معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهور

⚠ این متن با نرم‌افزار از روی تصویر خوانده شده و ممکن است خطا داشته باشد؛ برای استناد، اصلِ سند را ببینید. جمهوری اسلامی ایران معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهور مبافی و رویه‌های دستیابی به قفیمت توافقی آب فشریه شماره ۶۱۹ معاونت نظارت راهبردی وزارت نیرو امور نظام فنی دفتر مهندسی و معیارهای فنی آب و آبفا 32333 ۱۳۳/۵ ۱۳۹۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ریاست جمهوری معاون برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رئیس‌جمهور بخشنامه به دستگاه‌های احرایی. مهندسان مشاور و پیمانکاران ۶( ۱ / ۱ ۹ تاریخ: ‏ ۱۳۹۱/۱۲/۱۹ موضوع: مبانی و رویه‌های دستیابی به قیمت توافقی آب به استناد ماده (۲۳) قانون برنامه و بودجه و ماده (۶) آبین‌نامه استانداردهای اجرایی طرح‌های عمرانی- مصوب سال ۱۳۵۲و در چارچوب نظام فنی و اجرایی کشور (موضوع تصویبنامه شماره ۹ ت ۷ مورخحخ ۰ محیاأت محترم وزبران)» به پیوست نشریه شماره ۶۱۹ امور نظام فنی. با عنوان « مبانی و رویه‌های دستیابی به قیمت توافقی آب » از نوع گروه سوم ابلاغ می‌شود. رعایت مفاد این ضابطه برای دستگاه‌های اجرایی. مشاوران. پیمانکاران و سایر عوامل ذی‌نفشع نظام فنی و اجرایی در صورت نداشتن ضوابط معتبر بهتر. از تاریخ ۱۳۹۲/۰۵/۱ اجباری است. بهروز مرادی -------- صفحهٔ بعد -------- اصلاح مدارک فنی امور نظام فنی معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهور با استفاده از نظر کارشناسان برجسته مبادرت به تهیه این نشریه نموده و ان ر برای استفاده به جامعه مهندسی کشور عرضه نموده است. با وجود تلاش فراوان» این اثر مصون از از این‌رو» از سما خواننده گرامی صمیمانه تقاضا دارد در صورت مشاهده هرگونه ایراد و اسکال فنی مراتب را به صورت زیر گزارش فرمایید: (- تسماره بند و صفحه موضوع مورد نظر را مشخص کنید. ۳- ایراد مورد نظر را به صورت خلاصه بیان دارید. ۳- در صورت امکان متن اصلاح شده را برای جایگزینی ارسال نمایید. ۴- نشانی خود را برای تماس احتمالی ذکر فرمایید. کارشناسان این امور نظرهای دریافتی را به دقت مطالعه نموده و اقدام مقتضی را معمول خواهند داشت. پیشاپیش از همکاری و دقت نظر جنابعالی قدردانی می‌شود. ننسانی برای مکانیه : تهران» میدان بهارستان» خیابان صفی علی‌شاه - مرکز تلفن ۲۳۲۷۱ معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهورء امور نظام فنی ام در ۱0 -------- صفحهٔ بعد -------- بسمه تعالی پیشگفتار در اقتصاد جهان» افزایش جمعیت. تقاضا برای آب شرب و مصارف بهداشتی را به‌طور مستقیم و تقاضای مشتقات آب به منظور تولید محصولات غذایی را به طور غیرمستقیم بالا برده و رشد فعالیت‌های اقتصادی اعم از صنعتی» کشاورزی و خدماتی نیز به سهم خود تقاضا برای آب را افزایش داده است. با توجه به اینکه تامین آب و خدمات آبی منجر به افزایش بدهی‌ها و بزرگ‌تر شدن اندازه دولت‌ها و تبعات ناشی از آن می‌شود» نه تنها در کشور ما بلکه کشورهای توسعه یافته نیز بعد از دهه ۱۹۷۰ به طور جدی با مساله تامین سرمایه در اجرای تاسیسات زیربنایی روبرو بوده‌اند. از همین رو در همان سال‌ها ایده مشارکت خصوصی <- عمومی مطرح شد تا راه‌حلی برای این موضوع باشد. در کشور ایران با تصویب «آیین‌نامه اجرایی قانون تشویق سرمایه‌گذاری در طرح‌های آب کشور» گام مهمی در زمینه استفاده از ظرفیت‌های بخش خصوصی در طرح‌های زیربنایی برداشته شده و کمیته اجرایی این آیین‌نامه» ضرورت تهیه راهنمایی تحت عنوان «راهنمای اصول ورویه دستیابی به قیمت توافقی» را به تصویب رسانده است. با توجه به مطالب فوق, امور آب وزارت نیرو در قالب طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشورء تهیه نشریه «مبانی و رویه‌های دستیابی به قیمت توافقی آب» را با هماهنگی امور نظام فنی معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس‌جمهور در دستور کار قرار داد و پس از تهیه» آن را برای تایید و ابلاغ به عوامل ذینفع نظام فنی اجرایی کشور به این معاونت ارسال نمود که پس از بررسی» براساس ماده ۲۳ قانون برنامه و بودجه آیین‌نامه استانداردهای اجرایی مصوب هیات محترم وزیران و طبق نظام فنی اجرایی کشور (مصوب شماره ۴۲۳۳۹/ت ۰۳۳۴۹۷ مورخ ۱۳۸۵/۴/۲۰ هیات محترم وزیران) تصویب و ابلاغ گردید. هدف از تهیه این راهنماء ارائه روشی هماهنگ برای تعیین قیمت مبادله آب با سرمایه‌گذاران بخش خصوصی است. این راهنما در دستیابی به قیمت توافقی آب کشاورزی» شهری و همچنین انرژی برقابی در طرح‌هایی که توسط یا با مشارکت بخش خصوصی راه‌اندازی می‌شوند. کاربرد دارد. بدین وسیله معاونت نظارت راهبردی از تلاش و جدیت رییس امور نظام فنی جناب آقای مهندس غلامحسین حمزه مصطفوی و کارشناسان محترم امور نظام فنی و نماینده مجری محترم طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشور وزارت نیروء جناب آقای مهندس محمد ابراهیم نیا و متخصصان همکار در امر تهیه و نهایی نمودن این نشریه؛ تشکر و قدردانی می‌نماید و از ایزد منان توفیق روزافزون همه‌ی این بزرگواران را آرزومند می‌باشد. امید است متخصصان و کارشناسان با ابراز نظرات خود درخصوص این نشریه ما را در اصلاحات بعدی یاری فرمایند. معاون نظارت راهبردی زمستان ۱۳۹۱ -------- صفحهٔ بعد -------- تهیه و کنترل مبانی و رویه‌های دستیابی به قیمت توافقی آب (نشریه شماره ۶۱۹) اعضای گروه تهیه کننده: طیبه آریان شرکت مهندسی مشاور مهاب قدس لیسانس اقتصاد کشاورزی عباس بهلولوند دانشگاه شهید بهشتی فوق لیسانس اقتصاد رضا راعی عزآبادی وزارت نیرو لیسانس زمین‌شناسی زهرا زارع‌پور شرکت مهندسی مشاور مهاب قدس فوق‌لیسانس اقتصاد اعضای گروه نظارت: سیدعباس جعفری وزارت نیرو فوق‌لیسانس برنامه‌ریزی سیستم‌های اقتصادی محمدسهام‌الدین حاتمی طرح تهیه ضوابط ومعیارهای فنی صنعت آب ‏ لیسانس مهندسی عمران - آب کشور- وزارت نیرو اعضای گروه تایید کننده (کمیته تخصصی مطالعات اقتصادی» تعرفه و خصوصی‌سازی طرح تهیه ضوابط و معیارهای معصومه آذرگون شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور فوق‌لیسانس مدیریت کیومرث حیدری وزارت نیرو فوق‌لیسانس اقتصاد مریم رحیمی فراهانی طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب ‏ فوق‌لیسانس مهندسی عمران - آب کشور- وزارت نیرو غلامعلی شرزه‌ای دانشگاه تهران دکترای اقتصاد علیرضا غفاری شرکت مدیریت منابع آب ایران فوق‌لیسانس مدیریت سیستم و برنامه‌ریزی علی‌اکبر قبادی حمزه‌خانی ‏ وزارت نیرو فوق‌لیسانس مهندسی آبیاری احمد لطفی شرکت مهندسین مشاور پندام فوق‌لیسانس مهندسی آبیاری انوش نوری اسفندیاری دبیرخانه آندیشگاه وزارت نیرو فوق‌لیسانس اقتصاد کشاورزی اعضای گروه هدایت و راهبری پروژه: فرزانه آقارمضانعلی رییس گروه آمور نظام فنی ساناز سرافراز کارشناس منابع آب امور نظام فنی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان مقدمه فصل اول - پیشینه مطالعات ۱-۱- کلیات فصل دوم - بازار آب ۱-۲- آشنایی ۲-۲- تعریف ۳-۲- ویژگی‌های بازار آب ۱-۳-۲- ساختار بازار ۲-۳-۲ قوانین مالکیت و داد و ستد ۳-۳-۲- اشتراک مالکیت ۴-۳-۲- آثار جانبی ۵-۳-۲ منبع همگانی سره ۶-۳-۲- عدم تقارن اطلاعات ۷-۳-۲ محلی و چند پارچه بودن ۸-۳-۲- هزینه مبادله ۴-۲- تقاضای آب ۱-۴-۲- تقاضا کنندگان آب ۵-۲- عرضه آب ۱-۵-۲- عرضه‌کنندگان آب ۲-۵-۲- هزینه‌های تولید ۳-۵-۲ انواع هزینه‌های تامین آب ۶-۲- ارزش آب ۷-۲ آثار جانبی طرح‌های مربوط به آب ۱-۷-۲- ارزش گذاری آثار جانبی ملموس آب ۲-۷-۲- ارزش گذاری آثار جانبی غیرملموس آب فصل سوم - قیمت‌گذاری آب ۱-۳- آشنایی ۳-۳- اهمیت رویکرد صحیح به قیمت‌گذاری آب ۱۰ ۱۰ ۱۰ ۱۰ ۱۱ ۱۱ ۱۱ ۱۲ ۱۳۲ ۱۳۲ ۱۳۲ ۱۷ ۱۷ ۱۸ ۳۰ لاه ۲۳۳ ۳۵ ۳۵ ۳۹ ۳۱ ۳۱ ۳۱ -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان ۱-۳-۳- تحلیل سر به سر ۲-۳-۳- شرایط تولیدات چند محصولی ۳-۳-۳- شرایط تولید چند محصول با نسبت ثابت ۴-۳-۳- شرایط تبعیض قیمت ۵-۳-۳- سایر شیوه‌های تعیین قیمت ۴-۳- قیمت‌گذاری آب در کشورهای جهان ۱-۴-۳- قیمت‌گذاری دولتی ۲-۳-۳ قیمت‌گذاری غیردولتی فصل چهارم- ارکان قیمت‌گذاری توافقی ۱-۴- آشنایی ۲-۴ تعریف مقتضی از قیمت توافقی با محوریت مصوبه هیات وزیران ۳-۴- ارزیابی اقتصادی ۳-۳۴ برآورد قیمت تقاضا (ارزش یا تمایل به پرداخت) ۳-۳-۴ برآورد قیمت عرضه ۴۴ مشارکت خصوصی - عمومی ۵-۴ تنظیم بازار ۲-۵-۴ اهمیت تنظیم بازار خدمات مربوط به آب ۳-۵-۴- فعالیت‌های عمومی تنظیم بازار در بخش آب ۴-۵-۳ نهادهای تنظیم بازار ۶-۴- اطمینان از فراهم بودن الزامات نهادی شامل نهادهای دیربط و قوانین کافی ۱- ۵- فرآیند عمومی ۳-۵ گام‌های رسیدن به قیمت توافقی ۱-۳-۵- بررسی قیمت ۲-۲-۵- توافق قیمت فصل ششم - خلاصه نتیجه گیری و پیشنهادها ۱- ۶- خلاصه ۳۱ ۳۲ ۳۲ ۳۲ ۳۳ ۳۳۴ ۳۵ ۳۵ ۳۷ ۳۹ ۳۹ ۴۰ ۳۱ ۴۶ ۳۸ ۴۹ ۵ ۵۱ 1۳ ۵۵ ۵4۷ ۵۹ ۵۹ ۵۹ ۶۱ ۶۳ ۶۵ ۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان ۱-۱-۶- تعریف مناسب از قیمت توافقی ۲-۱-۶ بازار آب ۳-۱-۶- ارزش آب ۴-۱-۶- قیمت‌گذاری آب ۵-۱-۶ مشارکت خصوصی - عمومی ۶-۱-۶- تنظیم بازار ۲-۶- نتیجه‌گیری ۳-۶- پیشنهادها پیوست ۱ نکاتی در مورد ارزیابی اقتصادی پیوست ۲ دسته‌بندی انواع مشار کت خصوصی - عمومی پیوست ۳ نمونه‌های قیمت‌گذاری آب در دنیا منابع و مراجع فهرست شکل‌ها و نمودارها عنوان نمودار ۱-۲- میانگین هزینه متغیر و کل و هزینه کرانه‌ای‌تامین آب در طرح‌های آبیاری نمودار ۲-۲- خالص آثار جانبی مثبت نمودار ۳-۲- خالص آثار جانبی منفی شکل ۱-۴- وسیع‌ترین تعریف از مشارکت خصوصی -عمومی نمودار۱-۵- فرآیند عمومی سرمایه پذیری نمودار ۲-۵- گام‌های اصلی در فرآیند تعیین قیمت توافقی نمودار پ.۱-۱- منحنی‌های مبادله بازدهی و خطر نمودار پ.۲-۱- منحنی‌های بی تفاوتی ارزش منتظره و خطر ۶۷ ۶۸ ۶۸ ۶۹ ۷۰ ۷۰ ۷۰ ۷۱ ۷۳ ۹۳ ۹۹ ۱۱۵ ۱۹ ۲۳ ۲۳ ۴۸ ۶۰ ۶۱ ۸ ۸۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست جدول‌ها عنوان جدول ۱-۲- آثار مثبت و منفی طرح‌های آبی جدول ۲-۲- طبقه بندی آثار خارجی ملموس و غیرملموس طرح‌های آبی جدول ۳-۲- روش‌های ساده ارزش گذاری آثار خارجی جدول ۱-۴- اطلاعات اولیه از نمونه مورد بررسی جدول ۲-۴- میانگین هزینه. درآمد ناخالص و سود محصولات مختلف جدول ۳-۴- متوسط مقادیر مصرف آب و سهم هزینه آن در هکتار برای محصولات مختلف جدول ۴-۴- متوسط مقدار و هزینه‌های آب مصرفی محصولات مختلف در هکتاربه تفکیک نوع منبع جدول ۵-۴- برآورد ارزش آب از تابع تولید جدول ۶-۴- هزینه‌های سرمایه‌گذاری سد و شبکه آبیاری و زهکشی علویان جدول ۷-۴- وظایف و عملکرد تنظیم بازار در تنظیمات اقتصادی (ترمولت و هانت۲۰۰۶) جدول پ.۱-۱- محاسبه سود منتظره (هزار ریال) جدول پ.۲-۱- محاسبه انحراف معیار سود طرح‌های ۸ و نا جدول پ.۳-۱- اطلاعات مربوط به طرح‌های ۸۲ و ۷ (میلیون ریال) جدول پ.۴-۱- اطلاعات مربوط به درامد خالص حاصل از احداث سد در شرایط مختلف جدول پ.۵-۱- ماتریس بازده به میلیون ریال جدول پ.۶-۱- ماتریس خسران جدول پ.۱-۲- انواع مشارکت خصوصی -عمومی جدول پ.۱-۳- آب بها براساس هزینه‌های مستمر بهره‌برداری و نگهداری در ترکیه جدول پ.۲-۳- قیمت آب در بخش‌های اقتصادی برای کشورهای منتخب خاور نزدیک جدول پ.۲-۳- تامین مالی پروژه‌های آب و فاضلاب جدول پ.۴-۳- ذینفعان کلیدی درگیر در پروژه اوالی بیروت (یاموت» جمالی۲۰۰۷۰) جدول پ.۵-۳- هزینه‌های پروژه اوالی بیروت جدول پ.۶-۳- قرار دادهای ساخت - بهره‌برداری - انتقال چین جدول پ.۷-۳- قیمت واقعی و قابل انتظار دو پروژه چنگدو و پکن ۳۴ ۳۶ ۳۷ ۴۱ ۴۳۲ ۴۳۳ ۳۴ ۳۴ ۴۷ 1۲ ۷۸ ۷۹ ۸۵ ۸۹ ۹۱ ۹۵ ۱۲ ۱۸ ۱۹ ۱۱۰ ۱۱۰ ۱۱۱ ۱۱۲ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- مقدمه ۱ مقدمه در اقتصاد ایران» افزایش جمعیت. تقاضا برای آب شرب و مصارف بهداشتی را مستقیما و تقاضای مشتق شده آب را به منظور تولید محصولات غذایی به طور غیرمستقیم بالا برده و رشد فعالیت‌های اقتصادی اعم از صنعتی»ء کشاورزی و خدماتی نیز به سهم خود تقاضا برای آب را افزایش داده است. توسعه شهرها نیز در تداوم این امر بی‌تاثیر نبوده است. از سوی دیگر دولت برای تامین این خدمات با معضل افزایش بدهی روبرو شده است. بدین ترتیب جامعه با یک تعارض روبرو است. از یک طرف تامین آب یک ضرورت است و از طرف دیگر تامین آب و خدمات آبی منجر به افزایش بدهی‌ها و بزرگ‌تر شدن اندازه دولت و تبعات ناشی از آن می‌شود. شایان ذکر است که مساله فوق, مشکل کشور ایران به تنهایی نیست و کشورهای توسعه یافته نیز بعد از دهه ۱۹۷۰ به طور جدی با مساله تامین سرمایه در اجرای تاسیسات زیربنایی روبرو بوده‌اند. از همین رو در همان سال‌ها ایده مشارکت خصوصی - عمومی مطرح شد تا راه‌حلی برای این موضوع باشد. در سال ۱۹۹۲ در انگلستان برای اولین‌بار یک برنامه اصولی با هدف تشویق مشارکت خصوصی- عمومی, تحت عنوان ابتکار تامین مالی خصوصی" شکل گرفت. درحال حاضر استفاده از این شیوه در سایر کشورها نیز مرسوم و تکامل آن در جریان است. در کشور ایران نیز با تصویب «آیین‌نامه اجرایی قانون تشویق سرمایه‌گذاری در طرح‌های آب کشور» گام مهمی در زمینه استفاده راهنمایی تحت عنوان «راهنمای اصول ورویه دستیابی به قیمت توافقی» بود. تهیه راهنمای فوق با هدف ارائه روشی هماهنگ برای تعیین قیمت مبادله آب با سرمایه‌گذاران بخش خصوصی در دستور کار طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشور قرار گرفت. این راهنما در دستیابی به قیمت توافقی آب کشاورزی» شهری و هم‌چنین انرژی برقابی در طرح‌هایی که توسط یا با مشارکت بخش خصوصی راه‌اندازی می‌شوند. کاربرد دارد. نو بودن موضوع و فقدان تجربیات مشخص در شروع مطالعات موجب گردید که زمان نسبتا طولانی صرف شود تا طی رفت و برگشت‌هایی بر روی مطالب تهیه شده» برداشت‌های تیم نظارت و تیم تهیه‌کننده به یکدیگر نزدیک شود. طی این مدت علاوه بر تقویت تیم کارشناسی,» تلاش شده تا ازآخرین تجارب قابل دسترس نیز در تدوین این راهنما استفاده شود. اما متاسفانه باید اذعان داشت که فرآیندهای مورد استفاده در تجارب محدود در داخل کشورء بدون پشتوانه نظری کافی و طی کردن گام‌های منظم و مرتبط شکل گرفته است. لذا راهنمای حاضر را باید فتح بابی بر این موضوع مهم دانست. بدیهی است با اجرای چند طرح نمونه (پایلوت). مستندسازی مشکلات و راه کارها می توان فرآیند را مدل‌سازی کرده و به دستورالعمل کاربردی نزدیک کرد. است. فصل دوم و سوم به مباحث پیرامون بازار آب و اجزای آن» اهمیت نگرش صحیح به قیمت‌گذاری, روش‌های مختلف قیمت‌گذاری آب و هم‌چنین بعضی مطالعات قیمت‌گذاری در کشورهای جهان پرداخته است. در فصل چهارم و پنجم که مهم‌ترین فصول این مطالعه است. تعریف قیمت توافقی به شکلی مبسوطء طرح ارکان تعیین قیمت توافقی شامل تنظیم بازارء ارزیابی مالی - اقتصادی» مشار کت خصوصی - عمومی و الزامات زهادی و فرآیند سه مرحله‌ای استفاده از این ارکان در دستیابی به قیمت توافقی ارائه |- ۳۳۱۷۵۲۵ ۳۱۵۲۵ 6 -------- صفحهٔ بعد -------- ۲ مبانی و رویه‌های د ستیابی به قیمت توافقی آب شده است. فصل ششم به خلاصه‌ای از مطالب به همراه پیشنهادها اختصاص دارد. شایان ذکر است که حسب موردء مطالب تکمیلی در پیوست‌های یک. دو و سه ارائه شده است. - هدف در کشور ایران با تصویب «آیین‌نامه اجرایی قانون تشویق سرمایه‌گذاری در طرح‌های آب کشور» گام مهمی در زمینه استفاده از وجود دارد. نشریه حاضر تحت عنوان «راهنمای اصول ورویه دستیابی به قیمت توافقی آب» با هدف ارائه روشی هماهنگ برای تعیین قیمت مبادله آب با سرمایه‌گذاران خصوصی در بخش آب تهیه شده است. بدیهی است این راهنما پس از پیشبرد تجربه طرح‌های پیشرو قیمت توافقی» قیمتی است که در عین اینکه سرمایه‌گذار به تامین آب رغبت داردء سرمایه‌پذیر نیز از قیمت استقبال کرده و حاضر به معامله می‌شود (از بازار خارج نمی‌شود). شایان ذکر است که متقاضیان مستقیم آب یعنی بهره‌برداران کشاورزی» مصرف کنندگان شهری و... غالبا به دلیل «عدم توانایی به پرداخت»» خریدار مستقیم آب تامین شده نخواهند بود. در این شرایط سرمایه‌پذیر (دولت یا نمایندگانش) با توجه به آثار خارجی قابل توجه آبء وارد مشارکت با سرمایه‌گذار شده و تهد می‌کند که مابه التفاوت قیمت توافقی و - دامنه کار برد این راهنما در تعیین قیمت توافقی تامین آب کشاورزی» شهری» صنعتی و هم‌چنین در تعیین قیمت توافقی هر کیلوات‌ساعت اصلی این راهنما حوزه ستادی و نمایندگان منطقه ای وزارتخانه‌های نیروء جهاد کشاورزی و هم‌چنین شرکت آب و نیروی ایران تابعی از قانون تشویق سرمایه‌گذاری است. امکان استفاده از آن تا زمان ابقای قانون مذکور وجود دارد. ۱- از آنجایی که در ایران » مشارکت بخش خصوصی در طرح‌های زیربنایی به خصوص طرح‌های بخش آب (که نیازمند سرمایه‌گذاری اولیه قابل ملاحظه‌ای هستند) از سابقه چندانی برخوردار نیست. لذا تصور این که در کوناه مدت (و حتی میان مدت) تعداد زیادی متقاضی برای سرمایه‌گذاری در بخش آب وجود داشته باشد. دور از واقعیت به نظر می‌رسد. بنابراین انتخاب سرمایه‌گذار از مسیر مذاکره رقابتی تعیین خواهد شد و نه از طریق مناقصه عام. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- ۹ ۱- کلیات در ادبیات اقتصادی جهان واژه‌ای تحت عنوان «قیمت توافقی» به صورتی که مد نظر آیین‌نامه تصویبی توسط هیات وزیران است. وجود ندارد که بتوان به آن ارجاع کرد. تنها مورد مشابه «قیمت مذاکره‌ای» است که آن هم در مواردی به کار می آید که خریدار و فروشنده‌ای با هم به چانه زنی پرداخته و طی یک مذاکره رو در رو قیمتی را برای انجام مبادله تعیین می کنند. البته موارد مشاهده شده از قیمت مذاکره‌ای در مورد سرمایه‌گذاری در طرح‌های آپی مصداأق نداشته است و آیده استفاده از «قیمت توافقی» جدید تهیه راهنمای «اصول و رویه دستیابی به قیمت توافقی آب» در پی تصویب قانون تشویق سرمایه‌گذاری در کشور (سال ۱۳۸۱) مطرح شد. آیین‌نامه اجرایی بند ج تبصره ۴ قانون بودجه سال ۱۳۸۲ را نیز می‌توان تلاشی در جهت پیاده کردن قانون تشویق سرمایه‌گذاری دانست. بر اساس آیین‌نامه اخیر که در اردیرهشت ماه ۱۳۸۶ و با استناد به اصل صد و سی و هشتم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و با رعایت تصویب نامه شماره ۱۹۴۱۴/ت ۳۷۲۸۵ مورخ ۱۳۸۶/۲/۱۱ به تصویب رسیده است. مقررات نوعی قرارداد تضمین -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۲ بازار آب -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - بازار آب ۹ 7 ۱- آشنایی هدف تدوین این فصل به طور خلاصه عبارت است از: توجه به بازار آب در محدوده مورد بررسی (حتی به شکل محدود آن) و استفاده از قیمت‌های مبادله آب به عنوان مبنایی برای برآورد تمایل به پرداخت یا قیمت تقاضا (یکی از ار کان تعیین قیمت توافقی). اشاره به ویژگی‌های بازار آب به منظور استفاده در ساز و کارهای تنظیم بازار (یکی از موارد ارکان قیمت‌گذاری توافقی که در فصل چهارم به تفصیل مورد بررسی قرار گرفته است). معرفی متقاضیان مختلف آب به‌منظور تاکید بر روی برخی از ویژگی‌ها نظیر کیفیت در تعیین قیمت توافقی معرفی عرضه‌کنندگان آب و هزینه‌های مترتب بر آنها برای مشخص کردن اقلام هزینه در طرف عرضه یا تعیین کف قیمت (یکی دیگر از ارکان تعیین قیمت توافقی). لازم به ذکر است که در این فصل آنواع هزینه معرفی شده و روش‌های قیمت‌گذاری در فصل سوم ارائه شده است. ارائه مفاهیم ارزش و هم‌چنین آثار جانبی آب به منظور فراهم نمودن برآورد سقف قیمت ۲-7۲ تعریف بنا به تعریفء بازار مکان یا نهادی است که در آن خریداران و فروشندگان کالا یا دارایی با هم برخورد می‌کنند. بازار می‌تواند در یک ساختمان شکل گیرد یا در شبکه‌ای که طرف‌های معامله به‌وسیله آن با هم ارتباط برقرار می‌کنند» عملکرد داشته باشد . در یک تعریف دیگر می‌توان بازار را ترتیبات اجتماعی خواند که در آن خریداران و فروشندگان اطلاعات مقتضی را در می‌یابند و مبادله دلخواه خود را در مورد کالا یا خدمت مورد نظر انجام می‌دهند به طورکلی اولین چیزی که موجب تشکیل بازار می‌شودء عدم تطابق نیازهای افراد مختلف در قالب دارایی‌های در اختیار آنهاست. به‌طوری که افرادی که بیش از نیاز خود کالا یا خدمتی را در اختیار داشته باشند, عرضه‌کنندگان (فروشندگان) و کسانی که کم‌تر از میزان نیاز خود از کال یا خدمت مورد نظر در اختیار دارند (خریداران) به مبادله می‌پردازند. لذا در اصل, تشکیل بازار به صورتی خودانگیز اتفاق می‌افتد و در طول زمان مانند هر نهاد دیگری رشد یافته و راه تکامل می‌پیماید. بازارأب, ترتیبات نهادی است که از طریق آن دارندگان مجوز بهره‌برداری از منابع آب» حقوق خود را با یکدیگر یا با متقاضیان جدید مبادله می‌کنند (کمپر ۲۰۰۱). بازار آب به عنوان یک نهاد اجتماعی, امکان مراوده و تعامل و به عنوان یک نماد اقتصادی؛ امکان داد و ستد حقوق بهره‌برداری از منابع آب را فراهم می‌کند. بر این اساس» تخصیص و توزیع آب بین متقاضیان و مصرف‌کنندگان آب به صورت کلی و جزیی و خودپو و غیرمتمرکز انجام می‌شود. 5 13۱۷۵۲۹۱1۷ 010۳۵ 2002 1100۵۱۵۵۰ ان 01۵۵۲۶ -1 2-1۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۰ مبانی و رویه‌های د ستیابی به قیمت توافقی آب ۲ ۳- ویژگی‌های بازار آب آب دارای خصوصیاتی است که بازار آن را تحت تاثیر قرار می‌دهد.در عین حال ممکن است در هر اقتصادی موانعی وجود داشته باشد که از تشکیل بازار برای یک کالا یا نهاده خاص جلوگیری کند. برخی از این موانع در اقتصاد بخش آب ایران حضور دارند که ضمن تشریح ویژگی‌های بازار آب» به تناسب» موانع مزبور نیز ذکر خواهند شد. ۱-۳-۲ ساختار بازار آب شهری دارای ساختار انحصار کامل استء زیرا تامین کننده اصلی این آب در شهرها فقط شرکت‌های آب و فاضلاب می‌باشند. گرچه با افزایش فروش آب مظروف و هم‌چنین آب شیرین‌کن‌ها و فروشنده‌های دوره گردء جانشینی برای آب لوله‌کشی به بازار آمده است. ولی حجم فروش آب‌های اخیر در مقایسه با شبکه‌های آب شهری بسیار ناچیز می‌باشد. لذاء باز هم می‌توان بازار آب شهری را انحصار کامل فروش تلقی کرد و دخالت بخش عمومی را برای قیمت‌گذاری یا نظارت لازم دانست. در مقابل, بازار آب صنعتی و کشاورزی ممکن است در برخی از روستاها یا مناطق دور افتاده دارای ساختار انحصار کامل باشد. ولی قاعدتا دامنه آن بسیار محدود بوده و پدیده‌ای عمومی در اقتصاد آب نیست. ۳-۲ ۲- قوانین مالکیت و داد و ستد یک بازار وقتی می‌تواند تشکیل شود که حقوق مالکیت کالا یا نهاده و نیز شکل‌های مختلف داد و ستد آنها در شرایط مختلف به طور جامع تدوین شده باشد. برای مثال کالاهای قاچاق به علت غیرقانونی بودن دارای بازار نیستند. در حال حاضرء فروش آب کشاورزی برای مصارف غیرکشاورزی قانونا مجاز نیست. طبعا این قانون بازار آب کشاورزی را محدود می‌کند و از فروش آب به واحدهای صنعتی یا شهری جلوگیری به عمل می‌آورد. صاحبان صنایع و شهرک‌نشین‌ها و حتی شرکت‌های آب و فاضلاب نمی‌توانند با کشاورزان برای خرید آب کشاورزی رقابت کنند. این قانون مانع از پیوسته شدن بازار آب قطع نظر از مصرف آن می‌شود. گرچه حقابه‌های کشاورزان از آب‌های سطحی عرفا به رسمیت شناخته شده است. ولی هنوز اسناد مالکیت آب صادر نشده و خرید و فروش آب کشاورزی به شکلی مستقل از مالکیت زمین قانونا رسمیت پیدا نکرده و تمهیداتی برای آن تدارک دیده نشده است. حق برداشت از سفره‌های آب زیرزمینی هم ابهام قانونی بیش‌تری دارد. صاحبان چاه‌ها نه سند مالکیت آب دارند و نه محدوده برداشت مشخصی لذا دامنه برداشت نامناسب آنان که موجب ضررزدن به سایر مشترکان و مالکان می‌شود کاملا روشن نیست. تنما وزرات نیرو یعنی شرکت‌های آب‌منطقه‌ای» بر برداشت از آب‌های زیرزمینی نظارت می‌کنند و مطابق ضوابط خود مقرراتی وضع و اعمال می‌کنند. ۳-۲ ۳- اشتراک مالکیت یکی دیگر از موانع تشکیل بازاره مشترک بودن مالکیت یک کالا یا منبع است. مالکیت خصوصی موجب استفاده انحصاری مالک می‌شود و لذا انگیزه محافظت و مصرف بهینه را برای مالک پدید می‌آورد. اما هنگامی که مالکیت مشترک است. مانند مالکیت سفره‌های زیرزمینی آب» یا سواحل دریاهاء همه مشترکان حق برداشت دارند و اگر یکی از آنها صرفه‌جویی در بهره‌برداری بکند معلوم -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - بازار آب ۱ می‌شود. بدی‌می است در این موارد بازاری برای بهره‌برداری از منبع مشترک قابل تشکیل نیست. در قانون اسلام» گرچه آب‌ها و منابع طبیعی تجدید شونده به طور مشترک در مالکیت همه بهره‌برداران قرار دارندء ولی احکام دیگری نیز وجود دارد که از استفاده بی‌رویه آنها جلوگیری می‌کند. قانون لاضرر و عدم ازدحام و عدم هرج و مرج از جمله این احکام از تشکیل بازار برای آنها جلوگیری می‌کند. برعکس, در مواردی خود بهره‌برداران به صورت سنتی برخی از این ضوابط را رعایت می‌کنند. در موارد مزبورء حداقل برای آب‌های قنوات» چشمه‌ها و برخی آب‌های سطحی بازار مشاهده می‌شود. ۴-۳-۲ آثار جانبی برای کالاها و خدماتی که مصرف یا تولید آنها دارای آثار جانبی مثبت یا منفی زیادی باشد. بازار قابل تشکیل نخواهد بود. کالاهایی که در مصرف یا تولید ایجاد آلودگی می‌کنند و فعالیت‌هایی مانند آموزش و رعایت خدمات بهداشتی» مثال‌هایی از کالاهای همگانی هستند که به ترتیب دارای آثار جانبی منفی و مثبت هستند. تحمیل می‌شود بازار نمی‌تواند تشکیل شود. مگر آن که آلوده کردن آب رودخانه قانونا ممنوع باشد.ء همان طوری که در احکام طرفین بدون هیچ‌گونه مناقشه‌ای وجود داشته باشد. ۵-۳-۳ منبع همگانی سره آثار جانبی کالا یا منبع همگانی سره به اندازه ای زیاد است که به طور مساوی به همه مصرف‌کنندگان می‌رسد. مثلا اگر در محدوده‌ای برای یک مصرف‌کننده یا بهره‌بردار امنیت نظامی» مالی یا قضایی ایجاد شود برای همه اشخاص و بهره‌برداران مقیم در آن محدوده نیز فراهم می‌شود. با توجه به این واقعیت هیچکدام از نامبردگان حاضر به مشارکت در هزینه ارائه خدمت مزبور نمی‌شوند و بازار برای عرضه آن قابل تشکیل نیست. در همه اقتصادها این گونه خدمات یا مستقیما توسط دولت و یا زیر نظر آن ارائه می‌شوند. یکی از خدماتی که با احداث سد تولید می‌شود جلوگیری از خسارت‌های ناشی از سیل است. به دلیل پیش گفته منتفعان حاضر به مشارکت در هزینه تولید این امنیت نمی‌شوند. لذاء برای سدسازی صرفا با هدف جلوگیری از سیل بازار تشکیل نمی‌شود. ۶-۳-۲- عدم تقارن اطلاعات! برای مثال در قرارداد مساقات که مشارکت میان میراب و باغ‌دار صورت می‌گیرد. اطلاعات صاحب باغ از نحوه و دقت آبیاری به |- ۸۹۷۳۵۲۲۱۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ مبانی و رویه‌های دستیابی به قیمت توافقی آب یا عواملی دیگر دخیل بوده‌اند. در این موارد تعداد مشارکت‌ها کم شده و بازار نمی‌تواند اندازه بهینه خدمت را تعیین کند. مشابه این وضعیت میان شرکت‌های آب‌منطقه‌ای و تشکل‌های کشاورزان برای مصرف آب کشاورزی ممکن است پیش آید. ۳-۲ ۷- محلی و چند پارچه بودن یکی از ویژگی‌های بازار آب کشاورزی بریدگی بخش‌های مختلف بازار از یکدیگر است. چون آب یک چشمه یا رودخانه در یک روستا یا منطقهء قابل انتقال به سایر مناطق در صورت وجود دره یا کوه میان آنها نمی‌باشد؛ غالبا بازارهای آب محلی و جدا از یک‌دیگر با سرمایه‌گذاری‌های کلان برای انتقال آب مقدور نمی‌باشد. در حال حاضرء در موارد خاصی برای تامین آب آشامیدنی شهرها چنین بازار یک پارچه آن می‌باشد. ۳-۲ ۸- هزینه مبادله مبادللات وقتی به سرعت و سهولت در بازار صورت می‌گیرند که واسطه‌هایی در بازار وجود داشته باشند و اطلاعات مورد نیاز مشتریان و فروشندگان را به آنها منتقل کنند. هم‌چنین نهادهایی در بازار باشند که معاملات را ثبت و از تخلف طرفین برای انجام تهدات جلوگیری کنند. در بازار آب کشاورزی,» هم تعداد واسطه‌ها و دلال‌ها بسیار اندک می‌باشد و هم جای دستگاه‌ها یا دفترهای قانونی که معاملات را ثبت کنند خالی است. در نتیجه» هر خریدار یا فروشنده‌ای باید زمان و هزینه بسیاری برای یافتن طرف مقابل در بازار صرف کند و از تعهد او به اجرای مفاد قرارداد اطمینان حاصل کند. اگر زمان و مخارج مورد نیاز زیاد باشندء ممکن است که فروشنده یا خریدار از انجام معامله منصرف شود. ۳۲-۲ تقاضای آب ۴-۲ ۱- تقاضا کنندگان آب در بازار آب دو گروه مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان متقاضی آب می‌باشند. گروه نخست. آب را به صورت کالا یعنی برای نوشیدن» طبخ غذاء و هم‌چنین برای شست و شوء نظافت و مصارف بهداشتی مصرف می‌کنند. گروه دوم تولیدکنندگان هستند که آن را به عنوان نهاده تولید و برای مقاصد تولیدی به کار می‌برند. صنعت‌گران» کشاورزان» رستوران‌ها و حتی بیمارستان‌ها و پارک‌ها آب را برای کالایی که تولید می‌کنند یا خدمتی که ارائه می‌دهند تقاضا می‌نمایند. البته, آب مورد تقاضای ایشان کیفیت یکسانی ندارده در بیمارستانها و صنایع غذایی آب با کیفیت بالا و در صنعت و زراعت آب با کیفیت پایین‌تر قابل مصرف می‌باشد. تقاضای مجموع -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - بازار آب ۳ ۴7 ۱-۱- شرب و مصارف بهداشتی پایین‌تر برای استحمامء و بالاخره آب کم کیفیت تر برای شست و شو و تمیز کردن خانه» محل کار و حتی کوچه و خیابان مورد نیاز است. لذاء اگر آب با سه کیفیت متفاوت در نظر گرفته شودء ملاحظه می‌شود که هر سه نوع آب متقاضی خود را دارد. منتمی مقدار تقاضای شرب زیاد نیستء زیرا این نیاز به سرعت اشباع می‌شود. ولی تقاضا برای مصارف بهداشتی و نظافتی به نسبت آب شرب زیاد آب آشامیدنی هم در ظروف مختلف و هم به صورت اشتراک از شبکه توزیع آب شهری مورد تقاضا قرار می‌گیرد. هم‌چنین در برخی مناطق دستگاه‌های آب شیرین کن نیاز مزبور را تامین می‌کنند. بالاخره» در برخی شهرها و روستاها این آب توسط تانکر و...در اختیار متقاضیان قرار می‌گیرد. بنابراین انواع گروه‌ها و واحدهای متقاضی آب شرب و بهداشتی به صورت زیر قابل تقسیم می‌باشند. - آب مظروف تقاضا برای آب مظروف در شهرهای پرجمعیت ایران اخیرا افزایش یافته است. خشک‌سالی سال‌های ۱۳۷۸-۸۲ در واقع موجب پیدایش این تقاضا و حساسیت مصرف‌کنندگان نسبت به کیفیت آب آشامیدنی باعث پایداری این تقاضا گردیده است. آب مظروف توسط چندین شرکت خصوصی در حال حاضر عرضه می‌شود و به نظر می‌رسد که بازار آن در حال رشد و ساختاری رقابتی دارد. زمینه برای صادرات این آب نیز فراهم است و ممکن است حجم تقاضا برای صادرات به رشد قابل توجهی در آینده برسد. آنچه این تقاضا را برای عرضه‌کنندگان تضمین می‌نماید حفظ کیفیت آب و ظروف مورد استفاده و نیز قیمت آن می‌باشد. به همین جهت نظارت بر کیفیت این آب از طریق مقامات وزارت بهداشت موجب اطمینان خاطر مصرف‌کنندگان و امنیت بازار برای فروشندگان می‌شود. در ایران توزیع آب شهری از طریق لوله کشی و اعطاء انشعاب توسط شرکت‌های آب و فاضلاب صورت می‌گیرد. این شرکت‌ها آب خام سطحی را از شرکت‌های آب‌منطقه‌ای خریداری کرده و در صورت نیاز آب‌های زیرزمینی را نیز استحصال نموده و سپس آنها را تصفیه کرده و سرانجام آب تصفیه شده را از طریق شبکه‌های توزیع آب در شهرها به متقاضیان عرضه می‌کنند. آب شهری اعم از شرب و مصارف بهداشتی عمدتا توسط این شرکت‌ها که قانونا غیردولتی هستند تامین می‌شود و حجم آب‌های مظروف و آنچه توسط آب‌شیرین کن‌ها و غیره توزیع می‌شود در مقایسه با عرضه آب این شرکت‌ها ناچیز می‌باشد. هم‌چنین این شرکت‌ها پساب آب شهری را نیز از طرق مختلف در شهرها جمع‌آوری نموده و پس از تصفیه آن را به کشاورزان و صنعت‌گران عرضه می‌نمایند. با این وصف شرکت‌های آب و فاضلاب از یک طرف متقاضی آب خام می‌باشند و از سوی دیگر عرضه کننده آب پاک تصفیه شده به مصرف‌کنندگان شهری و پساب شهری تصفیه شده به تولیدکنندگان (صنعت و کشاورزی) می‌باشند. شورای اقتصاد بنا به درخواست وزارت نیرو و به استناد مفاد اجزا (۱) و (۲) و (۲) بند «ط» تبصره (۶) قانون بودجه سال ۱۳۸۵ کل کشور تعرفه‌های آب شهری و روستایی برای سال ۱۳۸۵ را به شرح زیر تعیین کرده است: -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۴ مبانی و رویه‌های دستیابی به قیمت توافقی آب * تعرفه آب مصرفی مشترکین خانگی شهری و روستایی برای مصارف ماهانه تا هفت مترمکعب بدون دریافت هرگونه وجه (رایگان) و برای مصارف از هفت مترمکعب تا الگوی مصرف (موضوع بند «ز» ماده (۱۷) قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادی» اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران) برابر تعرفه سال ۱۳۸۳ محاسبه شود!. شایان ذکر است که آب ۰ تعرفه آب بهای مشتر کین غیرخانگی»؛ آب آزاد. آبونمان آب و فاضلاب برای هر واحد برای کلیه مشتر کین با دوازده (۱۲) درصد افزایش نسبت به تعرفه‌های سال ۰.۱۳۸۳ هم‌چنین حق انشعاب برای یک‌بار و آبونمان به صورت ماهانه از مشترکین اخذ می‌شود. - شهرک‌های مسکونی گروه دیگری از مقتاضیان آب شهری, شرکت‌های شهرک‌های مسکونی می‌باشند که در داخل محدوده شهر یا خارج از آن قرار دارند. این شرکت‌ها آب را از شرکت‌های آب و فاضلاب یک‌جا تحویل گرفته و میان مشترکان خود توزیع می‌کنند. قیمت خرید آب را - واحدهای خدماتی رستوران‌ها و هتل‌هاء بیمارستان‌هاء مدارس و موسسات فرهنگی و آموزشی» مساجد و موسسات مذهبی» پادگان‌ها و پایگاه‌های نظامی و بالاخره ادارات و سازمان‌ها و شرکت‌های دولتی واقع در شهرها همگی متقاضی آب هم برای شرب و هم برای مصارف بهداشتی هستند. مصارف این واحدها اگر در شهرها مستقر باشند توسط شرکت‌های آب و فاضلاب شهری و اگر بیرون از محدوده شهر واقع شده باشند توسط شرکت‌های آب و فاضلاب روستایی و یا شرکت‌های آب‌منطقه‌ای تامین می‌شود. پارک‌ها معمولا با حفر چاه با مجوز شرکت‌های آب و فاضلاب نیاز خود را تامین می‌کنند. مراکز تفریحی برای مصارف شرب آب را از شرکت‌های آب و فاضلاب و برای غیر آن از آب چاه)در صورت داشتن مجوز (تامین می‌کنند. درصورتی که این مراکز خارج از محدوده شهرها قرار داشته باشند شرکت‌های بهره‌بردار یا آب‌منطقه‌ای مصارف شرب آنها را تامین می‌کنند. ۴ ۲-۱- مصارف صنعت, صنعت‌گران را می‌توان برحسب کیفیت آب مورد تقاضا به دسته‌های زیر تقسیم کرد. - صنایع نوشابه‌سازی, غذایی و دارویی بدیهی است که آب مورد نیاز این دسته از صنایع باید کیفیتی برابر با آب آشامیدنی داشته باشد. در صنایع نوشابه سازی, تولید شربتء مربا و کمپوت» ارزش افزوده آب به علت اهمیت استفاده از آن بسیاز زیاد می‌باشد. در سایر صنایع غذایی و دارویی و نیز در مرغداری‌ها و دامداری‌ها باز کیفیت آب مورد استفاده باید عالی باشدء گو اینکه ارزش افزوده آب در این صنایع کم‌تر است. ۱- تبصره ۳: نرخ فروش آب تولیدی آب شیرین کن و ایستگاه‌های توزیع آب در محل و در ظروف خریداران برای هر لیتر حداکثر نه ‎)٩(‏ ریال توسط وزارت -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - بازار آب ۵ - رستوران‌ها و هتل‌ها از آنجایی که در حساب‌های ملیء این واحدهای خدماتی جزو بخش صنایع محسوب می‌شوند. تقاضای آنها را برای آب باید جزو تقاضای صنعت‌گران در نظر گرفت. طبیعتا این واحدها هم متقاضی آب شرب هستند و هم آب بهداشتی. مراکز تفریحی نیز متقاضی آب برای استفاده در استخرهاء باغجه هاء و آب نماها هستند. روی هم تقاضای این گروه از صنعت‌گران و عرضه‌کنندگان خدمات رفاهی و تفریحی برای مقدار آب و هم کیفیت آن زیاد می‌باشد. - سایر بنگاه‌ها و واحدهای صنعتی نیروگاه‌هاء واحدهای پتروشیمی, کارخانه‌های ذوب فلزات. پالایشگاه‌ها و... که می‌توان آنها را در دسته صنایع سنگین طبقه‌بندی کرد و نیز صاحبان صنایع سبک نظیر صنایع شیمیایی» مواد ولوازم ساختمانی» ماشین آلات. صنایع الکتریکی» صنایع چوبی» پارچه حقوقی و برخورداری از امتیازات ناشی از دولتی بودن» این بنگاه‌ها اختلاف چندانی با بنگاه‌های صنعتی خصوصی از نظر تقاضای آب ندارند. ملاحظه می‌شود که تقاضای صنعت‌گران برای آب را می‌توان برحسب کیفیت آب مورد نیاز شان در صنعتء» یا شدت نیاز به استفاده از آب و ارزش افزوده بالای آب در تولیدات آنها و یا برحسب استفاده درست و پاک از آب و یا برعکس میزان آلوده کردن آن در حال حاضر حدود ‎٩۴‏ درصد کل جریان آب تجدیدپذیر کشور در بخش کشاورزی مصرف می‌شود. گرچه برخی از بنگاه‌های تولیدی در این بخش دولتی هستند.ء ولی تعداد آنها بسیار کم می‌باشد و بنگاه‌های فعال در این بخش را از نظر حقوقی می‌توان تقریباً خصوصی و تعاونی به حساب آورد. متقاضیان اصلی در این بخش به شرح زیر می‌باشند. - تشکل‌های کشاورزان انواع تشکل‌های کشاورزان چه به صورت قدیمی آن یعنی بنه‌ها و صحراها و یا به شکل نوین نظیر انجمن های آب بران و یا به شکل غالب یعنی تعاونی‌های تولید و بالاخره به سایر اشکال نظیر شرکت‌های کشت و صنعت متقاضی آب برای زراعت و باغ‌داری می‌باشند. معمولا این واحدها آب را از شرکت‌های آب‌منطقه‌ای یا بهره‌بردار تحویل می‌گیرند و سپس خود مستقیما مصرف می‌کنند و یا محددا میان اعضاء خود توزیع می‌نمایند. ویژگی زراعت آبی در گذشته کارایی پایین یعنی تلفات زیاد آب به ویژه برای آب‌های سطحی بوده است. به طوری که راندمان متوسط آبیاری در مزارع را ۳۰ درصد گزارش می‌نمایند. ویژگی دیگرء قیمت پایین فروش آب می‌باشد. در حال حاضر طبق مصوبه مجلس شورای اسلامی, آبی که با احداث سدها استحصال می‌شود. براساس درصدی از ارزش ناخالص محصول تحویل داده می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۶ مبانی و رویه‌های د ستیابی به قیمت توافقی آب هم‌چنین مبلغی بابت حق اشتراک زمین های آبی جدیداز کشاورزان اخذ می‌شود.از چاه‌ها نیز مبلغی با عنوان حق النظاره که درصدی از ارزش ناخالص محصول است گرفته می‌شود. هم‌چنین در برخی موارد هزینه‌ای با عنوان کارشناسی اخذ می‌گردد . - خریداران غیرمتشکل بسیاری از کشاورزان» مزرعه یا باغ و واحد تولیدی خود را مستقلا اداره می‌کنند و عضو انجمن یا تشکلی نیستند.آنها معمولا آب سطحی را از شرکت‌های بهره‌بردار تحویل گرفته و آب زیرزمینی را با حفره چاه یا با دریافت سهم خود از آب قنات مورد استفاده قرار می‌دهند. با قیمت‌های فعلی آب کشاورزی» حجم تقاضای کشاورزان غیرمتشکل بیش‌تر از متشکل می‌باشد. - شرکت‌های کن ۰.۰ 9 مه شکل مالکیت و تکنولوژی تولید در این واحدها متفاوت از سایر بهره‌برداری‌های زراعی می‌باشد و به همین جهت انتظار می‌رود که تقاضای این شرکت‌ها تحت تاثیر این دو عامل باشد. - پرورش دهندگان طیور و دام قبلا به تقاضای این گروه اشاره شده است. گرچه حجم مورد تقاضای این دسته از تولیدکنندگان جشم‌گیر نیست. در عوض کیفیت آب قابل مصرف ایشان از اهمیت زیادی برخوردار است. این واحدها آب مورد نیاز خود را یا از شرکت‌های بهره‌بردار تحویل می‌گیرند و یا خود با حفر چاه آن را تامین می‌نمایند. - آبزی پروران یکی از فعالیت‌های رو به رشد در بخش کشاورزی پرورش ماهیان سرد آبی و گرمابی می‌باشد. گرچه این فعالیت مکمل سار فعالیت‌های اقتصادی است و آب استفاده شده مجددا برای برخی کاربردهای دیگر قابل استفاده است. ولی در همه موارد این دو رشته کار با هم صورت نمی‌گیرد و بخشی از بنگاه‌ها متقاضی آب فقط برای پرورش ماهی و بچه ماهی می‌باشند. ۴-7 ۴-۱- آب برگشتی در این راهنما منظور از آب برگشتی,آب فاضلاب‌های شهری و پساب‌های صنعتی می‌باشد. متقاضیان این آب به ترتیب عبارتند از: تشکل‌های کشاورزان» خریداران غیرمتشکل کشاورزی و صنعتی» شرکت‌های آب‌منطقه‌ای اگر فاضلاب‌ها و پساب‌ها چندان آلوده نبوده و قابل استفاده در زراعت و واحدهای صنعتی باشند مورد تقاضای این بنگاه‌ها قرار می‌گیرند. چنانجه آلوده باشندء شرکت‌های آب و فاضلاب غالبا آزها را تصفیه کرده و سپس به شرکت‌های آب‌منطقه‌ای می‌فروشند. شرکت‌های اخیر پساب‌های صنعتی و نیز فاضلاب‌ها را در صورت عدم تصفیه تحت مراحل پاک‌سازی قرار داده تا قابل استفاده برای ۱ - اخیرا به موجب قانون جبران خشکسالی اخذ حق النظاره از کشاورزان ممنوع شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - بازار آب ۷ پاک‌سازی می‌نمایند. ۵-7 عرضه آب در این بند نخست عرضه‌کنندگان آب در بخش خصوصی و عمومی شناسایی شده و سپس به بحث پیرامون هزینه‌های تولید که مبنای تعیین قیمت عرضه هستند پرداخته می‌شود. سرانجام» نحوه تعیین میزان بهینه تولید یک بنگاه یا ظرفیت مطلوب یک طرح ۵-۲ ۱- عرضه‌کنندگان آب 7 ۵- ۱-۱- شرکت‌های آب‌منطقه‌ای مهم‌ترین سازمان عرضه کننده آب در بخش عمومی شرکت‌های آب منطقه ای هستند.یکی از وظایف این شرکت‌ها توزیع آب سدها میان حقابه‌داران سابق آب رودخانه و خریداران جدید است.در واقع آب سدها را این شرکت‌ها توزیع می‌کنند. منمی بخشی را بخشی را که قابل تخصیص به مصارف کشاورزی و صنعتی است خود به فروش می‌رسانند. قیمت فروش را وزارت نیرو به شورای این شرکت‌ها هم‌چنین وظیفه حفاظت از آبخوان‌های زیرزمینی را برعهده‌دارند و مجوز حفر چاه‌ها و توسعه قنوات را صادر و بر نحوه استفاده از آنها نظارت می‌کنند. اگر در دشتی بیش از حد مجاز چاه حفر شده یا با عمیق کردن چاه‌ها بیش از تغذیه سالانه آن آب برداشت شودء شرکت‌های آب‌منطقه‌ای آن دشت را ممنوعه اعلام کرده و اجازه حفاری برای چاه جدید در آن را (مگر در شرایط ویژه) نمی‌دهند. بنابراین» شرکت‌های آب‌منطقه‌ای از یک سو عرضه کننده آب حیازت شده در سدهای احداث شده توسط وزارت نیرو هستند و از ۵-۳ ۲-۱ شرکت‌های آب و فاضلاب شرکت‌های آب و فاضلاب چنان که گفته شد.ء آب سطحی را از شرکت‌های آب‌منطقه‌ای خریداری کرده و پس از تصفیه و انتقال از طریق شبکه توزیع به متقاضیان شهری عرضه می‌کنند. این شرکت‌ها هم‌چنین با حفر چاه» از آبهای زیرزمینی نیز برای تامین آب شهرها استفاده می‌کنند. -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ مبانی و رویه‌های دستیابی به قیمت توافقی آب 7 ۳-۱-۵ بخش خصوصی گرچه شرکت‌های آب و فاضلاب شرکت‌هایی دولتی نیستندء ولی مراد از عرضه‌کنندگان در بخش خصوصی, عرضه‌کنندگان آب مظروف آشامیدنی» آب شرین‌کن هاء و یا فروشنده گانی که آب را از چشمه‌ها با وسایل نقلیه به شهرها و روستاها می‌رسانند و در مجموع آب شرب عرضه می‌کنند می‌باشد. هم‌چنین حقابه‌داران» صاحبان چاه‌هاء سهام‌داران قنات‌هاء تلمبه‌داران و حیازت‌کنندگان آب چشمه‌ها و سیلاب‌ها که آب کشاورزی یا صنعتی به متقاضیان عرضه می‌کنند» در این بخش قرار دارند. گرچه غالب گروه‌های ذکر شده به جز تلمبه‌داران» آب استحصال شده را خود مصرف می‌کنند. ولی در برخی نقاط کشور آب سطحی رودخانه و در بسیاری از روستاها آب زیرزمینی داد و ستد می‌شود و در مواردی تمام حقابه یا چاه با تجهیزات آن فروخته می‌شود. لذاء بخش خصوصی در عرضه آب‌های زیرزمینی سهم شایان توجهی دارد. ۵-7۲ ۳-۱- سرمایه‌گذاران جدید با تصویب و به اجرا درآمدن قانون تشویق سرمایه‌گذاری در منابع آب کشور باید انتظار گروهی جدید از عرضه‌کنندگان را در بخش آب داشت که پس از تصویب این قانون به سرمایه‌گذاری جهت استحصال آب خواهند پرداخت. پیش‌بینی می‌شود که این گروه جدید که به شکل‌های مختلفی که در فصل پنج پیش‌بینی شده است. فعالیت خود را آغاز کرده و در آینده نقش قابل توجهی را در عرضه آب احراز کنند و در تشکیل یک بازار رقابتی و کامل برای آب در ایران مشارکت نمایند. ۵-۳ ۲- هزینه‌های تولید برای تامین و فروش آب. بنگاه‌ها ناگزیر هستند هزینه‌هایی را برای حیازت» جمع‌آوری, انتقال و یا تصفیه آب صرف کنند. تقسیم‌بندی هزینه‌های آب به شرح زیر است. طبق تعریف هزینه‌هایی که با میزان تولید تغییر کند هزینه‌های متغیر و هزینه‌هایی که تغییر نکند هزینه‌های ثابت خوانده می‌شوند. برای مثال برای آبیاری سطح بیش‌تری از مزارع به وسیله آب رودخانه باید از نیروی کار بیش‌تری استفاده کرد ولی استفاده شود.ء باید برق یا گازوییل بیش‌تری برای پمپاژ آب مصرف کرد. هزینه سوخت یاد شده هزینه متغیر است ولی استهلاک پمپ هزینه جاری خوانده می‌شود نیز هزینه‌ای متغیر است. قبل از آغاز طرح» تفکیکی میان هزینه‌های متغیر و ثابت وجود ندارد زیرا مقیاس و اندازه طرح قابل تغییر است و همه هزینه‌های طرح متغیر است. ولی پس از شروع طرح» تغییر برخی از تاسیسات مقرون به صرفه نیست. مثلا اندازه زمین و ساختمان و ماشین‌آلات نصب شده تغییر داده نمی‌شود زیر مقرون به صرفه نیست. اما تغییر نیروی کار و مواد خام به سهولت امکان پذیر است. بنابراین هزینه‌های نوع اول هزینه‌های ثابت و هزینه‌های دسته دوم هزینه‌های متغیر هستند. در واقع دسته اول, هزینه‌های نهاده های ثابت تولید و دسته دوم مخارج نهاده های متغیر تولید هستند. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - بازار آب ۹ - هزینه کل و هزینه میانگین مجموع هزینه ثابت و متغیر تولید هزینه کل خوانده می‌شود. از تقسیم هزینه کل بر مقدار تولید» هزینه میانگین یا هزینه متوسط - هزینه کرانه‌ای هزینه کرانه‌ای تولید عبارتست از تغییر در مبلغ هزینه وقتی مقدار تولید یک واحد تغییر می‌کند. فرض کنید در مثال قبل زارع بخواهد تولید خود را یک تن اضافه کند. طبعا باید از نهاده های متغیر بیش‌تر استفاده کند. پس هزینه متغیر او زیادتر می‌شود. با این وصف هزینه کرانه‌ای تولید تغییر در هزینه متغیر کل تولید به ازا تغییر در یک واحد تولید می‌باشد. هم‌چنین حاصل جمع هزینه کرانه‌ای تمام مقادیر تولید مساوی هزینه متغیر کل تولید خواهد شد (نمودار ۱-۲). در شرایط رقابت کامل, بنگاه درأمد حاصل از افزایش تولید را با هزینه آن مقایسه می‌کند. درآمد کرانه‌ای تولید برابر قیمت فروش کالا در بازار می‌باشد. اگر قیمت فروش کالا از هزینه کرانه‌ای بیش‌تر باشد.ء بنگاه به افزایش تولید ادامه می‌دهد تا سود خود را بیشینه کند. بالطبع اگر تولید به حدی برسد که هزینه کرانه‌ای آن از قیمت کالا بیش‌تر باشد.ء افزایش تولید به صرف او نخواهد بود. پس برای هر میزان تولیدی که قیمت یا درآمد کرانه‌ای کالا با هزینه کرانه‌ای آن برابر باشد سود او حداکثر است. با توجه به تعریف عرضه کالا که رابطه ای است میان قیمت و حداکثر مقدار کالایی که بنگاه حاضر است عرضه کند.ء به شرطی که قیمت نهاده های تولید ثابت باشد.ء ملاحظه می‌شود که منحنی هزینه کرانه‌ای تولید در واقع معادل منحنی عرضه کالا می‌باشد. در طرح‌هایی مانند احداث سد و شبکه سهم هزینه متغیر که همان تعمیر و نگهداری است از هزینه کل بسیار کم و سهم هزینه ثابت (همان هزینه سرمایه‌گذاری) بسیار زیاد است. به همین دلیل هزین کرانه‌ای و میانگین هزینه متغیر تامین آب از یک سد نسبتا کم و میانگین هزینه ثابت آن نسبتا زیاد است. لذاء یک بنگاه خصوصی که برای احداث یک سد سرمایه‌گذاری می‌کندء حاضر نمی‌شود که آب آن را کم‌تر از میانگین هزینه کل که مجموع میانگین هزینه ثابت و متغیر است بفروشد. هم‌چنین وقتی حاضر می‌شود که آب را با قیمتی برابر با هزینه کرانه‌ای آن عرضه کندء که هزینه اخیر از هزینه متوسط کل بیش‌تر باشدء یعنی حجم عرضه آب به اندازه ای زیاد باشد که از تمام صرفه‌جویی‌های ناشی از مقیاس استفاده کرده و قیمت آب علاوه بر آن که هزینه متوسط کل را می‌پوشاند هزینه اضافی عرضه آب بیش‌تر از این میزان را نیز جبران کند. اگر شرایط زمین شناسی بستر و هیدرولوژی رودخانه چنین امتیازی را پدید نیاورنده سرمایه‌گذار با نرخی کم‌تر از هزینه متوسط کل حاضر به فروش آب نخواهد شد. مگر آن که یارانه‌ای دریافت کند. نمودار ۱-۲- میانگین هزینه متغیر و کل و هزینه کرانه‌ای‌تامین آب در طرح‌های آبیاری -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۰ مبانی و رویه‌های دستیابی به قیمت توافقی آب سرمایه‌گذاری‌های لازم جهت استحصال آب این سرمایه‌گذاری‌ها که در واقع هزینه ثابت در طرح‌های تامین آب هستند. به طور کلی شامل تاسیسات زیر هستند الف- سد مخزنی و تنظیمی راه‌های دسترسی بدنه سد بازوی خاکی تونل انحراف سرریز پرده آب بند لوازم اندازه‌گیری تجهیزات هیدرومکانیکال تجهیز کارگاه ساختمان محوطه‌سازی خرید انشعابات خطوط انتقال برق خرید اراضی ۱-۳-۵-۲ خسارت مخزن از دست رفتن فرصت‌های استفاده از منابع و امکانات و یا اختلال در سامانه‌های طبیعی» اقتصادی» اجتماعی و فرهنگی ناشی از اجرای طرح‌های توسعه منابع. خسارت آن طرح به شمار می‌رود. این خسارت شامل موارد زیر است: اجبار در جلای وطن» تخریب چشم‌اندازهای طبیعی» میراث فرهنگی» نابودی امکانات زیربنایی» قطع راه‌های دسترسی و... تغییر کاربری جهت ایجاد سازه های طرح و هزینه تملیک آن دفن زباله های ساختمانی اجرای طرح در دیگر نقاط مهم -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - بازار آب )۳ ۵-۳ ۲-۲- هزینه استهلاک هزینه استهلاک را می‌توان چنین تعریف کرد: "از دست رفتن توان بازدهیء کاهش ارزش دارایی و یا کاسته شدن امکان استفاده از خدمت یک دارایی ثابت را که نتوان به وسیله تعمیر و نگهداری و یا تعویض قطعات در سطح قابلیت استفاده اولیه نگاه داشت با امکان استفاده را در سطح اولیه دوباره به دست آورد." استهلاک در اثر فرسودگی, استفاده نابجاء متروک شدن یا منسوخ شدن و نامناسب بودن برای فعالیت موردنظر ایحاد می‌شود. برای محاسبه استهلاک معمولا از سه روش استفاده می‌شود: الف- روش مستقیم یا خطی می‌گردد. ب- روش نزولی در این روش برای دارایی ثابت نرخ استهلاک تعیین می‌شود که سالانه از ارزش دارایی کسر و باقیمانده مبنای محاسبه قرار می‌گیرد. در صورتی که این نرخ درصد ثابتی از ارزش اولیه ثابت باشد نهایت مانده دارایی به صفر نمی‌رسد. می‌توان مقدار استهلاک سالانه را به نحوی تدریجا کسر نموده تا نزهایت مانده به صفر برسد. در این روش دارایی‌های ثابت براساس نرخ بهره مرکب به صورت اقساط سالانه محاسبه می‌شود. 7 ۵ ۳-۳- هزینه فرصت سرمایه هزینه فرصت برابر با ارزش تولید از دست رفته به دلیل تولید کالای موردنظر است. تحلیل هزینه فرصت قسمت مهمی از تحلیل هزینه در فرآیند تصمیم‌گیری هر بنگاه است. این هزینه مانند یک هزینه واقعی وارد محاسبات نمی‌شود اما بخش مهمی در رویکرد اقتصادی به موضوع است زیرا ز تحلیا هزرینه فرصت., ن تخصیص بهینه منابع را منعکس کرده و در واقع ارتباط میان کمیابی و انتخاب را نشان می‌دهد. 7۲ ۵- ۴-۳- هزینه بهره‌برداری و نگهداری" این هزینه‌ها شامل هزینه‌های جاری سالانه برای نگهداری و بهره‌برداری از تاسیسات طرح و جایگزینی تجهیزات و تحقیقات ۱- بررسی هزینه‌های بهره‌برداری و نگهداری شبکه‌های آبیاری و زهکشی / نشریه شماره ۱ شرکت سهامی مدیریت منابع آب ایران؛ دفتر استاندارد و مهندسی آب / مهر ماه ۱۳۷۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۳ مبانی و رویه‌های دستیابی به قیمت توافقی آب الف - هزینه‌های نیروی انسانی اعم از مدیریت. کارشناسی و کارگری ب- هزینه بهره‌برداری از تاسیسات مصالح و مواد مصرفی و لوازم یدکی تدار کات هزینه‌های جابجایی ادواری تحهیزات 7۲ ۶- ارزش آب در اینجا منظور از ارزش آبء ارزش اقتصادی آب است. ارزش اقتصادی در چارچوب نظریات انسان محور بنیان گرفته است.تعریف اقتصادی ارزش ریشه در این عقیده دارد که غالب منابع کمیاب هستند و این بدان معناست که تقاضا برای این منابع» بستگی زیادی به میزان دسترسی به آنها دارد. به علت کمیابی منابع, لازم است تا تصمیماتی در مورد چگونگی استفاده اجتماع از منابع در دسترس اتخادذ شود. این انتخاب‌ها اغلب بر پایه تبادللات ترکیبی قرار دارند. بنابراین ارزش از چگونگی تصمیمات مجموعه افراد و اجتماع به منظور تخصیص این منابع آشکار می‌شود. استفاده از ارزش آب در تصمیم‌گیری‌های اقتصادی حایز اهمیت زیادی است و در واقع ابزار تخصیص منابع آب است و در ارزیابی‌های اقتصادی نیز کاربرد دارد. روش‌های زیادی برای برآورد ارزش اقتصادی آب وجود دارد که شناخته‌شده‌ترین روش آن برآورد قیمت سایه‌ای آب است. در بسیاری از اوقات» تولیدکنندگان آب مورد نیاز خود را خریداری نمی‌کنند بلکه از آبی که از یک رودخانه به صورت حقابه در مالکیت دارند یا از آب چاهی که حفر کرده‌اند و بالاخره از سهم مشاعی که از آب یک قنات در اختیار دارند استفاده می‌کنند. در این موارد مقدار آب مصرف شده یا قابل مصرف معلوم است ولی قیمت آن نامعلوم می‌باشد. در این شرایط با استفاده از روش برنامه‌ریزی خطی می‌توان معلوم کرد که آب برای تولید کننده محدودیت تولید ایجاد می‌کند یا خیرء یعنی آیا نیاز او به آب بیش‌تر از آب تحت مالکیتش است یا نه. چنانچه مقدار آب در محدودیت باشد. روش برنامه‌ریزی خطی معلوم می‌سازد که اگر ذخیره فعلی آب افزایش پیدا کند چقدر درآمد خالص بنگاه زیادتر خواهد شد. میزان تغییر در درآمد خالص بنگاه به ازا یک واحد افزایش در میزان آب قابل مصرفء حاکی از ارزش افزوده‌ای است که عاید بنگاه می‌شود. این مبلغ در واقع نشان‌دهنده حداکثر مبلغی است که برای بنگاه صرف می‌کند تا برای مصرف یک واحد اضافی بپردازد و اصطلاحا به آن قیمت سایه‌ای آب" می‌گویند. حال می‌توان با تغییر مقدار ذخیره آب قابل مصرف قیمت سایه‌ای آن را برای مقادیر مختلف ذخیره آب محاسبه کرد. رابطه قیمت سایه‌ای آب با مقدار آن در واقع است برای هر واحد کالا یا نهاده بپردازد. 6۵ 5۳۵00۷ - | -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - بازار آب ۳۳ ۷-۲ آثار جانبی ! طرح‌های مربوط به آب آثار جانبی (خارجی) هزینه و یا فایده ناشی از فعالیت‌های اقتصادی است که طرف‌های ثالنی (افراد یا سازمان‌ها) را که در این فعالیت‌ها نقشی ندارنده تحت تاثیر قرار می‌دهد". آثار خارجی می‌تواند مثبت و یا منفی باشد. زمانی که عملکرد یک واحد اقتصادی موجب افزایش رفاه دیگر افراد شود آثار جانبی مثبت و زمانی که در اثر عملکرد آن رفاه دیگران کاهش یابد آثار جانبی منفی خواهد بود. این افزایش و کاهش در رفاه افراد منافع و هزینه‌های اجتماعی تلقی می‌شوند. آثار خارجی مثبت زمانی بروز می‌کند که منافع نهایی اجتماعی از منافع نهایی فردی بیش‌تر و سطح بهینه فردی محصول کم‌تر از سطح بهینه اجتماعی آن باشد (نمودار ۲-۲). آثار خارجی منفی (نمودار ۳-۲) زمانی بروز می‌کند که در فرایند تولید هزینه‌هایی ایجاد می‌شود که در قیمت‌گذاری منعکس نمی‌شوند و هزینه‌های نهایی اجتماعی بیش‌تر از هزینه‌های نهایی فردی و سطح بهینه فردی محصول بیش‌تر از سطح بهینه اجتماعی آن است (باورز و یونگ,۳۲۰۰۰) . نمودار ۲-۲- خالص آثار جانبی مثبت هزینه نهایی فردی منافع نهایی فردی منافع نهایی اجتماعی کمیت بهره‌برداری از منابع آبی نمودار ۳-۲- خالص آثار جانبی منفی ۳۵15 -| ۵۵۵5 0710۳0 ,۹,2002 ۳۵۵۵1 آ0 12101102 -2 8 م20 830/۵۲۹ -3 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۴ آثار مثبت و منفی طرح‌های آ آثار خارجی برتغییرات تول آثار خارجی زیان‌های وار آثار خارجی مربوط به ماه آثار خارجی مربوط به مکا آثار خارجی مربوط به سا آثار خارجی مربوط به حیا جدول (۱-۲) آثار مثبت و منا حیات وحش(+/-) ماهی گیری(+/-) دارایی ) حیات وحش(-) ماهی گیری(-) تفریحات وسرگرمی سلامتی(-) تغییر تولید(-) حیات وحش(-) ماهی‌گیری[) تفریحات وسرگرمی سلامتی(-) تغییر تولید(-) مطبوع بودن 1۱) ماهی گیری(-) دارایی 7) تفریحات وسرگرمی1) سلامتی(-) تغییر تولید(-) مطبوع بودن1 ) که بسیاری از آن‌ها قابل ارزش گا ب حداقل به شش دسته تقسیم پذ ید ه به دارایی ی گیری ن‌های تفریحی مت انسان‌ها ت وحش و گونه‌های زیستی نی طرح‌های مختلف آبی را در مود جدول ۱-۲- آثار مثبت وع آثار خارجی با توجه به موقعیت مکانی داخل سیستم حیات وحش[+/-) ماهی گیری(+/-) تفریحات وسرگرمی(+/-) تغییر تولید(-) دارابی 3) حیات وحش(+/-) تفریحات وسرگرمی[ ) سلامتی(-) تغبیر تولید(-) مطبوع بودن2 ) وس و غیر ملموس وجود داردء به مبانی و رویا برند (همان منبع): و منفی طرح‌های آبی حیات وحش (+/-) ماهی گیری (+7) تفریحات وسرگرمی(+/-) عنوان مثال پس از وقوع سیل جام خارجی ملموس نامیده می‌شون لایم (+/-) نشان‌دهنده نوع اثر طرح آبی استفاده از آب مدیربت فاضلاب‌ها پسماندهای فاضلاب‌های سطحی ی -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - بازار آب ۳۵ ارزش‌های بازاری قابل محاسبه نمی‌باشند که آثار خارجی غیر ملموس نامیده می‌شوند. خسارات انسانی با توجه به هزینه‌های بیمارستان و یا هزینه دفن آن‌ها قابل محاسبه است. خسارات وارده به حیات وحش و ضررهای وارده به تنوع گونه‌های زیستی از جمله آثار خارجی غیرملموس می‌باشند. تکنیک‌های مختلفی به منظور ارزش‌گذاری آثار خارجی ملموس و غیر ملموس وجود دارد. ۷-۲ ۱- ارزش گذاری آثار جانبی ملموس آب منافع جانبی ملموس منافعی قابل اندازه‌گیری هستند که به طور غیرمستقیم به برکت اجرای طرح‌های آبی پدید می‌آیند. این منافع برای طرح‌های سدسازی خیلی مشهود است» زیرا یک سد معمولا علاوه بر تامین و ذخیره آب برای مصارف شهری و کشاورزی و صنعتی» امکان تولید برق» پرورش ماهی, قایقرانی و خدمات تفریحی در دریاچه سد را فراهم می‌آورد. هم‌چنین اگر در اثر افزایش سطح زیر کشت. تولید محصولات کشاورزی بالا رود به دنبال آن» صنایع تبدیلی غذایی» حمل و نقل و بازار رسانی نیز مستقیم طرح اضافه شود. به تعبیر دیگرء علاوه بر تقاضای آب. تقاضا برای محصولات جانبی آب را نیز باید منظور کرد. خوشبختانه چون محصولات یاد شده همگی دارای بازار بوده و قیمت آنها در بازار خودشان تعیین می‌شود. می‌توان با پیش‌بینی مقدار تولید آنها و ضرب کردن آن در قیمت محصولات مزبورء ارزش کل آنها را به دست آورد. روشن است اگر به وسیله احداث سد آب تامین نشده باشد.ء این محصولات تولید نمی شدند. در عین حال, بازار آنها غیر از بازار أب است. لذاء برای محاسبه قیمت آبء یا باید سدسازی را فعالیتی چند منظوره تلقی کرد که چندین محصول تولید می‌کند. همانند دامداری که علاوه بر تولید گوشت. شیر یا پشم نیز تولید می‌کندء یا اینکه منافع جانبی ملموس را از هزینه تولید آب کم کرد. در این صورت هزینه متوسط یا قیمت تمام شده آب کاهش می‌یابد. گویی برای استحصال آب یارانه‌ای پرداخت شده است. نحوه محاسبه هزینه آب در فصل سه بحث خواهد شد. نکته قابل توجه این است که منافع جانبی همگی قابل جذب توسط سرمایه‌گذار نیست. ممکن است منفعت تولید برق» پرورش ماهی و خدمات تفریحی را که در واقع کالاها و خدمات دیگری هستند که در فرایند احداث سد تولید می‌شوند. او بتواند تصاحب کند ولی قطعاً منافع غیرمستقیم سد مانند منافع صنایع جانبی قابل تصاحب توسط او نیست . به علاوه» چون مشروعیت وضع مالیات را نیز ندارد» نمی‌تواند از این طریق یا از طریق صدور مجوز برای صنایع جانبی درآأمدی به دست آورد. بنابراین» توصیه می‌شود که وزارت نیرو معادل منافع غیرمستقیم طرح به سرمایه‌گذار یارانه پرداخت نماید. روشن است که خود بنگاه سرمایه‌گذار نمی‌تواند با گران‌تر فروختن آب این منافع را جذب نماید زیرا هیچ خریداری بیش‌تر از قیمت تقاضای آب حاضر نیست آن را ابتیاع نماید. ۷-۲ ۲- ارزش گذاری آثار جانبی غیرملموس آب جلوگیری از جریان سیل و خسارت ناشی از آن می‌باشد. خسارت‌های جانبی ناشی از سیل به سادگی قابل اندازه‌گیری نیست. گاهی سد نیز زیباتر می‌شود. محاسن این زیبایی قابل اندازه‌گیری نیست. به طور کلی منافع غیرملموس به آن دسته از مزایای طرح‌ها گفته -------- صفحهٔ بعد -------- - مبانی و رویه‌های دستیابی به قیمت توافق ی آب می‌شود که قابل اندازه گیری نمی‌باشند. علت امر آنست که این مزایا دارای بازار نیستند و بنابراین تقاضا برای آزها قابل برآورد نیست. به جدول (۲-۲) توجه کنید. در عوض اقتصاددانان سعی کرده‌اند با روش‌های غیرمستقیم برآوردی از آنها به دست آورند.ء چون به هر حال منافعی واقعی هستند و مصرف‌کنندگان برای آنها ارزش قائل هستند. نظر به این که این روش‌ها با سهولت قابل به کارگیری نیستند. لذا توصیه می‌شود که این منافع فقط برای طرح‌هایی که میزان سرمایه‌گذاری برای آنها زیاد و منافع غیرملموس آنها قابل ملاحظه می‌باشد برآورد شوند. پس از آن که منافع غیرملموس با هر یک از روش‌هایی که در زیر تشریح می‌شوند تخمین زده شد.ء همانند منافع ملموس جانبی می‌توان آنها را لحاظ کرد. بنابراین معادل ارزش آنها باید در قالب یارانه به سرمایه‌گذار مربوط پرداخت شود. همان طور که قبلا ذکر جدول ۲ ۲- طبقه بندی آثار خارجی ملموس و غیرملموس طرح‌های آبی نوع آثار خارجی : طرح آبی حیات وحش, تفریحات و سرگرمی, سلامتی,مطبوع بودن تولید, تفریحات و سرگرمی, سلامتی» مطبوع بودن» دارایی مدیریت فاضلاب‌های سطحی 7 ۷ ۱-۲- روش هزینه مسافرت! برای برآورد ارزش استفاده از پارک‌هاء یا تماشای آثار باستانی و یا ذخایر بومی گیاهی و حیوانی منطقه‌ای می‌توان هزینه‌ای را که بازدیدکنندگان برای مسافرت و دیدن آنها صرف کرده‌اند معادل قیمتی فرض کرد که برای بهره‌مندی از آزما حاضرند بپردازند. بنابراین با مصاحبه از بازدید کنندگان و اخذ اطلاعات راجع به خرج سفر ایشان می‌توان این ارزش یا منفعت را برآورد کرد". طبعا کسی که از دورترین فاصله آمده است بالاترین قیمت را حاضر بوده بیردازد و سایر اشخاص یا بازدیدکنندگان قیمت کم‌تری را برای بازدید خود پرداخت کرده اند. حال با جمع‌آوری این اطلاعات و برازش یک منحنی برای این مشاهدات می‌توان تابع تقاضای بازدیدکنندگان را برآورد نمود و تمایل به پرداخت همه آنان را تخمین زد. 7 ۷ ۲-۲- ارزش گذاری مشروط " فرض کنید منافع جلوگیری از سیل یا پاک‌سازی آب رودخانه یا توسعه پارک هدف اجرای یک پروژه باشد. منافع این سرمایه‌گذاری با روش ارزشیابی مشروط قابل برآورد است.روش کار بدین صورت است که از انتفاع بران بالقوه طی مصاحبه‌ای کنبی یا شفاهی پرسیده می‌شود که جقدر تمایل به پرداخت برای اجرای این پروژه دارند. پاسخ ایشان نشانه‌ای از قیمتی است که حاضرند برای بهره‌مندی از خدمت ارائه شده 00540 |[1۳۵۷۵ -۱ ۲- شیوه تفصیلی به کارگیری این روش در منابع بسیاری ذکر شده که می‌توان از آنها سود جست. 00111860 -3 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - بازار آب ۳۷ بیردازند. اگر به ایشان تفهیم شود که معادل تمایل ابراز شده ممکن است که مجبور شوند مالیات یا عوارض بپردازندء در آن صورت اظهارات آنان مطمئن تر خواهد بود. حاصل جمع تمایل به پرداخت همه اشخاص منتفع معادل آرزش یا منفعت ارائه این خدمت غیرملموس می‌باشد. 7 ۷ ۳-۲- قیمت التذاذ (هدونیک)! منظور از قیمت التذاذ بهای بیش‌تری است که مصرف‌کنندگان حاضرند برای یک کالا بپردازند تا از کیفیشی خاص در آن کال بهره‌مند شوند. برای مثال مصرف‌کنندگان برای خودرویی که زیباتر» بزرگ‌تر و محکم‌تر است و سوخت کم‌تری مصرف کند حاضرند بهایی بیش‌تر بپردازند. حال اگر اندازه‌گیری کنیم که به آزا هر یک قدرت اسب که بر قدرت موتور افزوده می‌شود چقدر خریداران تاسیس پارک» پاک‌سازی آب رودخانه و... نیز در منطقه انجام شودء به تزهایی باعث افزایش قیمت زمین می‌شوند. اندازه‌گیری اثر افزایش اختصاصی هر یک از این اقدامات قیمت التذاذ ناشی از آن خواهد بود. روش برآورد بدین صورت است که قیمت زمین تابعی از ویژگی‌ها و خصوصیات کیفی آن در نظر گرفته می‌شود. مشتق جزیی قیمت زمین نسبت به هر یک از ویژگی‌های آن نشان‌دهنده ارزش کرانه‌ای یا قیمت التذاذ آن ویژگی است. روش‌های فوق‌الذکر به مطالعات میدانی وسیعی نیاز دارد. گاهی مواقع از روش‌های ساده‌تری نیز می‌توان استفاده کرد. در جدول (۳-۲) این روش‌ها دسته‌بندی شده‌اند. جدول ۲ ۳- روش‌های ساده ارزش گذاری آثار خارجی کار خانحات و صنایع استخراجی: زیان وأرده به محصولات#ارزش افزوده - تأخیر براساس ترافیک جاده ای:زمان از دست رفته#متوسط نرخ دستمزد (برای ترافیک تجاری) و۳۰ متوسط دستمزد (برای تمام ترافیک‌ها) - محاسبه ارزش زمین در موارد بروز فرسایش - محاسبه ارزش دارایی های محلی و هزینه تعمیرات آن‌ها - روزهای مورد استفاده بازدیدکنندگان ۳۰۹/متوسط نرخ دستمزد هر یک - محاسبه تمایل به پرداخت آن‌ها از طریق ارزش‌گذاری مشروط | . ۱ را تفریحات و سرگرمی و پا مطالعات هزینه سفر زیان‌های وارده به دارایی روزهای کار از دست رفته#متوسط نرخ دستمزد+هزینه‌های پزشکی سلامتی تمام هزینه‌های بلند مدت بهبود امکانات با هدف کاهش اثرات منفی حیات وحش وتنوع زیستی تمام هزینه‌های بلند مدت دولت برای نمایانگر ساختن و مدیریت آثار خارجی هزینه‌های مدیریت منابع آب منبع: (باورزو یونگ,۲۰۰۰) |- ۲100010 ۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ مبانی و رویه‌های دستیابی به قیمت توافقی آب بایستی توجه کرد که برآورد منافع در روش‌های فوق با استفاده از فرض‌هایی امکان‌پذیر می‌گردد. به عنوان مثال با در دسترس نبودن اطلاعات مربوط به ارزش زمان استراحت (که قاعدتا باید از یک مطالعه ارزش‌گذاری مشروط حاصل شود) می‌توان با فرض نسبت یک ساعت استراحت از هر سه ساعت کار و تعمیم آن به ساعات شبانه‌روز از نسبت تقریبی ۳۰ استفاده کرد. در مواردی که هیچ گونه آمار و اطلاعاتی در دسترس یا قابل جمع‌آوری نیست تا با یکی از روش‌های پیش گفته منافع غیرملموس طرح برآورد شود می‌توان از نتایج مطالعاتی که خارج از ایران صورت گرفته استفاده کرد و معادل منافعی که برای طرح‌های مشابه برای آنها برآورد شده است برای طرح‌های داخلی نیز با لحاظ کردن ضریب تعدیلی در نظر گرفت. مهم‌ترین مباحث این فصل را می توان به شکل زیر جمع‌بندی کرد: بازار آب, به خصوص آب کشاورزی دارای شرایطی است که آن را از شرایط بازارهای رقابت کامل و جامع جدا می‌سازد. طبعاء تمهیداتی قانونی یا سرمایه‌گذاری‌های زیربنایی و یا تشکیلات مدیریتی که بتواند ساختار و عملکرد بازارهای مزبور را اصلاح و ارتقاء بخشد. باید در اولویت سیاستگذاری قرار گیرند. تا زمانی که این سیاست‌ها توسط بخش عمومی به اجرا در آیند.ء باید ساختار و ماهیت ویژه بازار آب را در نقطه یا منطقه‌ای معین در نظر داشت و از قیمت حاکم در آن به عنوان مبنایی برای قیمت توافقی سود جست. در حال حاضر نه می‌توان به طورکامل به بازارهای موجود متکی بود و امر توزیح و تخصیص آب را به آزها سپرد و نه درست است که از آزها غفلت کرد و از اطلاعات پدیده آمده بهره نگرفت. دو گروه عمده متقاضی آب وجود دارد. مصرف کنندگان آب به صورت کالا و تولید کنندگان که آب را به صورت نماده در تولید به کار می بندند. افزایش جمعیت و تغییر الگوی مصرف موجب افزایش تقاضای آب می گردند. عرضه‌کنندگان آب شامل بخش دولتی و خصوصی هستند که می توانند به تنهایی یا در قالب انواع مشارکت بخش خصوصی- عمومی (که در فصل چهارم و پیوست شماره دو به تفصیل توضیح داده شده است) به ارائه خدمات مورد نیاز هزینه عرضه (سرمایه گذاری» نگهداری - بهره‌برداری» جایگزینی» ارزش اسقاط و هزینه‌های آثار خارجی منفی نظیر خسارت می‌کنند. -------- صفحهٔ بعد -------- قیمت‌گذاری آب -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - قیم تگذاری آب )۳ ۳+-۱- آشنایی آشنایی با اصول صحیح قیمت‌گذاری با توجه به نوع و میزان مصرفء می تواند مورد استفاده سرمایه‌گذار (برای ارائه قیمت پیشنهادی) و هم‌چنین سرمایه‌پذیر (برای محاسبه قیمت عرضه) قرار گیرد. در این فصل ضمن تاکید به تفاوت قیمت مالی و اقتصادی, ابتدا به روش‌های قیمت‌گذاری اشاره می‌شود. سپس مروری به روش‌های قیمت‌گذاری در سطح بین‌المللی می‌شود. هدف رائه از جمع‌بندی نمونه‌هایی از تجارب دولتی در این فصل, آشنایی با طیف گسترده مبانی است که در تعیین قیمت عرضه یا تعرفه‌ها نقش دارند. بدیهی است هدف اصلی از مرور تجارب قیمت‌گذاری غیر دولتی» جمع‌بندی نکاتی است که می تواند در دستیابی به تفاوت دیدگاه اقتصادی و مالی در بحث قیمت‌گذاری حایز اهمیت است. از این‌رو که هر یک اهداف متفاوتی در پیش دارند. دیدگاه مالی در قیمت‌گذاری فقط به پوشش هزینه‌ها و بازگشت سرمایه توجه دارد. در مقابل دیدگاه اقتصادی علاوه بر این موارد به تغییر رفتار مصرف‌کنندگان در مواجهه با کمیابی آب نیز توجه می‌کند. بدون سیستم قیمت‌گذاری متناسب» مصرف‌کنندگان انگیزه لازم به منظور استفاده آب در فعالیت‌های با ارزش را از دست می‌دهند. به طور مشابه اگر عرضه‌کنندگان خدمات آبی با تحقق پوشش ۳۳- روش‌های مختلف قیمت‌گذاری ۱-۳-۳- تحلیل سر به سر یکی از روش‌های مورد استفاده مدیران بنگاه‌های اقتصادی برای تعیین سطح بهینه تولید» تحلیل سر به سر می‌باشد. در این روش منافع و هزینه‌های تولید در سطوح مختلف با هم مقایسه شده و آن سطح از تولید که منافع و هزینه‌ها با هم مساوی یا سر به تامین می‌کند نیز مشخص می‌سازد. حداکثرسازی سود در اینجا از برابری هزینه کرانه‌ای با درآمد کرانه‌ای حاصل می‌گردد. روش تحلیل سربه سر در شرایطی که قیمت کال و میانگین هزینه متغیر با کم و زیاد شدن میزان تولید تغییر نمی‌کند ابزار بسیار سودمندی است. از آنجایی که سازه‌های آبی دارای چنین شرایطی هستند. استفاده از این روش برای یافتن ظرفیت بهینه آنزما مناسب به نظر می‌رسد. 5 عم 10712[203 -| -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۲ مبانی و رویه‌های د ستیابی به قیمت توافقی آب ۳۳ ۲- شرایط تولیدات چند محصولی در صنعت آبء بنگاهی که برای احداث یک سد سرمایه‌گذاری می‌کند معمولا چند محصول مانند آب» برق و خدمات رفاهی می‌تواند تولید کند. استحصال آب به محصولات آب آشامیدنی» آب شهری» آب صنعتی و آب کشاورزی قابل تقسیم است. تولید همه محصولات یاد شده قابل تغییر می‌باشد.ء بنابراین با یک نسبت متغیر می‌توان آب و برق و خدمات رفاهی را تولید کرد. از سوی دیگر بازار آب و برق به نظر مستقل از هم می‌رسند» ولی بازار آب‌های شهری» صنعتی و کشاورزی چنین نیستند. بالاخره بازار آب و برق هنوز در اقتصاد ایران دارای ساختار رقابت کامل نیستند. بنابراین بحث چگونگی قیمت‌گذاری آب و برق از یک طرف و آب‌های شهری» صنعتی و کشاورزی از طرف دیگر برای هر بنگاه خصوصی یا شرکت غیرخصوصی کاملا مطرح می‌باشد. برای حداکثرسازی سود در این حالت لازم است. هزینه کرانه‌ای هر محصول با درآمد کرانه‌ای آن برابر باشد. ۳-۳ ۳- شرایط تولید چند محصول با نسبت ثابت در طرح‌های آبی ممکن است چند محصول هم زمان با نسبت ثابتی تولید شوند. مثلا در نیروگاه‌های برقابی اگر آب پس از خروج از ژنراتورها قابل فروش باشد.ء برق و آب به نسبت ثابتی تولید ولی به قیمت‌های متفاوت فروخته می‌شوند. هم‌چنین خدمات رفاهی که در دریاچه سدها قابل ارائه است با حجم آب استحصال شده و قابل فروش متناسب می‌باشد. منتمی نسبت آنها را به سختی می‌توان تغییر داد. از این رو تعیین مقدار استحصال آب و قیمت فروش محصولات مشترک یک طرح آبی برای سرمایه‌گذاری حایز برای حداکثرسازی سود در این حالت لازم است» مجموع درآمد کرانه‌ای محصولات مشترک آب با هزینه کرانه‌ای استحصال آب برابر باشند." در شرایط انحصار کامل بازار» فروشنده می‌تواند کالای خود را به مشتریان مختلف به قیمت‌های متفاوت بفروشد تا سود خود را افزایش دهد. تبعیض قیمت هنگامی اعمال می‌گردد که بازارهای فروش کالا از هم قابل تفکیک باشندء اما امکان انتقال کالا از یک بازار به دیگری ممکن نباشد. این فرصت برای شرکت‌های آب و برق و تلفن و گاز به سهولت پیش می‌آید زیرا کالاهای مزیور بدون لوله کشی یا سیمکشی قابل ارائه نیست. در نتیجه حتی اگر در بازار یا منطقه ای این کالا ارزان فروخته شودء خریدار نمی‌تواند آن را به بازارهایی که گران‌تر فروخته می‌شود. منتقل کند. مصرف کنندگان آب خانگی, آب صنعتی و آب کشاورزی سه بازار مختلف را برای فروشنده آب تشکیل می‌دهند. زیرا کشش تقاضای آنها برای آب یا به عبارت دیگر حساسیت آنها به تغییر قیمت آب متفاوت است. حساسیت خانوارها در مقابل افزایش قیمت آب شرب کم است زیرا کالای جانشین برای آَن در اختیار ندارنده بخش کمی از این مصرف کنندگان قادرند آب را از جاهای دیگر تهیه کنند. در مقابل مصرف کنندگان صنعتی امکان تهیه آب از منابع دیگر یا حتی از محلات دیگر را دارند. به علاوه چون مصرف آنان از خانوارها بیش‌تر است» برای ایشان صرف می‌کند که آب را با خودروهای بارکشی حمل کنند. لذا حساسیت آنان به تغییرات ۱- شرط دوم بهینه یابی نیز باید برقرار باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - قیم تگذاری آب ۳۳ قیمت آب بیش‌تر از گروه نخست است. از این دسته حساس تر کشاورزان هستند که مصرف بسیار بالایی برای آب دارند و به همین فروشندگان انحصاری آب از این شرایط برای تبعیض قیمت استفاده کرده و آب را به خانوارها گران‌تر و به صنعت‌گران ارزان‌تر و به کشاورزان از همه ارزان‌تر می‌فروشند. چون امکان انتقال آب از مزارع به محلات مسکونی وجود ندارد. فروشنده می‌تواند به راحتی میان مشتریان خود تبعیض قیمت کند به شکلی که سود خود را افزایش دهد. نوع دوم تبعیض قیمت براساس نوع مصرف کنند گان نیست بلکه بر مبنای مقدار مصرف کالااست. به این طریق که هر چه مشتری مقدار بیش‌تری از کالا خریداری کند. فروشنده آن را ارزان‌تر می‌فروشد تا او را به خرید بیش‌تر تشویق کند. لذاء برخلاف بازار رقابت کامل, قیمت کالا ثابت نیست و به مقدار خرید بستگی دارد. برعکس اگر هدف کاهش مصرف باشد. باز فروشنده می‌تواند با اعمال قیمت‌های تصاعدی کالا را به فروش برساند. با توجه به بی‌کشش بودن تقاضای آب» مصرف آب متناسب با افزایش قیمت آن کاهش پیدا نمی‌کند. لذاء با قیمت‌گذاری تصاعدی فروشنده می‌تواند سود خود را افزایش دهد. کاهش قیمت به منظور افزایش فروش برای کالاهایی صورت می‌گیرد که تقاضای آنها با کشش باشد. ۵-۳-۳ سایر شیوه‌های تعیین قیمت - قیمت‌گذاری براساس هزینه متوسط مبنای اولیه این قیمت‌گذاری میانگین هزینه متیر تولید (۸۷/2) در یک سطح معمول تولید است. مانند ۷۰ پا *۸ درصد ظرفیت واحد تولیدی. بنگاه رقم دیگری را به این هزینه برای جبران هزینه ثابت خود اضافه می‌کند که معمولا درصدی از همان ۸۷/۲ می‌باشد. به رقم اخیر که می‌توان آن را میانگین هزینه کل یا ۸۴ تلقی کرد باز بنگاه رقمی را رای کسب سود اضافه می‌کند. بنابراین» فرمول این شیوه قیمت بدین صورت است: 1 )۱-۴( که در آن ]۸ آنجه به هزینه اضافه شده 1271-00 می‌باشد. ۳ و ۲ به ترتیب قیمت فروش هر واحد و هزینه متوسط تولید است. با جابه جایی اجزا رابطه (۱) قیمت فروش کالا به دست می‌آید: (۲۳۴) (11 + 1)ع - ۲ برای مثال فرض کنید ظرفیت یک شبکه آبرسانی ۱۳۵ هزار متر مکعب در سال است. دبی نرمال یا استاندارد شبکه از نظر سرمایهگذار ۰ درصد ظرفیت یا معادل ۱۰۰ - ۰/۸ * ۱۳۵ هزار متر مکعب در سال است. فرض کنید هزینه متغیر کل در سال و هزینه ثابت شبکه به ترتیب یک ملیون و ۶۰۰ هزار ریال است. بنابراین میانگین هزینه متیر ۸۷/۲ معادل ۱۰ - ۱۰۰۰۰۰ + ۱۰۰۰۰۰۰ ریال برای هر مترمکسب است. هم‌چنین میانگین هزینه ثابت ۶ < ۱۰۰۰۰۰ + ۶۰۰۰۰۰ ریال در مترمکعب است. پس میانگین هزینه آبرسانی ۱۶ - ۶ + ۱۰ ریال در ریال در مترمکعب ۲۰ - (۰/۲۵ + ۱) ۱۶( +۱) ۳-۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۳۴ مبانی و رویه‌های دستیابی به قیمت توافقی آب البته می‌توان به همین صورت و براساس هزینه متوسط کل نیز قیمت را تعیین کرد که در این صورت هزینه‌های ثابت نیز در محاسبات لحاظ می‌گردند. این شیوه قیمت‌گذاری عبارتست از پرداخت یک قیمت اولیه برای اکنساب حق خرید یا استفاده از خدمت به اضافه قیمتی دیگر برای مصرف با به کار گیری محصول. بنگاه‌های انحصاری گاهی از این شیوه استفاده می‌کنند تا سود خود ر افرایش دهند. نمونه‌های این قیمت‌گذاری عبارتست از استفاده از پرداخت یک حق ورود به پارک‌ها یا باشگاه‌ها و سپس پرداخت مبلغی دیگر برای استفاده از - الزام به خرید کردن " شیوه دیگری که انحصار گران برای افزایش سود به کار می‌برند اینست که مشتری خود را ملزم می‌کنند هنگامی که کالا با تجهیزاتی را خریداری می‌کند. لوازم مورد نیاز آن محصول را نیز از خود ایشان خریداری کند. مثلا شرکت زیراکس و کامپیوتر.۱/13] این شرکت‌ها پس از فروش وسایل خود به مشتریان» ایشان را طبق قرارداد ملزم می‌کردند که کاغد مورد نیاز و کارت پانچ را نیز به ترتیب از خود آنان خریداری کنند. البته این الزام را بعدا دادگاه‌های آمریکا ممنوع کردند. ۰ ۳ شیوه دیگر افزایش سود اینست که فروشندگان هنگام فروش یک کالا به نوعی مشتری را وادار می‌کنند که کالای دیگری نیز از یکی از کالاها را لازم داشته باشد همه را با هم خریداری کند. ۴-۳ قیمت‌گذاری آب در کشورهای جهان همان طوری که قبلا اشاره شد در ادبیات اقتصادی جهان واژه ای تحت عنوان "قیمت توافقی" به صورتی که مد نظر آیین‌نامه تصویبی توسط هیات وزیران است»ء وجود ندارد. در قالب زمانبندی و شرح خدمات این راهنماء بخشی از ادبیات بین‌المللی مریوط به بحث قیمت‌گذاری مورد بررسی قرار گرفته است. نمونه‌های بررسی شده را می توان در دو دسته‌بندی کلی زیر تقسیم‌بندی کرد: ۲ ۳۵۲ ۱-1۳۵ 2-8 8 -3 -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۳-۳ قیمت‌گذاری دولتی در شرایط انحصار کامل و فقدان بازارهای آبء دولت ها راسا سیاست‌های قیمت‌گذاری را تعیین می کنند . در این چارچوب هم قیمت عرضه مورد توجه قرار می‌گیرد و هم قیمت تقاضا. اما میزان توجه به طرف عرضه یا تقاضا و حتی میزان تعرفه و تغییر آن طی زمان تابعی است از نوع مصرف و ملاحظات سیاسی, اجتماعی, زیست محیطی و اقتصادی ا. به عنوان مثال در هند یکی از مسایلی که بر قیمت‌گذاری تاثیر دارد نوع و ماهیت توافق قراردادهای آب آبیاری نظیر اجاره آب» حقابه در کوتاه و بلندمدت است یا در قسمت‌های مختلف آروپا تفاوت اساسی بین سیستم‌های قیمت‌گذاری وجود دارده مثلا در کشورهای اروپای جنوبی در بخش کشاورزی که دارای مصرف کنندگان عمده‌ای می‌باشدء قیمت آب با وجود سوبسیدهای مختلف و براساس نرخ‌های ترجیحی تعیین می‌شود. در مواردی مانند پاکستان» هم پوشش هزینه موردنظر بوده و هم به توان پرداخت مصرف‌کنندگان توجه شده معهذا بازهم بوده و نمی‌تواند مبنای تعیین قیمت توافقی باشد. ۲-۳-۳ قیمت‌گذاری غیردولتی از آنجایی که در غالب کشورها از زمان درگیر کردن بخش خصوصی در اجرای طرح‌های زیر بنایی توسعه منابع آب مدت زیادی نگدشته استء لذا تجارب محدودی در زمینه قیمت‌گذاری در بخش غیر دولتی وجود دارداین تجارب در قالب بازارهای آب (نمونه در روش‌های خصوصی - عمومی که نمونه‌هایی از آن در پیوست ج ارائه شده» عمدتا روش‌هایی به کار گرفته می‌شود که در یک دوره دراز مدت» قیمت توافق شده» علاوه بر پوشش هزینه‌ها (سرمایه‌گذاری و نگهداری -- بهره‌برداری)» سود موردنظر سرمایه‌گذار را نیز تامین می نماید. شایان ذکر است که در نمونه‌های مورد بررسی هیچ‌گونه اشاره‌ای به نحوه مشارکت, کمک یا تضمین‌های دولت (بخشودگی, مشارکت در سرمایه‌گذاری» توافقی بودن قیمت و...) نشده و حتی حساسیت‌های سرمایه‌گذار در تعیین قیمت (در نظر گرفتن یک نرخ بازده ثابت. طول دوره بهره‌برداری» قیمت و...) نیز مورد بحث قرار نگرفته است . اما آنچه مسلم است. در این روش تمایل به پرداخت مصرف کننده موردنظر نیست و صرفا تمرکز بر روی قیمت عرضه است. همان‌طوری که در فصل دوم اشاره شدءآب به دلیل ویژگی‌های خاص خود (اشتراک مالکیتء قوانین داد و ستدء‌آثار جانبی و...) از قرار بگیرد. ۲- در دهه های قبل مرسوم ترین ساختار تعرفه آب شهری در کشورهاء ساختار نرخ حجمی ثابت بود. اما با توجه به مدیریت مصرف, ساختار بلوکی تصاعدی تأثیر این شیوه بر کاهش مصرف در کشورهای توسعه یافته و کشورهای در حال توسعه تجربه شده است. ۳- بدیهی است بررسی این فبیل مسائل نیازمند فرصت بیشتر و دسترسی به اطلاعات از طرق مختلف است. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۶ مبانی و رویه‌های د ستیابی به قیمت توافقی آب آب در یک ساختار انحصار طبیعی صورت گیرد. لذا تعیین تعرفه آب در مصارف مختلف عمدتا در خارج از بازار تعیین می‌شود. در این فصل تلاش شد با شبیه‌سازی از بازار واقعی ودسته‌بندی نمونه‌هایی از تجارب بین‌المللی» اصول و مبانی موردنظر تعریف گردد. موارد ارائه شده در این فصل را می توان به شکل زیر خلاصه و جمع‌بندی کرد: نمونه‌های ارائه شده از تجارب بین‌المللی موید آن است که تعرفه‌هایی که توسط دولت تعیین می‌شود عموما مبتنی بر قیمت تمام شده نبوده و با توجه به ملاحظات سیاسی» اجتماعی» زیست محیطی و اقتصادی تعیین می‌گردد. بنابراین نمی‌تواند به تنهایی جاذبه‌ای برای جلب سرمایه‌گذاری غیردولتی در طرح‌های توسعه منابع آب داشته باشد. در برخی از کشورها که توانسته‌اند مالکیت آب را از زمین جدا کننده قیمت آب با توجه به ویژگی عرضه‌کنندگان و هم‌چنین تقاضا کنندگان در بازار تعین می‌شود. اما در شرایط فقدان یک بازار رقابتی برای آبء نه می‌توان به طورکامل به قیمتی که توسط بازارهای موجود تعیین می‌شود متکی بود و نه درست است که از آزها غفلت کرد و از اطلاعات پدیده آمده مره براساس تعریف ارائه شده در فصل اول» «قیمت توافقی» از تعامل بین عرضه و تقاضا تعیین می‌شود. لذا ضروری است علاوه بر توجه به قیمت عرضه از هرگونه اطلاعاتی که منجر به برآوردی از قیمت تقاضا (نظیر برآورد ارزش یا تمایل به پرداخت و ...) می‌شود نیز استفاده گردد. بدیهی است در مراحل پیشرفته خصوصی‌سازی و با جدا شدن مالکیت آب از زمین و فراهم شدن بسترهای لازم» قیمت هر چه بیش‌تر به سمت تعامل عرضه و تقاضا پیش خواهد رفت. ۱- آب از جمله کالاهای عمومی است که دارای آثار خارجی مثبت فراوانی است که لازم است در محاسبات اقتصادی طرح‌های آبی و برآورد قیمت تمام شده آب لحاظ گردد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۴ ار کان قیمت گذاری توافقی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - ارکان قیمت‌گذاری توافقی ۳۹ ۴ ۱- آشنایی قیمت عرضه»ء قیمت تقاضاء تنظیم بازار و مشارکت بخش خصوصی - دولتی ارکان اصلی دستیابی به قیمت توافقی هستند. قیمت عرضه و تقاضا از آرزیابی اقتصادی قابل حصول است که مبنایی است برای مقایسه با قیمت پیشنهادی سرمایه‌گذار. نوع قرار داد بین سرمایه‌گذار و سرمایه‌پذیر نیز در قالب مشارکت بخش خصوصی - دولتی قابل تنظیم است. ساز و کار تنظیم بازار هم در کنار ارکان اشاره شده» نقش آن را دارد که خدمات به صورت کاراء عادلانه و مداوم و پایدار انجام پذیرد. با توجه به موارد فوق در این فصل ابتدا به تعریف مقتضی از قیمت توافقی اشاره می‌شودء سپس مباحث مربوط به قیمت تقاضا و عرضه با آرائه یک مثال موردی در بند ۳-۴ ارائه می‌گردد. در بند ۴-۴ به مشارکت خصوصی - عمومی اشاره خواهد شد و در بند ۵-۳ تنظیم بازار به شکل تفصیلی مورد بحث قرار می‌گیرد. در آنتهای این فصل نیز الزامات نهادی به عنوان یکی از ضرورت‌های فراهم آوری زمینه تعیین قیمت توافقی مورد تاکید قرار می‌گیرد. ۳ ۲- تعریف مقتضی از قیمت توافقی با محوریت مصوبه هیات وزیران از آنچه در آیین‌نامه مصوب هیات وزیران به منظور تشویق سرمایه‌گذاری در طرح‌های آبی آمده استء چنین استیفاد می‌گردد که قیمت توافقیء قیمتی است که سرمایه‌گذار و سرمایه پذیر (خریدار) بر سر آن به توافق می‌رسند. از آنجایی که این توافق باید مبانی روشن و شفافی داشته باشدء اصول و ضوابط حاکم بر بازار رقابتی شناسایی و تلاش می‌شود که در تعیین قیمت توافقی نیز مورد استفاده قرار گیرد. بدیمی است پیاده کردن این اصول در عمل چالش‌هایی را پیش رو قرار می‌دهد که باید متناسب با هر یک. راه کار مقتضی به کار گرفته شود. قیمت توافقی باید حداقل هزینه‌های طرح طی دوره بهره‌برداری را پوشش دهد. علاوه بر آن و طبق آیین‌نامه قانون تشویق (فصل اول - بند د) لازم است» طی دوره بهره‌برداری سود مورد انتظار سرمایه‌گذار نیز حاصل شود و به طور همزمان این قیمت فراتر از منحنی تقاضای بهره‌بردار (که از تمایل به پرداخت و توان پرداخت تشکیل شده است) قرار نگیرد. بنابراین حالات زیر در تعیین قیمت پیشنهادی سرمایه‌گذار کم‌تر از قیمت تمام شده سرمایه پذیر باشد: روح حاکم بر قانون تشویق سرمایه‌گذاری این است که قیمت تمام شده بخش خصوصی کم‌تر از قیمت تمام شده توسط بخش دولتی باشد. در این شرایط و هم‌چنین در شرایط وجود تعدد سرمایه‌گذار آن رقیب ممکن است که قیمت پیشنهادی سرمایه گذار کم‌تر از قیمت تمام شده سرمایه پذیر باشد. در این حالت وظیفه دولت به تنظیم بازار که در جای خود مورد بحث قرار خواهد گرفت. محدود می‌شود. قیمت پیشنهادی سرمایه گذار بیش‌تر از قیمت تمام شده و کم‌تر از تمایل به پرداخت بهره‌بردار باشد: در این شرایط با توجه به آثار خارجی طرح‌های آبء دولت می‌تواند مابه التفاوت قیمت تمام شده تا سهمی از تمایل به پرداخت را به سرمایه‌گذار به اشکال گوناگون (پرداخت مستقیم یا مشارکت در بخشی از سرمایه‌گذاری و...) پرداخت نماید. قیمت پیشنهادی سرمایه‌گذار بیش‌تر از قیمت تمام شده و بیش‌تر از تمایل به پرداخت بهره‌بردار باشد: در شرایطی که به دلایل مختلف از جمله طولانی شدن زمان اجراء هزینه‌های پیش بینی نشده و... قیمت تمام شده بیش‌تر از تمایل به پرداخت بهره‌برداران می‌گردد (نظیر سد علویان که در متال بند ۳-۴ ارائه شده است)» دولت می‌تواند میزان تفاوت قیمت -------- صفحهٔ بعد -------- ۴۳۰ مبانی و رویه‌های دستیابی به قیمت توافقی آب پیشنهادی با سقف قیمت (قیمت تمام شده به‌علاوه معادل ریالی آثار خارجی) را به وسیله یارانه یا مشار کت پرداخت کند." این مشارکت که در بسیاری از نقاط جهان تحقق پذیرفته» مشارکت عمومی- خصوصی " نام دارد. ۳- ۳- ارزیابی اقتصادی ارزیابی اقتصادی طرح عبارت است از ارزش‌گذاری فایده‌ها و هزینه‌ها از دیدگاه ملی یا اجتماعیء سازمان مجری و بهره‌برداران و ارائه سنجه‌های اقتصادی و مالی در قالب مطالعات تحلیل اقتصادی و تحلیل مالی. آنچه که در حال حاضر به‌عنوان تحلیل یا آزمون اقتصادی طرح شناخته می‌شود. یکی از اساسی‌ترین تحلیل‌ها در مطالعات, پیش از تصمیم‌گیری و انجام سرمایه گذاری» اعم از سرمایه‌گذاری تولیدی و یا زیربنایی (از جمله طرح‌های آبی)» به‌شمار می‌رود. در این چارچوب که برای برآورد قیمت تقاضا مناسب است, از تحلیل فایده - هزینه همراه با روش‌های پژوهش در عملیات, اقتصاد رفاه و اقتصاد سنحی استفاده می‌شود. برای توجیه اقتصادی, باید از ملاک‌هایی که تصمیم‌گیری‌های اقتصادی را در شرایط پویا مورد این ارزیابی می‌تواند در شرایط اطمینان یا نامطمئن صورت گیرد. در هر یک از این شرایط سنجه‌ها و روش‌ها متفاوت است. برای آگاهی از این سنجه‌ها و روش‌ها می‌توان به پیوست الف مراجعه کرد لازم به ذکر است که دو نشریه «دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی منابع آب»" و «راهنمای تشخیص اثرهای اقتصادی, اجتماعی, ارزش گذاری و توجیه اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب»* در این چهارچوب قابل استفاده هستند. تحلیل یا آزمون مالی» ابزارهای عملی را به منظور سود آوری سرمایه‌گذاری‌ها و آثار محتمل مالی آنها برای سرمایه‌گذاران بالقوه- شامل بهره‌برداران از طرح» موسسات وام دهنده و واحدهای ذی نفع دیگر همچون بنگاه‌های صنعتی و بازاریابی (اعم از آن که متعلق به بخش دولتی باشند یا غیردولتی) - در اختیار می‌گذارد. از این چهارچوب برای برآورد قیمت عرضه استفاده می‌شود. در آدامه این بند.ء دو رکن مهم قیمت توافقی یعنی قیمت تقاضا (ارزش با تمایل به پرداخت) و عرضه (قیمت تمام شده) در قالب ۶ - ۳ یک مثال (مطالعه موردی سد علویان) مورد بررسی قرار می‌گیرد. ۱- لازم به ذکر است» پیش فرض این قسمت این است که طرح دارای توجیه اقتصادی است و آثار خارجی خالص مثبت در آن وجود دارد. این فرض با توجه به اینکه دار بودن مطالعات فاز دوم از جمله شرایط طرح‌ها در ورود به فرایند قیمت گذاری توافقی است. لحاظ شده است. ۳۵۳1۵۲۹۵ ۳۲۱۷۵۲۵ ]۳۵۳ -2 ۳- در این پیوست موضوعات وابسته به آرزیابی اقتصادی مانند سود سرمایه‌گذار یا اثر تورم و چگونگی تخصیص هزینه‌ها نیز آمده است. ۴- دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی منابع آب(نشریه ش ۲۵۸)» ۱۳۸۱معاونت امور فنی دفتر امور فنی و تدوین قراردادهاسازمان مدیریت و برنامه ریزی کشورء سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشورء وزارت نیرو ۵- راهنمای تشخیص اثرهای اقتصادی» اجتماعی, آرزش گذاری و توجیه اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب (نشریه ش ۰۱۳۸۴۰)۲۷۷ معاونت آمور فنی دفتر امور فنی و تدوین قراردادهاءسازمان مدیریت و برنامه ریزی کشورء وزارت نیرو ۶ سلامی و همکاران (۱۳۸۵)» تعیین روش مناسب قیمت‌گذاری آب در بخش کشاورزی و ارائه الگوی کشت بهینه (مطالعه موردی سد علویان) سازمان مدیریت منابع آب ایران -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - ارکان قیمت‌گذاری توافقی )۳ ۳-۴ ۲- برآورد قیمت تقاضا (ارزش یا تمایل به پرداخت) در پژوهش مربوط به مطالعه موردی سد علویان» برای برآوردی از آرزش آب (تمایل به پرداخت تقاضاکننده آب کشاورزی) از روش تابع تولید و9 برنامه‌رپزی ریاضی استفاده شده است. بدین منظور ۱۵۰ نمونه از بهره‌برداران این شبکه انتخاب شده و9 مورد الف- اطلاعات پایه جدول۱-۴- اطلاعاتن اولیه از نمونه مورد بررسی سک کال که لح اک مس حداکثر سقف آب قابل دسترس (مترمکعب) حداکثر سقف زمین یا سطح زیر کشت (هکتار) در محدوده مورد بررسی» کل آب سطحی در دسترس حدود ۹۰ میلیون مترمکعب است که عمدتا از طریق سد تامین می‌شود. به‌علاوه حدود ۲۰ میلیون مترمکعب هم از منابع آب زیرزمینی استحصال می‌شود. با توجه به راندمان انتقال ۷۰ درصدی شبکه به طور متوسط کل آب سطحی در دسترس برای مصرف مزارع ۶۳ میلیون مترمکعب بدست می‌آید. آب زیرزمینی مربوط به آب چاه‌ها می‌باشد که در خود مزارع قرار دارند و تلفات انتقال چندانی ندارند. بنابر این با احتساب آب زیرزمینی کل آب قابل دسترس حدود ۸۰ میلیون مترمکعب برآورد می‌شود. با توجه به اینکه حداکثر سطح زیر کشت قابل توسعه در منطقه مورد مطالعه ۸۰۰۰ هکتار می‌باشد. لذا این مقدار به عنوان محدودیت حداکثر سطح زیر کشت در نظر گرفته شده است. اطلاعات مربوط به درآمد هاء هزینه‌ها و سود محصولات مختلف در هکتار در جدول (۲-۴) ارائه شده است. چنآن که این جدول نشان می‌دهد محصولات باغی (انگورء گردو بادام» سیب) نسبت به محصولات زراعی (گندمء جوء پیازء یونجه) درآمد ناخالص بیش‌تری دارند. در بین محصولات باغی» گردو بیش‌ترین سود در هکتار را دارد و محصولات سیب. بادام و انگور در مراحل بعدی قرار دارند. در بین محصولات زراعی پیاز به خاطر عملکرد بالا و فنی‌تر بودن کشت بیش‌ترین سود و محصولات یونجه» گندم آبی» جو آبی و گندم دیم در مراحل بعدی قرار دارند. سود پایین گندم دیم به دلیل پایین بودن عملکرد آن می‌باشد. توجه شود که در محاسبه سود -------- صفحهٔ بعد -------- - مبانی و رویه‌های دستیابی به قیمت توافقی آب محصولات هزینه اجاره زمین و احداث باغ در محاسبات وارد نشده‌اند. این هزینه‌ها بخصوص برای باغ به علت چند ساله بودن آن که هزینه‌های سرمایه‌ای زیادی برای احداث و به ثمر رسیدن نیاز دارد مبلغ قابل توجهی می‌باشد. بنا به عرف کشاورزی منطقه» این هزینه تا یک‌سوم محصول تولیدی (یافته‌های تحقیق) یا درأمد ناخالص نیز می‌رسد. البته ارزش اجاره‌ای زمین برای محصولات مختلف متفاوت است و بستگی به نوع محصول دارد. مثلا در مورد پیاز در مقایسه با گندم که بیش‌تر موجبات افت کیفیت و مواد مفید خاک می‌شود. هزینه اجاره زیاد است. با توجه به عرف و فرهنگ کشاورزی منطقه که اغلب اجاره زمین را به صورت درصدی از محصول تولید شده پرداخت می‌کنند. در این مواقع نیز تفاوت اجاره زمین محصولات مختلف در ارزش محصولات تولیدی نمایان می‌شود. مثلا یک‌سوم محصولات گندم و پیاز به عنوان اجاره زمین دریافت می‌گردد که آرزش‌های متفاوتی دارند. جدول ۴- ۲- میانگین هزینه. درآمد ناخالص و سود محصولات مختلف سطحی گزارش شده در این جدول مبلغی است که کشاورزان طبق قرارداد در قبال تحویل آب به شرکت بهره‌بردار سد و شبکه پرداخت می‌کنند. هزینه‌های یاد شده تنها هزینه‌های جاری آب را در بر می‌گیرد و هزینه‌های ثابت آب (هزینه‌های اشتراک) در نظر گرفته نشده است. در منطقه مورد مطالعه علاوه بر آب‌بهای جاری مبلغی نیز به عنوان حق اشتراک دریافت می‌گردد که براساس سطح زیر کشت می‌باشد. این هزینه برای زارعینی که قبل از احداث سد و شبکه دارای حق‌آبه نبودند به مراتب بیش‌تر از کشاورزان دارای حق‌آبه می‌باشد. لازم به ذکر است که برای محصولاتی که از آب زیرزمینی (چاه) نیز استفاده می‌کنند هزینه آن به هزینه‌های آب اضافه شده است. هزینه آب زیرزمینی با توجه به قیمت خرید و فروش آن در هر محل محاسبه شده است. به طوری که جدول (۳-۴) نشان می‌دهد غلات کم‌ترین و پیاز بیش‌ترین مصرف آب را به خود اختصاص می‌دهند. به همین ترتیب از نظر هزینه نیز پیاز بیش‌ترین هزینه و غلات (گندم و جو) کم‌ترین هزینه آب در هکتار را دارد. هر چند پیاز با بیش‌ترین به‌طوری که در جدول پیداست.» مقدار آب توصیه شده برای یونجه ۹.۹۰۵ مترمکعب است در حالی که مقدار آب مصرفی برابر ۶۹۶۳ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - ارکان قیم تگذاری توافقی ۳ نکته دیگری که از جدول (۳-۴) قابل مشاهده و استنباط است از مقایسه ستون‌های چهارم و پنجم این جدول حاصل می‌شود. ستون ۴ جدول آب مورد نیاز برای ۱۰۰ در صد تولید قابل حصول را گزارش می‌کند و ستون ۵ جدول آب مورد نیاز برای ۷۵ در صد تولید قابل حصول را ارائه می‌کند. این مقایسه نشان می‌دهد که اگر آب به اندازه کافی وجود نداشته باشد عملکرد تا ۲۵ درصد کاهش می‌یاید. لذا ارزش آب لازم برای دستیابی به ۲۵ درصد محصول اضافی و یا جلو گیری از کاهش محصول به این میزان قابل محاسبه می‌باشد. برای مثال اگر بجای ۳۵۵۰ مترمکعب آب ۲۱۱۰ مترمکعب آب به گندم داده شود عملکرد گندم ۲۵ درصد کاهش می‌یاید. با توجه به اینکه عملکرد گندم در منطقه معلوم است و قیمت گندم هم مشخص است. لنا از روی ارزش تولید (۲۱۱۰- ۱۴۴۰)۱۴۴۰-۳۵۵۰ مترمکعب آب جدول ۴ ۳- متوسط مقادیر مصرف آب و سهم هزینه آن در هکتار برای محصولات مختلف لّ متوسط مقدار آب هزینه آب سهم هزینه ۱ مقدار آب مورد نیاز ب ۱ مقدار آب مورد نیاز برای ۷۵ مخصو ۰ ۹ مصرفی (مترمکعب) | (۱۰۰۰۰ ریال) ۱ آب (درصد) تولید (مترمکعب)" 3, یک جدول (۴-۴) نشان می‌دهد در تولید اکثر محصولات در منطقه از آب زیرزمینی نیز استفاده می‌گردد ولی مقدار آن بسته به میزان آب سطحی قابل دسترس» نیاز آبی و ارزش محصول تولیدی در گیاهان مختلف متفاوت است. در بین محصولات مورد مطالعه پیاز به علت مصرف آب بالا بیش‌ترین و غلات به خاطر مصرف آب پایین‌ترء کم‌ترین مقدار استفاده از آب چاه را دارند. سیب» یونجهه» انگورء بادام و گردو به ترتیب در مراحل بعدی قرار دارند. استفاده از آب زیرزمینی برای اکثر محصولات بیانگر این واقعیت است که ارزش محصول تولیدی این انگیزه را ایجاد می‌کند که کشاورزان برای جبران آب سطحی و تکمیل آبیاری از آب چاه که منبع گران‌تری است تا حدی استفاده به عمل بیاورند. قابل توجه است که نرخ رسمی آب سطحی در سامانه آبیاری ۳۰ ریال وقیمت آب چاه در بازار غیر رسمی نیز به طور متوسط ۳۰۰ ریال به ازای هر مترمکعب در منطقه می‌باشد . خرید آب با قیمت ۳۰۰ ریال و یا استفاده از چاه که معادل این هزینه را برای زارع ایجاد می‌کند بیانگر این واقعیت است که برای تولید کنندگان محصولات کشاورزی آب ارزشی بسیار بالاتر از قیمت پرداختی به سازمان آب برای آب سد داردء به‌طوری که اگر آب بیش‌تری در اختیار زارعین قرار داده شود تمایل ۱- مبلغ ۳۰ ریال همان تعرفه آب کشاورزی است که در شرایط فعلی کشاورزان برای استفاده از آب سد و شبکه می‌پردازند. قیمت آب زیرزمینی یعنی ۳۰۰ ریال از قیمت‌های خرید و فروش آب چاه بین زارعین به دست آمده است. -------- صفحهٔ بعد -------- - مبانی و رویه‌های دستیابی به قیمت توافقی آب پرداخت مبالغ بیش‌تر از طرف آنها وجود دارد. در واقع ارزش آب در بازار محلی آن لااقل برای فصولی از سال برابر ۳۰۰ ریال به ازای هر مترمکعب می‌باشد که این خود شاهدی بر ارزش واقعی آب بطور کلی در منطقه مورد مطالعه است. به‌طور متوسط ۷۰ درصد در نظر گرفته شده است. (کنعانی؛ ۷۵) جدول ۵-۴- برآورد ارزش آب از تابع تولید احتم یورخ( را با یاصتا را سرم یورو لر با یدامتا زر مصرفی در هر هکتار گندم در این منطقه حدود ۳۵۰۰ مترمکعب می‌باشد و از طرفی متوسط عملکرد گندم در هکتار حدود ۴ تن است. تعیین قیمت ۲۳۸ ریال برای هر مترمکعب آب معادل آن است که ۱۸ درصد ارزش تولید گندم در یک هکتار برای نماده آب تخصیص داده شود. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - ارکان قیمت‌گذاری توافقی ۳۵ پیاز: با توجه به مقدار متوسط آب مصرفی در هر هکتار پیاز که حدود ۱۲۸۴۰ مترمکعب در این منطقه است و متوسط عملکرد پیاز که حدود ۵۱ تن در هکتار است و در نظر گرفتن ۲۹۱ ریال برای هر مترمکعب آبء هزینه زهاده آب ۱۷ درصد ارزش تولید پیاز در انگور:با توجه به مقدار متوسط آب مصرفی در هر هکتار باغ انگور که در این منطقه حدود ۶۶۰۰ مترمکعب می‌باشد و نیز متوسط عملکرد انگور که حدود ۱۰ تن در هکتار است و لحاظ کردن ۲۹۷ ریال برای هر مترمکعب آب» هزینه نماده آب ۱۲ درصد ارزش بادام: با در نظر گرفتن مقدار متوسط آب مصرفی در هر هکتار باغ بادام و متوسط عملکرد بادام در منطقه که به ترتیب حدود ۰ مترمکعب و ۲۴۵۰ کیلوگرم در هکتار می‌باشد و منظور کردن ۳۶۵ ریال برای هر مترمکعب آب» هزینه نهاده آب ۱۲ درصد ارزش تولید بادام در یک هکتار را تشکیل می‌دهد. - تجمیع نتایج برآورد ارزش از طریق تابع تولید هر کدام از این محصولات از کل سطح زیر کشت محاسبه شده است. بر این اساس میانگین وزنی ارزش آب برای محصولات ج- برآورد ارزش با استفاده از برنامه‌ریزی ریاضی در رویکرد تابع تولید» برآورد ارزش برای کل محصولات به دلیل کمی تعداد مشاهدات برای برخی از محصولات. انجام نشده متوسط ارزش براساس تعداد بیش‌تری از محصولات برای منطقه برآورد شود الگوی برنامه‌ریزی خطی به کار گرفته شده است. ارزش سایه‌ای محاسبه شده از این روش معادل ۱۹۸ ریال برای هر مترمکعب آب است. در واقع این رقم متوسط ارزش آب برای می‌یابد و از ۲۷۲ ریال به ۱۹۸ برای هر مترمکعب می‌رسد. این تفاوت در ارزش اقتصادی آب که در واقع خلق ارزش توسط آب است بخوبی نشان می‌دهد که چگونه با تغییر در الگوی کشت محصولاتی که از آب سد استفاده می‌کنند امکان افزایش ارزش آب سد وجود دارد." از برآوردهای فوق می‌توان نتیجه گرفت ارزش هرمترمکعب آب کشاورزی در منطقه مورد بررسی حداقل برابر ۱۹۸ ریال است. ۱- اگرچه محقق محترم این تفاوت در ارزش را به ورود محصولات دیگر به الگوی کشت نسبت داده است و این موضوع نیز منطقی به نظر می‌رسد. اما باید به این نکته نیز توجه کرد که تغییر شیوه برآورد ارزش نیز بر میزان ارزش برآوردی اثرگذار است . لذا امکان مقایسه کامل ارزش هنگامی که از دو روش مختلف استفاده شده است. وجود ندارد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۶ مبانی و رویه‌های د ستیابی به قیمت توافقی آب ۳-۳۴ ۳- برآورد ق مت عرضه قیمت عرضه؛کف قیمت را در مذاکره تعیین می‌کند. این قیمت در واقع پوشش دهنده هزینه‌های تامین آب با فرض سود صفر است. این قیمت برابر هزینه متوسط هر واحد حجم آب است. هزینه سرمایه‌گذاری» هزینه‌های بهره‌برداری و نگمداری سالانه» هزینه‌های جایگزینی» ارزش اسقاط و هم‌چنین هزینه آثار منفی خارجی (خسارت مخزن و...) از اجزای تشکیل دهنده هزینه‌های تامین آب هستند. شایان ذکر است که قیمت عرضه تابعی است از هزینه‌های تامین آب » زمان ساخت» شرایط تامین اعتبار (میزان وام و به تبع آن میزان آورده سرمایه‌گذار» نرخ بهره و شرایط دریافت و دوره باز پرداخت وام)» دوره بهره‌برداری از طرح و هم‌چنین مدیریت (سازماندهی دوره ساخت و بهره‌برداری). در ادامه این مبحث با استفاده از مثال علویان " قیمت عرضه در چهارچوب تحلیل مالی و از دو دیدگاه ارائه می‌گردد: الف - قیمت عرضه از دیدگاه سازمان آب‌منطقه‌ای در این قسمت باید توجه کرد که نتیجه به دست آمده» سقف قیمت دولتی (با توجه به کلیه محدودیت‌های مالی» مدیریتی و ...) را نشان می‌دهد و همان طوری که در بند ۱-۴ اشاره شد.ء انتظار این است که قیمت تمام شده توسط بخش خصوصی کم‌تر از قیمت تمام شده بخش دولتی باشد. مفروضات بکار گرفته شده در این محاسبه به شرح زیر است: اعتبارات: در شرایط فعلی اعتبارات توسط دولت و در یک دوره ۱۰ ساله تامین شده و سازمان مجری برنامه ای برای باز پرداخت اعتبارات تامین شده ندارد (یا به عبارت دیگر اعتبارات تخصیص یافته یک نوع وام بلاعوض است). در حالت دوم فرض شده که بر اساس ماده ۳۲ قانون برنامه و بودجه, دستگاه اجرایی موظف است که اعتبارات مورد نیاز را بعد از گذشت ۳ سال از دوره بهره‌برداری طی مدت ۱۰ سال و با نرخ بهره ۸۱۲ باز پرداخت نماید. عمر مفید سد ۱۰۰سال, شبکه ۳۰ سال و دوره بهره‌برداری ۵۰ سال در نظر گرفته شده است. حجم آب تنظیمی توسط سد ۱۰۰ میلیون مترمکعب و حجم آب تحویلی شبکه ۱۴۰ میلیون مترمکعب در نظر گرفته شده هزینه تمام شده بر اساس قیمت‌های ثابت سال ۱۳۸۱ برآورد شده و جهت به روز کردن ارقام هزینه‌های سد و شبکه در سال‌های قبل, از نرخ تعدیل اعلام شده توسط سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی سابق برای رشته سیویل استفاده شده است. ارزش به روز شده هزینه‌های سرمایه‌گذاری سد و شبکه به ترتیب حدود ۳۷۴ و ‎٩۷‏ میلیارد ریال برآورد شده (جدول ۶-۴) و هزینه‌های سالانه نگهداری - بهره‌برداری سالانه برای سد ۳/۷ میلیارد و برای شبکه ۳/۳ میلیارد ریال در نظر گرفته نرخ ترجیح زمانی (نرخ بهره - تنزیل) بر اساس بخش‌نامه شماره ۴۷۸۱۹/۲۷۰ مورخ ۷۶/۱۱/۱ معاونت محترم برنامه‌ریزی وزارت نیرو معادل ۸۷ در نظر گرفته شده است. 1 016 ۱-1116 ۲- مطالعات و عملیات اجرایی مربوط به احداث سد علویان از سال ۱۳۶۷ شروع شده و سد درسال ۱۳۷۶ به بهره‌برداری رسیده است. احداث شبکه آبیاری و -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - ارکان قیمت‌گذاری توافقی ۳۷ جدول ۴ ۶- هزینه‌های سرمایه گذاری سد و شبکه آبیاری و زهکشی علویان سرمایه گذاری سد با قیمت جاری (ریال) سرمایه گذاری شبکه با قیمت جاری (ریال) کح رح هکت بح نا ۹ مص ای با توجه به مفروضات فوق هزینه متوسط (قیمت تمام شده) هر مترمکعب آب با احتساب تمامی هزینه‌های سرمایه‌گذاری و نگهداری و بهره‌بردای سد و شبکه در سطح قیمت‌های سال ۱۳۸۱ (بدون در نظر گرفتن تورم) در حالت اول (وام بلاعوض) ۴۱۲ ریال است که از این مبلغ ۳۵۲ ریال مربوط به هزینه‌های سرمایه‌گذاری (ثابت) و ۶۰ ریال مربوط به هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری می‌باشد. در حالت دوم یعنی در نظر گرفتن باز پرداخت وام توسط سازمان مجری,» هزینه هر مترمکعب آب ‎۵٩۴‏ ریال برآورد شده است. ب- قیمت عرضه از دیدگاه بخش خصوصی با مفروضات زیر: روش اجرا: ساخت. اجرا و بهره‌برداری (۲017) دوره احدات ۴ سال و دوره بهره‌برداری ۲۳۰ سال ۰ در این حالت قیمت تمام شده هر مترمکعب آب با نرخ بهره وام معادل ۸ برابر است با ۰ ریال و با نرخ ۲ برابر است با ۰ ریال. آنجه در این بند ارائه شد.ء مشابه حالت سوم در بند ۱-۴ است که می‌تواند به شکل زیر جمع‌بندی گردد: : ۰.۰ ۰ ی ۰ ۰۰ 5 1 ۲ ۰.۰ ۸۰ ۰.۰ ۰ (یعنی ۴۱۲ ریال با تامین منابع مالی از بودجه عمرانی با فرض دریافت وام بلاعوض و دوره بهره‌برداری ۵۰ سال و ۵۹۴ ریال درشرایط الزام به باز پرداخت هزینه‌های سرمایه‌گذاری طبق قانون به خزانه) است. 0 01۳0۳00 11۵۲۳۵۴ ۵۵۵م] -[ ۲- از آنجایی که در برآورد این قیمت کلیه آثار خارجی کمی نشده است. نمی‌توان آن را معادل ارزش کامل آب در نظر گرفت. از طرف دیگر سد علویان آب شرب نیز تولید می‌کند که ارزش آن در تحقیق مورد نظر محاسبه نشده است. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ مبانی و رویه‌های دستیابی به قیمت توافقی آب ب- با فرض ثابت بودن هزینه‌های سرمایه‌گذاری و نگهداری - بهره‌برداری و کوتاه تر شدن دوره احداث و تامین منابع مالی توسط بخش خصوصی از منابع خارجی یا بانک های داخلی, هزینه هر مترمکعب آب بین ۵۱۰ تا ۶۲۰ ریال خواهد بود. با توجه به شرایط فوق, فرمول استفاده از قیمت توافقی نزدیک می‌شود به قراردادهای 301ا. به عبارت دیگر قیمت توافقی به سمت قیمت عرضه میل می‌کند. در این شرایط قیمت توافقی می‌تواند حداکثر برابر با قیمت تمام شده (یضی ۴۱۳ یا حداکثر ۵۱۹ ریال) به‌علاوه ارزش ریالی آثار خارجی باشد. بنا به تعریف مشارکت خصوصی - عمومی شکل سازماندهی شده از همکاری نقش‌آفرینان در بخش خصوصی و عمومی بر مبنای خصوصبات ذاتی هر بحش ید منظور دذست یابی ید یک هدف خاص است (نیحکامپ, ۰۲ ۳۰ مشارکت خصوصی - عمومی گردآمدن بخش‌های دولتی و خصوصی در کنار یکدیگر برای یک مشارکت بلندمدت به منظور خصوصی در تامین مالی را شامل می‌شود (شکل ۱-۳۴). معرفی دارایی‌های بخش خصوصی به فعالیت‌های تجاری دولتی و فروش خدمات دولتی به بازارهای بزرگ‌تر و تحقیقات بخش خصوصی در جهت ارتقاء قابلیت‌های تحاری دارایی‌های دولت در این حیطه قرار دارد (اداره تجارت دولتی انگلستان,۲۰۰۲). سرمایه‌گذاری منفعل شار کت قرادادهای دولت سننّی دولت تساوی, بدهی طراحی ساخت چارچوب توافقی ساخت. بهره‌برداری و قراردادهای سرمایه‌گذاری منفعل تنظیمات سرمایه‌گذاری خدماتی بهره‌برداری بخش خصوصی در مذاکره 201 تعمیرات و نگهداری اوراق مشارکت دولتی همایش اعطای امتیاز اجاره خصوصی و مسئولیت سرمایه گذاری عمومی شکل ۴ ۱- وسیع‌ترین تعریف از مشارکت خصوصی- عمومی -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - ارکان قیم تگذاری توافقی ۳۹ توافق بخش عمومی و بخش خصوصی با هدف آماده‌سازی سازمان‌های عمومی» امکانات اجتماعی و خدمات مربوطه است. این همکاری با تقسیم سرمایه‌گذاری - ریسک» مسوولیت و درآأمد بین شرکا صورت می‌گیرد. دلایل ایجاد یک هم‌چنین همکاری زیاد است. اما معمولا شامل اداره مالی» طراحی» ایجادء اداره و حفاظت زیر ساخت‌های عمومی و خدمات آنها است. دلیل عمده و اساسی ایجاد این توافق این است که هر دو بخش عمومی و خصوصی دارای ماهیت واحدی می‌باشند که منافع آنما را در موارد خاص خدمات یا تحویل پروژه تعیین می‌کند. موفقیت آمیزترین توافق همکاری مربوط به قدرت هر دو بخش خصوصی و عمومی در ایجاد روابط با یکدیگر است. قواعد و مسوولیت‌های توافق کنندگان از پروژه‌ای به پروژه‌ی دیگر متفاوت است. به عنوان مثال در بعضی پروزژه‌ها بخش خصوصی نقش قابل توجهی در تمام موارد از آرائه خدمات خواهد داشت و در برخی دیگر فقط نقش کوچکی را بر عهده می‌گیرد. زمانی که نقش‌ها و مسوولیت‌های توافق کنندگان بخش خصوصی و عمومی در ابتکار آرائه خدمات فردی متفاوت است نقش کلی و مسوولیت‌های دولت تغییر نمی‌کند. توافق بخش خصوصی و عمومی یکی از راه‌های تحویل زیرساخت‌های عمومی و خدمات مربوطه است و روش جایگزینی برای روش حکومت قوی و موْنر و اتخاد تصمیم توسط دولت نمی‌باشد. در تمام موارد دولت مسوول و جواب‌گوی ارائه خدمات و پروژه‌هایی است که منافع عمومی را حمایت می‌کنند. مشار کت خصوصی - عمومی دارای آنواع مختلفی است. در پیوست دو راهنمای حاضرء این دسته‌بندی به همراه مزایا و معایب هر روش آمده است. ۵-۳- تنظیم بازار تنظیم بازار در بخش آب به معنی ایجاد اطمینان از تبعیت و تطابق فعالیت‌های عرضه‌کنندگان خدمات آبی با قوانین موجود شامل تعرفه‌ها و استانداردهای کیفیت و هم‌چنین ایجاد اطمینان از اتخاد مقرراتی است که در طول زمان جهت رویارویی با وقایع پیش‌بینی نشده توسط دولت ایجاد می‌گردد. در واقع هدف از تنظیم این است که خدمات به صورت کاراء عادلانه و مداوم و پایدار با در نظر گرفتن اولویت‌های اجتماعی که توسط سیاست‌گزاران طرح می‌شود. فراهم گردد (ترمولت و هانت » ۲۰۰۶). اهداف کلی تنظیم بازار قابل تقسیم به سه عنصر است: حفاظت خریداران از سو استفاده عرضه‌کنندگان خدمات از قدرت انحصاری و هم‌چنین حفاظت از آزها در برابر مداخلات سیاسی ایجاد توانایی در بخش عمومی برای تعقیب اهداف خود در سیاست‌های بلندمدت لذا واحد ناظر بر تنظیم بازار باید به عنوان داور بین صاحبان منافع مختلف یعنی خریداران» سیاست‌گزاران و عرضه‌کنندگان خدمات عمل نماید. پر واضح است که ادای این وظیفه یعنی ایجاد سازگاری بین منافع این سه گروه کار دشواری است. نماد مسوول در تنظیم بازار نیاز به مشخصه‌هایی (مانند خودمختاری از طرف سیاست‌گزاران و پاسخ‌گویی به عرضه‌کنندگان و خریداران) جهمت تحقق عمل تنظیم بازاردارد. 1 یک 1۳۵۵|۵۲ - | -------- صفحهٔ بعد -------- ۵۰ مبانی و رویه‌های دستیابی به قیمت توافقی آب ۵-۴ ۲- اهمیت تنظیم بازار خدمات مربوط به آب تنظیم بازار زمانی لازم است که مکانیسم بازار کالا یا خدمات به منظور تحقق اهداف اجتماعی به طور کامل عمل نمی‌کند. به این معنا که دولت باید تنظیمات خود را جهت اصلاح آثار نارسایی بازار اعمال نماید. تنظیم خدمات آب و فاضلاب به چند دلیل حایز خدمات آبی در بیش‌تر موارد دارای انحصار طبیعی است. بدین معنی که در اغلب مناطق,ء وجود عرضه کننده واحد. ارزان‌تر از نیاز به حفظ فضای رقابتی در صورت امکان این حقیقت که دولت و جامعه اغلب اطلاعات کمی در ارتباط با خدمات ارائه شده دارند» هرچند این موضوع تاثیرات ممهمی بر سلامت مردم دارد. نیاز به محدود کردن مداخلات سیاسی در بخش آب با اطمینان از اینکه موافقت با قوانین اجرایی» مستقل از چرخه‌های مسایل مهم که منجر به شکست بازار در بخش آب می‌شود.ء ذیلا آمده است: الف - وجود انحصار طبیعی تولید و عرضه آب و خدمات آبی مرتبط تحت انحصار طبیعی ارزان‌تر ازشبکه‌ای از تولیدکنندگان است. علت این مساله به هزینه‌های ثابت بسیار بالای تامین آب باز می‌گردد. به طوری که ایجاد شبکه‌های موازی غیر اقتصادی است و لذا تولید و تامین آب به طور طبیعی دارای انحصار است و رقابت مفهوم جندانی ندارد. از این‌رو دولت با اعمال عملیات تنظیم بازار از سو استفاده‌های احتمالی عرضه‌کنندگان (مانند قیمت‌گذاری بسیار بالا یا کاهش تولید یا کاهش هزینه به وسیله کاهش کیفیت) جلوگیری می‌کند. ب- سرایط رقابتی گاهی در مناطق فقیر نشین که دسترسی به آب لوله کشی وجود ندارد, احداث شبکه برای چند سال غیر اقتصادی یا غیرممکن است. در خلال دوره گذار غالبا خدمات آبی توسط تانکرها یا مستحدئثات در حال فروش تامین می‌گردد. در این شرایط انحصار طبیصی به وجود نمی آید و ایجاد رقابت امکان‌پذیر است. هدف تنظیم بازار اطمینان از این است که عرضه‌کنندگان اعم از کوچک یا بزرگ می‌توانند محدوده را به طور کامل پوشش دهند و قیمت‌گذاری نیز به صورت تقریبا رقابتی صورت گیرد. ج- تقارن اطلاعات عدم تقارن در دسترسی به اطلاعات بین عرضه‌کنندگان و مصرف کنندگان آب از دیگر دلایل اهمیت تنظیم بازار است. به عنوان قرار دادن اطلاعات حاصل شده از عرضه‌کنندگان برای ذی‌نفعان است که به وسیله رسانه محلی یا موسسات مشابه امکان‌پذیر است. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - ارکان قیم تگذاری تواففی )۵ د- آثار خارجی نظارت بر فعالیت‌های آب و فاضلاب از نظر اجتماعی بسیار اهمیت دارد. زیرا آثار این سیستم خارج از انتفاعات شخصی عرضه و تقاضاکننده, بر سطح وسیع‌تری از جامعه اثرگذار است. برای مثالء عدم رعایت کیفیت آب ممکن است منجر به یک بیماری همه‌گیر شود که حیطه آن بسیار وسیع‌تر از عرضه‌کننده و تقاضاکننده است. مثال دیگرء اضافه براشت از یک آبخوان است که ممکن است به معنی نبود آب کافی در قسمتی دیگر باشد. به این نمونه‌ها آثار خارجی منفی گفته می‌شود. زیرا هزینه‌هایی هستند که بر سلامتی راه‌اندازی سیستم فاضلاب در یک شهر منجر به بهبود زیستگاه کسانی می‌شود که قبل از آن فاضلاب در نزدیکی زیستگاه آنان رها می‌شده است (حتی اگر این افراد به این سیستم فاضلاب متصل نباشند). نتیجتا به دلیل وجود این آثار خارجی لازم است بخش عمومی بر فعالیت‌های تولیدکنندگان نظارت داشته باشد تا همه هزینه اجتماعی مربوط به فعالیت خود را متقبل شوند و خدمات خود را در سطح بهینه ارائه کنند. ه- حفاظت از مداخلات سیاسی در بسیاری از مواقع, نقش تنظیم بازار به صورت حفاظت عرضه‌کنندگان و تقاضاکنندگان از ریسک دخالت سیاسی است. از آنجاکه آب و فاضلاب از خدمات ضروری و مهم است. غالبا سیاستمداران برای حفظ موقعیت سیاسی خود از آن استفاده می‌کنند و معمولا هر دو ایده حفظ قیمت‌ها در پایین ترین سطح ممکن بدون توجه به نیازهای مالی سیستم یا میانه روی با مدیریت پرسئلی و سیاست‌های استخدامی خاص مطرح و انتخاب می‌شود. به عنوان مثال ممکن است قبل از انتخابات یک کاندیدا برای جلب آرای مردم بدون توجه به مساله تامین نیازهای مالی وعده کاهش قیمت خدمات آبی را بدهد. تنظیم کننده بازار»ء عرضه‌کنندگان خدمات آبی را از تغییر جهت‌های سیاسی و تغییرات غیرمنتظره در شرایط بهره‌برداری (که توسط سیاستمداران انتخاب شده تحمیل می‌گردد و ۵-۴ ۳- فعالیت‌های عمومی تنظیم بازار در بخش آب فعالیت‌های تنظیم بازار در بخش آب قابل تقسیم به سه دسته اقتصادی» زیست محیطی و بهداشت عمومی است که به ترتیب مورد بررسی قرار می‌گیرند. الف - تنظیمات اقتصادی اقتصادی خود قابل تقسیم به چهار عمل هستند که در جدول (۷-۴) با جزییات بیش‌تری آمده اند. تنظیم قیمت: شامل تدوین سطح عمومی و ساختار تعرفه‌ها برای اطمینان از انتقال خدمات با هزینه‌ای که امکان حیات مالی تنظیمات کیفی: به صورت تعریف سطح مشخصی از خدمات مبتی بر ویژگی‌های کالای تولیدی مانند ملزومات تکنیکی و فنی یا توجهات مشتری -------- صفحهٔ بعد -------- ار مبانی و رویه‌های د ستیابی به قیمت توافقی تنظیمات رقابتی: شامل پایش رقابت در بازار(در حالتی که عرضه کننده انحصارگر است) و اطمینان از وجود رقابت در ب (در حالتی که عرضه‌کنندگانی با مقیاسهای کوچک مانند صاحبان تانکرهای آبی مشغول فعالیت هستند) جدول ۴ ۷- وظایف و عملکرد تنظیم بازار در تنظیمات اقتصادی (ترمولت و هانت۲۰۰۶۰) اطلاعات هرز بنه و در آمد باتوجه به هزیط و درامد بالوچه : مطالعات رفتارهای مصرف کننده انجام می‌شود مراکزی برای ساماندهی شکایات مصرف کنندگان به وضعیت موجود و با اجرای تعرفه‌های | اطلاعات مربوط به سطوح | اطلاعات مربوط به منش جدید جمع آوری می‌شود مختلف خدمات به دست | غیرقانونی یا رفتارهای اطلاعات مربوط به تمایل به پرداخت می‌آید. انحصارگرایانه به دست در سطوح مختلف خدمت رسانی جمع | مطالعات فنی انجام می‌شود. | می‌آید. آوری می‌شود. ماهیت تنظیم اقتصادی در بخش آب به طور خاص تنظیم اقتصادی در بخش آب بر اطمینان از تعیین شدن تعرفه‌ها در اندازه مناسب است.به صورتی آنقدر کم نباشد که نتواند هزینه‌های وجود می‌آید. بهره‌برداری و نگهداری خود را پوشش دهدراین مساله به طور سنتی توسط سیاستمداران تعقیب می‌شود) آنقدر هم زیاد نباشد که حاشیه سود بزرگی داشته باشد(این اتفاق در صورتی رخ می‌دهد که عرضه کننده انحصارگر قیمت‌ها را در سطح دلخواه خود تعیین کرده و گزینه جایگزینی برای مصرف کننده وجود نداشته باشد). (ترمولت و هانت. ۲۰۰۶) اصول کلی در تدوین تعرفه پوشش هزینه: تعرفه‌ها باید برای پوشش هزینه‌های فراهم آوری خدمات کافی باشد. تعاریف مختلفی در این مورد ممکن است مورد استفاده قرار گیرد. استفاده از این تعاریف بسته به فاصله سطح تعرفه‌های فعلی از سطوح مختلف پوشش هزینه و میزان تنشی که ممکن است افزایش تعرفه‌ایجاد کند. صورت می‌گیرد. در سیستمهایی که واقعا برای دستیابی به خدمات پایدار تلاش می‌شود. حداقل سطح تعرفه‌ها به صورت پوشش هزینه‌های بهره‌برداری و نگمداری به علاوه هزینه‌های سرمایه گذاری(یعنی استهلاک و یک سود عادلانه برای سرمایه) تعریف می‌شود. در همه موارد شفاف سازی اهداف مدیریتی صنایع عمومی و مشخص کردن دوره گذار تا پوشش کامل هزینه‌ها (شامل سرمایه‌گذاری) مفید خواهد بود. کارایی اقتصادی: تخصیص بهینه است که نشان می‌دهدء مصرف کننده چه مقدار از کالا را متناسب با هزینه‌های اقتصادی و اجتماعی تولید آن خریداری می‌کند. در بخش آب مهم‌ترین مساله این است که تعرفه حجمی آب هزینه نهایی تولید آب را منعکس کند. در مناطقی که کم‌آبی وجود داردء این هزینه نهایی (یعنی هزینه آخرین واحد آب تولید و مصرف شده) می‌تواند بسیار زیاد باشد. در غالب کشورها ساختار افزایش تعرفه با تغییر بلوک مصرف. اعمال می‌شود. برابری: غالبا آب و فاضلاب به عنوان کالاهایی اجتماعی در نظر گرفته می‌شوند. بدین معنی که باید در قیمتی مناسب در دسترس عموم افراد قرار گیرد. لذا عموما تعرفه‌هایی بسیار پایین برای مصارف در «بلوک اول» (مصرف بین ۵ تا ۱۵ مترمکعب در ماه که در کشورها و مناطق مختلف متفیر است) تعیین می‌شود. اگرچه تعریف برابری در کشورهای مختلف و در نظامهای سیاسی مختلف متفاوت است. به صورتی پایدار است.در غالب کشورهای در حال توسعه حقوق مربوط به جذب و بازگشت آب به صورت ضعیفی تعریف شده» طوری که استخراج و استحصال آب زیرزمینی و سطحی و اعطای امتیاز بهره وری از آنها بدون توجه به هزینه‌های زیست محیص صورت می‌گیرد. در این کشورها غالبا فاضلاب به مسیر رود یا دریا باز می‌گردد. تنظیم میزان جذب آب از روش‌های متفاوت با درجات متفاوتی از اثربخشی و هزینه امکان‌پذیر است. گام اول ثبت نقاط برداش آب و نیازهای سایر کاربرهای آب است تا هزینه فرصت آب مشخص شود. هنگام اعطای امتیاز برداشت آبء تنظیم کننده باید از | این تصمیم‌گیری بر سایر استفاده های موجود و کل منابع در دسترس آب آگاه باشد. گام دوم پایش استفاده از آب براساس مد آب ازار ابع به لی رک -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - ار اعطای امتیاز اس تنظیمات مر آلودگی‌های سن چ- تنظیمات ب کان قیم تگذاری توافقی ت. اگرچه پایش هزینه بر است. اما در جاهایی که چند استفاده رقیب برای آب وجود دارد. لازم اس. ی که محدودیت آب وجود داردء بسیار بیش‌تر است. بوط به بازگشت آب نیز به طرق گوناگونی انجام شدنی است.ابزار اصلی تنظیم استانداردها برای جلوگی ین به محیط زیست است. در مورد آلودگی‌های کم‌تر اجازه ورود آن به آلوده کننده مشروط بر پرداخت باید مراقب آلوده کننده‌های اصلی بود و زمانی که سطح آلودگی بالا می‌رود.ء مقررات سخت‌تری را اع داشت عمومی غالبا متمرکز بر تامین کیفیت آب آشامیدنی است. پس از تدوین استانداردهای آب آشاه رای آن در سطح محلی صورت می‌گیرد. وظایف دولت در تنظیم سازوکار بازار نظارت بر تداوم تولید و عرضه کالا یا خدمت حفاظت خریداران از سو استفاده عرضه‌کنندگان انحصاری حفاظت از عرضه‌کنندگان در مقابل تغییرات سیاست گذاری دولت کنترل قدرتی که عرضه کننده آب در نتیجه ماهیت انحصاری خود در بازار پیدا می‌کند داوری میان عرضه کننده و تقاضاکننده ساماندهی سرمایه‌گذاری‌های جدید منافع ناشی از تنظیم سازو کار بازار توسط دولت خدمات بهتر برای خریداران (از نظر کمی و کیفی) بهبود شرایط دستیابی برای فقرا و افراد کم درآمد افزایش کارآًیی سرمایه‌گذاری بهبود کارایی حفاظت و اجرا پوشش هزینه‌ها پیشرفت تحاری و رقابتی آرائه کنندگان خدمات کاهش آثار زیست محیطی به عنوان یکی از تاثیرات خارجی افزایش اطلاعات در بخش موردنظر ۵۳ ی از وارد شدن اهزینه آلودگی بیدنی در سطح -------- صفحهٔ بعد -------- ۵۳ مبانی و رویه‌های دستیابی به قیمت توافقی آب ۳-۵-۳- نهادهای تنظیم بازار مدل‌های نهادی تنظیم بازار در میان کشورهای مختلف متفاوت است. در بسیاری از کشورها مجموعه‌ای از نهادها به طور جداگانه به مسایل اقتصادی, زیست محیطی و بهداشت عمومی می‌پردازند. در حالی که این حوزه ها بسیار به هم نزدیک هستند و به عنوان مثال استانداردهای زیست محیطی تاثیرات چشم‌گیری بر هزینه خدمات و تعرفه‌ها دارد. تنظیم کننده اقتصادی باید از توانایی پرداخت آگاه باشد تا در صورت لزوم تنظیم کننده زیست محیطی را به استفاده از استانداردهای زیست محیطی در سطح پایین تری متقاعد کند. سازوکار مناسب هماهنگی برای جلوگیری از ایجاد چالش در این گونه مسایل بسیار مهم است. یک اشتباه معمول در مباحث مربوط به چارچوب تنظیمات این نتیجه‌گیری سریع است که چنانچه تنظیم کننده مستقل در بخش آب وجود نداشته باشد. تنظیم کننده اقتصادی نیز وجود ندارد. این فرض به دلیل پیجیدگی ماهیت تنظیمات اقتصادی بازار آب استء زیرا به راحتی نمی‌تواند در کنار بعضی مقررات سنتی به خصوص مقررات مربوط به تنظیمات ساخت و ساز قرار گیرد. برای مشخص کردن اینکه در حال حاضر چه نهادی و چگونه تنظیمات بازار را انجام می‌دهد. باید ببینیم وظایف سه‌گانه‌ای که در جدول (۱-۴) آمده است. توسط چه واحدی اجرا می‌شود. مدل‌های نهادی برای تنظیمات اقتصادی به صورت زیر قابل تقسیم هستند: خودتنظیم: در بعضی کشورهاء تنظیم بازار به فراهم آورندگان خدمات متکی است. یا به عبارت دیگر تنظیمات توسط خود فراهم آورندگان خدمات و براساس همکاری موجود بین آنها انجام می‌شود و نظارت تنها در سطح وزارتی انجام می‌شود. این وضعیت غالبادر کشورهای کم‌تر توسعه یافته مانند دیجیبوتی یا نپال وجود دارد. علاوه بر آن این حالت گاهی در سطح یک شهر و در غیاب تنظیمات رسمی نیز وجود دارد. در بیش‌تر مواقع این سازوکار رضایت بخش نیستء زیرا در خلال آن مسایل شکست بازار که قبلا بیان شد. اصلاح نمی‌گردد. تنظیم توسط قرارداد: در بعضی کشورهای خاص, تنظیمات اقتصادی براساس قراردادهایی که مبتنی بر مقررات درونی سیستم است. انجام می‌شود. معمولادر قالب این قراردادها مقررات مربوط به تعیین تعرفه و هم‌چنین مقررات مربوط به پاداش به فراهم آورندگان خدمات مشخص می‌شود. علاوه بر آن معیارهای ارزیابی دقیق همکاری و سازوکارهایی برای تنظیم مجدد مقررات در قبال رویدادهای پیش‌بینی نشده و سازوکار حل اختلاف نیز از اجزای این قراردادها است. اوگاندا و سنگال از جمله کشورهایی هستند که از این نوع تنظیم بازار بهره می‌گیرند. تنظیم توسط یک نهاد: کشورهایی از جمله آمریکا و انگلستان دارای نهادی مستقل برای تنظیمات مربوط به بخش آب (یا بعضی مواقع به صورت قسمتی از تنظیم کننده چندبخشی برای همه بخش‌های زیربنایی) هستند. بعضی کشورها در آفریقا مانند ۷۷/۸۹0 در زامبیا و ۸ان) در موزامبیک دارای چنین نهادی هستند و در بعضی کشورهای دیگر مانند ۳۷۷][16۸ در تانزانیا که تنظیم کننده چند بخشی است در حال شکل گیری هستند. بعضی تنظیم کننده‌ها در سطح ملی نیز در جنوب و جنوب شرق آسیا وجود دارد. مسوولیت‌های واحدهای تنظیم بازار که در سطح ملی فعالیت دارندء متفاوت است و به ویژه بسته به میزان تمرکززدایی از خدمات آبی تغییر می‌کند. بعضی از این نهادها مانند 517۳7۸55 در پرو فقط جنبه مشاوره‌ای دارند و بعضی دیگر مانند 0۳۷۷/۸7 در انگلستان مستقیما بر تعیین تعرفه و استانداردهای کیفیت خدمات آبی اعمال قدرت می‌کنند. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - ارکان قیمت‌گداری توافقی 2۵ ۳- ۶- اطمینان از فراهم بودن الزامات نهادی شامل نهادهای ذیربط و قوانین کافی وجود یک نهاد مستقل در سطح ملی با اختیارات کافی در زمینه تعیین تعرفه و تدوین استانداردهای کیفی آب که توانایی داوری در صورت بروز مشکل میان تامین کنندگان خدمات و مصرف‌کنندگان آن را داشته باشدء یکی از ضرورت‌های فراهم آوری زمینه تعیین قیمت توافقی است. در حال حاضر کمیته اجرایی آیین‌نامه قانون تشویق سرمایه‌گذاری در طرح‌های آب کشور با هدف درازمدت ایحاد وگسترش ظرفیتهای اجتماعی لازم برای استفاده از مدیریت وسرمایه عموم مردم درطرح‌های آب» در جهت پیش‌برد. هدایت و اجرای قانون تشویق سرمایه‌گذاری در طرح‌های آب کشورء عهده‌دار هماهنگی» راهبری» پیگیری و نظارت بر مراحل مختلف این قانون می‌باشد. این کمیته طبق ماده ۲ آیین‌نامه اجرایی با مسوولیت معاون وزیر در امور آب و متشکل از ۳ عضو دیگر (نمایندگان تام الاختیار وزارت جهاد کشاورزی» سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی» سازمان حمایت مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان) در سال ۱۳۸۱ با اهداف زیر الف- انتخاب طرح‌های مصوب به منظور عرضه به سرمایه‌گذاران و یا ارزیابی و تصویب طرح‌های پیشنهادی سرمایه‌گذار طبقی مفاد مواد (۴(4۳) (۶) و (۱۵) آیین‌نامه تشویق سرمایه‌گذاری در طرح‌های آب کشور ب- تعیین مهلت لازم برای تهیه و ارائه اطلاعات و مشخصات لازم هر طرح منتخب توسط وزارتخانه‌های نیرو و جهاد کشاورزی ج- تصویب سهم آب مازاد سرمایه‌گذار د- تعیین شرایط عمومی و اصول قابل درج در قراردادهای موضوع آیین‌نامه و نظارت بر چگونگی اجرای قراردادهای متبادله. ه- همکاری و هماهنگی با سازمان سرمایه‌گذاری و کمک‌های اقتصادی و فنی ایران جمت بررسی تقاضا سرمایه‌گذاری اشخاص خارجی در طرح‌های موضوع قانون تشویق سرمایه‌گذاری در طرح‌های آب کشور. و- هماهنگی در تنظیم دستورالعمل‌های اجرایی لازم برای تسریع واگذاری طرح‌ها به سرمایه گذاران ز- تصویب تغییرات پیشنهادی سرمایه‌گذار مطابق مفاد موضوع ماده (۱۳۴) و تشخیص اولویت و ضرورت طرح‌های پیشنهادی سرمایه‌گذار مطابق ماده (۱۵) آیین‌نامه. ح- نظارت بر تهیه دستورالعمل تعیین قیمت توافقی برای فروش آب مازاد توسط سرمایه‌گذار به بهره‌برداران. در زمینه قانونی» قانون تشویق سرمایه‌گذاری در طرح‌های آب کشورء» مصوبه مجلس شورای اسلامی (۱۳۸۱) و به دنبال آن آیین‌نامه اجرایی بند ۷ ماده واحده قانون تشویق سرمایه‌گذاری در طرح‌های آب کشور مصوبه هیئت وزیران (۱۳۸۲) وجود دارد. در این فصل ارکان اصلی قیمت توافقی یعنی قیمت تقاضاء قیمت عرضه» مشارکت خصوصی - عمومی و تنظیم بازار معرفشی در فرآیند ارزیابی به منظور دستیابی به قیمت توافقی لازم است. کف و سقف قیمت معین گردد. چنانچه قیمت پیشنهادی سرمایه گذار کم‌تر از قیمت عرضه (کف قیمت) باشدء وظیفه دولت در آن مورد به تنظیم بازار و فراهم‌آوری الزامات نهادی و قانونی محدود خواهد بود. در غیر این صورت لازم است. با برآورد آثار خالص اجتماعی و زیست محیطی طرحء قیمت اقتصادی آب مشخص گردد. بدیهی است.ء دولت حداکتر به اندازه تفاوت بین دو قیمت کف و سقف مجاز است با سرمایه‌گذار مشارکت مالی داشته باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۵ فر آیند قیمت‌گذاری توافقی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم- فرآیند قیم تگذاری توافقی ۵۹ فرآیند قیمت‌گذاری توافقی بخشی از فرایند عمومی سرمایه‌پذیری است. فرایند عمومی شامل مرحله مقدماتی (بسترسازی نهادی و قانونی) انتخاب و معرفی طرح» سازوکار رقابتی برای واگذاری, مذاکره و عقد قرارداد. اجرا و بهره‌برداری (پایش پس از اجرا). این مراحل به نوعی در نمودار (۱-۵) ارائه شده است. آنجه در ادامه این فصل مورد بررسی تفصیلی‌تر قرار می‌گیرد. موضوع اصلی این راهنما یعنی گام‌های رسیدن به قیمت توافقی است. ۵ ۲- گام‌های رسیدن به قیمت توافقی به‌طور کلی سه گام اصلی در تعیین قیمت توافقی وجود دارد (نمودار ۲-۵). این گام‌ها با جزییات بیش‌تر در ادامه توضبح داده شده‌اند. ۳-۵ ۱- پیشنهاد قیمت براساس آیین‌نامه اجرایی بند «ج» تبصره (۴) قانون بودجه سال ۱۳۸۶ قیمت پیشنهادی فروش» قیمت هر مترمکعب آب است که سرمایه‌گذار بر اساس طرح پیشنهادی خود به شرکت تضمین کننده خرید آبء اعلام می نماید. ارججح است سرمایه‌گذار این قیمت را برای شرایط مختلف (انواع مختلف قراردادء شرایط مختلف تامین منابع مالی» خریداران بالقوه» ریسک‌های دوره ساخت و بهره‌برداری و ...) در قالب مطالعات تجاری --مالی برآورد نماید. اطلاعات مورد نیاز در برآورد قیمت پیشنهادی عبارتند ازحجم آب (میزان انرژی برقابی) قابل واگذاری» هزینه‌های سرمایه‌گذاری (شامل آورده مستقیم سرمایه‌گذار و تسهیلات تامین مالی) هزینه‌های تبصی تامین منابع مالیء هزینه نگهداری - بهره‌برداری, هزینه‌های جایگزینی» هزینه استهلاک, مالیات و سود مورد انتظار. مدل مالی مورد استفاده می تواند از نرم افزارهای مالی شناخته شده در سطح بین‌المللی (نظیر کامفار) باشد یا با توجه به ویژگی‌های طرح» توسط کارشناسان متخصص در محیط هایی نظیر صفحه گسترده طراحی شود. مدل مالی باید از انعطاف پذیری لازم برای تغییر مفروضات (نظیر نرخ بهره وام» دوره باز پرداخت. دوره بهره‌برداری» سهم مالیات بر درآمد و ...) برخوردار باشد تا تصمیمات حین مذاکره را تسهیل نماید. بدیهی است خدمات قابل ارائه سرمایه پذیر به سرمایه‌گذار نظیر تامین وام‌های کم بهره؛ بخشودگی‌های مالیاتی و.. که می تواند در کاهش قیمت پیشنهادی سرمایه‌گذار موثر باشد نیز در این مدل قابل لحاظ شدن است. ۱- این تعریف برای قیمت هر کیلو واتساعت انرژی برقابی نیز قابل تعمیم است. -------- صفحهٔ بعد -------- ۶۰ مبانی و رویه‌های دستیابی به قیمت الزامات نهادی فراهم است خر ال هت فراهم‌آوری الزامات نهادی شناسایی و جلب مشار کت شناسایی طرح‌هایی که دولت خواهان اولویت‌بندی طرح‌ها با در نظر داشتن اهداف اقتصادی - اجتماعی اعلام و معرفی طرح ها وکیفیت‌سنجی متقاضیان برای اطمینان از توانمندی آنان : : را ی ۱ خطا در انجام مذاکرات انجام مطالعات لازم برای برآورد انجام مذاکرات رقابتی تعیین برنده ۳ ان آیا شکایتی وجود دارد بای ارجاع به نهاد ذیربط برای داوری حل و فصل مشکل تعیین نوع مشارکت خصوصی - مذاکره نهایی با سرمایه‌گذار (منتحب) و توافق عمومی ی بر قیمت انعقاد قرارداد پایش تا خاتمه قرارداد ----_ وظایف تنظیم ساز و کار بازار نمودار ۵- ۱- فرآیند عمومی سرمایه‌پذیری -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم- فرآیند قیم تگذاری توافقی )۶ رز با با ُ ُ ۱ (توسط سرمایه گذا) ا ُ مطالعات مالی ْ ُ ُ : 1 [ بررسی قیمتث ا (توسط سرمایه پذیم) ۱ ۱ نوع مشارکت خصوصی < عمومی توافق قیمت ْ (سرمایه گذار و سرمایه پذیم) نمودار ۲-۵- گام‌های اصلی در فرآیند تعیین قیمت توافقی ۳-۵ ۱- بررسی ق فیمت م ند ۱- شایان ذکر است که این تعریف منطبق است با تعریف ارائه شده در آیین نامه اجرایی بند ج تبصره ۴ قانون بودجه سال ۱۳۸۶ تحت عنوان قیمت تمام داده) 0[۵) 2-۲۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۶۲ مبانی و رویه‌های د ستیابی به قیمت توافقی آب بر اساس قانون» اعتبارات طرح‌های عمرانی انتفاعی در قوانین برنامه‌های عمرانی به صورت کلی و در بودجه عمومی دولت به طور سالانه به تفکیک برای این طرح‌ها (اعتبارات سرمایه‌گذاری ثابت) طبق ماده ۳۲ قانون برنامه و بودجه منظور و در اختیار دستگاه‌های اجرایی (شرکت های دولتی, موسسات انتفاعی وابسته به دولت و نهادهای عمومی غیردولتی که از محل بودجه عمومی برای اجرای طرح‌های عمرانی انتفاعی استفاده می‌نمایند) قرار می‌گیرد. این اعتبارات به صورت وام در اختیار دستگاه اجرایی قرار گرفته و باید با نرخ سود پایه تسهیلات سرمایه‌گذاری به خزانه دولت بازپرداخت شوند .زمان شروع بازپرداخت بدهی, ۳ سال پس از آغاز بهره‌برداری از طرح است. اما سود متعلقه به کل مبلغ قرارداد از آغاز بهره‌برداری محاسبه و هر سال پرداخت می شود. مدت بازپرداخت اصل و باقیمانده سود متعلقه بین ۴ تا ۱۰ سال با تفاهم دستگاه اجرایی و سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی تعیین می‌شود . قیمت عرضه در قالب مطالعات تحلیل مالی و توسط سرمایه پذیر (در اینجا وزارت نیرو یا نماینده او) قابل محاسبه است. با توجه به وجود الزامات قانونی» در طرف عرضه» سرمایه پذیر با دامنه‌ای از قیمت روبرو است که لازم است با توجه به طرح مشخص در ۵- ۲ ۲-۱- قیمت تقاضا (قیمت سقف) حداکثر قیمت یا قیمت بهره‌برداره سهمی " از ارزش (تمایل به پرداخت) ایجاد شده توسط آب (انرژی برقابی) برای بهره‌برداران است. ارزش شامل ارزش مصرفی یا ارزش اقتصادی (شامل ارزش برداشت‌های مستقیم از منابع آبی برای مصارف کشاورزی» صنعتی و مراکز جمعیتی) و هم‌چنین ارزش غیرمصرفی یا ارزش ذاتی " (ارزش دارایی‌های زیست‌محیطی) است. لذا چمت محاسبه ارزش با قیمت تقاضا باید مطالعات زیر در قالب مطالعات مرحله اول طرح انجام و در زمان مذاکره هم به‌هنگام شده باشد: مطالعات زیست محیطی: دراین مطالعات آثار و پیامدهای مثبت و منفی زیست محیطی ناشی از اجرای طرح شناسایی و با استفاده از شاخصهای کیفی آرزیابی می‌شود. مطالعات تحلیل اقتصادی: در تحلیل اقتصادی» ارزش اقتصادی و هم‌چنین آثار جانبی ملموس و غیر ملموس آب قابل برآورد است. روش‌های زیادی برای برآورد ارزش اقتصادی آب وجود دارد که شناخته‌شده‌ترین روش‌های آن عبارت است از روش پسماند.ء تابع تولید و برنامه‌ریزی ریاضی. از آنجایی که میزان ارزش (تمایل به پرداخت) به روش برآورد بستگی دارد. ضروری است از روش یکسان در محاسبات طرح‌های قابل واگذاری به سرمایه‌گذاران استفاده شود. بسیاری از آثار خارجی (نظیر هزینه اراضی غرقاب شده در مخزن سد) قابل ارزش‌گذاری به وسیله پول هستند و برخی آثار (نظیر خسارات وارده به حیات وحش و ضررهای وارده به تنوع گونه‌های زیستی) نیز به وسیله ارزش‌های بازاری قابل محاسبه نمی‌باشند. به ۱- البته در صورتیکه علل اقتصادی یا اجتماعی و اعمال سیاستهای دولت در قیمت‌گذاری کالاها و خدمات تولیدی حاصل از اجرای طرح موجب زیان دستگاه اجرایی شود. این زیان توسط سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی (موضوع ماده ‎۶٩‏ قانون محاسبات عمومی) محاسبه شده و از روشهای تعریف شده طبق قانون تامین می‌شود. ۲- پیشنهاد بخشودگی بازپرداخت وام موضوع ماده ۳۳ قانون برنامه و بودجه در مورد طرحهای مشمول» براساس درخواست دستگاه اجرایی و در چارچوب مقررات» بعد از خاتمه طرح و شروع بهره‌برداری از آن توسط سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی به شورای اقتصاد ارائه می‌شود. ۳- این سهم بر اساس نظر سیاست گذار و بسته به ویژگی‌های طرح تعیین و ابلاغ می‌گردد. 4- 11۳۱۹۱۵ [6 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم- فرآیند قیم تگذاری توافقی ۳ منظور برآورد آثار خارجی غیر ملموس می توان از تکنیک‌های مختلفی نظیر روش هزینه مسافرت. ارزش‌گذاری مشروط و ... استفاده کرد. ۳-۵ ۲- توافق قیمت مختلف توافق را شامل می‌شود. این همکاری می تواند با تقسیم سرمایه‌گذاری - ریسک. مسوولیت و درآمد بین شرکا صورت گیرد. باید نوع مشارکت خصوصی- عمومی (برای اطلاعات بیش‌تر به پیوست ب رجوع شود) بر اساس مصالح دولتی و توافق سرمایه‌گذار قیمت توافقی با توجه به بندهای ۱-۲-۵ و ۳-۲-۵- قابل تعیین است. حالت‌های زیر در مورد توافق بر قیمت می‌تواند روی دهد. در این صورت» قیمت نهایی بین این دو قیمت تثبیت خواهد شد و تثبیت آن در چارچوب مذاکره و توافق طرفین صورت می‌گیرد. در این حالت وظیفه دولت به تنظیم بازار محدود می‌شود. ب- قیمت پیشنهادی سرمایه‌گذار بیش از قیمت عرضه باسد: در این حالت دولت می تواند حداکثر به اندازه ما به‌التفاوت قیمت پیشنهادی سرمایه‌گذار با درصد مشخصی از ارزش (یا تمایل به پرداخت بهره‌بردار)» در تامین سرمایه گذاری‌های طرح مشار کت کند یا به شکل مستقیم بهک سرمایه گذار یارانه بپردازد. میزان و نحوه ۱- این درصد یا سهم بر اساس نظرات سیاست‌گزار و در بازه ۵۰ تا ۹۰ درصد تعیین می‌گردد. -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۶ خلاصه» نتیجه گیری و پیشنهادها -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل تسسم - خلاصه ننیج هگیری و پیشنهادها ۷ ۱-۶- خلاصه بدون شک کشور ما به دلیل افزایش جمعیت از سویی با افزایش تقاضا برای خدمات آبی و از سوی دیگر با افزایش مخارج دولت برای تأمین این خدمات روبرو است. این مساله» مشکل کشور ایران به تنهایی نیست و کشورهای توسعه یافته بعد از دهه ۱۹۷۰ نیز به طور جدی با مساله سرمایه‌گذاری در اجرای تاسیسات زیربنایی روبرو بوده‌اند. از همین رو در همان سال‌ها ایده مشارکت خصوصی - عمومی مطرح شد تا راه‌حلی برای این موضوع باشد. در کشور ایران نیز با تصویب «آیین‌نامه اجرایی قانون تشویق سرمایه‌گذاری در طرح‌های آب کشور» گام مهمی در زمینه استفاده از ظرفیت‌های بخش خصوصی در طرح‌های زیربنایی آب برداشته شده است. آیین‌نامه اجرایی بند ج تبصره ۴ قانون بودجه سال ۱۳۸۲ را نیز می‌توان تلاشی در جهت پیاده کردن قانون تشویق سرمایه‌گذاری دانست. بر اساس آیین‌نامه اخیر که در اردیرهشت ماه ۱۳۸۶ و با استناد به اصل صد و سی و هشتم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و با رعایت تصویب نامه شماره ۱۹۴۱۴/ت ۳۷۲۸۵ مورخ ۱۳۸۶/۲/۱۱ به تصویب رسیده است» مقررات نوعی قرارداد تضمین راهنمای «اصول و رویه دستیابی به قیمت توافقی آب»» که موضوع گزارش حاضر است نیز در راستای تحقق یکی از اهداف تجارب محدود در داخل کشورء بدون پشتوانه نظری کافی و طی کردن گام‌های منظم و مرتبط شکل گرفته است. بنابراین یکی از زمینه های تهیه راهنما یعنی تجزیه و تحلیل و جمع‌بندی محدودیت‌ها و فرصت‌ها در تجارب موجود و به تبع آن ارائه راهکارهای عملیاتی فراهم نبوده است. لذا در تهیه این گزارش تلاش شده تا ضمن استفاده از تجارب محدود فعلی, در چهارچوب شرح خدمات به برخی از مبانی نظری نیز پرداخته شود. بنابراین استفاده از فرایند ارائه شده در گزارش حاضر در طرح‌های پیش روء می تواند مشارکت بخش خصوصی - عمومی را در یک بستر علمی هدایت نماید تا در حین اجراء کمبود ها و نواقص آن نیز مشخص شود. بدیهی است با مستندسازی کلیه مراحل طرح‌های نمونه (پایلوت) می‌توان فرآیند را مدل‌سازی و به دستورالعمل کاربردی نزدیک کرد. آب به دلیل ویژگی‌های خاص خود (اشتراک مالکیت.» قوانین داد و ستد. آثار جانبی و...) از سایر کالاها متفاوت است. این ویژگی‌ها موجب شده است. بازار منظم و متشکلی برای آن وجود نداشته باشد و پیوسته تامین منابع آب در یک ساختار انتحصار طبیعی صورت گیرد. معهذا در این گزارش تلاش شده است با شبیه‌سازی از بازار واقصی, اصول و ضوابط حاکم بر بازار رقابتی خلاصه مهم‌ترین مباحث در چارچوب فوق به شرح زیر است: ۶--۱- تعریف مناسب از قیمت توافقی از آنجا که در ادبیات اقتصادی واژه ای تحت عنوان قیمت توافقی وجود ندارده سعی شده است تا بر اساس خواسته قانون گذار (که در آیین‌نامه اجرایی قانون تشویق سرمایه‌گذاری تجلی یافته است) تعریف مناسبی از این واژه ارائه شود. بر این اساس قیمت توافقی» قیمتی است که در عین اینکه سرمایه‌گذار تمایل به تولید سطح مشخصی از کالا در سطح مشخصی از کیفیت داشته باشد.ء سرمایه پذیر (بهره‌بردار) نیز از این قیمت استقبال کرده و حاضر به معامله شود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۶۸ مبانی و رویه‌های د ستیابی به قیمت توافقی آب ۲-۱-۶ بازار آب یک بازار وقتی می‌تواند تشکیل شود که حقوق مالکیت کال یا نهاده و نیز شکل‌های مختلف داد و ستد آنها در شرایط مختلف به طور جامع تدوین شده باشد. آب دارای خصوصیاتی است که بازار آن را تحت تاثیر قرار می‌دهد و آشنایی با ویژگی‌های آن برای دستیابی به قیمت توافقی لازم است. در حال حاضرء فروش آب کشاورزی برای مصارف غیرکشاورزی قانونا مجاز نیست. طبعا این قانون بازار آب کشاورزی را محدود می‌کند و از فروش آب به واحدهای صنعتی یا شهری جلوگیری به عمل می‌آورد. صاحبان صنایع و شهرک‌نشین‌ها و حتی شرکت‌های آب و فاضلاب نمی‌توانند با کشاورزان برای خرید آب کشاورزی رقابت کنند. این قانون مانع از پیوسته شدن بازار آب قطع نظر از مصرف آن می‌شود. گرچه حقابه‌های کشاورزان از آب‌های سطحی عرفا به رسمیت شناخته شده است» ولی هنوز اسناد مالکیت آب صادر نشده و خرید و فروش آب کشاورزی به شکلی مستقل از مالکیت زمین قانونا رسمیت پیدا نکرده است. حق برداشت از سفره‌های آب زیرزمینی هم آبهام قانونی بیش‌تری دارد. صاحبان چاه‌ها نه سند مالکیت آب دارند و نه محدوده برداشت مشخصی, لذا دامنه برداشت نامناسب آنان که موجب ضرر زدن به سایر مشترکان و مالکان می‌شود کاملا روشن نیست. به دلیل ویژگی‌های طبیعی (توپوگرافی اقلیم و...) غالبا بازارهای آب محلی و جدا از یکدیگر تشکیل می‌شوند. به همین علت ممکن است قیمت آب در روستاهای مجاور بسیار متفاوت از هم باشد. در بازار آب روستایی» هم تعداد واسطه‌ها و دلال‌ها بسیار اندک می‌باشد و هم جای دستگاه‌ها یا دفترهای قانونی که معاملات را ثبت کنند خالی است. در مجموع می‌توان گفت که بازار آب» به خصوص آب روستایی دارای شرایطی است که آن را از شرایط بازارهای رقابت کامل و جامع جدا می‌سازد. معهذا در حال حاضر نه می‌توان به طورکامل به بازارهای موجود متکی بود و امر توزیع و تخصیص آب را به آنها سپرد و نه درست است که از آزها غفلت کرد و از اطلاعات پدیده آمده بهره نگرفت. ۲-۱-۶ ارزش آب در اینجا منظور از ارزش آبء ارزش اقتصادی آن است. ارزش از چگونگی تصمیمات مجموعه افراد و اجتماع به منظور تخصیص منابع کمیاب آشکار می‌شود. استفاده از ارزش آب در تصمیم‌گیری‌های اقتصادی حایز اهمیت زیادی است و در واقع ابزار تخصیص منابع آب است. یک سد معمولا علاوه بر تامین و ذخیره آب برای مصارف شهری و کشاورزی و صنعتی» امکان تولید برق» پرورش ماهی» قایقرانی و خدمات تفریحی در دریاچه سد را فراهم می‌آورد. هم‌چنین اگر در اثر افزایش سطح زیر کشت. تولید محصولات کشاورزی بالا رودء به دنبال آن» صنایع تبدیلی غذاییء حمل و نقل و بازار رسانی نیز توسعه پیدا خواهد کرد. برای توجیه اقتصادی طرح» ارزش این منافع جانبی یا غیرمستقیم باید محاسبه شده و به ارزش کل منافع مستقیم طرح اضافه شود. نکته قابل توجه این است که منافع جانبی همگی قابل جذب توسط سرمایه‌گذار نیست. ممکن است منفعت تولید برق» پرورش ماهی و خدمات تفریحی را که در واقع کالاها و خدمات دیگری هستند که در فرایند احداث سد برای تامین آب کشاورزی تولید می‌شوند. او بتواند تصاحب کند ولی قطعا منافع غیرمستقیم سد مانند منافع صنایع جانبی قابل تصاحب توسط او نیست. به علاوه چون مشروعیت وضع مالیات را نیز نداردء نمی‌تواند از این طریق یا از طریق صدور مجوز برای صنایع جانبی درأمدی به دست آورد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل تُسشسم - خلاصه نیج هگیری و پیشنهادها ۸۶۹ بنابراین» وزارت نیرو می‌تواند پس از بررسی های لازم در طرح معین» حداکثر معادل منافع غیرمستقیم و غیرملموس طرح به سرمایه گذار یارانه پرداخت نماید. روشن است که خود بنگاه سرمایه‌گذار نمی‌تواند با گران‌تر فروختن آب این منافع را جذب نماید زیرا طرح‌های توسعه منابع آب غالبا دارای منافع جانبی غیرملموس (نظیر جلوگیری از جریان سیل و خسارت ناشی از آن» ایجاد منظره زیبا و ...) نیز هستند. به طور کلی منافع غیرملموس به آن دسته از مزایای طرح‌ها گفته می‌شود که قابل اندازه‌گیری نمی‌باشند. علت امر آنست که این مزایا دارای بازار نیستند و بنابراین تقاضا برای آنها قابل برآورد نیست. این منافع را نیز می‌توان با استفاده از روش‌های غیرمستقیم (روش هزینه مسافرت. ارزش‌گذاری مشروط و...) برآورد وبه همانند منافع ملموس جانبی آنها را در محاسبات مربوط به ارزش لحاظ کرد. شایان ذکر است که این منافع نیز عاید بنگاه سرمایه‌گذار نمی‌شودء بلکه نصیب ساکنان مجاور و همسایگان طرح می‌گردد. ۴-۱-۶ قیمت‌گذاری آب تفاوت دیدگاه اقتصادی و مالی با توجه به اینکه هر یک اهداف متفاوتی دارندء در بحث قیمت‌گذاری حایز اهمیت است. دیدگاه مالی در قیمت‌گذاری فقط به پوشش هزینه‌ها و بازگشت سرمایه توجه دارد. در حالی که دیدگاه اقتصادی علاوه بر این موارد به تغییر رفتار مصرف کنندگان در مواجهه با کمیابی آب نیز توجه می‌کند. بدون سیستم قیمت‌گذاری متناسب» مصرف کنندگان انگیزه لازم به منظور استفاده آب در فعالیت‌های با ارزش را از دست می‌دهند. به طور مشابه اگر عرضه‌کنندگان خدمات آبی با تحقق پوشش هزینه‌ها و بازگشت سرمایه مواجه نشوند» کیفیت این خدمات کاهش خواهد یافت. روش‌های مختلف قیمت‌گذاری (تحلیل سر به سرء شرایط تولیدات چند محصولی, شرایط تولید چند محصول با نسبت ثابت و...) به تفصیل در فصل سه همین گزارش مورد بحث قرار گرفته است. آنچه باید مورد توجه قرار گیرد آن است که در تعیین قیمت توافقی سرمایه پذیر باید با توجه به ویژگی طرح مورد مذاکره برآوردی از قیمت تمام شده چه از دیدگاه مالی و چه از دیدگاه اقتصادی داشته از آنجایی که در غالب کشورها از زمان درگیر کردن بخش خصوصی در اجرای طرح‌های زیر بنایی توسعه منابع آب مدت زیادی نگدشته استء لذا تجارب محدودی در زمینه قیمت‌گذاری در بخش غیر دولتی وجود دارد. این تجارب در قالب بازارهای آب (نمونه کشور شیلی) و مشارکت بخش عمومی - خصوصی قابل تفکیک است. در برخی از کشورها که توانسته اند مالکیت آب را از زمین جدا کنند, قیمت آب با توجه به ویژگی عرضه‌کنندگان و هم‌چنین تقاضا کنندگان در بازار تعین می‌شود. در روش‌های خصوصی - عمومی» عمدتا روش‌هایی به کار گرفته می‌شود که در یک دوره دراز مدت, قیمت توافق شده» علاوه بر پوشش هزینه‌ها (سرمایه‌گذاری و نگهداری - بهره‌برداری)» سود موردنظر سرمایه‌گذار را نیز -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۰ مبانی و رویه‌های د ستیابی به قیمت توافقی آب مشارکت خصوصی - عمومی گردآمدن بخش‌های دولتی و خصوصی در کنار یکدیگر برای یک مشارکت بلندمدت به منظور ۶-۱-۶ تنظیم بازار تنظیم بازار زمانی لازم است که مکانیسم بازار کالا پا خدمات به منظور تحقق اهداف اجتماعی به طور کامل عمل نمی‌کند. در واقع تنظیم بازار از یک طرف برای مراقبت از نحوه توزیع آثار گسترده آب و حفاظت از منافع افرادی که در راه تامین آب متضرر می‌گردند (نظیر ساکنین داخل مخزن) وارد عمل می‌شود و از طرف دیگر از خدمات عرضه‌کنندگان در مقابل تصمیمات ناشی از تحریکات سیاسی حفاظت می‌کند. فعالیت‌های تنظیم بازار در بخش آب قابل تقسیم به سه دسته است: اقتصادی: به طور خاص تنظیم اقتصادی در بخش آب بر اطمینان از تعیین شدن تعرفه‌ها در اندازه مناسب است. در سیستم هایی که واقعا برای دستیابی به خدمات پایدار تلاش می‌شود. حداقل سطح تعرفه‌ها به صورت پوشش هزینه‌های بهره‌برداری و نگهداری به علاوه هزینه‌های سرمایه گذاری(یعنی استهلاک و یک سود عادلانه برای سرمایه) تعریف چنانچه طرحی بدون مجوز محیط زیست اجرا شود و بعد از اجرا مشخص شود که باعث آلودگی محیط زیست می‌شود مشمول جرایم نقدی می‌گردد. به عبارت دیگر بر اساس قوانین موجود نمی توان هزینه برخی از آلودگی‌ها را در قمیت تمام شده لحاظ کرد. بهداشت عمومی: در این زمینه نظارت دولت غالبا متمرکز بر تامین کیفیت آب آشامیدنی است. ۶ ۲- نتیجه‌گیری در فرآیند دستیابی به قیمت توافقی لازم است پس از دریافت قیمت پیشنهادی سرمایه‌گذار, قیمت عرضه ( کف قیمت) و قیمت تقاضا (سقف قیمت) معین گردد. چنانچه قیمت پبشنهادی سرمایه‌گذار کم‌تر از قیمت عرضه باشد.ء وظیفه دولت در آَن مورد به تنظیم بازار و فراهم آوری الزامات نهادی و قانونی محدود خواهد بود. در غیر این صورت لازم است. قیمت اقتصادی تقاضا (ارزش آب یا ۱- درحالی که بر اساس بند ۵ آیین‌نامه اجرایی بند «ج» تبصره (۴) قانون بودجه سال ۰۱۳۸۶ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور موظف است اختلاف قیمت -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ششم - خلاصه نتیجه‌گیری و پیشنهادها )۳ تمایل به پرداخت) برآورد گردد. بدیهی است. دولت حداکثر به اندازه تفاوت بین دو قیمت عرضه و تقاضا مجاز است با سرمایه‌گذار مشار کت (تامین بخشی از سرمایه‌گذاری یا پرداخت یارانه مستقیم) داشته باشد. قیمت عرضه, قیمتی است که حداقل هزینه‌های طرح (سرمایه‌گذاری, نگهداری - بهره‌برداری و جایگزینی) را طی دوره بهره‌برداری پوشش دهد. قیمت تقاضا هم برابر است با درصد مشخصی از تمایل به پرداخت بهره‌بردار . شایان ذکر است که برآورد تمایل به پرداخت بهره‌بردار در قالب مطالعات اقتصادی انجام می‌شود. برای انجام این مهم لازم است. روش واحدی در برآورد و هم‌چنین مفروضات مورد استفاده وجود داشته باشد. شایان ذکر است که محاسبات ارزش نیازمند اطلاعات پایه ویژه» زمان و هزینه مناسب است. در شرایط فقدان این عوامل باید قیمت متناظر با ارزش بر اساس مفهوم ارزش در بند ج ماده ۱۷ قانون برنامه چهارم هبساحم لب هرس مر مچ و تار ید در زیاد رخ در ماد صور کز و تی دا رو رم کر مو لا . تسشلهعسوت گردد. نهایتا قیمت نهایی توافقی در چارچوب مذاکره تعیین می‌گردد. ارائه پیشنهاد قیمت از طرف سرمایه‌گذار (این قیمت علی القاعده باید خروجی یک مطالعات تجاری --مالی باشد). بررسی قیمت (شامل قیمت عرضه بر اساس مطالعات تحلیل مالی و قیمت تقاضا با توجه به مطالعات تحلیل اقتصادی). توافق بر سر قیمت (با توجه به قیمت پیشنهادی و قیمت عرضه و تقاضا). با به کارگیری این راهنما و در چارچوب استفاده از آیین‌نامه اجرایی قانون تشویق سرمایه‌گذاری در طرح‌های آب کشورء می‌توان از توانایی‌های بخش خصوصی در حل قسمتی از چالش‌های بخش آب (تامین منابع مالی» مدیریت هزینه‌ها و...) استفاده کرد. لازم به دکر است هرگونه مشارکت بخش خصوصی منجر به از بین رفتن وظیفه دولت در قالب تنظیم سازوکار بازار نمی‌شود. ۶ ۳۲- پیشنهادها راهنمای اصول ورویه دستیابی به قیمت توافقی آبء یکی از اسناد پشتیبان در اجرای قانون تشویق سرمایه‌گذاری در طرح‌های آب کشور است. همان طوری که قبلا اشاره شد این سند در حال حاضر می‌تواند به عنوان یک راهنما برای طرح‌های نمونه مورد استفاده قرار گیرد تا پس از مشخص شدن نقاط نامعلوم در حین اجراء امکان بازنویسی و تکامل آن در آینده ایجاد شود. شایان ذکر است که اجرایی کردن این راهنما نیازمند پیش نیازها و بسترسازی است که در زیر به آن اشاره می‌شود: تقویت نهاد «کمیته اجرایی آیین‌نامه قانون تشویق سرمایه‌گذاری در طرح‌های آب کشور» به وسیله ظرفیت‌سازی نیروی انسانی متخصص شامل اقتصاددانانء مهندسین» مشاوران» حقوق دانان و سایر تخصص های متناسب» علاوه بر آن اعطای اختیارات کافی برای اجرایی کردن فرایند تعیین قیمت توافقی. توجه جدی و کافی به مطالعات اصولی غیرسازه ای از طریق فرهنگ‌سازی» ظرفیت‌سازی و هم‌چنین وضع قوانین و مقررات لازم. این مطالعات شامل تحلیل اقتصادی (در شرایط پویا با لحاظ کردن آثار جانبی ملموس و غیر ملموس آب» برآورد تمایل به پرداخت بهره‌بردار و ...)» تحلیل مالی, مطالعات تجاری -مالی و ارزیابی زیست محیطی است. ۱ این درصد یا سهم بر اساس نظرات سیاست‌گزار و در بازه ۵۰ تا ۹۰ درصد تعیین می‌گردد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۳ مبانی و رویه‌های دستیابی به قیمت توافقی آب قیمت آب در بازار یکی از ملاک های تعیین قیمت توافقی است. اما از آنجایی که بازار آب» به خصوص آب روستایی دارای شرایطی است که آن را از شرایط بازارهای رقابت کامل و جامع جدا می‌سازد. طبعا تمهیداتی قانونی یا سرمایه‌گذاری‌های زیربنایی و یا تشکیلات مدیریتی که بتواند ساختار و عملکرد بازارهای مزبور را اصلاح و ارتقاء بخشد. باید در اولویت سیاستگذاری قرار گیرند. برگزاری کارگاه‌های آموزشی و مشورتی برای اطلاع رسانی و هم‌چنین گردآوری تجربیات. تدوین مقرراتی برای داوری بین مناقصه گران در صورت بروز مشکل و تعیین واحد مسوول در این زمینه. تهیه مدل‌های نرم افزاری کاربر دوست برای استفاده در محاسبات قیمت توافقی نظیر مدل برآورد تمایل به پرداخت بهره‌بردار و مدل مالی. تسریع در تهیه دستور العمل (راهنما) برای اجرای مذاکره رقابتی در طرح‌های سرمایه‌گذاری آب. گفتنی است. با توجه به حضور معدود سرمایه‌گذاران در طرح‌های آب وجود یک سازوکار مناقصه اختصاصی در این زمینه مفید خواهد بود تا از بروز پدیده مونو سونی (مشتری واحد یا انحصار خرید) جلوگیری شود. با توجه به اهمیت قیمت سرمایه پذیر در تعین قیمت توافقی, لازم است, اسناد مربوطه و نتایج حاصل از آن تا آغاز مذاکره با سرمایه‌گذار محرمانه بماند. -------- صفحهٔ بعد -------- نکانی در مورد ارزیابی اقتصادی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست (1آ»/2 در مورد ارزیابی اقتصادی ۷۵ پ.۱-۱- سرمایه‌گذاری در شرایط اطمینان بسیاری از طرح‌های استحصال آب و انتقال آن در طی چند سال ساخته می‌شوند و نیز در طول زمان مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرند. لذا هم هزینه‌ها و هم منافع آنها در طی زمان تحقق می‌یابند. از آنجایی که ارزش هر ریال درأمد یا هزینه نقد و نسیه یکسان نیست و درآمدهای حاضر و آینده معادل هم نیستند.ء باید برای مقایسه هزینه‌ها و درآمدهایی که در طی سال‌های متفاوتی تحقق می‌یابند ملاک‌هایی را تعیین کرد. همان طور که می‌دانیم هزینه‌های هر طرح در سال‌های اولیه احداث آن صرف می‌شود و منافع آن پس از تکمیل طرح پدید می‌آید. ارزیابی این اقلام هزینه و درآمد که هم زمان نیستند نیاز به روش‌هایی برای مقایسه دارد به علاوه منافع طرح‌های آبی گرچه استحصال یا انتقال آب استء اما در مواردی که آب دارای بازار نباشد منافع واقعی این سرمایه گذاری قابل محاسبه نیست. به همین جهت از روش‌های دیگری برای یافتن قیمت فروش آب یا توجیه اقتصادی طرح‌های مزبور استفاده می‌شود که آنها هم تشریح می‌گردند. در مواردی که طرح‌ها با مشارکت دو یا چند شرکت احداث می‌شوند.ء منافع آزها نیز به تناسب مشارکت باید میان سرمایه‌گذاران تقسیم شود. شیوه تقسیم منافع نیاز به آشنایی با معیارهای سرمایه‌گذاری دارد. بنابراین معیارهای تصمیم‌گیری برای سرمایه‌گذاری در شرایط اطمینان و هم‌چنین شیوه تصمیم‌گیری در شرایط عدم اطمینان تشریح خواهند شد. پ.۱-۱-۱- سنجه‌های ارزیابی اقتصادی مهم‌ترین سنجه‌های ارزیابی یک طرح سرمایه‌گذاری سه مورد هستند: ارزش حال منافع خالص, نسبت ارزش حال منافع به هزینه‌ها و نرخ بازدهی داخلی سرمایه‌گذاری. شیوه محاسبه این شاخص‌ها در نشریه شماره ۲۵۸ و سایر نشریات مربوطه آمده است. پ.۲-۱-۱- مساله تخصیص هزینه مشترک بسیاری از طرح‌های آب چند منظوره هستند.ء مثلا با احداث یک سد علاوه بر استحصال آبء برق و خدمات تفریحی و امکانات آبزی پروری فراهم می‌شود. برای محاسبه هزینه متوسط آب یا برق یا سایر خدمات می‌توان از اصول تخصیص هزینه مشترک که ذیلا به آن اشاره شده است. استفاده کرد: الف- هر منظوری تاسیسات اختصاصی برای خود دارد. مثلا برای آبرسانی باید کانال‌های درجه ۱ و ۲ و ۳ احداث کرد. برای تولید برق باید از ژنراتور استفاده کرد. هزینه این تاسیسات یا تجهیزات ویژه هر منظور فقط باید به همان منظور اختصاص داده شود. ب- هزینه هیچ منظوری نباید به منظورهای دیگر اختصاص داده شود. در واقع نباید به یک منظور یارانه پرداخت کرد به قیمت گران‌تر فروختن منظور دیگر. ج- به هیچ منظوری نباید بیش‌تر از فایده‌اش هزینه اختصاص داد. اگر در واقع هزینه منظوری از منافعش بیش‌تر می‌شود. ارائه آن منظور توجیه اقتصادی ندارد. د- هزینه هیچ محصول مشترکی از هزینه عرضه آن به تنهایی نباید بیش‌تر شود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۶ مبانی و رویه‌های د ستیابی به قیمت توافقی آب ه- حداکثر هزینه قابل تخصیص به یک منظور محدود است از یک طرف به منفعتی که ایجاد می‌کند و از طرف دیگر به هزینه ارائه آن منظور به تنهایی با رعایت حداکثر صرفه‌جویی. - سود سرمایه گذار اگر بازار آب ساختاری رقابتی و کامل داشته باشدء قیمت تعادلی در بازار مقدار تولید» درآمد و هزینه کل و خود به خود سود هر بنگاه را تعیین می‌کند. اما به علت فقدان چنین بازاری در همه مناطق و حوضه های آبریزء پس از اطمینان از توجیه اقنصادی طرحء سودی را برای سرمایه‌گذار باید منظور کرد. چنان که گفته شد منافع غیرمستقیم و غیرملموس طرح عاید سرمایه‌گذار نمی‌شود. همین طور است هزینه‌های غیرمستقیم و غیرملموس. حال با فرض اجرای طرح تحت یک مدیریت کارآأمد و پیشگیری از هزینه‌های غیرملموس باید بابت منافع غیرملموس و غیرمستقیم یارانه‌ای به سرمایه گذار پرداخت کرد. اگر طرح یک منظوره باشد و جز آب هیچ محصول دیگری تولید نشود, می‌توان به معادل هزینه سالانه طرح میلفی را اضافه کرد و قیمت فروش آب را تعیین کرد. نسبت مبلغ مزبور به معادل هزینه سالانه باید مساوی نرخ بازدهی متوسط سایر سرمایه‌گذاری‌ها در اقتصاد باشد. در آغازء برای تشویق سرمایه گذاران باید این نرخ را بالاتر از میانگین بازدهی سایر سرمایه‌گذاری‌ها در نظر گرفت تا انگیزه کافی برای سرمایه‌گذاران جمت ورود به بخش آب فراهم شود. پ.۳-۱-۱- اثتر تورم هنگام ارزیابی طرح باید از قیمت‌های ثابت برای سنجیدن منافع محصولات و هزینه نهاده‌ها استفاده کرد. زیرا در شرایط تورم قیمت‌هاء ارزش منافع و هزینه‌ها به طور غیرواقعی بالاا می‌رود و قیمت‌ها در سال‌های مختلف با هم قابل مقایسه نخواهند بود. مثلا مقدار هزار تومان محصول در سال جاری با هزار تومان محصول در سال بعد برابر نخواهد بود. برای به دست آوردن قیمت‌های ثابت. قیمت‌های اسمی کالاها و خدمات را بر شاخص قیمت همان کالاها و خدمات تقسیم می‌کنند تا رشد قیمت‌ها به علت تورم خنثی شود. این شاخص‌ها را بانک مرکزی و مرکز آمار ایران برای کالاهای مصرفیء کشاورزی و صنعتی هر سال محاسبه و منتشر می‌کند و می‌توان برای محاسبه قیمت‌های ثابت از آنها استفاده کرد. پ.۳-۱- ارزیابی در شرایط عدم اطمینان تصمیم‌گیرنده نیز از آن اطلاع کامل داشته باشد, او در شرایط اطمینان تصمیم‌گیری کرده است. مثلا شخصی برای خرید یک دستگاه ساختمان به شکل اقساطی اقدام می‌کند. اگر قرارداد خریدمیان او و فروشنده امضاء شود خریدار مطمئن است که پس از پرداخت اقساط صاحب خانه خواهد شد.ء زیر تصمیم به خرید ساختمان به شکل اقساطی فقط همین پیامد را دارد. اما اگر وی با معماری قرار داد مشار کت برای ساختن یک ساختمان ببندد. تا پس از تکمیل آن را فروخته و سود ببردء تصمیم او حداقل دو پیامد دارد. یکی اینکه را تصمیم‌گیر بدانده در این صورت او در شرایط خطر تصمیم‌گیری می‌کند. سرمایه‌گذاری برای ساختمان با خطر تکمیل نشدن به -------- صفحهٔ بعد -------- پیوستث م2۸ در مورد ارزیابی اقنصادی ۷۷ انتخاب معیار مناسب به سه عامل بستگی دارد: فراوانی رویداد یک رخداد یا اتخاذ یک تصمیمء, اندازه نسبی خطری که ممکن پ.۱-۱-۲-۱- کاهش دوره زمان بهره‌برداری شاید ساده‌ترین شکل برخورد با مساله خطر کاهش دادن طول دوره‌ای است که منافع طرح عاید می‌گردد. مثلا احداث یک قنات. اگر مرتب لایروبی شود تا یکصد سال می‌تواند بازدهی داشته باشد. براساس این روش مدت جریان منافع قنات ر یب ۵۰ یا ۳۴۰ سال می‌کنیم. طبق این روش سرمایه‌گذار نیاز ندارد که صد سال صبر کند تا طرح او موجه شود بلکه در مدت بسیار کوتاه‌تری می‌تواند اشکال این روش نبود قاعده ای است برای کاهش دادن زمان بهره‌برداری. در مثال بالا معلوم نیست که عمر منافع قنات بهتر است به ۵۰ سال تقلیل داده شود یا بیش‌تر یا کم‌تر. به همین جهت کاربرد این روش که ارزش حال منافع سال‌های حذف شده با آینده دور را نادیده می‌گیرد.ء و بر منافع قابل استحصال در آینده نزدیک استوار است با دقت زیادی همراه نیست. پ.۲-۱-۲-۱- تحلیل حساسیت در این روش متغیرهایی که برای نیل به هدف طرح با خطر همراه هستند مورد تحلیل قرار می‌گیرند و حساسیت خطر یا تغییرات بر هدف طرح سنجیده می‌شود. مثلا در ارزیابی ارزش های منافع خالص طرح» جریان منافع و هزینه‌های طرح» تعیین کننده های اصلی هستند. در روش تحلیل حساسیت. فرض می‌شود که جریان هزینه یا ارزش حال آنها از ۵ تا ۲۰ درصد افزوده شود و انرات افزایش مزبور بر ارزش حال منافع خالص سنجیده می‌شود. برعکس ممکن است جریان منافع یا ارزش حال آنها از ۵ تا ۲۰ درصد کاسته شود و اثر آن بر ارزش حال منافع خالص بررسی شود. اگر مشاهده شد که ارزش حال منافع خالص طرح نسبت به کاهش منافع یا افزایش هزینه‌ها حساسیت نشان نمی‌دهد. یعنی همچنان موجه باقی می‌ماند معلوم می‌شود که طرح مورد ارزیابی کم خطر است. برعکس, در صورت بروز حساسیت روشن می‌شود که سرمایه‌گذاری در طرح با خطر زیادی همراه است. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ مبانی و رویه‌های د ستیابی به قیمت توافقی آب پ. ۳-۱-۲-۱ ارزش منتظره, انحراف معیار و ضریب تغیبر یکی دیگر از ملاک‌هایی که برای تصمیم‌گیری اجرا یا عدم اجرای طرح‌های خطردار کمک زیادی می‌کند شاخص‌های ارزش منتظره» انحراف معیار و ضریب تغییر است. این شاخص‌ها به ترتیب در زیر تشریح می‌شوند: جدول پ.۱-۱- محاسبه سود منتظره (هزار ریال) )۱۲۳۴( طرح وصعیت احتمال سود ارزش منتظره اقتصاد رخداد ‎ )۳(‏ (۳۲) ردونق ۰۵ ۸۰ ۳ 2 عادی :۵۰ ۵ ۳۵۰ ارزش منتظره سود طرح ۵۰۰ پیش از این گفته شد تصمیمی با خطر روبرو است که چند پیامد داشته باشد و احتمال روی دادن هر یک از آنها معلوم باشد. مثلا دو طرح ۸ و ثا را در جدول (پ.۱-۱) در نظر بگیرید. سود این طرح‌ها بستگی به وضعیت اقتصاد ملی دارد. در شرایط رونق» عادی و رکودء سود قابل پیش بینی و احتمال متفاوت می‌باشد. ارزش منتظره سود طرح ۸ برابر است با میانگین موزون سود طرح در سه وضعیت رونق» عادی و رکود درحالی که وزن هر مشاهده برابر است با درصد احتمال آن. مثلا ارزش منتظره سود طرح ۸ برابر است با هزار ریال ‏ ۵۰۰ ۲ ۱۰۰ +۲۵۰ +۱۵۰ -(۴۹۰) ۰/۲۵ +( ۵۰) ۹/۵۰ +(۶۹۹) ۰/۳۵ همین طور ارزش منتظره طرح 3[ مساوی است با هزار ریال ۵۰۰ < ۵۰ + ۲۵۰ + ۲۰۰ -(۲۰۰) ۰/۲۵+(۵۰۰) ۰/۵ +(۸۹۰) ۰/۲۵ ملاحظه می‌شود که ارزش منتظره سود هر دو طرح برابر با ۵۰۰ هزار ریال می‌باشد. حال دو معیار برای محاسبه خطر دو طرح مزبور قابل محاسبه است؛ یکی معیار خطر مطلق که انحراف معیار می‌باشد و دیگری معیار خطر نسبی که ضریب تغییر است. این دو معیار به ترتیب در زیر تشریح می‌شوند. در یک مجموعه مشاهده ات که دارای توزیع عادی باشند» انحراف معیار عبارتست از شاخصی برای نشان دادن شدت انحرافات مشاهدات از میانگین مجموعه. اگر هر یک از مشاهدات را در یک مجموعه )7 و میانگین آنها را 2 بنامیم» انحراف معیار 6 آن برابر است با: ای -------- صفحهٔ بعد -------- انحراف معیار سودطرح‌های ۸ و 3أ در جدول (پ.۱-۱) محاسبه شده‌اند جدول پ.۱- ۲- محاسبه انحراف معیار سود طرح‌های ۸ و دا )۱ ۲۱( ( ۵9 )۴( طرح انحراف مجذور انحراف احتمال حاصلضرب مجذور انحراف در احتمال سر 2 - ,ج) 72۵ ج) ۶۵ ۱.۰ ۲۵۵ ِ ۸ ۰ ۵۵ ۰ ۰1۵ ۴۵ ۳۵ ۳۹۰۰ ِ واریانس ۵ نحراف معیار 0-۱ رت خن ۱۳ ۵ ۰۵ ۳۳۵۰ 5 ۵ ۵ ۰ ۵۰ :۳۵ ۵ ۰.۵ ۳۲۳۵۰ واریانس ۴۰ | ار نحراف معیار را 1 اه ی ۱ ملاحظه می‌شود که در ستون (۱) برای طرح ۸ ابتدا اختلاف یا انحراف هر مشاهده» یعنی سود دوران رونق» عادی و رکود. از میانگین منتظره آنها که ۵۰۰ هزار ریال می‌باشد. کسر شده است. سپس در ستون (۲) مجذور این انحرافات محاسبه شده و بالاخره این رقم در احتمال وقوع هر یک از آنها که در ستون (۳) گزارش شده ضرب شده و حاصل ضرب در ستون (۴) ثبت شده است. مجموع ارقام ستون (۴) که در واقع مجموع حاصلضرب‌های مجذورات انحراف از ارزش منتظره و احتمال آنهاست واریانس خوانده می‌شود. این شاخص برای طرح ۸ و 7 به ترتیب ۵۰۰۰ و ۴۵۰۰۰ است. جدر واریانس» انحراف معیار خوانده می‌شود که برای طرح‌های ۸ و نا عبارتست از ۷۰/۷۱ و ۲۱۲/۱۳. چنان که گفته شد انحراف معیارء نشان دهنده میزان پراکندگی مشاهدات پیرامون ارزش منتظره است. هر چه این پراکندگی بیش‌تر باشدء یعنی ارقام سود در وضعیت‌های مختلف اقتصاد.ء یا پیامدهای یک تصمیم سرمایه‌گذاری بیش‌تر با هم اختلاف داشته باشندء خطر سرمایه‌گذاری بیش تر است.ء زیرا نشان می‌دهد که وضعیت اقتصاد تاثیر شگفتی بر میزان سود طرح دارد. برعکس, هر چه پراکندگی یا انحرافات مشاهدات از ارزش منتظره کم‌تر باشد حاکی از تاثیر کم شرایط اقتصاد بر دست یابی به سود منتظره است. بنابراین خطر سرمایه‌گذاری کم می‌باشد. مثلاء دو طرح ۸ و 13 گرچه دارای ارزش منتظره یکسانی هستند ولی انتحراف معیار 1 ۲۱۲/۱۳ بیش‌تر از آن طرح ۸ یعنی ۸۷۰/۷۱ است. پس خطر سرمایه‌گذاری طرح 7 بیش‌تر از طرح ۸ است. انحراف معیار» گرچه خطر هر طرح را اندازهگیری می‌کند. ولی برای مقایسه دو طرح با ارزش منتظره متفاوت مناسب نیستء زیرا طرحی که دارای ارزش منتظره و انحراف معیار بزرگ‌تری از طرح رقیب باشد ضرورتا خطر نسبی آن بزرگ‌تر نیست. برای فراهم کردن امکان مقایسه میان خطر چندین متغیر که دارای واحدهای مختلف هستند معیار ضریب تغییر را معرفی کرده اند که عبارتست از: 0۷ )۲( -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۰ مبانی و رویه‌های دستیابی به قیمت توافقی آب برای مثال اگر ارزش منتظره طرح ۸ ۵۰۰۰ - 3 و انحراف معیار آن ۷۰۷/۱۱< ,6 هزار تومان و متقابلاً همین شاخص ها برای طرح 3[ به ترتیب ۵۰۰ < 6 و ۲۱۲/۱۳ - ور6» هزار تومان باشد. یعنی همان مقادیر قبلی جدول (پ.۱-۱)» ملاحظه می‌شود که انحراف معیار طرح ۸ بیش از سه برابر طرح 3 است. ولی ضریب تغییر آن» که معیاری است برای نشان دادن پراکندگی یا خطرء از رقم مشابه طرح ثا کم‌تر است: _ هزار تومان _ _ 61 _ ب«م هزار تومان 707.11 _ ۷/5۸ هزار تومان 5000 )2 ۸ بنابراین پراکندگی ارقام سود نسبت به ارزش منتظره طرح ۸ یا خطر آنهاء کم‌تر از خطر طرح 13 می‌باشد. ضریب تغییر که در این مثال میزان انحراف معیار را به ازا یک واحد ارزش منتظره نشان می‌دهد. در واقع شاخص بدون واحد است یعنی صرفا یک عدد است. چون واحد انحراف معیار و میانگین در صورت و مخرج یکی هستند و با هم حذف می‌شوند. این شاخص نشان دهنده خطر نسبی تصمیمات سرمایه‌گذاری است. - نرخ تنزیل تعدیل شده متناسب با خطر الگوی ارزشیابی سرمایه‌گذاری یک بنگاه چنان که قبلا ملاحظه کردیم» عبارتست از: 1 ۲۳۷ - 2 در این رابطه ,1] سود یا منافع خالص بنگاه در هر سال 1 از طول عمر مفید سرمایه‌گذاری ۱ سال, و ! نرخ تنزیل متناسب برای تبدیل ارزش آتی به حال, و 81۳۷ ارزش حال منافع خالص سرمایه‌گذاری می‌باشد. این ارزشیابی در شرایط اطمینان است. حال اگر سرمایه گذاری در شرایط توام با خطر صورت گیرد» ,[] سود هر ساله به ارزش منتظره سود در آن سال تبدیل می‌شود. علاوه بر این الگوی ارزشیابی ممکن است با تعدیل نرخ تنزیل متناسب با خطر نیز تعدیل شود. میزان این تعدیلء یعنی اضافه نمودن درصدی به نرخ تنزیل به روحیه سرمایه‌گذار و مبادله بازدهی و خطر برای او بستگی دارد. (۳ -------- صفحهٔ بعد -------- پیو ست [-]م/2 نمودار (پ.۱ به منحنی | یک ۰ درصد با خطر اختلاف بازده می‌شود. برای مث درصد بازدهی اخ ۴ درصد است. « در نمودار ۱ است. برای تحما بنابراین الگو (۴) در مورد ارزیابی اقتصادی در صد دا ً/ 5 ار .5 ۳ : : ار ۳۸ : 3 ی ی ۲۰ : سا ۱ ۱ ً/ ۱ سل , ۱۲ خطر 6 ۱ ۱ ۱ ۰ ۱/۵ ۱ ۵ نمودار پ.۱- ۱- منحنی‌های مبادله بازدهی و خطر -۱) منحنی‌های مبادله یا بی تفاوتی میان بازدهی و خطر را برای یک سرمایه‌گذار نشان می‌دهد. براء سرمایه‌گذار میان دریافت ۱۰ درصد بازدهی مطمئن از یک سرمایه‌گذاری مطمئن با 0 < 6 (نقط می یک سرمایه‌گذاری با خطر و سرمایه‌گذاری بدون خطر «تعرفه خطر» برای سرمایه‌گذاری سافه لازم است (۱۴-۱۰-۴) تا او اقدام به یک سرمایه‌گذاری با خطر 0.5 < 6 بنماید. تعرفه خطر ایر ت. ۳۲-۱۰-۲۲ انتقال از نقطه ۸ به نقطه 1 روی منحنی ؟| مستلزم پذیرش این تعرفه می‌باشد. هم‌چنین» منحنی بی تفاوتی برای سرمایه‌گذار دیگری که بیش‌تر خطر گریز است توسط منحنی ‎[٩۲‏ ذ ۳ مبادله خطر با بازدهی را برای سرمایه‌گذاری نشان می‌دهد که کم‌تر خطر گریز است. ی آرزشیابی بنگاه (۳) می‌تواند به شکل زیر نیز نوشته شود: 5 + 17 ۸) 4 ۸) و بازدهی خطردار خوانده سرمایه‌گذاری ادل ۲۲ درصد شان داده شده م تفاوت است. 11 ره ۶ ۱۳۷ 11 |- 1۵6 1 -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۲ مبانی و رویه‌های د ستیابی به قیمت توافقی آب ,1 منفعت خالص طرح در هر سال ] از ۳ سال عمر طرح 1 نرخ تنزیل تعدیل شده با خطر ۳ ارزش حال منافع خالص طرح اشکال عمده این روش ارزشیابی اینست که نرخهای تنزیل شده با خطر به طور ذهنی توسط سرمایه‌گذاران تعیین می‌شوند و براساس یک رفتار قابل مشاهده و تکرارپذیر نیستند. به همین جهت این شیوه آرزیابی برای طرح‌های کوچک و تکرارپذیر مناسب می‌باشد. روش بهتر ارزیابی معادل اطمینان می‌باشد که متعاقبا تشریح خواهد شد. حال فرض کنید بنگاهی تصمیم به سرمایه‌گذاری در طرحی با عمر مفید ۵ سال و درآمد خالص سالانه ۴۵ میلیون ریال و هزینه ثابت اولیه ۱۰۰ میلیون ریال دارد. اگر نرخ تنزیل تعدیل شده برای این بنگاه ۲۰ درصد باشد.» خواهیم داشت: ال 5 ۸0۷ (1.20) ۱1 ی رد۸ نو دش (1.2) ۱۱ (1/2) 1 : میلیون ریال 34.58 - 100 - (45)2. 99 - اگر بنگاه طرح فوق را بسیار پرخطر تلقی کند و نرخ تنزیل تعدیل شده ۳۲ درصد را برای محاسبات انتخاب نماید. ارزش حال منافع خالص طرح عبارتست از: او ۱ سین دش (۱-32) | (1. 32) | میلیون ریال 3 - 100 - (45)2. 34 - بدیهی است با افزایش نرخ تنزیل تعدیل شده ۲۲۷ کاهش پیدا می‌کند. معادل اطمینان: در روش قبل برای منظور کردن خطرء مخرج الگوی ارزشیابی (الف-۴) با اضافه کردن نرخ تنزیل تعدیل می‌یاید. در روش معادل اطمینان نرخ تنزیل و مخرج کسر تغییر نمی کندء برعکس صورت کسر تعدیل می‌شود. کل 5 - ۸0 (۱+۱) 1 ۱ <* جریان منفعت خالص یک سرمایه‌گذاری خطر دار 1 < نرخ تنزیل بدون خطر ضریب تعادل اطمینان ! ارزش منتظره با خطر: مدیر یا سرمایه‌گذار باید مبلغ یا ارزش منتظره ای را که برای او همان مطلوبیت یک مبلع و آرزش مطمئن را دارد مشخص کند. ۸ نسبت این ارزش مطمئن به غیر مطمئن است. مقدار آن میان صفر و یک تغییر می‌کند. مقدار صفر برای -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست (2)]1 در مورد ارزیابی اقتصادی ۸۳ به این معنی است که طرح خیلی خطر دارد به طوری که هیچ بازدهی موثری ندارد: 0- ,0۳ - .در مقابل مقدار یک برای 0 به این معنی است که طرح از نظر بنگاه بی‌خطر است. رابطه میان ارزش منتظره و معادل اطمینان آن به تابع مطلوبیت سرمایه‌گذار و میزان خطر گریزی او بستگی دارد. منحنی‌های بی تفاوتی ] و آ] ترجیحات او را در نمودار الف-۲ نشان می‌دهند. مثلا نقاط ۸ و 3 روی منحنی بی تفاوتی آ بی تفاوت هستندء یعنی از نظر مطلوبیتی که یک سرمایه‌گذاری با ارزش منتظره۲ میلیون ریال و خطر۳ *<6 ایجاد می‌کند با مطلوبیت حاصل از یک سرمایه‌گذاری با ارزش مطمئن یک میلیون ریال و بدون خطر برابر است. همین طور نقطه 10 که روی یک منحنی بی تفاوتی بالاتر قرار دارد بر تمام نقاط واقع روی منحنی آ ارجح است زیرا در قیاس با آنها یا دارای ارزش منتظره بیش‌تر و یا خطر کم‌تری می‌باشد. حال ملاحظه می‌شود هر چه شیب منحنی‌های بی تفاوتی بیش‌تر شود میل به خطر گریزی سرمایه‌گذار بیش‌تر می‌شود. یعنی یک واحد خطر را با مبلغ بیش‌تری از ارزش منتظره میادله می‌کند. حال خط ۲1 را ملاحظه کنید. شیب این خط برابر است با مقدار ارزش منتظره تقسیم بر میزان خطر ۳/6 که در واقع عکس خطر نسبی مزبور یا ۷ بیش‌تر می‌شود. با توجه به این موضوع تناقضی میان انتخاب‌های مبتنی بر ضریب تغییر ۲۷ و معادل اطمینان" :2۳ پیش می‌آید. انتخاب طرح 1 یا ۲ دارای ضریب تغییر یا خطر نسبی یکسانی هستندء درحالی که انتخاب (آ بر ۲ ارجح بوده چون دارای معادل اطمینان بیش‌تری است. حال اگر شعاع 013 را رسم کنیم» مشاهده می‌کنیم که شیب آن کم‌تر از (01 است. پس نقطه 13 دارای ۲۷ بیش‌تری از نقطه (1 است. چون ضریب تغییر نقاط 1 و ۲ با هم برابر هستندء پس انتخاب 1 خطر نسبی بیش‌تری از انتخاب ) داردء درحالی که مشاهده می‌کنیم این دو نقطه با هم بی‌تفاوت و معادل اطمینان یکسانی دارند. از آنجایی که عدم مطلوبیت خطر یا قبح آن برای سرمایه‌گذاران مختلف متفاوت است. لذا معیار معادل اطمینان که مبتنی بر ترجیحات سرمایه گذاران است معیار بهتری برای تصمیم‌گیری در مواقعم خطر است. تنها اشکال این روش آنست که ترجیحات حال همان بنگاه سابق را در نظر بگیرید که تصمیم به سرمایه‌گذاری در طرحی را بررسی می‌کند که دارای هزینه اولیه ۱۰۰ میلیون ریال و درآمد خالص منتظره ۴۵ ملیون ریال برای هر یک از پنچ سال عمر آن می‌باشد. اگر بنگاه ۳۶ ملیون ریال درأمد مطمئن سالانه را معادل با ۴۵ میلیون درآمد منتظره تلقی کند»ء ضریب ل برابر خواهد بود با: 8 که با کاربرد نرخ تنزیل بدون خطر ۱۰ درصد ارزش منافع خالص طرح مساوی است با ر 5۹ - ۱0/0 ,(1+1) ۱ 1 بت (0.8)45 بت وا پا ود مور کنو 0 0 : (1۰1) ۱1 میلیون ریال ‏ 36.47 - 100 - (36)3.79 - ۲۳۷ 11۷۵|01 ۵۳۲1۵11 -| -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۳ مبانی و رویه‌های دستیابی به قیمت توافقی آب نمودار پ. ۱ ۲ منحنی‌های بی تفاوتی ارزش منتظره و خطر دو روش از روش‌های آرائه شده برای منظور کردن خطر در تصمیمات بنگاه‌هاء روش معادل اطمینان و نرخ تنزیل تعدیل شده بر منحنی های بی تفاوتی میان خطر و بازدهی طرح یا خطر و ارزش منتظره آن مبتنی هستند. منحنی‌های بی تفاوتی» ترجیحات سرمایه گذاری را نسبت به خطر و بازدهی طرح نشان می‌دهند. یعنی بازدهی برای تصمیم‌گیرنده دارای مطلوبیت و خطر برای وی عدم مطلوبیت دارد. نظریه مصرف کننده و نیز تابع تقاضای او برای کالاها و خدمات مختلف مبتنی بر همین نظریه مطلوبیت است. این نظریه به تصمیم‌گیری بنگاه نیز تعمیم داده شده و رفتار سرمایه گذاری,» به ویژه در مواردی که با خطر مواجه است به طور نظری توضیح داده شده است.کاربردهای زیادی از این نظریه در زمینه بیمه استخراج شده است. ولی در زمینه سرمایه‌گذاری و فعالیت‌های مالی به علت قابل مشاهده نبودن تابع مطلوبیت و عدم استخراج رفتارهایی قابل مشاهده و آزمون مانند تقاضاء کاربرد آن محدود است. معذلک برای کامل بودن بحث به ارائه آن پرداخته می‌شود. فرض کنید بنگاهی می‌خواهد از میان دو طرح 6 و ۷ یکی را برای سرمایه‌گذاری انتخاب کند. اطلاعات مربوط به این دو طرح در جدول (پ.۳-۱) نشان داده شده است. در ستون ۲ چهار وضعیت درآمدی برای هر دو طرح 6و ۷ و در ستون ۳ درآأمد خالص قابل انتظار برای هر وضعیت ثبت شده است. ستون ۴ احتمال رخداد هر وضعیت و ستون ۵ ارزش منتظره آن را نشان می‌دهد. ملاحظه می‌شود که ارزش منتظره دو طرح ک۸ و ۷ به ترتیب ۲۵۵ و ۲۸۵ میلیون ریال است و براساس این ملاک بنگاه باید طرح ۷ را انتخاب کند. -------- صفحهٔ بعد -------- پیو ست ]2/0 در مورد ارزیابی اقنصادی ۸۵ جدول پ.۳-۱- اطلاعات مربوط به طرح‌های ۲( و ۷ (میلیون ریال) ۱ ۲ ۳ ۴ ۵ ۶ ۷ 2۱ ۵۰ ۱ ۵۰ ۸۵ ۸۵ 2۲ ۳۰ ۲ ی ۶ ۱۳/۰ ۸ 2۳ ۳۵۰ ۴/۰ ۱۰ ۵5۳ ۳۱/۲ ۱ ۳۵۵ ۵/۷ ۹۱ ۱۰ ۵ ۱۰ ۹۷ ۹۷ 1۲ ۷/۵۰ ۱ ۷۵ ۹۴ ۹/۴ ۷ و ۵۰ ۲ ۵ ۸۵ ۱۷/۰ ۱ ۳۸۵ ۴/۱ ستون ۶ مطلوبیت کل درأمد قابل انتظار را برای بنگاه بازگو می‌کند. ملاحظه می‌شود که با پایین آمدن سطح درآمد در ستون ۳ شاخص مطلوبیت نیز کاهش می‌یابد. در مورد طرح ۷ مشاهده می‌شود وقتی درآمد از ۱۰۰۰ به ۷۵۰ میلیون ریال یعنی معادل ۲۵۰ میلیون ریال کاهش می‌یابد» شاخص مطلوبیت از ‎٩۷‏ به ‎٩۴‏ یعنی ۳ واحد تقلیل می‌یابد. اما وقتی درآمد از ۷۵۰ به ۵۰۰ یعنی معادل همان ۲۵۰ میلیون ریال بار دیگر کاهش می‌یابد» شاخص مطلوبیت از ‎٩۴‏ به ۸۵ و معادل ‎٩‏ واحد نقصان می‌یاید. اگر هر واحد درآمد را برای سهولت ۲۵۰ میلیون ریال فرض کنیم» می‌بینیم کاهش اولین واحد درآمد شاخص مطلوبیت را ۴ ولی کاهش واحد دوم آن را ‎٩‏ واحد تقلیل می‌دهد. به علاوه مشاهده می‌شود که با از دست دادن واحدهای پیایی از درآمد قابل انتظار مطلوبیت کرانه‌ای بنگاه افزایش پیدا می‌کند. برعکس, با افزایش درآمد قابل انتظار مطلوبیت کل بنگاه افزایش پیدا می‌کند ولی افزایش در مطلوبیت کرانه‌ای او نزولی است. ممکن است برای بنگاه دیگری مطلوبیت کرانه‌ای ثابت باشد. یعنی با افزایش واحدهای بیاپی درآمدء شاخص مطلوبیت کل بالا رود ولی مطلوبیت کرانه‌ای هر واحد درآمد ثابت بماند. هم‌چنین ممکن است برای بنگاه سومی با افزایش درآمد و مطلوییت کل, مطلوییت کرانه‌ای به طور صعودی افزایش یاید. اصطلاحاء به بنگاهی که مطلوبیت کرانه‌ای او با افزایش درآمد کاهش پیدا می‌کند. ثابت می‌ماند. پا افزایش می‌یابد. به ترتیب بنگاه خطر گریز خنثی یا خطر پذیر گفته می‌شود. بنگاه نخستء یعنی خطر گریزء بنگاهی است که با افزایش درآمد مطوبیت کرانه‌ای آن به شکل کاهنده‌ای افزایش می‌یابد ولی با کاهش درآمد مطلوبیت کرانه‌ای او به شکل فزاینده ای نقصان می‌یابد. این بنگاه برای از دست دادن درأمد. بیش‌تر ناراحت می‌شود در مقایسه با خوشحالی که از به دست آوردن درأمد پیدا می‌کند. به همین جهت او را خطر گریز می‌نامند چون از خطر کاسته شدن درآمدش در مقایسه با بنگاه خنثی که میزان خوشحالی و بدحالی او به خاطر کسب درآمد یا از دست دادن آن یکسان است -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۶ مبانی و رویه‌های د ستیابی به قیمت توافقی آب از همین‌جا روشن می‌شود که هنگام انتخاب نرخ تنزیل تعدیل شده در شیوه قبلی» یک بنگاه خطر گریز تعرفه بیش‌تری به نرخ تنزیل اضافه می‌کند تا یک بنگاه خطرپذیر. هم‌چنین روشن می‌شود که معادل اطمینان یک بنگاه خطر گریز برای یک ارزش منتظره حال باز می‌گردیم به مثال جدول (پ.۳-۱). همان‌طور که ارزش منتظره دو طرح ۸6 و ۷ را حساب کردیمء می‌توانیم مطلوبیت منتظره دو طرح مزبور را نیز حساب کنیم. ملاک اخیر میانگین موزون مطلوبیت کل حاصل از درآمد طرح در حالت‌های مختلف می‌باشد. وزن مطلوبیت هر حالت برابر با احتمال آنست: ۲-5۳2۱ )۵( 11 17 :[] به ترتیب احتمال و شاخص مطلوبیت درآمد (یا تصمیم) در هر یک از ز حالت جهان یا شرایط اقتصادی است. در جدول (پ.۱- ۲) مطلوبیت کل درآمد در هر یک از چهار حالت طرح 16 و ۷ در ستون ۶ و احتمال آن در ستون (۴) گزارش شده است. مطلوبیت منتظره هر حالت در ستون ۷ حساب شده و ملاحظه می‌شود که حجم آن برای طرح 26 و ۷ به ترتیب ۵۰/۷ و ۱ است. شاخص برای طرح ۷ (۴۲/۱) است. لذاء برطبق این ملاک بنگاه طرح ‎٩‏ را به جای ۷ برای سرمایه‌گذاری انتخاب خواهد کرد. درخت تصمیم گیری: بسیاری از اوقات تصمیمات در بردارنده خطر به جای یک مرحله در چندین مرحله گرفته می‌شوند. به شکلی که تصمیمات مراحل آخیر بستگی به پیامد تصمیم‌های مراحل پیشین دارد. اگر ترتیب و توالی این تصمیم‌ها در نموداری رسم تصمیم‌گیری را با شرح مراحل پیایی تصمیم‌های یک بنگاه برای احداث یک سد ذیلا تشریح می‌کنیم. جدول پ.۴-۱- اطلاعات مربوط به درآمد خالص حاصل از احداثت سد در شرایط مختلف (میلیارد ریال) )۴( (۵) احتمال ۱ جریان درآمد خالص برای سال‌های مشترک ۴ ۶ ۶ ۵ ۳۸ ۰/۸ ۴ ۵ ۴ ۴ ۰/۱۴ ۲ ۳ ۳ ۰/۲ ۰/۱۲ ۰۴ ۰/۱۲ ۴ ۶ ۵ -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست (1]آ»/2 در مورد ارزیابی اقتصادی ۸۷ فرض کنید در یک منطقه کشاورزان پذیرفته اند که اگر سرمایه‌گذاری اقدام به احداث یک سد بنمایدء ایشان احداث شبکه‌های مورد نیاز برای انتقال آب از سد را به مزارع خویش می‌پذیرند. سرمایه‌گذاری تصمیم می‌گیرد که اقدام به ساختن سد در این منطقه بنماید. وی دو ظرفیت متفاوت برای سد در نظر می‌گیرد که ظرفیت بزرگ‌تر نیازمند ۱۰ میلیارد ریال و ظرفیت کوچک‌تر احتیاج به ۶ میلیارد ریال سرمایه‌گذاری دارد (ستون ۱ جدول پ.۴-۱) اگر او ظرفیت بزرگ را احداث کندء احتمال آن که کشاورزان شبکه‌های متناسب با آن را به موقع تمام کنند ۲۰ درصد است و طبعا احتمال عدم تکمیل به موقع آن ۰ درصد می‌باشد. چنانجه ظرفیت کوچک‌تر را سرمایهگذار انتخاب کند, احتمال تکمیل به موقع شبکه‌های لازم ۶۰ درصد و عدم تکمیل آنها ۴۰ درصد می‌باشد (ستون ۲. قطع نظر از حجم دریاچه سد.ء تقاضای کشاورزان را سرمایه‌گذار پیش بینی می‌کند که به شرایط اقتصادی منطقه بستگی داشته باشد. برحسب شرایط رونق» عادی و رکود اقتصاد منطقه تقاضای کشاورزان زیاده متوسطء و کم خواهد بود. احتمال این سه وضعیت تقاضا به ترتیب ۴۰ ۴۰ و ۲۰ درصد می‌باشد. جریان درآمد خالصی که بنگاه از فروش آب در طی سه سال کسب می‌کند در ستون ۵ جدول (پ.۴-۱) گزارش شده است. از آنجایی که نوسانات جریان سالانه درآمد برای ظرفیت ۱۰ میلیارد ریالی زیاد است. سرمایه‌گذار آنها را با نرخ تنزیل تعدیل شده برای خطر که ۲۰ درصد است تنزیل می‌کند. درحالی که جریان درأمد ظرفیت کوچک را به خاطر کمی نوسانات جریان درآمد با نرخ کم‌تر ۱۴ درصد تنزیل می‌نماید. انتخاب چه ظرفیتی به نفع بنگاه است که احداث شود؟ ملاحظه می‌شود که درآمد هر طرح هم به تکمیل شدن ساختمان شبکه‌ها بستگی دارد و هم به میزان تقاضا. به همین جمست تقاضای زیاد برای آب به طور مشترک و هم زمان برابر است با حاصلضرب احتمال تک تک آنها پشی ۰/۲۸ - (۰/۴) (۷/*). همین طور احتمال ناتمام ماندن شبکه و بروز تقاضای عادی برای آب ۰/۲۸ <- (۰/۴) (۰/۷) یا ۲۸ درصد است. به همین ترتیب احتمال توأم شدن عدم تکمیل شبکه با وضعیت تقاضای کم برای آب ۰/۱۴ - (۰/۲) (۰/۷) پا ۱۴ درصد می‌باشد. این احتمالات مشترک برای روی دادن هم زمان اتمام یا عدم اتمام شبکه با هر یک از سه حالت تقاضای آب در ستون ۶ محاسبه شده‌اند. ارزش حال منافع خالص سالانه طرح در ستون ۷ محاسبه شده است. مثلا در ردیف اول جدول برای حالت ناتمام بودن شبکه و تقاضای زیاد مشاهده می‌شود که جریان درآمد طی سال‌های اول؛ دوم و سوم طرح به ترتیب عم ۶ و ۵ میلیارد ریال است. بنابراین فش ب یگ وگ با ۱۹۱ "+ ا(۲بع+0 (۲/ +0 میلیارد ریال ۳ ۸ ۱/۲۱/۴۴ به همین ترتیب آرزش حال منافع خالص را برای حالت‌های دیگر تقاضا و وضعیت تکمیل شدن یا ناتمام ماندن شبکه محاسبه و در ستون ۷ یادداشت می‌نماییم. ارزش منتظره منافع خالص طرح برابر است با حاصلضرب ارزش حال هر حالت در احتمال آنء مثلا برای ردیف اول میلیارد ریال 3 > (0.28)12.06 < (۳)۵/۳۷ ارقام آخیر مربوط به ارزش منتظره را در ستون ۸ ثبت می‌کنیم. حال با جمع ارزش‌های منتظره برای شش حالت گزینه بزرگ (۱۰ میلیارد ریالی)» ارزش منتظره کل آن را به دست می‌آوریم که برابر است با ۱۰/۵۲ میلیارد ریال. اگر از این رقم هزینه اولیه احداث سد.ء یعنی ۱۰ میلیارد ریال را کم کنیم ارزش منتظره ارزش حال منافع خالص کل آن برابر می‌شود با ۰/۵۲ میلیارد ریال. -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۸ مبانی و رویه‌های دستیابی به قیمت توافقی آب به همین شکل محاسبات مربوط به طرح سد کوچک ۶ میلیارد ریالی را انجام می‌دهیم. حاصل جمع ارزش‌های منتظره جریان منافع خالص آن در ستون ۸ برابر با ۷/۶۸ میلیارد است. لازم به یادآوری است که برای محاسبات این طرح از نرخ تنزیل ۱۴ درصد استفاده می‌کنیم. حال اگر هزینه اولیه سد با حجم کم را از آن کسر کنیم» ارزش حال منافع خالص کل آن برابر با ۱/۶۸ میلیارد ریال می‌شود. بنابراین بنگا» سد کوچک را احداث خواهد کرد. شبیه‌سازی: روش دیگری که برای تحلیل تصمیم‌گیری در شرایط پیچیده همراه با خطر به کار می‌رود شبیه‌سازی می‌باشد. اولین قدم در کاربرد این روش ساختن یک الگوی تصمیم‌گیری اقتصادی» مدیریتی و یا فنی است. برای مثالء بنگاهی ممکن است بخواهد اقدام به ساخت یک تصفیه‌خانه آب بنماید. نخست یک الگوی ریاضی بیشینه کننده سود برای این تصفیه‌خانه طراحی می‌شود که در آن رابطه میان محصول (آب تصفیه شده) و قیمت آن, قیمت نهاده ها (آب خام و سایر نهاده های سوخت و کار و غیره)» هزینه تولید. استهلاک. درآمد حاصل از فروش و هزینه‌های آن مالیات و غیره مشخص می‌شود. سپس مقادیر احتمالی هر یک از متغیرهای نامبرده در الگو وارد می‌شود و سود بنگاه برآورد می‌گردد. با تغییر دادن مقادیر ورودی برای متغیرهاء بنگاه می‌تواند اثر تغییر در متغیرها را بر کسب سود بسنجد. از این طریق,» بنگاه در واقع به «تحلیل حساسیت» می‌پردازد. در الگوهای جامع شبیه‌سازی تهیه کننده الگو باید نخست توزیع احتمالات هر متغیر را برآورد کند. سپس مقادیر متغیرهاء به طور تصادفی توسط رایانه انتخاب و در الگو وارد می‌شود تا آرزش حال سود بنگاه را حساب کند. این فرایند برای دفعات بسیار زیادی تکرار می‌شود (گاهی نزدیک به ۱۰۰ یا ۱۰۰۰ بار) تا مألا توزیع احتمالات ارزش حال سود بنگاه به دست آید. با این یافته می‌توان ارزش منتظره سود و انحراف معیار آن را محاسبه کرد. انجام شبیه‌سازی‌های کامل بسیار پر هزینه است و فقط برای تصمیم‌گیری در مورد طرح‌های بزرگ که به سختی با درخت تصمیم‌گیری قابل تحلیل هستند صورت می‌گیرد. در عوض, این روش بسیار مفید و قابل آتکا می‌باشدء برای این که تمام ارتباطات میان متغیرها تصریح شده و هم زمان سنجیده می‌شود. پ.۲-۲-۱- محدودیت‌های عملی روش‌های تحلیل ریسک علیرغم شهرت و محبوبیت تحلیل خطر در دوره‌های تحصیلات تکمیلی دانشگاه‌هاء در عمل کاربرد این روش‌ها چندان شایع نیست. برخی از دلایل این موضوع به شرح دیل است. آگاهی دارد. این فرض غیرواقعی است زیرا معمولا توزیع احتمالات متغیرهای تصمیم نامعلوم و دست نیافتنی است. گرچه ممکن است در ذهن مدیران» این توابع توزیع وجود داشته باشد ولی به ندرت ایشان می‌توانند آنها را به شکل رسمی بیان کنند. دوم هزینه بسیار زیاد شبیه‌سازی‌های رایانه‌ای است که قبلا نیز بدان اشاره شد. الگوی بزرگ و پیچیده‌ای که تکرار ۱۰۰ تا ۰ بار محاسبه برای ورود هر متغیر لازمست» زمان زیادی را از رایانه اخذ می‌کندء به ویژه زمانی که بخواهیم آثار سیاست‌های ۱- ۳۳۵۵011۷ ۰ -------- صفحهٔ بعد -------- پیو ست (حآ2/0 در مورد ارزیابی اقتصادی ۸۹ می‌دهند. پ.۳-۲-۱- شیوه‌های تصمیم‌گیری در موارد نااطمینانی می‌برد. برای این که شیوه‌های آتخادذ تصمیم در این شرایط روشن شود فرض کنید بنگاهی سه راهبرد مختلف برای آنجام یک سرمایه گذاری دارد. این سه راهبرد در جدول (پ.۵-۱) با ۸ و ۸ و م۸ نشان داده شده‌اند. از سوی دیگر هر راهبرد دارای سه پیامد یا سود می‌باشد که با ,0 و 00۲ و 00۳ در همان جدول مشخص شده‌اند. احتمال رویداد این سه پیامد نامعلوم است. ماتریس بازده یا دریافت خالص بنگاه در جدول (پ.۵-۱) نشان داده شده است. اجزا این ماتریس افزایش در سود بنگاه را نشان می‌دهند که ناشی از هر پیامد و راهبرد اتخاد شده است. حال باید تعیین کرد بنگاه کدام راهبرد سرمایه‌گذاری را باید انتخاب کند؟ جدول پ.۵-۱- ماتریس بازده به میلیون ریال ۸ ۱۲ ۶- ۲۳۴ ۸ ۳۶ ۱۲ ۴۸ ۸ ۳ ۶۰ ۳۰ - قاعده بیز اگر هیچ اطلاعی از احتمالات رویداد پیامدهای یک تصمیم در آینده نداشته باشیمء طبق این قاعده باید یک احتمال مساوی برای پیامدها فرض کنیم و ارزش منتظره هر راهبرد را حساب کنیم. در مثال جدول (پ.۵-۱) به هر یک از سه پیامد هر راهبرد احتمال حدود ۸۳۰/اختصاص می‌دهیم. دراین صورت سود منتظره هر راهبرد برابر است با: 1 1 1 : میلیون ریال 0 (24) و + (6) 7 +(12) رد ۲)3(7 2- (48) 1 + رون + مق 1 -۳ 3 3 3 و - (30) 1 + (می) 1 +ری) 1 -۳ ِْ 3 3 3 طبق قاعده بیزء بنگاه راهبرد دوم را که سود منتظره بیش‌تری دارد انتخاب می‌کند. روش بیز اشکال‌های چندی را در بردارد که مهم‌ترین آنها اینست که بنگاه‌ها نمی دانند احتمال کدام پیامدها با هم برابر هستند. اگر در واقع تصمیم دارای 1 پیامد باشد و بنگاه تصمیم گیرنده فقط از ۵ تای آزها آگاهی دارد. در این صورت وی احتمال 7/۲۰ ر به هر پیامد اختصاص می‌دهد. درصورتی که اگر از -------- صفحهٔ بعد -------- ۹۰ مبانی و رویه‌های دستیابی به قیمت توافقی آب همه پیامدها مطلع بود احتمال ۸۱۰ را اختیار می‌کرد. هم‌چنین همان اشکالاتی که به روش ارزش منتظره تعلق می‌گرفت. به این روش نیز که مبتنی بر آنست تعلق می‌گیرد. - قاعده بیشین کمین ! کم‌ترین سود را در نظر می‌گیرد. سپس وی از میان راهبردهای اخیر گزینه ای را انتخاب می‌کند که دارای بیش‌ترین سود باشد. راهبرد دیگر ,۸ و ۸۲ بیش‌تر است. بنابراین» طبق معیار بیشین بنگاه راهبرد ۸ را اختیار می‌کند. - قاعده بیشین بیشین در این روش بنگاه بر بیش‌ترین پیامد هر راهبرد نگریسته و آن را که دارای بیش‌ترین پیامد است انتخاب می‌کند. طبق جدول (پ. -۵) بالاترین پیامد راهبردهای ۸ و ۸ بهک ترتیب ۳۴ ۳۸ ۰ می‌باشد. لذا او راهبرد ۸ را گزینش می‌کند. تصمیم‌گیر اصلاً توجه نمی کند که با انتخاب این راهبرد سرمایه‌گذاری به جای ۶۰ میلیون ریال او ممکن است سود ۳۰ یا زیان ۳ میلیون ریال را نیز به دست آورد. همان طور که گفته شد این روش با روحیه قماربازان که فقط چشم به جذاب‌ترین پیامد هر استراتژی دارند و از سایر پیامدها چشم پوشی می‌کنند سازگاری دارد. - قاعده هور ویکس هور ویکس روشی میانه از بین دو روش افراطی پیشین پیشنهاد کرده است. برطبق قاعده او تصمیم‌گیر باید میانگین موزونی از فرض کنید ما برای پیامدهای حداقل وزن (احتمال) حدود۳۰ و برای پیامدهای حداکثر وزن حدود ۸۶۰ را انتخاب می‌کنیم. ارزیابی سه راهبردء در این صورتء» به شکل زیر خواهد بود. 2 1 میلیون ریال 4 (24) 7 +(6) و - ۸ 8 (48)*+ رن - ۸ 3 3 9-(60)*+ 1 - ۸ حالت به جای ۳۰ ممکن است وزن ۶۰ را اختصاص دهد. در این صورت راهبرد ۸ انتخاب خواهد شد. ۲۵ [۵ 11 1-۳/111 ۸۷/1۵211۳1۵ -1 |۹۶ [12711۳۵/-1۵1 ۱/1۵11 -2 -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست م2۸ در مورد ارزیابی اقنصادی ۹ اشکال روش هور ویکس اینست که همانند دو روش بیشین کمین و بیشین بیشین» رویداد پیامدهایی را که بهترین یا بدترین نیستند در نظر نمی‌گیرد و هیچ وزنی به آزها اختصاص نمی‌دهد. - قاعده کمین بیشین " این قاعده نک هرینه فرصت انتخاب غلط تصمیم گیرنده توجه دارد. بر این اساس؛ از ماتریس بازده جدول (پ.۵-۱) می‌توان ماتریس خسران جدول (پ.۶-۱) را تهیه کرد. اجزا ماتریس اخیر بدین شکل محاسبه می‌شوند. رقم موجود در ردیف 1و ستون [ ماتریس خسران هزینه فرصت انتخاب راهبرد است هنگامی که پیامد ز روی داده باشد. برای مثال, اگر تصمیم‌گیر راهبرد ۸۲ را ریال است. توجه کنید که رقم مربوط به ردیف ۲ و ستون ۱ برابر صفر می‌باشد. زیرا ۸۲ بهترین راهبرد قابل گزینش است. اگر پیامد حکمت زیربنای این روش محافظت از تصمیم‌گیر در برابر هزینه‌های فرصت زیاد می‌باشد. برای این منظورء تصمیم‌گیرنده قاعده کمین بیشین را در مورد ماتریس خسران به اجرا در می‌آورد. بیش‌ترین خسارت ممکن در هر ردیف با علامت (*) در جدول (پ.۶-۱) نشان داده شده‌اند. از میان آزها راهبردی که دارای کم‌ترین خسارت است انتخاب می‌شود. روشن است که این شبوه انتخاب باعت می‌شود که از میان انتخاب‌هایی که دارای بیش‌ترین هزینه‌های فرصت هستند.ء آن شقی که کم‌ترین هزینه را دارد گزینش شود. متوجه روش‌های بیشین کمین» بیشین بیشین و هور ویکس است ازاد نمی‌باشد. جدول پ.۶-۱- ماتریس خسران باه [۳/1۵211۵-[۱/111۵1 -1 -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- بو ست ۲ عمو می -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- پ. ۱-۲- کلیاد خلاصه‌ای از مش انواع مشار کت خصوصی- عمومی ۱(-بهره‌برداری و نگه‌داری 006۳۵1100 40 (۵ ۲-طراحی-ساخت 81-3۵ 51ع(] ۳بهره‌برداری جامع و ویژه ]1 000 هزینه‌ها ۰۸۵۹۵ ۷/۲۵۵۲ 0 33333333333 ت صی << عمومی روش‌های م< جدو ویژگی‌ها برای بهره‌برداری ونگه داری از امکانات متعلق به بخش دولنی قرارداد می بندد. برای طراحی و ساخت امکانات منطبق با استانداردهای دولنی قرارداد می بندد. به محض تکمیل پروژه, دولت مالکیت را از آن خود کرده و مسوولیت بهره‌برداری از امکانات را برعهده می‌گیرد. بخش دولتی پروژه ها را تامین برای طراحصی و ساخت می‌شود. (به منظور بهبود ساختار طرح) را جهت الحاق به امکانات موجود بهره‌برداری از این خدمات را در هزینه‌های سرمایه‌گذاری پوشش تلفی دارد که هر کدام نی به همراه ویژگی‌های خاص ل پ.۱-۲- انواع مشارکت خ موارد کاربرد دامنه وسیعی از خدمات زیر بنایی از جمله پروژه های آبی وفاضلاب, نگه داری از پارکها, میادین ورزشی ودیگر امکانات مربوط به سرگرمی وتفریحات پروژه های عمومی وزیر بنایی از جمله پروژه‌های ابی این شکل از توافق بخش دولی وخصوصی زمانی قابل اجرا است که بخش دولشی دارای منافع زیادی در پروزه است., اما منافع خود را در سرمایه‌گذاری بخش خصوص ی در ساخت و خدمات عمومی و زیر بنایی از جمله پروژه‌های آبی و ز دارای مزایا و معایبیی می صوصی -عمومی -بمبود بالقوه در کیفیت و کارایی خدمات -ذخیره هزینه‌ها - انعطاف پذیری ساختار قراردادها -تفویض مالکیت به بخش دولتی -ایجاد فرصت برای نوآوری وذخیره هزینه کارایی ساخت -کاهش زمان ساخت - کاهش مطالبات ساخت -انتقال ریسک مربوط به ساخت -نسریع در تکمیل پروژه با استفاده از تکنیک‌های طراحی وساخت -بمبود بالقوه در کیفیت و کارایی خدمات سرمایه برای پیشرفت وتوسعه طرح می ماند. بخش خصوصی در بهره‌برداری طرح از تکنیک‌های طراحی وساخت (و11 ۹۵ باشند. در جدول (پ.۱-۲) - امکان وجود توافقات جمعی مانع -هزینه دوباره تنظیم قرارداد با پیمانکار جدید در صورت کوتاهی -کاهش کنترل بخش دولشی و کاهش توانایی پاسخ‌گوی به -کاهش قدرت مالک(یخ: دولتی) -افزایش هزینه‌ها در جمت ارائه طرح‌های مناسب هزینه سرمایه کر وهزیشه بالای بهره‌برداری با توجه به نوع زیر ساختها ریسک تامین مالی وجود خواهد -افزایش هزینه‌های مربوط به طراحی وبهره‌برداری در پایان دوره قرارداد - پیچیدگی فرایند قرارداد - امکان ایجاد بروز مشکلاتی در در قرارداد - کاهش کنترل 3۵۱ ۳۳۱1۷۵۲۵ -م۱-۳۵|1 -------- صفحهٔ بعد -------- ۹۶ 9 انواع مشار کت خصوصی -عمومی ۵-اجاره -خرید ۹-۳۹۵ موفت 1-0 ۳۳0 ۷اجاره -توسعه - بهره‌برداری -۸۵80-120۷۵]00] با006۳۵1[100 -126۷۵]00]-3ا 000 ۸-ساخت -انتقال - اجرا -07] 3110-1۳۵5 )02 33333333333 آدامه جد ویژگی‌ها بخش دولتی برای ساخت وتامین مالی پروژه با بخش خصوصی قرآرداد می بندد. پس از آن که برای مدت زمان معین به بخش دولتی اجاره می دهد. این رویکرد زمانی مفید است. که دولت به خدمات وتسهیلات جدیدی نباز دار اما قادر به تامین مالی آن نیست. مالکیت بخش عمومی برای مدت زمان مشخص شده در قرارداد به روش سرمایه‌گذار خصوصی سرمایه‌گذاری وبازگشت قابل قبول بخش خصوصی امکانات را از گسترش داده و از آن بهره‌برداری مدت زمان بهره‌برداری مندرج در قرارداد امکان پوشش هزینه‌های سرمایه ای و بازگشت سرمایه را برای وی فراهم سازد. دولت با بخش خصوصی برای تامین مالی و ساخت پروژسا قرارداد می بندد. به محض اتمام کار بخش خصوصی مالکیت را به بخش دولتی واگذار می‌کند. بخش دولشی امکانات را به شکل بلندمدت به بخش خصوصی اجاره هزینه‌های سرمایه‌گذاری و بازگشت سرمایه را خواهد داشت. مبانی و رویه‌های 3333333333333333 مارکت خصوصی -عمومی -بهبود کارایی ساخت -فرصت نو آوری -ممکن است. پرداختی برای اجاره کم‌تر از هزینه‌های بدهی باشد. -انتقال ریسک بهره‌برداری به توسعه -بهبود شرایط دسترسی به خدمات برای شهروندان با هزینه کم‌تر -بهبود کارایی ساخت و بهره‌برداری از سرمایه‌گذاری برای ساخت و بهره‌برداری پروژه -ریسک بهره‌برداری در بخش خصوصی باقی می ماند. - انتقال یک دارایی می تواند منجر به کاهش هزینه بهره‌برداری دولت شود. -اگر بخش خصوصی امکانات را خریداری -بخش دولتی موظف به تامین سرمایه برای پیشرفت طرح‌ها نمی‌باشد. خصوصی در اجرای پروژه ها - ریسک تامین مالی در بخش خصوصی باقی می‌ماند. خدمات برای استفاده کنندگان شود. تکنیک‌های طراحی وساخت - انعطاف پذیری خدمات - ایجاد فرصت برای افزایش کارایی ساخت -کاهش زمان اجرای پروژه بخش خصوصی در اجرای پروژه ها -بخش دولتی اختیارات خود را مبنی بر کنترل خدمات حفظ می‌کند اختیار لغو قرارداد در صورتی که خدمات به سطح استاندارد موردنظر نرسیده باشد. در اختیار دولت قرار دارد. - ذخیره هزینه‌های مربوط به طراحی و ساخت و همین طور هزینه‌های بهره‌برداری در بلندمدت - در مقایسه با مدل 7)(1] محدودیت‌های قانونی کم‌تری دارد. دستیابی به قیمت توافقی آب و -کاهش کنترل بخش دولتی دستیابی به نتایج آتی تنظیم شود. -انتشال کارگران از استخدام - ممکن است بهای استفاده از خصوصی بیش از مالکیت دولشی - مشکل انعقاد قرارداد جدید در صورت ورشکستگی یا کوتاهی در اجرای قرارداد از طرف بش خصوصی -مشکل بودن ارزیگذاری دارایی‌ها برای فروش واجاره در اجرای طرح -کاهش کنترل بخش دولنی - موضوعات مربوط به خرید و فروش دارایی‌های سرمایه ای که امتیازات ویژه‌ای برای تأمین مالی داشته اند. - امکان بروز مشکلات در نتیجه لحاظ نشدن ملزومات توسعه آتی طرح در قرارداد صورت ورشکستگی و کوتاهی در اجرا -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۲- دسته‌بندی انواع مضارکت خصوصی - عمومی ۹۷ ادامه جدول پ.۱-۲- انواع مشارکت خصوصی -عمومی -افزایش سرمایه‌گذاری خصوصی به عنوان منابع مالی طرح, شامل هزینه‌های سرمایه‌ای خشر ‏ امشاز انحصا - اطمنا.- از آراشه خدمات باه بخس حصوصی ‏ 7 ر رک بیسان از ار بر با - مش‌کلات مج در زمر برای سرمایه‌گذاری, ساخت هزینه‌های طول عمر جایگزینی بخشی خر ل و ٩‏ ساخت -اجرا- | وبهره‌برداری و نگهداری و مدیریت | . .. | "تقسیم ریسک با بخش خصوصی شکستگ ‏ و کوتاهی در اجرا اتقا : 7 . خدمات عمومی وزیر . ری ی ورشکستگی و کوتاهی در اجر ل پروژه و جمع آوری صورتحساب <دستیابی به تحربیات بخش خصوصی ۱ 0-0۷ |[ 3 م بنایی از جملسه : -کاهش کنترل دولتی -(11110-17۷/1 استفاده کنندگان را در زمان ثابت ۱ 56 در اجرای پروژه ها نوآوری‌ها در نتیحخه 1 1 -ع۵۳۵ پروژه‌های آبی 9 - قرارداد اولیه باید به نحو مناسبی به ۳07 ذخیره هزینه‌ها منظور نتایج بهتر آتی تنظیم گردد. امتیازات عنوان خدمات به خدمات - اجازه به بخش خصوصی برای ی کا 7 عمومی تغییر می یاید. بهره‌برداری برای مدت زمان از پیش - تمام مشکلات شروع پروژه در بخش خصوصی وجود دارد. -بخش دولتی هیچ گونه دخالتی در بهره‌برداری از طرح‌ها ندارد -بخش دولتی هیچ گونه مکانیسمی -نامین مالی از طریق بخش دولتی مورد. | برای تنظیم بازار ندارد مگر موارد نیاز نمی‌باشد ویژه به دست می آورد ودر زمان پایان ۰ ساخت- اجرا طرح را به بخش خصوصی منتقل ‏ | خدمات عمومی وزیر -0-0 1یج( | می‌کند و این بخش تامین مالی بنایی از جمله 16 | پروژه -ساخت وبهره‌برداری را بر پروژه‌های آبی عهده می‌گیرد. -ارائه مناسب خدمات توسط بخش خصوصی منبع: وزارت آمور شهری بریتیش کلمبیا (۱۹۹۹) -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- نمونه‌های قیمت‌گذاری آب در دنیا -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۳ نمونه‌های قیم تگذاری آب در دنیا )۱۰ پ. ۱-۳- نمونه‌های قیمت‌گذاری دولتی آب در دنیا پ.۱-۱-۳- کشورهای اتحادیه اروپا" در کشورهای اروپایی بهره‌برداری از منابع آب براساس اولویت‌های زیست محیطی صورت می‌گیرد. معهذا ساختار تعرفه به شکلی طراحی شده که هزینه‌های خدمات آب در هریک از بخش‌های اقتصادی پوشش یابد. مصرف آب در سه بخش عمده مسکونی» صنعتی» کشاورزی مورد توجه قرار می‌گیرد. در این کشورها در مورد قیمت‌گذاری آب به موارد زیر توجه می‌شود: هزینه تصفیه آب: پولی که جهت تصفیه آب‌های سطحی و زیر زمینی گرفته می‌شود. هرینه گروه‌ها: نسبت‌های حجمی مختلف که بکه گروه‌های مختلف مصرف کنندگان مربوط می‌شود. هزینه‌های مالی: هزینه‌های مستقیم عرضه آبء هزینه‌های اداره» بهره‌برداری و نگهداری (هزینه انتقال, توزیع و جمع آوری فاضلاب) و هم‌چنین هزینه‌های اصلی (سرمایه‌گذاری) این لطمات قابل جبران باشدء هزینه آن محاسبه و در قیمت‌گذاری مورد توجه قرار می‌گیرد. به عنوان مثال خالی کردن ضایعات فاضلاب‌های یک کارخانه در رودخانه‌ای که باعث مرگ ماهی‌ها می‌شود با هزینه‌های زیادی برای بازگشت به هزینه فرصت: این واقعیت وجود دارد که آب باید به مصارف با ارزش تر تخصیص یابد تا رفاه اجتماعی افزایش یابد. هزینه زیست‌محیطی: هزینه‌ای که برای از بین بردن آلودگی به منظور حفظ کیفیت مناسب آب لحاظ می‌شود و هزینه هزینه منابع: هزینه کاهش منابع طبیعی که منجر به از بین رفتن فرصت‌های مشخص برای استفاده کنندگان می‌شود. هزینه تجاری دفع فاضلاب: هزینه رفع آلودگی که اغلب از مصرف کنندگان صنعتی به منظور بازیافت آب گرفته می‌شود. پ.۲-۱-۳- تر کیه در ترکیه سیاست‌های قیمت‌گذاری آب در بخش‌های صنعتی» شرب و کشاورزی مورد استفاده قرار می‌گیرد. در دو بخش صنعتی و شرب» قیمت آب بر مبنای حجم آب مصرف شده تعیین می‌گردد. در صورتی که در بخش کشاورزی قیمت آب براساس هر واحد از سطح زیرکشت تعیین شده که تابعی از انواع گوناگون محصولات کشاورزی می‌باشد. در طرح‌های تحت آ5 " آب برحسب هزینه کامل عرضه آب قیمت‌گذاری می‌شود. هزینه کامل آب مرکب از هزینه‌های مستمر بهره‌برداری و نگهداری به علاوه هزینه‌های سرمایه‌ای است. 1- ۷۷۷/۷۷۰ 6۳۵۷ 2- 5۵16 ۲1۷۵۳۵۵۱1۵ ۵۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳ مبانی و رویه‌های د ستیابی به قیمت توافقی آب در عمل هزینه‌های مستمر بهره‌برداری و نگهداری شامل حقوق,» مزایای گوناگون کارمندان» بیمه. هزینه اجاره محل و مواد مصرف شدنی» هزینه‌های سوخت و انرژی» هزینه‌های پست و تلگراف می‌شود. ولی هزینه‌های نگهداری نه تنها دستمزد. حقوق و مزایا کارگران ۰ عَ ۰ ۱ ۳ : ۲ در طرح توسعه گندم تحت عنوان ]5۸ برای هر هکتار گندم هزینه‌های اصلی و فرعی معادل ۱۶۳/۰۰۰ لیره ترک است.ء در صورتی که برای آبیاری توسط پمپاژ آبء معادل ۴۴۸/۳۰۰ لیر در سال ۱۹۹۳ بوده است." این ارقام در جدول (پ.۱-۳) درج شده‌اند. نرخ آب بها مشتمل بر هزینه‌های مستمر بهره‌برداری و نگهداری برای محصول پنبه در قالب طرح [15 معادل ۴۶۲/۰۰۰ لیر و برای طرح آبیاری توسط پمپاز آب معادل ۱/۰۸۶/۸۰۰ لیر به ازا هر هکتار کشت پنبه در سال ۱۹۹۳ بوده است. جدول پ.۱-۳- آب بها براساس هزینه‌های مستمر بهره‌برداری و نگهداری در ترکیه ارقام:لیر در هکتار سال: ۱۹۹۳ علاوه بر هزینه‌های مستمر بهره‌برداری و نگهداری, جزء اضافی آب بها هزینه‌های سرمایه‌ای است که برای آب‌بران محاسبه می‌گردد. به طور کلی مبنای تعیین قیمت آب کشاورزی در ترکیه هزینه کامل عرضه می‌باشد. در پروژه تحت عنوان 1251 جزء فرعی قیمت آب یعنی هزینه‌های نگهداری آبزار و ماشین‌آلات بعد از انجام طرح برای ۱۰ سال محاسبه می‌گردد به شرطی که اجرای طرح بیش‌تر از ۵ سال به طول نکشد. این جزء به وسیله تورم تعدیل و تصحیح می‌گردد. هزینه سرمایه‌ای برای یک هکتار زمین بین ۰ و ۸/۵۰۰ هزار لیر ترکیه در نواحی گوناگون تغییر می‌کند. روش‌های قیمت‌گذاری آب آبیاری در هند متغیر است و به موارد زیر بستگی دارد. تنوع جغرافیایی تنوع محلی و مکانی فصول گوناگون زراعی سیستم آبرسانی نظیر یمپاز آب» استفاده از ذخیره مخزن آب.» استفاده از مسیر جریان سطحی آب رودخانه‌ها نوع و ماهیت توافق قراردادهای آب آبیاری نظیر اجاره آبء حقابه در کوتاه و بلندمدت ۳۳۵۵۵1 210112 ۸ ج۲ه‌طااناه5 -۱ ۷-10 ,0۳000۵100 -2 0 ۳۳۳۲ 20 0۳۵۷۱1 -3 -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست + نمونه‌های قیم تگذاری آب در دنیا ۳ طرح‌های آبیاری در سطوح گوناگون ناحیه‌ای» استانی و ملی روش‌های تعیین جریمه در موارد تخلف و اتلاف آب و استفاده غیرقانونی از آب در هندوستان از روش‌های قیمت‌گذاری زیر برای تعیین آب بها استفاده می‌شود: الف ‏ نرخ آب بها براساس روش قیمت‌گذاری آب مبتنی بر هر واحد زیر کشت تعیین می‌شود که تابعی از فصول گوناگون سال, نوع محصول, روش‌های آبیاری و نیز سال‌های بهره‌برداری می‌باشد. هرگونه تغییر در این عوامل,» قیمت آب را تغییر می‌دهد. مبلغ مربوط به آب بها در طول یکسال و یا چند سال پرداخت می‌شود. بدون در نظر گرفتن اینکه آب از جانب کشاورزان به مصرف می‌رسد و یا نمی‌رسد. علاوه بر این» در طرح‌های آبیاری در مناطق گوناگون به ازا هر واحد زیر کشت مالیات اخد می‌شود. به عنوان مثال, در منطقه تامیل نادو" از کشاورزان بین 1۹۵ 20010-210 در هر هکتار مالیات در سال ۱۹۹۳ اخذ شده بود. این نرخ بالاترین رقمی است که در بین نرخ‌های آب هندوستان رواج داشت." ب قیمت‌گذاری آب مبتنی بر سنجش حجمی آب: این روش برای استفاده از آب چاه‌های کم عمق در تولید محصولات کشاورزی مورد استفاده قرار می‌گیرد. در کاربرد این روش مقدار آب مورد نیاز محاسبه شده و ملاک تعیین آب بها قرار می‌گیرد. در موارد استفاده غیرقانونی از آب و نیز در موارد هدر دادن آب در تولید محصولات کشاورزی» سازمان آب نرخ‌های جریمه تنظیم کرده که براساس هر واحد زیر کشت از کشاورزان اخذ می‌شود. در صورت بروز تراوش و نشت آب در طول فاصله ۲۰۰ یارد هر کانال آبیاری» هزینه‌ای بابت آن از کشاورزان بر طبق نرخ تراوش و نفوذ آب دریافت می‌شود. از کلیه طرح‌های آبیاری در مناطق گوناگون نرخ ثابتی به عنوان آب بها گرفته می‌شود. این نرخ مستقل بوده و ارتباطی با حجم آب مصرف شده ندارد. این نرخ از لحاظ دریافت, قطعی تلقی می‌شود. پ.۳-۱-۲- اردن منطقه مساعد برای فعالیت‌های کشاورزی و برای کشت انواع محصولات کشاورزی,» دره معروف آردن می‌باشد. درحالی که اکثریت جمعیت شهرنشینی در اردن در مناطق مرتفع سکونت دارند که حجم فعالیت‌های کشاورزی در آنها در مقایسه با دره اردن محدودتر می‌باشد. سازمان آب که در اردن به امور آب رسیدگی می‌کند آب مورد نیاز را براساس فصل رشد محصولات کشاورزی و فراهم بودن آب بین زارعان اختصاص می‌دهد. محصولات در بین مناطق متغیر می‌باشد زیرا این مناطق شرایط حاصل‌خیزی خاک و شرایط جوی و آب هوایی متفاوتی دارند. در دره‌ی اردن بیش‌تر از ۷۵ درصد زمین‌های کشاورزی توسط خطوط لوله آبیاری می‌شود و سازمان آب قیمت آب را براساس روش سنجش حجم آب مصرف شده تعیین می‌کند. در اکثر مواقع آب بها زیر قیمت تمام شده تعیین می‌گردد. مدیریت آب با این روش قیمت‌گذاری,» نتوانسته است تخصیص کارآمد آب را در بین کشاورزان سر و سامان بدهد. بنابراین کشاورزان بیش‌تر از حمایت‌های دولت در تولید محصولات کشاورزی آب بر نظیر موزء انگور و مرکبات کمک می‌گیرند و به طور کلی ترجیح 0 ]1۵111 -[ 53 رز یکلا 5 | < 0۵۵۵ 31.5 -2 -------- صفحهٔ بعد -------- رو مبانی و رویه‌های دستیابی به قیمت توافق ی آب می‌دهند محصولاتی که بیش‌تر تحت حمایت دولت است را بکارند . در سال ۱۹۹۳ قیمت هر مترمکعب آب مصرف شده ۰/۰۰۶ دینار اردن بوده که مستقل از حجم آب مصرف شده بوده است و هزینه‌های مستمر بهره‌برداری و نگهداری بین ۰/۰۲ تا ۰/۰۳ دینار به ازا هر مترمکعب آب برآورد گردیده است." در مناطق مرتفع مسکونی که اکثریت جمعیت آن شهرنشین بوده‌اند. آب مورد نیاز کشاورزی از آب‌های زیرزمینی تامین می‌شود و هزینه پمپاژ آب در سال ۱۹۹۳ ۰/۰۵ دینار برای هر مترمکعب بوده است. در این نواحی چاه‌های آب تحت کنترل و مالکیت بخش خصوصی نمی‌باشد. در اردن ذخیره مخزن آب کمیاب است و بین تاسیسات و وسایل حمل آب رقابت قابل ملاحظه‌ای مشاهده می‌شود. در طرح آبیاری تحت عنوان 1-02" کشاورزان برای یک مترمکعب آب مبلغ ۰/۰۰۳ دینار می‌پردازند و برای ۱/۵ متر ارتفاع آبیاری مبلغ ۰/۰۰۶ دینار اضافی پرداخت می‌کنند. پ.۴-۱-۳- مراکش سازمان آب در کشور مراکش آب مورد نیاز کشاورزان و شهر مراکش را تامین می‌کند. در شهر مراکش آب بین بخش خانگی و بخش صنعت توزیع می‌شود. حدود ۵۰-۶۰ درصد آب مصرفی این دو بخش از طریق آب‌های سطحی عرضه می‌شود و بقیه توسط آب‌های زیرزمینی تامین می‌شود. سازمان آب از بابت عرضه خدمات آب مبلغی دریافت نمی‌کند.ء ولی برای بخش خانگی روش قیمت‌گذاری مبنی بر تعرفه چند نرخی است و حجم آب مصرف شده مبنای محاسبه نرخ‌های گوناگون می‌باشد. درآمدهای حاصله از جمع‌آوری آب بها برای تامین مالی هزینه‌های توزیع و اجرایی خرج می‌شود. حجم آب توسط دستگاه اندازه‌گیری برحسب مترمکصب محاسبه می‌شود. در صورتی که در بخش صنعت نرخ آب بها ثابت می‌باشد. در شهر مراکش, در بخش خانگی هر دو ماه یکبار حجم آب مصرف شده‌اندازه‌گیری می‌شود و برای ۲۴ مترمکعب آب مصرفی» قیمت آب برایر با ۰/۷۳ درهم مراکش است و برای حجم آب مصرفی بین ۲۴-۶۰ مترمکسب آب بها برابر با ۲/۱ درهم افزایش می‌پاید و از ۶۰ مترمکعب بالاتر آب بها برابر با ۳/۲۵ درهم به ازا هر مترمکعب افزایش پیدا می‌کند". نرخ آب بها در بخش صنعت برای هر مترمکعب آب مصرفی ۲/۰۱ درهم است. در بخش کشاورزی قیمت متوسط آب ۰/۱۶ درهم برای هر مترمکعب آب است و تخفیف در آب بها براساس مناطق گوناگون جغرافیایی و تاسیسات زیربنایی در بخش کشاورزی وجود دارد. اگر زارعان در امر نگهداری تاسیسات آبیاری مشارکت نمایند برای این کار مبلغی تخفیف در آب بها قائل می‌شوند. در آبیاری بارانی براساس دستگاه نصب شده حجم آب مصرف شده‌اندازه گیری می‌شود. در صورتی که حجم آب‌هایی که به شکل ثقلی توزیع می‌شوند در محل توزیع اندازه‌گیری می‌گردد. سیستم قیمت‌گذاری شامل هزینه‌های اجرایی» عملیاتی و هزینه‌های جمع‌آوری وجوه مالی است. به دلیل اعمال آب بهاء قسمتی از هزینه‌های فوق پوشش داده شده است. بر طبق محاسبه وزارت توسعه کشاورزی مراکش و اداره آبیاری حدود ۷۶ درصد هزینه‌های مزیور توسط عایدات فروش آب در بخش‌های کشاورزی» صنعت و خانوار در سال ۱۹۹۴ تامین شده است. ۱- لازم به ذکر است که تصمیمات دولت مرتبط با امنیت غذائی در اردن می باشد 6 له 1993 دز ۵7|ا[10 .کبلن] 1/5 7۶ 1۵۵۳۲ 10۳4201۵0 -2 [27۵)) ۵۲ 0) ۵51:] -3 ۰ رورا 1011۵۳ یکلا[ < حصح 1 ۵۲۵۵۵ 4 -4 -------- صفحهٔ بعد -------- پ.۵-۱-۳- اسپانیا در اسپانیا انواع گوناگون تعرفه آب وجود دارد که دولت برای تامین مالی هزینه‌های سرمایه‌گذاری و بهره‌برداری مستمر و نگهداری تاسیسات پروژه‌های آب از کشاورزان دریافت می‌کند. یکی از این گروه تعرفه‌ها شامل تعرفه قانونی می‌باشد. این تعرفه برای تامین ۴ درصد هزینه‌های سرمایه‌گذاری در پروژه‌ها و تاسیسات آبرسانی جمع‌آوری می‌شود. مقدار ۴ درصد هزینه‌های سرمایه‌گذاری تابعی از تصمیمات سیاسی بوده که در زمان‌ها و در حوضه های رودخانه‌های گوناگون تغییر می‌کند. تعرفه قانونی هر سال براساس سطح عمومی تورم تعدیل و تصحیح می‌شود. نوع دیگر تعرفه استفاده از آب است که برای تامین متوسط هزینه‌های بهره‌برداری مستمر و هزینه‌های سرمایه‌ای از کشاورزان جمع‌آوری می‌شود. برای جمع‌آوری وجوه مربوط به این هزینه‌ها سازمان آب دو نوع سیستم قیمت‌گذاری آب را در مورد تولید محصولات کشاورزی اعمال می‌کند. روش قیمت‌گذاری مبنی بر هر واحد سطح زیر آب مصرف شده به کل سطح زیر کشت قرار می‌گیرد. این نسبت در حد استاندارد انتخاب می‌شود. علاوه بر این» در طرح‌های جدید عرضه‌ی آب کشاورزی که مجهز به دستگاه اندازه‌گیری آب مصرف شده می‌باشند.ء آب بها بر مبنای روش ححجمی تعیین می‌گردد. هم‌چنین در نواحی محلی از کشاورزانی که عضو شرکت‌های تعاونی آبیاری هستند. مبلغی برای هزینه عرضه آب دریافت می‌شود. پ.۶-۱-۳- کالیفرنیا در ایالت کالیفرنیا در آمریکاء قیمت آب براساس سنجش حجم آب مصرف شده تعیین می‌شود که برای حجم آب معین» تعرفه خاص تعلق می‌گیرد. بنابراین روش چند نرخی متداول است که برای حجم آب معین یک تعرفه تعریف می‌گردد. در نواحی آبیاری» قیمت آب بین ۲ دلار و ۲۰۰ دلار در هراکر - فوت تغییر می‌کند. متوسط قیمت آب در هراکر - فوت به اندازه ۱۹/۳۲ دلار برآورد گردیده است که فقط ۳۹ درصد ارزش کمیابی را پوشش می‌دهد. ارزش کمیابی آب در واقع ارزش ذاتی آب‌های عمقی را اندازه‌گیری می‌کند. در سال ۸رد طرح تحت ۲۳۲۷/۳ مبلغ پولی که هر زارع برای آب بطور متوسط می‌پرداخت برابر با ۵ دلار بود که در مقابل هزینه متوسط استهلاک معادل ۴۸ دلار و هزینه نهایی توزیع آب معادل ۳۲۵ دلار رقم ناچیزی به نظر می‌رسد و قابل مقایسه نمی‌باشد. " پ.۷-۱-۳- مصر در کشور مصر, عرضه‌ی آب محدود بوده و با افزایش تقاضای آب کمیابی و کمبود عرضه تشدید می‌گردد. برنامه‌های پوشش هزینه عرضه با توجه به شرایط سیاسی, اقتصادی و اجتماعی هیچ وقت در این کشور به مرحله اجرا در نیامده است. [- ۸۵۲۵ - 01 2- 1۹1۱۳۵1۵۵ ۷ 60۱۵5 200 [0۳01591۵17 ) (۰ 1[ به||۵ ۷ 0۳۵۱ ۳۵۵۵۲۵۱ -3 ۴- در طول سال‌های خشکسالی بین ۱۹۸۶ تا ۱۹۹۲ قیمت آب در کالیفرنیا براساس بازارهای آب و بانک‌های آب تعیین گردید و به این طریق مشکل خشکسالی و نیاز مبرم کشاورزان به آب حل شد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۰۶ مبانی و رویه‌های دستیابی به قیمت توافق ی آب هزینه تامین آب شهری ۰/۱۶ لیره مصر در هر مترمکعب و هزینه تامین و توزیع آن ۰/۴۲ لیره در یک مترمکصب است. وزارت منابع آب و آمور عمومی» هر چند به واحدهای وایسته و تحت کنترل و مسوولیت خود مجوز اجرای پوشش هزینه عرضه‌ی آب را صادر کرده و برای نهادینه نمودن آن نیز اقداماتی را توصیه نموده است» ولی قوانین محلی به شورای شهر اجازه داده است که از هرگونه افزایش در نرخ آب بهاء در سطح محلی مخالفت به عمل آورد. بنابراین پایین بودن قیمت آب باعث شده است خدمات آبی بهتری ارائه نشود و توزیع آب بین شهر وندان مناسب نباشد و نقش دلالان آب چشم‌گیر باشد. در زمین‌های قدیمی کشاورزی» زارعان فقط مسوول سهم آب خودشان هستند. در صورتی‌که در زمین‌های جدید.ء زارعان مسوول پرداخت هزینه بهره‌برداری مستمر و تعمیر و نگهداری " می‌باشند. وزارت منابع آب و امور عمومی " در مصر موظف به بهره‌برداری, حفظ و نگهداری» آبیاری» سیستم زهکشی و احیای آب می‌باشد. در مصرء تدوین و اجرای برنامه‌های پوشش هزینه عرضه‌ی آب در قالب طرح زیربنایی مورد مطالعه قرار گرفته است. کمیته قانون گذاری و مقامات رسمی وزارت منافع آب و امور عمومی اصلاحات اساسی آب را در دستور کار خود قرار دادند. برای مصرف کنندگان آب آموزش همگانی و آگاهی را پیش‌بینی کرده و برای انجام این کار دوره زمانی طولانی را گذاشته و مصوبات قانونی را تدارک دیدند. شایان ذکر است که کمیته قانون‌گذاری دو سال کار فشرده انجام داد تا توانست قانون آب را تهیه نماید که براساس آن کارایی استفاده از آب» صرفه‌جویی در مصرف و نیز مدت زمان مصرف و افزایش بازده آب در امر کشاورزی در عمل میسر گردد. اجرای قانون آب در عمل با حمایت اکثریت زارعان روبرو نشد و برای تصویب آن زمان و تلاش قابل توجهی صرف گردید. در سال‌های اخیر استراتژی جدیدی در آمور آب مصر مطرح گردیده که در ارتباط با مدیریت تقاضای آبء توسعه منابع آب و حفظ مسائل زیست محیطی بوده است. مدیریت تقاضای آب به برنامه‌های پوشش هزینه تامین آب بستگی داشت. اصل بر این فرضیه است که اگر آب کالای مجانی نباشد و سهمی از هزینه عرضه آب به وسیله مصرف‌کنندگان آب دریافت گردد. در حالت افزایش قیمت آب» صرفه‌جویی در مصرف آب حاصل می‌گردد. در این شرایط امکان دارد. مصرف آب از کالای آب‌بر مانند تولید برنج و نیشکر به مصرف کالای زمین‌بر مانند تولید گندم منتقل گردد. اجرای برنامه‌های پوشش هزینه عرضه‌ی آب می‌تواند منبع مالی کافی بوجود آورد و در عمل با احیای بازیافت آب از دره جدید" و از حوزه سینا" موجب توسعه منابع آب گردد. پ.۸-۱-۳- پاکستان در بخش‌های گوناگون اقتصادی مزایا و کاربردهای متفاوتی داردء تخصیص بهینه آن در بین بخش‌هاء کارایی استفاده از آب را افزایش می‌دهد. از این‌رو هزینه فرصت آب جزیی از قیمت اجتماعی آب به حساب می‌آید. از طرف دیگر در بازارهای آب. کالای آب به سهمیه‌های گوناگون تقسیم می‌شود که هر یک حامل مقدار معین آب بوده و در زمان معین تحویل می‌گردد و یک 0 -۱ (۱/1۳۷۷/۷۷/]۹) خمه‌بان‌ده ۹ ۷/۸07 20 ۷/۵۳۹۵ ۳۵۱۵ ان اد 2-1۳۵ با[ |۷۵ 110۳7 -3 [۵ -4 -------- صفحهٔ بعد -------- پیو ست 7 نمونه‌های قیم تگذاری آب در دنیا ۱*۷ ۷ روییه است که کشاورزان ۴ تا ۵ درصد هزینه تامین آب آبیاری را می‌پردازند» در صورتی که توانایی پرداخت ۸ الی ۱۰ درصد هزینه‌ی آب را دارند. در بخش آب در پاکستان, نکاتی مشاهده می‌شود که مانع عملکرد مناسب ساختار قیمت آب می‌شو د. اولاً از نظر کشاورزان خدمات آبرسانی برای زر اعت مناسب نمی‌باشد. ثانیا توزیع آب آبیاری بین کشاورزان مساوی و برابر نیست. ثالثا اصلاحات در امور آب شامل اداره و واگذاری امور آب به صورت غیرمتمرکز» مشارکت خصوصی و عمومی همزمان با مدیریت منابع آب صورت نمی‌گیردء رابعا سه گروه عمده و درگیر با امور آب وجود دارد که شامل زارعان بزرگ‌تر, زارعان کوچک‌تر و اداره آبیاری منطقه‌ای ۳110 می‌باشند. زارعان بزرگ‌ترء از لحاظ سیاسی صاحب نفوذ بوده و از قدرت سیاسی بالاتری نیز برخوردارند» حجم آب بیش‌تری را مصرف کرده و قیمت کم‌تری می‌پردازند و در مدیریت اداره امور دپارتمان آبیاری نفوذ و کنترل دارند. در مقابل» زارعان کوچک‌ترء هزینه آب بها را بدون تأخیر می‌پردازند و در مناطق پایین‌تر و در حاشیه مسیر رودخانه‌ها پراکنده بوده و قدرت نفوذ ندارند. در نتیجه سیستم آبیاری با شکست مواجه شده و فاقد بهره‌وری بیش‌تر در بخش کشاورزی می‌باشد. در جدول (پ.۲-۳)» قیمت آب در کشور پاکستان در کنار برخی از کشورهای خاور نزدیک در مورد بخش صنعت» بخش خانگی و بخش کشاورزی ارائه شده است. در این جدول قیمت آب مرکب از دو جزء ثابت و جزء متغیر از یکدیگر تفکیک شده است. جزء ثابت بیش‌تر برحسب سالء فصل, ماه» نوع محصول, سطح زیر کشت» سرعت آب و سهمیه مصرف آب ارزیابی می‌گردد. در صورتی که جزء متغیر تابعی از ارزش یک مترمکعب آب مصرف شده است و برحسب ارز هر کشور محاسبه می‌گردد. در بخش خانگی جزء ثابت از ارزش اجاره و از اندازه محل مسکونی در هر ماه تبعیت می‌کند. در حالی‌ که جزء متغیر در بخش کشاورزی از بازارهای آب و یا از محل و مکان آبیاری پیروی می‌کند. در بخش خانگی جزء متغیر بیش‌تر تابعی از حجم آب مصرف شده و نیز بازارهای آب می‌باشد. جزء متغیر قیمت آب در بخش‌های صنعت و خانگی به مراتب بیش‌تر از بخش کشاورزی است. در کشورهای پاکستان, سودان و سوریه در پرداخت آب بها جزء ثابت بیش‌تر ملاک عمل است در صورتی که در کشورهای اسراییل, اردن» تانزانیا و یمن در یمن» زمین‌های کشاورزی مالکیت خصوصی دارند و هر مالک می‌تواند در زمین خود چاه حفر نماید و حق مالکیت نسبت به آب را دارد و آب آن را در تولید محصول 02۲ بکار می‌برد که سودآورتر از محصولات دیگر کشاورزی می‌باشد. این امر باعث شده است که تعداد چاه‌های حفاری شده در یمن بیش‌تر شده و از سفره‌های آب‌های زیرزمینی بطور بی‌رویه استفاده شود. میزان کاهش منابع زیرزمینی آب در یمن بیش‌تر استء زیرا از آب بیش‌تر از نیاز مصرف می‌شود. بالاتر بودن نرخ تخلیه و کاهش سفره آب‌های زیرزمینی در یمن به دلیل عدم وجود یک موسسه یا نهادی است که کنترل مصرف و استفاده از آب‌های زیرزمینی را مدیریت نماید. در کشور فلسطین و در نوار غزه هزینه پمپاژ آب و هزینه حفاری چاه‌های آب بیش‌تر است. در سال‌های اخیرء تخلیه و کاهش ذخیره آب مربوط به منابع زیرزمینی افزایش یافته که به نوبه خود وجود و تاسیس نهاد دولتی جهت قانونی نمودن و کنترل کردن استفاده از سفره‌های آب‌های زیرزمینی را الزام‌آور کرده است. 1- ۳۳۵۷۱۵۱۵] 1۳۳1221100 1 -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ مبانی و رویه‌های دسنیابی به قیمت توافق ی آب همان‌طوری‌که جدول (پ.۲-۳) نشان می‌دهد در کشور عربستان صعودی آب در بخش کشاورزی و صنعت مجانی بوده و قیمت نداردء ولی در بخش خانگی قیمت آب بین ۴ تا ۱/۱۰۷ دلار آمریکایی در هر مترمکعب تغییر می‌کند. در کشور مصردر بخش کشاورزی آب محانی است و قیمت ندارد در صورتی که در بخش‌های صنعت و خانگی به ترئیب بین ۹ - ۰/۱۲ و ۹ ۰/۰۷ جدول پ.۲-۳- قیمت آب در بخش‌های اقتصادی برای کشورهای منتخب خاور نزدیک سک 0 سا تا اه تا سا 0 سا کح لح لس اش عم تت بات سک کح کح کح ۳ 1 ۰/۷۹/۱۲ (کرانه باختری) ان با ی ها و سک مک رس اه هک کح اه تا هه تا ات سخ ی کل سکس منبع: محمود (۲۰۰۲) در بخش کشاورزی,» نرخ ثابت قیمت آب برحسب هر هکتار سطح زیرکشت. در بخش خانگی هر سال در هر خانوار» در بخش صنعت. هر سال هر کارخانه می‌باشد. در مورد بخش کشاورزی» صنعت و خانگی واحد نرخ متغیر قیمت آب برحسب هر مترمکعب می‌باشد. (2) به گروه‌های مصرف آب بستگی دارد مصرف بیش‌تر نرخ آب‌بهای بیش‌تری دارد. (ل) با انواع گوناگون محصول و مناطق نرخ آب بها تغییر می‌کند (0) نرخ متغیر آب بها به ارزش اجاره‌ای ماهانه و برای هر محل اقامت بستگی دارد. (1) نرخ متغیر آب در بازارهای آب تعیین می‌شود. (۳) به اندازه محل سکونت بستگی دارد. (0) به مکان و محل بستگی دارد. ۰ 0۲01۵1217[ 20 خع مس ۷ط ۵۱۵۲۵۵ -۱ -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۳ نمونه‌های قیم تگذاری آب در دنیا اه در جدول (پ.۲-۳) قراردادهای ۲]]] در حوزه آب و فاضلاب در چند کشور که اطلاعات آن توسط بانک جهانی جمع آوری شده» ارائه گردیده است. جدول پ.۳-۳- تامین مالی پروژه‌های آب و فاضلاب نیو ۸" بدهی, سهام + رنه دم زمان نوع : بخ و زمار سید بد بنه پروژه 8 مکار ۰ جمع‌اوری تعرفه ۳۵ دلار در ۲ سال اول) هه ری زی وام ۸ ده ساله شرکت تامین مالی بین‌المللی1۳) ۱ را ی وام ۱۳ ساله شرکت تامین مالی بین‌المللی(1۳۲) / ۴ میلیارد دلار (<و ۱ مین | ۱۹۹۳ امتیازی بوینس برس ۱ (اتکا به منابع دولتی آرژانتین در زمان اتمام ۱ در دو سال اول) اس زودهنگام پروژه) وام ۷ ساله سازمان بین‌المللی تجارت و صنایع ۸۵ را ۱ ۳ 01۳ ۵ ۸ میلیون دلار ۱۹۹۵ 07 ازمیرءتر کیه وام بأن کهای تجاری ۷ ساله با اتکا به دولت ترکیه وام ۱۰ ساله تامین مالی پروژه از بانک دولتی ۵۰ : ۲9 مادم مالزبای 2 ۴ میلیون ۱۹۹۲ 07 جوهور, مالزی بازارهای سرمایهء تامین مالی شرکتیء بانک ۳۵ کاملا ۱ انگلستا.. ول سرمایه گذاری اروپایی و سایر منابع ۷۳۵ ۲ میلیون دلار ۱ خصوصی ن. واز پ.۱-۲-۳- شیلی مبادله قرار می‌گیرد. چهار رودخانه مهم در شیلی نظیر مایپو » الکو » لیماری و ازاپا وجود دارند که بازارهای آب برای آاب‌های جاری نظر گرفته شده است. به عنوان مثال, در حدود ۲۵/۰۰۰ سهم برای جریان آب‌های رودخانه الکو در سال ۱۹۹۵ منتشر شده بود. سهم‌ها بین خریداران و فروشندگان داد و ستد می‌شود. منفعت و درآمد نصیب طرفین معامله می‌گردد. سهم‌های منتشر شده برای جبران آب‌های سطحی رودخانه الکو دارای ارزش معاملاتی در حدود ۳۴۳ پرو می‌باشد.ء در صورتی که برای رودخانه لیماری سه 7 بمزآم عزاطابام/کماکا 11006 ۳۳۵۵-1۵6 1۵110 هک هه ۷۵۵۳ ۳۵۵۵ مفاه‌ماکش 0210-00 بجع ۲۳۵۳ -۱ 60۵/468 ۵0 ۷/۵۲1۵ 1۵ ,0010 0۳1۷۵6 65 860۶ -2 7 -3 7۳ -4 ۷( -5 0 -6 [۶ا10] -7 71 -6 -------- صفحهٔ بعد -------- ۰( مبانی و رویه‌های دستیابی به قیمت تواففق ی آب ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ 5 ۰ . ا. ۱ برابر مبلغ مزبور یعنی ۱/۲۰۰/۰۰۰ پزو بوده و مبلغ مزبور یعنی ۱/۲۰۰/۰۰۰ پزو آرزش سهم معاملاتی آب بوده که از مخزن کوگاتی عرضه می‌شده است". برای آب رودخانه لیماری» معامله سهم آب فعالیت بیش‌تری داشته زیرا هزینه‌ی مبادله عامل عمده ای در منع مبادللات نبوده است. ولی در سیستم آبرسانی از طریق کانال که آب آنها از بستر رودخانه‌های مایپو و الکو انجام می‌گرفت. معاملات پ. ۲-۲-۲ لبنان پروژه تامین آب و فاضلاب شهر بیروت و حومه با استفاده از مشارکت خصوصی - عمومی انجام گرفته است. استفاده از مشار کت به جای خصوصی‌سازی کامل که به دلیل حذف اختیارات و نظارت دولت در بعضی پروژه‌های حساس مردود شمرده می‌شود. انتخاب شده است. بر این اساس استفاده از 730۳ منجر به تامین مالی کافی, کارایی مدیریت وکارآفرینی می‌شود که در عین حال از مسوولیت‌های اجتماعی, حساسیت‌های زیست محیطی وتامین امنیت تولید (تداوم در تولید با حفظ کیفیت) نیز جدا نیست. این پروژه جهت تامین خدمات آب و فاضلاب بیروت و حومه به صورت قرارداد 1307 مبادله شده است. جدول (پ.۴-۳) ذی نفعان کلیدی این پروژه را نشان می‌دهد. جدول پ.۴-۳- ذینفعان کلیدی درگیر در پروژه اوالی بیروت (یاموت. جمالی۲۰۰۷) شورای توسعه و بهسازی مدیریت امور آب بیروت و عین الدلبه توزیع آب تصفیه شده» جمع آوری آب بها مدیریت آمور رود لیتانی تامین آب تصفیه نشده برای پیمانکار از حوضه اوالی-لیتانی ساخت. بهره‌برداری, نگهداری و تعمیرات سیستم انتقال ساخت. بهره‌برداری و تعمیرات "امور آب اوردنیه" پرداخت آب بها به مدیریت امور رود لیتانی اکتا ۱ استفاده کننده نا" محدوده ت بزورگ 9 سر 5 پرداخت بهای استفاده ازآب این قرارداد 301 برای ۱۵ ۲۰۱ سال منعقد شده و دارای اعتباری حدود۲۰۰ میلیون دلار است. اطلاعات مالی مربوط به این 41 -| ۰ .5؟.ن] |[ <دمی۳ انا 4.3 -2 -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۳ نمونه‌های قیم تگذاری آب در دنیا )۱۱ جدول پ.۵-۳- هزینه‌های پروژه اوالی بیروت هزینه‌های پروژه اوالی بیروت هزینه سرمایه‌گذاری (میلیون دلار آمریکا) هزینه بهره‌برداری (میلیون دلار آمریکا) فاز یک ارزش خالص فعلی (۳۰سال, شروع از ۰۱۹۹۵ نرخ تنزیل ۵)) هزینه متوسط هر واحد آب (دلار آمریکا برای هر مترمکعب) ار تصفبه شده به بیروت ۰/۱۴ توزیع ۰/۳۴ کل (پیمانکار ساخت- بهره‌برداری- انتقال) ۰ مه ۰/۵۰ در این پروژه که براساس راهکارهای بانک جهانی تنظیم شده است. مالکیت تاسیسات زیربنایی نهایتا مربوط به دولت لبنان است. اما هزینه‌های مربوط به تعمیرات و نگهداری به عهده پیمانکار خصوصی قرارداد است. پ.۳-۲-۲- جین استفاده از قراردادهای مشارکت دولتی- خصوصی در پروژه‌های آب شهری شهر وی های" در کشور چین موجب بهبود استفاده از ساز و کار بازار شده است. این روش با استفاده از قواعد بازار در سال ۲۰۰۳ نیز در پروژه تصفیه آب وندنگ " مورد استفاده قرار گرفت. ظرفیت این پروژه ۴۰۰۰۰ تن در هر روز و میزان سرمایه‌گذاری ۵۰ میلیون یوان می‌باشد . در چین سعی می‌شود تا در پروژه‌های تصفیه آب عمدتا روش ساخت- بهره‌برداری- انتقال " مورد استفاده قرار گیرد. با بهکارگیری این روش قیمت آب نه به طور ناگهانی» بلکه تدریجا افزایش می‌یاید. در سال ۲۰۰۰ قیمت آب برای شهروندان از ۰۸ یوان برای هر تن به مقدار ۲۸۵ یوان برای هر تن در سال ۲۰۰۶ رسیده است. که از این مقدار ۸ یوان برای تصفیه فاضلاب, ۰.۳۵ یوان برای حفاظت از منابع آبی و ۱۸۷۰ یوان برای عرضه آب می‌باشد. برای استفاده‌های صنعتی و خدماتی قیمت آب ۶۸۵ یوان برای هر تن است که شامل ۵.۰ یوان برای عرضه آبء» ۱.۱ یوان برای تصفیه فاضلاب و ۰.۳۵ برای حفاظت از منابع آب و ۰.۴ یوان برای هزینه‌های سربار است. در حال حاضر نرخ‌های جمع آوری شده هزینه‌ها را پوشش می دهد." 1 -[ 2-8 ۳- در حال حاضر ابن پروژه به اتمام رسیده است. (01 )۹107 111-00607۵16-1 -4 ۵1 1۳6۵1136 ۷۵۵10۵6۳۲ 1۳0۵0 ۵۳ مصرنطا ۳۳ ۳۳۹۷۵۵ عزام۳۵/ ص۳۵ منک م۸0 هگ مزاع 5-۰۳ 0۷ ۳۳۵1۵۵11۵۱ ۳۷1۳۵۵۵ ٩1316۰‏ ۳۵۹۷۱۷۵1۵ باه ۵۵۲ زا کاعز۳۵م ۵01 عحع ۲ اه دزکراه 20 0۵۲۵1۷۵ ,(2003) معصکی ۱ - 6 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ مبانی و رویه‌های دستیابی به قیمت توافقی آب جدول پ.۶-۲۳- قرار دادهای ساخت - بهره‌برداری- انتقال جین سل نع نت متوسط هرینه سرمایه گداری پروژه‌های آبی ۳۱۰ میلیون دلار است که تست بده سایر پروژه‌ها ارزان تر محسوب می‌شود. بیش‌تر زودتر از زمان برنامه‌ریزی شده به پایان رسید. تنها مورد استثناء مربوط به پروژه انرژی چانگش " بوده است که توافقات تامین مالی چنگدو و پکن ارائه شده است. جدول پ.۷-۳- قیمت واقعی و قابل انتظار دو پروژه چنگدو و پکن واحد: بوان به ازای هر مترمکعب پ. ۳-۲-۲- آرزانتین عملکرد قراردادهای مشار کت دولتی-خصوصی در پروژه‌های آبی در منطقه سالتا واقع در کشور آرژانتین نشان می‌دهد که اولاسطح پوشش عرضه منابع آب از ۷۶ به ۹۶/ و برای زیربخش فاضلاب از ۵۴ به ۸۴ افزایش یافته است. ثانیا صورتحساب -| ۳ع ۵ -2 -------- صفحهٔ بعد -------- پیو ست 7 نمونه‌های قیم تگذاری آب در دنیا ۱۳ سالانه ۵۶ رشد داشته است و از ۳۳ میلیون به ۵۱ میلیون دلار آرژانتینی رسیده است و در نهایت کل حجم آب تولید شده از ۱۳۰ میلیون مترمکعب در سال به ۱۶۵ میلیون مترمکعب در سال افزایش یافته است." ۵ ۵۳۵۷۵ ۳۵۳۵۳۵۱۵۰ ۳۳۱۷۵۵ ۳۵۵ ۷/07 هالدک 1۳۵ بدا و۸ (2007) اما 0-21 ماس مادک -۱ ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- منابع و مراجع ۱۵ منابع و مراجع ۱ توسعه پایدار و مدیریت مالی منابع آب (۱۳۸۱)» معاونت امور فنی» دفتر امور فنی و تدوین معیارهاء نشریه شماره ۰۱۴۰ تهران» سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور وزارت نیرو. ۲- حسین زادء ج و سلامی, ح (۱۳۸۴) انتخاب فرم تابع تولید برای برآورد ارزش اقتصادی آب در کشاورزی, مجله اقتصاد کشاورزی و توسعه, جلد ۰.۱۲ ۳ دستورالعمل بررسی های اقتصادی منابع آب (۱۳۸۱) معاونت امور فنی» دفتر امور فنی و تدوین معیارهاء نشریه شماره ۲۵۸ تهران» سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور و وزارت نیرو. ۴ راهنمای تشخیص اثرهای اقتصادی, اجتماعی» ارزش‌گذاری و توجیه اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب (نشریه ۷ معاونت آمور فنی دفتر امور فنی و تدوین قراردادهاء‌سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشورء وزارت نیرو ۵- راهنمای تهیه گزارش توجیه طرح (۱۳۸۱)» جلد اول: مروری بر روشهای تدوین گزارش توجیه طرح (تجربه جهانی)» معاونت امور فنی» نشریه شماره ۳۱۲۱ تهران» سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور. ۶ راهنمای تهیه گزارش توجیه طرح (۱۳۸۱)» جلد دوم: توجیه فنی» مالی, اقتصادی و اجتماعی» معاونت آمور فنی» نشریه شماره ۳۱۲۲ تهران» سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور. ۷ راهنمای تهیه گزارش توجیه طرح (۱۳۸۱)» جلد سوم: مبانی تحلیل اقتصادی طرحهای عمرانی» معاونت آمور فنی,» تهران» سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور. ۸ سازمان مدیریت منابع آب ایران (۱۳۸۱)» مروری بر سیاستها و قوانین مرتبط در زمینه فرصتهای سرمایه گذاری در بخش آب» تهران» وزارت نیرو دفتر اقتصاد آب. ۹ سازمان مدیریت منابع آب ایران (۱۳۸۱) مبانی تعیین آب بهاء حق النظاره و حق اشتراک. تهران» وزارت نیرو دفتر اقتصاد آب. ۰- سالواتوره» دومینیک (۱۳۷۶)» تئوری و مسائل اقتصاد مدیریت» ترجمه سید جواد پورمقیم تهران» نشر نی. ۱- سلامی, حسین و محمدی نژاد (۱۳۸۲)» برآورد ارزش اقتصادی آب با استفاده از توابع تولید انعطاف پذیرء مجله علوم و صنایع کشاورزی» شماره ۲. ۲۳- سلامی و همکاران (۱۳۸۵)» تعیین روش مناسب قیمت‌گذاری آب در بخش کشاورزی و ارائه الگوی کشت بهینه (مطالعه موردی سد علویان)» سازمان مدیریت منابع آب ایران ۳- سلطانی» غلامرضاء نحفی, بهاءالدین و ترکمانی, جواد (۱۳۶۴)» مدیریت واحد کشاورزی» شیرازء انتشارات دانشگاه شیراز. ۴- صدرء کاظم» عبدیان» م و خدارحمی (۱۳۷۳)» برآورد تابع تقاضای آب شهر تهران» آب (نشریه علمی و فنی وزارت نیرو)» شماره ۱۳. ۵- صدر کاظم (۱۳۷۸)» بازار و نرخ گذاری آب در اسلام آب و توسعه, فصلنامه امور آب وزارت نیرو شماره ۲ و ۳ جلد ۲۰- ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۶ مبانی و رویه‌های د ستیابی به قیمت توافقی آب ۶- صدرء کاظم (۱۳۸۲)» نقش نهاد بازار و بخش عمومی در مدیریت و توسعه پایدار بخش آبء تهران» شرکت سهامی مدیریت ۳۰ ۸ کولاء ای (۱۳۸۰) اقتصاد منابع طبیعی؛ محیط زیست 9 سیاستگذاریهاء تر جمه سیاوش دهقانیان 9 فرخ دین قزلی. مشهد. ۹- مبانی محاسبات اقتصادی طرحهای توسعه منابع آب (۱۳۸۱)» معاونت آمور فنی» دفتر امور فنی و تدوین معیارهاء نشریه ۰- مجموعه ۲۱ مقاله ارائه شده در اولین همایش علمی و تحقیقاتی بهینه سازی مصرف آب (۱۳۷۹) تهران» روابط عمومی و ۱- نوری اسفندیاری» انوش (۱۳۷۹)» مطالعات و برنامه ریزی مالی طرح» تهران» شرکت مهندسی مشاور مهاب قدس. ۴ 40 3۵110۷ مق ۷۵۵۲ ۳۳۵۵ 1۵۲ هام ام ه۸ |۳۳۳۵ ما۷۵ :2000 :3۵۵۵ بکدب۷0 -25 17۳۱/۹510 :۹۵۵۲۳ ۳۵۳۵۳۳۵ ۵5۵ 071070 ,2002 ,۳۵۵۳۵۳۳۵۰ آن 1010۵ -26 ,321110۲6 له 2۳۳ بفا2۳(0 اعانه‌ز۸ ۵۶ دنفواهس۸ عنصمد۳0 ب(0982) 066 م0 -27 ۰ ب1۳1۷6۲۹[۷] 110005 0۷1۳۵۲۳۵۱ ۱06 1۵ ۵۷ ۵۵ 6ا۵ ععمقل ی شش 3۳:۳ 3۷۵6 ۳6 مععی -28 آو 011160 ,۵۲۵۵ 00۷۵۲۳۳۵۵۱ ان 01 2002 بذاعزو۲م ۳۳۱ ۵00 ۳۳۳۹ ۷1۱۵ 11۵1105 حدم ۳ 13۳1۵6 1001۷ 1۳6 7۳ ۵1۵۵۹۶ 300 فادها ۳۵۱۵ تاقعه ۵ ۳۵ 1۵ کاع ۷۵ مه دام ۷۷۵۱۵۳ 2002 :۷1۵۳۵۵۵ -29 2 .۳10 ,0011 6 ,با 11 ۱۷000۲۵۷-1 ۵0۵۰م] ,۳۵۵۵۵ ۷12۵0۵ ,(1983) اما 1.11 ماه -30 0016 ۵۲ ۵۷۵1۵110 ]۱۳۹1۱10۵ ۲0۵۳۵11۷۵ 2 :2002 ۷:۵۵ بط ,مار -3[1 -39)10(:1665 ما5 دنا کاع[۳۵م ۲۷11۵117221100 200 006 ها قطن (عا] رز 0۵1۹۵۹ 1۹۹0 ۳5 ,۸1101۳5 ۱/11۵۵ ۵1 ۷۱۵۵۶ :00۵ آقعما ۵۶ علاس ۸ ۳۵۳۵0 ۳۹۵۲۵ ۳۵۸۱۶ -32 9 رح :ههام :۸۳۳۵۲۵ 1۳۵ ۱۵ ماک 021 عا۵ انم 200 ومامز۳م ۷۷۵6۳ :2003 ها .یک 10300 -3د3 .1 ۷۷2۵1110100 0206 01ع 0 واع۷عل صف ۸ ۷/۸1۳۳ 10 ۲0۵0 111۳ 0۳ ۸۲000101 1۸۳۱۵ :2006 باصاا] 1۳۵۵۱ -34 1 .30 ۲/016 بعا۲۵ ۷۷/۵۲۵۵ 53011۵1100 یک امن ۷۷/۵۵۲ ,۴۲۳۵۷۲۸۵۲10 6 1۵۳ (131) ۳۵1۹۳۵ 0۳1۷۵16 مزاطانام 0ع۹ ام 2 آ0 امع فده آهع1 0 3۵ :2007 باه 130 ۷۵۳۵۵۷۱۲۶ -35 -10.1007/911269-006 آ110 :۱/۵0۵0 3۵0 ۷۷۵۱۵۳ معا رز منود اد 0۳ 11۵۵21 9033-3 -------- صفحهٔ بعد -------- امور نظام فنی معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهورء با گذشت بیش از سی سال فعالیت تحقیقاتی و عمومی و مقالهء به‌صورت تالیف و ترجمه» تهیه و ابلاغ کرده است. نشریه حاضر در راستای موارد یاد شده تیه شده تا در راه نیل به توسعه و گسترش علوم در کشور و بهبود فعالیت‌های عمرانی به کار برده شود. فهرست نشریات منتشر شده در سال‌های اخیر در سایت اینترنتی 11672171211111.1۳ قابل دستیابی می‌باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- آ0 1۹۵۶ 1۹12۳16 5 20 ۳۱21۵2 ۹۳۳12۱ ۲۵۹۲ ۳۳۵۱۵۲ ۱۷۶۵ 1 ۳۳۰۵0۲۵۹ 28۵ ۲۳۱۵|۵۹ اف۱ ۸۹۱۱۶۲ ۱ با ۱ 6 ۷۷2۲0۲ ۸27۲۵۵ 9و ۲0 /(8 آ0 ۱/۱۱۹۷ 0 51۳31626 1۵۲ 1۷ 1 011166 1061111221 200 ۳۵16611۵ 01 ۳۵۷۶ 5 ]160112۵ 01 1602716 7 م0 ۷۷/۵12۳ 1۵۳۲ ۲07116112 او و راما اماب 3233 2013 -------- صفحهٔ بعد -------- با عنوان «راهنمای اصول ورویه دستیابی به قیمت توافقی آب» با هدف ارائه روشی هماهنگ برای تعیین قیمت مبادله آب با سرمایه‌گذاران خصوصی در بخش آب تهیه شده است. قیمت توافقی, قیمتی است که در عین اینکه سرمایه‌گذار به کرده و حاضر به معامله می‌شود (از بازار خارج نمی‌شود). این راهنما در تیین قیمت توافقی آب کشاورزی» آب شهری و هم‌چنین آنرژی برقابی در طرح‌هایی که توسط با با مشارکت بخش خصوصی راه‌اندازی می‌شوند. کاربرد دارد.