف شده و حساسیت و دقت بیش‌تر آرزیاب را می‌طلبد. در واقع می‌توان گفت بررسی نقشه‌های پلان طرح» دیدگاه اولیه مشاور را در جانمایی اجزای پروژه و چگونگی ارتباط آن‌ها را با یکدیگر مشخص می کند و -------- صفحهٔ بعد -------- ۵۰ راهنمای ارزیابی عملکرد نسبکه‌ها ی آبیاری و زهکسی - نقشه‌های خاک‌شناسی مطالعات خاک‌شناسی هر منطقهء اطلاعات جامعی را در مورد مورفولوژی و تشکیل و تحول خاک‌ها.ء تشریح نیمرخ خاک. طبقه‌بندی اراضی و طبقه‌بندی قابلیت آبیاری اراضی به دست می‌دهد. این مطالب عموما پس از جمع‌آوری اطلاعات اولیه و تهیه لوازم مورد نیاز با انجام کارهای صحرایی و آزمایشگاهی صورت می گیرد. به طوری که نتایج آن قبل از طراحی مرحله اول در اختیار مشاور قرار گیرد. هدف از تهیه چنین گزارشی مشخص نمودن پتانسیل ها و محدودیت های مرتبط با کشت و آبیاری می باشد تا در نزهایت استفاده صحبح و مناسب از اراضی موجود امکان پذیر گردد. مطالعات آبیاری و زهکشی اصولا بر مبنای مطالعات نیمه تفصیلی دقیق خاک‌شناسی اراضی صورت می‌گیرد. با بررسی گزارش‌ها و نقشه‌های خاک‌شناسی» ارزیاب به یک جمع‌بندی و نگاه کلی از وضع خاک شناسی و قابلیت آبیاری دست می‌یابد که به وی در تحلیل وضع موجود منطقه طرح پس از اجرا و در زمان بهره برداری کمک شایانی می‌نماید. معمولا پس از آغاز بهره برداری طرح های آبیاری و زهکشی تغییراتی در وضع سطح آب های زیرزمینی» زهدار شدن» شوری و سایر پارامترهای مرتبط با خاک شناسی پدیدار می‌شود که اختلاف بین وضع موجود و زمان قبل از اجرای طرح» روند و نحوه تغییرات پارامترهای مرتبط را نشان نقشه‌های خاک‌شناسی را می‌توان از شرکت آب منطقه‌ای» سازمان جهاد کشاورزی استان؛ موسسه تحقیقات خاک و آب» مشاور طرح و یا مشاوری که نقشه‌ها و گزارش خاک‌شناسی را تهیه کرده است به‌دست آورد. - نقشه‌های کاربری اراضی این نقشه ها که عموما در گزارش های طرح توسعه کشاورزی و یا سیمای طرح کشاورزی وجود دارد. نحوه استفاده از اراضی را مشخص می‌کند. هدف از مطالعات کاربری اراضی, تعیین حدود و نحوه استفاده از اراضی و تدقیق اطلاعات آماری می باشد. در این مطالعات به تعیین موقعیت و حدود و مساحت اراضی کشاورزی مشتمل بر اراضی فاریاب و دیم و اراضی غیرکشاورزی که شامل اراضی مسکونی» جاده‌های اصلی, اراضی بایرء تیه و کوه تاسیسات. مرتع و سایر اراضی که بر روی نقشه‌ها تعیین شده است پرداخته می‌شود. ارزیاب با مقایسه این نقشه ها و کاربری اراضی در وضع بهره برداری» تغییرات حاصله را در راستای پروژه مورد نظر بررسی می‌نماید. به عنوان نمونه افزایش سطح اراضی فاریاب» کاهش اراضی بایر و یا کاهش مراتع از پارامترهایی هستند که باعث تغییر بعضی شاخص‌ها می‌گردند و با بررسی این نقشه‌هاء ارزیاب با دیدگاهی روشن‌تر وارد پروژه می‌گردد. برای تهیه نقشه‌های کاربری اراضی» می‌توان به شرکت‌های آب منطقه‌ای» جهاد کشاورزی استان» مهندسین مشاور طرح یا دستگاه نظارت مراجعه و در گزارش‌های وضع موجود کشاورزی» طرح توسعه کشاورزی و یا سیمای طرح آن‌ها را ملاحظه کرد. - نقشه‌های کاداستر در صورت وجود نقشه‌های کاداستر که عموما باید آن‌ها را در گزارش‌های طرح توسعه یا سیمای کشاورزی جستجو کرد امکان بررسی تغییرات مالکیت و یا چیدمان اراضی در قبل از اجرای طرح و مقایسه آن با شرایط بهره برداری وجود خواهد داشت. اگر در پروژه» یکپارچه سازی اراضی مد نظر بوده باشد» تغییراتی در کاداستر طرح به‌وجود خواهد آمد که بر روی مسایل مدیریت و نگهداری -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- رونس تسناخت طرح )۵ و بهره‌برداری اثرات قابل توجهی خواهد داشت. در صورت عدم تغییر کاداستر یا عدم اجرای پروژه‌های یکپارچه سازی نیزء مشخص شدن وضعیت خرده مالکی کشاورزان نیز مجددا دیدگاه ارزیاب را در مورد مسایل مدیریت., نگهداری و بهره‌برداری روشن‌تر می‌کند. نقشه‌های کاداستر را می‌توان از شرکت‌های آب منطقه‌ای» سازمان جهاد کشاورزی» مهندسین مشاور طراح و یا مشاورین ناظر طرح به‌دست آورد. ۲-۱-۲-۳ نقشه‌های همچون ساخت بدون شک» مفیدترین و صحیح ترین نقشه ای که باید وضع فیزیکی شبکه را مشخص کند.ء نقشه همچون ساخت (:[/۵ ‎)۸٩ است. این نقشه باید نشانگر مشخصات فیزیکی شبکه باشد و پلان شبکه, پروفیل‌های طولی و عرضی کلیه مجاری آب» اعم از ابیاری و یا زهکشی, نوع و محل سازه های آبیاری, مشخصات مصالح مهم به کار رفته در آن» نوع و مشخصات تجهیزات مکانیکی و الکتریکی و سایر مواردی که به‌طور معمول در آلبوم نقشه‌های اسناد مناقصه آورده می‌شود را در برگیرد. نقشه‌های همچون ساخت به تدریج در طول اجرای طرح تهیه می‌شوند و پس از تایید مشاوری که نظارت بر طرح را به‌عهده داردء به کارفرما تسلیم می‌شود. این نقشه‌ها بعدها در اختیار دستگاه بهره‌برداری قرار می‌گیرد تا در مواقع لزوم از آن‌ها استفاده شود. درصورتی که دستگاه بهره‌برداری» نقشه‌های مزبور را در اختیار نداشته باشدء شاید بتوان در مورد شبکه اصلی پروژه‌های تامین منابع آب نظیر سد از شرکت آب منطقه ای, در مورد شبکه فرعی از سازمان جهاد کشاورزی استان» یا از مهندسین مشاور ناظر طرح و یا از نقشه‌های همچون ساخت. در حقیقت. جزیی از دستورالعمل بهره‌برداری و نگهداری به حساب می‌آیند. بررسی این نقشه‌ها قبل از انجام بازدیدهاء علاوه بر آشنایی با اجزای پروژه» می‌تواند مواردی را به ذهن ارزیاب متبادر کند. به عنوان نمونهء می‌تواند سرعت آب» شیب طولی» مقطع عرضی و ... کمبودهای احتمالی و یا خطاهای مرحله طراحی را نمایان سازد. سرعت بیش از حد آب در زهکش می‌تواند فرسایش بیش از حد و سرعت ناچیز می‌تواند رشد علف» رسوبگذاری و ... را به هن آرزیاب بیاورد به‌طوری که قبل از انجام ارزیابی» پرسش هایی برای وی مطرح گردد. به همین ترتیب» بررسی مقطع عرضی کانال و زهکش می‌تواند خطراتی که در هنگام رانندگی وجود داردء ورود گل و لای در هنگام بارش به داخل کانال یا زهکش, وضعیت تقاطع‌ها و ... را مشخص می‌کند. در حقیقت. آشنایی با گزارش‌های مشاور و ملاحظه نقشه‌های همجون ساخت. به منزله پیش نیازهای ارزیابی عملکرد هستند. به این ترتیب, نقشه‌های همچون ساخت به عنوان راهنمای مکانی اصلی در ارزیابی عملکرد. نقشی بسیار مهم ایفا می‌کنند. سایر مدارک و نقشه‌هاء پشتوانه نقشه‌های همجون ساخت محسوب می‌شوند. به عنوان نمونه» ممکن است پس از ملاحظه نقشه‌های مزبورء ارزیاب لازم بداند که به مطالعه نتایج لایه‌بندی خاک و آزمایش‌های زئوتکنیک بپردازد. ۲-۲-۳- گزارش‌ها به منظور کسب آگاهی از وضعیت گذشته طرح باید گزارش‌های مراحل توجیهی» طراحی پایه و تفصیلی مورد توجه قرار گیرند. این گزارش هاء وضعیت خاک شناسی» آبیاری» زهکشی» آب های سطحی و زیرزمینی و بسیاری از سایر موارد را برای ارزیابی مشخص -------- صفحهٔ بعد -------- 4 راهنمای ارزیابی عملکرد سبکه‌ها یآبیاری و زهکشی روش‌های متداول آبیاری» نظام بهره‌برداری و روش‌های کنترل و اندازه‌گیری جریان و ... هستند به‌طوری که ارزیاب می‌تواند به تدریج سوالاتی را در ذهن خود داشته باشد. به عنوان نمونه» چنانچه نظام بهره برداری خرده مالکی است. باید انتظار مسایلی را داشت که با مهم‌ترین گزارش» مربوط به بهره‌برداری و نگهداری است. متاسفانه در برخی مواردء اصول" چنین گزارشی در سازمان بهره‌بردار وجود ندارد. در این صورت باید از مشاور مربوطه درخواست شود تا سوابق طرح را در اختیار قرار دهد. گزارش نهایی طرح که به گزارش‌ها حاوی موارد کلی هستند که آگاهی از آن‌ها به منظور ارزیابی بسیار ارزشمند است و از آن می‌توان به خلاصه‌ای از اقدامات آبیاری» ژئوتکنیک, لایه‌بندی خاک و... دست یافت. این گزارش‌ها باید در مورد سد و شبکه اصلی از سازمان‌های آب منطقه‌ای» در مورد شبکه فرعی و تجهیز و نوسازی از سازمان جهاد کشاورزی و در صورت عدم دسترسی به این سوابق باید از مهندسین مشاور مربوطه دریافت کرد. درضمن گزارش‌های سالیانه دستگاه بهره‌بردار نیز از اهمیت بسزایی برخوردار است. ۳-۲-۳ سایر اسناد و مدارک سایر اسناد 9 مدارکی که می‌توانند مورد بهره‌برداری قرار گیرند. مدار کی هستند که به طور معمول, در خلال دوره بهره‌برداری تولید می شوند. گزارش بازدیدهای دوره ای گزارش های مربوط به سوانح و اتفاقات نظیر سیل بردگی و غرق شدن افراد یا وسایل نقلیه» گزارش های مربوط به تعمیرات. گزارش های موردی ارزیابی عملکرد (درصورت وجود) و گزارش های مربوط به دوران ۳-۳- زمان‌بندی انجام ارزیابی عملکرد جهت تنظیم برنامه زمان‌بندی ارزیابی عملکرد باید در مورد هدف و گستره آرزیابی تصمیم گیری کرد. به‌طور معمول, ارزیابی عملکرد یک پروژه آبیاری و زهکشی نباید از حدود سه ماه تجاوز کند. هرچند که برخی عقیده دارند که این مدت باید دست کم یک سال زراعی را پوشش دهد ولی در مدت سه ماه از فصل آبیاری می‌توان با حدود ۹۰ درصد اعتمادء ارزیابی عملکرد را صحیح و قابل توجه و پیشنهادهای آن‌را مفید دانست. در هر حال, تصمیم‌گیری در این مورد به عهده گروه ارزیابی خواهد بود. جدول (۱-۳) می‌تواند نمونه مناسبی برای شکست کار و تدوین برنامه زمان بندی باشد. در این جدول» زمان بندی اقدامات اصلاحی» فراتر از فرآیند زمانی -------- صفحهٔ بعد -------- اجزای و سوم- رونس تسناخت طرح جدول ۱-۳- نمونه‌ای از نحوه زمان‌بندی به منظور ارزیابی عملکرد شبکه‌های ۳- طراحی و برنامه‌ریزی ۳- اجرای برنامه ۴- کاربرد نتایج پیشنهادی ۴-۴- مقایسه با عملکرد قبل از اقدامات اصلاحی, عملکرد پس از اقدامات اصلاحی و مقایسه با عملکرد سامانه‌ها - تعیین اجزای کار از ورود به شبکه آبیاری و زهکشی به منظور ارزیابی عملکرد آن» لازم است جزییات ؟ وجه قرار دهند مشخص شود. بدی‌مهی است که این موارد.ء می‌تواند بسیار متنوع بوده و از کار را می‌توان از دیدگاه‌های ۵ گانه زیر نگاه کرد: - دیدگاه سازه‌ای؛ - دیدگاه مدیریت. بهره‌برداری و نگهداری؛ - دیدگاه محیط زیست؛ - دیدگاه اقتصادی؛ و - دیدگاه اجتماعی. سح است که اقلام مورد نظر به موارد فوق منحصر نمی‌شود و گروه ارزیابی می‌تواند موا 2۳ ارهایی که باید گروه ارزیابی آن‌ها را طرحی به طرح دیگر متفاوت باشد. دی را بهه آن افزوده یا از آن بکاهد. در -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۳-۳ دیدگاه سازه‌ای طراحی کانال‌هاء لوله‌هاء زهکش‌ها و سازه‌های آبی مبتنی بر مطالعاتی است که در بخش‌های آبیاری» منابع آب» منابع خاک., کشاورزی و زهکشی صورت می‌گیرد. ۱-۱-۴-۳ اطلاعات مورد نیاز آبیاری در بررسی‌های مربوط به آبیاری باید دست کم اطلاعات زیر جمع‌آوری شود. بخشی از این اطلاعات در ارزیابی عملکرد و برخی دیگر در تحلیل نتایج به کار برده می‌شوند. - وسعت اراضی تحت آبیاری؛ - میزان آب تخصیص یافته به پروژه به تفکیک منابع تامین آب؛ - کیفیت و کمیت آب هریک از منابع تامین کننده؛ - تراز متوسط آب زیرزمینی قبل از اجرای طرح ترجیحا در ماه‌های مختلف و نقشه هم عمق آب زیرزمینی در شرایط کنونی؛ - راندمان آبیاری (مزرعه» توزیع» انتقال)؛ - الگوی کشت. ترکیب و تراکم کشت قبل از اجرای طرح» در طرح پیشنهادی و در وضع کنونی؛ - آب مورد نیاز ماهانه؛ - نفوذپذیری خاک سطحی؛ - بافت خاک و ظرفیت نگهداری آب در خاک؛ - مشخصات ژئوتکنیکی مسیر کانال‌ها (نوع خاک‌هاء شیمی خاک و ...)؛ - عملکرد مورد انتظار گیاهان الگوی کشت؛ - روش‌های آبیاری ارایه شده و وضع کنونی؛ - مقدار آبی که عملا وارد سیستم آبیاری شده است؛ - بده طراحی در هر بازه؛ - تراز آب در هر آبگیر یا هر بازه؛ - تعدادء نوع و مشخصات اجزای شبکه؛ - مقدار آبی که باید توسط هر آبگیر درجه ۳ و هر آبگیر درجه ۴ تحویل گردد؛ - مقدار بارندگی موثر در طول دوره کشت؛ - نیاز آبی یا تبخیر و تعرق هر محصول در طول دوره کشت؛ و بدیهی است که کسب اطلاعات, محدود به آنجه که در بالا گفته شد نیست و سایر موارد و اطلاعات که ممکن است در تعیین شاخص‌ها و نهایتا در ارزیابی عملکرد مورد نیاز باشد قابل بررسی و جمع‌آوری هستند. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- روئٌس شناخت طرح 2۵ ۲-۱-۴-۳ اطلاعات مورد نیاز از منابع آب - مقدار آبی که به‌طور ماهانه و سالانه از منابع سطحی تخصیص یافته است؛ - مقدار آبی که به‌طور ماهانه و سالانه از منابع آب زیرزمینی تخصیص یافته است؛ - عمق متوسط آب زیرزمینی؛ - مقدار هدایت الکتریکی آب (13۳)؛ - نسبت جذب سدیم آب (5۸14)؛ - مقدار 83000 آب؛ - مقدار ۲00 آب؛ - وضعیت آخرین بیلان آب های سطحی و زیرزمینی منطقه طرح؛ - مصارف آب (شرب» صنعت» کشاورزی» محیط زیست و...)؛ - نحوه آبگیری شبکه؛ - و سایر موارد و اطلاعاتی که ممکن است در تعیین شاخص‌ها و نهایتا در ارزیابی عملکرد مورد نیاز باشد. ۳-۱-۳-۳ اطلاعات مورد نیاز از منابع خاک - هدایت الکتریکی (-۳۴) و وضع سدیمی بودن خاک؛ - طبقه‌بندی عمومی خاک؛ - طبقه‌بندی خاک از نظر آبیاری؛ - موارد پیشنهادی برای اصلاح خاک؛ - و سایر موارد و اطلاعاتی که ممکن است در تعیین شاخص‌ها و نهایتا در آرزیابی عملکرد مورد نیاز باشد. ۴-۱-۴-۳ اطلاعات مورد نیاز کشاورزی - مقدار افزایش تولید محصولات الگوی کشت پس از اجرای طرح؛ - مقدار افزایش تولید محصول اصلی؛ - کل هزینه تامین آب آبیاری؛ - قیمت محصول اصلی در سرٍ زمین؛ - قیمت محصول اصلی در نزدیک‌ترین بازار؛ - و سایر موارد و اطلاعاتی که ممکن است در تعیین شاخص‌ها و نهایتا در آرزیابی عملکرد مورد نیاز باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۵-۱-۴-۳ اطلاعات مورد نیاز زهکشی - مقدار کل آبی که از منطقه زهکشی می‌شود؛ - عمق متوسط سطح ایستابی در زمان کشت؛ - عمق بحرانی آب زیرزمینی؛ - ضرایب هیدرودینامیک اعمال شده در طراحی زهکش‌های فرعی؛ - پارامترهای طراحی زهکشی از جمله: نفوذ عمقی» ضریب زهکشی زیرزمینی» آبدهی ویژه» عمق تنبیت سطح ایستابی, عمق لایه محدود کننده, عمق زهکش‌ها و فواصل آن‌ها؛ - وضعیت خروجی نهایی زهکشی؛ - و سایر موارد و اطلاعاتی که ممکن است در تعیین شاخص‌ها و نهایتا در ارزیابی عملکرد مورد نیاز باشد. ۲-۴-۳ دیدگاه مدیریت. بهره‌برداری و نگهداری - سطح اراضی درحال بهره‌برداری؛ - نظام بهره‌برداری؛ - سیستم و روش‌های نگهداری؛ - لیست ماشین‌آلات موجود و مورد نیاز؛ - تعداد کل آب‌بران؛ - تعداد تشکل‌هایی که تشکیل شده و یا باید تأسیس شوند؛ - تفکیک هزینه بهره‌برداری از هزینه نگهداری؛ - نحوه مشارکت آب‌بران در بهره‌برداری و نگهداری؛ - دستورالعمل بهره‌برداری و نگهداری شبکه؛ - رضایت بهره‌برداران از وضعیت بهره‌برداری و نگهداری؛ - درآمد و هزینه‌های سالانه مدیریت. بهره‌برداری و نگهداری سیستم؛ - نحوه محاسبه و اخذ آب بها؛ - مقدار آب بهایی که باید سالانه دریافت شود و مقدار واقعی آن؛ - نحوه گردش آب در کانال‌ها یا لوله‌های درجه ۰۱ ۲ ۳و ۴؛ - طول دوره‌ای از سال که آب تامین خواهد شد؛ - دور آبیاری و نحوه اجرای آن در وضع کنونی؛ - نحوه تخصیص و تحویل آب به آب‌بران؛ - بودجه سالانه پیش‌بینی شده جهت مدیریت. بهره‌برداری و نگهداری و نحوه تامین آن؛ بررسی نمودار سازمانی؛ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- روس شسناخت طرح یت - تعداد کارکنان متخصص (و نوع تخصص آن‌ها)» کارکنان خدماتی و کارکنان بهره‌برداری؛ - تعداد ساعاتی که کارکنان آموزش دیده‌اند؛ - تعداد آب بران عضو تشکل‌ها؛ - تعداد ماشین‌آلات سالم؛ - حجم کل قرارداد سالیانه فروش آب؛ - تعداد سازه‌های معیوب در سال؛ - حجم آب تحویل شده به شبکه؛ - تعداد آب برانی که از زمان و طول مدت آبیاری رضایت دارند؛ - و سایر موارد و اطلاعاتی که ممکن است در تعیین شاخص‌ها و نهایتا در ارزیابی عملکرد مورد نیاز باشد. ۳-۴-۳ دیدگاه محیط زیست - تغییرات شوری اراضی در محدوده شبکه؛ - تغییرات سطح ایستابی در اراضی شبکه و بروز مشکلات ناشی از ماندابی شدن اراضی؛ - تغییرات کیفی آب در پایین دست به ویژه از نظر شوری» مواد مغذی» 8010 و 010 - بررسی‌های اکولوژیک و تغییرات پیش آمده در فون و فلور منطقه؛ - منابع آلوده کننده و نوع آلاینده‌ها؛ - کیفیت آب‌های سطحی و زیرزمینی و روند تغییرات آن‌ها در منطقه طرح؛ - سطحی که در اثر عملیات آبیاری یا زهکشی تخریب شده است؛ - مقدار واقعی پارامترهای کیفی؛ - و سار موارد و اطلاعاتی که ممکن است در تعیین شاخص‌ها و نهایتا در ارزیابی عملکرد مورد نیاز باشد. ۴-۳-۳ دیدگاه اقتصادی - تغییرات سطح زیر کشت و اثر آن بر درآمد زارعین؛ - تغییرات الگوی کشت و اثر آن بر درآمد زارعین؛ - تغییرات عملکرد محصولات و اثر آن بر درآمد زارعین؛ - تغییرات ارزش زمین در اثر آبی شدن؛ - و سایر موارد و اطلاعاتی که ممکن است در تعیین شاخص‌ها و نهایتا در ارزیابی عملکرد مورد نیاز باشد. ۵-۴-۳ دیدگاه اجتماعی - وضعیت کلی مالکین از نظر تعدادء سوادء تحربه و ...؛ -------- صفحهٔ بعد -------- 1/۸ راهنمای ارزیابی عملکرد سبکه‌ها ی آبیاری و زهکشی - رضایت کلی آب بران از عملکرد دستگاه بهره‌بردار؛ - تشکیل تشکل‌های آب بران؛ - قابلیت اتکای آب بران به مدت زمانی که به آن‌ها آب می‌رسد؛ - قابلیت اتکای آب بران به فواصل زمانی ای که آب دریافت می‌کنند؛ - و سایر موارد و اطلاعاتی که ممکن است در تعیین شاخص‌ها و نهایتا در ارزیابی عملکرد مورد نیاز باشد. ۵-۳- بازدید میدانی پس از آشنایی با طرح که از بررسی نقشه‌ها و اسناد و مدارک و پرس و جوی مردمی به‌دست می‌آید. بازدید میدانی آغاز می‌شود. بهتر است بازدید به صورت جمعی کوچک که لزوما مسوولین دستگاه بهره بردار در آن حضور داشته باشند صورت گیرد. کارفرما و دستگاه بهره بردار گاه علاقمندند که ابتدای شبکه را نشان دهند و به بحث های کلی, به ویژه در مورد سد و منابع آب بیردازند. همجنین ممکن است کارفرما یا بهره‌بردار تمایلی به نشان دادن تمامی قسمت‌های طرح نداشته باشد و توصیه کند که تنها بخشی از طرح مورد بازدید قرار گیرد. وظیفه ارزیاب این است که دست کم از حدود ۸۰ درصد اجزای طرح به‌طور اجمالی بازدید کند. کاری که باید در ابتدای کار به آن پرداخت» این است که تبیین شود که وظیفه ارزیاب, انجام بازرسی و یک کار پلیسی نیست؛ بلکه ارزیاب «همکاری» است که علاقمند است بهره‌بردار به مشکلات خود پی ببرد و در پی رفع آن‌ها برآید. اینک به برخی از موارد مهمی که باید مورد بازدید قرار گیردء اشاره می‌شود. بدیهی است که بررسی و ارزیابی تنها به این موارد محدود نمی‌شود و ممکن است بسته به موردء دامنه گسترده‌تری پیدا کند. بازدید منطقه‌ای به منظور شناخت مشکلات از ۵ قسمت زیر انجام می‌شود: - کانال‌ها؛ - زهکش‌های روباز؛ - زهکش‌های زیرزمینی؛ - راه‌ها و ابنیه فنی؛ و - تجهیزات هیدرومکانیکی. در زیر به موارد متداولی که باید مورد توجه قرار گیرد اشاره می‌شود؛ البته ممکن است تعدادی از این موارد به صورت مستقیم در تعیین شاخص‌های ارزیابی, اثر نداشته باشد ولی در نهایت در تحلیل شرایط و ارزیابی عملکرد نهایی تاثیر عمده‌ای از خود به جا گذارد. در پیوست شماره ۲ کاربرگ‌های نمونه‌ای ارایه شده است که می‌توان با کمک آن‌ها جمع‌بندی دقیق‌تر و صحیح‌تری از وضعیت کنونی فیزیکی طرح به‌دست آورد. بدیهی است بایدتوجه داشت که آنچه در این نشریه مورد توجه است. سازه‌های تامین آب مانند سد مخزنی را در بر نمی‌گیرد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- روئس شناخت طرح 25 ۱-۵-۳- کانال‌ها و ابنیه فنی آن‌ها ۱-۱-۵-۳- کانال‌های خاکی - میزان رسوب‌گذاری در کانال‌ها و ابنیه فنی مربوطه؛ - وضعیت و میزان رویش علف‌های هرز به ویژه نی و نتایج حاصل از علف‌زدایی؛ - وضع شیب شیروانی و زهکش‌های جانبی خاکریزها. ۲-۱-۵-۳ کانال‌های پوشش شده - میزان رسوب‌گذاری در کانال‌ها و ابنیه فنی مربوطه؛ - وضعیت درزهای انقباض و انبساط و تشخیص ضرورت تعمیر آن‌ها به منظور آب‌بندی؛ - کنترل خروجی زهکش زیر کانال‌ها (درصورت وجود). ۳-۵-۳- زهکنش‌های روباز - زهکش‌ها و مقطع هیدرولیکی آن‌ها و تشخیص تعمیرات لازم؛ - وضعیت لایروبی زهکش‌ها؛ - میزان رسوب‌گذاری در زهکش‌ها و ابنیه فنی مربوطه؛ - وضعیت و میزان رویش علف‌های هرز به ویژه نی و نتایج حاصل از علف‌زدایی؛ - بررسی و ضعیت خاکریز و سکوهای زهکش؛ - بررسی وضع شیب شیروانی و زهکش‌های جانبی خاکریزها؛ - کنترل محل تخلیه زهکش‌های فرعی به زهکش‌های جمع کننده طبق ضوابط طراحی؛ - میزان ته نشینی رسوبات در مقابل دهانه های خروجی زهکش‌های اصلی و فرعی؛ - کنترل محل و وضعیت تخلیه زهکش‌های جمع کننده به زهکش اصلی؛ - کنترل محل تقاطع زهکش‌ها؛ و - سایر ابنیه فنی زهکش‌های روباز. -------- صفحهٔ بعد -------- ۶ راهنمای ارزیابی عملکرد سبکه‌ها ی آبیاری و زهکشی ۳-۵-۳ زهکش‌های زیرزمینی و چاهک‌های مشاهده‌ای - کنترل چاهک‌های مشاهده‌ای منطقه به منظور کنترل سطح ایستابی؛ - کنترل دبی زهکش‌ها به منظور اطمینان از عدم گرفتگی آن‌ها؛ - اندازه‌گیری هدایت الکتریکی ۳ت] و 011 زهاب زهکش‌های زیرزمینی در محل تخلیه به زهکش‌های جمع کننده؛ و - بررسی عملکرد دریچه های بادیزنی(یک‌طرفه) خروجی. - وضعیت عمومی سازه‌ها؛ - وضعیت درز اتصال سازه به کانال یا زهکش؛ - وضعیت ته نشینی رسوبات در داخل سازه و تبدیل های ورودی و خروجی آن؛ - چگونگی فرسایش خاک اطراف سازه‌ها؛ - نشست و شکستگی‌های سازه؛ - کیفیت شن‌ریزی راه‌ها و تشخیص نیاز به تجدید و مرمت آن؛ - ضرورت گریدرزنی و اصلاح جاده‌ها؛ - وضعیت شانه راه‌ها و شیب خاکریز آن‌ها به منظور پیش‌بینی آسیب دیدگی پس از بارندگی؛ - ورودی و خروجی سازه‌های آبگذر زیر راه‌ها به منظور اطمینان از گذر سیلاب؛ - جان پناه‌ها و ابنیه حفاظتی در نقاط مورد نیاز؛ - وضعیت پل‌های ماشین رو و عابر پیاده؛ و - وضعیت زهکش جانبی راه‌ها به منظور اطمینان از عدم آب گرفتگی راه. ۵-۵-۳ تجهیزات هیدرومکانیکی - وضعیت دریجه های کشویی,» هادی‌ها و آستانه آن‌ها؛ - وضعیت دریچه های قوسی» هادی‌ها و آستانه آن‌ها؛ - وضعیت فرازبندهاء هادی‌ها و آستانه آن‌ها؛ - وضعیت آشغال‌گیرهاء هادی‌ها و آستانه آن‌ها؛ - وضعیت بالابرهای الکترومکانیکی؛ و - وضعیت تلمبه‌خانه‌ها. بازدید از تجهیزات هیدرومکانیکی از نظر عملکردء آب‌بندی» رنگ روغن» پوسیدگی» سرویس و غیره صورت می‌گیرد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم- رونس تسناخت طرح ۶ ۶-۵-۳ بازدید میدانی با دیدگاه مدیریت. بهره‌برداری و نگمهداری ۷-۵-۳ بازدید میدانی با دیدگاه زیست محیطی - محل‌های پیدایش شوره؛ منابع آلوده کننده؛ - نوع آلاینده‌ها؛ - تغییرات محیط جانوری؛ و ۸-۵-۳- بازدید میدانی با دیدگاه اقتصادی - اراضی بایر قدیمی که پس از اجرای طرح کشت می‌شوند؛ ۹-۵-۳ بازدید میدانی با دیدگاه اجتماعی - مصاحبه با مالکین و سایر دی‌نفع‌ها؛ و ۶-۳- جمع‌بندی مطالعات دفتری و بازدیدهای میدانی جمع آوری اطلاعات مورد نیاز که در بخش‌های گذشته به آن‌ها پرداخته شد و نیز بررسی‌ها و بازدیدهای میدانی در قالب های مطرح شده منجر به جمع‌بندی اطلاعات حاصله در هریک از دیدگاه‌های مورد نظر می‌گردد که در مرتبه نخست. کمبودها و نواقص اطلاعاتی را روشن می‌سازد و در مرتبه بعد نقاط قوت و ضعف سیستم و دورنمای طرح ارزیابی را نمایان می‌کند. هدف از شناخت طرح, بررسی روند تغییرات منطقه تحت پوشش پروژه» از قبل از اجرای پروژه تا وضع موجود است که وضع موجودء نتیجه تحقق پروژه ای است که اهداف مشخصی را دنبال می کرده است. مطالعه این روند. به شناختی منجر خواهد شد که افق ارزیابی را تعیین نموده» سطح آنرا تخمین زده و ابعاد و عمق آنرا با تقریبی قابل قبول روشن می‌نماید. با آشکار نمودن اطلاعات جمع‌آوری شده بر روی نمودارهاء اشکال, نقشه‌ها و جداول, امکان مقایسه مولفه‌های متغیرء جهت پیش‌بینی وضع آتی به‌وجود می‌آید. شاخص‌هایی که از اهمیت بیش‌تری برخوردارنده برجسته می‌شوند و سرعت و دقت مورد نیاز در طرح آرزیابی عملکرد قابل تخمین و -------- صفحهٔ بعد -------- بررسی می‌گردد. همچنین از اتلاف وقت در اثر تمرکز بر روی شاخص‌هایی که تاثیر زیادی در این پروژه نخواهند داشت. کاسته می‌شود. تحلیل این اطلاعات. اصول" به صورت توصیفی است و انتظار می رود نتایج حاصله» به روشن شدن موارد زیر بینجامد: - سطح (یا عمق) ارزیابی؛ - نوع آرزیابی (تفصیلی» سریع)؛ - دوره آرزیابی (کوتاه مدت. ماهانه» فصلی, سالانه)؛ - شاخص‌های کلیدی؛ - نواقص داده‌ای و چگونگی تکمیل آن؛ و - پیش‌بینی اولیه اصلاحات و تدارک تمهیدات لازم. به هرحال در بخش روش شناخت طرح سعی می‌شود که دو دسته اطلاعات جمع‌آوری گردد: - اطلاعات بخش طراحی - اطلاعات وضع موجود اطلاعات هریک از این دو بخش منجر به برآورد و شناختی از آن وضعیت می‌گردد. با بررسی داده‌های بخش طراحی, ارزیاب بینش و دیدگاه طراح و آنجه که باید در این طرح به عنوان هدف به‌دست آید را پیدا می‌کند و مطالعه اجزای کارء جزییات را بیش از پیش برای وی روشن می‌نماید. ساختار سیستم طراحی و نحوه تعامل اجزای آن با یکدیگر که در نهایت هدف یا اهداف واحدی را دنبال می‌کنند از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. در فصل روش شناخت طرح سعی می‌شود که با نحوه شناخت اجزا و چگونگی اثرات متقابل آن‌ها این بینش برای ارزیاب فراهم گردد. با مطالعه گزارش‌های دفتری و بازدیدهای میدانی» وضعیت موجود پروژه» خود را نمایان ساخته, نقاط قوت و ضعف آشکار می‌شود و ارتباطات صحیح یا دارای اشکال اجزا سیستم شناخته و پس از مقایسه همه موارد با وضعیت مطلوب که همان اهداف طرح می‌باشد. امکان امتیازدهی و مشخص کردن درصد تحقق اهداف طرح به وقوع می‌پیوندد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۴ ارزش‌گذاری کیفی شاخص‌ها -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم- ارزئ سگذار ی کیفی تساخص‌ها ۵ ۱-۴- کلیات نشریه به آن‌ها اشاره شدء اضافه کرده وبا جایگزین آن‌ها کنند. پس از تعیین شاخص‌های مناسب» نوبت به محاسبه و ارزش‌گذاری آن‌ها می‌رسد. محاسبه و ارزش‌گذاری شاخص‌ها به مفهوم تعیین مقدار عددی شاخص و رتبه‌بندی آن‌هاست. با محاسبه و ارزش‌گذاری شاخص‌ها امکان ارزیابی عملکرد شبکه فراهم گردیده و اطلاعات مورد نیاز برای محاسبه شاخص‌ها بایستی از منابع گوناگون جمع‌آوری شوند. به‌عنوان نمونه با توجه به نوع شاخص می‌توان اطلاعات مورد نیاز را از منابعی همچون تشکیلات بهره‌بردار» گزارش‌ها و آلبوم نقشه‌ها و نیز و بازدیدهای میدانی گردآوری تایید گروه ارزیاب» نمونه‌ای آماری از کل جامعه آماری انتخاب کرد. به‌عنوان نمونهء اگر به‌دلیل تعدد دریچه‌ها امکان بررسی تمامی آن‌ها وجود نداشته باشد.ء می‌توان دریجه‌های بخشی از شبکه. که نماینده کل شبکه است را مورد بررسی قرار داد. ارزش گذاری شاخص‌ها می‌تواند با توجه به شرایط طرح و نظر ارزیابان نسبت به آنچه که در قسمت‌های بعد این راهنما به آن‌ها اشاره خواهد شد.ء تاحدودی تعدیل گردد. به منظور راهنمایی ارزیابان» یکسان کردن تقریبی دید ارزیابان و امکان کمی کردن شاخص‌های کیفی» تعدادی کاربرگ تهیه قرار دهد. در مواردی که نیاز به کسب اطلاعات بیش‌تر باشدء گروه ارزیاب می‌تواند تهیه آن‌را از کارفرما درخواست کرده و با درصورت محدود بودن نیازها خود به جمع‌آوری آن بپردازد. ۲-۴- روش محاسبه و ارزش‌گذاری شاخص‌ها ۱-۳-۴- محاسبه و ارزش گذاری شاخص‌های سازه‌ای در این قسمت روش محاسبه و ارزش‌گذاری پنج شاخص سازه‌ای بیان می‌گردد. ۱-۱-۲-۴ شاخص نسبت بده آبگیرها جز نقاط مهم در شبکه‌های آبیاری بوده و به‌طور معمول محل ارتباط تشکیلات بهره‌بردار شبکه با آب‌بران هستند. بنابراین تحویل مقدار دقیق آب در این نقاط از اهمیت خاصی برخوردار می‌باشد. از طرف دیگر» صحت کارکرد آبگیرها می‌تواند نشان‌های از -------- صفحهٔ بعد -------- ۶۶ راهنمای ارزیابی عملکرد تسبکه‌ها یآبیاری و زهکشی برای اندازه‌گیری این شاخص باید مقدار بده در آبگیرها با روش‌های مناسب» همچون استفاده از فلوم سرریزو یا کنتورء عدد به‌دست آمده در قالب جدول (۱-۴) قابل ارزش‌گذاری کیفی می‌باشد. جدول ۱-۴- ارزش‌گذاری کیفی شاخص نسبت بده ۵ تا ۱/۰۵ ۵ تا ۰/۹۵ با ۱/۰۵ تا ۱/۱۵ ۰ تا ۰/۸۵ با ۷۱/۱۵ ۱/۲۰ کم‌تر از ۰/۸۰ یا بیش‌تر از ۱/۲۰ ۲-۱-۲-۴ شاخص نسبت اثربخشی سازه برای اندازه گیری این شاخص پیشنهاد می‌گردد که تعداد زیادی سازه فنی شبکه آبیاری و زهکشی مانند سیفونء آبگیر»ه چک» روگذرء زیرگذرء پل» سرریز جانبی» هرزآبروه شوتء سازه‌های ایمنی و غیره مورد بازرسی قرار گرفته و تعداد سازه‌های آماده به کار مشخص گردند. سازه آماده به کار به سازه‌ای اطلاق می‌گردد که از نظر شکل فیزیکی و عملکرد بدون مشکل باشد. با تقسیم تعداد سازه‌های فنی سالم بر تعداد کل سازه‌ها مقدار شاخص نسبت اثر بخشی سازه تعیین گردیده و به‌صورت زیر قابل ارزش‌گذاری می‌باشد. جدول ۲-۴- ارزش گذاری کیفی شاخص نسبت اثتربخشی سازه بیش از ۰/۹۵ ۰ تا ۰/۹۵ ۵ تا ۰/۹۰ کم‌تر از ۰/۸۵ ۳-۱-۲-۴ شاخص نسبت اثربخشی کانال کانال‌ها و لوله‌ها وظیفه انتقال و توزیع آب در شبکه‌های آبیاری و زهکشی را بر عهده داشته و به‌طور معمول بخش زیادی از شبکه‌های آبیاری از کانال و لوله تشکیل شده است. بنابراین این بخش از شبکه از اهمیت فراوانی برخوردار است. برای تعیین شاخص اثر بخشی کانال یا لوله لازم است که کانال‌ها و لوله‌های شبکه مورد بازدید میدانی قرار گرفته و مجموع طولی از کانال‌ها و لوله‌ها که از نظر ظاهر و عملکرد سالم هستند.ء مشخص شود. با تقسیم مقدار به‌دست آمده بر کل طول کانال‌ها و لوله‌ها مقدار شاخص نسبت اثربخشی کانال یا لوله به‌دست خواهد آمد. مقدار به‌دست آمده در قالب جدول (۳-۴) می‌تواند ارزش‌گذاری شود. جدول ۳-۴- ارزش گذاری کیفی شاخص نسبت اثربخشی کانال یا لوله بیش از ۰/۹۵ ۹ تا ۰/۹۵ ۵ تا ۰/۹ کم‌تر از ۰/۸۵ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم- ارزئ سگذار ی کیفی ساخص‌ها ۸۷ ۳-۱-۲-۳ نسبت اثربخشی جاده سرویس هر چند جاده‌های سرویس در شبکه‌های آبیاری و زهکشی, به‌طور مستقیم در زمینه توزیع آب نقش ندارند اما نقص در این جاده‌هاء بهره‌برداری و نگهداری از طرح را با مشکل مواجه خواهد ساخت. به‌طور معمول جاده سرویس سالم به جاده‌ای اطلاق می‌شود که از نظر رگلاز ضخامت لایه شن» عرض» شیب عرضی و نهر زهکش کنار جاده در شرایط قابل قبول قرار داشته باشد. جهت تعیین شاخص نسبت اثر بخشی جاده سرویس» لازم است طی بازرسی میدانی طول مسیر جاده‌های سرویس سالم تعیین گردیده و مقدار به‌دست آمده بر کل طول جاده‌های سرویس تقسیم شود. بعد از تعیین این شاخص می‌توان آنرا به‌شکل ذیل ارزش‌گذاری کیفی کرد. جدول ۴-۴- ارزش گذاری کیفی شاخص نسبت اتربخشی جاده سرویس ۵ تا ۰/۹۵ ۵ تا ۰/۸۵ کم‌تر از ۰/۷۵ اختلال در کشت و کار و مسایل زیست محیطی به‌وجود خواهد آمد. برای تعیین مقدار شاخص نسبت زهکشی سیستم» بایستی مقدار آبی که از طریق زهکش‌ها به خارج از منطقه طرح تخلیه شده و همچنین مقدار آب وارد شده توسط شبکه آبیاری به منطقه طرح مشخص شود. این کار با استفاده از اطلاعات موجود در قسمت بهره‌برداری تشکیلات بهره‌بردار شبکه و همچنین بازدیدهای میدانی به منظور کنترل امکان‌پذیر است. با تقسیم مقدار آب زهکشی شده به مقدار آب وارد شده به منطقه طرح در طول یک سال, امکان تعیین شاخص نسبت زهکشی سیستم امکان‌پذیر خواهد شد. با توجه به تجربیات موجودء این شاخص به‌شکل زیر قابل ارزش گذاری است. لازم به یادآوری است که رقم پایه مقایسه (در جدول ۵-۴- رقم ۰/۲۰) با توجه به شوری خاک روش آبیاری» حساسیت گیاه به شوری و... می‌تواند با آنجه که در این جدول آمده است متفاوت باشد و گروه ارزیاب دامنه‌های دیگری را بپذیرد. به عبارت دیگرء مقدار دلخواه نسبت زهکشی برابر نیاز آبشویی" است که در جدول (۵-۴) معادل ۲۰ درصد درنظر گرفته شده ولی درحقیقت از نسبت عمق آب زهکشی به عمق آب آبیاری به‌دست می‌آید. این نسبت درعین حال برابر نسبت هدایت الکتریکی آب آبیاری به آب زهکشی در سامانه‌ها بدون زهکشی زیرزمینی» پی بردن به مقدار واقعی این شاخص دشوار است. از این روء بهتر است که این شاخص نادیده گرفته شود و به جای آن» به کارآیی آبیاری وزن و ارزش بیش‌تری داده شود. ۱-1306 1 -------- صفحهٔ بعد -------- ۶۸ راهنمای ارزیابی عملکرد نسبکه‌ها یآبیاری و زهکشی جدول ۵-۴- ارزش گذاری کیفی شاخص نسبت زهکشی سیستم ۵ تا ۰/۲۰ یا ۰/۳۰ تا ۰/۳۵ ۰ تا ۰/۱۵ با ۰/۳۵ تا ۰/۴۰ کم‌تر از ۰/۱۰ یا بیش از ۰/۴۰ ۲-۲-۴۳ محاسبه و ارزش گذاری ساخص‌های غیرسازه‌ای در این قسمت روش محاسبه و ارزش‌گذاری ۱۷ شاخص مربوط به «مدیریت. بهره‌برداری و نگهداری شبکه آبیاری و زهکشی» «محیط زیست»» «اقتصادی و اجتماعی» و «سنجش از دور» بیان گردیده است. ۱-۲-۲-۴ شاخص‌های مربوط به مدیریت» بهره‌برداری و نگهداری شبکه آبیاری و زهکشی - نسبت عملکرد تحویل آب توزیع آب مطابق تعهدات قراردادی» از جمله مهم‌ترین وظایف تشکیلات بهره‌بردار شبکه آبیاری و زهکشی به‌شمار می‌رود. به منظور تعیین شاخص نسبت عملکرد تحویل آب لازم است که مقدار کل آب توزیع شده در طول یکسال تعیین گردیده و این مقدار بر شده با آب‌بران در قسمت بهره‌برداری تشکیلات بهره‌بردار شبکه موجود می‌باشد. نست عملکرد تحویل آب به‌صورت زیر قابل جدول ۶-۴- ارزش گذاری کیفی شاخص نسبت عملکرد تحویل آب سس به‌طور معمول اطلاعات لازم در مورد حجم آب توزیع شده و همچنین مساحت اراضی قرارداد بسته شده با آب‌بران برای تحویل حجم آب توزیعی توسط تشکیلات بهره‌بردار بر سطح قرارداد بسته شده با آب‌بران» قابل محاسبه می‌باشد. از طرف دیگر مقدار متوسط حجم آب توزیعی در هر هکتار در سال» بر حجم آب تحویلی در هر هکتار براساس مبانی طراحی» شاخص نسبت حجم آب تحویلی -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم- ارزئ سگذار ی کیفی ساخص‌ها 2 جدول ۷-۴- اآرزش گذاری کیفی شاخص نسبت حجم آب تحویلی ۰ تا ۱/۰۵ ۵ تا ۰/۹۰ یا ۷۱/۰۵ ۱/۱۰ ۰ تا ۰/۸۵ با ۱/۱۰ تا ۱/۱۵ کم‌تر از ۰/۸۰ یا بیش از ۱/۱۵ - شاخص تحصیلات کار کنان بالا بودن سطح تحصیلات کارکنان تشکیلات بهره‌بردار شبکه می‌تواند نشان از کارایی بیش‌تر این تشکیلات داشته باشد. اطلاعات مربوط به تعداد کارکنان با تحصیلات عالی به راحتی از طریق بررسی نمودار سازمانی تشکیلات بهره‌بردار قابل دسترسی بهره‌بردار» مقدار شاخص تحصیلات کارکنان قابل محاسبه می‌باشد. این شاخص را می‌توان با توجه به جدول (۸-۴) ارزش‌گذاری کرد. در طرح‌هایی که به دلیل دوری بیش از حد و یا عقب ماندگی منطقه» شاخص تحصیلات کارکنان, رقم قابل قبولی را ارایه نکند و پایین بودن شاخص موجه تشخیص داده شودء می‌توان به جای آن» از شاخص دانش فنی استفاده کرد. جدول ۸-۴- ارزش گذاری کیفی شساخص تحصیلات کار کنان به‌صورت پاره وقت فعالیت نمایند. این موضوع بایستی در محاسبات مدنظر قرار گیرد. به‌عنوان مثال چنانچه شخصی نصف سال در تشکیلات بهره‌بردار شبکه فعالیت داشته باشد. لازم است که در محاسبه شاخص تحصیلات کار کنان» برای این شخص عدد ۰/۵ نفر - شاخص آموزش پرسنل نیروهای آموزش دیده در تشکیلات بهره‌بردار می‌توانند عملکرد و کارایی تشکیلات را ارتقا دهند. شرکت در دوره‌های آموزش برای کل پرسنل براساس نیازسنجی آموزشی قابل محاسبه است. تعداد ساعات آموزشی مورد نیاز برای پرسنل شبکه با توجه به برآورد -------- صفحهٔ بعد -------- مک راهنمای ارزیابی عملکرد نسبکه‌ها ی آبیاری و زهکسی جدول ۹-۴- ارزش‌گذاری کیفی شاخص آموزش پرسنل بیش از ۰/۹۵ خوب ی ۰ تا ۰/۹۵ متوسط شاخص آموزش پرسنل 1 ی ۰ تا ۰/۷۰ ضعیف مشارکت بیش‌تر آب‌بران در فعالیت‌های مورد نیاز برای اداره شبکه‌های آبیاری و زهکشی» یک ویژگی مثبت بشمار می‌آید. چرا که وجود تشکل‌های آب‌بران می‌تواند فعالیت‌های تشکیلات بهره‌بردار شبکه را تسیل نماید. شاخص سهم مشارکت آب‌بران از جدول ۱۰-۴- ارزش گذاری کیفی شاخص سهم مشارکت آب‌بران بیش از ۰/۹۰ خوب سهم مشارکت آب‌براد ۰ تا ۰/۹۰ متوسط ۵ نا ۰/۸۰ ضعیف - شا خص نسبت ماد شین‌آلات سالم ماشین آلات سالم یکی از ملزومات اداره صحیح شبکه توسط تشکیلات بهره‌بردار به‌طور کلی» و به‌ویژه به‌منظور نگهداری شبکه می‌باشد. به منظور محاسبه شاخص نسبت ماشین‌آلات سالم لازم است که تعداد ماشین آلات سالم موجود در شبکه بر تعداد کل ماشین آلات مورد نیاز تقسیم شود. ماشین‌آلات در این شاخص شامل ماشین‌آلات سنگین و سواری می‌باشد. برای تعیین این شاخص لازم نیست که مالکیت ماشین‌آلات در اختیار تشکیلات بهره‌بردار باشدء بلکه ماشین‌آلات اجاره‌ای که دسترسی به آن‌ها برای مخرج کسر تعداد ماشین‌هایی که مورد نیاز بوده ولی در طرح وجود ندارند نیز منظور شوند. برای تعیین تعداد ماشین‌آلات آماده به کار پیشنهاد می‌گردد که گروه ارزیاب از ماشین آلات» بازدید میدانی به‌عمل آورند. شاخص نسبت ماشین‌آلات سالم به‌شکل زیر قابل جدول ۱۱-۴- ارزش‌گذاری کیفی شاخص نسبت ماشین‌آلات سالم بیش از ۰/۸۵ خوب نسبت ماشین‌آلات سالم ۰ تا ۰/۸۵ متوسط ۰ تا ۰/۷۰ ضعیف -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم- ارزئ سگذار ی کیفی ساخص‌ها )۳ ۲-۲-۲-۴ شاخص‌های محیط زیست برای محاسبه مقدار این شاخص باید مقدار سطحی از اراضی که بعد از اجرای شبکه آبیاری و زهکشی دچار صدمه جدی شده‌اند. تعیین شود. این تخریب می‌تواند به دلایل مختلف همچون زه‌دار شدن و یا شور شدن زمین رخ داده باشد. برای تعیین اراضی تخریب با تقسیم مقدار اراضی تخریب شده بر مقدار کل اراضی شبکه, شاخص تخریب اراضی به‌دست خواهد آمد که در قالب جدول (۱۲-۴) قابل آرزش‌گذاری می‌باشد. جدول ۱۳-۴- ارزش‌گذاری کیفی شاخص نسبت تخریب اراضی کم‌تر از ۰/۰۲ خوب و ۱ ۲ تا ۰/۰۵ متوسط و ری راصی ۵ تا ۰/۱۵ ضعیف باید توجه داشت که ممکن است بعد از احداث شبکه آبیاری و زهکشی برخی از زمین‌ها به‌دلایلی همچون تغییر کاربری اراضی از گردونه کشت و کار خارج شده باشند. بدیهمی است که چنین مواردی مربوط به اثرات منفی شبکه آبیاری و زهکشی نبوده و لازم است که در مقدار عمق واقعی آب زیرزمینی به‌وسیله بازدید میدانی از چاه‌ها و چاهک‌ها قابل تعیین است. از طرف دیگر عمق بحرانی آب زیرزمینی به عمقی اطلاق می‌گردد که در طرح زهکشی در نظر گرفته شده و به طور معمول حدود ۱/۰ (برای زراعت)تا ۱/۵ متر(برای باغ) است. تعیین مقدار عمق بحرانی با توجه به مطالعات زهکشی انجام می‌شود. با تقسیم عمق واقصی آب زیرزمینی به عمق بحرانیء مقدار شاخص نسبت عمق آب زیرزمینی» قابل تعیین خواهد بود. با توجه به اینکه ممکن است مقدار این شاخص در مکان‌های مختلف شبکه. متفاوت باشد می‌توان با استفاده از میانگین‌گیری وزنی این شاخص در مکان‌های مختلف با سطوح متفاوت, به یک شاخص برای کل شبکه رسید. درهرحال, محاسبه این نسبت باتوجه به تغییرات زمانی و مکانی عمق آب زیرزمینی دشوار است.در اراضی غیر زهدار اهمیت این نسبت زیاد نیست ولی در طرح‌هایی که با مشکلات زهکشی مواجهند.ء حذف آن از میان شاخص‌ها جایز نیست. ارزش‌گذاری کیفی این شاخص از طریق جدول (۱۳-۴) امکان‌پذیر می‌باشد. جدول ۱۳-۴- ارزش‌گذاری کیفی شاخص عمق نسبی آب زیرزمینی ۵ تا ۱/۰۵ خوب و را ۰ تا ۰/۹۵ یا ۱/۰۵ تا ۱/۲۰ متوسط یط مق یا ریر ری ۰ تا ۰/۸ با ۱/۲۰ تا ۱/۴۰ ضعیف کم‌تر از ۰/۷۰ یابیش‌تر از ۱/۴۰ بسیار ضعیف -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۳ راهنمای ارزیابی عملکرد تسبکه‌ها ی آبیاری و زهکشی - شاخص آلودگی برای تعیین این شاخص پیشنهاد می‌گردد که تعدادی از پارامترها همجون ۳6 115 نیتروژن» فسفر 801 20 و 5۸۱۹ ۰ 1 ی هی ۱ 3 ۱ پا ۰ ۰ عَ بسته به اهمیت آن در منطقه در نقاط مختلف شبکه و یا در محل خروجی نهایی اندازه‌گیری شود. تعیین مهم‌ترین پارامتر از پارامترهای فوق بستگی به موقعیت طرح و نظر ارزیاب‌ها دارد. تعیین مقدار بحرانی پارامتر منتخب از طریق بررسی منابع زیست محیط و یا ر‌ هکش قابل دستیابی است. با 1 نفقسیم مقادیر اندازه گیری شده بر مقادیر بحرانی؛ مقدار شاخص آلودگی برای شبکه قابل محاسبه خواهد بود. مقادیر به‌دست آمده را می‌توان به‌وسیله جدول (۱۴-۴) ارزش گذاری کرد. جدول ۱۴-۴- ارزش گذاری کیفی شاخص آلودگی کم‌تر از ۱/۰ خوب شاخ آلودکی ۰ تا ۱/۲ متوسط ۲ تا ۱/۳ ضعیف ۳-۲-۲-۴ شاخص‌های اقتصادی و اجتماعی - شاخص خودکفایی مالی تداوم و کیفیت خدمات تشکیلات بهره‌بردار نیازمند تامین منابع مالی لازم می‌باشد. به‌طور معمول بیش‌ترین درآمد تشکیلات بهره‌بردار شبکه‌های آبیاری و زهکشی از طریق آب‌بها تامین می‌شود که مقدار سالیانه آن از طریق مراجعه به اسناد مالی شبکه قابل دستیابی است. از طرف دیگر مقدار سالیانه هزینه‌های مدیریت. بهره‌برداری و نگهداری شبکه نیز در اسناد مالی تشکیلات ببره‌بردار شبکه وجود دارد. با تقسیم مقدار هزینه‌ها بر درآمدها مقدار شاخص خودکفایی مالی قابل محاسبه خواهد بود. بایستی توجه داشت که مواردی مانند هزینه‌های نگهداری به تعویق افتاده و هزینه‌های بالاسری نیز بایستی به مقادیر هزینه‌ها اضافه شود. شاخص خودکفایی مالی را می‌توان در قالب جدول (۱۵-۴) ارزش‌گذاری کرد. بدیهی است این مقادیر با توجه به وضع مالی شرکت بهره‌بردار و ذخیره مالی آن توسط ارزیابان قابل تجدید نظر است. جدول ۱۵-۴- ارزش گذاری کیفی ساخص نسبت خود کفایی مالی کم‌تر از ۱/۰ خوب نسبت خود کفایی مالی ۰ تا ۱/۱ متوسط ۱ تا ۱/۲ ضعیف ۱- با توجه به تعداد نقاط برداشت شده و مساحتی که هر نقطه نماینده آن است. بایستی میانگین گیری وزنی برای تعیین شاخص مورد نظر انجام شود. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم- ارزئ سگذار ی کیفی ساخص‌ها ۳۳ - شاخص وصول آب‌بها وصول کامل آب‌بها باعث تقویت مالی و بهبود خدمات تشکیلات بهره‌بردار شبکه خواهد شد. برای محاسبه شاخص وصول آب‌بها بایستی مقدار آب‌بهای وصولی در طول یکسال از طریق اسناد مالی تشکیلات بهره‌بردار تعیین و بر مقدار کل آب‌بهای پیش‌بینی شده در آن سال تقسیم شود. مقدار کل آب‌بها با توجه به سطح زیر کشت محصولات و نوع شبکه آبیاری (مدرن» سنتی یا نیمه سنتی) و یا از حاصلضرب مقدار آب توزیع شده در بهای واحد حجم آبء قابل محاسبه است. شاخص وصول آب‌بها در قالب جدول (۱۶-۴) قابل ارزش‌گذاری می‌باشد. جدول ۱۶-۴- ارزش گذاری کیفی شاخص وصول آب‌بها ۱ ۵ تا ۰/۹۵ شاخص وصول آب‌بها ۵ تا ۰/۸۵ کم‌تر از ۰/۷۵ - شاخص اعتماد به توزیع آب برای محاسبه شاخص | اعتماد به توزیع آب لازم است که بطریق میدانی تعداد اد آببرانی که از مقدار و زمان تحویل آب رضایت دارند را جدول ۱۷-۴ - ارزش گذاری کیشی اخصس اعتماد به توزیع آب بیش از ۰/۹۵ ۵ تا ۰/۹۵ شاخص اعتماد به توزیع آب ۵ تا ۰/۸۵ کم‌تر از ۰/۷۵ برای تعیین شاخص عدالت لازم است که با بررسی جداول توزیع آبء مقدار ب دریافتی در هر هکتار برای آبگیرهای مختلف در طول یکسال زراعی مشخص شود. سپس با مرتب کردن اعداد به‌دذست آمده به‌صورت صعودی., میانگین یک چهارم کم‌ترین عددها مشخص و بر مقدار میانگین کل اعداد تقسیم شود. مقدار به‌دست آمده شاخص عدالت نام داشته که به شکل زیر قابل ارزش‌گذاری است. جدول ۱۸-۴ از گاری یی اس عدالت بیش از ۰/۹۵ ۵ تا ۰/۹۵ ۵ تا ۰/۸۵ کم‌تر از ۰/۷۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۴ راهنمای ارزیابی عملکرد سبکه‌های آبیاری و زهکسی ۴-۲-۲-۴ شساخص‌های ارزیابی سریع با کمک سنجش از دور امروزه با استفاده از داده‌های سنحش از دورء ارزیابی نسبتا دقیق برخی از پارامترها امکان‌پدذیر شده است. برای این کار متخصصین با بررسی عکس‌های ماهواره‌ای قادرند پارامترهای مختلفی را همچون تبخیر و تعرق واقعیء رطوبت خاک و مقدار تولید زمینی نیز آنجام شود. تعداد و زمان این نمونه‌برداری‌ها با توجه به نظر متخصصان ذیصلاح مشخص می‌گردد. شاخص‌های مرتبط با سنجش از دور عمدتا برای ارزیابی سریع شبکه‌های آبیاری و زهکشی کاربرد دارند. در ادامه» سه شاخص برای ارزیابی عمکرد شبکه‌های آبیاری و زهکشی که با استفاده از اطلاعات سنحش از دور قابل محاسبه می‌باشد.ء ذکر گردیده است. - شاخص کمبود آب مورد نیاز شاخص کمبود آب مورد نیازء به منظور تعیین کفایت مقدار آب تحویلی به محصولات کاربرد دارد. برای تعیین این شاخص بایستی مقدار تبخیر و تعرق واقعی محصولات کشاورزی شبکه با استفاده از داده‌های سنجش از دور» تعیین و بر مقدار تبخیر و تعرق پیش‌بینی شده محصولات شبکه در هنگام برداشت تصویر ماهواره‌ای تقسیم شود. مقدار عددی تبخیر و تعرق پیش‌بینی شده محصولات شبکه از طریق مراجعه به اسناد فنی شبکه و یا سند ملی آب با در نظر گرفتن ضرایب گیاهی قابل دسترسی می‌باشد. مقدار این شاخص به شکل زیر قابل ارزش‌گذاری است. ۵ تا ۰/۹۰ ۰ تا ۰/۷۵ شاخص کمبود آب مورد نیاز کم‌تر از ۰/۶۰ - شاخص رطوبت نسبی خاک رطوبت نسبی خاک معیاری برای سنجش سهولت جذب آب توسط گیاه می‌باشد. برای تعیین این شاخص لازم است که با استفاده از اطلاعات کسب شده از داده‌های سنحش از دور» متوسط رطوبت حجمی خاک در هنگام برداشست تصویر تعیین و عدد به‌دست آمده بر مقدار رطوبت خاک در شرایط ظرفیت نگهداری خاک شبکه تقسیم گردد. مقدار رطوبت خاک در شرایط ظرفیت نگهداری از طریق مراجعه به اسناد فنی شبکه و یا اندازه‌گیری میدانی قابل تعیین است. باید دقت کرد که آنجه گفته شد مربوط به میانگین رطوبت نسبی خاک در زمین‌های درحال کشت است و این نسبت باید در سطح گسترده محاسبه شود. شاخص به‌دست آمده به‌شکل جدول (۲۰-۴) قابل ارزش‌گذاری کیفی خواهد بود. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم- ارزئ سگذار ی کیفی ساخص‌ها ۳۵ جدول ۲۰-۴- ارزش گذاری کیفی شاخص رطوبت نسبی خاک ۵ تا ۱/۰۵ ۰ تا ۰/۹۵ یا ۷۱/۰۵ ۱/۲۰ ۰ تا ۰/۸۰ یا ۱/۲۰ تا ۱/۳۰ کم‌تر از ۰/۷۰ با بیش‌تر از ۱/۳۰ مقدار محصول خشک حاصل شده قابل فروش از واحد حجم آب می‌تواند نمایانگر مقدار بهره‌وری آب کشاورزی باشد. برای سنجش از دور تعیین شده و این عدد بر بالاترین مقدار محاسبه شده این پارامتر در سالیان گذشته در شبکه مورد ارزیابی و با شبکه‌های مشابه تقسیم شود. مقدار این شاخص را می‌توان با توجه به جدول (۲۱-۴) ارزش‌گذاری کرد. جدول ۲۱-۴- ارزش گذاری کیفی شاخص نسبت تولید محصول ۰ تا ۰/۹۵ ۰ تا ۰/۸۰ کم‌تر از ۰/۷۰ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۵ کمی گردن آرزش کیفی شاخص‌ها و -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم- کم یکردن ارزئ سکیفی ساخص‌ها و جمع‌بندی ۳۹ ۱-۵- کلیات ارزش گذاری شاخص‌ها به‌صورت کیفی کار ارزشمندی است چرا که در بسیاری موارد آرزش کیفی شاخص‌ها نسبت به ارزش کمی آن‌هاء واقعیت را بهتر منعکس می‌کند؛ اما چنانجه شاخص‌ها به‌صورت کیفی باشندء جمع‌بندی نظرات ارزیاب‌ها با محدودیت مواجه خواهد شد. از این روست که پس از اندازه‌گیری و ارزش‌گذاری کیفی (توصیفی) شاخص‌ها که در فصل قبل بیان گردید. باید این شاخص‌ها به طریق مناسب به شکل کمی (عددی) در آورده شوند تا بتوان آن‌ها را با سهولت بیش‌تری مورد تجزیه و تحلیل قرار داد. شاخص‌هایی که برای ارزیابی عملکرد شبکه‌های آبیاری و زهکشی معرفی شدند.ء از نظر اهمیت یکسان نیستند. از طرف دیگر اندازه گیری برخی از شاخص‌ها نیازمند وقت و هزینه نسبتا زیادی است. بنابراین جهت سهولت در کار می‌توان فرآیند ارزیابی عملکرد شبکه‌های آبیاری و زهکشی را به سه بخش سریع» تفصیلی و ویژه تقسیم‌بندی نمود. در بسیاری از موارد ارزیابی سریع می‌تواند روشنگر چگونگی عملکرد طرح بوده و نیاز به ارزیابی تفصیلی را مرتفع سازد. ممکن است در موارد خاص با توجه به شرایط و موقعیت ویژه طرح, نیاز به ارزیابی کامل نبوده و اندازه‌گیری یک یا چند شاخص برای ارزیابی عملکرد از دیدگاه مورد نظر کفایت نماید. در چنین شرایطی نیاز به ارزیابی ویژه (موضوعی یا موردی) مانند ارزیابی زیست محیطی طرح یا ارزیابی سازه‌ای طرح یا ارزیابی مدیریتی و... خواهد بود. تعیین نوع آرزیابی تابع عوامل مختلفی همچون هزینه. زمان و مشخصات طرح می‌باشد. در زمینه تعیین نوع ارزیابی لازم است که گروه ارزیاب اطلاعات کافی در مورد انواع روش‌های ارزیابی و شاخص‌های مورد استفاده را در اختیار کارفرمای طرح قرار دهد تا توافق اولیه در زمینه نوع ارزیابی حاصل شود. ۳-۵- ارزیابی سریع در ارزیابی سریع» تنها تعدادی از شاخص‌های معرفی شده» اندازه‌گیری می‌شوند و درصورتی که امتیاز مجموع این شاخص‌ها در حد مطلوب بودء بررسی‌ها خاتمه یافته و می‌توان گزارش ارزیابی را تهیه و از ارزیابی تفصیلی صرف نظر نمود. شاخص‌های انتخابی برای ارزیابی سریع باید در برگیرنده تمامی دیدگاه‌ها بوده و با توجه به ماهیت طرح مهم‌ترین هر یک از آن‌ها را در بر گیرند. هرگاه ارزیابی سریع نتواند به نتایج قابل قبولی برسد. لازم است ارزیابی دقیق‌تر در قالب ارزیابی تفصیلی پیگیری شود. شاخص‌هایی که برای ارزیابی سریع انتخاب می‌شوند باید دارای شرایط زیر باشند: - اندازه‌گیری آن‌ها تاحد ممکن با سهولت و هزینه کم امکان‌پذیر باشد؛ - در برگیرنده جنبه‌های مختلف سازه‌ای و غیرسازه‌ای شبکه باشد؛ - اهمیت آن‌ها با توجه به ماهیت طرح» نسبت به سایر شاخص‌ها بیش‌تر باشد؛ و - با توجه به شرایط یاد شده و شاخص‌های معرفی شده شاخص‌های زیر را می‌توان برای ارزیابی سریع مورد توجه قرار داد: - نسبت اثربخشی سازه (سازه‌ای» بهره‌برداری و نگهداری)؛ - نسبت عملکرد تحویل آب (مدیریت» بهره‌برداری و نگهداری)؛ -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۰ در جدو است که گر جدول (۵- حدود ۰ د تلقی می‌شو ردیف ۰۰ شبکه‌های خا برخی از شاخ شاخص وصول آب‌بها (مدیریت. اقتصادی)؛ شاخص عدالت (بهره‌برداری» مدیریت و اجتما- کمبود آب مورد نیاز (بهره‌برداری» اقتصادی و رطوبت نسبی خاک (بهره‌برداری)؛ و نسبت مقدار محصول به حجم آب آبیاری ((1 ل (۱-۵) مقدار ارزش کیفی و معادل کمی هر وه ارزیاب می‌تواند با نظر اجماعی خود ارزش ۲ ۱) می‌تواند راهنمایی برای این کار باشد. در ایز رصد تغییر نماید. باید توجه کرد که مجموع حد ده لزوما باید ۱۰۰ باشد. موضوع شاخص سازه‌ای بهره‌برداری و نگهداری غیرسازه‌ای اقتصادی و اجتماعی بای معرفی شده برای ارزیابی سریع و تفصیلی با توجه : مانند «وصول آب‌بها» چندان مصداق نداشته باشد. در هی جتماعی)؛ می هر یک از آن‌ها را اکثر ارزش کمی شاخصر یفی شاخص‌ها به ارزش ی سازه تحویل آب اراضی شاخص وصول آب‌بها انواع متعارف شبکه‌های اب اشته باشد. بعنوان مثال در م خصوص این‌گونه شبکه‌ها گر ی عملکرد سبکه‌ها ی آبیاری و زهکا ی سریع آورده شده است. بدد تا با ماهیت طرح هماهنگ‌تر با توجه به نظر ارزیاب‌ها می‌تواند سریخ ارزش کمی حداقل « با توجه به شرایط خاص آن شب؟ سی چ_ ی ۱ س. یا ب» ی از ود ۵ از -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم- کم ی کردن ارزت سکیفی ساخص‌ها و جمع‌بندی ۸۱ ول ۱-۵ - تبدیل ارزش کیفی ساخصه به ارزش ارزیابی ات نس نست ماده خشک محصول به حجم آب آبیاری ۲-۳1۵ با توجه به جدول (۱-۵) مقدار امتیاز نهایی حاصل از ارزیابی سریع شبکه از طریق رابطه الف قابل محاسبه می‌باشد. لاف - ۰ مجموع آررس تداری ارریابان < نسبت آموزش کارکنان مجموع (حداکثر ارزش‌های کمی هر شاخص * تعداد ارزیابان) چنانچه نتیجه رابطه فوق بر مبنای جدول (۲-۵) در محدوده خوب قرار گرفت می‌توان از ارزیابی تفصیلی صرف نظر کرد و در غیراین صورت پیشنهاد می‌گردد ارزیابی تفصیلی به شکلی که در ادامه خواهد آمد. انجام گردد. جدول ۲-۵ امتیاز کمی و کیفی حاصل از ارزیابی عملکرد امتیاز کمی نهایی حاصل از ارزیابی | امتیاز کیفی نهایی حاصل از ارزیابی عملکرد عملکرد ۵۰-۵ متوسط ۲۵-۰ علاوه بر امتیاز تحمعی شاخص‌هاء امتیاز هرکدام از شاخص‌ها به تنهایی نیز می‌تواند اطلاعات مفیدی را برای ارزیاب‌ها فراهم نماید. اطلاعات هر کدام از این شاخص‌ها می‌تواند به تنهایی نمایانگر وضعیت فعالیت‌ها و اقدامات مربوط به آن شاخص باشد. با توجه به این توضیحات پیشنهاد می‌شود که اگر حتی مجموع امتیاز نهایی در ارزیابی سریع در محدوه خوب قرار گرفت» برای شاخص پا شاخص‌هایی که امتیاز آن‌ها پایین تر از خوب بودء سایر شاخص‌های مربوط به آن موضوع, به‌طور جداگانه اندازه گیری شود تا بتوان به‌طور دقیقتر» موضوع را ارزیابی کرد. در پیوست شماره ۴ یک مثال در مورد شیوه جمع‌بندی نظرات ناظران و ارزیابی عملکرد سریع ارایه شده است. ۱- شاخص‌های سنجش از دور در حال حاضر برای موارد معدودی از اندازه‌گیری‌ها کاربرد دارد ولی ممکن است در آینده نه چندان دور بسیاری از -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۳ کار قرار گیرد. آورده شده اس کمی آن‌ها مته باتوجه به نوع : آن در نظر می وب نباشد.ء لازم است ن‌های مورد استفاده د یابی سریع به کار می‌ر بود. اهنمایی برای ارزیابان رساندن حاصل جمع نسبت بده لوله هداج ام تا در تبسن سروس باری و زهکنسی پلی در دستور به ارزش کمی ۱ مقدار ارزش سهمی برای ی و ۰۵ -------- صفحهٔ بعد -------- یی ها و جمع‌بندی ۲ - تبدیل ارزش کیفی نام ساخص شاخص آموزش پرسنل سهم مشارکت آب‌بران نسبت ماشین‌آلات سالم شاخص وصول آب‌بها ۸۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۴ راهنمای ارزیابی عملکرد سبکه‌ها یآبیاری و زهکشسی ادامه جدول ۳-۵ - تبدیل ارزش کیفی شاخص‌ها به ارزش کمی در ارزیابی تفصیلی کمبود آب مورد نیاز آب آبیاری۳1:) با توجه به جدول (۳-۵) مقدار امتیاز نهایی حاصل از ارزیابی عملکرد تفصیلی شبکه مورد نظر از طریق رابطه الف قابل محاسبه می‌باشد. در پیوست شماره ۰۴ یک مثال در مورد شیوه جمع‌بندی نظرات ارزیابان ,9 ارزیابی عملکرد تفصیلی ارایه شده است. ۳-۵- ارزیابی ویژه همان طور که گفته شد. ارزیابی عملکرد را می‌توان برای هر یک از موضوعات و یا تمامی موضوعات مرتبط به فعالیت‌های سامانه‌های آبیاری و زهکشی انجام داد. بعبارت دیگر ارزیابی می‌تواند به‌شکل ویژه (به‌عنوان مثال فقط یک موضوع خاص همچون مدیریت. بهره‌برداری و نگهداری) و یا به‌شکل کامل برای تمامی موضوعات مرتبط با فعالیت‌های شبکه انجام شود. زمانی که نیاز به ارزیابی یک موضوع یا یک مورد خاص باشدء می‌توان از ارزیابی ویژه استفاده کرد. شاخص‌های مورد استفاده در این نوع ارزیابی از میان شاخص‌های مورد استفاده در ارزیابی تفصیلی قابل انتخاب است اما ارزش شاخص‌ها تابع مشخصات طرح بوده و بایستی توسط گروه آرزیاب تعیین گردد. اطلاعات موجود در جدول (۳-۵) می‌تواند به‌عنوان یک معیار اولیه برای تعیین آرزش ۱-۳۴-۵- ارزیابی عملکرد از دیدگاه مدیریت. بهره‌برداری و نگمهداری از طرح انجام می‌شود. به همین علت است که ارزیابی عملکرد از دیدگاه مدیریت. بهره‌برداری و نگهداری جایگاهی ویژه دارد. بدیمی است که در این ارزیابی باید شاخص‌های مدیریت. بهره‌برداری و نگهداری و نیز شاخص‌های اقتصادی و اجتماعی مورد توجه قرار گیرند. شاخص‌های اقتصادی از این رو آهمیت می‌یابند که می‌توانند نشان‌دهنده توانایی خودکفایی مالی و پایداری دستگاه بهره‌برداری باشند. شاخص‌های اجتماعی نیز نزدیکی فراوانی به چگونگی مدیریت شبکه دارند. در سامانه‌ای که عدالت در تقسیم آب -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم- کم یکردن ارزنسکیفی ساخص‌ها و جمع‌بندی ۸۵ بین اراضی سراب و پایاب وجود نداشته باشد و یا بهره‌برداران نتوانند به توزیع مناسب آب اعتماد داشته باشند» خواه ناخواه مشکل را می‌توان در شیوه مدیریت بهره‌برداری جستجو کرد. این شاخص‌ها عبارتند از: - نسبت عملکرد تحویل آب؛ - نسبت زهکشی سامانه؛ - شاخص آموزش پرسنل؛ - سهم مشارکت آب‌بران؛ - نسبت سالم بودن ماشین‌آلات؛ - شاخص وصول آب‌بها؛ - شاخص اعتماد به توزیع آب؛ و از میان یازده شاخص یادشده» می‌توان تعدادی از آن‌ها را که می‌توانند بازگو کننده نتیحه شاخصی دیگر باشند حذف کرد. به‌عنوان نمونه, شاخص تحصیلات کارکنان و شاخص آموزش پرسنل» هردو نشان‌دهنده توانایی علمی و فنی کارکنان هستند. به این ترتیب با هدف کاهش تعداد شاخص‌هاء می‌توان از یکی از آن‌ها به نفع دیگری چشم‌پوشی کرد. به‌همین ترتیب» نسبت خودکفایی مالی و شاخص وصول آب‌بها همبستگی مناسبی با یکدیگر دارند؛ زیرا که بخش مهمی از درآمد سازمان بهره‌بردار از محل وصول آب‌بها تامین می‌شود. به این ترتیب می‌توان هفت شاخص زیر را برای ارزیابی عملکرد مدیریت. بهره‌برداری و نگهداری سامانه آبیاری و زهکشی - نسبت عملکرد تحویل آب؛ - نسبت زهکشی سامانه؛ - شاخص آموزش پرسنل؛ - سهم مشارکت آب‌بران؛ - نسبت سالم بودن ماشین‌آلات؛ - شاخص وصول آب‌بها؛ و - شاخص اعتماد به توزیع آب. تمامی این شاخص‌ها در بخش‌های پیشین تعریف شده‌اند. ارزش‌گذاری کیفی این شاخص‌ها در جدول (۴-۵) و تبدیل ارزش کیفی شاخص‌ها به آرزش کمی در ارزیابی مدیریت» بهره‌برداری و نگهداری در جدول (۵-۵) نشان داده شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۶ راهنمای ارزیابی عملکرد نسبکه‌ها ی آبیاری و زهکنتسی در این نوع آرزیابی نیز می‌توان از رابطه الف و جدول (۲-۵) جهت جمع‌بندی نتایج استفاده کرد. ۲-۴-۵- ارزیابی عملکرد از دیدگاه منطقه‌ای همان‌طور که در ابتدا گفته شد.ء ارزیابی از دیدگاه‌های مختلف می‌تواند برای گروه‌های متفاوت. ارزشی متفاوت داشته باشد. به‌عنوان نمونهء برای یک مامور عالی‌رتبه دولتی» مانند وزیر کشاورزی» ارزیابی عملکرد طرح‌های آبیاری و زهکشی در سطح ملی اهمیت بالایی دارد؛ درحالی که برای استاندار یک استان» ارزیابی منطقه‌ای و از دیدگاه رییس سازمان کشاورزی استان» ارزیابی سامانه‌های آبیاری از اهمیت بیش‌تری برخوردار است. به عبارت دیگرء می‌توان ارزیابی عملکرد را به سه دیدگاه مختلف از نظر محدوده تاثیر نگاه کرد. این دیدگاه‌ها عبارتند از: - دیدگاه ملی؛ - دیدگاه منطقه‌ای؛ - دیدگاه محدوده طرح یا داخل سامانه. مثالی که در بالا به آن اشاره شد.ء به نحوی تقسیمات سیاسی کشور را مورد توجه قرار می‌داد. حقیقت این است که بهتر است به‌جای دیدگاه منطقه‌ای, از دیدگاه «محدوده اثرگذار» صحبت کرد. عملکرد طرح‌های آبیاری بر محیط پیرامون خود تاثیر می‌گذارند. همان گونه که بخش کشاورزی بیش‌ترین سهم را در استفاده از آب داردء دارای بیش‌ترین سهم در انتقال و توزیع آلودگی نیز هست. بنابراین ممکن است طرحی که منبع تامین آب آن رودخانه است. محدوده‌ای اثر گذار تا ده‌ها کیلومتر پاید دست نیز داشته باشد. جدول ۴-۵- شاخص‌های مدیریت» بهره‌برداری و نگهداری و ارزش گذاری آن‌ها ۰ تا ۱/۰۵ خوب ۱ ی حجم آب توزیع شده در سال ۵ ۱/۱۰۷۵ متوسط آبی که تحویل آن در طول سال در تعهد بهره‌بردار است ۳ ۱ ۵ تا ۰/۸۵ ۱ ضعیف کم‌تر از ۵ با بیش‌تر از ۰ بسیار ضعیف ۰ تا ۰/۳۰ خوب حجم آب زهکشی شده از منطقه در سال ۷/۵ ۰/۲۰ با ۰/۳۰ تا ۰/۳۵ متوسط حجم آب ورودی به منطقه در سال مدیریت و 200 ور و ور پا ۳۵ ۳( ضیف کم‌تر از ۰/۱۰ با بیش‌تر از ۰/۴۰ بسیار ضعیف بیش از ۰/۹۵ وب ساعات آموزشی طی شده کارکنان در سال ۰ تا ۰/۹۵ شاخص آموزش پرستل ساعات آموزشی مورد نیاز در سال ِ ۰ تا ۰/۷۰ ِ کم‌تر از ۰/۵۰ تعداد کشاورزان عضو تشکل‌های آب‌بران ِ ۰ تا ۰/۹۰ تعداد کل آب‌بران ۵ تا ۰/۸۰ ِْ کم‌تر از ۰/۶۵ بیش از ۰/۸۵ تعداد متوسط ماشین‌های آماده به کار در طول سال ۰ تا ۰/۸۵ تعداد کل ماشین‌ها ۱ ۰ تا ۰/۷۰ کم‌تر از ۰/۵۰ -------- صفحهٔ بعد -------- سس ردیف ی ۳ ی کردن ارزتس کیفی ساخص‌ها و جمع‌بند. ادامه جدول ۴-۵- شساخص‌ها آب وصول 0 کل آب‌پهای قابل وض تعداد بهره‌برداران راضی از : به نوریع اب مقدار کل بهرهر جدول ۵-۵- تبدیل ارزش کیفی شاخ نسبت زهکشی سامانه شاخص آموزش پرسنل سهم مشارکت آب‌بران نسبت سالم بودن ماشین‌آلات شاخص وصول آب‌بها شاخص اعتماد به توزیع آب ک سس ی مدیریت» بهره‌برداری و نک در طول سال مر سس ریت و ول در سال قدار و زمان وب مدیریت. با س‌ها به ارزش کمی در ارزیاب 33333333333 هداری و ارزش‌گذاری آن‌ها شاخص حدود تغ. ۱ بیش از ۵ ۱ ۵ تا اقتصادی ۱ ۵ تا ٍ کم‌تر از ۵ بیش از ۵ ره‌پرداری و ۱5۰/۸۵ اعی ِ ۵ تا ٍ کم‌تر از ۵ ی مدیریت. بهره‌برداری و نک آرزش ی ی ی ی ی ی ی ۸۷ یت برات آرزش کیفی ۹ خوب ۹ ۱ متوسط ۷ بسیار ضعیف ۹ خوب ۹ متوسط ۷ بسیار ضعیف بداری کمی ی -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۲-۳-۵- ارزیابی عملکرد طرح‌های آبیاری و زهکشی از دیدگاه ملی طرح‌های آبیاری را از دیدگاه ملی می‌توان به عوامل کلان اقتصادی و اجتماعی مربوط کرد. در این میان» شاخص‌های زیر - نسبت تولید محصول به حجم آبیاری (بهره‌وری آب) (اقتصادی)؛ - سهم مشارکت آب‌بران (اجتماعی)؛ - نسبت خودکفایی مالی (بقای دستگاه بهره‌بردار). اقتصادی» اجتماعی مطرح را نشان می‌دهند. شاخص‌ها به ارزش کمی در ارزیابی عملکرد سامانه‌های آبیاری و زهکشی از دیدگاه ملی در جدول (۷-۵) نشان داده شده است. در ارزیابی از دیدگاه ملی وزن تمامی شاخص‌ها برابر یکدیگر فرض شده است. درصورتی که گروه ارزیاب بسته به وضعیت منطقه روش بهتری برای وزن‌دهی به شاخص‌ها در نظر داشته باشند می‌توانند از آن استفاده کنند. در این‌گونه ارزیابی نیز می‌توان از رابطه الف و جدول (۲-۵) به‌منظور جمع‌بندی نتایج استفاده کرد. جدول ۶-۵- شاخص‌های ارزیابی عملکرد سامانه‌های آبیاری از دیدگاه ملی بیش‌تر از ۱/۰ (کیلوگرم بر به حجم آب آبیاری ۱۳/۷ (بهره‌وری) ۵ تا ۰/۷۰ کم‌تر از ۰/۷ تعداد کل آب‌بران ۵ تا ۰/۸۰ کم‌تر از ۰/۶۵ کم‌تر از ۱/۰ مقادیر آلوده کننده خارج شده از شبکه ۰ تا ۱/۲ مقدار بحرانی آلوده کننده ۲ تا ۱/۳ بیش از ۱/۳ ِ 1 ۱ اقتصادی و کم‌تر از ۷/۰ نسبت خودکفایی مالی درامد دستگاه بهره‌بردارمقدار بحرانی الوده کننده پایداری مالی ۰ تا ۱/۱ هزینه‌های دستگاه بهره‌بردار ۱ تا ۱/۲ هبردا تمه بیش از ۱/۲ #تعیین شاخص نوع آلودگی (۳۴, چ5۸» 3010 و ...) بستگی به موقعیت طرح و نظر ارزیاب‌ها دارد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم- کم یکردن ارزئسکیفی ساخص‌ها و جمع‌بندی ‎۸٩ جدول ۷-۵- تبدیل ارزش کیفی شاخص‌ها به ارزش کمی در ارزیابی عملکرد از دیدگاه ملی نسبت تولید محصول به حجم آب آبیاری (بهره‌وری) ۳-۳-۳-۵ ارزیابی عملکرد طرح‌های آبیاری و زهکشی از دیدگاه منطقه‌ای ارزیابی عملکرد طرح‌ها از دیدگاه «محدوده تاثیر گذار» به محموعه ای از شاخص‌های سازه‌ای» اقتصادی,» اجتماعی, مدیریتی و زیست محیطی مربوط می‌شود. در این میان» شاخص‌های زیر اهمیت بیش‌تری دارند: - نسبت اثربخشی کانال یا لوله (سازه‌ای)؛ - نسبت اثربخشی سازه‌ها (سازه‌ای)؛ - نسبت عملکرد تحویل آب (مدیریت و بهره‌برداری)؛ - شاخص آموزش پرسنل (مدیریت و بهره‌برداری)؛ - سهم مشارکت آب‌بران (مدیریت و بهره‌برداری)؛ - شاخص آلودگی (محیط زیست)؛ به‌طوری که دیده می‌شود.ء تعداد شاخص‌ها در این گونه ارزیابی بیش از تعداد آن‌ها در ارزیابی با دیدگاه ملی است. در ارزیابی طرح‌ها از دیدگاه ملی» به‌طور معمول, تنها شاخص‌های کلان مورد استفاده قرارمی‌گیرند که در آن‌ها سهم عوامل دیگر ناچیزی فرض می‌شود. این درحالی است که در «محدوده تاثیرگذار» شاخص‌های فنی» مالی و اقتصادی» مدیریت و محیط زیست نیز اثر خود را نمایان می‌سازند. -------- صفحهٔ بعد -------- ۹۰ راهنمای ارزیابی عملکرد نسبکه‌ها یآبیاری و زهکنسی شاخص‌ها یه ارزش کمی در ارزیابی شبکه‌های آبیاری و زهکشی از دیدگاه «محدوده تاثیرگذار» در جدول (۹-۵) نشان داده شده در این گونه ارزیابی نیز می‌توان از رابطه الف و جدول (۲-۵) به منظور جمع‌بندی نتایج استفاده کرد. جدول ۸-۵- شاخص‌های ارزیابی عملکرد سامانه‌های آبیاری از دیدگاه منطقه‌ای با «محدوده تاثیر گذار» بیش‌تر از ۰/۹۵ طول لوله یا کانال‌های آماده به کار ۱ ِ ۰ تا ۰/۹۵ کانال یا لوله طول کانال‌ها یا لوله‌ها ۰ ِ ۵ تا ۰/۹۰ ِ کم‌تر از ۰/۸۵ بیش‌تر از ۰/۹۵ تعداد سازه‌های آماده به‌ کار ِْ ۰ تا ۰/۹۵ تعداد کل سازه‌ها ۰ ۵ تا ۰/۹۰ کم‌تر از ۰/۸۵ ۰ تا ۱/۰۵ حجم آب توزیع شده در سال مدیریت و ِ ۵ تا ۰/۹۰ با ۱/۰۵ تا ۱/۱۰ حجم آبی که تحویل آن در طول سال در تعهد بهره‌بردار است بهره‌برداری ۵ تا ۰/۸۵ کم‌تر از ۰/۷۵ یا بیش‌تر از ۱/۱۰ بیش از ۰/۹۵ ساعات آموزشی طی شده کار کنان در سال مدیریت و ۰ تا ۰/۹۵ کم‌تر از ۰/۵۰ بیش از ۰/۹۰ تعداد کشاورزان عضو تشکل‌های آب‌براد یرت 8 ۳ تا ۰/۹۰ تعداد کشاورزان عضو تشکل‌های آب‌بران بهره‌برداری و : کم‌تر از ۰/۶۵ کم‌تر از ۱/۰ مقادیر آلوده کننده خارج از شبکه را ۰ تا ۱/۲ مقدار بحرانی آلوده کننده اه ۲ تا ۱/۳ بیش از ۱/۳ کم‌تر از ۱/۰ درآمد دستگاه بهره‌بردار ۰ تا ۱/۱ هزینه‌های دستگاه بهره‌بردار ِ ۹۱ تا ۱/۲ بیش از ۱/۲ بیش از ۰/۹۵ میانگین آب دریافت سالانه چارک پایین جَ ۱ ۵ تا ۰/۹۵ میانگین کل آب دریافتی ۱ ۵ تا ۰/۸۵ کم‌تر از ۰/۷۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۵ ردن ارزت سکیفی ساخص‌ها و جمع‌بند؟ جدول ۹-۵- تبدیل ارزش کیفی شاخ نسبت اثربخشی کانال یا لوله ابی عملکرد طرح‌های آبیاری و از دیدگاه سامانه آبیاری و زهکشی قت یکی از گونه‌های مختلف ارزیاب سریع: > > > > س هه ص‌ها به ارزش کمی از دی زهکشی ازدیدگاه سام بدون توجه به پیرامون عملکرد زیر است که پ .گاه منطقه‌ای یا «محدوده ارزنس انه آبیاری نأثیرپذیر آن و بدون درند ش از این مورد بحث قر سس تاثیر گذار» کمی ی لر گرفتن تأثیر بر بالادس ره -------- صفحهٔ بعد -------- - آرزیابی تفصیلی؛ - ارزیابی از دیدگاه مدیریت. بهره‌برداری و نگهداری. از این روء از تکرار آن پرهیز می‌شود. باید خاطرنشان ساخت که به‌طور معمولء هرچه از سطحی بالاتر به ارزیابی عملکرد نگریسته شود از تعداد شاخص‌های مورد نیاز کاسته می‌گردد؛ و در عوض, شاخص‌هایی که مجموعه چند نسبت دیگر را نمایندگی می‌کنندء و درحقیقت طیف گسترده‌تری دارندء مورد استفاده قرار می‌گیرند. شاخص‌های کلان در سار موارد نیز به‌همین نحو عمل می‌کنند. به‌عنوان نمونه» در اقتصادء رشد اقتصادی یک کشور نمایه‌ای از تعداد بسیار زیادی شاخص خُرد است. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۶ توصیه‌هابی در مورد بازسازی» بهسازی و نوسازی طرح‌های ارزیابی شده -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل تُسسم - توصیه‌هایی در مورد بازسازی» بهسازی و نوسازی طرح‌های ارزیابی تسده 1 ۱-۶- کلیات پس از پایان ارزیابی عملکرد سامانه آبیاری و زهکشی, نکات ضعف و قوت طرح مشخص می‌شود. تحلیل نقاط قوت و یافتن دلایل موفقیت در این بخش‌هاء به همان اندازه ارزشمند است که دستیابی به نکات ضعف می‌تواند آرزش داشته باشد؛ زیرا از سویی باید نکات قوت ر پایدار نگه داشت و از آن‌ها درس گرفت و از سویی دیگر در راه بمبود نقاط ضعف و اصلاح معایب آن‌ها همت ۲-۶- روش بررسی ۱-۲-۶ تن تشکیل گروه بررسی کننده ارزیاب‌ها پس از پایان کار خود. باید به جمع‌بندی نتایج بپردازند. برای گرفتن نتایج بهتر» توصیه می‌شود که تعداد کمی از ذینفعان وظیفه اصلی گروه» همان‌طور که گفته شد.ء بررسی گزارش ارزیاب‌هاء بیدا کردن نقاط قوت و نقاط ضعف پروژه و دست‌یابی به فهرستی از عملیاتی است که باید به‌صورت سخت‌افزاری و یا نرم‌افزاری انجام شود. ۲-۲-۶ جمع‌بندی وضع موجود سامانه مقایسه وضع موجود سامانه و انتظاراتی که از آن هست. گروه بررسی کننده را به جمع‌بندی نتایج رهنمون می‌کند. شناخت درست نقاط قوت و یافتن دلایل موفقیت. و نیز دستیابی به نکات ضعف در هر یک از مباحث تشکیلات. ماشین‌آلات و تجهیزات» سازه‌هاء عملکرد بهره‌برداری» عملکرد نگهداری و ... می‌تواند وضعیت کلی هر یک از طرح‌ها را آشکار کند. مشکلات سازه‌ای را با استفاده از راه حل‌های مهندسی می‌توان اصلاح کرد. به‌طور متداول, مشکلات غیرسازه‌ای, راه حل‌های اجرایی دشوارتر و آینده‌ای نامطمئن‌تر دارند. در این راستاء نوع اقدامات بعدی مشخص می‌گردد. این اقدام ها می‌تواند شامل رفع نواقص, تکمیل کمبودهاء انجام خدمات فراموش شده و غیره باشد. سپس تیم آرزیاب دلایل پیش آمدن شرایط نا مطلوب را بررسی می‌کند و در باره لزوم بهسازی» بازسازی» و یا نوسازی شبکه تصمیم می‌گیرد. از آنجا که هر یک از این مباحث نیازمند مطالصات جامع‌تری می‌باشد گروه ارزیابی ضرورت انجام این مطالعات و اولویت‌های یافته‌های خود را اعلام می‌دارد تا در قالب مطالعات ۳-۲-۶ تهیه طرح امکان‌پذیری منظور از تهیه طرح امکان‌پذیری» انجام مطالعات مرحله اول طرح بازسازی» نوسازی و یا بهسازی نیست؛ بلکه مطالعه این موضوع است که با گذشت زمان, آیا به صلاح است که دو باره طرح با همان مشخصات باز سازی شود یا این که باید آن را به شیوه‌ای دیگر و یا با هدفی دیگر طراحی کرد؟ حدود تقریبی هزینه‌های آن چقدر است؟ نقاط ضعف را باید چگونه تقویت کرد؟ و ... از آنجا که هر -------- صفحهٔ بعد -------- ۹۶ راهنمای ارزیابی عملکرد سبکه‌ها ی آبیاری و زهکنسی یک از این مباحث نیازمند مطالعات جامع‌تری می‌باشد گروه آرزیابی ضرورت انجام این مطالعات و اولویت‌های یافته‌های خود را اعلام می‌دارد تا در قالب مطالعات بازنگری سامانه طرح‌های اجرایی مربوط تهیه و هزینه‌های آن مشخص شود. گروه بررسی کننده, بدون حضور ذی‌مدخلان و دینفعان» باید به ترتیب موارد زیر را به انجام رساند: - بررسی طرح مقدماتی اولیه و مشخص کردن تغییرانی که از زمان اجرای طرح تاکنون پیش آمده است؛ - تشخیص علت تغییرات و ارزیابی تغییرات انجام شده؛ - تشخیص اقدامات مورد نیاز برای بهسازی و بازسازی طرح؛ - جداسازی عملیات مورد نظر به قسمت‌های سازه‌ای و غیرسازه‌ای؛ - برآورد مقدماتی هزینه‌ها با استفاده از طرح‌های مشابه؛ - کسب نظر اولیه کارفرما و تایید مقدماتی طرح؛ - بررسی امکان دست‌یابی به اعتبار؛ - سرشکن کردن اعتبار مورد نیاز به سال‌های مختلف؛ و - تهیه گزارش امکان‌پذیری طرح و ارسال آن به کارفرما جهت تصویب. از آنجا که هر یک از این مباحث نیازمند مطالعات جامع‌تری می‌باشد. گروه ارزیابی ضرورت انجام این مطالعات و اولویت‌های یافته‌های خود را اعلام می‌دارد تا در قالب مطالعات بازنگری سامانه, طرح‌های اجرایی مربوط تهیه و هزینه‌های آن مشخص شود. ۴-۲-۶- تهیه طرح تفضیلی پس از تصویب طرح امکان‌پدیری» لازم است که طرح اجرایی تهیه شود. در این طرح» جزییات اصلاحات مورد نیاز مشخص می‌شود. این اصطلاحات به‌طور کلی به دو بخش نرم افزاری و سخت افزاری تقسیم می‌گردد. اهمیت بازسازی نرم افزاری طرح بسیار زیاد است و انجام آن باید حتما در برنامه کار قرار گیرد. نمونه‌ای از این فعالیت‌ها به شرح - اصلاحاتی که باید در اثر تغییر قوانین و مقررات انجام شود؛ - تغییر رویه‌های بهره‌برداری و نگهداری؛ - کاهش مصرف آب و افزایش بهره‌وری؛ - آموزش کارکنان تشکیلات بهره‌بردار و آب‌بران؛ - بهبود وسایل ایمنی؛ - نحوه تامین عدالت در خدمت‌رسانی؛ - افزایش بازده آبیاری؛ - افزایش بهره‌وری مصرف آب؛ - افزایش تولید؛ - بهبود وضعیت محیط زیست؛ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل تُسسم - توصیه‌هایی در مورد بازسازی» بهسازی و نوسازی طرح‌های ارزیابی تسده ۳ - بهبود وضع مهاجرت افراد؛ - تغییر در کاربری اراضی» توسعه مناطق شهری و صنعتی؛ اهمیت نیازهای سازه‌ای طرح‌هایی که مشمول بهسازی و بازسازی قرار می‌گیرند. نیز از کسی پوشیده نیست. اصلاح کانال, تبدیل و بازسازی سازه‌های طرح» افزایش توان خودکارسازی طرح» افزایش امکان برای کنترل سیلاب و ... نمونه‌های اصلاح سخت افزاری و یا سازه‌ای طرح‌ها هستند. ۳-۶- اولویت‌بندی اجرای طرح اینده‌ای نامشخص‌تر دارند. به نظر می‌رسد که در اکثر طرح‌ها باید عملیات سخت افزاری و نرم افزاری پا به پای یکدیگر به پیش بروند و در کم تر موردی می‌توان اجرای یکی از آن‌ها را به عنوان پیش نیاز دیگری دانست. عین حال» اقدامات غیرسازه‌ای نیز باید پا به پای عملیات سازه‌ای به پیش رود. باید توجه کرد که نمی‌توان برای تمامی طرح‌هاء روش واحدی را تحویز کرد. هر طرح, امکانات و محدودیت‌های ویژه خود را دارد ۳-۶- مدیریت طرح مدیریت مجموعه فعالیت‌های برنامه‌ریزی و اجرای طرح آبیاری و زهکشی که نیازمند بازسازی و نوسازی باشد» بسیار پیچیده و دشوار است. سال‌ها طول می‌کشد که این فعالیت‌ها از مرحله پیدایش طرح به تکمیل برسند. وجود مدیریتی کارآمد. کارشناسانی باتجربه و با اطلاعات زیاد و مشارکت آب‌بران» پیش نیازهای این موفقیت هستند. دولت» وظایفی را از دیدگاه مدیریت کلی عده‌دار است که از میان آن‌ها می‌توان به جمع‌آوری داده‌ها و فرآوری اطلاعات., برنامه‌ریز ی کلان منابع آب در حوضه آبریز, تنظیم چگونگی استفاده از منابع و9 ساخت تسهیلات زیربنایی نام برد. -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- شاخص‌های ار ز یابی عملکرد شبکه‌های آبیاری و زهکشی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- پ.۱-۱- شساخص‌های بهره‌برداری - شاخص آب قابل دسترس (۷۷۸1) " کل حجم آب تامین شده سالانه - حجم آب تحویلی سالانه به واحد سطح تحت کشت آبی نسبت به مقدار دلخواه یا برنامه‌ریزی شده - نسبت تامین آب مصرفی (کشاورزی» شرب»صنعت‌و...) - تامین نسبی آب سالیانه - نسبت بده - نسبت اراضی آبیاری شده کنونی به اراضی آبیاری شده در برنامه (یا اراضی قابل آبیاری) - نسبت نیاز آبی گیاه به مقدار آب تحویل شده به شبکه _ نسبت نیاز آبی گیاه به مقدار آب تحویلی مزرعه - حجم کل نیاز آبی سالانه منهای بارندگی موثر نسبت به حجم آب تحویلی - نسبت ظرفیت تحویل آب به ظرفیت اسمی تحویل آب (درصد) - نسبت بده خروجی به بده ورودی - نسبت عملکرد تحویل به عملکرد مدیریت - انحراف عملکرد تحویل آب - ضریب تغییرهای بده - تداوم زمانی کمبود تحویل هفتگی ع[ا۸۷۵:[|۵ ۷۷/۵16۲ -1 -------- صفحهٔ بعد -------- - عملکرد نسبی - اثربخشی بازده سازه‌های زیربنایی و سازه‌های آبی - بازده انتقال آب زیرزمینی پروژه بر حسب درصد - بررسی توزیع عادلانه آب در سراب» میاناب و پایاب - تعیین دفعات تحویل آب آبیاری نسبت به پیش‌بینی - بررسی توزیع به موقع آب نسبت به پیش‌بینی - نسبت آب تحویلی در آبگیرها به کل جریان آب تحویل شده به شبکه - نسبت تعداد سازه‌های فعال به کل سازه‌ها - تعداد سازه‌های کارا در مقابل نا کار آمد - ارزیابی قیاسی وضعیت کانال‌ها (خوب- متوسط - ضعیف) - توزیع جریان به ازاء تولید محصول - تغییر درکل تولید محصول در محدوده تشکل‌آب‌بران - تقویم زراعی نسبی - عملکرد سطح اراضی فاریاب - دفعات کشت در سال, در سطحی مشخص‌از اراضی‌آبی - تراکم کشت - شاخص بهره‌وری زمین (ریال درآمد خالص هر هکتار) - نسبت مساحت مورد نگهداری به مساحت شبکه - نسبت توسعه طرح - بررسی تغییر در میزان کاربرد کود و سایر نهاده ها نسبت به پیش‌بینی - توزیع مکانی در وضعیت: نوع محصولء عملکرد محصول و تراکم کشت - تعداد خروجی به ازای هر نفر راهبر مزرعه و مقایسه با مقدار دلخواه - شاخص سطح سرویس دهی توافق شده (۸51) - بازده سامانه آییاری - بازده استفاده از آب (۷۷17)" - کارایی متوسط آبیاری مزرعه بر حسب درصد - نسبت افت نشت به بده [۷۵,] 56۳۷106 ۸0۲6۵0 -| ۷( هلآ ۷۷۵۱۵۲ -2 -------- صفحهٔ بعد -------- - بازده کلی پروژه - نسبت کاربرد آب در مزرعه - نسبت بازده طراحی کل به بازده پیش‌بینی شده - نسبت تعداد سازه‌ها در سیستم انتقال به کل سیستم - بازده انتقال و نسبت بازده انتقال به بازده پیش‌بینی شده - بررسی یکنواختی توزیع و مقایسه با مقدار پیش‌بینی - بازده توزیع آب - بازده واحد درجه ۳ نسبت به مقدار پیش‌بینی شده - بازده مصرف آب در مزرعه - تعداد تشکل‌های آب بران که مسوولیت توزیع آب در سطحی مشخص به آن‌ها منتقل شده است. نسبت به تعداد کل تشکل‌ها - کارایی و اثربخشی عملیات بهره‌برداری و نگهداری - هزینه نگهداری برای هر هکتار و مقایسه با پیش‌بینی - بررسی تناوب عملیات نگهداری و مقایسه با مقدار دلخواه - تعداد بررسی های میدانی انجام شده - طول کانال تمیز شده» رسوب زدایی شده و تعمیر شده نسبت به طول کانال موجود - نسبت حجم‌رسوب برداشت‌شده به مقدار پیش‌بینی‌شده - نسبت حجم رسوب برداشت شده به بودجه مصرف شده در نگهداری - توافق‌های به عمل آمده در مورد خدمات بهره‌برداری و نگهداری موجود نسبت به کل تفاهم ها - شاخص پایداری مکانی تحویل یا برابری - شکاف بین سطوح موجود و مطلوب اجرای بهره‌برداری و نگهداری - شکاف بین شرایط موجود و مطلوب تاسیسات زیربنایی شبکه آبیاری - تعداد تشکل‌های آب بران که مسوولیت نگهداری کانال در سطحی مشخص به آن‌ها منتقل شده است (یا در حقیقت وظیفه نگهداری را به عهده دارند) - دفعات بازرسی فنی و مالی از تشکل‌های آب بران. - تعداد تشکل‌های آب‌بران که مسوولیت نگهداری شبکه در سطحی مشخص به آن‌ها منتقل‌شده است. - شناسایی تاسیسات و محل‌هایی که باید بازسازی شود - دفعات مباحثه در رابطه با مشکلات توزیع آب - سطوح مشارکت و سرمایه‌گذاری آب بران در بهره‌برداری و نگهداری شبکه آبیاری -------- صفحهٔ بعد -------- - شاخص توان فنی دارای مهارت لازم برای کاری که انجام می‌دهند. - دفعات تجدید نظر در برنامه‌ریزی سالیانه یا فصلی بهره‌برداری و نگهداری - نوع و تناوب حمایت های فنی توسط بخش آبیاری به تشکل‌های آب بران - کفایت توزیع آب (اندازه گیری شده در سرب میانه و انتها) - حجم عملیات تکمیل شده نگهداری - نتایج بازرسی فنی تشکل آب بران - عملکرد سازمانی - نسبت زمان تهیه بستر - حجم عملیات تکمیل شده بازسازی - تضمین انجام تعهدات تامین حقابه‌ها پ.۲-۱- شاخص‌های محیط زیست - مقادیر شوری و قلیائیت آب و خاک براساس طبقه‌بندی استاندارد - متوسط شوری آب آبیاری نسبت به مقدار دلخواه - متوسط شوری آب زهکشی نسبت به مقدار دلخواه یا مقدار بحرانی - افزایش یا کاهش شوری خاک نسبت به زمان - نسبت نمک به محصول - نسبت عملکرد شوری - اراضی آبی از دست رفته به دلیل شوری خاک - بررسی تغییرات بیلان نمک نسبت به زمان - متوسط عمق سطح ایستابی کم عمق نسبت به عمق دلخواه - بررسی وسعت اراضی باطلاقی نسبت به کل اراضی - بررسی روند باطلاقی شدن یا بهبود اراضی نسبت به زمان - تغییر در عمق سطح آب‌های کم عمق نسبت به زمان - نسبت اراضی آبی از دست رفته به دلیل باطلاقی شدن اراضی به کل اراضی - شاخص ماندایی شدن اراضی - روند بهبود یا تخریب کیفیت آب - نسبت نیترات زهاب به مقدار بحرانی -------- صفحهٔ بعد -------- - نسبت فسفات زهاب به مقدار بحرانی - بررسی روند مصرف کود نسبت به زمان - متوسط 83010 آب آبیاری نسبت به مقدار بحرانی - متوسط 13010 آب زهکشی نسبت به مقدار بحرانی - متوسط 00 آب آبیاری نسبت به مقدار بحرانی - متوسط ۲010 آب زهکشی نسبت به مقدار بحرانی - نسبت افزایش آلودگی‌های مواد آلی - تغییرات در پیوستگی مصرف آب (قطع و وصل آب) - شیوع بیماری های وابسته به آب - شاخص تخریب منابع طبیعی نسبت به کل منابع - نسبت کل ماده معلق به مقدار دلخواه - بررسی روند مصرف سموم دفع آفات نسبت به زمان - نسبت عمق آب زیرزمینی به عمق دلخواه در اراضی زهکشی شده - میزان رسوب انتقال یافته به اراضی و داخل کانال نسبت به حجم آب انتقالی پ.۳-۱- شاخص‌های اقتصادی - بازده مالی واحد سطح اراضی آبیاری شده شامل اراضی با کشت مجدد سالانه - بازده مالی هر واحد حجم آب آبیاری تأمین شده - بازده مالی هر واحد تبخیر و وتعرق (71]) مزرعه یا خالص نیاز آبی - تنوع منابع درأمدی تشکل آب بران برای نگهداری و بهره‌برداری - سرمایه‌گذاری و توسعه مالکیت و دارایی‌های جامعه روستایی - بودجه سالیانه بهره‌برداری» نگهداری و مدیریت - هزینه کل هر نفر در تشکیلات آب رسانی - هزینه انجام تعمیرات به تعویق افتاده و تحمع یافته - مقدار سرمایه‌گذاری خارجی و سایر کمک ها به بخش آبیاری 460 0۷260 [10۵ع 31010 -۱ 6 07۷8260 |۲۱۳۵ - 2 -------- صفحهٔ بعد -------- - شاخص کفایت اعتبارات نگهداری و بهره‌برداری - آگاهی بخش بهره‌برداری و نگهداری در مورد سیاست مدیریت مشارکت مدارانه آپیاری» طرز عمل و پیشرفت کار در نقاط - نسبت جبران هزینه - نسبت هزینه نگهداری به درآمد - نسبت تولید در واحد سطح به مقدار آب تحویلی یا بهره‌وری (-[۷/1) - نسبت تولید در واحد سطح به هزینه آب مصرفی در واحد سطح - نسبت هزینه‌های کل مدیریت» راهبری و نگهداری در هکتار - درآمد حاصل از آب بها در واحد سطح - ارزش نقدی تولید محصول در واحد سطح نسبت به خط فقر تعیین شده - درصد سال‌هایی که به اعتقاد کشاورزان تولید محصول کافی یا رضایت بخش بوده است. - نسبت سودآوری یا نرخ بازده سرمایه‌گذاری - سودآوری منابع - کل توانمندی مالی دستگاه بهره‌بردار یا تشکل آب‌بران - عملکرد تولید در واحد سطح - ارزش کل سالانه تولیدات کشاورزی - متوسط درآمد به ازاء هر مترمکعب آب آبیاری تحویل شده توسط تشکیلات سیستم به مصرف کنندگان آب - هزینه تشکل‌های آب‌بران برای بهره‌برداری و نگهداری شبکه آبیاری (کل هزینه و هزینه به ازاء هر هکتار) - کل هزینه مدیریت. راهبری و نگهداری به ازای هر مترمکعب آب آبیاری تحویل شده - نتایج حسابرسی مالی تشکل‌های آب بران - میزان صورت حساب های پرداخت نشده آب - نوع و میزان کمک‌های دولتی برای بخش‌بهره‌برداری - کل هزینه‌های بهره‌برداری و نگهداری آبیاری» توسط دولت و تشکل‌های آب بران برای هر هکتار - تعداد تشکل‌های آب بران که وظیفه و مسوولیت کامل و یا بخشی از تامین مالی بهره‌برداری و نگهداری به آن‌ها مننقل شده است. - افزایش هزینه رفع اشکالات ناشی از به تعویق افتادن تعمیرات - میزان سرمایه‌گذاری لازم برای اجرای عملیات بهره‌برداری و نگهداری - آگاهی زارعین در مورد روند مالی تشکل آب بران و نتایج حسابرسی مالی - تراز نرخ آب قبل و بعد از انتقال مدیریت آبیاری -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۱- تساخص‌های ارزیابی عملکرد سبکه‌ها ی آبیاری و زهکسی . ۱ - نسبت سرمایه‌گذاری انجام شده برای بهره‌برداری و نگهداری توسط دولت به سرمایه‌گذاری انجام شده توسط تشکل‌های آب بران - تشخیص و اثربخشی فرآیند برنامه‌ریزی و بودجه - مقدار سرمایه‌ای که توسط تشکل‌های آب‌بران تولید و هزینه شده - شیوه اعمال مدیریت مالی تشکل‌های آب‌بران (دفترداری و حسابداری) - امنیت تامین حقابه‌ها - نرخ بازده داخلی مالی - سود به دست آمده از مزرعه - عملکرد جمع‌آوری آب بها - نسبت بهای محصولات - نسبت جمع‌آوری آب بها - هزینه نسبی آب برای محصولات مختلف - نسبت نگهداری و بهره‌برداری - ضریب راهبری و نگهداری - نسبت درأمد محصول به هزینه آب - توزیع مکانی در وضعیت درآأمد مزرعه - تخصیص حقابه به اعضای تشکل (بله - خیر) - درصد هزینه‌های بازسازی که توسط زارعین پرداخت شده است. - هزینه بازسازی به ازای هر هکتار - هزینه برنامه انتقال مدیریت آبیاری - سرمایه‌گذاری و تولید دارایی تشکل آب بران - گوناگونی منابع درآمدی تشکل‌های آب بران پ.۴-۱- شاخص‌های اجتماعی - نقش سازمان‌های غیردولتی در فرآیند اصلاحی (شامل ارتقای مواد قانونی متناسب با نیاز) - انتقال و کارایی آزادسازی,» اعتماد پذیری در فرآیند مدیریت مشارکت مدارانه آبیاری - تعداد تشکل‌های آب بران که مسوولیت توزیع آب در سطحی مشخص به آن‌ها منتقل شده است. - تعداد تشکل‌های آب بران که مسوولیت نگهداری کانال در سطحی مشخص به آن‌ها منتقل شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ راهنمای ارزیابی عملکرد شبکه‌ها ی آبیاری و زهکشی - تعداد تشکل‌های آب بران که مسوولیت کامل و یا بخشی از تامین مالی بهره‌برداری و نگهداری به آن‌ها منتقل شده - نسبت پیشنهادات داده شده توسط زارعین» نسبت به آنجه که دولت اجرا کرده است. - درصد زارعینی که باور دارند ارتباط بین تشکل آب بران و دستگاه بهره‌بردار کافی و موثر می‌باشد. - درصد تشکل‌های آب بران که طرح‌های سازه‌ای را بررسی و تایید کرده‌اند - دفعات محادله و بحث در رابطه با مشکلات توزیع آب - رضایت کشاورزان از عملکرد بهره‌برداری و نگهداری - تعداد خانوار ساکن در محدوده قانونی تشکل‌های آب‌بران - احساس وظیفه و تعلق کشاورزان برای مدیریت آبیاری - درصد مشاهداتی که 2-۱۰ درصد بده هدف هستند (شاخص آتکاپذدیری) - رضایت زارعین از انجام بهره‌برداری و نگهداری (قبل و بعد) - درصد هزینه‌های بازسازی که توسط زارعین پرداخت شده است. - نتایج بررسی اجتماعی تشکل آب بران - نسبت اتکاء به طول مدت زمان تحویل آب - تولید محصول نسبت به نیاز غذایی خانوار - نسبت اتکا به فواصل زمانی آبیاری امنیت تامین مناسب آب بر حسب درصد - تعداد شکایات مربوط به دسترسی به آب در ابتداء میانه و انتهای کانال‌ها - درصد زارعینی که اطمینان دارند آب را در زمان لازم دریافت می دارند. - تعداد طرح‌هایی که انتقال مدیریت در سطح کانال‌های درجه ۲ صورت گرفته است. - تعداد بررسی های میدانی که در طول سال انجام یافته‌است. - فقرنسبی - رضایتمندی زارعین - تولید دستمزد آبیاری - پایداری اراضی آبیاری - تعداد صاحبان زمین -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۱- ساخص‌های ارزیابی عملکرد تسبکه‌ها یآبیاری و زهکشسشی اش - قابلیت اعتماد در توزیع آب - توزیع به موقع آب - اتکاپذیری کلی - ایجاد فرصت شغلی در آبیاری - رضایت کشاورزان از بازسازی - آگاهی کشاورزان در مورد انتظارات و تمایلات دولت برای مدیریت مشار کت مدارانه آبیاری - گسترش انگیزه کشاورزان در ایجاد تشکل‌های آب بران و حمایت مدیریت مشارکت مدارانه آبیاری - نیازها و وابستگی های تشکل‌های آب بران شامل: مسایل اجتماعی - آگاهی کشاورزان در مورد منافع» هزینه‌ها و خطرات مدیریت مشار کت مدارانه آبیاری - تعداد نفرات کارمند به‌ازای هر هکتار اراضی آبیاری‌شده - نحوه برخورد و پاسخگویی زارعین در قبال اصلاحات مدیریت مشارکت مدارانه آبیاری - رعایت پایه و اصول ایجاد حدود و مرزهای وظایف تشکل‌های آب بران.(برای مثال مسایل هیدرولیکی» مسایل روستا و غیره) - آگاهی کشاورزان در مورد حقوق و اختیارات جدید. وظایف و مسوولیت های زارعین در رابطه با مدیریت مشارکت مدارانه آبیاری - تعداد رهبران تشکل‌های آب بران که با مباحثه و گفتگو انتخاب شده‌اندء در برابر آن‌هایی که بدون بحث و جدل, تعیین شده می‌باشند. - آگاهی کشاورزان درباره خط مشی مدیریت مشارکت مدارانه آبیاری» طرز کار و پیشرفت آن در سایر نقاط کشور -‏ نقش و مسوولیت های دست اندرکاران مختلف در فرآیند مدیریت مشارکت مدارانه آبیاری - تاسیس بخش‌هایی برای مشاوره و رایزنی در مورد فرآیند مدیریت مشارکت مدارانه آبیاری - آیا خلاصه مذاکرات نشست و تصمیمات اتخاذ شده تشکل‌های آب بران, نگهداری می‌شود؟ - حجم کل آب تحویلی به مصرف کنندگان از طریق تشکیلات پروژه - ضوابط مطلوب عضویت در تشکل‌های آب بران (نظری و عملی) - پذیرش رسمی برنامه اصلاحی مدیریت مشار کت مدارانه آبیاری - حضور و شرکت رهبران تشکل‌های آب‌بران یا اعضا در نشست‌های آموزشی و دیدگاه‌های آن‌ها در مورد آموزش - نسبت تامین مالی دستگاه مدیریت نگهداری و راهبری -------- صفحهٔ بعد -------- و۱ راهنمای ارزیابی عملکرد نسبکه‌ها یآبیاری و زهکشی - میزان منازعاتی که توسط تشکل آب‌بران حل‌شدنی است. - اقدامات ظرفیت سازی برای نقش های جدید بخش آبیاری - اجرای گام‌های مختلف و مولفه‌های فرآیند اصلاحی - احساس وظیفه و تعلق کشاورزان برای مدیریت آبیاری - ماهیت ارتباط بین تشکل‌های آب‌بران و مدیریت آبیاری - حجم کل آب سالانه که توسط تشکیلات پروژه مدیریت شده است. - تعداد تشکل‌های آب بران که مشغول کار می‌باشند. - محصولات کشاورزی و سیاست‌های قیمت‌گذاری دولت - نسبت‌سطح‌دانش فنی کارمندان - نسبت‌سهم آب‌بران در مدیریت‌شبکه - وابستگی آب بران به سامانه آبیاری - ظرفیت مسوولیت‌پذیری کارکنان - نسبت کارکنان به سطح زیرکشت - ظرفیت پاسخگویی به درخواست آب بران - تغییر در درآمد زارعین - تغییر در دستمزدهای کشاورزان - تعداد تشکل‌های ثبت شده آب بران - شمار زارعین در تشکل‌های آب بران - تعداد مواد آموزشی تولید شده - دوام سازمانی تشکل‌های آب بران - فعالیت بازاریابی کارکنان تشکل آب بران - انجام وظیفه کارکنان تشکل آب بران - محدوده ای که فرآیند آزاد سازی در شکل گیری تشکل‌های آب بران مورد استفاده قرار گرفته است(شامل مصرف کنندگان پایین دست شبکه» مالکین کوچک» زنان» نقش آفرینان و غیره) - شرکت اعضاء تشکل آب بران در فعالیت‌های مدیریت مشار کت مدارانه آبیاری - پشتیبانی سیاسی سطح بالا و تعهد برای روند اصلاحی مدیریت در سطوح مختلف و در مکان‌های مختلف مشارکت مدارانه آبیاری - تاسیس بخش‌هایی برای راهنمایی و هماهنگی فرآیند اصلاحی مدیریت مشارکت‌مدارانه آبیاری (مانند گروه‌های کارء کمیته هماهنگی برنامه) - شمار سیاست های متخذه وابسته به مدیریت مشارکت مدارانه آبیاری» مصوبات» قوانین» نظامنامه هاء مقررات و اصلاحات مصوب -------- صفحهٔ بعد -------- سازمان‌های غیردولتی» دانشگاه هاء. موسسات» کشاورزان» مسوولین دولتی و غیره - خط مشی دولت در مورد کمک های مالی آتی» یارانه و حدود اختیارات و شرایط نوسازی (بعد از مدیریت مشارکت مدارانه آبیاری) - آمادگی اداره آبیاری برای فراهم نمودن پشتیبانی فنی و مشاوره‌ای از تشکل‌های آب بران - آگاهی بخش آبیاری در مورد سیاست مدیریت مشار کت مدارانه آبیاری» طرز عمل و پیشرفت کار در نقاط مختلف کشور - معیارهای به‌کار گرفته توسط مجامع آب بران برای بهبود بازده روش‌های بهره‌برداری و نگهداری. - شاخص حمایت اجتماعی از تشکل آب بران که در قالب درصد اعضاء مجمع آب بران که از سران آن تشکل, حمایت می - تعداد تشکل‌های آب‌بران که دارای حساب بانکی می‌باشند. - تعداد نشست‌های آموزشی بخش آبیاری - تعداد نشست‌های گروهی تشکل آب‌بران و نشست تشکل آب‌بران با بخش آبیاری - اجراء راهکارهای هماهنگی مدیریت مشارکت مدارانه آبیاری - چه اقشاری از اعضا در نشست‌های تشکل‌های آب‌بران حضور می‌یابند؟ - درصد اعضای تشکل که در شبکه آبیاری صاحب زمین هستند. - درصد کشت‌کاران فاقد زمین که عضو تشکل می‌باشند - سطوح مشارکت و سرمایه‌گذاری آب بران در بهره‌برداری و نگهداری آبیاری - میزان مجازات و اقداماتی که تشکل آب بران برای افراد خطاکار اعمال می‌نماید. - تعداد شبکه های آبیاری (یا تعداد زیر واحدها) واگذار شده به تشکل‌های آب بران - ظرفیت بخش کشاورزی برای ایفای نقش جدید (آموزشءانگیزش,» منابع) - اطلاعات مربوط به پروژه‌های پیشاهنگ مدیریت مشار کت مدارانه آبیاری در کشور - گام‌های تنظیم و پذیرش مسایل قانونی مرتبط با مدیریت مشارکت مدارانه آبیاری - انتقال و کارایی آزادسازی,» اعتماد پذیری در فرآیند مدیریت مشارکت مدارانه آبیاری - حجم کار انجام شده در این سطح واگذاری و بالاتر از آن» که درهر انتقال اتفاق می‌افتد. - تعداد طرح‌هایی که انتقال مدیریت در سطح کانال‌های درجه ۲ صورت گرفته است. - تعداد کارکنان انتقالی از بخش بهره‌برداری و نگهداری به بخش‌های جدید. - درصد اعضای تشکل‌های آب بران که در انتخابات تشکل, شر کت داشته‌اند. - تخصیص حقابه به اعضای تشکل (بله- خیر) - تعداد رهبران تشکل‌های آب‌بران که آموزش دیده‌اند. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ راهنمای ارزیابی عملکرد شبکه‌ها یآبیاری و زهکشی - تعداد زارعینی که از مبارزات انتخاباتی آگاهی دارند. _ درصد رهبران تشکل‌های مجمع آب‌بران که زن هستند. درصد اعضای تشکل آب بران در گروه‌های مختلف تملک اراضی - تعداد برنامه‌های آموزشی برای ماموریت های جدید کارکنان. - تعداد کار کنان مأمور شده بهک بخش بازرسی و9 مشاوره‌ای فنی. - شاخص ظرفیت فنی که در قالب درصد کارکنان با مهارت‌های لازم برای پست‌هایشان اندازه‌گیری شده است. - بازتاب سازمانی که در قالب نسبت وظایف اجرا شده به وظایف ضروری» مورد آرزیابی قرار می‌گیرد. - شاخص پایداری اعضای تشکل آب بران در قالب درصد اعضای تشکل که حقوق دراز مدت در اراضی آبی دارند. - تعداد کارمندان دولتی آموزش دیده در ۱۳ - دفعات تکرار بازرسی فنی و مالی تشکل‌های آب‌بران. - قلمرو و جهت‌گیری‌های تغییر یافته سازمان‌های دولتی - حجم دستاوردها در مقابل اهداف. - حضورء مشارکت و دیدگاه‌های کارکنان بخش آبیاری در مورد نشست‌های آموزشی - اجماع و پشتیبانی مدیریت مشار کت مدارانه آبیاری توسط دست اندرکاران مختلف. <- درصد توان بالقوه اعضای تشکل آب‌بران از پاین دست تا بالادست شبکه. - افزایش مشارکت تشکل‌های آب‌بران در تامین بودجه» از سایر منابع به غیر از آب بها. - سنحش سرویس‌دهی بر حسب تعداد خدمات داده شده به تعداد خدمات لازم. - تعداد زارعین واجد شرایط با مهارت‌های لازم برای اجرای ۲1۸ - تاسیس ادارات و واحدهای جدید سازمانی. - تعداد تشکل‌های آب بران که آموزش ویژه ترویج کشاورزی دیده‌اند. - انجام وظیفه کارکنان بخش آبیاری 1 11801100 ۳۵۲1[10[,۵101۶ -۱ -------- صفحهٔ بعد -------- - تعداد کارمندان دولتی که در مراحل مختلف فرآیند اصلاحات درگیر می‌باشند. -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- ست ۲ ار ما -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- لس 333333333 جدول ب نسبت اثربخشی کانال یا لوله شاخص آموزش کارکنان نسبت ماشین‌آلات سالم (8 ۵۱۸1 شاخص‌وصول آب‌بها شاخص اعتماد به توزیع آب شاخص عدالت نسبت ماده‌خشک محصول به ححم آب آبیاری ۲۳1 ۱ 4 .۱-۲- نام و نحوه محاسبه شاخص‌ها نحوه محاسبه مقدار بده طراحی سازه مورد نظر/ مقدار بده اندازه‌گیری شده تعداد کل سازه‌ها/ تعداد سازه‌های آماده به کار طول کل کانال‌ها یا لوله‌ها/ طول کانال‌ها یا لوله‌های آماده به کار طول کل جاده سرویس‌ها/ طول جاده سرویس‌های آماده به کار مقدار کل آب قرارداد بسته شده در یک سال/ مقدار آب تحویل شده واقعی در یک سال حجم آب تحویلی در هر هکتار براساس مبانی طراحی/ حجم آب تحویلی واقعی در هر هکتار تعداد کل کار کنان/ تعداد کار کنان با تحصیلات عالی مقدار ساعات آموزشی مورد نیاز (نفر ساعت در سال)/ جمع ساعات آموزشی انجام شده (نفر ساعت در سال) تعداد کل ماشین‌آلات/ تعداد ماشین‌آلات سالم کل سطح قابل کشت اولیه (پیش‌بینی شده در طرح)/ سطحی که در اثر عملیات آبیاری و زهکشی عمق بحرانی آب زیرزمینی/ عمق واقعی آب زیرزمینی مقدار بحرانی پارامتر موردنظر/ مقدار واقعی پارامتر موردنظر کل درآمد سالیانه شبکه/ کل هزینه سالیانه /۸۷106:۸ شبکه 0 شبکه‌های مشابه یا بالاترین رکورد ثبت شده شبکه مورد ارزیا بی / ۸113010 شبکه کل آب‌بهایی که باید دریافت می‌شده/ کل آب‌بهای وصول شده تعداد کل آب‌بران/ تعداد آب‌برانی که از زمان و طول مدت آبیاری رضایت دارند متوسط کل آب دریافتی/ متوسط آب دریافتی چارک پایین (مترمکعب در هکتار) تبخیر و تعرق پتانسیل الگوی کشت / تبخیر و تعرق واقعی الگوی کشت مقدار حجمی رطوبت خاک در شرایط ظرفیت نگهداری/ مقدار حجمی رطوبت اندازه‌گیری شده (واقعی) خاک در 0) شبکه‌های مشابه یا بالاترین رکورد ثبت شده شبکه مورد ارزیابی / ۳10 شبکه -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- کار بر گ‌های نمونه محاسبه شاخص‌ها -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۳- کاربرک‌های نمونه محاسبه تساخص‌ها )1۳ - توضیح: جهت جمع‌آوری نظام مند اطلاعات مورد نیاز در ارزیابی عملکرد شبکه‌های آبیاری و زهکشی, لازم است که تعدادی کاربرگ (فرم) تهیه و مورد استفاده قرار گیرد. در این قسمت تعدادی کاربرگ که می‌تواند برای جمع‌آوری و جمع‌بندی اطلاعات به‌کار رود آورده شده است. بدیهی است که نوع و محتویات کاربرگ‌ها تابع تصمیمات گروه ارزیاب بوده و حسب مورد ممکن است در طرح‌های گوناگون» تفاوت‌هایی با هم داشته باشند. نمونه کاربرگ‌های تهیه شده بشرح دیل می‌باشند: کاربرگ پ.۱-۳۲- محاسبه شاخص نسبت بده ات محاسبه: ماد بده رای سازه مورد نظرا مار بده اندازهگیری شده و شده سازه مورد ۳ نسبت بده بازدید کننده" #به‌عنوان نمونه ۳ از ۲ نحوه محاسبه: تعداد کل سازه‌ها/ تعداد سازه‌های آماده به کار* تعداد کل سازه‌ها مقدار شاخص "با استفاده از کاربرگ تعمیرات سازه‌ها کاربرگ پ.۳-۳- برای محاسبه شاخص نسبت اثربخشی کانال یا لوله نس محاسبه: طول کل کانال‌ها یا لوله‌ها/ طول کانال‌ها یا لوله‌های آماده به کار اظهار نظر با توجه به مقدار شاخص و محل تخریب: -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۳( راهنمای ارزیابی عملکرد تسبکه‌ها ی آبیاری و زهکشی کاربرگ پ.۴-۳۲- محاسبه شاخص نسبت اتربخشی جاده سرویس نحوه محاسبه: طول کل جاده سرویس‌ها/ طول جاده سرویس‌های آماده به کار نحوه محاسبه: مقدا ا کل آب قرارداد بسته شده در یک سال/ مقدار آب تحویل شده واقعی در یک سال دیف ناماس فرارواد ی ما ۵ از سل ۳ مجموع نمونه‌های بالا مجموع در سطح شبکه سود ماس مار کل آب ورودی به منطقه) مقدار کل آب زهکشی شده از منطقه نحوه محاسبه: حجم آب تحویلی در هر هکتار باساس مبانی طراحی/ حجم آب تحویلی واقعی در هر هکتار -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۳- کاربرگ‌های نمونه محاسبه ساخص‌ها ۳۳( را نحوه محاسبه: تعداد کل آب‌بران / تعداد آب‌بران عضو تشکل‌ها ردیف| نام آبگیر یزان سس ۱ توضیحات تاریخ ۴۱ ۳۳ ابا انا ان لا انا لا انا لا انا لا را جی ا شا کاربرگ پ.۹-۳- محاسبه شاخص نسبت ماشین‌آلات سالم نحوه محاسبه: تعداد کل ماشین‌آلات/ تعداد ماشسین‌آلات سالم ۵ نام مان شماره وضعیت ‏ اهمیت ماشین در ته‌ضسها تاریخ انام تکمیل کننده ذ دیف : ت‌ ۵ ۹ عکس ا سالم |[ ناسالم ‏ روا الا رای نا اک را را را را ای سر ۳ کاربرگ پ.۱۰-۳- محاسبه شاخص نسبت تخریب اراضی نحوه محاسبه: کل سطح قابل کشت اولیه (پیش‌بینی شده در طرح)/ سطحی که در اثر عملیات آبیاری و زهکشی تخریب شده نام 1 : : ساخص نام : ردیف | ناحیه مساحت| سطحی که دراثر اکل سطح قابل کشت | مدت زمانی که در تخریب توضیحات تاریخ نام تکمیل : ا(هکتار)۱ عملیات آبیاری و ااولیه (پیش‌بینی شده آن تخریب انجام | | | : اکننده فرم : زهکشی تخریب شده در طرح) شده است ری ناکرا ام با ال ای الا شا انا ناکرا ام لا نا و را نا اا ‏ ا ای -------- صفحهٔ بعد -------- رو راهنمای ارزیابی عملکرد شسبکه‌ها ی آبیاری و زهکشی مس اه مک که کاربرگ پ.۳- ۱۱- محاسبه شاخص ۲8۳1 نحوه محاسبه: (۲۲13۳1 شبکه‌های مشابه یا بالاترین رکورد ثبت شده شسبکه مورد اآرزیا بی / (۱۷]3۳1 شبکه نام شبکه (شبکه مورد مبلغ (ربال) حجواب یی انم کی ردیف | ارزیابی و سبکه‌های مجاور و کل درآمد اکل هزینه | درآمد خالص اتوزیع شده رو ۱ توضیحات ۱ تاریخ کننده فرم یا شبکه‌های مشابه) / امه و مت سل سسسسسسسسسسسللرررر رو رل للسسسسسشسشسشسشسشسسسلل ر رل للسسسسسشسشسشسشسشسسسلل ر رل للسسسسسشسشسشسشسشسسسلل ر رل لش شش سانگین ناور لا ایا کاربرگ پ.۳- ۱۲- محاسبه شاخص‌وصول آب‌بها نحوه محاسبه: کل آب‌بهابی که باید دریافت می‌شده/ کل آب‌بهای وصول شده مختصا آب بها (ریال) ۲ ۱ ۱ : ساخص نام تکمیل دیف نام آیکی ً که با توضیحات تاری , وصول می‌شده لسلسسسلللس ار شا لسلسسلللسلرر رررررروسش با لسلسسلللسلرر رررررروسش با لسلسسلللسلرر رررررروسش با لسن سسکا توضیح: در طرح‌های بزرگ می‌توان نواحی عمرانی و یا آبگیرهای درجه ۲ از درجه ۱ را ملاک بررسی قرار داد. کاربرگ پ.۳- ۱۳- محاسبه شاخص اعتماد به توزیع آب نحوه محاسبه: تعداد کل آب‌بران / تعداد آب‌برانی که از زمان و طول مدت آبیاری رضایت دارند را سس خص ی و 1 م تکمی طول مدت آبیاری رضایت دارند | آب‌بران شش ار لش شش لششششلمللللرر ی شش لششششلمللللرر ی شش لششششلمللللرر ی لسشسسسسسسششششللشششا>ااا ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- صرح نحوه محاسبه: مقدارساعات آموزشی مورد نیاز (نفر ساعت در سال)/ جمع ساعات آموزشی انجام شده (نفر ساعت در سال) ردیف نام کار کنان شاغل در اساعات آموزشی (نفر ساعت در سال) توضیحات تاریخ نام تک تکمیل کننده شش ری را ری را شا ار یر یر یر شش بر رررر ی زک رک یر یر زر یی شش ی یر یی شش شش شش نحوه محاسبه: عمق بحرانی آب زیرزمینی/ عمق واقعی آب زیرزمینی نام نا عقاب تا مار ری ۱ تاریخ انام تکمیل کننده وی افام ۳ مساحت عمق آب (متر) مقدار توضیحات ریخ انام تک و عمق واقعی آب زیرزمینی اعمق بحرانی آب زیرزمینی اشاخص ۳ شش لر را را یر رآ رررر رش شش یر یر ری لش شش ار ی ‌شللبشششششششل ۱ لس لتسشسش ‌ شب شششششششششششششششششششششششن لک کاربرگ پ. ۲- ۶ محاسبه شاخص آلودگی نحوه محاسبه: مقدار بحرانی پارامتر موردنظر/ مقدار واقعی پارامتر موردنظر یر یر ی ‌ششششن لب بل رآ ‌شششنل لب بل رآ ‌ششششنل سل بل بر بر ری شلاچ اکآ ال لل‌شللن ی ششششششششنل شلن لا 8 مساحت [] شما ا ناف نام با ردیف! نام آبگیر امختصات ۴۱۱ .7 ر؟ | جم ابا رای توضیحات تاریخ م دید زیر دست| تحویل شده | عکس (متر مکعب در هکتار) کننده ی ال ار ال لش ی شش شلک با لب ی اب ‌ شش شا بل لب ی شاب ‌شل ‏ ‌شششششششششششششششششششششششش لک با لب اب شش شش شش لشششششششششسشسشششششششسششش>ا ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- کاربرگ‌های نمونه ارزیابی وضعیت نگهداری شبکه آبیاری و زهکشی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۴- کاربرگ‌های نمونه ارزیابی وضعیت نگهداری سبکه آبیاری و زهکشی ۱۳۹ کاربرگ پ.۱-۴- ساختار فیزیکی و عملکرد ایستگاه پمیاز و اطلاعات کلی * پمپ‌های اصلی تعداد دستگاه نوع پمپ نام تجاری مدل سن (طول عمر) بده طراحی هر پمپ لیتر در ثانیه ارتفاع دینامیک پمپاژ متر * پمپ‌های رزرو تعداد دستگاه نوع پمپ نام تجاری مدل سن (طول عمر) * برق ایستگاه هوایی دارد ل] ندارد ل] ایستگاه زمینی دارد ل] ندارد ل] * سازه سالم ل] نیازمند تعمیر جزیی ل] نیازمند تعمیرات اساسی ل] در حال تخریب ل] در وضع خطرناک ل] کاربرگ پ. ۲-۴- ساختار فیزیکی و عملکرد بند انحرافی اطلاعات کلی نوع بند جنس سن ارتفاع از بستر طول تاج سد ابگیری یک‌طرفه لا دو طرفه لا آسیب‌شناسی شده است (] نشده است (] ملاحظات و توضیحات: ارزیابی سازه‌ای * پایداری اثار تخریب سالم 0 نیازمند تعمیر ل] نیازمند تعمیر اساسی یا تعویض لا شستشوی پایین‌دست سرریز ‏ سالم لا نیازمند تعمیر لا نیازمند تعمیر اساسی لا خطر وا گونی بدنه بی‌خطر ل] کم‌خطر ل] پرخطر لا خطر زیرشویی (۳118) . بی‌خطر ل] کم‌خطر ل] پرخطر لا -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ راهنمای ارزیابی عملکرد سبکه‌های ابیاری و زهکسی سس ادامه کاربرگ پ. ۲-۴- ساختار فیزیکی و عملکرد بند انحرافی اشغال گیر سالم و کافی لا نیازمند تعمیر لا آب‌بندی درزهای اتصال (واتر استاپ) سالم لا نیازمند تعمیر لا نیازمند علاج‌بخشی لا دیوارهای جانبی بالادست سالم لا نیازمند تعمیر ل] نیازمند تعویض ل] دیوارهای جانبی پایین‌دست سالم لا نیازمند تعمیر لا نیازمند تعویض لا نرده‌های ایمنی دارد ل] ندارد ل] * آبگیرها مانور دریچه دارد ل] ندارد [] قاب سالم (] دارای پوسیدگی ] نیازمند تعمیر ل] نیازمند تعویض ل] ورق سالم ] دارای پوسیدگی لا دارای تغییر شکل [] بالابر سالم لا نیازمند روغنکاری لا نیازمند تعویض (] فرمان دستی یا موتوری بالابر سالم لا نیازمند تعویض ل] نیازمند تعمیر کامل ل] آب‌بندی دریچه نوار سالم لا ندارد ل] نیازمند تعویض (] * حوضچه رسوب‌گیر تله‌انداز سنگ عملکرد مناسب ل] نیازمند اصلاح ] -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۴ - کاربرک‌ها 1 1 ۷۱ 3 ال 2 4 3۹ ۹ 1 7 2 1 د 7 3 در زر 5 :5 9 ] 2 هه 3 2 2 1 1 2 ی ام ام 5 ی لا ژ خی 5 و لا ‎٩ ۹ بو 3 4 3 3 3 1 5 1 [5 و ند ۱ 1 8 3 ] ی نمونه ارزیابی وضعیت نگهداری سبکه آبیا, وم 1 ره هو ود لا اه 2 اج را و 3 7 ‎٩ 2 و زا ق ق ق ق 3 ها ج هو اه هک جک شک ج 3 0 0 0 آا 2 0 3 3 1 د زد 9 4 ها دنر دا ل] ال 5 ق 0 5 3 0 پز ی 37 ۹ را۷ 4 7 4 ۵ ش کش با ۰ با لا بذ 3 ی 0 0 0 پر جر ور لا 1 و و دا 0 ی :3 ۱ 1 و [(ف 2 3 ۴ 3 0 2 ۱۳) 2 ۱ 9 9 1 3 1 3 9 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۳( د 7 1 ی له چا 2 2 1 2 2 8 8 با ما ها : ی زم دا 1 ۱ ا( : : ۱ [ 322 ۹ : و آگ : 1 5 4 3 9" : کی اد 5 5ج اه 2 هر ۱ 2 2 هد را ید 3 ( 1 3 با رد 3 باب 3 9 9 ِ 2 : 3 1 ظ :5 جر ۱ 5 4 : : 2 1 1 3 23 << 9 1 3 ار 9 ! پن 3 1 و 9 1 : 1 3 12 أ : 3 ل] 51 ۳ ۱ ژ ۱ 3 ات 1 2 پا 1 7 1 ال 122 1 ا نا 2 3 ۱ 9 - 8 : 2 0 3 8 شش زا ۹ ید ی و ۳ 3 4 ۸ ما [ز ان سا 1 4 3 رمحا (م د [ ها 72 4 له << -------- صفحهٔ بعد -------- نمونه ارزیابی وضعیت نگهداری سبکه آبیاری ۳ 5 ْ* ْد2 ۰.۰ 1 و دا در در در ده 2 3 2 3 2 3 _- 5 ا 5 ۵ ۵ < 8 2 1 3 ال لژ و 4 ود 8 0 5 ا. لا 0 5 : 3 : ی 6 و و 2 ض بل رد ۹ وج 1 ۳ 3 0 0 پا جر 7 َ ه 3 5 ض 1 ح اس 81 که 5 ۱۳۳ 9 پا ۱ ره 3 4 ْ4 چ 4 3 -------- صفحهٔ بعد -------- ۰ 3 ۰ ۰ ۹ ۰ 3 کاربرگ پ. ۴- ۶- ساختار فیزیکی پل آنام کانال/|. .| مختصات اطول پل عرض اوضعیت نرده‌های اوضعیت دال فوقانی | وضعیت اوضعیت آب‌بندی تاریخ | بازدید نماد مشکلات پل‌ها ۱ ۲ ۳ ۴ ۵ ۶ نرده های ایمنی: سالم (] بدون نرده ل] نیاز به تعمیردارد ل] بریده شده است ل] روی دال: روکش آأسفالتی مناسب روکش أسفالتی نیازمند بدون روکش (بتنی سالم) ۲0 پریدگی و زبری نامتعارف بیرون زدگی آرماتور فوقانی 0] زیر دال: سالم 0] ترک در تکیه‌گاه (] ترک در میانه دال 0] آسیب دیدگی جزیی در پوشش بتنی نیازمند تعمیر ۵] بیرون زدگی آرماتور پوشش بتنی لا تحتانی 0] وضعیت دیواره ها: سالم (] پریدگی پوشش (] شکستگی (] ترک [] آبشستگی در پای دیواره‌ها 0 -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۴- کاربرگ‌های نمونه ارزیابی وضعیت نگهداری تُسبکه آبیاری و و کر دج ان رح 8 ْد مه 9 1 ۳ »0 72 ای ۷( ی را یاچ و دا 3 3 3 دا در 3 ‎٩ 3 و ۵ 0 0 ۵ ۷ 5 و 0 5 و داد رکذ 57 ای ۵7 13 چم 3 > 1 و او ۳۵ 1 2 واه وگ ۵ 0 2 0 0 0 5 و 97 نو ۱ 3 1 هد ی د دز وی 0 بش ذّ 0 0 را 0 ( زا ر ها بش ار 3 0 و او 3 زا ۱۳۵ 9 ی 3 1 ط : 2 ۹ -------- صفحهٔ بعد -------- ۰ 3 ۰ 3 ۰ کاربرگ پ. ۴- ۸- فرم بررسی ساختار فیزیکی روگذر لوله ای از کانال متفقاطح لا لوله مقطح ورودی خروجی بازدید ۱ کننده ال ان ک ا اا ابا سس ابا اما ابا با سا انا اد سس با ا سساس شش ‌‌ل ر ‏ سس لا الا لا اب ابا ابا ابا نمادها ۱ ۲ ۳ ۴ ۵ ۶ نوع مجرای متقاطع: مسیل لا نهرسنتی(درصورت امکان نام) لا زهکش (درصورت امکان نام) ل] غیره (نام ببرید) لا وضعیت لوله: سالم لا پوسیده (تعمیر) لا پوسیده (تعویض) لا تغییر شکل لا وضعیت رسوب گذاری در مقطع: بدون رسوب لا کم‌تر از ۲۵ درصد لا کم‌تر از ۵۰ درصد ل] کم‌تر از ۷۵ درصد ل] مسدود ل] وضعیت سازه ورودی: ۰ سالم ] پریدگی پوشش 0] شکستگی 0] ترک ۲0 خاک شستگی در بالا دست تبدیل پینی ۵ تکریب دیواره کی تبدیل وروی وضعیت سازه خروجی: سالم لا پریدگی پوشش لا شکستگی لا ترک ۲0 آب شستگی در پایین دست تبدیل خروجی ۵ تخریب دبواره ی تبدیل خروجی -------- صفحهٔ بعد -------- و نمونه ارزیابی وضعیت نگهداری تسبکه | 1 د وه هم و 0 8 ده وه 4 تا 5 و 3 لا چ ل] 3 و کی 0 د 5 بل را > ون سا ۱ 0 5 1 ۵ ی 0 لا دد 5 9 2 4 نس 0 4 9 12 2 0 : 2 0 1 ٩ ۱۵‏ 0 0 را 7 رد ۱۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۸ 3 : : ی 3 زر دا ج هو 1 3 9 ی لا ار لا 2 5 3 0 بدا 2 یه ۳ را هی ور ور ۳ ط 1 و بر ۵ ۵ بج ۳ ٩ ۲۵ 0 3 2 بو بو و < ا 2 3 0 4 4 (۱ ۱ و و 1 [ 0 23 ال 0 ی[ بو 134 زد را ند اس 0 -------- صفحهٔ بعد -------- ۵/3/3333 - کاربرگ‌های نمونه ارزیابی وضعیت نگهداری ن و و و ۹ + 34 5 3 ما یه ما ۵ اه مه و ۵ رد 2 و و 2 3 ۵ و 5 سا 3 قر قر در 3 ۹ چ چگ چگ چا و نف ار 3 ل] ل] لا ن 1 رد دا اد 2 دی ۱ 1 01 ۵ ا نی با ی 5 ی ٩ ٩ ۵‏ 1 ۵ 0 چ 0 ۷ 7 2 59 یه کچ > ‌ِ ۳ ]2 2 4 [ 1 مد ۷ 2 ود رگ رد لا لا ۲0 ۱ اه 142 ۵ اچ اس ۲0 ۱۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- ۰ 3 ۰ ۰ ۰ 3 ۰ 3 ۰ کاربرگ پ. ۴- ۱۲- ساختار فیزیکی دراپ در کانال ۱ ارامش ورودی بازدید | کننده سس ال رل ان سب با شش شش شا سب با شش شش شا سب با شش شش شا اب نا ان لا با ما با للاللال ان اب ایا نماد مشکلات دراپ ها ۱ ۲ ۳ ۴ ۵ نام مجرای متقاطع: مسیل لا نهرسنتی(درصورت امکان نام) لا زهکش (درصورت امکان نام) لا وضعیت هیدرولیکی: ساده [] سیفونی ل] همراه با دراپ ل] وضعیت تخریب در حوضجه آرامش: سالم ل] کم‌تر از ۲۵ درصد ل] کم‌تر از ۵۰ درصد ل] کم‌تر از ۷۵ درصد ل] تخریب کامل ل] وضعیت سازه ورودی: وضعیت سازه خروجی: -------- صفحهٔ بعد -------- ی 3 اظهار زد ۵ + دی جنس رسوب دانه اهردو) ۱۴۶ رت نام بازدید کننده -------- صفحهٔ بعد -------- ار و گک -_ -------- صفحهٔ بعد -------- و ۱۳۴۳۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۴۳۴ ام 1 ( ل و : 1 اب« ود 3 4 هه 7 5 0 4 8 4 ل 7 8 ک 0 3 ٌ 0 0 لا وس جرا لا و 3 نات 0 گ -_ -------- صفحهٔ بعد -------- مثال‌هایی برای ارزیابی عملکرد شبکه‌های سطحی آبیاری و زهکشی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- ارزیا کم اهم کم ۱- ر منال‌ها یی برای ارزیابی : به اهمیت موضوعات . ری به این موصوع د دول (پ. ۱-۵) افزایثر از آرزیاب‌ها به‌طور مس موضوع شاخص بهره‌برداری و نگهداری 1 ۵ ی را سطحیآبیاری و زهش سریع گروه سه نفره از ارز شبکه و گروه ارزیاب در شبکه» گروه آرزیاد ارتباط بین ارزیاب‌ها (پ. ۱-۵) افزایش د ارزش کیفی خوب خوب متوسط خوب خوب خوب متوسط ۱۳۷ ای طرحی برای می‌شوند. با توجه ع سریع باشد. ی بی و کمی آن‌ها را دول مقدار آرزش مجموع ارزش کسب شده ۳۴/۶ ۳۹/۵ ۲۱۳/۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۸ راهنمای ارزیابی عملکرد نسبکه‌ها یآبیاری و زهکسی ادامه جدول پ.۱-۵- خلاصه نتیجه ارزیابی سریع شبکه توسط ارزیاب‌ها مجموع ارزس ردیف . موضوع ساخص نام شاخص ارزش کیفی ۹ 4 2 2 3 کمی 3 ۳ 7 7 7 کسب شده ی ۶ کمیودآب ار متوسط ۲۵ ۳۷ ]| ۲ ۲۳۶ سار فش | از ال اه ۱ 1 رطوبت نسبی ار متوسط ۲۷۵ ۷ با 2 جاح 0 0 ره اه ۰ سیارفیش از ال ی وت ۸ | اف ها ]| ۵ نست ماده‌خشک اب ری افیف | ۱۳ ۴ تسه که ده بررسی شده ۱۰۱/۵ است. با توجه به رابطه الف. امتیاز کمی کسب شده توسط شبکه به‌شکل دیل قابل محاسبه خواهد بود: ۳۹/۴ ۱ ع ۱ <امتیاز کمی ۱۳۱/۳ با توجه به رابطه فوق و جدول (پ.۲-۵) امتیاز کمی نهایی حاصل از ارزیابی عملکرد سریع مقدار ۸۵/۱ و امتیاز کیفی نهایی حاصل از ارزیابی عملکرد سریع «خوب» ارزیابی می‌گردد. پ. ۲-۵- یک مثال عملی برای ارزیابی تفصیلی در یک شبکه آبیاری و زهکشی, مالک شبکه جهت تعیین وضعیت شبکه خود تصمیم به ارزیابی عملکرد آن می‌گیرد. مالک شبکه از نظر وقت و بودجه دارای محدودیت عمده‌ای نمی‌باشد. مالک شبکه ضمن مشورت با ۴ نفر متخصص ارزیابی» مقرر می‌داردکه ارزیابی شبکه به‌صورت تفصیلی انجام شود. برای این منظور ارزیاب‌ها به‌طور مستقل اقدام به اندازه‌گیری شاخص‌های مندرج در جدول (پ. ۳-۵) (بدون اعمال ضرایب تعدیل) می‌کنند. جدول (پ.۲-۵) خلاصه جمع‌بندی اطلاعات جمع‌آوری شده و چگونگی تبدیل ارزش کیفی شاخص‌ها به ارزش کمی را در این ارزیابی نشان می‌دهد. -------- صفحهٔ بعد -------- که لت ۳۹ کسب شده ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۵۰ جج__ مجموع < جمع کل گ -_ -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۵- منال‌هایی برای ارزیابی عملکرد شسبکه‌های سطح یآبیاری و زهکسی )۱۵ با توجه به جدول (پ.۳-۵) امتیاز کمی کسب شده توسط شبکه به شکل زیر قابل محاسبه خواهد بود: ۳ -امتیاز کی ۱/۴ امبیار با توجه به رابطه فوق و جدول مذکور امتیاز کمی نهایی حاصل از ارزیابی عملکرد تفصیلی شبکه مقدار ۵۰/۶ و امتیاز کیفی نهایی حاصل از ارزیابی» در حد «متوسط مایل به ضعیف» ارزیابی می‌گردد. با بررسی جدول (پ.۲-۵) اطلاعات مفید دیگری نیز قابل دریافت می‌باشد. به‌عنوان نمونه شبکه از نظر سازه‌ای در وضعیت نسبتا مناسبی قرار داشته و دیگر اینکه این شبکه از نظر مدیریت. بهره‌برداری و نگهداری در وضعیت قابل قبولی قرار ندارد. اینگونه (۱۰۰ ۶ جدول پ. ۳-۵ - تبدیل ارزش کیفی شاخص‌ها به ارزش کمی در ارزیابی تفصیلی نسبت اثربخشی کانال یا لوله -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۵۳ ی پ. ۳-۵ - تبدیل ارزش کیف شاخص آموزش پرسنل سهم مشارکت آب‌بران بیاری و زهکنسی سس -------- صفحهٔ بعد -------- یی - منّال‌ها یی برای ارزیابی ع ادامه جدو| موضوع شاخص ملکرد ُسبکه‌های سطحی آبیار پ. ۳-۵ - تبدیل ارزش کیه ۱ نام شاخص ۰ شاخص‌وصول آب‌بها شاخص اعتماد به توزیع آب کمبوداب‌مورد نیاز رطوبت نسبی خاک نسبت محصول به حجم آب ابیاری د۳1-) ۱۵۳ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- منابع و مراجع ۱2۵ منابع و مراجع ۲- اسمیدماء لامبرت؛ رای کرافت. دیوید؛ ترجمه امین علیزاده؛ زهکشی اراضی, مشهد. انتشارات دانشگاه فردوسی, ۰.۱۳۷۰ ۳- اکرم, مجتبی. راهنمای آزمایشات زهکشی» پلی کپی درسی دانشکده کشاورزی دانشگاه تهرانء ۰۱۳۶۳ ۵- بای‌بوردی» محمد. اصول مهندسی زهکشی و بهسازی خاک تهران» انتشارات دانشگاه تهران» ۰.۱۳۶۰ زراعی» وزارت کشاورزی» تیرماه ۰.۱۳۵۰ -٩‏ فردادء حسین. اصول زهکشی و کاربرد آن. جلد سوم با تجدید نظرء تهران انتشارات دانش و فنی, ۰۱۳۶۵ ,۱7 ۷0۵۵۵2۲۵0۳ ,بش۸ 1۵۳ ۳۵۵۵۵ و۸ اه نوک م۸ ۱۱| 30۰ ۷1۵۵۵۲۵0 کشا آدساا ۸ او 0۵۵26 م۸ اه مگ م۸ -۱2 ۰ ,[2 ۹/1۵ 11۵1۵۵26 ,۵۱۵۳۵110۵۰ آ۵ با۵ظ -۱3 ۰ ,101671205 16 ۷۷/۵2018200 بک 1۵110 اممش۸ گ عام ۳۵ 0۵۵۵۵ الا | -۱4 ار اب۸210 ۵۲ ۱۳۵۱۵۵6 بعا 5 ۵۹۵۳۷۵110۵ ازوکگ معانه‌زمی۸ که هام1 معاداک معانهنا -۱5 ۰ ,۷۷۵۵۱1۵810 ,200۰] ۰ بل شا [۳۵ا اب۸2۳۱ اه ۳۵۵۵۵ بکک بش۸ اکن -۱6 ۰ ,۱1۵1۲1۵5 106 لکلا ۱100 ۲1016 +عوا۸ ۷۷۰۳ بط ۷۵۵ ۱7۲