فرسایش رسوب در آبخیزها

⚠ این متن با نرم‌افزار از روی تصویر خوانده شده و ممکن است خطا داشته باشد؛ برای استناد، اصلِ سند را ببینید. ق فرسایش رسوب در آبخیزها نشریه شماره ۳ -ن آبان ماه ۹۳۹/۹ -------- صفحهٔ بعد -------- فرسایش رسوب در آبخیزها -------- صفحهٔ بعد -------- به نام خد| ۰ ۸ مه امروزه نقش و اهمیت ضوابط . معیارها و استانداردها و آثار اقتصادی ناشی از به کارگیری مناسب و مستمر آنها در پیشرفت جوامع . تهیه و کاربرد آنها را ضروری و اجتناب‌ناپذیر ساخته است . نظر به وسعت دامنه علوم و فنون در جهان امروز . تهیه ضوابط . معیارها و استانداردها در هر زمینه به مجامع فنی - تخصصی واگذار شده است . با درنظر گرفتن مراتب فوق و با توجه به شرایط اقلیمی و محدودیت منابع آب در ایران تهیه استاندارد در بخش آب از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بوده و از این رو طرح تهیه استانداردهای مهندسی آب کشور وزارت نیرو در جهت نیل به این هدف با مشخص نمودن رسته‌های اصلی مهندسی آب اقدام به تشکیل مجامع علمی - تخصصی با عنوان کمیته‌ها و زیرکمیته‌های فنی نموده که وظیفه تهیه این استانداردها را به عهده دارند . استانداردهای مهندسی آب با درنظر داشتن موارد زیر تهیه و تدوین می‌گردد: - استفاده از تخصص هاو تجارب کارشناسان و صاحبنظران شاغل در بخش عمومی و خصوصی - استفاده از منابع و ماخذ معتبر و استانداردهای بین‌المللی - بهره‌گیری از تجارب دستگاههای اجرائی. سازمانها. نهادها. واحدهای صنعتی. واحدهای مطالعه. طراحی و ساخت - ایجاد هماهنگی در مراحل تهیه . اجرا . بهره‌برداری و ارزشیابی طرحها - پرهیز از دوباره کاریها و اتلاف منابع مالی و غیرمالی کشور - توجه به اصول و موازین مورد عمل موسسه استاندارد و تحفیقات صنعتی ایران و سایر موسسات معتبر تهیه کننده استاندارد آگاهی از نظرات کارشناسان و صاحبنظرانی که فعالیت آنها با این رشته از مهندسی آب مرتبط می‌باشد موجب امتنان کمیته فنی آبخیزداری خواهد بود. -------- صفحهٔ بعد -------- ترکیب اعضای کمیته اسامی اعضاء کمیته فنی شماره ۲-۱۴ که در تهیه این نشریه مشارکت داشته‌اند به شرح زیر می‌باشد: آقای رسول جلالی کارشناس منابع طبیعی خانم ژاله رشتچی کارشناس هیدرولوژی آقای نادر قاسم‌زاده کارشناس آبیاری و آبادانی آقای محمود مسجی کارشناس آبیاری آقای علی ملک کارشناس منابع آب و آبخیزداری آقای محمد مهدوی کارشناس هیدرولوژی -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان مقدمه ۱ اشکال فرسایش ۱-۱ فرسایش طبیعی ۲-۱ فرسایش تشدید شده 7۲ انواع فرسایش ۱-۲ فرسایش بارانی ۲-۲ فرسایش ورقه ای ۳-۲ فرسایش شیاری ۴-۲ فرسایش خندقی ۵-۲ فرسایش رودخانه ای ۶-۲ فرسایش انحلالی ۱-۶-۲ عوامل اولیه موثر در فرسایش انحلالی ۲-۶-۲ انواع فرسایش انحلالی و عوامل پیدایش آنها عبارتند از : ۱-۲-۶-۲ فرسایش انحلالی کم عمق ( شکل ۴و ۵) ۲-۲-۶-۲ فرسایش انحلالی نیمه عمیق ( شکل های ۶و ۷) ۳-۲-۶-۲ فرسایش انحلالی عمیق ( شکلهای ۸و ٩و‏ ۱۰) ۳-۶-۲ عوامل مهم در فرسایش انحلالی ۱-۳-۶-۲ ترک خوردن : ۲-۳-۶-۲ پراکندگی ذرات خاک ۳ عوامل موثر در فرسایش خاک ۱-۳ عوامل فرسایش دهنده ۲-۱-۱-۳شدت بارندگی : ۳-۱-۱-۳روش محاسبه شدت در زمانهای جزئی موردنظر ۴-۱-۱-۳ منحنی های شدت مدت ۵-۱-۱-۳برآورد شدت های موردنظر در حوزه های آبخیز ۲-۳ عوامل فرسایش پذیر ۱-۲-۳ خصوصیات خاک : ۱۰ ۱۰ ۱۱ ۱۱ ۱۲ ۱۳۲ ۱۶ ۱۶ ۱۷ ۲۰ ۷ ۲۳ ۳۴ ۳۵ ۳۵ ۳۹ ۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۲-۳ توپوگرافی ۳-۲-۳ پوشش گیاهی : ۴-۲-۳ نحوه بهره‌برداری از زمین ۴- نقش فرسایش در تشکیل و تکامل خاکها ۵ آروشهای برآورد میزان فرسایش و رسوب " ۳۶: ۷ ۱-۵ ۲-۵ روش فورئیه : ۳-۵ روش معادله جهانی فرسایش ۷2۸۳( روش ویشمایر) ۴-۵ روش داگلاس ۵-۵ روش کرل‌بای ۶-۵ روش )1121۸ ۶ وضعیت فرسایش و پراکنش جغرافیائی آن در ایران ۷ رابطه فرسایش و رسوب ۸ اثرات اقتصادی - اجتماعی فرسایش و رسوب ۱-۸ اثرات اقتصادی - اجتماعی فرسایش "در محل " ۱-۱-۸ کاهش سطح اراضی تولیدی ۲-۱-۸ کاهش مواد مغذی خاک ۲-۸ اثرات اقتصادی - اجتماعی فرسایش و رسوب در خارج از محل ی ۱-۲-۸ زیان حاصل از پرشدن سدهای کشور ۲-۲-۸ خسارت ناشی از وارد شدن رسوب در انهار و کانالها ۳-۲-۸ خسارت ناشی از سیل ۴-۲-۸ زیانهای ناشی از رسوب در کفه‌های کویری و بیابانی و با سواحل دریا ۹ منابع و ماخدذ ۳۹ ۳۱ ۳۳ ۳۴ ۳۵ ۳۸ ۳۹ ۳۶ ۳۷ ۳۷ ۵۷ ۶ ۲ ۲ ۲ ۲ ۵ ۵ ۵ ۵ ۶۶ ۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- مقدمه فرسایش به مجموعه فرآیندهایی گفته می شود که سبب کنده شدن و جابجایی خاک از یک نقطه به نقطه دیگر می‌شود. همانطور که میدانیم فرسایش بخشی از پروسه تکامل اکوسیستم‌ها است که از یکطرف موجب از دست رفتن خاک در یک نقطه و از طرف دیگر موجب تشکیل خاک در جای دیگر می شود . در سیستمهای طبیعی متعادل و تکامل یافته غالبا" میزان فرسایش در همان حد تشکیل و تکامل خاکهاست و باین ترتیب باروری وحاصلخیزی سیستم در حد توان یا پتانسیل سیستم است در حالیکه در سیستمهای غیر متعادل میزان فرسایش از میزان تشکیل خاک بیشتر است و بتدریج و با ادامه این روند از میزان باروری سیستم کاسته می شود . فرسایش در صورتیکه بیش از تولید طبیعی خاک باشد نه فقط موجب تضعیف و کاهش حاصلخیزی اکوسیستمها می‌شود . بلکه انتقال و جابجانی خاک از دست رفته و رسوبگذاری آن در نقطه دیگر بتدریج . عملکرد طبیعی آن مناطق را کاهش می دهد . بخصوص رسوبگذاری خاک از دست رفته در سازه های آبی و تاسیسات هیدرولیکی و مخازن سدها. کانالهای انحرافی و شبکه های آبیاری و زهکشی زیانهای اقتصادی بزرگی را در بردارد و ار عمر طراحی شده آنها بشدت می کاهد . با توجه به موارد فوف . فرسایش را از جهت عوامل فرسایش می توان به دو دسته فرسایش طبیعی و تشدید شده تقسیم کرد . فرسایش طبیعی غالبا" از عوامل طبیعی فرساینده ناشی می شود و در درازمدت موجب کاهش باروری یک اکوسیستم یا آبخیز نمی شود. در حالیکه فرسایش تشدید شده که عمدتا" از دخالت انسان در محیط زیست ناشی می شود بشدت موجب کاهش باروری سیستم‌ها می گردد. اهمیت اقتصادی و بدنبال آن اثرات اجتماعی فرسایش تشدید شده بقدری زیاد است که هیچ مشکل طبیعی رانمی توان با آن برابر گرفت . مطالعات انجام شده نشان داده است که تقریبا" تمامی حوزه های آبخیز ما دچار مشکل فرسایش تشدید شده می‌باشند و بیشتر تاسیسات آبی کشور و بخصوص سدها در معرض پرشدن از رسوبات حمل شده از حوزه خود می‌باشند . بررسی شدت رسوب زدائی حوزه های مختلف و روش های کنترل فرسایش و رسوب شاید مهمترین اقدامی است که پیش از بوجود آوردن هرگونه سازه های آبی باید انجام شود . کنترل فرسایش و حفظ خاک نه فقط موجب افزایش عمر مفید سازه های آن خواهد شد بلکه تداوم حاصلخیزی و افزایش باروری حوزه ها را نیز بدنبال خواهد داشت . فرسایش و رسوب . انواع و اشکال گوناگونی دارد که تقریبا" تمامی آنها از سه مرحله مستقّل و در عین حال پیوسته بهم تشکیل می شوند . این سه مرحله عبارتند از : ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- کنده شدن خاک از جای اصلی خود. انتقال و حابجائی خاک کنده شده . - ترسیب برای هر یک از این مراحل نیروهائی لازم است که شدت وقوع هر یک مستمیما" به میزان نیروی اعمال شده بستگی دارد . از مهمترین عوامل کنده شدن خاک یروی حنبشی باران است همچنین مهمترین عامل حابجائی و انتقال خاک کنده شده جریانهای سطحی آب و حرکت باد است و بالاخره وقتی نیروی جابجائی یا انتقال چنان کاهش یابد که دیگر نتواند ذرات خاک رابا خود حمل کند ذرات معلق بزودی ترسیب خواهند کرد . این مقاله در جهت شناخت مکانیسم فرسایش و رسوب و نیروهای موثربر آنها تدوین شده است بگونه ای که ماهیت فرسایش و رسوب . شدت هرنوع فرسایش اثرات اقتصادی و اجتماعی آن و نهایتا" روشهای کنترل و مهارآنها -------- صفحهٔ بعد -------- ۹ اشکال فرسایش ۹ فرسایش طبیعی ! فرسایش طبیعی یا فرسایش زمین‌شناسی آبه آن دسته از فرسایش گفته می‌شود که علل وقوع آن عوامل طبیعی هستند و فعالیت‌های انسان چه مستقیم و چه غیرمستقیم هیچگونه دخالتی در وقوع این فرسایش ندارد . فرسایش طبیعی با فرسایش زمین‌شناسی خود بخشی از پروسه تکامل طبیعی اکوسیستم هاست و از ابتدای تشکیل خشکیها وجود داشته و موجب فرسایش پوسته روئین زمین شده است . فرسایش طبیعی در طول دورانهای زمین‌شناسی موجب از بین رفتن کوهها و ارتفاعات و تشکیل دشتهای سیلابی و جلگه‌های ساحلی و دلتای رودخانه‌ها شده است . مهمترین علل فرسایش طبیعی عواملی هستند که موجب خردشدن سنگها و انتقال وجابجائی آنها می‌شوند که ازآن جمله می‌توان از عوامل آب و هوائی . فیزیوگرافیک و غیره رانام برد . ۲-۱ فرسایش تشدید شده ۳ فرسایش تشدید شده به فرسایشی گفته می‌شود که عامل یا عوامل وقوع آن ناشی از فعالیتهای انسان و چگونگی بهره‌برداری او از محیط زیست خود است . شدت فرسایش تشدیدشده اغلب چندین بار بیشتر از فرسایش طبیعی و بیشتر از سرعت تشکیل خاکهاست در کشور ما اکثر حوزه‌های آبخیز در معرض فرسایش تشدید شده قرار دارند و در برخی از حوزه‌ها . فرسایش تشدید شده ناشی از سوء مدیریت و بهره‌برداری نادرست از زمین . چنان شدید است که تقریباً تمامی خاک حاصلخیز از دست رفته است و توان تولید اکوسیستمها جنان کاهش یافته است که قادر به تامین نیاز غذانی حتی پست‌ترین جوامع گیاهی نیست . فرسایش تشدیدشده نه فقط در اراضی کشاورزی بلکه در اراضی غیر کشاورزی و منجمله در جنگل‌ها و مراتع هم بهمان شدت دیده می‌شود . فرسایش تشدیدشده در اراضی کشاورزی . عمدتاً به دلیل اعمال روشهای نادرست کشت و کار و در اراضی غیرکشاورزی بدلیل از بین بردن پوشش طبیعی زمین اتفاق می‌افتد. شدت فرسایش تشدیدشده چه در اراضی کشاورزی و چه در اراضی غیرکشاورزی به میزان نادرستی نظام بهره‌برداری و درجه تخریب پوشش گیاهی بستگی دارد . 0 مه 0[0ع0) -2 |31۵1۳۵ -۱ 0 لا هام۸ - 3 -------- صفحهٔ بعد -------- ۷۲ انواع فرسایش ۱-۲ فرسایش بارانی " فرسایش بارانی عبارتست از پراکنش ذرات خاک در اثر برخورد قطرات باران با خاک یا ورقه نازک آبی که سطح آن را پوشانده باشد . با مشاهده حفره های کوجچک ایجاد شده در خاک دست نخورده در اثر فرسایش بارانی . مقدار خاک از دست رفته معمولا" بین ۵۰ تا ‎٩۰‏ برابر بیشتر از خاکهای شسته شده می باشد . در اراضی لخت در اثر بارانهای سنگین میزان پراکنش خاک در هوا بالغ بر ۲۲۴ میلیون گرم در هکتار ( ۱۰۰ تن در یک ایکر ) می باشد .شوئب آ و همکاران( ۱۹۸۱). فرسایش بارانی مستقیما" به میزان انرژی جنبشی باران بستگی دارد .و انرژی جنبشی باران نیز خود تابعی از : اندازه قطرات و توزیع آن درهر بارندگی - شکل سرعت و جهت سقوط قطرات . فرآیند فرسایش خاک شامل خردشدگی ذرات خاک و جابجائی آنها می‌باشد . خواص مرتبط بخاک راکه بیان کننده سهولت خردشوندگی وجابجائی ذرات خاک می باشد . تجزیه‌پذیری و جابجا شوندگی خاک می باشند . بطورکلی با افزایش ابعاد ذرات خاک امکان تحزیه آن بوسیله باران بیشتر می شود در حالی که با کاهش قطر ذرات خاک امکان حابجائی ذُرات بیشتر می شود . گرچه تجزیه کلوخه های خاک رس به مراتب مشکل تراز شن می باشد . ولی حمل این ذرات با سهولت بیشتری انجام‌می پذ یرد . اراضی شیب‌دار ممّدار قابل ملاحظه ای از خاک جابجا شده و در پائین دست آن انباشته می شود .این حالت یک منطمّه یکنواخت باشد . فرسایش شیاری با افزایش طول شیب شدت یافته و ممّدار آن در قسمت انتهائی آن س-2 |[۲۵ ۹۵۱۲ - | ۴ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱ / ۵ 0 3 رب ) رالف ) شکل شماره ۱ - حالات مختلف پراکنش ذرات خاک ناشی از وضعیت شیب و بارش ( الف - زمین شیب دار و باران عمودی ب - زمین افقی و باران مایل ج - زمین افقی و باران عمودی ) از کهنک و برتراند ( ۱۹۵۹) ۲ فرسایش ورقه ای ! فرسایش ورقه ای عبارتست از شسته شدن قشر نازکی از خاک از طریق ایجاد شیارهای میکروسکوپی سطح خاک براساس تحقیقات وسیعی که اخیرا" با استفاده از تکنیک های سریع عکاسی در فواصل زمانی مختلف از مکانیزم فرسایش خاک بعمل آمده معلوم گردیده که این نوع فرسایش بندرت اتفاق می افتد .وقوع همزمان فرسایش ورقه ای و با اولین حرکت آب و خردشدن ذرات خاک و تغییر دائمی و پیوسته محل شیارهای میکروسکوپی در سطح خاک بنحوی است که به چشم یک ناظر غیر مسلح این جابجائی خاک از یک شیار به شیار دیگر بصورت فرسایش پیوسته ورقه ای بنظر می رسد . ضربات حاصله از قطرات باران همراه با جریان سطحی سبب ایجاد شیارهای میکروسکوپی اولیه در سطح خاک می گردد . فرسایش بارانی (قطرات باران )بدلیل سرعت زیاد آن نسبت به جریان سطحی ( ۶ تا ‎٩ متر در ثانیه سرعت باران در برابر ۰/۳ تا ۰/۶ متر در ثانیه ) سرعت جریان سطحی و نتیجتا" انرژی جنبشی مستتر در آن بسیار بیشتر از فرسایش ورقه ای است . قطرات باران سبب خردشدن خاکدانه ها شده و با پرکردن خلل و فرج خاک میزان نفوذ آب در خاک کاهش می یابد . این امر موجب افزایش جریان سطحی و نتیجتا" تشدید فرسایش خاک می گردد . مناطقی که لایه روئین خاک سست وکم عمق بوده و لایه زیرین سخت باشد مستعد پذیرش بیشترین میزان فرسایش است بگفته شوئب و همکاران (۱۹۸۱) نیروی فرسایشی و جابجائی جریان سطحی بستگی به عواملی نظیر عمق . سرعت رواناب . انداره . شکل و تراکم ذرات خاک و با خاکدانه آن دارد . ۲۳-۲ فرسایش شیاری ۲ فرسایش شیاری از جابجائی خاک در اثر جریان آب و تمرکز جریان سطحی در شیارهای کوچک اما کاملا" مشخص 0 از -2 5 5۳۵66 -| ۵ -------- صفحهٔ بعد -------- باشند شدت بیشتری دارد . معهذا این شیارها بدلیل کوچکی در اثر شخم و شیار قابل جابجایی می باشند . گرچه فرسایش شیاری غالبا" نادیده گرفته می شود . اما این نوع فرسایش سبب بیشترین جابجایی حجم خاک می گردد . خردشدگی و جابجائی خاک در اثر فرسایش شیاری با افزایش سرعت رواناب شدت بیشتری می یابد . غالبا بیشترین فرسایش شیاری هنگامی اتفاق می افتد که باران شدید بر خاکی سست و کم عمق که دارای توان تولید رواناب سطحی زیادی باشد نازل شود . ۴۲ فرسایش خندقی ۱ در فرسایش خندقی کانالهای ایجاد شده بسیار عریض تر از شیارهای ایجاد شده در فرسایش شیاری است بطوریکه برخلاف شیارها بأسانی قابل حذف از طریق شخم و شیار نمی باشند . بنابراین فرسایش خندقی در حقیقت مرحله پیشرفته فرسایش شیاری بوده . همانند فرسایش شیاری که مرحله پیشرفته فرسایش ورقه ای می باشد . شدت فرسایش خندقی در ابتدا بستگی به خصوصیات تولید روان آب آبخیز . حوزه آبخیز . مشخصات خاک . مسیر زهکش . ابعاد شکل خندق و شیب در کانال دارد . ایجاد یک خندق در اثر فرآیندهای مختلف که جنبه استمرار و یا متقاطع دارند به وجود می آید . این فرآیندها عبارتند از : ۱-۳-۲ فرسایش آبشاری در خندق ۲-۴-۲ فرسایش کانالی در اثر جریان آب به داخل خندق یا در اثر واکنش قطرات باران برروی خاک محافظت نشده . ۳-۴-۲ یخ زدگی و ذوب شدن متناوب خاک ساحلی ۴-۳-۳ حرکت بخشی از خاک به داخل خندق چهار مرحله توسعه خندق بشرح زیر می باشد : مرحله ۱- فرسایش کانالی در اثر از بین رفتن خاک سطحی که در برابر فرسایش تا اندازه ای مقاوم باشد صورت می‌گیرد. مرحله ۲- در اثر جریان آبهای بالادست . عرض و عمق خندق آن افزایش می یابد و بتدریج با تداوم فرسایش بستر خندق به افق 0 می رسد آنگاه پس از شستن افق 0 به سنگ مادری می رسد درصورتیکه سنگ مادری هم سست باشد آنرا نیز شسته و ایجاد خندق های عمیق و در پاره ای موارد آبشار می کند . مرحله۳- مرحله اصلاح آبراهه . با رشد پوشش گیاهی در آن آغاز می شود . مرحله ۴- زمانی کانال به مرحله تثبیت می رسد که دیواره خندق از یک شیب مناسب برخوردار باشد و پوشش 8 این - | ۶ -------- صفحهٔ بعد -------- گیاهی به طور وسیع شروع به رشد نموده . سبب دوخته شدن خاک گردد . واین خود باعث ایجاد خاک سطحی جدید می گردد . مرحله اصلاح برای تثبیت و انتقال یک مرحله به مرحله دیگر ضروری است . فرسایش خندقی کافی نمی باشد . ولی بی بر وحانسون (۱۹۶۳)با استفاده از عکسهای هوانی و نقشه برداری صحرایی روشی در مورد پیش بینی توسعه خندق برای مناطق با خاکهای رسی - سیلیس عمیق خاک در غرب ایالت روشهای مختلفی برای طبقه بندی فرسایش خندقی ارائه شده است روشی راکه . در جدول شماره «نشان داده شده مبتنی بر ابعاد خندق و سطح حوزه آبخیز می باشد . در روش دیگر . خندقها براساس شکل برش عرضی طبقه بندی می‌شوند . برش عرضی خندق ممکن است بشکل ۷ یا لاکه بستگی به شرایط خاک. آب و هوا. عمر خندق و نوع جدول شماره ۱- طبقه بندی خندق ها براساس ابعاد خندق و سطح حوزه آبخیز کوچک > > خندقهای لا شکل ممکن است در مناطق رس سیلیس دار و دره های آبرفتی جائیکه هم خاک سطحی و هم لایه زیرین آن بسادگی قابل فرسایش می باشند . دیده شوند . تحت چنین شرایطی خندقها درجهت دیواره های عمودی گسترش یافته که نتیجه آن از زیر خراب شدن و فروریختن کناره ها می باشد . شسته شدن خاک در ا ثر تمرکز رواناب آب در حوزه های حفاظت نشده که دارای فرازهای شیب دار می باشند . سبب تشکیل خندقهای ۷ شکل می گردد . این نوع خندقها معمولا" در جائیکه قشر زیرین خاک در برابر فرسایش مقاوم باشدایجاد می شوند . معمولا" خندقهای ۷و لا شکل در یک کانال یافت می گردند . طبقه بندی دقیق تر براساس شکل خندق توسط فری لند ! و همکاران هنگامی که خندقها در بالادست فعال هستند . فعالترین بخش . نزدیک به انتهای بالائی یا فراز خندق بوده. در |- 60 -------- صفحهٔ بعد -------- حالیکه تشیت یافته ترین بخش خندق معمولا" قسمت پائین دست است . خندقهای فعال عبارتند از : خندقهائی که بطور مستمر درحال گسترش می باشند و وجود خاک لخت در شیبهای کناری علامت مشخصه آنها می باشد . ۵-۲ فرسایش رودخانه ای ! فرسایش رودخانه ای عبارتست از فرسایش خاک از کناره یا بستر رودخانه ها براثر جریان آب . فرسایش رودخانه‌ای در شبکه اصلی یک حوزه با جریان نسبتا" دائمی و شیب بسترء کم و فرسایش خندقی در مناطق سراب حوزه و دامنه‌های های مشرف به دره ها که دارای شیب تند و جریانهای تند موقتی می‌باشند اتفاق می افتد . فرسایش کناری رودخانه براثر ورود مستقم جریان‌های سطحی از کناره های رودخانه بداخل آن و شسته شدن و ریزش طبقات تحتانی کناره ها در داخل رودخانه اتفاق می افتد .گرچه خطرات ناشی از شسته شدن لبه های رودخانه غالبا" کمتر از خطرات ناشی از خالی شدن لایه زیرین ساحل رودخانه می باشد . ولی می تواند به نوبه خود در اثر از بین رفتن پوشش گیاهی ناشی از چرای مفرط یا شخم و شیار در اراضی حاشیه رودخانه افزایش یابد . فرسایش در اثر آب شستگی تحت تاثیر سرعت . جهت جریان . عمق . عرض و بافت خاک رودخانه قرار می گیرد . مسیر نامناسب وحضور موانع نظیر موانع رسوبی که سبب افزایش پیچ و خم می شود از عوامل عمده فرسایش در طول ساحل رودخانه می باشد . رسوب در رودخانه ها در اثر تعلیق . جهش و بار متحرک بستر جابجا می شود. حجم رسوبات را می توان با نقشه برداری مجدد کف مخزن و نمونه برداری از جریان آب رودخانه برآورد نمود . عوامل موثر در جابجائی رسوب شامل سرعت جریان . تلاطم . میزان توزیع . قطر » چسبندگی . وزن مسخصوص موادجابجا شده . زبری مسیر رودخانه .موانع موجود برسرراه جریان و وجود مواد قابل حرکت می باشد . حالات مختلف رسوب در رودخانه عبارتند از : - مواد معلق ! : رسوبات معلق عبارتند از موادی که بحالت تعلیق در جریان آب برای یک مدت قابل ملاحظه بدون تماس با کف رودخانه باقی می ماند . فرمولهائی که بمنظور بیان تمرکز رسوب در هر نقطه در عمق آب ارائه شده است زمانی کاربرد دارد که میزان تراکم در بعضی نقاط مشخص باشد شکل شماره ۲ نشان دهنده نوعی ارتباط متداول سرعت . تمرکز رسوب و دبی رسوب برای عمق های مختلف در مرکز یک آبراه طبیعی مستقیم می‌باشد . همانطور که در شکل (۲-الف ) و (۲- ب ) نشان داده شده است . سرعت و تراکم رسوب باعمق تغییر می کند . مقدار دبی رسوب بستگی به سرعت و تراکم رسوب دارد ( شکل ۱-ج ) با وجود آن که سرعت آب در بستر رودخانه و نزدیک آن حداقل می باشد . معهذا غلظت مواد معلق درعمق بلافاصله نزدیک بستر حداکثر می‌باشد . 0 2 زنط آمصصما مگ -ا ۸ -------- صفحهٔ بعد -------- تراکم ذرات ریز با افزایش عمق . افزایش می یابد در حالیکه این متراکم برای ذرات درشت تر کمتر است . ۱ ۰ 9 ۰ ۰ - حرکت جهشی عبارتست از انتقال جهشی بخشی از رسوب در طول بستر رودخانه. ارتفاع جهش به زبان ریاضی مستقیما" متناسب است با نسبت جرم مخصوص ذرات به غلظت مایع در مجموع . میزان جهش ذرات در آب حدود یک هزارم جهش ذرات در هواست یا حدود . چند برابر قطر این ذرات است شکل ( ۳) . میزان رسوب حمل شده از طریق جهشی در مفایسه باکل رسوب حمل شده بسیار ناچیز است . تا سا 2 ( یا ۰ سا سا ‌ س ۲ - بار بستر : بار متحرک بستر عبارتست از رسوبی که تقریباء بطور مستمر با کف رودخانه در تماس بوده و در اثر فشار آب در کف می غلطد . مطالعات آزمایشگاهی نشان می دهد که کمترین سرعت لازم برای شروع حرکت بار بستر در رودخانه را می توان به کمک فرمول تحربی زیر محاسبه نمود. 6-۳ ) 0۹ ۰/۱۵۲ - ۷۱ که درآن 4 - حداقل سرعت لازم برای شروع حرکت بار بستر بر حسب متر برثانیه ۵ - قطر ذرات بر حسب میلیمتر این معادله توسط ماو یز ۳ (۱۹۳۵) برای موادی که دارای خاکدانه یکنواخت و قطر ذرات بین ۰/۳۵ تا ۵/۷ میلیمتر و وزن مخصوص آنها بین ۳ات ۴ می باشند بکار برده می شود . طبیعی 40| 2-760 0 سم- 1 15 -3 ۹ -------- صفحهٔ بعد -------- نسبت کم ذرات جهشی به کل باربستر . ذرات جهشی در قالب بار بستر مورد مطالعه قرار می گیرد . اطلاعات بسیاری در مورد حرکت رسوب بوسیله جریان آب جمع آوری شده است . اما بیشتر اندازه گیری ها مربوط به رسوب معلق می باشد . زیرا اندازه گیری بار بستر بسیار مشکل است . تسبت حجمی بار بستر در رودخانه کلورادو در امریکا بین ۱۲ تا ۵۰ درصد مجموع بار رسوب می باشد .پراساس آمار ۱۵ ساله رودخانه کلرادو نسبت وزنی ماهانه رسوب بار بستر به کل رسوب رودخانه بین ۰/۱۳ تا ۲/۸۱ درصد است . شکل ۳- شاخص مسیر جهش ذرات در هواء باگنولد ۱( ۱۹۴۱) ۶-۲ فرسایش انحلالی ۲ فرسایشی است که براثر شسته شدن لایه های زیرین خاک و ایجاد تونل در زیر سطوح روئین ایجاد می شود پراکنش خاک و ترکها عواملی هستند که باید در کنترل هر یک از انواع فرسایش به آنها توجه نمود . ظاهرا" تنها یک ترک هم می تواند پتانسیل ایجاد تونل زیرزمینی را داشته باشد در اینجا پراکنش که بطور کامل وابسته به خواص شیمیایی و فیزیکی خاک می باشد مورد بحث قرار می گیرد و روشهای گوناگون کنترل بر پایه تغییر عوامل موثر مدنظر می باشد . فرسایش انحلالی به وسیله آب سبب جابجائی لایه زیرین خاک گردیده . در حالی که خاک سطحی بطور نسبی سالم باقی می ماند . این نوع فرسایش در کشورهای مختلف دیده شده است . برای مثال:در چین .فولر " (۱۹۲۲). افریفای جنوبی . کینی ۷ (۱۹۵۱) در اینمورد بررسیهای لازم را انجام داده‌اند . ۱-۶-۲ عوامل اولیه موثر در فرسایش انحلالی ب: خاک‌های ترک‌دار |- 00 2- ۳:۱۵ 16|, 3 3- ۳۲ 4- (۲۷ 5-0۶5 6- 65 7- (۷ ۱۰ -------- صفحهٔ بعد -------- نت _ ج کاهش شدید در پوشش گیاهی د : وجود لایه نستبا" غیرقابل نفوذ در پروفیل زیرین خاک ۸ وجود شیب هیدرولیکی درون لایه خاک با داشتن قابلیت پراکنش ذرات خاک میزان اثر مشترک عوامل فوق و یا اثر هر یک از این عوامل بتنهائی به نوع فرسایش انحلالی بستگی دارد . این مسئله به وسیله آزمایش های مختلفی که برای مراحل مختلف این فرسایش انجام گرفت باثبات رسیده است . ۲-۶-۲ انواع فرسایش انحلالی و عوامل پیدایش آنها عبارتند از : ۱-۲-۶-۲ فرسایش انحلالی کم عمق ( شکل ۴و ۵) عوامل اصلی این نوع فرسایش انحلالی که غالبا" در افق های ۸ و یا اولین لایه های افق 8 خاکها اتفاق می افتد بقرار زیر است : - ترک برداشتن خاک سطحی بخاطر خشک شدن - نفوذ سریع آب و عبور از این ترکها واشباع کامل خاک زیرین س پراکنش لایه اشباع شده - ذرات پراکنش یافته مخلوط آب و خاک بعلت وجود شیب هیدرولیکی حرکت نموده و باعث تولید جریان جانبی می گردد . - ایجاد شدن تونل زمانیکه آب وخاک پراکنش یافته به درون خاک سطحی کوبیده شده رخنه نماید . | |" | ترک خاک :۸ سا یی چا هد ۸ سس به قابل 7د << ری ایا اس ادا سس سس مر پافت خاک شکل شماره ۴- فرسایش انحلالی کم عمق ( بعد از نیومن وفیلییس . ۱۹۵۷) ی اوه کم و ۱ و0 کش با چ د رم دوشن خن وه ۸ ۱ و ۳ ۱۵ ۰ ۱ ج ۲ وین م ریم ۰.۰ 7 سم ز هی ۵ ای ۷ ۵ ع ون با رفاک ۱ 2 شکل شماره ۵- فرسایش انحلالی کم عمق نزدیک گاتداگی ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- - ایجاد شدن تونل زمانیکه آب وخاک پراکنش ییافته به درون خاک سطحی کوبیده شده رخنه نماید . ۲-۲-۶-۲ فرسایش انحلالی نیمه عمیق ( شکل های ۶ و ۷) عوامل اصلی این نوع فرسایش که غالبا" در لایه های تحتانی افق 8 خاکها اتفاق می افتد و مقدمه تشکیل خندق است بفرار زیر می باشند : - خاک عمیقا" ترک برداشته باشد . - آب نفوذ کرده در نقطه ای تمرکز یافته و با عبور از ترکها در امتداد ترکهای فرعی عمقی بحرکت درآمده و خاک قابل پراکنش را فرسایش می دهد . - زمانی که آب زیر سطحی در اثر ترکهای سطحی .در پائین دست شیب به سطح زمین برسد و آزادانه بحرکت در آید در امتداد مسیر جریان . ایجاد تونل فرسایشی می نماید . ۲-۲-۶-۲ فرسایش انحلالی عمیق ( شکلهای ۸و ٩و‏ ۱۰) عوامل اصلی این فرسایش که غالبا" از خندق ها بوجو می آیند و خود موجب توسعه فرسایش خندقی می شدند قرار زیر است : - جریان آب زیرزمینی در یک نقطه در دیواره خندق متمرکز شود . - جریان متمرکز . خاک زیرین قابل پراکنش رابه حرکت در آورده و سبب ایجاد تونل می گردد . - وجود یک تونل سبب افرایش آب شده و باعث گسترش بیشتر تونل می گردد . - متناوبا" ایجاد خندق می شود . در پایان لازم است گفته شود که در پیدایش فرسایش انحلالی عمیق دونوع مکانیزم عمل می کند که در اشکال ۸و ‎٩ (مکانیزم اول ) و ۱۰( مکانیزم دوم ) نشان داده شده است . ۱۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ترک خاک .<< ۱ ۸ با ها تسد سس ۸ سس غفحی 5 سا که که ۰ ی مه ها چد کی 4 . شکل شماره ۶ تونلهای موجود در افق 8 سرآغاز خندتها مد لگ یه توت + ها مه 7 : مک ت او سید ار یا وی ور هم اجتهکه یط ی ۰ ۰ بچ 9 ۹ ۹ ب ۳ ۹ ۰ ۱۳ -------- صفحهٔ بعد -------- شکل شماره ۸- تونلها - تمرکز جریان در نقطه ای از دیواره خندق ۰ ۸و 5 تک ی سا رش شکل شماره ‎-٩‏ تونلهای ایجاد شده توسط خندقها د رجنوب واگا ۱۴ -------- صفحهٔ بعد -------- 9 مس ۱ بت ۹ 8 ی تونلهای تشکیل شده در امتداد مسیر ترک خاک شکل شماره ۱۰ - تونلهای ایجاد شده توسط خندق‌ها - ترک در کنار خندق (هید ۱۹۷۱) ۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳-۶-۲ عوامل مهم در فرسایش انحلالی خواص اصلی خاک که باعث فرسایش انحلالی می گردد عبارتند از : ترک خوردن و پراکندگی ذرات خاک : ۱-۳-۶-۲ ترک خوردن : شرایط لازم برای ترک خوردگی سطحی خاک عبارتند از : - مستعد بودن خاک برای ترک خوردن میزان افزایش حجم اندازه گیری شده در این نوع خاکها رایین ۲/۸ تا ۲ درصد اعلام نموده اند . از طرف دیگر ۲ براون (۱۹۶۲) متوجه شد که درجه انقباض خاک در مناطقی که استعداد انحلال دارد برروی کلیه نمونه ها بیش از ۰ می باشد . مشاهدات بعدی پارکر "۲ (۱۹۶۳) نشان داد که خاکهای رسی موجود در تخته سنگها نقش زیادی در فرسایش انحلالی دارد . به گفته جیبس (۱۹۴۵) گسترش تونل ها در اثر توسعه شکاف های عمیق به اندازه ۳ تا ‎٩‏ میلیمتر عرض و ۰/۳ تا ۴ درمقابل داند ۲ (۱۹۴۶) معتقد است که ترکهای سطحی در ایجاد فرسایش انحلالی نقشی ندارند . زیرا آزمایشهای او نشان داده است که در مناطق قابل فرسایش میزان نفوذ از طریق سطح خاک تا حدود ۰ برابر قابل تغییر می باشد . تمرکز آب در مناطق مشخص مثل حفره های ایجادشده توسط در ختان کهن سال به عنوان عاملی برای اشباع افقهای زیرین و نتیجتا" فرسایش انحلالی بحساب می آید . ترک اجازه می دهد که آب سطحی بسرعت در لایه های عمیق زیرین خاک خشک نفوذ نماید . تمرکز آب باضافه -2 |62۳۵ 20 ۳۱۵1۵۲ -| 65 -4 67۲ -3 ۱۶ -------- صفحهٔ بعد -------- درآمده . سپس مسیری برای انتقال ذرات خاک پیدا می کند . بنابراین ترک خوردن در توسعه بعضی از انواع فرسایش ۲-۳-۶-۲ پراکندگی ذرات خاک پراکندگی در خاک عبارتست از پخش شدن ذرات خاک در اثر افزودن آب . میزان پراکندگی خاک ها در ارتباط با خواص کلوئیدی آنها به روش های مختلف اندازه گیری شده است . تنها یکی از روش های فوق ( آزمایش شاخص پراکندگی ) در ارتباط با پیدایش تونل فرسایشی می باشد چرمن ! (۱۹۶۹) . درا ین مرحله معلوم گردید که خاکهای قابل پراکندگی شدید ناشی از فرسایش انحلالی در مناطق ساحلی مکررا" روی می دهد . ۱-۲-۳-۶-۲علت پراکندگی در پراکندگی ذرات کلوئیدی خاک دو مرحله وجود دارد انگلس و آیچیسون آ( ۱۹۶۹) الف - کاهش پیوستگی بین ذرات : پیوستگی بین ذرات ممکن است بعلت وجود مواد سیمانی مانند : آکسیدها . سیلیکات ها یا کربنات ها و نیروهای الکتروشیمیایی یا مواد آّلی باشد . از آنجائیکه سیمان بطور نسبی غیرقابل حل می باشد به عنوان پیونددهنده دائمی تلقی می شود . از طرف دیگر نیروی خالص الکتروشیمیائی که از برآیند نیروهای مختلف بر روی ذرات رس عمل می کند می توانند در یک زمان نسبتا" کوتاه به میزان جشمگیری تغییر یابد . گرینلند *( ۱۹۶۴) ذیلا" به برخی از عوامل موثر در پراکندگی ذرات اشاره می شود . 0 مب 182165 -2 ۱-0 3- 00۳66 40 ۱۷ -------- صفحهٔ بعد -------- - درحه حرارت در مورد اثر حرارت در محدود کردن پراکندگی ذرات . مطالعه چندانی بعمل نیامده است . گرچه بر طبق گفته فلوید ! افزایش درجه حرارت سبب افزایش در پراکندگی ذرات می شود . - مواد آلی براساس تحقیقات ساچیر و داچ فور ۲( ۱۹۶۹) و گامبیروهور ۳( ۱۹۷۱) تثبیت مخلوط مواد آلی محلول برروی ذرات رس می تواند به پراکندگی کلویئدی کمک کند . همجنین براساس تحقیقات امرسون و اسمیت ( ۰ ) عصاره برگ انواع اوکالیپتوس سبب افزایش نسبت خاک به آب که شده پراکندگی بیشتر ذُرات خاک می شود . از این مسئله جنین نتیجه گرفته می شودکه عصاره برگ اضافه شده به یونهای آلومینیم موجود برروی رس اکسیده شده اثر کرده و سبب کاهش نیروهای فعال جذب بین ذرات رس براساس آزمایشهای ذکرشده فوق موادآلی سبب افزایش پراکندگی ذرات رس می شوند ولی بنابه گفته‌امرسون (۱۹۶۴) در صورتی که وزن ذرات مواد آلی بقدر کافی سنگین باشند ممکن است سبب اتصال دو یا چند ذره بهم شده و در نهایت هماوری ذرات را افزایش خواهد داد . بطورکلی انتظار می رود که مواد آلی سبب بهبود ساختار خاک و کاهش میزان پراکندگی ذرات شوند . بهرحال در شرایطی که افزایش موادآلی سبب افزایش پراکندگی ذرات شوند از نظر خاکهای انحلالی ازاهمیت خاصی برخوردار راول وهمکاران (۱۹۶۹) تمرکر الکتر ولیت لازم برای پر اکنش را با روش تکان دادن . سکون یا نفوذ مقایسه نمودند امرسون (۱۹۶۹) آب لازم برای پراکندگی ذرات را بامیزان اختلاط مکانیکی که عبارتست از زمان لازم برای شکل ی : ۰ ۰ ۴ 1060 200 6زط 5۵ -2 40 - | 6 -4 6 ۵00 00066۲ -3 ۱۸ -------- صفحهٔ بعد -------- ذرات پراکنده شده مطالعه نمود . کلیه مطالعات فوق نشان می دهد که میزان پراکندگی بستگی به زمان و مقّل وارده دارد . رس مونت مور بلونیت دانه دانه شدن 20 تمرکز مواد محلول برحسب میلی اکی والان در لیتر شکل شماره ۱- پراکندگی ابلیت و مکونت موری لونیت بعنوان عامل شرح جذب سدیم و تمرکز مواد ۱۹ ار یروی 4۵ هد 30 25 20 1 5 محلول -------- صفحهٔ بعد -------- ۳- عوامل موثر در فرسایش خاک بهره برداری از زمین . هریک از این عوامل بنحوی در فرسایش خاک و در تشدید و همچنین کنترل آن موثرند عوامل ۰ ی ۳ ۰ : : و : ۳۲۳ مدکور را می توان در دو گروه فرسایش دهنده و فرسایش پذیر طبقه بندی کرد . ۱-۳ عوامل فرسایش دهنده عوامل آب وهوائی هم چنانکه از عناصر موثر تشکیل خاک بشمار می آیند از موثرترین عوامل فرسایش خاک نیز بحساب می آیند . تشکیل خاک در هر نقطه ارتباط مستقیم با عوامل آب وهوائی منجمله باد.بارندگی . دما . رطوبت نسبی و .... دارد . برای تشکیل هر نوع خاکی آب وهوای معین لازمست . تجربیات بسیاری نشان داده است که حتی اگر کلیه عوامل لازم برای تشکیل نوع معینی خاک فراهم باشد . در صورتیکه آب وهوای منطقه برای تشکیل و توسعه آن نوع خاک مساعد نباشد . خاک موردنظر تشکیل نخواهد شد . عوامل آب وهوایی همچنانکه در تشکیل انواع خاکها نقش کلیدی دارند . در فرسایش خاک نیز اهمیت اساسی دارند . مهمترین عوامل آب وهوائی موثر در فرسایش خاک. نوع . میزان و شدت بارندگی . رژیم حرارتی و باد است و ازمیان آنها شاید بارندگی موثرترین عامل فرسایش خاک بحساب می آید . بگفته گلدمن و همکاران (۱۹۸۰). باران عامل اصلی انواع فرسایش آبی بشمار می آید . برای این منظور لازم است که کلوخه های خاک شکسته شده و ذرات کوچک قابل حمل بوسیله جریانهای سطحی منتقل شوند . انرژی جنبشی باران موثرین عامل شکسته شدن کلوخه های خاک و تبدیل آنها به ذرات کوچکتر است این ذرات بعدا"بوسیله جریانهای سطحی که بعد از بارندگی بوجود می‌آید جابجا شده و از محل اولیه خود دور می شوند . میزان مسافتی که ذرات خاک طی می کنند از یک طرف به قطر وابعاد دانه بندی ذرات و از طرف دیگر به میزان و شدت جریانهای سطحی بستگی دارد هر چقدر ذرات کوچکتر .و میزان و شدت جریان سطحی بیشتر باشد . ذرات خاک بفواصل دورتری حمل می شوند و برخی از ذرات کوچک ممکنست درنهایت از طریق‌شبکه آبراهه‌های طبیعی وارد رودخانه ها شده و از منطقه خارج شوند . میزان انرژی جنبشی باران از یکطرف بشدت ومقدار بارندگی و از طرف دیگر بقطر ذرات باران ارتباط دارد . هر قدر شدت بارندگی بیشتر واندازه ذرات باران بزرگتر باشد میزان نیروی جنبشی باران و در نتیجه نیروی مخرب آن بیشتر ۱-۳ 0 2-0 ۳۲۰ -------- صفحهٔ بعد -------- جدول شماره ۱- میزان انرژی جنبشی انواع باران با مشخصه ها و شدت‌های مختلف بارندگی شدت به قطرمیانه سرعت ریزش تعدادقطرات در میزان انرژی حنبشی به اینچ برساعت میلیمتر فوت بر ثانیه فوت مربع در ثانیه پوند برفوت مربع در ساعت مه ۵ ۱/ ۱ ۰ ۴۴۰ غبار ۰.۰۲ ۰/۹ اه ۱۵:۱۰ ۰ ۷/۹۴ یخ زده ۱ ۹۶ ۱۳/۵ ۱۴ ۴۸ بار اندسبک ۰/۰۴ ۱/۲۴ ۱۹/۷ ۲۶ ۹۷ باران ۰/۵ ۱/۳۰ ۱۹/۷ ۴۶ اه متوسط باران‌شدید ‏ ۰/۶۰ ۱/۰۵ کوها ۴۶ ۱۳/۳۷ باران‌بسیار ۱/۶۰ ۲۱/۳ ۲۱۴ ۷۶ ۷۴/۸ زیاد رگبار ۴/۰ ۱/۸۵ ۵/۹ ۱۱۲ ۲۱۱۸/۶ رگبار ۴/۰۰ ۴/۰۰ ۱۹/۲ ۴۱ ۱۷۵/۸ رگبار ۴/۰۰ ۴/۰۰ ۳۰/۵ ۲ ۳۰/۷ همانطور که در جدول فوق دیده می شود هر قدر که بقطر قطرات باران اضافه شود به نیروی جنبشی آن نیز اضافه می‌گردد . بطوریکه میزان انرژی جنبشی باران با قطر قطرات حدود ۶ میلی متر نزدیک به ۲۰۰۰ برابر بارانی است که متوسط قطر قطرات آن حدود ۱ میلی متر باشد . بعلاوه یک باران کوتاه مدت اما با شدت زیاد می تواند موجب فرسایشی چندین برابر بیشتر از یک باران طولانی مدت ولی با شدت کم شود . برای محاسبه میزان جابجائی خاک براثر نیروی جنبشی باران فرمولهای تئوریک و تجربی بسیاری پیشنهاد شده است که از جمله می توان از فرمول بابونزرو جونز !( ۵۱ )نام برد . ۲ (ع6)۴ 0:5 65 . 80767 -| ۳۱ -------- صفحهٔ بعد -------- که در آن : 0 مقدار خاک جابجا شده بر اثر برخورد قطرات باران ۳ < نیروی جنبشی باران | - شدت بارندگی > ضریب ثابت توان‌انرژی جنبشی و شدت بارندگی که‌مقدار عددی آنهابین ۰/۲۷تا ۰/۵۵ برای ۲۷ و ۰/۸۳ تا ۱/۴۹ برای ۲ تحربیات بسیاری نشان داه است که میزان خاک پراکنده شده براثر نیروی جنبشی باران تابع نمائی از میزان انرزژی جنبشی باران است . بعلاوه مقدار آن به نوع خاک نیز بستگی دارد . شن استاندارد ۶ ۰/۹۱۲ 2و0 : ۸۴ رس و لوم ۷ ۰/۴ 2و0 رس ۵ ۰/۰۰۲ 2بمر0 1 - میزان خاک پراکنده شده بر حسب تن بر کیلومتر مربع ۳۴ < انرژی جنبشی باران بر حسب متر تن بر هکتار میلیمتر می باشد . برای محاسبه میزان انرژی جنبشی یک باران ویشمایر و اسمیت (۱۹۵۸) فرمول زیر را پیشنهاد کرده اند : و۱۵۵ ‎۸/٩‏ + ۱۲/۱ عم۴ که در آن : < انرژی جنبشی باران برحسب متر تن بر هکتار میلیمتر می باشد . |- 0۵ ۳۲ -------- صفحهٔ بعد -------- آب وهوا نه فقط بطور مستقیم بلکه بطور غیرمستقیم یعنی از طریق تاثیر بر عوامل محیطی ومنجمله پوشش گیاهی نیز بر میزان فرسایش اثر می‌ گذارد .نوع تراکم پوشش گیاهی ارتباط مستقیم با میزان و پراکنش بارندگی هر منطقه دارد و به این ترتیب آب و هوا از طریق تاثیر برنوع و تراکم پوشش گیاهی بر شدت فرسایش اثر می گذارد . در مناطق سردسیر با آب و هوای کوهستانهای مرتفع آلپاین پوشش گیاهی بدلیل دوره کوتاه رشد و سرمای زیاد چندان متنوع و متراکم نیست ولی درعوض بیشتر بارندگی سالانه در این مناطق بصورت برف نازل می شود که در مقایسه با باران از نیروی جنبشی و بالنتیجه قدرت تخریبی بسیار کمتری برخوردار است . و از این رو در این مناطق با تراکم پوشش گیاهی برابر با نقاط گرمسیری . میزان فرسایش ناشی از مقدار معینی بارندگی بسیار کمتر از مناطق گرمسیری است که در آن نوع نزولات بصورت باران است . از طرفی در مناطق خشک نیز اگر چه پوشش گیاهی بعلت شرایط آب وهوانی بسیار محدود است ولی بدلیل کمی نزولات جوی میزان فرسایش سالانه در مجموع کمتر از مناطق پرپاران است . برابر تحقیقات لانگبین و شوام ! در شرایط برابر از نظر توپوگرافی بیشترین مقدار فرسایش خاک در مناطق با بارندگی سالانه از ۲۵۰ تا ۳۵۰ میلی متر اتفاق می افتد . در مناطق بابارندگی بیشتر پوشش گیاهی بمیزانی است که می تواند اثر فرساینده باران وجریان سطحی را به میزان زیادی خنثی کند و در مناطق با بارندگی کمتر از ۰ میلی متر اصولا* میزان بارندگی وجریانهای سطحی چندان نیست که موجب فرسایش شدید گردد . از آنجائیکه از میان کلیه عوامل آب وهوائی . نزولات جوی بخصوص باران نقش اساسی در فرسایش خاک دارد ذیلا" به تفصیل از بارندگی و نقش آن در فرسایش گفتگو می شود : ۱-۱-۳ بارندگی و نقش آن در فرسایش ۱-۱-۱-۳اشکال مختلف بارش : -‏ باران : ریزش به صورت مایع باشد نم باران : در این حالت قطر قطرات باران بین ۰/۱ تا ۵ میلی متر بوده و به آرامی بر سطح زمین باریده می شود شدتی کمتر از ۱ میلی متر در ساعت را دارد . تگرگ : براثر تعداد دفعات ذوب و انجماد در هنگام عبور از لایه های مختلف حرارتی ابرهای تشکیل دهنده آن به وجود آمده و معمولا" قطر نسبتا" زیادی بین ۵ تا بیش از ۱۳۵ میلی متر را داراست . - برف : چنانچه بخار آب مستقیما" به یخ تبدیل شود کریستالهای مخصوصی به وجود آورده که از بهم پیوستن آنها یک ذره برف تشکیل می شود . ۲-۱-۱-۳ شدت بارندگی : مقدار متوسط شدت بارندگی از نسبت ارتفاع بارندگی به مدت بارش بدست می‌آید و از عوامل لازم در بررسی سیلابها س لگ 0ج جزه‌طعها ۱۲ ۳۳ -------- صفحهٔ بعد -------- می‌باشد . به عبارتی دیگر می‌توان عبارت فوق رابه صورت- <اکه در آن آشدت بارندگی به میلیمتر در ساعت ۳ مقدار بارش بر حسب (میلیمتر ) و ] زمان بر حسب ساعت می‌باشد . به عبارتی مقدار باران در واحد زمان را شدت بارندگی گویند . معمولا" مدت بارندگی در مورد رگبارها و بارندگیهای کنوکسیون کوتاه و درحد چند دقیقه و در مورد بارندگیهای جبهه‌ای و کوهستانی در حد چند ساعت تا یکی دوشبانه‌روز می‌باشد . شدت حداکثر بارش را باتوجه به مدت بارندگی ( تفاضل زمان شروع و خاتمه باران ) برحسب زمانهای ۱۵ و۳۰ و۶۰ و۹۰ و۱۲۰ادقیقه ۳و ۶و ۱۲و ۱۸و ۲۴و ۳۶و ۴۸و ۷۲ ساعته تعیین نموده و گرافهای مربوطه ترسیم می‌گردد ۰ ۳-۱-۱-۳ روش محاسبه شدت در زمانهای جزئی موردنظر چنانچه منظور محاسبه شدت در فواصل جزئی !۸ بادقت »باشد . و زمان شروع و خاتمه رگبار را براساس گراف باران‌سنج ثبات زمانهای 2و ]۸ +2 بنامیم در این صورت در فواصل بشرح زیر : 3۵.3+ 4 +۰ +دو هه +۵2 2 +۳۲۶ ‏+3دو‎ ۲+ ٩ به استخراج مقادیر باران اقدام نموده که در نهایت مقمادیر شدت براورد می گردد . جدول شماره ۲- محاسبه شدت در زمانهای جزئی ٩ ۳‏ +3 ,3 ۸1 ۳ 1.2 +۰ +3 + + د۵ ۸ در ٩‏ +۲۶ +هو ۲۶ +۵ ۸ مثلا" چنانچه شروع بارش ساعت ۰۱۰ خاتمه بارش ساعت ۱۱و دقت ۱۵ دقیقه‌ای موردنظر باشد در صورتیکه ‏ <۸1باشد . مقادیر بارش و شدت در زمانهای + ۱ و۱۰۱-۱۱ محاسبه می‌گردد. ۲ اه -------- صفحهٔ بعد -------- ۴-۱-۱-۳ منحنی های شدت مدت ! براساس محاسبات انجام یافته در مرحله قبل و براساس رگبارهای انتخاب شده . به استخراج حداکثر شدت در زمانهای جزئی معین (بررسی شده برای تمام رگبارها ) اقدام نموده و در نهایت پس از دست‌یابی به مقادیر حداکثر شدت در زمانهای جزئی به ترسیم منحنی‌های شدت مدت اقدام می‌گردد نتیجه اینکه با افزایش مدت بارندگی شدت بارندگی کاهش می‌یابد سرانجام پس از تحلیل نقطه ای جهت کلیه رگبارها منحنی های شدت - مدت دوره برگشت رسم می شود تا بتوان در مواقع لزوم با توجه به دوره برگشت وزمان مورد نظر مقادیرشدت را استخراج نمود . ۵-۱-۱-۳ برآورد شدت های موردنظر در حوزه های آبخیز برای برآورد شدت های مختلف باران سه حالت ممکنست وجود داشته باشد . الف : در صورتی که گراف باران سنج ثبات در مدت دوام موردنظر در حوزه وجود داشته باشد : که در این حالت با مشکلی روبرونبوده و براساس توضیحات قبلی به استخراج شدت‌های موردنظر اقدام می‌نمائیم . ب: در صورتی که گراف بار ان سنج ثبات در مدت دوام موردنظر در حوزه وجود نداشته باشد ولیکن امکان دسترسی به آمار ریزش‌های مختلف در پایه‌های زمانی مختلف دیگر موجود است : در این حالت می‌توان براساس فرمولهای تحربی مختلف که ذیلا" ارائه می‌گردد به برآورد پار امترهای فرمول اقدام و سپس بابرآورد ضرائب منطقه‌ای جدید از آن استفاده نمود. (فرمول تالبوت ) برای رگبارهای ۵ دقیقه تا۱۲۰ دقیقه ۲ (فرمول گریسوله ) برای رگبارهای بیش از ۲ساعت ۳ (23)1-0ا * )ا-ا که در آنها: حداکثر شدت بارندگی به طور متوسط در پایه زمانی ]معمولا" به میلیمتردرساعت 1 پایه زمانی موردنظر ۵ ۷,۵,۵ , *ضرائب منطقه‌ای هستند ازفرمولهای تجربی مورد استفاده دیگر فرمول بیلهام می‌باشد که در سال ۱۹۳۵ در انگلستان ارائه شده است . ۳۸۲ [ ۲/۵۴- ۲ (۸۱ ۳۳ که درآن : |ا< حداکثر شدت بارندگی به میلیمتر در ساعت ۱- 11۵۱۵۱۷ 12۳۵110 ۵ ۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- 1 پایه زمانی موردنظر به ساعت فرکانس وقوع در هر ۱۰ سال یا سل که تعداد وقوع در هر ۱۰ سال است . ج - در صورتی که امکان دسترسی به بارانهای ۲۴ ساعته وجود داشته باشد : این حالت در اغلب حوزه‌های آبخیزی که دارای باران‌سنج معمولی باشند امکان‌پذیر می‌باشد . فرمول ارائه شده توسط سازمان خواربار و کشاورزی جهانی به صورت اک <| که درآن : حداکثر شدت بارندگی به میلیمتر برساعت برای دوره بازگشت ده‌ساله حداکثر بارندگی ۲۴ ساعته با دوره برگشت ده ساله 1 پایه زمانی موردنظر به ساعت است . جهت برآورد حداکثر بارندگی ۲۴ ساعته با دوره برگشت ۱۰ ساله می‌توان از روشهای موجود استفاده نمود. که ذیلا" به شرح آنها پرداخته می‌شود. - روش گرافیکی : در این روش مقادیر حداکثر ۲۴ ساعته استخراج شده براساس برگه های روزانه بارندگی به ترتیب صعودی و یا نزولی مرتب شده و سپس بعد از نسبت دادن احتمال ۳ که در آن ۲۷ شماره ردیف مربوطه و ۲۱ تعداد کل ردیف‌ها می‌باشد نقاط مزبور شامل مقدار بارش و احتمال موردنظر را برروی کاغذهای احتمالی مختلف . مشخص می‌نمائیم . حال چنانچه پراکنش نقاط برروی اوراق احتمالی نمایش یک خط باشد در این صورت برازش قانون مزبور بر نقاط پلات شده می‌باشد . از این مرحله به بعد مقادیر بارندگی با دوره برگشت‌های موردنظر استخراج می‌گردد. برای مثال در این قسمت که بارندگی حداکثر ۲۴ ساعته با دوره برگشت ۱۰ ساله موردنیاز است .کافی است براساس احتمال ۰/۱ و با توجه به خط برازش داده شده مقدار باران با دوره برگشت ۱۰ ساله برآورد نمود. - روش تحلیلی : در این روش براساس توزیع‌های مختلف پس از برآورد پار امترهای توزیع خطای استاندارد را براساس توزیع‌های انتخابی تشکیل داده و در نهایت چنانچه مفادیر خطای استاندارد مورد مقایسه قرار گیرد. توزیعی که خطای استاندارد کمتری را به خود اختصاص می‌دهد مورد استفاده قرار می‌گیرد. منظور از خطای استاندارد انحراف معیار محاسبه‌ای بین مقادیر مشاهده‌ای و محاسبه‌ای بارش ( توزیع‌های مختلف ) می‌باشد . عملا" می‌توان جهت برآورد مقادیر محاسبه‌ای براساس توزیع‌های مختلف از روشهای مختلف از قبیل ماکزیمم لایک لیوود و یا گشتاورها پار امترهای توزیع را برآورد نمود. با توجه به آن که هدف پیداکردن مقادیر حدی می‌باشد معمولا" در بیشتر موارد توزیع گامبل . توزیع مناسبی جهت داده‌های بارندگی می‌باشد . " هر چند که توزیع‌های دیگر نیز لازم است موردملاحظه قرار گیرد ". ۳۶ -------- صفحهٔ بعد -------- روش دیگر موجود در این حالت استفاده از نموگراف زیر می‌باشد . در این روش بارندگی حداکثر ۲۴ ساعته بادوره برگشت. ۱۰ ساله راروی محور مربوطه مشخص نموده و آن را به نقطه تمرکز زمان حوزه برحسب دقیقه و یا ساعت برروی محور مربوطه وصل کرده و محل تلاقی خط ترسیمی با خط وسطی شدت بارندگی شکل شماره ۱۲ - نموگراف برآورد شدت بارندگی در زمان تمرکز حوزه چنانچه در حوزه مورد مطالعه آماری وجود نداشته باشد. در این صورت برای برآورد شدت بارندگیها با دوره برگشت های مختلف چنین حوزه هائی می توان از آمار و اطلاعات حوزه های مجاور که از نظر اقلیمی و هیدرولوژیکی مشابه حوزه موردنظر باشد استفاده نمود . براساس روشهای ارائه شده پیشین ضرائب موردنظر انتخاب می‌گردد. در این جا نیز می‌توان ضریب تعدیلی براساس فاصله ایستگاههای باران‌سنجی انتخابی در حوزه مجاور با حوزه موردنظر اعمال کرد. در کنار حالتهای بیان شده می‌توان از فرمولهای تجربی دیگری مانند فرمول بیل که به صورت زیر می باشد استفاده نمود . 4م کت را خرد اگر تا اد زز هد هک ۳10 چأم- ارتفاع بارندگی در مدت زمان 1 دقیقه با دوره برگشت 7 سال ۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۵ 0 ارتفاع بارندگی در مدت زمان ادقیقه با دوره برگشت ۱۰ سال 7 7 دوره برگشت می باشد . از طرفی رابطه زیر برمبنای ارتفاع بارندگی درمدت ۶۰ دقیقه به صورت: ۵۰ ۹/۵ ]1 ۳۲ ۳ می‌باشد . چنانچه دو رابطه فوق رابا هم ادغام نمائیم خواهیم داشت : ت۲۱ ۶ (۱۹-۰/۵ ۰/۵۲۰/۵۴ +۱۱۲ ۰/۲۱ )عبام از ترکیب فرمول فوق بهمراه فرمول سازمان خواربارو کشاورزی جهانی قادر خواهیم بودکه در ابتدا براساس فرمول قیدشده بارندگی ۶۰ دقیقه‌ای با دوره برگشت ۱۰ ساله را محاسبه نمود و سپس براساس زمان جزئی مورد در خواست بهمراه دوره برگشت موردنظر چ۳أط را برآورد نمود . گاهی از اوقات بارندگی یکساعته با دوره برگشت ۲ ساله نیز می‌تواند برای محاسبه مقدار بارندگی در دوره‌های زمانی مختلف با دوره برگشت‌های مختلف استفاده نمود. (۱۳۹-۰/۵ ۱۱۲+۰/۷۶۰/۵۴ ۰/۳۵ )عبام ۳۸ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۳ عوامل فرسایش پذیر ۱-۲-۳ خصوصیات خاک : از مهمترین عوامل فرسایش خاک .نوع خاک است . خاکها بدلیل ماهیت و خصوصیات خود دارای حساسیت های متفاوتی در برابر عوامل فرساینده می باشند . برخی از خاکها کمتر و برخی بیشتر حساسند . از مهمترین خصوصیات خاک که در فرسایش آن موثرند عبارتند از : بافت . ساختمان . میزان مواد آلی و شدت نفودذپذیری و میزان اصلاح . هریک از این عوامل بتنهائی و در عین حال در ارتباط با یک دیگر درمیزان حساسیت ونتیجتا" شدت فرسایش پذیری هرنوع خاک موئرند . بافت خاک در واقع به نسبت یا نحوه ترکیب ذرات سه‌گانه تشکیل دهنده آن یعنی شن . لای و رس گفته می‌شود . هر چه قدر نسبت ذرات شن به لای ورس بیشتر باشد خاکها دارای بافت درشتتری هستند و در عوض در خاکهای با بافت نرم نسبت ذرات رس ولای بیشتر از رس است در مجموع خاکهای با بافت درشت بدلیل نفوذپذیری زیاد و وزن نسبتا بیشتر ذرات شن کمتر پراکنده و شسته می شوند . نفوذپذیری زیاد این خاکها ( خاکهای شنی ) موجب نفوذ قسمت بیشتر باران درخاک و نتیجتا" تولید کمتر جریان سطحی که موجب جابجانی و شسته شدن خاکها می شود می گردد و برعکس در خاکهای با بافت ریزتر . به دلیل نفوذپذیری کمتر خاکها. جریان سطحی بیشتر. نتیجتا" امکان جابجائی خاک بیشتر است . ساختمان خاکها نیز در شدت فرسایش پذیری آنها موثر است . خاکهای با ساختمان منظم کمتر از خاکهای بدون ساختمان درمعرض فرسایش قرار می گیرند .بعلاوه ساختمان خاک از عوامل تعیین کننده شدت نفوذپذیری خاکهاست. موادآلی خاک نیز ار عوامل بسیار مهم در تعیین شدت فرسایش پذیری خاکهابشمار می آیند . مواد آلی غالبا" از بقایای گیاهان . بعد از متلاشی شدن در خاکها حاصل می شود . بطور کلی مواد آلی خاک بدلیل بهتر کردن ساختمان خاک و افزایش نفوذپذیری آن . نقش موثری در کاهش فرسایش دارد بعلاوه موادآلی موجب افزایش ظرفیت نگاهداری رطوبت خاک شده و از این طریق نیز موجب نگاهداری بیشتر بارندگی ها می شود و بالنتیجه از جریان سطحی می کاهد . از طرفی پاره‌ای از آزمایشها نشان داده است که در برخی‌از خاکها موادآلی موجب پیدایش حالت آب گریزی ! شده و بالنتیجه از میزان نفوذپذیری خاکها می کاهد و همین موضوع موجب افزایش جریان سطحی و افزایش فرسایش خاک می شود. این حالت بخصوص در خاکهای شنی با میزان رس کمتر از ۱۰ درصد بسیار دیده می شود . ۲-۲-۳ توپوگرافی با ۲۵۳۵11 ۷/۵۲۵۲ -1 ۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- مهمترین عوامل توپوگرافیک موثر در فرسایش خاک عبارتند از درجه شیب . جهت شیب و شکل یا حالت پستی و بلندی . درجه یا شدت شیب عامل بسیار مهمی در تعیین میزان فرسایش پذیری خاکهای یک منطقه می باشد . در شرایط برابر آب وهوائی و پوشش گیاهی . شدت فرسایش دراراضی با شیب بیشتر بسیار زیادتر از اراضی با شیب زمین قبل از هر جیز درمیزان نفوذ آب در خاک و در سرعت جریانهای سطحی دخالت دارد . در اراضی شیب دار باران نازل شده فرصت کمتری برای نفوذ در خاک دارد بالنتیجه بسته به درجه شیب قسمت زیادتری از باران به جریان سطحی تبدیل می شود . بعلاوه دراراضی شیب دار سرعت جریان سطحی و تجربیات انجام شده توسط ( ۱۹۸۱) نشان می دهد که اثر تخریبی نیروی جنبشی باران در اراضی شیبدار بسیار بیشتر از اراضی مسطح است و بعلاوه شدت پراکندگی خاک و میزان خاک فرسایش یافته با افزایش شیب افزوده می گردد . جدول شماره ۲ رابطه بین میزان خاک پراکنده شده براثر باران با شیب و میزان انرژی جنبشی باران در انواع خاکها را نشان میدهد . حدول شماره ۳- رابطه پراکندگی انواع خاک با شیب اب وی دا اد ۴ ۰/۹۰۲ عپون۱0 ۳ ی ۳ > پمو] 7 ۲۹و ۴۱۲ ۰/۰۳ 2و0 ۷ 6 ۴۴ اه > پمنو] | - 61610۵16 ۳۰ -------- صفحهٔ بعد -------- که در آن : من - میزان خاک پراکنده شده براثر باران بر جسب تن بر کیلومترمربع ۴ < انرژی جنبشی باران بر حسب متر تن بر هکتار میلیمتر 5 < درصد شیب اثر شیب در فرسایش غالبا" با پوشش گیاهی تعدیل می‌شود. جهت شیب یز اهمیت زیادی در فرسایش خاک دارد. بطورکلی در نیمکره شمالی میزان حرارت دریافتی در شیبهای جنوبی و غربی بیشتر از شیبهای شمالی و شرقی است و بالنتیجه خاک در شیبهای شمالی دارای رطوبت بیشتر و پوشش گیاهی متراکم تری است . و در شرایط . برابر بدلیل پوشش بیشتر . فرسایش کمتری دارند. بررسیهای انجام شده نشان داده است که شکل توپوگرافی و موقعیت خاک در هر نقطه از یک عارضه فیزیوگرافیک نیز تا حدودی در فرسایش خاک موثر است بگفته گلدمن و همکاران | ۶) میزان فرسایش خاک در دامنه شیبها بسیار بیشتر از ابتدای شیب است و دلیل آن نیز سرعت و حجم بیشتر جریان سطحی در قسمتهای انتهائی دامنه ها است . ۳-۲-۳ پوشش گیاهی : پوشش گیاهی نقش بسیار مهمی در کاهش میزان فرسایش خاک دارد . بگفته موویگ و پاکر 2 ۶ ) در شرایط طبیعی و بدون دخالت انسان اثر پوشش گیاهی در کنترل فرسایش از هر عامل دیگری مهمتر است . تحربیات بسیاری نشان داده است که بین تراکم پوشش گیاهی و میزان فرسایش خاک ارتباط مستفیم وجود دارد . هرقدر تراکم پوشش گیاهی بیشتر باشد میزان فرسایش کمتر است ( شکل شماره ۱۳) توان فرسایش شکل شماره ۱۳ -کاهش فرسایش طبیعی و افزایش پتانسیل فرسایش در شرایط مختلف پوشش خاک ۱- ۷160۳1۵ 20 ۲ ۳۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ات ٍ معینی کمتر می‌شود. به میزان فرسایش خاک بسرعت افزوده می‌شود و با افزایش شیب این فرسایش تشدید می یابد در صورتیکه تراکم پوشش گیاهی از ممّدار معینی بیشتر باشد افزایش شیب تاثیر زیادی در فرسایش ندارد ( شکل شماره۱۴و ۵) 8 ۵0 0۵ 99 80 70 6۸۵ ار 50 40 30 5 درصد پوشش گیاهی و بقایای آن شکل شماره ۱۴- رابطه فرسایش خاک با درصد پوشش گیاهی و بقایای آن در شیب های مخلتف ۳۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ۴-۲۳ نحوه بهره‌برداری از زمین نحوه بهره‌برداری از زمین یکی از عوامل بسیار مهم در فرسایش خاک است . در طبیعت . فرسایش در تعادل . با سرعت تشکیل خاک است بطوریکه در درازمدت خاک لازم برای تامین حیات گیاهان بوجود می‌آید. بهره‌برداری نادرست انسان می‌تواند موجب برهم خوردن تعادل طبیعی و بروز فرسایش تشدید شده شود . بطوریکه ممکن است بر اثر پاره‌ای از فعالیتهای انسان میزان فرسایش در مدت کوتاه بسرعت افزایش یافته و موجب از دست رفتن خاک و عواقب ناشی از آن شود . بطورکلی فرسایش تشدید شده یعنی فرسایش بیش از میزان طبیعی عمدتا" در اثر فعالیت انسان و بهره‌برداری نادرست و بیش از حد منابع طبیعی و محیط زیست خود ناشی می‌شود . بهمین دلیل کنترل فرسایش تشدید شده تنها با تغییر روشهای بهره‌برداری از اکوسیستم ها ممکن است و برای این منظور لازم است که عوامل فرسایش تشدید شده و در واقع انواع فعالیتهای انسان که به فرسایش تشدید شده منجر می‌شود. شناخته شود و براساس آن . شیوه‌های مناسب با فرسایش معرفی و نشان داده شود. ۳۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۴- نقش فرسایش در تشکیل و تکامل خاکها خاکها بستر حیات و محل تشکیل و تکامل انواع زندگی . خاصه زندگی گیاهی می باشند بدون وجود خاک مناسب تشکیل و تکامل جوامع گیاهی امکان ندارد . در تشکیل خاکها عوامل زیادی دخالت دارند که از مهمترین آنها باید از عوامل آب وهوائی و سنگ مادری نام برد. سنگ مادری در واقع ماده اولیه ایست که از تخریب و تغییر تدریجی آن . خاک بوجود می آید . ی ۱ :2 1 ء ۰ سک ۵ ۰ ۰ بوکُتن ) ۶ ) معتقد است که در شرایط برابر اب وهوائی . نوع و ماهیت خاک تشکیل شده قبل از هر چیز به نوع سنگ مادری بستگی دارد و در برابر آن در شرایط متفاوت آب و هوایی از یک نوع سنگ مادری با ماده اولیه ممکنست خاکهای گوناگونی بوجود آید . استراهلر ۲( ۱۹۷۶) منشاء موادی راکه خاک ها از آنها بوجود می آیند بدو دسته آذرین و رسوبی تقسیم کرده است . مواد رسوبی در حفیقت خاکهانی هستند که در طول زمان از محل اولیه خود شسته شده و بوسیله آبهای جاری به نقاط دیگر برده شد و منشاء خاکهای حدیدی شده اند . بگفته موویگ و پاکر( ۱۹۷۶) منشاء تقریباآتمامی‌موادتشکیل‌دهنده خاکهای جلگه‌های سیلابی رسوباتی است که از ار تفاعات مشرف باین جلگه‌ها شسته شده ودر طول زمان باترسیب خود در دامنه‌ها . این جلگه‌ها را بو جود آورده‌اند. از اینرو باید گفت که اگر جه در پاره ای مواقع فرسایش در یک نقطه موجب از دست رفتن خاک می شود ولی در عوض در جای دیگر موجب پیدایش خاک جدید می شود . تحفیقات زیادی نشان داده است که فرسایش به میزان طبیعی نه فقط موجب تضعیف اکوسیستم هانمی شود بلکه به تشکیل خاک جدید و افزایش باروری اکوسیستم ها نیز کمک می کند . به همین دلیل فرسایش خود بخشی از فرآیند تکامل اکوسیستم ها بشمار می آید . " َ ‌ ۳ 2 هادلی و والینگ ( ۱۹۹۰) معتقدند که در حوزه های بزرگ انتقّال و جابجایی خاک فرسایش یافته غالبا در داخل همان حوزه انجام می شود و تنها درصد کوچکی از خاک فرسایش یافته از حوزه خارج می شود . در حالیکه در حوزه‌های کوچک ممکنست قسمت اعظم خاک فرسایش یافته از طریق شبکه آبراهه ها از حوزه خارج شوند . تحقیقات انجام شده در غرب امریکا نشان داده است که در شرایط برابر . تشکیل خاک از مواد رسوبی بحامانده از 7 -2 --1 8 ل ۵ ۷۷۵1۱۱۵۵ -3 ۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- ابهای جاری بسیارسریعتر از تخریب پوسته روئین زمین انجام می شود . در حالیکه تشکیل خاک از مواد اذرین ابتداء لازمست که این مواد براثر عوامل آب وهوانی تخریب و تجزیه شده و سپس بتدریج از آنها خاک بوجود آید در برابر آن تشکیل خاک از مواد رسوبی نیازی به تخریب و تجزیه این مواد ندارد . بگفته گلدمن و همکاران ( ۱۹۸۶) در شرایط برابر آب و هوایی خاک های تشکیل شده از مواد رسوبی غالبا" غنی ترو حاصلخیزتر از خاکهای تشکیل شده از سنگهای آذرین است . فرسایش بخصوص فرسایش بارانی موجب جابجائی مقدار زیادی خاک می شود . جریان سطحی بعد از بارندگیها بخشی از مواد جابجا شده را با خود به نقاط دورتر حمل می کند .این مواد یا ترسیب شده و یا بصورت مواد معلق در آب و از حوزه خارج می شوند . در صورتیکه میزان خاک فرسایش یافته و جابجا شده بیش از خاک تشکیل شده باشد این فرآیند . بتدریج موجب تضعیف وانحطاط اکوسیستم خواهد شد . پوشش گیاهی عاملی است که فرسایش را کنترل می کند و میزان آن ارتباط مستقیمی با نوع و تراکم پوشش گیاهی دارد . در حالیکه فرسایش طبیعی موجب زیان جدی به توانائی اکوسیستم هانمی شود فرسایش تشدید شده غالبا" موجب تخریب و انحطاط اکوسیستم ها می گردد . از این رولازمست که برای تداوم باروری و توانائی طبیعی اکوسیستم ها . در هر حال فرسایش چه طبیعی و چه تشدیدشده موجب تشکیل مواد اولیه‌ای می شود که در طول زمان از آنها خاک بوجود می آید و درنهایت ممکنست به پیدایش و تکوین اکوسیستم های جدیدی منجر شود . بسیاری از دشت های ساحلی کشور ما منجمله خوزستان وسواحل دریای خزر از رسوباتی بوجود آمده‌اند که از سیلابها و آبهای جاری به آنجا آورده شده اند و این رسوبات بعدا" منشاء تشکیل خاکهانی شده اند که در اثر عوامل محیطی تغییر و تکامل یافته و انواع مختلفی از خاکها را بو حود آورده اند . ۵- روسهای برآورد میزان فرسایش و رسوب در برنامه ریزی . عدم وجود آمار در مورد میزان فرسایش و رسوب‌دهی حوزه‌های آبخیز مخصوصاً حوزه‌های کوچک . چه از نظر تخریب منابع و چه از نظر حفاظت سازه‌ها در مقابل رسوب مشکل اساسی بشمار می‌رود . یکی از راههای موجود برآورد فرسایش و میزان رسوب در حوزه‌های فاقد آمار . استفاده از روشهای تجربی است که منجمله می‌توان از روشهای زیر نام برد : ۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۰۴۲۸ ۱-۵ این روش که برای طبقه‌بندی کیفی فرسایش مناسب است . حدود ۴۰ سال پیش در یوگسلاوی ( سابق ) بکار رفته است . , ( و۱ +0) ۷ -2 که در آن : 2 - ضریب شدت فرسایش ۷- ضریب مقاومت خاک به فرسایش ضریب متوسط ثابت متناسب با انواع کاربری اراضی < ضریب فرسایش آ-< شیب متوسط حوزه روش محاسبه هر یک از عومل فرمول فوق برشرح زیر می باشد : الف - 272 ضریب شدت فرسایش پذیری به پنج کلاس زیر تقسیم شده است : ۹ >2 فرسایش خیلی کم ۴ >72> ۰/۲ فرسایش کم ۷ >2> ۰/۴۱ متوسط ۱ > ۰/۷۱ زیاد ۱ شدید ب - ۲ برای پیداکردن ضریب مقاومت خاک به فرسایش از جدول زیر استفاده می شود . |- ۳۲۵۵۱۵۵ ۳۵۲۵۱۱۵۱ 40 ۳۶ -------- صفحهٔ بعد -------- جدول شماره ۴- مقدار متوسط ۷ در انواع سنگ ماسه ۰ شیست لس . توف . خاک شور . خاک استپی سنگ آهک هوادیده و مارن پدزول .۰ شیست خردشده و شیست خاکهای جنگلی خاکهای باتلاقی رسوبات آبرفتی 6 - 90 برای پیدا کردن »۷ از جدول زیر استفاده می شود . اراضی بدلند و غیر قابل استفاده باغ و تاکستان کشتزارهای روی خطوط تراز جنگلهای مخروبه و بوته‌زارهای مستقر در خاکهای فرسوده مراتع کوهستانهای خشک چمن‌زار و زراعتهای دیم مراتع خوب جنگلهای انبوه روی شیبهای تند جنگلهای انبوه روی شیبهای د - 0) 4 ضریب فرسایش که از جدول زیر بدست می‌آید . ۳۷ ۲ ۱/۶ ۱/۲ ۱/۹ ۱ ۰/۵ ۰/۳۵ اراضی ۱ ۰.۶۳ ۳۰ ۳۰ ۰/۵ -------- صفحهٔ بعد -------- فرسایشهای خندفی متراکم حدود ۸۰ درصد منطقه دارای فرسایش شیاری و خندقی است حدود ۵۰ درصد منطقه دارای فرسایش شیاری و خندقی است فرسایش سطحی همراه با فرسایش شیاری و خندقی و کارستی فقط فرسایش سطحی ۰ منطقه دارای فرسایش سطحی ۰ منطقه دارای فرسایش سطحی سطح زمین پوشیده از زراعت سطح زمین پوشیده از جنگل و مرتع انبوه | - شیب متوسط حوزه است . ۰ ها ۱ ۲-۵ روس فورنیه : دراین روش میزان شدت فرسایش از فرمول زیر محاسبه می شود : ۲ ۱/۵ - (95و)) ااوما ۰/۴۶ + دچشوها 4۵ و۱۵9 که در آن : م - حداکثر بارندگی ماهانه به میلیمتر -بارندگی سالانه به میلیمتر ۲۷ - ارتفاع متوسط حوزه به متر 5 < درصد شیب متوسط حوزه و0 - متوسط رسوب تولیدی به تن در کیلومترمربع در سال در این روش نسبت بین حداکثر بارندگی سالانه ماهانه به مجموع بارندگی سالانه مهمترین عامل تلقی می شود .اشکال عمده این فرمول نادیده گرفتن شرایط فیزیکی حوزه مانند لیتولوژی خاک و پوشش گیاهی است . ۱-۲ 7 ۳۸ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۵ روش معادله جهانی فرسایش ‎۱۹٩۱۴‏ ( روش ویشمایر ) یکی از متداولترین معادله تجربی برآورد فرسایش خاک . معادله جهانی فرسایش است که در سال ۱۹۵۷ بوسیله ویشمایر و اسمیت ارائه شده است . این فرمول شکل تکامل یافته فرمولیست که قبلا" در سال ۱۹۴۰ ارائه شده بود . ۸ ۳۵ - ضریب فرسایندگی باران . تجربیات بسیاری نشان داده است که مقدار ‎٩‏ قبل از هر چیز به انرژی جنبشی باران بستگی دارد و انرژی جنبشی باران نیز خود تابعی است از قطر قطرات باران (0). شدت بارندگی و بالاخره مقدار کل باران نازل شده . ویشمایر برای محاسبه مقدار کمی ضریب فرسایندگی باران (۳) رابطه زیر را پیشنهاد کرده است . را لاه عم ۴ < انرژی جنبشی باران برحسب‌فوت تن در اکر برای هر اینچ باران برای محاسبه انرژی جنبشی باران (۴) نیز. ویشمایر فرمول زیر را پیشنهاد کرده است . مورگان (۱۹۷۵) برای محاسبه مقدار کمی ۲ رابطه زیر را پیشنهاد کرده است . وگ + (۵ .۵ ,۵) ۰ که (۵1۳۵۵ 1 610۲ :۷/1۵0) ۳۵0 حدم آزوگ |1۵۵۵ -۱ ۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- که در آن : < ضریب ثابت بین ۰/۵ تا ۱/۵و برای ایران حدود ‎۰/٩‏ فرض شده است . 2 - متوسط بارندگی سالانه حوزه تحت مطالعه بر حسب اینچ - شدت بارندگی ۲۴ ساعته حوزه با دوره برگشت دوساله برحسب اینچ 2 - شدت بارندگی یک ساعته حوزه با دوره برگشت دوساله بر حسب اینچ < ضریب مربوط به نوع اقلیم و آب و هوای منطقه که بین ۲۵ تا ۵۰ متغیر است و برای ایران حدود ۳۵ است . < ضریب فرسایش‌پذیری خاک میزان حساسیت خاکها به فرسایش متفاوت است. بدلیل تغییراتیکه در نوع خاک در یک منطقه و حتی در یک نقطه وجود دارد غالباً محاسبه مقدار ۴ آسان نیست . اگر معادله جهانی فرسایش را برای >اعمل کنیم و در صورتیکه مقدارکمی دیگر فاکتورها معلوم باشد می‌توان مقدار ۴ را از معادله مذکور محاسبه کرد. بطورکلی از کلیه خصوصیات خاکها ۵ عامل زیر مهمترین نقش رادر تعیین میزان فرسایش پذیری آنها دارند . این عوامل عبارتند از : درصد سیلت باضافه ماسه خیلی نرم که در آن اندازه ذرات شن از ۱ تا ۰/۰۰۲ میلیمتر است . - درصد شن با ذرات تا قطر ۲ میلیمتر پا درصد ماده آلی - ساختمان خاک - ظرفیت یا قابلیت نفوذپذیری خاک براساس میزان ۵ عامل فوق برای تعیین یا برآورد مقدار کمی فاکتور >انموداری تنظیم شده است که با داشتن مقادیر آنها و استفاده از شکل شماره ۱۶ می‌توان مقدار کمی فاکتور ۲ را برآورد نمود . براساس تجربیاتی که در خاکهای مختلف بدست آمده . میزان عددی ضریب ! برای برخی از خاکها تعیین شده است که در جدول ذیل نشان داده می‌شود . جدول شماره ۷: میزان حساسیت انواع خاکها (۳) ۱ خاک با پوشش سنگی در سطح ۰/۵ ۶ | اراضی مقاوم به فرسایش ۱ ۲ خاکهای ماسه ای ۶ ۷ ۰ خاکهای ماسه‌ای بسیار نرم ۳۲ ۳ خاکهای لومی - شنی ۲ م۸ خاکهای لومی بسیار نرم ۳۲ ۴ خاکهای سیلیت -لومی ۴۸ ۹ | خاکهای لومی رسی ۳۷ ۵ خاکهای سیلیت -رسی ۵۰ ۴ -------- صفحهٔ بعد -------- نِ» ۳۳ مققدو مممما ما و ججم پلچیم رمه بمما مکمم | متتها 300 * ساختمان لایه های خاک + ضریب آبگذری ( مجموع لایه ها ) ۱- دانه های خیلی نرم ۱- خیلی آهسته ( کمتر از ۰/۱ سانتیمتر در ساعت ) ۲- دانه های نرم ۲- آهسته ( ۱۰/تا ۰/۵ سانتیمتر در ساعت ) ۳- دانه‌های متوسط یا درشت ۳- آهسته تا ملایم (۰/۵ تا ۲ سانتیمتر در ساعت) ۴- تخته سنگ لایه لایه یا توده ای ۴- ملایم ( ۲ تا ۸ سانتیمتر در ساعت ) ۵- ملایم تا سریع ( ۸ تا ۲ سانتیمتر در ساعت ) ۶- سریع ( بیش از ۱۲ سانتیمتر در ساعت ) شکل شماره ۶- نمودار محاسبه میزان حساسیت خاک به فرسایش ) ۴۳۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲ <- ضریب طول شیب منظور ازطول شیب فاصله ایست که از آنجا جریانات سطحی آغاز و در انتهای آن شیب چنان کاهش می‌یابد که مواد رسوبی حمل شده در جریان سطحی ته نشست می‌شود. مقدار ضریب طول شیب ارا می‌توان از فرمول زیر بدست آورد . ۱۳ 2 | - طول واقعی شیب در زمین به فوت - ضریبی است که به درجه شیب بستگی دارد . مقدار آن برای شیبهای کمتر از ۵ درصد برابر ۰/۳ و برای شیبهای بیش از ۱۰ درصد برابر ۰/۶ و در مجموع مقدار متوسط آَن برابر ۰/۵ می‌باشد . 5 *ضریب درجه شیب منظور از درجه شیب درصد یا تندی شیب اراضی است . هرقدر درصد شیب اراضی بیشتر باشد سرعت جریان سطحی و نیروی مخرب آن بیشتر است و بالنتیجه قدرت تخریب خاک و قابلیت حمل آن نیز افزایش می‌یاید. >» (آو ۰/۶۵ +و ۰/۴۵ + ۳/۶۵( ۲۳/۱۲ *8ا که در آن : 58 - حاصلضرب مقدار کمی دو فاکتور او 5 - متوسط طول شیب منطقه به فوت 5 <درصد شیب حوزه ( شیب متوسط حوزه ) ویشمایر ( ۱۹۶۵) برای تعیین نسبت بین خاک فرسایش یافته و دیگر عوامل فرسایش خاک در مناطق با طول شیب تا ۲۰۰۰ متر و درصد شیب ۰/۵ ۶۰ درصد و هم چنین اراضی با طول شیب صفر تا ۸۰۰فوت و درصد شیب ۲ تا ۲۰ درصد دو نمودار ( شکل شماره ۱۷و ۱۸) زیر را پیشنهاد کرده است که با دردست داشتن این شیب‌ها می‌توان مقادیر کوارا محاسبه کرد . ۴۳۲ -------- صفحهٔ بعد -------- 9 یت یِ : 5 بخ اه ی 1 در سس ماد سب 0 سس ج یه 0 !1 اس ان با ی یساس سه( ۳ ۱ ۱ ی 2 بای پوخها سجه یه ۳ ۰ که وی و مه سح سا ۱ ۱۱ سای موه : وب سل و ۹ ۹ لا 5 وه مک اج ارو ی سس سس ۱1( و و 0 ۱ مرن مر ی 5 هه و ی لت 7 وان ها زا 5 اه خی ها ی ۷ سب رهق سید سس ات ی وچ وود وا تست اس یت سر ات ای ال اه لس سر ال لا هب اس اه وشن ی ریس ی ۱ وم |: 21 ۱ سا اه : : و اس ی من ی ی ! چاه با سب 1 5 اکتا ی چا هم اسرس سا[ ۳ ۹ اب جر ۷ پا ۵ ۱ کی و ۱ ۱ الا را اش با هس هه دا اه ان تا خن دسا ساپس ۱ او الا ۸۹۶ ۱ :لا ۱ سا ی پا ۲ ۱ نات اس سیخ مس و : ی سس سس 0 وخ یی او وه ۱ سیوویمید یی ر‌ ایا م مسم ی سس وس مج ۰ سا ال ۱۱-۱ ۱ ۱ نس با چا ۱ 5 ۱ ید ۱ ۳ - ی بو مس مص ۳ 1-7-1 ۱ ۰ ۱ 1 یه نموه ی ۱ سول سوم ها هس از اس سید ِ بل ال الم ۱ ام یت ۰ : انم _- [ :۱ ُ و اما شا 1 سا که ها ماه ی ۱ تا اه 1 رالاس الا لا سس 0 ۷ سل هه شا اساسا و و لک اساسا ۱ اس ]| ! سس سر[ ۲۳ ۹ :۰ | ی ی : ۱ و ۱ 0 3 1 شا اساسا 1۲۱ اس اسلس سا ار اسساساس رال ساسح ۱ بت و ۱ 5 ا 21۱ اه ی 6 تپ ۱ سل رس سا سم ساسا اسر دا ۰.۹۱ هه و ۱ لا نا انا ۱ ساسا ۱۱ أ ی اسلا انا 1۳ - مه یک نس 9 ۹ زد مدمه دمص ۰ ا ی زه لا ساساسا سب ]۰ 1 1 8 لللا ۱۱1 انا ۰ ۰و ۶۰ 2 شکل شماره ۱۷ - رابطه بین 77 ش : تا ۳۰۰ متر). ۴۳۳ ول -------- صفحهٔ بعد -------- سس باس سس 19 ااااا 2 اس گر / ۱/7 5 سا : ۱ ز سس کا ی 0 اسلا اساس/ وه و !| ۹ .۱ ۰/۰ مج سوم هه مهد ی ی . ۱۱ ام و ۸ عم تم _ و 8 ۳ ۱ اساسا ان ی اوه سنا واه 9 سود /./. پ ۹1 ۱ ! و را کت 5 اساسا ی 8 سا ۰ 2 ل ۳ موب چه ۱ ی : : ی ۱ زر ۱ ل رن و ی میسن تسا ی - رسد تاه اس ایک اد و ور ویو روا و 1زا را / او :‌ ۱ ی ی ۹ ی ی اپ و ی ی نید اور موی ی مار مسج / اس یی سید سا سا مه و- ۱ موه ۱ 7 ی ی ار ۹ 5 مر .> .۰ لش مر ۲ ,۰ ۱ ۰ ه اه هم 2 ۰ ام 8 ۰ اس : #اصه وه مه و دهد اه ی وه ای ی نی ۰ .۰ * هه میم اصت م ا 1 ا ۰ ا ۱ [ 0 آَ ا ۱ 9 سس 1 ۱ مر ی : امویام مها دهد متا ۰ این تست ۲ ۳ ۳ ۰ ی ۱ ارو پر مد و ۱ کی لا | 1 ول 0 ۱ ما ۶ معحن دصر ده و ۱ 2 صم نمی مب مهم ۳۰ اساسا ناسا ات ما ۱۱ : سس هو هه ۳ هیوهت یو سا و ۰ ات کی ۰ ۰.۰ ۰ | ۰ مه .۰.۰ ۰ص هت ۰ : ۱ یمود سوم بر رن یا ! . 1 6 0 0 1 ۰ 00 0 0 8 1 با 1 ۱ ان یر ات انا ار با 0 0 ار از و با ی که و پر : ً : ۱ : ی سس ز ی اً ۱ 1 2 اس ۳ ۰ 8 عم ممیم -<-_. سس سا 1 4 صنضمیهه بمه بر نمشد چم ۰۰ ۰ ۰ اس هر ۷ ۷ 0 با ی ۱ ی ۱ 2 ای 1 سم یش هُْ کا برد رک ممصممخض 1 ۰ مج .هه ی مکی - نت ۰.۰ ‌ ۰ دج ۲ مهوی وه ۹ ه دیار ات ۹ ی نشو چک در کو یدک س ی و در مد هر و ول هرم اچ اچ ده نو شم تفت 3*0 23 ۰ - ۰ رن را ار ۱ زا نا ان نا 0 با که ی ی -ست-< طرل شیب به فوت شکل شماره ۱۸ - رابطه بین طول شیب (۱) و درجه شیب (8.)) با فرسایش های ( شیب های ۲تا ۲۰ درصد و طول تا شب ۰ فوت ) . ۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- پوشش‌های گوناگون بشرح زیر تعیین کرده است : جدول شماره ۸- مقدار متوسط 0 بر حسب انواع پوشش گیاهی لخت ( فاقد پوشش گیاهی) ۴ - ضریب کنترل فرسایش مدیریت نش انسان در نحوه بهره‌برداری از اراضی زراعی و غیرزراعی است . اثر روش با نحوهٌ بهره‌برداری و مدیریت اراضی نقش بسیار مهمی در تشدید یا کنترل فرسایش دارد و میزان آن به عوامل بسیاری بستگی دارد که از آن جمله باید از آب و هوا و توپوگرافی و نوع خاک نام برد . بعنوان مثال اثر یک نوع معین از مدیریت و بهره‌برداری از زمین ممکنست در تشدید فرسایش خاک در اراضی با توپوگرافی نامناسب بسیار شدیدتر از مناطق مسطح باشد . همچنین اثر مدیریت یکسان در مناطق خشک و مرطوب . کم پوشش و پوشیده از گیاه نتایج کاملا" متفاوتی خواهد داشت . بهرحال تجربیات بدست آمده نشان داده است که مقدار ۳ بین ۱۰/در بهترین نحوه مدیریت تا ‎۰/۹٩‏ در بدترین نحوهٌ مدیریت متغیر می‌باشد . در جدول زیر مقدار ۳ برای شرایط و حالات مختلف کشت نشان داده شده ۴۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- حدول شماره ۹- مقادیر متوسط ۳ برای شرایط و حالات مختلف کشت ۰/۹ ۰/۲۵ - ۵ ۰/۱۲ ۶ ۰/۳۵ -۳۴ ۰/۴۵ ۶/ن--<> در اراضی غیرکشاورزی نشان داده شده است : حدول شماره ۰- مقادیر متوسط بر حسب شیب های مختلف ۲ وما ۲/۹۹۷ +,رط۴ ۵/۶ در وما ۲۸۷۰۴ + ۸/۴۱ -ع وها که در آن: ۴ < مقدار رسوب به تن در کیلو متر مربع در سال م - حداکثر بارندگی ماهانه به میلیمتر ۳ -بارندگی سالانه به میلیمتر - ضریب دوشاخه ای شدن ۲ - تراکم آبراهه‌ها به کیلومتر بر کیلومترمربع | -120 21۵8 40 2 - 8۱۳۲1۵110 0 ۳۶ -------- صفحهٔ بعد -------- ۵-۵ روش کرک‌بای که در آن : وا (0۷۷) ۰/۰۱۷ * و0۵ و < میزان رسوب بر حسب کیلوگرم درهکتار ,2 - رواناب سالانه در سطح حوزه بر حسب ارتفاع به متر وا - متوسط شیب حوزه ۶-۵ روش ۳5۱۸0۲ یکی از روشهای تجربی متداول برای برآورد فرسایش و رسوب روش ۳8۱۸0 است. این روش برای اولین بار در سال ۸ بوسیله گروه‌کاری رسوب از کمیته مشترک رسوب ایالات جنوب غربی امریکا واقع در سواحل اقیانوس آرام. برای برآورد میزان رسوب حوزه‌های آبخیز واقع در همان ایالات به کمیته مزبور پیشنهاد و بسرعت مورد قبول و این روش ابتدا برای برآورد میزان رسوب حوزه‌های کوچک ( بین ۰/۱ تا ۵۰مایل " مربع ) پیشنهاد و سپس بتدریج برای حوزه‌های بزرگتر هم بکار گرفته شده است . امروزه با تغییراتی که در معادله اولیه این روش داده شده است و همچنین تحقیقات گسترده‌ایکه برروی نقش و اثر هریک از عوامل موثر در فرسایش دخالت داده شده در این فرمول انجام گرفته است. این امکان را فراهم نموده است که آنرا برای طیف گسترده‌ای از اراضی از نظر آب و هوا. توپوگرافی. پوشش گیاهی و بخصوص سطوح مختلف اراضی بکار برد. در این روش اثر ‎٩‏ عامل مهم فرسایش خاک و تولید رسوب. در برآورد میزان رسوب تولیدی از یک حوزه دخالت داده شده است. برای هریک از این ‎٩‏ عامل براساس اثر واهمیت آن در شدت فرسایش وتولیدرسوب مقادیر با امتیازات کمی ( عددی) در نظر گرفته شده است که مقدار جمع جبری این ‎٩‏ عامل . میزان تقریبی فرسایش خاک در یک حوزه را بدست می‌دهد. میزان دقت این روش به میزان اطلاعاتیکه از هریک از این عوامل در دست باشد بستگی دارد. بعلاوه تجربیات بسیاری نشان داده است که صحت و دقت برآوردهای انجام شده به سطح منطقه یا حوزه تحت مطالعه و تفکیک واحدها یا زیر حوزه‌ها از یکدیگر بستگی دارد . بدین معنی که هرقدر سطح منطقه زیر مطالعه کوجچکتر باشد دقت این روش بیشتر است همجنین بهتر است که در یک منطمّه یا حوزه و مرکب از چند واحد اراضی یا زیر حوزه این روش برای هریک از واحدها و زیر حوزه‌ها بطور جداگانه بکار برده شود . لذا برای افزایش دقت کار 0 (116 ۲۵۱ 1۳6-۸ اکه ۹۵1 ۳۵01116)-2 40 ۳۴۱۲۱۵۱۷ -| ره 259 از [ -د3 ۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- و پرهیز از اشتباهات ناشی از سطوح بزرگ و ترکیب زیر حوزه‌ها با یکدیگر لازمست که ابتدا منطقه یا حوزه تحت مطالعه به واحدهای کوچک مستقل از یکدیگر تقسیم و سپس برای هریک از این واحدها این روش بطور حداگانه ۱-۶-۵ :نه عامل فرسایش خاک دخالت داده شده درروش ۳8۱۸0 به قرار زیر است: ۱-۱-۶-۵: زمین‌شناسی ! ۲-۱-۶-۵ : خاک ۱ ۳-۱-۶-۵: وضعیت پستی و بلندی ۲ ۴-۱-۶-۵ :پوشش سطحی خاک ً ۵-۱-۶-۵:آب وهوا۵ ۶-۱-۶-۵: جریانات سطحی با رواناب " ۷-۱-۶-۵ : نحوه استفاده از زمین ۷ ۸-۱-۶-۵ :فرسایش اراضی مرتفع " ۹ ۹-۱-۶-۵ :فرسایش رودخانه‌ای و حمل رسوب همانطور که گفته شد براساس نقش واهمیت هریک از این عوامل. مقادیر کمی برای آنها درنظر گرفته شده است که جمع آنها مقدار نسبی شدت فرسایش یا میزان رسوب تولیدی از یک حوزه را نشان می‌دهد و آنرا می‌توان بصورت زیر نشان داد: ۴,۵۴( ,5۳۹,۱۱ ا0 ,1,00 ,۴-00,5 که در آن : ۴ - مقدار رسوب یک حوزه یا منطفه تحت مطالعه بر حسب تن در کیلومتر مربع در سال ۴....5,)30ان) بترتیب عوامل ٩گانه‏ موثر در فرسایش و تولید رسوب براساس تجربیات انجام شده . مقدار عددی ۴ یعنی جمع جبری مقادیر عوامل نه‌گانه معادل با مقدار معینی از فرسایش و رسوب است که برای سهولت کار . حوزه‌ها را از این جهت به پنج کلاس رسوبدهی بشرح زیر تقسیم کرده‌اند. ۱-))000108۷ ۰ )300131070130108۷( 2-50[[ 7۲ ا0۲۵) -4 1000822 -3 5-10 6-506 ۴ 7 م0130 -85 6 ]7-1 9- ۳۵۵۵| ۳۳۵۵۹۱۵۷۵ ۹۵۵۱۵۱۱۲۱ 0 ۳۸ -------- صفحهٔ بعد -------- مجموع مفادیرکمی ‎٩‏ میزان تقریبی رسوب تولیدی عامل فرسایش ورسوب تن ا/کیلومتر مربع /سال ۰ <رسوب ۱۵ ۵0 ۲۱۰ ۰ <رسوب همچنانکه می‌دانیم شدت. اثر عوامل نه‌گانه یکسان نیست. برخی اثر کمتر و برخی نش تعیین‌کننده در شدت فرسایش خاک و تولید رسوب دارند. بعلاوه در تشدید یا تضعیف اثر برخی عوامل فوق انسان نیز دخالت دارد بعنوان مثال آب و هوا و زمین‌شناسی عواملی هستند که انسان نمی‌تواند اثر آنها را تعدیل یا تشدید کند .در حالیکه اثر پوشش زمین. نحوه استفاده از زمین و خاک مستقیماً به فعالیت و عملکرد انسان بستگی دارد و می‌توان با روش با شکل بهره‌برداری از زمین اثر این عوامل را تعدیل کرد. بالاخره اثر بقیه عوامل و منجمله جریانهای سطحی . توپوگرافی. فرسایش اراضی مرتفع و فرسایش رودخانه بطور غیرمستقیم و از طریق تغییر برخی عوامل محیطی قابل تعدیل و کنترل است. بعنوان مثال با تسطیح اراضی و تراس بندی می‌توان اثر شیب در سطح ( توپوگرافی ) را بمیزان زیادی کاهش داد و برعکس با کشت و کار و شخم در اراضی شیبدار و در جهت شیب اثر شیب زمین در فرسایش خاک را بمیزان زیادی تشدید کرد. بهرحال باتوجه‌به‌اثرات‌گوناگون مستقل و یا وابسته به هم موجب تشدید یا کاهش فرسایش و تولید رسوب می گردد. برای برآورد میزان رسوبدهی منطقه تحت مطالعه ابتدا عوامل ٩گانه‏ بررسی و بهریک از آنها بسته به وضعیت و شدت و ضعف اثری که در فرسایش خاک دارند . امتیازی داده می‌شود و همانطور که گفته شد جمع جبری مقادیر این ‎٩ عامل کلاس فرسایشی و رسوبدهی منطقمه را معلوم می‌کند. ذیلاً مقادیر کمی اختصاص داده شده به هریک ازعوامل ٩گانه‏ فوق نشان داده می‌شود . ۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- عوامل موثر درفرسایش خاک زمین‌شناسی و زمین‌شناسی سطحی خاک آب و هوا جریانات سطحی - رواناب عوارض توپوگرافی پوشش زمین فرسایش رودخانه‌ای و حمل رسوب از آنجائیکه میزان امتیاز هریک از عوامل ٩گانه‏ فوق به وضعیت منطقه و شدت و ضعف آن عامل درافزایش یا کاهمش رسوب ارتباط دارد . بنابراین مقدار و میزان امتیاز هریک از این عوامل به موقعیت آن عامل بستگی دارد. در جدول ذیل مقادیر هریک از عوامل ٩گانه‏ در شرایط گوناگون نشان داده شده است . ۵۰ -------- صفحهٔ بعد -------- سطحی ۰ شنا رمین سی خاکها آب و هوا جدول شماره ۱۳- امتیاز ۱ الف - (شیل دریائی ) ب -گچ و مارنهای ایندریت‌دار ( خردشده - تکه‌تکه ) ج -لایه سنگهای سخت و شیل د- ماسه سنگها الف - بافت نرم با پراکندگی زیاد. شور قلیائی . دارای قابلیت انبساط و انقباض زیاد ب - سیلت دانه‌ای و شن نرم د - بافت شنی -لومی از جنس گرانیت الف - بارانهای چندروزه همراه با دوره‌های کوتاهی از رگبار تند ب - وجود رگبارهای شدید بطورمتناوب ج -آب و هوای خشک با شدت باران کم د - وجود جریانهای حاصل‌ازذوب برف ریک از عوامل نه گانه در شرایط گوناگون (۵) میزان رسوبات متوسط الف - سنگهای با سختی متوسط. سنگهای دگرگونی ب - سنگهای خردشده یاهوادیده متوسط ج - سنگهای باشکستگی متوسط د- گر انیتها ( آذرین ) ۸- سنگهای آهکی نرم و - کنگلومرا ز- سنگ آهک با لایه‌های ضخیم (۵) رسوب متوسط الف - بافت متوسط ب - دارای قطعات تخته سنگی بطور پراکنده ج -لایه‌های آهکی د - بافت قلوه‌سنگی (بین ۲۰ تا ۵۰ درصد حجم ) (۵) رسوب متوسط الف - وجود بارندگی با مدت و شدت متوسط ب - رگبارهای متناوب ۹۵۱ الف - تشکیلات سخت و فشرده ب - دولومیتها ج - لایه‌های بزرگ آبرفتی الف - دارای درصد زیادی از تخته سنگ ب - رسهای با ساختمان محکم ج - بالابودن مقدار موادآلی خاک الف - آب وهوای مرطوب با بارندگ با شدت کم ب - اکثر بارندگی بشکل برف ج <یخ بستن و ذوب شدن د - آب و هوای خشک با وجو بارندگی مداوم ولی بسیار کم -------- صفحهٔ بعد -------- جریانهای سطحی ( روانابها ) ناهمواری (پستی وبلندی) ادام الف - بالابودن دبی حداکثر در واحد سطح ب - حجم زیاد جریان آب در واحد سطح ج - خاکهای هیدرولوژیکی گروه ] د - خاکهای هیدرولوژیکی گروه 0 الف - مناطق با شیب تند (بیش از ۳۰درصد) ب - ارتفاع زیاد . پستی و بلندی زیاد ج - بسترهای با شیب تند د - پستی و بلندیهای سیل‌گیر الف - پوشش زمین کمتر از ۲۰درصد ب - پوشش گیاهی پراکنده و بقایای گیاهی محدود ج -عدم وجود قلوه‌سنگ در سطح خا . حدول شماره ۱۳ ب - حجم متوسط جریان آب در واحد ج - خاکهای هیدرولوژیکی گروه 8 الف - فلات با شیب متوسط (کمتر از ۲۰/) با واحدهای فیزیوگرافی بادبزنی شکل الف - پوشش گیاهی کمتر از ۴۰/ ب - بقایای گیاهی قابل توجه ج - وجود در خت‌بطورپراکنده ونامترا ۹5۲ الف - پائین‌بودن دبی حداکنر د واحد سطح ب - حجم کم جریان آب در وا سطح 8 - جریانهای سطحی نادر د - خاکهای هیدرولوژیکی گروه ۸ الف - مناطق با شیب آرام ( کمتر از ۵/) ب - دشت آبرفتی گسترده الف - سطح زمین کاملاً پوشیده از نباتات. بقایای گیاهی و قلوه‌سنگ بیش از ۷۰درصد. ب - احتمال رسیدن باران به موا فرسایش پذیرکم باشد -------- صفحهٔ بعد -------- نحوه استفاده از زمین فرسایش اراضی مرتع و بلند فرسایش رودخانه ای و حمل رسوب ادام الف - بیش از ۵۰درصد تحت کشت ب - تقریباً تمام سطح تحت چرای متراکم ج - بقایای گیاهی در تمام سطح بتازگی سو زانده شده است د- پوشش جنگلی بتازگی بریده شده ه- بریدگی‌های عبور جاده‌زیاد باشد . الف - وجود فرسایش شیاری .گالی و توده‌ای در بیش از ۵۰درصد سطح اراضی ب - بالابودن میزان فرسایش الف - فرسایش کناری رودخانه بطور دائم یا متناوب با عمق زیاد جریان طویل‌المدت ب - فرسایش ابتدای سرشاخه ها و کاهش ار تفاع آنها حدول شماره ۱۳ الف - کمتر از ۲۵درصد کشت شده ب - کمتر از ۵۰درصد سطح تحت چرای مفرط ج - کمتر از ۵۰ درصد پوشش جنگلی به تازگی قطع شده د - وجود جاده‌های معمولی و دیگر ابنیه الف - وجود انواع مختلف فرسایش در حدود ۲۵درصد سطح اراضی ب - فرسایش بادی با رسوبگذاری در کانالهای آب ج - فرسایش متوسط الف - جریان باعمق و تواتر متوسط با فرسایش کناره یا بستر بطور متناوب 5۳ الف - زمین بایر ب - میزان جرا محدود د- بدون جاده یا معبر الف - عدم وجود علائم فرسایش ب - فرسایش کم الف - انهار پهن و کم عمق ب شیب مسطح و جریان کوتاه مدت ب - بستر رودخانه بر روی توده‌ها عظیم صخره با قطعات بزرگ سنگ یا در سطوح با پوشش گیاهی خوب ج -انهار کنترل شده -------- صفحهٔ بعد -------- با توجه به امتیازات جدول فوق و با توجه به شرایط منطقه و وضعیت هریک عوامل ٩گانه‏ می‌توان مقدار کمی این ۰درصد کمتر باشد و عدد صفر برای مناطقی است که پوشش سطحی آن از ۴۰درصد بیشتر است و بالاخره عدد ۰- برای مناطقی است که کاملاً پوشیده از گیاهان‌اند. در مورد نحوه بهره‌برداری از زمین نیز رقم ۰ برای مناطقی است که حداقل ۵۰درصد از اراضشی تحت کشت نادرست یا جرای سنگین باشند . رقم صفر نیز برای مناطقی است که کمتر از ۲۵ درصد تحت کشت و کممتر از ۰درصد آن تحت جراست و بالاخره عدد ۰ برای مناطقی است که اصولاً در آن کشت و کاری صورت نمی‌گیرد و شدت چرای دام متناسب با ظرفیت مرتع است و در واقع چرای بیش از ظرفیت انجام نمی‌شود. ۵۴ -------- صفحهٔ بعد -------- براساس در سال در حدول شماره ۴۳- نمونه‌ای از کاربرد روش ذکر شده در حوزه آبخیز سد دز نشان داده شده است : جدول شماره ۱۴-: ارزیابی میزان رسوبدهی حوزه آبخیز سد دز با استفاده از روش ۳۹۱۸ : عامل فرسایش زا شرایط غالب زمین‌شناسی شامل لایه‌های نرم و سخت. سنگ آهک. شیل. لای سنگ سیلیتی. مارن ‏ ماسه - سنگ خاک بافت ریز تا متوسط. باخاکدانه‌های پراکنده. قابلیت انبساط زیاد. خاکدانه‌های خ خاکهای قهوه‌ای جنگلی آب و هوا بارندگی چندین روزه با رگبارهای شدید اتفاقی. برف رواناب جریان زیاد آب بازاء واحد سطح -گروه هیدرولوژیکی خاک 0 پستی و بلندی شیب متوسط فاقد دشت سیلابی پوشش نباتی ۵۰درصد منطقه حداقل در فصولی از سال عاری از پوشش نباتی بهره‌برداری از اراضی ۴۰در صد منطقه.بشدت تحت جراقر ارداشته و ۳۰-۲۰درصددیگر تحت‌کشت فرسایش اراضی فوقانی ۴۰درصد از منطقه دارای فرسایش لغزشی . سطحی . شیاری و خندقی فرسایش رودخانه‌ای شیب بستر تند .اغلب کناره‌ها و شیبها شستشو یافته و عمق حریان آب و مدت آن زیاد است . طبقه‌بندی جدول شماره یازده میزان تولید رسوب بعلت بالابودن درجه رسوبدهی ی بیش از ۰ در حدود بیش از ۰ ۹۵۵ ۵ تن در کیلومتر مربع -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۶-۵ در استفاده از این روش در حوزه‌های بزرگ توجه به نکات ذیل ضروری است : - بهتر است هریک از زیر حوزه‌ها و یا واحدهای هیدرولوژیکی و یا واحدهای خاکشناسی بطور مستقّل و جدای از یکدیگر ارزیابی و بررسی شوند. - بهتراست برای هریک از واحدهای تحت مطالعه . اندازه گیریهائی از مقدار فرسایش و رسوب واقع شده انجام گیرد و انگاه نتایج حاصل از روش ۳5۱۸0 با نتایج حاصل از اندازه‌گیریها جرح و تعدیل شوند . - بهتر است میزان اثر هریک از عوامل ٩گانه‏ در فرسایش و تولید رسوب . بطورگرافیکی رسم و امتیازات با توجه به شکل گرافیکی این عوامل به هریک از آنها داده شود. - از میان ‎٩‏ عامل موثر در فرسایش دخالت داده شده در روش ۰۳۹۱۸0 تنها عامل توپوگرافی تا حدودی مستقل از عوامل دیگر عمل می‌کند. بقیه هریک به یک یا چندعامل دیگر بستگی دارند و اثر هریک از آنها به شدت و ضعف وجود و اثر عامل پاعوامل دیگر ار تباط پیدا می کند . بعنوان مثال خاک و زمین‌شناسی بهم وابسته‌اند . در واقع خاکها از تغییر و تبدیل فرماسیونهای زمین‌شناسی بوجود می‌آیند. اثر جریانات سطحی یا رواناب با وجود یا عدم وجود پوشش گیاهی تشدید یا تعدیل می‌شود. بهمین‌ترتیب جریان سطحی ناشی ازنزولات جوی‌است که خود یک عامل آب و هوائی به حساب می آید .با توجه به توضیحات فوق برای تعیین مقدار عددی هر یک از یا از عوامل ٩گانه‏ لازم است که میزان و اثر عوامل دیگر نیز همزمان در نظر گرفته شود. ۵۶ -------- صفحهٔ بعد -------- ۶- وضعیت فرسایش و پراکنش جغرافیانی آن در ایران عوامل مختلفی در فرسایش خاک دخالت دارند که مهمترین آن عوامل اقلیمی است . وجود کمربندهای کم فشار در استوا و عرض جغرافیائی حدود ۶۰ درجه در هر دو نیمکره و کمربندهای پرفشار در عرضهای جغرافیائی حدود ۳۰ درجه و قطبین زمین موجب می‌شود دو وضعیت از نظر بارش پدید آید که شامل مناطق پرباران در استوا و عرض جغرافیانی ۶۰ درجه و مناطق کم باران در عرضهای ۳۰ درجه و قطبین زمین است . کاهش دما از استوا به طرف قطبین نیز موجب می‌شود که چهاراقلیم مشخص آب و هوائی گرم و مرطوب از صفرتا ۱۰ + درجه .گرم خشک از ۵ + تا ۴۵ +درجه . معتدل مرطوب از ۴۵ +. ۷۰ + درجه . سرد خشک از ۷۰+ تا ۰ درجه پدید آید . در اقلیم گرم و مرطوب . وجود شرایط مناسب برای رشد گیاه باعث می‌شود تاهنگامیکه تخریب شدیدی در محیط ایجاد نشده است خاکها بخوبی حفظ شوند .ولی چنانچه در این مناطق بهر دلیلی پوشش گیاهی از بین برود بدلیل بارندگی زیاد فرسایش بسرعت در آنها صورت می‌گیرد . در عرضهای جغرافیانی حدود ۳۰ درجه گرم و خشک . بدلیل بارندگی کم و تبخیر شدید ناشی از دمای زیاد پوشش گیاهی فقیر بوده و خاک در معرض فرسایش شدید آبی و بادی قرار دارد . در عرضهای جغرافیانی ۶۰ درجه با آب و هوای معتدل مرطوب . وجود بارندگی به مقدار کافی و محدودیت تبخیر موجب توسعه پوشش گیاهی شده و فرسایش کاهش می یابد در قطبین زمین سرد اخشک نیز گرچه میزان بارندگی محدود است ولی بدلیل پائین بودن دماو بالنتیجه کمی تبخیر و تعریق و وجود پوشش گیاهی بوته‌ای و در متراکم نظیر مناطق تند را فرسایش کم می‌باشد . بنابراین می‌توان گفت بیشترین میزان فرسایش و تخریب خاک در اقالیم خشک و نیمه خشک گرم که کشور ما نیز دارای چنین اقلیمی می‌باشد می افتد. علیرغم محدودیت بارندگی در بیشتر نقاط کشور معهذا . همین مقدار بارندگی محدود به دلیل شدت زیاد موجب تخریب شدید خاک و فرسایش بیش از اندازه می‌شود . در بسیاری از مناطق کشور با بارندگی بین ۲۰۰ تا ۴۰۰ میلیمتر . در پاره ای موارد شدت رگبارها بحدی است که موجب ریزش نزدیک یکصد میلیمتر در ۲۴ ساعت می‌گردد و همین رگبارهاست که بیشترین تخریب را به‌بار می‌آورد و سبب متلاشی شدن خاکدانه ها و حمل آن به نقاط دیگر می شود . همچنین عدم یکنواختی ریزشهای جوی در طی زمان باعث می‌گردد که جریانهای سطحی ناشی از آنها به صورت سیلابهای بزرگ و کوچک از رودخانه عبور کرده و باعث تشدید فرسایش‌های کناری می‌شود . در حوزه های مرتفع کشور به دلیل بالابودن نسبت برف به کل بارندگی سالانه میزان فرسایش کم می باشد . از آنجاکه قسمت اعظم سطح کشور در دورانهای دوم و سوم زمین‌شناسی زیر آب بوده است لذا رسوبگذاری آهکی و مارنی و شیلی فراوان در آن دیده می شود که این رسوبات مخصوصا دردوران سوم زمین‌شناسی همراه با مواد انحلالی ۵۷ -------- صفحهٔ بعد -------- و بخصوص گچ و نمک بوده و حساسیت بیشتری نسبت به فرسایش دارند . تشکیلات دوران سوم که به طور عمده شامل مارنهای گچی و نمکی هستند . در مناطق وسیعی از کشور به خصوص مناطق مرکزی واقع شده‌اند هر چند که به طور پراکنده در سایر نقاط مانند حوزه دریاچه ارومیه . حوزه سفیدرود . حوزه دز و زاینده‌رود دیده می‌شوند سهم زیادی در تولید رسوب دارند . بطوریکه بیش از ۵۰ درصد از رسوبات وارده به مخزن سد سفیدرود از سطحی کمتر از ۵ درصد حوزه ناشی می‌گردد . مناطق آهکی نیز دارای فرسایش انحلالی بوده و تشکیلات کارستیک را بوجودمی آورند و هنگامیکه با لایه‌های مارنی همراه باشند فرسایش نسبتا"ً شدیدی ایجاد می‌کنند. این تشکیلات قسمت اعظم زاگرس را تشکیل داده و در البرز و سایر کوهستانهای مرکزی نیز بطور پراکنده دیده می‌شوند . بطوریکه قبلا" اشاره شده است عامل توپوگرافی نیز که پتانسیل رواناب را برای ایجاد فرسایش افزایش می دهد. از اهمیت خاصی برخوردار است . وجود مواد آتشفشانی در قسمت‌های زیادی از البرز و چین خوردگی‌های شدید در زاگرس ناشی از حرکت قاره‌ها. پستی و بلندی زیادی بوجود آورده و شیب اراضی را بشدت افزایش داده‌اند . این امر علاوه برافزایش سرعت رواناب و ایجاد فرسایش . باعث ایجاد لغزش و سایر حرکات توده‌ای می‌گردد . یکی دیگر از مهمترین عاملی که می‌تواند باعث کنترل فرسایش گردد پوشش گیاهی است . وجود . جنگلهای حاشیه خزر در شمال کشور که سطحی کمتر از ۲ میلیون هکتار داشته و علیرغم شدت بارش و شیب تند و حتی در مناطق با لیتولوژی نامناسب و حساس به خوبی خاک را حفظ می‌نمایند ولی در مناطق شمال غربی و غرب کشور وجود جنگلهای بلوط . در شمال شرقی جنگلهای پسته و در سایر مناطق جنگلهای ارس هر چند تا اندازه‌ای در کاهش فرسایش موثرند ولی به دلیل عدم وجود پوشش گیاهی کافی در سطح زمین . نمی‌توانند به خوبی فرسایش را کنترل نمایند . مراتع خوب نیز که قادر به حفظ خاک . باشند بسیار محدود بوده و اغلب مراتع سیر قهقرائی خود را طی می‌نمایند . تبدیل اراضی مرتعی و جنگلی به کشاورزی و رهاسازی آنها پس از چندسال بهره‌برداری نادرست نیز امری است که در گوشه و کنار مملکت به چشم می‌خورد . مشکلات اقتصادی در دوره‌های مختلف و افزایش بیرویه رشد جمعیت نیز باعث می‌شود که فشار زیادی به منابع طبیعی وارد شده و هر ساله تخریب با توجه به عوامل فوق مشاهده می‌شود که در ایران تمامی شرایط برای ایجاد فرسایش آبی مهیا بوده و مقدار آن به طور متوسط بیش از ۱۰۰ تن در کیلومتر مربع در سال است در حالیکه در کشورهای اروپائی با بارندگی سالانه بیشتر به دلیل وجود پوشش گیاهی مناسب در سطح زمین میزان متوسط رسوب در کیلومتر کمتر از ۱۰۰ تن در سال است . در مناطق مرکزی و شرقی ایران و منجلمه سیستان وبلوچستان اگر چه بارندگی سالانه محدود است ولی وجود بادهای مختلف موجب فرسایش بادی خاک می شود . در نتیجه می‌توان گفت که به استثنای نوار باریکی از شیبهای شمالی البرز . در تمامی دامنه‌های جنوبی البرز و زاگرس ۵۸ -------- صفحهٔ بعد -------- ا شود ود مناطقی که بارندگی سالانه ای کمتر از ۰ میلیمتر و دشتهای / ۰ پس ۱ ۵۹ -------- صفحهٔ بعد -------- ۷- رابطه فرسایش و رسوب فرسایش تشدید شده و حتی در پاره‌ای موارد فرسایش طبیعی و حمل مواد رسوبی توسط جریانهای سطحی خطر بزرگیست که همواره تاسیسات آبی را تهدید می‌کند و به خصوص موجب پرشدن مخازن سدها و کاهش عمر مفید آنها می‌گردد . همانطور که می‌دانیم رسوب حمل شده به وسیله رودخانه‌ها و جریانهای سطحی بعد از بارندگیها بجز در موارد فرسایش کف و دیواره رودخانه‌ها . عمدتاً حاصل فرسایش خاک روئین حوزه‌های مربوطه است و از این رو برای کاهش زیانهای اقتصادی ناشی از رسوبگذاری در مخازن سدها و دیگر تاسیسات آبی باید اقداماتی در جهت کنترل فرسایش صورت گیرد .و برای این منظور لازم است که رابطه بین فرسایش و رسوب ازیک سو و رابطه بین فرسایش و عوامل موثر در آن از سوی دیگر شناخته شود و معلوم گردد که اولاً شدت فرسایش خاک در یک حوزه چه میزانست و ثانیاً چه مقدار از خاک فرسایش یافته در هر حوزه به شبکه آبراهه‌ها و رودخانه‌ها می‌رسد و در نهایت در تاسیسات آبی بنا شده برروی رودخانه موردنظر و یا شبکه آبراهه‌های تشکیل دهنده آن ترسیب می‌شود . بگفته برانسون و همکاران (۱۹۸۷) میزان رسوبات حمل شده به وسیله یک رودخانه . درصورتیکه فرسایش کف و بستر رودخانه ( فرسایش رودخانه‌ای ) را نادیده بگیریم . تابعی است از شدت فرسایش خاک حوزه مربوطه و میزان اثر نیروهای انتقال دهنده یا جابجا کننده . بطوریکه رابطه بین فرسایش و رسوب را می‌توان بصورت زیر نشان داد : که در آن : (5-1)۴,7 5 - میزان رسوب انتفال یافته در رودخانه ۴ < میزان خاک فرسایش ییافته در حوزه مربوطه آ - شدت اثر عوامل انتقال دهنده یا جابجا کننده است . بگفته هادلی (۱۹۸۴) تولید رسوب از حوزه‌ها فرآیند پیچیده ایست که با فرسایش خاک همان حوزه رابطه علت و معلول " را دارد . در واقع رسوب معلول یا نتیجه فرسایش است و در صورتیکه فرسایش اتفاق نیافتد رسوبی تولید نخواهد شد . پس برای کاهش رسوب هر حوزه می‌باید فرسایش را در آن حوزه کنترل کرد . از طرفی خود فرسایش هم نتیجه عملکرد عوامل بسیار است که برای کنترل آن . باید این عوامل را کنترل شود. آزمایشهای ویشمایر و دیگران نشان داده شده است که میزان رسوب تولیدی از یک حوزه تابع مستقیم شدت فرسایش خاک حوزه مربوطه است . بنحویکه اگر برآوری از شدت فرسایش یک حوزه در دست باشدبا داشتن نسبت بین فرسایش و رسوب که خود تابعی است از میزان اثر عوامل انتقال و جابجائی . می توان میزان رسوب تولیدی از یک حوزه را برآورد کرد و برعکس بادردست داشتن میزان رسوب تولیدی از یک حوزه می توان حجم خاک فرسود یافته را محاسبه نمود . 1 له عی -ا ۶۰ -------- صفحهٔ بعد -------- برای محاسبه رسوبات حمل شده به وسیله یک رودخانه روشهای مختلفی وجود دارد که مهمترین آن نمونه‌برداری از آب رودخانه و اندازه‌گیری میزان رسوبات معلق و بارکف آن از یکطرف و دبی همزمان . از طرف دیگر است . آزمایشهای زیادی نشان داده است که در همه رودخانه‌ها رابطه مستقیمی بین دبی آب و دبی رسوب وجود دارد . اما شدت این رابطه یا همبستگی خود به شدت فرسایش‌پذیری یا حساسیت به فرسایش حوزه مورد مطالعه از یکطرف و میزان تکامل و تراکم شبکه آبراهه‌ها و قدرت حمل و جابجای عوامل منتقل کننده از طرف دیگر بستگی دارد . خاک فرسایش یافته ابتدا از طریق جریانهای سطحی بعد از بارندگیها به شبکه آبراهه‌های کوچک و از آن جا به کمک جریان آب به سرشاخه‌ها و رودخانه‌های کوجچک و بالاخره به رودخانه اصلی می‌رسد . بطورکلی رابطه بین دبی آب و دبی رسوب را می‌توان بصورت زیر نشان داد : که در آن : 4 2+۳ عو6و۱۹ و - میزان رسوب حمل شده بوسیله یک رودخانه یا یک جریان آب در یک دوره زمانی یک روزه برحسب تن در روز ,0 <دبی آب یا مقدار آب عبور کرده از همان رودخانه در واحد زمان بر حسب مترمکعب در ثانیه 0,2 ضرایب ثابت این معادله هستند . که مقدار آنها بعوامل مختلفی بستگی دارد که مهمترین آنها همان عوامل معادله ویشمایر هستند. ۲0۲60[ این عوامل را سطح حوزه . نسبت جریان سطحی به کل بارندگی منطقه . وضعیت توپوگرافی . نوع و تراکم پوشش گیاهی و نحوه بهره‌برداری از زمین می‌داند . بگفته گیفورد این عوامل هم‌در شدت ومیزان تخریب خاک و هم درانتقال وجابجائی خاک فرسایش یافته دخالت دارند. در مجموع . هر قدر سطح حوزه بزرگ باشد نسبت رسوبات خارج شده از حوزه به خاک فرسایش یافته کوچکتر است . بطوریکه در حوزه‌های بسیار بزرگ ممکنست قسمت کمی از مجموع خاک فرسایش یافته از حوزه خارج شود در حالیکه در حوزه کوچک و بخصوص شیبدار ممکنست قسمت اعظم خاک فرسایش یافته از طریق جریانهای سطحی به شبکه آبراهه‌ها و از آن طریق برودخانه‌ها برسند . از طرفی نقش پوشش سطحی در فرسایش خاک و انتقال و جابجائی خاک فرسایش یافته بسیار تعیین کننده است . از طرف دیگر خود پوشش گیاهی نیز ارتباط مستقیمی با نوع آب و هوای منطقه ( میزان بارندگی و پراکنش آن ) و نوع بهره‌برداری از زمین دارد . که میزان بارندگی علاوه براینکه خود مستقیماً یکی از عوامل فرسایش خاک است بطور غیرمستقیم و از طریق تاثیر بر پوشش گیاهی نیز به فرسایش خاک موثر است . ۸۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۸- اثرات اقتصادی - اجتماعی فرسایش و رسوب ثرات اقتصادی و اجتماعی فرسایش و رسوب را می‌توان از دو دیدگاه . اثرات در جا و یا در محل و خارج از محل مورد مطالعه و ارزیابی قرار داد . بدیهی است در مرحله حمل نیز مسائل اقتصادی - اجتماعی خاصی وجود دارد که در طبمّه‌بندی فوق در گروه خارج از محل مورد بررسی قرار گرفته است . ۱-۸ اثرات اقتصادی - اجتماعی فرسایش ‏ در محل " ثرات اقتصادی - اجتماعی فرسایش در اراضی بالادست به دو صورت خود را نمایان می‌سازد . اول به صورت تولیدات مرتعی و جنگلی . بررسیهای ممّدماتی انجام شده در ایران نشان میدهد که هر ساله هزاران هکتار از اراضی . مرتعی کشاورزی بر اثر فرسایش قدرت حاصل خیزی خود را از دست می دهند . هرچند در اینگونه ارزیابی‌هابخشی از خاک زیرین غیرزنده راکه بر اثر فرسایش خندقی یا توده ای از دست می روند جزء خاک زنده به حساب می آورند ودر نتیجه در برآورد سطح اراضی از دست رفته اغراق می شود معهذا نمی توان اهمیت قضیه را نادیده گرفت . کاهش سطح اراضی تولیدی می‌تواند بطور مستمر باعث روند نزولی تولید در کشور شود و با توجه به عدم اشتغال افراد در عرصه‌های از دست‌رفته کاهش سطح اشتغال جمعیت روستائی و عشایری را نیز بدنبال دارد . ۲-۱-۸ کاهش مواد مغذی خاک کاهش یا تهی شدن مواد مغذی خاک که در اثر فرسایش سطحی و بعضاً شیاری تحقق می‌یابد زیان اقتصادی دیگریست که به اراضی بالادست وارد می‌شود . اینگونه اراضی عموماً توسط زارعین و عشایری که با اقتصاد معیشتی بیشترین و بلکه تمام احتیاجاتشان - اعم از غذا. پوشاک . سوخت و مسکن -را تامین می‌کنند مورد بهره‌برداری قرار می‌گرفته و می‌گیرد . در گذشته بهنگام کاهش توان تولیدی این اراضی اعم از مرتعی و یا زراعی لطمات وارده به خاک از طریق کشاورزی " نوبتی *( بهره‌برداری - آیش طولانی ) و یاکوچ و چرا جبران می گردیده است . لیکن افزایش جمعیت و کاهش سطح اراضی بدلیل ساخت و ساز و تخصیص اراضی بیشتری به فضاهای شهری و خدماتی و عدم استفاده بهینه از منایع سبب گردیده است که بهره‌برداری مفرط و مکرر از اراضی تقریباً اجتناب ناپذیر شود . نابودی ۶۲ -------- صفحهٔ بعد -------- نتیجه چنین شرایطی است . ادامه این وضعیت خود موحب تشدید فرسایش و تکرار پدیده فرسایش و رسوب با ابعاد بیشتر و وسیعتر می‌شود. ۱ ۰ ۳ بنت دراواخر ۱۹۳۰ براورد نموده بود که سالانه ۰ میلیون تن مواد غذائی مورد نیاز گیاهان در سطح ۰ میلیون هکتاراراضی در امریکا دچارفرسایش شدید شده و از دسترس خارج می‌شود . این برآورد برمبنای محاسبه ازت بمیزان ۰/۱. فسفر ۰/۱۵ و پتاسیم به میزان ۵ درصد وزن خاک فرسایش یافته بدست آمده است . نامبرده خسارت جبرانی این سه ماده را دران هنگام حدود ۶/۸ میلیارد دلار برآورد نموده بود . دریک بررسی دیگر بر روی یک نوع خاک استوایی در هاوائی که زیرکشت ذرت علوفه‌ای بوده است نتایج زیر حاصل گردیده است . ۵۰ د 5 1 ۴۳۰ ۴ ۳۰۰ 4 رنه خ ۷۱۵ ۲۳ ۲۵ ۴۳ ۳۵ ۳ عمق خاک ازهدست رفته ( ساتتیمتر ) حدول شماره ۵- میزان مصرف کود در دو سطح شاهد به کیلوگرم ۸۶ ۱ ها هک | - 411 ۶۳ -------- صفحهٔ بعد -------- بطوریکه در شکل ‎۱۹٩‏ مشاهده می شود . هنگامی که ده سانتیمتر خاک فرسایش یابد میزان تولید ذرت علوفه ای از ۰ کیلوگرم به حدود ۲۲۰۰ کیلوگرم و هنگامیکه ۵ سانتیمتر خاک از دست برود به حدود ۶۰۰کیلوگرم کاهش می‌یابد . در صورتیکه بخواهند با استفاده از کود کاهمش حاصلخیزی خاک را جبران نمایند در دو سطح کوددهی 12,11 نتایجی به شرح زیر بدست آمده است . در صورتیکه ده سانتیمتر خاک فرسایش یابد با کاربرد کود بمیزان ۶ عیلوگرم در هکتار در سطح 1 تقریبا" محصول اولیه بدست می‌آید. لیکن همین مقدار کود می‌تواند در اراضی فرسایش نیافته ۰ کیلوگرم افزایش محصول به بارآورد . با افزایش میزان کوددهی به مقدار خیلی زیاد . یعنی جمعا" ۰ کیلوگرم ازت . فسفر و پتاس و ۱۱۲ کیلوگرم عناصر و۱۸۵,2۲,۸و ۳/۵ تن آهک در اراضی که ۱۰ سانتیمتر خاک فرسایش یافته می‌توان حدود ۳۷/۵ / افزایش محصول بدست آورد. لیکن در اراضی ۳۵ سانتیمتر فرسایش یافته تنها حدود ۲۸ افزایش بدست آمده است . بدیهی است این میزان وسیع کوددهی همواره کار بسیار دشوار و پرهزینه‌ای است و مسائل زیست محیطی متعددی بدنبال خواهد داشت . در هر حال اگر با توجه به بررسیهای انجام شده نسبت میزان عناصر فرسایش یافته خاکهای ایران ( ازت . فسفر. پتاس ) را حدود دو درصد کل خاک فرسایش یافته ( بمیزان ۱/۵ میلیاردتن در سال ) بدانیم . سالانه حدود ۱۵ میلیون تن عناصر مغذی خاک از سطح ۴۰ میلیون هکتار اراضی شیب دار حوزه‌های آبخیز کشور شسته می‌شود که متو سط آن ۵ کیلوگرم در هکتار می‌شود . جبران این مقدار عناصر مغذی در سطح چهل میلیون هکتار اراضی زراعی . مرتعی و احیاناً جنگلی به حدود ۴۰ میلیارد ریال اعتبار برای خرید کود و هزاران نفر روز نیروی کار جهت پخش کود در زمین نیاز خواهد داشت . از آنجائی که چنین سرمایه‌گذاری سنگینی عملاً ممکن نیست لذا هرساله حاصلخیزی اراضی وسیعی بمقدار زیادی کاهش می‌یابد و علیرغم بهبود آبیاری و یا افزایش نیروی ماشین و غیره تولیدات آنها بمیزان پیش‌بینی شده افزایش نمی‌یابد و در واقع تلاش بی‌ثمر تلقی می‌شود. خسارت ناشی از تهی شدن خاک از مواد مغذی را می‌توان بصورت کاهش برداشت محصول سالانه نیز ارزیابی نمود .بدین معنی که اگر کاهش برداشت محصول در سطح چهل میلیون هکتار اراضی زراعی و مرتعی حوزه‌های آبخیز کشور را حدود نیم تن در هکتار برآورد نمائیم مشاهده می‌شود که حدود ۲۰ میلیون تن محصولات خوراکی و علوفه‌ای بدلیل فرسایش خاک . کمتر بدست می‌آید که این امر علیرغم سرمایه‌گذاریهای انجام شده در این مناطق یکی از دلایل فقر روستانی و عشایری در شرایط کنونی می‌باشد . نکته مهم دیگری که در زمینه اثرات فرسایش و تهی شدن خاک اراضی باید یاداوری نمائیم. دیرپائی و استمرار زیانها برای یکدوره طولانی می‌باشد .کلارک (۱۹۸۲) نشان داده است که حدود ۲۰ سال پس از احیاء و بازیایی مراتع فرسایش یافته ( از نوع لغزشی ) حتی پس از عمل کوددادن تنها ۷۰ تا ۸۰ درصد توان تولیدی اولیه خود را بدست آورده‌اند .این مطلب ضرورت توجه بیشتر و عاجل بر پدیده فرسایش و رسوب را نشان می‌دهد . ۶۴ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۲-۸ زیان حاصل از پرشدن سدهای کشور ۰ میلیون متر مکعب از ظرفیت مفید سدها را کاهش داده و بالنتجه از عمر مفید آنها می‌کاهد. اگر تنها زیان هر متر برابر زیان تراکمی طی دوره عمر مفید پیش بینی شده دراین زمینه وارد می شود . هرساله مقدار زیادی رسوب در انهار و کانالهای آبیاری ته‌نشین می‌گردد که بمنظور انجام کارکرد پیش‌بینی شده آنها لازمست لایروبی شوند و میلیونها ریال هزینه جهت انجام آن صرف می‌گردد . هرساله زیانهای قابل توجهی به اراضی کشاورزی . کانالهاو شبکه‌های آبیاری و زهکشی . پلها . خطوط ارتباطی . ساختمانهای روستائی و دولتی و مدارس و غیره در کشور وارد می‌شود . بدنبال جاری شدن سیل سهمگین سال ۵ ستاد ویژه بازسازی مناطق سیل زده در نهاد ریاست جمهوری و شورایعالی پیشگیری و کاهش صدمات به ریاست وزیر کشور و عضویت وزرای کشاورزی . نیرو. جهاد سازندگی . راه و ترابری . مسکن و شهرسازی . بازرگانی بهداشت و درمان . دفاع و پشتیبانی و روسای جمعیت هلال احمر و سازمان برنامه و بودجه . براساس ماده یک قانون پیشگیری و مبارزه با خطرات سیل مصوب ۱۳۴۸/۲/۹ تشکیل گردیده است و هرساله اعتباراتی راجهت جبران و پیشگیری از سیل هزینه می‌نماید . براساس برآوردهای وزارت کشور در دوره بارندگی ۷۰-۷۱ بیش از ۰میلیاردریال و در دوره ۷۱-۷۲ متجاوز از ۵۰۰ میلیاردریال خسارت ناشی از سیل براعیانی مزارع . ساختمانها و راهها و غیره بوده است . همچنین سیل و طغیان به دیواره‌های رودخانه‌ها لطمه وارد نموده و هرساله اعتباراتی جهت انجام عملیات مهندسی رودخانه و سامان دادن به آن ( احداث دیواره ۰ راپی و اصلاح بستر رودخانه و غیره ) صرف می‌گردد. متاسفانه باید گفت که خسارت ناشی از سیل طی سالهای اخیر سیر صعودی داشته است . در صورتیکه خسارات ناشی از توقف حمل و نقل . تولید و امر آموزشی را در جریان وقوع سیلابها به خسارات فوق اضافه نمائیم . ملاحظه می شود که خسارت سیل چه ابعاد گسترده ای را شامل می شود . ۶۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۴-۲-۸ زیانهای ناشی از رسوب در کفه‌های کویری و بیابانی و یا سواحل دریا نظر به اینکه بخشی از رواناب فصلی و دائمی در کفه‌های داخلی و نقاط پست بیابانی ریخته می‌شود . برجای ماندن املاح و محموله‌ها نه تنها بخشی از اراضی حاشیه‌ای را از حیز انتفاع خارج می‌سازد . بلکه پس از تبخیر آب در تابستان در اثر وزش بادهای نسبتاً شدید فصلی ذرات رسوب جابجا شده و در مسیر خود موجب ازدیاد سائیدگی سطح خاکهای زراعی و مرتعی مجاور و همینطور سطح راههای اسفالته می‌شوند . این امر در واقع خسارت جدیدی براقتصاد کشور می‌باشد . سپس تجمع ذرات شن و ماسه در نزدیکی آبادیها و یا تاسیسات زیربنانی. صنعتی و یا خدماتی خطرات بالقوه دیگری بوجود می‌آورد که هرساله از طریق عملیات تثبیت شنهای روان و بیابان‌زدانی بردوش دولت گذاشته می‌شود . رقم خسارت جبرانی فوق‌الذکر در سالهای گذشته بیش از ۲۰میلیاردریال در سال بوده است . بخش دیگری از رسوبات وارده به سواحل دریاها و دریاچه‌ها برتاسیسات بندری و یا ساحلی خسارت وارد می‌کند. ملاحظه می شود که هر یک از خسارات فوق بصورت زنجیره ای موجب بروز مسائل و مشکلات جدیدی دراقتصاد ملی می گردد که خساراتهای جدیدی بوجود می آورد . محققا" چنین روندی با توسعه اقتصادی - اجتماعی و زیست محیطی کشور مغایرت دارد و بایستی بطور جدی مورد توجه و تصمیم گیری قرار گیرد . ۶۶ -------- صفحهٔ بعد -------- ۶ عم[ عط) دز 1200768 دمزدمه هه 50۳6 - (1922) 21.3 ,+عل۳ -1 ۰( - 570) 12 16۲.۷ 1ع060 دهنط عم اند ۶ 1۵۳۳۵۵ فمنعام خدعع 6 حز معنلای - (1928) ۷۷.۷۷۰ ,و3۲ -2 (4) 215 .50 .۸1.7 فص0ن2ع ۲۳6 و11 ۷۷16۲ عطا ده صمنزدوجه ولنع اعص1 - (945ل0 .75 ,قططانه ‏ -3 ٩۶ 16 27 )135 - 146(.‏ ب50 0۶ .37.23 2127100۵۵ ۰ ۳28167 - 2107 هز مدمه عمنلاعه1 - (0946) کل ,فع 120 ۰ -4 ۰( - 2863) 19 بافبش ,165 ب00ل1 بژ5 تسم .3 ٩۶ 010۵[‏ حدم ۷۷۵۵ عطا ۵۵ «مزعم7ه ع[مط۳0 - (951ل0) کل هط -5 - 197) 7 ۵۵۳۰م) ۷۷۵ لذزه5 .7 بنند1713۳ 0۶ و10 م20د1دا علزه5 ۰0۶ 0700671168 506 - (1948) .۳.17 بلاوتته) 200 مطل.ل ,316156 -6 3 .سم .ع56 560 [ز5۵ 770۰ بعش ماود هنز هعرزم ۲۳ 02160 مععد ۰( - 545) ۷۵۲۰ [[ه5 .7 1200مامه هز مزونه وعزطام - (1962) 0.۷۷۰ ,۵70۳۵ -7 (222- 220) 17 0 -1200 النامعود عنطعممدمعع 2 معطامنم - (963ل0 6.6 ر,تعماند۳ -8 ۵57 65 |۳۵ ۲۶070 م5 .کک۵ باصا عفصما بل عطا ۶و خصعصهم هب00 ( - 103) وع[ع07ظ رواطادک۸ ۰ ۳۵91۳۲ - 210710 منز 10و0۳ عمنلاع م1 - (1946) 6۰ج ,فع 100۳ -9 ۰( - 283) 19 بافبش 5ع۸ 1203 5 ).7 10 عاأزه؟ ۵۵ عغلد؛ نهد ‎٩۶‏ ععمع از عطا - (0969) 2.۳.۷۰ ممقفععط) -10 ۶۷ -------- صفحهٔ بعد -------- +[ ۸762 60۹6۷ 1 ۳27۲ .27625 آهاعدهه» رز منوت ۱۵۵۵۱ ۵ 12107666 ۰( - 327) 25 .31.5.۷۷ .ق2م) لزه5 8 20ا[ 02 نان و4960 ۷۷۵167 |5۵ - (1969) .6.10 مومعنطان۸ مهد 0.00 فعلعم] -11 06۰ 6۳۳26 طااحعه ند علزهد 22021 هز 5106066 ای ۵۶ ععتهت د .۰( - 342) 1000 ععوع0د ناه مهم[ ‎٩۵‏ 5۲۳۵ 0 200068 عنمهع۳ه ۵۶ از 1۸6 - (رف096 .0.7 علمح م00۳6 -12 [[50 ۵۶ 11603201595 7 5683100 02067 166۷ بلزه5 م۸ بط 5 - 6 ۷1۱۵۲۱1۵ ,ل3ق4 57 24 610 صنشععزام» دج ۶و دعو ۳۳۰۵2 6۰ 510 - 1964 40 002۳6۴۴۳ 0۶ 0ع01 ه۸۵ - (1969) .37 ,نا0گا100 200 ,8 ,تعنشانهگ -13 2 (1971) 1(,110076 7 ۵۳82016 ,13/12826810 - (1970) 11.ظ مطانصسد 220 ,۷۷۰۷۷۰ ۳۵۲۹۵۵۰ -14 ۰( - 453) 228 212006 ,5۳0006 آزدد 220 50 ۷۶ 2010068 عنمدوته ۶و 1016720000 - (1964) ۷۷.۷۷۰ ,۳۳۵۲۶۵2 -15[ [[80 ۵۶ 1166۵05085 7 8633108 - 02067 16۷1۷ ّ زور۸ 1 6-8 ,۷:۲۵ ,ل57۸042 خه طاعط سح فوملام» ه ‎٩۶‏ ۵5 0۳0۵ 6۰ 510 1964 6 0۶ کامعاکه 106 - .(1969) .1 ,فدسط۸ 200 .1 ,06و۳2 بسا.1 ,ل[ا140۷۷6 -16 0 5۳۵1۱۳۶ ۵طا ۵۶ کم م5 ‎٩۶‏ خ عم مهد ۳۵0۵ عم - 176) (1) 20 .50 [ز۵ه5 .7 ,علزه5 ناماد ومد عصنلد؛ صز جداه ‎٩۶‏ 0۲6۳۵۲ 200 13 6 1 70۷۲ع رالات رز ۳۵0075" - (1963) ص70 .11.۳ فمه لت ,۲ع0ظ -17 ۶ .171278 .308 هش 50 - م۸ 1۰۷۵۳ نی ۷۷ ۶و مش عم[ معع12 (237-240) ,(110.3) ۶۸ -------- صفحهٔ بعد -------- 8 200 ۷رع۳۸۵۲ الدگمنه3" - (1958) طخنس5 0.0۰ هه ۷۷.۲7۰ ,تعن‌سط :۷۷ -18 ۰ - 285 ,39 172208 171۸0 .وطم0ع0 سم وم[ ازمد ۲۵ 1۵1300 5۰ 16967 200 هد 310۵ ۵۶ زدوطم 156 .(0941) .شط ,ل1ممععد83 -19 م] ,12/16113673 ۰ ب110۷ ,۷۷116 60 .۵ 4 رواد 060 آهزدط۳ (0975) .انش علطدن5 -20 68 1۳۵۹211/77 ووع 1170710 320201200 - (1981) 1۳۰ ,71710 -21 ۰ ,00۵0 ,107020 .17.5.۸ ,13۳۵ ,10096 ووعدصضمت 501 ,1981 ,27065ظ.ک .کل 220 ,63ن ۳۵9 1۰۷۷۰ 00۳۳۳۲۵۷۹۳۶ ,۹5۵۳۳۷2 -22 ۰ ]3711 ۳۸۵0667۵۶ ۶6۳۵0۵ ۷۷2۵167 200 ۰ مللنلَا - 070۷۷ 316 ۵0۸۵6۳۷۵102 لزهد5 - (77.37.)1939 ااعمهه -23 7 ۵۵ 332210121100 67منهز ونم ۵۶ کادمصز 1975 0.۳ .04007۵ 24 - ۳۵۹7516۲ منز عم عطا 0706 نز - [14 - 127 بط معع‌نادی 560 571۳0 ۲۵ 51216 ۷1۷ 10827 + ۶۹