معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی ربیس جمهور

⚠ این متن با نرم‌افزار از روی تصویر خوانده شده و ممکن است خطا داشته باشد؛ برای استناد، اصلِ سند را ببینید. جمهوری اسلامی ابران معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی ربیس جمهور ضوایط و معیلرهای فنی احدلاث بادشکن بیولوز یک امور نظام فنی معاونت آبخیزداری, دفتر طرح‌ریزی و هماهنگی آبخیزداری 323۳ وراه ۱۱۹۱/۸۷ ۱۳۹۳ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- 0 سا مهاون رام ری ارت را رویز س و شماره: ۳۴ بخشنامه به دستگاه‌های اجرایی. مهندسان مشاور و پیمانکاران بخشنا تاریخ: ۱۳/۳ موضوع : ضوابط و معیارهای فنی احداث بادشکن بیولوژیک به استناد ماده (۲۳) قانون برنامه و بودجه و مواد (۶) و (۷) آیین‌نامه استانداردهای اجرایی طرح‌های عمرانی- مصوب سال ۱۳۵۲ و در چارچوب نظام فنی و اجرایی کشور (موضوع تصویب‌نامه شماره ۹ ت ۷ مورخ ۱۳۸۵/۴/۲۰ هیأت محترم وزبران)» به پیوست ضابطه شماره ۶۵۸ آمور نظام فنی. با عنوان « ضوابط و معیارهای فنی احداث بادشکن بیولوزیگ» از نوع گروه سوم ابلاغ می‌شود. رعایت مفاد این ضابطه در صورت نداشتن ضوابط معتبر بهتر. از تاریخ ۱۳۹۳/۱۰/۰۱ الزامی است. امور نظام فنی این معاونت دریبافت کننده نظرات و پیشنهادهای اصلاحی در مورد مفاد این ضابطه بوده و اصلاحات لازم را اعلام خواهد کرد. شش ۲۲۰۸۱۳ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- خواننده گرامی: امور نظام فنی اجرایی معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهور با استفاده از نظر کارشناسان برجسته مبادرت به تهیه این ضابطه نموده و آن را برای استفاده به جامعه مهندسی کشور عرضه نموده است. با وجود تلاش فراوان, این اثر مصون از ایرادهایی نظیر غلط‌های مفهومی. فنی, ابهام. آیهام و اشکالات موضوعی نیست. از این‌روء از شما خواننده گرامی صمیمانه تقاضا دارد در صورت مشاهده هرگونه ایراد و اشکال فنی مراتب را به صورت زرد-سر گزارش فرمایید: |ا- شماره بند و صفحه موضوع مورد نظر را مشخ ص کنید. ۲- ایراد مورد نظر را به صورت خلاصه بیان دا/رید. ۳- در صورت امکان متن اصلاح شده را برای جایگزینی ارسال نمایید. ۴- نشانی خود را برای تماس احتمالی ذکر فرمایید. کارشناسان این امور نظرهای دریافتی را به دقت مطالعه نموده و اقدام مقتضی را معمول خواهند داشت. پیشاپیش از همکاری و دقت نظر جنابعالی قدردانی می‌شود. نشانی برای مکاتبه : تهران. میدان بهارستان, خیابان صفی علی‌شاه - مرکز تلفن ۱ ممعاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهورء امور نظام فنی ۷۱۱2 ,و۳3۵( -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- بسمه تعالی حرکت ماسه‌های روان تحت تاثیر بادهای فرساینده در مناطق فرسایشی بادی فعال در ایران و جهان. همواره خسارات سنگینی را متوجه مراکز اقتصادی, اجتماعی. نظامی, مواصلاتی, تاریخی. زیست محیطی نموده است. به‌طوری که در برخی نقاط انهدام و مدفون شدن مراکز یاد شده توسط ماسه‌های روان را همواره به‌دنبال داشته است. معضلات ناشی از این پدیده مخرب در طول هزاران سال زندگی اجتماعی جوامع بشری را متاثر نموده است. این امر باعث ابداع روش‌های مختلفی جهت کنترل این پدیده شد که مهم‌ترین آن احداث بادشکن می‌باشد. بادشکن‌ها از هر نوع آن که تاکنون احداث شدهء کاهش سرعت بادهای فرساینده را به دنبال داشته‌اند. با این تفاوت که شاخص‌های فنی و اجرایی احداث آن با توجه به اهداف. امکانات. تجهیزات. منابع مالی, مصالح مورد نیازء نیروی انسانی قابل دسترس, شرایط اکولوژیکی منطقه, کاربری و تاثیرپذیری سریع آن تفاوت های چشم‌گیری را در انواع آن به‌وجود آورده است. تفاوت‌های فنی و اجرایی که باعث شده تا بخش‌های اجرایی کنترل فرسایش بادی کشور به‌ویژه در رده کارشناسی, زمان طولانی را جهت دسترسی به شاخص‌های فنی و اجرایی احداث انواع بادشکن مصروف نمایند. با توجه به عدم وجود دستورالعملی اختصاصی برای احداث بادشکن بیولوژیک. معاونت آبخیزد‌اری سازمان جنگل‌ها مراتع و آبخیزداری کشور به عنوان مجری طرح تدوین ضوابط و معیارهای فنی منابع طبیعی و آبخیزداری» «ضوابط و معیارهای فنی احداث بادشکن بیولوزیک» را با هماهنگی امور نظام فنی معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس‌جمهور تهیه نموده و پس از تهیه آن را برای تایید و ابلاغ به عوامل ذی‌نفع نظام فنی اجرایی کشور به این معاونت ارسال نمود که پس از بررسی بر اساس ماده ۲۳ قانون برنامه و بودجه و آیین نامه استانداردهای اجرایی مصوب هیات محترم وزیران و طبق نظام فنی اجرایی کشور (مصوبه شماره ۴۲۳۳۹ /ت ۳۳۴۹۷ ه مورخ ۱۳۸۵/۴/۲۰ هیات محترم وزیران) تصویب و ابلاغ گردید. افزون بر آن. دیدگاه‌ها و نظرهای تعدادی از منابع سازمان خواربار و کشاورزی جهانی, علیرغم تلاش, دقت و وقت زیادی که برای تهیه این مجموعه صرف گردیده. معهذا این مجموعه مصون از وجود اشکال و ابهام در مطالب آن نیست. لذا در راستای تکمیل و پربار شدن این ضابطه از کارشناسان محترم درخواست می‌شود موارد اصلاحی را به آمور نظام فنی معاونت برنامه ریزی و نظارت راهبردی رئیس جمهور ارسال کنند. کارشناسان معاونت پیشنهادات دریافت شده را بررسی کرده و در صورت نیاز به اصلاح در متن ضابطه. با همفکری نمایندگان جامعه فنی کشور و کارشناسان مجرب این حوزه, نسبت به تهیه متن اصلاحی, اقدام و از طریق پایگاه اطلاع رسانی نظام قی و اجرایی کشور برای بهره‌برداری عموم. اعلام خواهند کرد. به همین منظور و برای تسهیل در پیدا کردن آخرین ضوابط ا -------- صفحهٔ بعد -------- ابلاغی معتبرء در سمت میانی بالای صفحات ضابطه.ء تاریخ تدوین مطالب آن صفحه درج شده‌است که در صورت هرگونه تغییر در مطالب هر یک از صفحات. تاریخ به روزرسانی آن نیز اصلاح خواهد شد. از اینرو همواره مطالب صفحات دارای تاریخ جدیدتر معتبر خواهد بود. معاونت نظارت راهبردی بدین وسیله از تلاش و جدیت رییس آمور نظام فنی جناب آقای مهندس غلامحسین حمزه مصطفوی و کارشناسان محترم امور نظام فنیء معاون محترم آبخیزداری وقت سازمان جنگل‌هاء مراتع و آبخیزداری کشور جناب آقای مهندس پرویز گرشاسبی و مدیر کل محترم دفتر طرح ریزی و هماهنگی آبخیزداری و هماهنگ کننده طرح در امر تهیه و نهایی نمودن این ضابطه, کمال تشکر و قدردانی می‌نماید و از ایزد منان توفیق روز اشزون همه عزیزان را خواستار است. امید است کارشناسان و متخصصان با ابراز نظرات خود در خصوص این ضابطه ما را در اصلاحات بعدی یاری فرمایند. معاون نظارت راهبردی تابستان ۱۳۹۳ -------- صفحهٔ بعد -------- تهیه و کنترل«ضوابط و معیارهای فشنی احداث بادشکن بیولوزیک» اضابطه شماره ۶۵۸] مجری: سازمان جنگل‌هاء مراتع و آبخیزداری کشورء معاونت آبخیزداری اعضای گروه تهیه کننده: سیدمحمدعلی حاجی میر صادقی ‏ کارشناس علوم خاک اعضای گروه تایید کننده: سازمان جنگل‌هاء مراتع و آبخیزداری کشور: بابک ربیعی‌فر فوق‌لیسانس مدیریت مناطق بیابانی ‏ مسوول گروه ضوابط و استانداردها فرهاد سرداری فوق لیسانس مرتعداری معاون دفتر آمور بیابان و مسوول کمیته قنی بیابان محمد شرافتی فوق لیسانس هواشناسی معاون دفتر طرح ریزی و هماهنگی و عضو علی محمد طهماسبی دکترای بیابان‌زدایی عضو کمیته فنی دفتر بیابان محمد عقیقی فوق‌لیسانس آبخیزداری مدیر کل دفتر طرح‌ریزی و همانگی آبخیزداری اعضای گروه مدیریت اجرای پروژه: محمد عقیقی فوق‌لیسانس آبخیزداری مدیر کل دفتر طرح‌ریزی و همانگی آبخیزداری پرویز گرشاسبی فوق لیسانس جغرافیای طبیعی معاون آبخیزداری اعضای گروه هدایت و راهبری پروژه: فرزانه آقارمضانعلی رییس گروه آمور نظام فنی ج -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان مقدمه فصل اول - مطالعات تطبیقی و جمع‌بندی تجارب جهانی در زمینه احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده ۱-۱- کاربرد بادشکن در تثبیت ماسه‌های روان ۱-۱-۱ بررسی منابع خارجی (تجارب جهانی) ۱-۱-۱- سرعت باد ۲-۱-۱ سرعت باد ۲-۱- بررسی منابع داخلی(تجارب کشور) فصل دوم - کاربرد بادشکن زنده و غیرزنده در تثبیت ماسه‌های روان ومزایای آن ۱-۲- کاربرد بادشکن زنده و غیرزنده در تثبیت ماسه‌های روان ۲-۲- تاثیرات مثبت و مزایای احداث بادشکن زنده و غیرزنده فصل سوم - ویژگی‌های عمومی بادشکن‌های زنده و غیرزنده ۱-۳- ارتفاع بادشکن‌ها ۱-۱-۳- ارتفاع بادشکن‌های غیرزنده ۲-۱-۳ ارتفاع بادشکن‌های زنده ۱-۲-۳ تعیین فاصله بین ردیف‌های بادشکن‌های غیرزنده ۲-۲-۳ تعیین فاصله بین ردیف‌های بادشکن‌های زنده ۳-۳ تراکم (نفوذپذیری) بادشکن‌ها ۱-۳-۳- تراکم (نفوذ‌پذیری) در بادشکن‌های غیرزنده ۲-۳-۳ تراکم (نفوذپذیری) در بادشکن‌های زنده ۴-۳- ضخامت (عرض) بادشکن‌ها ۱-۴-۳- ضخامت (عرض) بادشکن‌های غیرزنده ۲-۴-۳ ضخامت (عرض) بادشکن‌های زنده ۳-۴-۳- تاثیر مقطع عرضی بادشکن بر سرعت باد ۵-۳- ناپیوستگی (رخنه) در بادشکن ۶-۳- طول بادشکن‌ها ۳۳ ۳۱ ۳۳ ۳۴ ۳۹ ۴۱ ۴۱ ۴۱ ۴۵ ۴۶ ۴۶ ۴۷ ۵۰ ۵۰ ۵۱ ۲ ۳ ۳ 8۴ ۵۶ -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان ۷-۳- طرز عمل بادشکن‌ها و تاثیر آنها در تقلیل سرعت باد فصل چهارم - انواع مصالح مورد استفاده و اشکال مختلف بادشکن‌ها ۱-۴- انواع مصالح مورد استفاده در احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده ۱-۱-۴- انواع مصالح مورد استفاده در احداث بادشکن‌های غیرزنده ۳-۱-۴ انواع مصالح مورد استفاده در احداث بادشکن‌های زنده ۳-۴- اشکال و | نواع مختلف بادشکن‌های زنده و غیرزنده ۱-۲-۴- اشکال (ا نواع) بادشکن‌های غیرزنده ۳-۲-۴- اشکال (انواع) بادشکن‌های زنده, کاستی‌ها و محدودیت‌های احداث آنها فصل پنجم- بررسی تجارب موفق به‌کارگیری بادشکن‌های زنده و غیرزنده در مقابله با فرسایش بادی ۱- ۵- احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده در کشور چین به منظور حفاظت از راه‌آهن و جاده‌ها ۳-۵ احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده به‌صورت توام (روش بیومکانیکی) در کشور چین ۳-۵ به‌کارگیری روش‌های سیستماتیک تثبیت بیولوژیکی تپه‌های ماسه‌ای در کشور چین ۱-۳-۵ تثبیت بدنه و برش نوک قله تپه ماسه‌ای ۲-۳-۵- تقسیم تیه‌های ماسه‌ای بزرگ به قطعات کوچک‌تر ۳-۳-۵- متوقف کردن پیشانی تپه و کشیدن قسمت‌های بالایی به پشت تپه فصل ششم- ضوابط و معیارهای فنی احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده در مناطق بیابانی ۱- ۶- ضوابط و معیارهای فنی احداث بادشکن‌های غیرزنده ۱-۱-۶- ضوابط و معیارهای فنی احداث موانع با خاک رس برای تثبیت تیپه‌ها و پهنه‌های ماسه‌ای فعال ۲-۱-۶ ضوابط و معیارهای فنی احداث موانع چپری برای تثبیت تپه‌ها و پهنه‌های ماسه‌ای فعال ۳-۱-۶- ضوابط و معیارهای فنی احداث بادشکن‌های کوتاه برای تثبیت تیه‌ها و پهنه‌های ماسه‌ای فعال ۴-۱-۶ ضوابط و معیارهای فنی احداث بادشکن‌های بلند ۲-۶- ضوابط و معیارهای فنی احداث بادشکن‌های زنده ۱-۲-۶- مشخص نمودن و تعیین جهت ردیف‌ها در احداث بادشکن‌های زنده ۲-۲-۶- مشخص نمودن هدف از احداث بادشکن‌های زنده ۳-۳-۶ بررسی و تعیین شرایط اقلیمی مناسب جهت احداث بادشکن‌های زنده ۴-۲-۶- بررسی خصوصیات گونه‌های گیاهی جهت احداث بادشکن‌های زنده ۵ ۵۹ ۶۱ ۶۳ ۶۳ ۶۵ ۶۶ ۶۶ ۶۹ ۷۳ ۷۵ ۷۷ ۷۹ ۷۹ ۸۱ ۸۱ ۸۳ ۸۵ ۸۵ ۸۷ ۸۸ ۹ ۹۱ ۹۱ ۹۲ ۹۴ ۹۶ -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان ۵-۲-۶- تعیین فواصل مناسب بین ردیف‌ها و گونه‌های کشت شده جهت احداث بادشکن زنده ۶-۲-۶- انتخاب گونه‌های مناسب برای احداث بادشکن‌های زنده ۷-۲-۶- نقش اقدامات ترویجی و آموزشی در توسعه و احداث بادشکن‌های زنده ۸-۲-۶- نقش مشارکت مردم و دستگاه‌ها در توسعه و احداث بادشکن‌های زنده ۳-۶- نحوه نگهداری و بازسازی بادشکن‌های زنده احداث شده فصل هفتم- شرح خدمات احداث بادشکن زنده و غیرزنده در مناطق بیابانی ۱- ۷- کلیات ۲-۷- تعیین اهداف احداث بادشکن در منطقه طرح ۳-۷- بررسی شرایط اقلیمی موثر در احداث بادشکن در منطقه طرح ۳-۷- بررسی شرایط زمینی (ادافیکی) موثر در احداث بادشکن در منطقه طرح ۵-۷- بررسی شرایط بوم‌شناختی (اکولوزی) موثر در احداث بادشکن در منطقه طرح ۶-۷- بررسی و تعیین مصالح مورد استفاده به منظور احداث بادشکن ۷-۷ بررسی و تعیین نوع» شکل و روش احداث بادشکن ۸-۷- بررسی و تعیین زمان احداث بادشکن ۱۰-۷- نگهداری و مراقبت | ز بادشکن‌های احداث شده ۱۱-۷- بررسی و تعیین میزان مشارکت مردم و دستگاه‌ها جهت احداث بادشکن ۱۲-۷- بررسی و تعیین اثرات اقتصادی و اجتماعی بادشکن‌های احداث شده در منطقه طرح منابع و مراجع ۹۷ ۱۰۰ ۱۹۵ ۱۹۵ ۱۹۵ ۱۹۷ ۱۹۹ ۱۹ ۱۹۹ ۱۱۰ ۱۱۰ ۱۱۰ ۱۱۱ ۱۱۱ ۱۱۱ ۱۱۲ ۱۱۲ ۱۱۲ ۱۱۵ -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان نمودار ۱-۱- منحنی تغییرات سرعت باد برروی یک سطح هموار و لخت و سطح پوشیده از گیاهان بلند عکس ۱-۱- نمایی از یک بادشکن زنده و نقش آن در میکرو کلیمای منطقه نمودار ۲-۱- تبعیت دمای هوا از فاصله از بادشکن نمودار ۲۳-۱- تبعیت سرعت باد از فاصله از بادشکن نمودار ۴-۱- میزان نسبی درجه حرارت و سرعت باد در نزدیکی بادشکن (در فاصله کم‌تر از ۴/۷ برابر بادشکن) نمودار ۵-۱- تبعیت تبخیر و تعرق از فاصله از بادشکن نمودار ۶-۱- تبعیت رطوبت نسبی از فاصله از بادشکن. (2) در طی چرخه گندم. در طی ساعات بادی. نمودار ۷-۱- تبعیت اثر فاصله از بادشکن در تولید. درجه حرارت. رطوبت نسبی, سرعت باد و تبخیر وتعرق عکس ۲-۱- وسیله نقلیه مجهز به وسایل اندازه‌گیری سیستم اسکن لیزری عکس ۳-۱- نمونه‌ای از احداث بادشکن جهت تعیین حدود اراضی وکاهش سرعت باد نمودار ۸-۱- مقدار حجم عملیات بادشکن زنده در سال‌های مختلف در کشور نمودار ۹-۱- مقدار حجم عملیات بادشکن غیرزنده در سال‌های مختلف در کشور نمودار ۱۰-۱- مجموع حجم عملیات بادشکن‌های زنده و غیرزنده در سال‌های مختلف در کشور شکل ۲-۳- بادشکن زنده با بیش از سه ردیف درخت شکل ۳-۳- بادشکن زنده با دو ردیف درخت شکل ۵-۳- مقایسه نقش بادشکن‌های با دیواره عمودی و دیواره مایل در تقلیل سرعت باد شکل ۶-۳- انواع روش‌های مورد استفاده برای کاهش اثر رخنه در بادشکن شکل ۷-۳- نحوه طراحی جاده‌های دسترسی با زاویه ۴۵ درجه در بادشکن شکل ۸-۳- بادشکن‌های عمود ی دردو طرف(دو انتهای) بادشکن اصلی عکس ۱-۴- استفاده از لاستیک‌های مستعمل خودرو جهت احداث بادشکن غیرزنده عکس ۳-۴- نمونه‌ای از بادشکن زنده اطراف مزارع در ارضی زراعی تحت تأثیر فرسایش بادی شکل ۱-۴- مقطع عرضی بادشکن قائم ۱۵ ۱۵ ۱۶ ۱۶ ۱۷ ۱۷ ۱۸ ۱۹ ۳۴ ۳۹ ۳۹ ۳۰ ۴۳۳ ۴۳۳ ۴۴ ۴۴ ۴۹ ۹۴ ۵۵ ۶ ۵۸ ۴ ۶۵ ۳۷ -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان عکس ۱-۵- نمایی از احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده در اطراف ریل راه‌آهن در کشور چین نمودار ۱-۵- رابطه بین روش‌های مکانیکی و بیولوژیکی تثبیت ماسه‌های روان در مدت ۵ سال عکس ۲-۵- نمایی از موانع ساقه گندم (۳2116۲ /5172۷) برای تثبیت تپه‌های ماسه‌ای درمنطقه مین چین شکل ۲-۵- نمای یک تپه ماسه‌ای برای اجرای سیستم کنترل و تثبیت بیولوژیک آن شکل ۴-۵- ادامه گام دوم و محل های پیشنهادی برای کاشت گیاه و تثبیت کامل تیه ماسه‌ای عکس ۱-۶- عملیات احداث موانع خاک رس برای تثبیت ماسه‌های روان عکس ۲-۶- تثبیت تیه‌ها و پهنه‌های ماسه‌ای با استفاده از ساقه‌های گندم عکس ۳-۶- تثبیت تبه‌ها و پهنه‌های ماسه‌ای با استفاده از ساقه‌های برنج شکل ۱-۶- نحوه و فاصله قرارگیری درختان در طراحی بادشکن ۶۷ ۶۸ ۹ ۷۶ ۷۶ ۷۷ ۷۸ ۷۸ ۷۹ ۸۰ ۸۱ ۸۶ ۸۹ ۹ ۹۴ ۹۸ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست جدول‌ها جدول ۱-۱- کاهش سرعت باد نسبت به ارتفاع (10) دربادشکن غیرمتراکم (مطالعه موردی الباجی اهواز) ۵ جدول ۲-۱- کاهش سرعت باد نسبت به ارتفاع(۳) در بادشکن متراکم (مطالعات موردی الباجی اهواز) ۵ جدول ۳-۱- مقدار بادشکن‌های زنده و غیرزنده احداث شده در کشور طی سی سال گذشته ۳۸ جدول ۱-۲- میزان تاثیر بادشکن در افزایش چند محصول در صورت وجود بادشکن و عدم وجود آن ۳۶ جدول ۱-۳- نسبت فاصله از بادشکن و درصد کاهش سرعت باد ۳۴ جدول ۲-۳- فاصله بین ردیف‌های بادشکن و تعداد نهال سیاه تاغ جهت احداث بادشکن زنده ۴۷ جدول ۳-۳- فاصله بین ردیف‌های بادشکن و تعداد نهال سفید تاغ جهت احداث بادشکن زنده ۴۷ جدول ۴-۳- نسبت سطح حفاظت شده به طول بادشکن به ارتفاع ۱۵ متر ۵۶ جدول ۱-۶- دامنه فاصله ردیف‌ها برای ساقه‌های گندم و سرشاخه درختان ۸۸ جدول ۳-۶ انواع فاصله‌های درون و بین ردیفی جهت احداث بادشکن‌های زنده بر حسب گونه ۹۸ جدول ۳-۶- مقایسه فاصله‌های پیش‌بینی شده بین ردیف‌ها و درون هر ردیف در طراحی بادشکن‌های زنده با توجه نوع درختان توسط دانشگاه نبراسکا ۹۹ جدول ۴-۶- گونه‌های توصیه شده جهت احداث بادشکن‌های زنده از طرف موسسه تحقیقات بین‌المللی محصولات نواحی نیمه خشک ۱۰۰ ط -------- صفحهٔ بعد -------- مقدمه ۵ ث( ۱ مقدمه حرکت ماسه‌های روان تحت تاثیر بادهای فرساینده در مناطق فعال از نظر فرسایش بادی در ایران و جهان» همواره به‌طوری که در برخی نقاط انهدام و مدفون شدن مراکز یاد شده توسط ماسه‌های روان را به‌دنبال داشته است. معضلات ناشی از این پدیده مخرب در طول هزاران سال زندگی اجتماعی و متمرکز جوامع بشری را به دنبال داشته است که این امر سبب شده است تا پی مختلفی جهت کنترل این پدیده مدنظر قرار گیرد که احداث بادشکن یکی از این روش‌ها می‌باشد. بادشکن‌ها از هر نوع آن که تاکنون احداث شده‌اند. کاهش سرعت بادهای فرساینده را به دنبال داشته‌اند. با این ویژگی و تفاوت که شاخص‌های فنی و اجرایی احداث آن با توجه به اهداف, امکانات. تجهیزات. منابع مالیء مصالح مورد نیازء نیروی انسانی قابل دسترس, شرایط اکولوژیکی منطقه. کاربری و تاثیرپذیری سریع آن و ... در انواع بادشکن‌ها تفاوت چشم گیری وجود دارد. وجود این تفاوت‌های فنی و اجرایی سبب شده است که بخش اجرایی کنترل فرسایش بادی کشور به‌ویژه در رده کارشناسی, زمان طولانی را جهت دسترسی به شاخص‌های فنی و اجرایی احداث انواع بادشکن مصروف نماید. این اتلاف وقت به عقیده اغلب اهل فن یکی از علل روند کند اجرای برخی پروزژه‌ها ازجمله احداث بادشکن می‌باشد. یکی از عوامل تاثیرگذار بر فرسایش بادی پوشش گیاهی است که بر حسب ارتفاع. تراکم و نوع پوشش گیاهی میزان اثر آن متغییر می‌باشد. پوشش گیاهی به طرق مختلفی از حرکت و جابه‌جایی ذرات ماسه جلوگیری می‌نماید. این پوشش مهم‌ترین نقش پوشش گیاهی کاهش سرعت باد در سطح زمین است. تحقیقات انجام شده نشان می‌دهد که میزان فرسایش بادی با توان سوم سرعت باد متناسب بوده و کاهش ناچیز در سرعت باد کاهش قابل ملاحظه‌ای را در میزان فرسایش بادی به دنبال دارد. تاج پوشش گیاهی در رابطه با فرسایش بادی دارای نقش افزایشی و کاهشی بوده و به شدت در پتانسیل رسوب‌دهی ناشی از فرسایش بادی تاثیر دارد. چنان‌چه تاج پوشش گیاهی از حد معینی تجاوز نماید از اثرات منفی سایر عوامسل (مانند بافت خاک. سرعت باد. صاف و مسطح بودن سطح زمین و ...) می‌کاهد و در مجموع باعث کاهش فرسایش بادی و پتانسیل رسوب‌دهی ناشی از آن می‌گردد. این امر علاوه بر کاهش سرعت باد با ایجاد رطوبت. چسبندگی و پیوستگی بین ذرات از جابه‌جایی آنها جلوگیری نموده و باعث کاهش فرسایش بادی در سطح اراضی می‌شود. علاوه بر تاج پوشش گیاهی که عبارت است از درصدی از سطح زمین که به‌وسیله تاج گیاهان پوشیده می‌شود. الگوی توزیع پوشش گیاهی (یکنواختی یا غیریکنواختی پراکنش گیاهان در سطح زمین) نیز در میزان کاهش فرسایش بادی از -------- صفحهٔ بعد -------- ۲ ۳/۳۵ ضوابط و معیارهای فسنی احداث بادشکن بیولوژیک اهمیت شایان توجهی برخوردار است. درصورتی که تاج پوشش بالای گیاهی با توزیع یکنواخت همراه باشد. بهترین حالت را برای جلوگیری از فرسایش بادی و حفاظت خاک خواهد داشت. به‌دلیل اهمیت پوشش بیولوژیک در فرسایش بادی در اغلب مدل‌های تجربی داخلی و خارجی برآورد شدت فرسایش بادی و تعیین پتانسیل رسوب‌دهی ناشی از آن امتیاز بالایی به این پارامتر (پوشش گیاهی) تعلق گرفته‌است. با توجه به تاثیر بادشکن‌ها در کنترل و مقابله با آثار زیان‌بار باد و فرسایش ناشی از آن و به‌منظور دسترسی سریع کارشناسان و دست اندرکاران اجرایی جهت مقابله با فرسایش بادی در کشورء به شاخص‌های فنی و اجرایی احداث انواع بادشکن‌ها و سرعت بخشیدن به اجرای این پروژه‌ها در حداقل زمان ممکن. ضروری است دستورالعملی ساده و کاربردی بنابراین» در مجموعه حاضر سعی گردیده است تا با رویکردی اجرایی مسایل مرتبط با احداث بادشکن (زنده و غیرزنده) مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار گرفته و در نهایت با عنوان «ضوابط و معیارهای فنی احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده» برای استفاده کارشناسان و دست اندرکاران بخش اجرایی کشور ارائه گردد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۱ تطبیقی و جمع‌بندی تحارب جهانی در زمینه احداث بادشکن‌ها ی زنده و غیرزنده -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- مطالعات تطبیقی و جمع‌یندی تجارب جهانی در زمینه احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده ‎٩۳/۰۵/۲۵‏ ۵ متناسب با مناطق تحت تاثیر فرسایش بادی و نوع فعالیت جوامع انسانی ساکن در آن نظیر مناطق مسکونی, صنعتی, کشاورزی, دام‌داری و ... تعاریف متنوع و مختلفی از بادشکن وجود دارد اما ساده‌ترین و گویاترین تعریف عبارت است از این که هر مانع زنده و یا غیرزنده‌ای که باعث کاهش و یا متوقف نمودن سرعت باد گردد. بادشکن نامیده می‌شود. این موانع می‌توانند دیواره‌ای از درختان, درختجه‌هاء بوته‌های پایاء سرشاخه‌های خشک درختان و درختچه‌هاء ساقه‌های محصولات کشاورزی» تراورس‌های چوبی و فلزی. دیواره‌های کاه‌گلی, بلوک‌های سیمانی و ... باشد که به‌طور طبیعی کاربری آنها در مناطق مختلف با توجه به اهداف متفاوت خواهد بود. ۱-۱- کاربرد بادشکن در تثبیت ماسه‌های روان ۱-۱-۱- بررسی منابع خارجی (تجارب جهانی) بعد از خشک‌سالی‌های سال‌های ۱۹۲۰ و وقوع طوفان‌های شدید. در کشور آمریکا نهضت ایجاد بادشکن به‌خصوص در اطراف مزارع (به‌دلیل ابعاد و میزان خسارت‌ها) آغاز شد و طی ۱۶ سال بالغ بر ۳۳۱۸۰ کیلومتر بادشکن در ۱۰ ایالت احداث گردید به‌طوری‌که امروزه بیش از ۵ درصد مساحت اراضی زراعی این کشور به بادشکن اختصاص دارد (رفاهی ۸) درحالی که این رقم در ایران به ۵/* درصد هم نمی‌رسد. احداث بادشکن در مناطق برف‌خیز می‌تواند نقش موثری در زمینه انباشت برف و افزایش رطوبت خاک ایفاء نماید. مارشال (۱۹۷۱) و فروسون ونانینگا (۱۹۸۶) در مطالعات آزمایشگاهی و صحرایی خود دریافتند که ارتفاع, شکل و تراکم پوشش گیاهی در میزان فرسایش بادی تاثیر دارد. پوشش گیاهی به روش‌های مختلفی در فرسایش بادی موثر است. این تاثیرات را می‌توان به‌صورت خلاصه به شرح زیر ذکر نمود: الف- پوشش گیاهی مانع از برخورد مستقیم باد با سطح خاک لخت می‌گردد. ب- پوشش گیاهی تبخیر سطحی را کاهش می‌دهد و در نتیجه رطوبت خاک زیادتر شده و در مقابل فرسایش بادی ج- پوشش گیاهی جلوی حرکت ذرات ماسه به منطقه به‌وسیله باد را گرفته و در پشت خود نگه می‌دارد. د- پس از برداشت محصول, سرعت باد افزایش می‌یابد و باعث تغییرأات زیادی در میکروکلیمای سطح خاک می‌شود. ه- پوشش گیاهی مانع تغییر میکروکلیما در سطح خاک می‌شود.به‌علاوه باعث کاهش میزان تشعشع ورودی و خروجی از سطح زمین می‌گردد. گیاهان در واقع با ایجاد لایه‌ای تغییرات زیاد دما در نزدیکی سطح خاک را کاهش داده و علاوه بر آن به حفظ رطوبت خاک کمک می‌نمایند. برداشت کامل محصول سبب از بین رفتن این پوشش گشته و در نتیجه باعث تغییر درجه حرارت روزانه و فصلی سطح خاک می‌گردند. -------- صفحهٔ بعد -------- ۶ ۳۳/۳۵ ضوابط و معیارهای فسنی احداث بادشکن بیولوژیک و- پوشش گیاهی با کاهش تلاطم هوا در مجاورت سطح خاک. منطقه‌ای را به‌وجود می‌آورد که دارای هوای نسبتا ساکن و ارام و با هدایت حرارتی کم است. این منطقه باعث می‌شود حرارتی که از اتمسفر به خاک می‌رسد کاهش یافته و به این ترتیب سطح خاک به‌خصوص در صبح روزهای فصول بهار و تابستان به آهستگی گرم شود. ز- مهم‌ترین نقش پوشش گیاهی در کاهش فرسایش بادی ایجاد ناهمواری است که به این وسیله سرعت باد را در نزدیکی سطح خاک کاهش می‌دهد. موثرترین شکل گیاه از این نظرء حالت ایستاده آن می‌باشد و گیاهانی خوابیده یا با قد کوتاه نقش کم‌تری دارند. هر چند که برخی از خاک‌ها در برابر باد دارای فرسایش‌پذیری بیش‌تری نسبت به خاک‌های دیگر می‌باشند. ولی در این رابطه عامل اصلی که باعث برداشت خاک می‌شود. نبودن پوشش گیاهی کافی در سطح خاک است. در واقع پوشش فقیر زمین باعث می‌شود که بادهای قوی و تند خاک‌های لخت را مورد فرسایش قرار داده و آنها را به نقاط دیگر حمل نمایند. بنابراین بهترین,» آرزان‌ترین و موثرترین روش برای جلوگیری از فرسایش بادی, پوشانیدن سطح زمین به وسیله پوشش گیاهی طبیعی زنده و غیرزنده بوده و هر قدر میزان پوشش گیاهی بیش‌تر باشد. نقش آن نیز بهتر و بیش‌تر نمایان می‌شود. اگر زمین همواره دارای پوشش گیاهی متراکم باشد. فرسایش بادی ناچیز خواهد بود. بنابراین نگهداری پوشش محافظ بر روی سطح خاک در کنترل فرسایش بادی حائز اهمیت است. مهم‌ترین نقش پوشش گیاهی کاهش سرعت باد است. البته ریشه گیاهان نیز با بهم پیوستن ذرات خاک. حساسیت آنها را به فرسایش کاهش می‌دهند. اثر پوشش گیاهی در کاهش سرعت باد در سطح زمین در نمودار (۱-۲) نشان داده شده است. در این شکل منحنی تغییرات سرعت باد بر روی یک سطح هموار و لخت و سطح پوشیده از گیاهان بلند مقایسه شده است. به‌طوری که قبلا نیز ذکر شد. در یک زمین صاف و هموارء سرعت باد در سطح خاک عملا صفر است و با افزایش ارتفاع به طور نمایی افزایش می‌یابد. حال آنکه اگر در سطح زمین گیاهان و یا هرگونه برجستگی و زبری وجود داشته باشد. سرعت صفر به بالاتر از سطح خاک منتقل می‌گردد. در بالای این سطح مقدار سرعت باد با افزایش ارتفاع ابتدا سریع و سپس با سرعت کم‌تری افزایش می‌یابد که باد در این ناحیه متلاطم است. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- مطالعات نطبیفی و جمع‌بندی تجارب جهانی در زمینه احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده ‎٩۳/۰۵/۲۵‏ ۷ گیاهان بلند و افراشته نمودار ۱-۱- منحنی تغییرات سرعت باد برروی یک سطح هموار و لخت و سطح پوشیده از گیاهان بلند هرچه پوشش گیاهی بلندتر بوده و نسبت به جریان هوا غیر قابل نفوذتر باشد سطحی که در آن سرعت صفر پدید میزان تاثیر پوشش گیاهی در کنترل فرسایش بادی بستگی به تراکم بوته‌ها, مرحله رشد گیاه. نوع گیاه و جهمت ردیف‌های کشت نسبت به باد غالب دارد. سرعت باد در یک پوشش گیاهی متراکم به شدت کاهش می‌یابد. بنابراین گیاهان متراکم نسبت به گیاهان با تراکم کم موثرترند. به عبارت دیگر تعداد بوته‌های پوشش گیاهی بیش‌تر از گسترش شاخه‌های هوایی آن اهمیت دارد. بنابراین گیاهانی که نزدیک به هم کشت می‌شوند تاثیرشان در کاهش فرسایش بادی بیش تر از نباتات ردیفی می‌باشد. این امر به‌ویژه در کشت و کارهای زراعی صادق است. به منظور افزایش تاثیر گیاهان حمایت را به‌عمل می‌آورند. البته گیاهان به‌صورت منفرد نیز فرسایش بادی را کاهش می‌دهند. به عنوان مثال, علف‌های هرز منفرد در اراضی زراعی در حال آیش ذرات جهشی موجود در عرصه را به دام می‌اندازند. این امر در مورد بوته‌های گونه‌های گیاهی نیز قرار دارد. گیاهانی بیش‌ترین فرسایش بادی را کنترل می‌کنند که مقدار پوشش زیادی را در زمانی از سال که زمین حساس به فرسایش است تولید نمایند. در سیستم‌های زراعی که در نتیجه‌ی آن زمین برای مدت طولانی به صورت بایر در می‌آید و یا در مناطقی که پوشش گیاهی طبیعی (گیاهان مرتعی و جنگلی) از بین می‌روند خطر فرسایش بادی افزایش می‌یابد در چنین مناطقی باید به‌خصوص در فصول خشک و توام با باد پوشش گیاهی مستقر -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ ۳/۳۵ ضوابط و معیارهای فسنی احداث بادشکن بیولوژیک باشند. با برنامه‌ریزی مناسب و کشت گیاهان مقاوم و رعایت تناوب زراعی در اراضی مزروعی نمی‌توان در مناطقی که بادهای شدید و در دوره‌ای از سال وجود دارد. فرسایش بادی را با موفقیت کنترل نمود. استقرار پوشش گیاهی می‌تواند می‌باشند. بنابراین در تنظیم انتقال مواد به‌وسیله بادء موثرتر از رطوبت عمل می‌نمایند. وجود پوشش گیاهی ارتفاع « را بالا می‌برد و به این صورت می‌تواند در میزان انتقال ماسه نقش داشته باشد. ارتفاع نوع و تراکم پوشش گیاهی در 70 فرسایش بادی و میزان رسوباتی که باد برروی زمین قرار می‌دهد نقش بسیار زیادی دارند. در میزان ماسه‌های منتقله ملاحظه شده و در تراکم حدود ۲۰درصد میزان ماسه‌های انتقال یافته در حد جزیی می‌باشد. را کنترل کنند باید خود در سطح زمین باقی بمانند. میزان و نقش بقایای گیاهی در کاهش فرسایش بادی به عوامل هرچه مقدار بقایای گیاهی بیش‌تر باشد. تاثیر آن در کاهش فرسایش بادی بیش‌تر است. در وزن ثابتی از بقایای سرعت باد را کم کرده و همچنین ذرات ماسه در حال جست و خیز را جذب می‌کنند. بنابراین به‌طوری که گفته شد انواع بر روی سطح زمین است. معمولا برای یک میزان کاهش سرعت باد. مقدار محصول درحالت خوابیده دو برابر آن در حالت ایستاده است. ۷/۵۵۵۲۵۲۲ 20 [01ع1-) تاثیر بقایای گیاهی سورگوم و گندم را در کاهش فرسایش بادی بررسی کرده و نشان داده‌اند که در مورد هر دو محصول بقایای گیاهی ایستاده بهتر از بقایای خرد شده آنها فرسایش بادی را نتایج یک بررسی حداقل بقایای لازم برای کاهش فرسایش بادی در یک میزان قابل قبول در خاک‌های مختلف نواحی نیمه خشک دشت‌های وسیع ایالات متحده آمریکا را مشخص نمود. در این بررسی بقایای گیاهی به مقدارصفر تا ۶۷۲۶ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- مطالعات نطبیفی و جمع‌بندی تجارب جهانی در زمینه احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده ‎٩۳/۰۵/۲۵‏ ۹ کیلوگرم در هکتار به ترتیب باعث ایجاد فرسایش بادی به میزان ۴۰/۲ تا ۰/۵ تن در هکتار گردیده‌اند. این امر نشان از آنجایی که میزان فرسایش بادی با توان سوم سرعت باد متناسب است. کاهش ناچیزی در سرعت بادء کاهش قابل ملاحظه‌ای را در میزان فرسایش بادی به دنبال خواهد داشت (1976 00ع۲128). گیاهان زراعی بعد از برداشست محصول مقادیر قابل توجهی از بقایای خود را برجای می‌گذارند که مانع برخورد مستقیم باد به سطح خاک شده (۱952 آهاه 0۲ ۳ع۳821) و فرسایش بادی را به‌صورت نمایی کاهش می‌دهد (1978 510400۷:1۵(۷). برای اولین بار اثر موانع گیاهی بر کنترل فرسایش بادی در سال ۱۹۱۱ توسط 134105 مورد بررسی قرار گرفشت (۱978 510040۳/۵۷ ۵00 51100۲۵). بعد از آن نقش بقایای ایستاده و پخش شده گیاهی, موازی یا عمود بودن ردیف‌های بقایا با جهت جریان باد. تعداد بقایای لازم جهت کنترل فرسایش بادی, استفاده از وسایل خاکورزی مناسب برای حفظ حداکثر بقایای گیاهی و ... در بسیاری از مناطق جهان مورد بررسی قرار گرفت. اما این‌که بقایای گیاهی تا چه اندازه بر کنترل فرسایش بادی موثر هستند و نیز تعیین تاریخ کاشت. تراکم و نحوه کاشت مناسب برای این منظورء موضوع بسیار مهمی است که می‌بایست توجه ویژه‌ای بر روی آن معطوف نمود. شدت فرسایش بادی خاک براساس عوامل متعددی تعیین می‌شود. عمده‌ترین این عوامل شامل سرعت تلاطم باد. ویژگی‌های فیزیکی خاک و پوشش گیاهی و شرایط ناهمواری سطح زمین می‌باشند. سرعت باد عامل رانش فرسایش بادی است. با افزایش سرعت باد. قابلیت حمل شدن ذرات افزایش می‌یابد. اگر پوشش روی سطح زمین موجود نباشد. یا پوشش کم باشد. سرعت‌های زیاد باد می‌تواند مقادیر زیادی خاک را در زمانی کوتاه جابه‌جا کنند. خواص فیزیکی مهم سطح خاک شامل پراکنش اندازه ذرات خاک و پایداری مکانیکی کلوخه‌ها و سله‌ها هستند. طبق بررسی‌های انجام شده ذرات با قطر کم‌تر از ۰/۸۴ میلی‌متر حساس‌ترین ذرات به فرسایش بادی هستند در این خصوص موئرترین روش عملی در کنترل فرسایش بادی باقی گذاشتن بقایای گیاهی بر روی سطح زمین می‌باشد. (1998 .۰83.1۵1 , 10[8]) بادهای شدید و خشک همراه با درجه حرارت بالاء فرسایش را به‌خصوص در خاک‌هایی که حساس به فرسایش بادی بقایای گیاهی قرار داده شده در سطح زمین به‌خصوص اگر بلند و انبوه باشند تقریبا به اندازه خود پوشش گیاهی زنده فرسایش بادی را کنترل می‌کنند. بقایای گیاهی از یک سو سرعت باد را کاهش داده و فرسایش بادی را محدود می‌نماید و از سوی دیگر حرکت خاک فرسوده شده را متوقف می‌سازد. اثر بقایای گیاهی در سطح زمین هنگامی در کنترل فرسایش بادی بیش‌تر موثر است که همراه با زبری سطح زمین باشد. به‌طورکلی مدیریت بقایای گیاهی به‌خصوص در عر صه های زراعی می‌تواند فرسایش بادی در حد فاصل بین دو کشت را کاملا کنترل نمایند. استفاده از مالچ کلشی برای این منظور کاملا مناسب است. «شواب» و «فریورت» اظهار داشته‌اند که مخلوط کاه وکلش موثرتر از کاه یا کلش به تنهایی است. -------- صفحهٔ بعد -------- ۰ ۳۳/۳۵ ضوابط و معیارهای فسنی احداث بادشکن بیولوژیک علل کنترل فرسایش بادی در اثر استفاده از بقایای گیاهی به شرح زیر می‌باشد: الف - نیروی مستقیم باد به‌جای سطح خاک به بقایای گیاهی منتقل می‌گردد که این امر کاهش سرعت باد و در نتیجه کاهش قدرت فرسایندگی آن را به دنبال خواهد داشت. (1952 .۵1 ۵1 ۳۳۳81100۳۳). زیرا همان گونه که گفته شد. میزان فرسایش بادی با توان سوم سرعت باد پیش‌تر از آستانه ! متناسب می‌باشد به‌طوری که کاهش ناچیز در سرعت بادء کاهش قابل ملاحظه‌ای را در میزان فرسایش بادی به دنبال دارد. به‌عنوان مثال در صورت نصف شدن سرعت باد بیش از آستانه. میزان فرسایش بادی معادل یک هشتم سرعت اولیه خواهد شد (1996 ۲1۵(۵). ب- بقایای گیاهی بدلایل گفته شده باعث افزایش محتوای رطوبتی خاک می‌شوند. هر چه ذرات خاک مرطوب‌تر شوند. نیروی چسبندگی بین آنها افزایش یافته و در نتیجه سرعت باد بیش‌تری جهت حرکت ذرات خاک لازم خواهد بود (1966 .۲1۹16 2۵0 |[ا٩1ظ). ج- فعالیت بیش‌تر میکروارگانسیم‌های خاک به‌دلیل وجود منبع کربن حاصل از تجزیه بقایای گیاهی و نقش آنها در جذب بارهای غیرمشابه سطحی ذرات خاک. باعث اتصال این ذرات به یکدیگر شده که نتیجه آن تشکیل خاکدانه‌های بزرگ‌تر و پایدارتر می‌باشد (هاشمی‌نیا ۱۳۷۸). ذرات خاک باقطر بیش از ۰/۸۴ میلی‌متر در مقابل حرکت توسط باد مقاوم می‌باشند (1962 ,۳0۵۵۷/۵۲۹ ۵0 ع5101110۲). د- بقایای گیاهی با به تله انداختن ذرات فرسایش‌پذیر خاک. از حرکت بهمن مانند یا تصاعدی آنها جلوگیری می‌نمایند (1998 ۸:6 ۵0 1500ع۸11). تاکنون مطالعات زیادی در خصوص کاهش فرسایش بادی در اثر ایجاد موانع در مقابل باد به انجام رسیده است. (000۵ و همکاران مطالعه‌ای انجام داده‌اند که نشان داد که وجود بقایای گیاهی از سرعت باد می کاهد. ۳۳۷۲۵۵۲ نیز بیان داشت که اگر ۳۰ درصد سطح خاک با بقایای گیاهی پوشانده شده باشد. میزان تلفات خاک تا ۸۰ درصد کاهش می‌یاید. علاوه بر مقدارء نوع و نحوه استقرار بقایای گیاهی در کاهش فرسایش بادی» روش قرار گرفتن بقایای گیاهی در سطح خاک نیز در میزان کاهش فرسایش بادی نقش به‌سزایی دارد. برای کنترل فرسایش بادی به وسیله بقایای محصول باید نوع خاصی از عملیات و وسایل تهیه زمین به کار برده شود که منجر به باقی گذاشتن بقایای گیاهی در سطح خاک گردد (عمدتا در اراضی زراعی). برای کنترل فرسایش بادی معمولا بقایای گیاهی را یا به حالت خود در سطح خاک باقی می‌گذارند و یا آنها را بریده و در سطح خاک پخش بقایای گیاهی علاوه بر تاثیر مستقیم در کاهش فرسایش بادی, به‌صورت غیر مستقیم نیز باعث کاهش فرسایش بادی می‌شوند. این تأثیر عمدتا به‌صورت تغییر در خصوصیات خاک صورت می‌گیرد. عمده‌ترین این خصوصیات به شرح زیر می‌باشند: ۱- سرعت آستانه سرعتی است که در آن سرعت ذرات خاک شروع به حرکت و جابجایی می‌نمایند. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- مطالعات نطبیفی و جمع‌بندی تجارب جهانی در زمینه احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده ‎٩۳/۰۵/۲۵‏ ۱8 الف - ساختمان خاک بقایای گیاهی به‌عنوان منبع تازه کربن برای تولید بیوماس میکروبی عمل کرده و موجب بهبود دانه‌بندی خاک می‌گردند. میکروارگانیسم‌های خاک می‌توانند به وسیله جذب بارهای غیرمشابه سطحی, ذرات خاک را به یکدیگر پیوند دهند و خاکدانه‌ای بزرگ و پایداری را تشکیل داده که علاوه بر ایجاد شرایط مناسب برای نفوذ آب به داخل خاک. در کنترل فرسایش بادی نیز موثر باشند. از طرفی بقایای گیاهی با جذب انرژی قطرات باران از پراکندگی ذرات و کاهش فرسایش آبی که خود در بیش‌تر نقاط کشور منشا و مبدا فرسایش بادی است جلوگیری نماید. این امر به‌علاوه منجر به بهبود نفوذ‌پذیری خاک خواهد شد. فعالیت بیش‌تر میکروب‌های خاک و همچین افزایش مواد آلی خاک به‌دلیل وجود بقایای گیاهی, تراکم خاک را کاهش داده و در نتیجه باعث ایجاد حالت بالش در خاک می‌شود (یواس گوپتا ۱۳۷۶). ب- شوری خاک میزان نمک موجود در بسیاری از خاک‌های مناطق خشک زیاد بوده 9 بعضی از این نمک‌ها در آب قابل حل می‌باشند و اگر نزولات آسمانی کافی باشد. می‌توان با شستشوی نمک‌ها آنها را از خاک خارج نمود. بقایای گیاهی به‌دلیل این که جوانه زدن و سبز شدن کاهش دهنده (یقی اس, گوتپا ۱۳۷۶) ج- رطوبت خاک افزایش نفوذپذیری خاک به‌دلیل بهبود دانه‌بندی آن. کاهش برخورد مستقیم قطرات باران به خاک و در نتیجه کاهش سله و سرعت جریان آب بر روی خاک. افزایش نفوذ آب. کاهش تبخیر و بازتاب اشعه خورشیدی بقایای گیاهی به افزایش رطوبت خاک و کاهش فرسایش بادی از این طریق کمک می‌نماید (1970 ‎.)۸42۹٩ بقایای گیاهی منبع قابل ملاحظه‌ای از کربن. ازت و سایر عناصر غذایی مهم به شمار می‌روند. در سال ۰۱۹۷۳ میزان تولید پس‌مانده‌های گیاهی حاصل از ‎٩‏ محصول زراعی در آمریکا بالغ بر ۳۶۳ میلیون تن بوده است که این مقدار بقایای محصول حاوی ۴ میلیون تن ازت. نیم میلیون تن فسفر و ۴ میلیون تن پتاس بوده است که به ترتیب ۴۰۱۰ و ۸۰ درصد از میزان کود مصرفی طی آن سال‌ها در آن کشور بوده است. کلش غلات دانه ریز در دیم زارهای استرالیا عمدتا بین ۴ تا ۵ تن در هکتار می‌باشد. میزان کربن آلی این خاک‌ها بین ۱ تا ۲ درصد متغیر بوده بنابراین» استفاده از بقایای گیاهی به مقدار متوسط ۵ تن در هکتار, توانسته است ۵ تا ۱۰ درصد (معادل ۲۰۰۰ کیلوگرم در هکتار در سال) را تامین نماید. درصورتی که مقدار ریشه را نیز به حساب آوریم. این -------- صفحهٔ بعد -------- ۲ ۳/۳۵ ضوابط و معیارهای فسنی احداث بادشکن بیولوژیک مقدار به ۱۰ تا ۴۰ درصد افزایش خواهد یافت. به‌علاوه این مقدار بقایای گیاهی حاوی ۳۳/۵ کیلوگرم ازت. ۳/۵ کیلوگرم فسفرء ۴۸/۵ کیلوگرم پتاس در هکتار خواهد بود. بنابراین مدیریت بقایای گیاهی نه تنها به میزان کربن خاک. بلکه بر سایر عناصر غذایی نیز تاثیر دارد. بنابر آنچه تاکنون گفته شد علاوه بر پوشش گیاهی زنده بقایای گیاهی موجود در عرصه اعم از عرصه‌های طبیعی (مرتع» جنگل) یا زراعی و باغی می‌تواند نقش بسیار مهمی در کاهش فرسایش بادی به عهده داشته باشند. در رابطه با بادشکن‌های زنده دو عامل اساسی و محدود کننده اکولوژیکی بر روی رشد گیاهان در ماسه‌های بیابانی وجود دارد که شامل رطوبت خاک و دوام و پایداری محیط رشد ریشه است. علاوه بر این دو عامل, عوامل متعدد دیگری نظیر مقدار ازت خاک وجود دارد که در رشد گیاهان بر روی ماسه‌های بیابانی موثرند (1986 ۵1 ۵1 (ع30211) در مناطق خشک و نیمه خشک. ماسه‌ها دارای برخی خصوصیات هستند که در اثر آنها می‌توانند رطوبت خاک را بهتر از خاک‌های با بافت ریزتر ذخیره نمایند. از عمده‌ترین این خصوصیات می‌توان به نفوذپذیری. حرکت کند کاپیلاری, نفوذ ریشه به‌دلیل سست بودن ماسه و ... اشاره نمود. نفوذ‌پذیری ماسه‌هاء ذخیره مقدار زیادی از آب را امکان‌پذیر می‌سازد. حرکت کُند رطوبت موجود در زیر زمین به سطح و یا عدم وجود حرکت در ماسه‌ها باعث ذخیره آب در لایه‌های کم عمق در زیر ماسه‌ها شده و برای ماه‌های متمادی ذخیره شده و از تبخیر در امان می‌ماند (0۳1۵) ۸8110۷۵10). در خاک‌های ماسه‌ای نفوذ ریشه تا اعماق زیاد و رسیدن به آب‌های زیرزمینی میسر است. کلیه پارامترهای فوق استقرار پوشش گیاهی پس از محافظت آنها در مقابل فرسایش بادی را میسر می‌سازد. بنابراین مهم‌ترین مرحله در مقابله با فرسایش بادی استقرار گیاهان در مراحل اولیه و مصون داشتن آنها از حرکت در مراحل اولیه رشد می‌باشد. واسون اثبات نمودکه ارتباط بین گیاهان. رطوبت و حرکت ماسه‌های روان. درصورتی که ضریب تغییرات باران در بخش‌هایی از جهان که تغییرات اقلیم در اواخر دوره پلیستوسن موجب ایجاد پوشش گیاهی در تیه‌های ماسه‌ای شده است (همانند بسیاری از مناطق نیمه خشک فعلی)» در خیلی از مناطق کوچک. تیه‌های ماسه‌ای مجددا در اثر عوامل مختلفی فعال شده‌اند. عمده‌ترین عامل این پدیده در اکثر موارد. چرای بیش از حد دام بوده است. باکلی (۱۹۸۷) با استفاده از نتایج حاصل از مطالعات تونل بادء رابطه زیررا که در آن نقش پوشش گیاهی در سرعت آستانه نشان داده شده است را ارائه کرده است. 0 > ۷: )1- 0( که در آن: سرعت آستانه در ماسه‌های پوشیده از گیاه که در ارتفاع 2 اندازه گیری شده است. 1 سرعت آستانه در ماسه‌های سست و لخت #: مقدار ثابتی است که به شکل گیاه بستگی دارد (برای گیاهان ایستاده یا پهن شده بر روی تپه‌های ماسه‌ای -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- مطالعات تطبیقی و جمع‌بندی تجارب جهانی در زمینه احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده ‎٩۳/۰۵/۲۵‏ ۳ مطالعات و تحقیقات انجام شده توسط (1969 |[۵ 2۲ ۲۲۷۲۵۲) نشان داده است که گیاهان از سه طریق فرسایش بادی را کاهش می‌دهند: الف- سطح خاک را می‌پوشانند. ب- سرعت باد را کاهش می‌دهند. ج- از حرکت ذرات خاک جلوگیری می‌نمایند. این امر ثابت شده است که تعداد گیاهان در واحد سطح و ارتفاع و قطر گیاهان در کاهش فرسایش بادی نقش غیرقابل انکاری دارد. در مطالعه ای که توسط (1989 [۵ ۵1 ۳۲۷۵۵۴) انجام شده است بین اتلاف خاک. سرعت. باد و پوشش گیاهی رابطه زیر به دست آمده است: 5 - -3/ 396+ 298) - (7 که در آن: تراکم پوشش گیاهی (12 / تعداد) 0 قطر گیاه (میلی‌متر) ارتفاع گیاه (میلی‌متر) 0 سرعت باد در جریان آزاد 1 سرعت باد در زمانی که خاک هدر نرود (سرعت بادکم‌تر از سرعت آستانه فرسایش بادی باشد) در آزمایش دیگری (2000 .اه ۵1 13۲1۵۵۳6 ۷۷: 11) اثر درجات مختلف پوشش گیاهی (بدون پوشش, علف. بوته‌ای. شده است. در این بین گیاهان علفی, بوته‌ای و درختی به ترتیب کم‌ترین تا بیش‌ترین تاثیر را داشته‌اند. از این آزمایش این تئوری استخراج گردید که ساختار ریشه‌ها با توجه به نوع پوشش گیاهی متفاوت بوده و هرچه ریشه بزرگ‌تر باشد به همان نسبت فرسایش بادی کم‌تر است. همچنین گیاهانی که ساختار ریشه‌ای بزرگ‌تری دارند. سایه‌انداز بزرگ‌تری خواهند داشت بنابراین این گیاهان به‌عنوان مانع در کاهش فرسایش بادی نقش بیش‌تری ایفاء نموده و باعث کاهش بنابر آنجه تاکنون گفته شد می‌توان اظهار داشت که تنها راه معقولانه در کاهش اثرات سرعت باد. استفاده از بادشکن‌های زنده و غیرزنده است. به‌طوری که با نصف کردن سرعت باد.ء میزان جابه‌جایی ذرات خاک ۸ برابر کاهش می‌یابد. به‌عنوان یک اصل, تحقیقات نشان داده است که یک بادشکن خوب. تا ده برابر ارتفاع خود می‌تواند منطقه پشت خود را حفاظت نماید. بررسی‌ها و آزمایشات انجام شده نشان داده است که یک یا دو ردیف گیاه علفی بلند و ضخیم که با فاصله ‎٩‏ متر از یکدیگر کشت شده است می‌تواند از سرعت باد کاسته و فرسایش بادی را تا ۹۰ درصد کاهش دهند. -------- صفحهٔ بعد -------- ۴ ۳/۳۵ ضوابط و معیارهای فسنی احداث بادشکن بیولوژیک تحقیقات انجام شده در مرکز تحقیقات قره قوم در کشور ترکمنستان نشان داده است که احداث بادشکن در در دامنه تیه‌های ماسه‌ای و در شیب‌های (۵-*)» (۵-۱۰) و (۱۵-*۱) درصد به‌ترتیب با فاصله ردیفی حدود ۰۱۰ ۶ و۴ برابر ارتفاع بادشکن بیش‌ترین تاثیر را داشته که نشان دهنده تاثیرات شیب بر فواصل بادشکن‌ها می‌باشد. تجارب به‌دست آمده درخصوص احداث بادشکن در دامنه‌های شیب‌دار تپه‌های ماسه‌ای نشان می‌دهد که در این عرصه‌ها اولا احداث بادشکن قائم موثرتر بوده و ثانیا فاصله ردیف بادشکن‌ها باید به گونه‌ای باشد که اگر خطی فرضی از بالاترین نقطه ارتفاع بادشکن ردیف اول به سمت بادشکن ردیف بعدی رسم شود. این خط ازحدود ۱۰-۱۵ سانتی‌متر بالاتر از پی بادشکن ردیف بعدی عبور نماید. این امر برای سایر ردیف‌ها نیز به همین شکل خواهد بود. در هر حال فاصله ردیف‌های بادشکن باید به اندازه‌ای باشد تا سرعت باد از سرعت آستانه فرسایش بادی کم‌تر شود. ۵ 6۳۵۲4 (۱۹۹۸) اعتقاد دارد که بادشکن‌ها مزایای قابل توجهی در تولید باغات و تاکستان‌ها دارند. بادشکن‌های بلند باعث متفاوت شدن خرد اقلیم داخل باغ از اتمسفر بالای باغ شده و شرایط را برای گرده افشانی و تولید بهتر می‌نمایند. کاهش سرعت باد در داخل باغ باعث کاهش صدمات مکانیکی به برگ‌هاء شاخه‌هاء جوانه‌هاء گل‌ها و میوه‌ها می‌شود. علاوه بر این. بادشکن‌ها تغییر شکل و شکستگی ریشه در درختان میوه جوان را به‌شدت کاهش می‌دهند. طراحی مناسب بادشکن و اتخاذ دقیق گونه‌ها برای بادشکن, انعطاف پذیری در مدیریت باغات و تاکستان‌ها را افزایش می‌دهد. 4 130016 و همکاران (۲۰۰۲) اثرات نوارهای بادشکن را در کشور دانمارک با استفاده از آزمایشات میدانی مدل‌سازی نموده‌اند در این تحقیق که طول ردیف‌های بادشکن به ۲۰۰ متر می‌رسید اثر این بادشکن‌ها در تغییرات مربوط به خرد اقلیم در ۱۱ نقطه مورد اندازه‌گیری قرار گرفت. نتایج حاصله نشان داد که در فاصله بیش از ۴ تا ۷ برایر یافته ولی تابش خورشید کم‌تر شده است. به‌علاوه در حاشیه بادشکن نیز خرد اقلیم تعدیل شد ه است. یک مدل رگرسیونی چند متغیره برای پیش‌بینی خرد اقلیم پشت بادشکن‌ها از داده‌های اگرو اقلیمی استاندارد استخراج گردید که در آن دقت و صحت پیش‌بینی‌های به دست آمده از دقت و صحت داده‌های اندازه گیری شده قدری کم‌تر بود. داده‌های مدل نشان داد که تغییرپذیری اقلیم به علت اثرات تابش و درجه حرارت بوده است. (ط۳ف) .۳ و همکاران (۲۰۰۸) اثرات بادشکن درختی در میکرو اقلیم و تولید گندم در یک محیط مدیترانه‌ای را بررسی نمودند. آنالیز مشاهدات خرد اقلیمی نشان داد که وقتی باد از جهت شمالی می‌وزد وجود بادشکن سرعت باد را تا فاصله ۱۳/۷ برابر ارتفاع بادشکن تحت تاثیر خود قرار می‌دهد و درجه حرارت از فاصله ۴/۷ برابر ارتفاع بادشکن شروع به افزایش می‌نماید. به طور مداوم میزان آب خاک به وسیله تکنیک 11016 اندازه گیری شده و تبخیر و تعرق روزانه و فصلی نیز محاسبه گردید. نتایج نشان داد که بادشکن‌هاء تبخیر و تعرق را تا فاصله ۱۲/۷ برابر ارتفاع بادشکن کاهش داده‌اند. در خارج از منطقه‌ای که بادشکن‌ها در آن احداث شده بودند. میزان تبخیر و تعرق ۱۶ درصد بیش‌تر از تبخیر و تعرق اندازه گیری شده در نزدیکی کمربند بادشکن (در فاصله کم‌تر از ۴/۷ برابر ارتفاع بادشکن) اندازه‌گیری شده است. در درون منطقه حفاظت شده. راندمان استفاده گندم از آب ۱/۱۵ و در بیرون از منطقه حفاظتی بادشکن ۰/۷ کیلوگرم بر -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- مطالعات تطبیقی و جمع‌بندی تجارب جهانی در زمینه احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده ‎٩۳/۰۵/۲۵‏ ۵ متر مکعب اندازه گیری شده است. در عکس (۱-۱) نمایی از یک بادشکن زنده و نقش آن در میکرو کلیمای منطقه ارائه شده است همجنین در نمودار (۲-۱) تبعیت دمای هوا از فاصله بادشکن. در نمودار (۳۲-۱) تبعیت سرعت باد از فاصله از بادشکن. در نمودار (۳۴-۱) میزان نسبی درجه حرارت و سرعت باد در نزدیکی بادشکن. در نمودار (۵-۱) تبعیت تبخیر و تعرق از فاصله از بادشکن. در نمودار (۶-۱) تبعیت رطوبت نسبی از فاصله از بادشکن و در نمودار (۷-۱) تبعیت اثر فاصله از بادشکن در تولید. درجه حرارت. رطوبت نسبی, سرعت باد و تبخیر و تعرق نشان داده شده است. هن را ی ۰ رو ۰ سور ۳ هس با ات 7 5 ی 1 ی ی 2 شوه ی 4 ۹ ۰ 1 0 روا ری ال ی و 2 ۶ ی 3 مق ۸ ۰ و ی من رو ۳ 4 ار 1 2 ان ۹ عکس ۱-۱- نمایی از یک بادشکن زنده و نقش آن در میکرو کلیمای منطقه ۹۵ 0010۲ ه ۳-7 ۹0010۲ هه و5 520107 ی هم _ رو سس 7 - ارتفاع بادشکن نمودار ۲-۱- تبعیت دمای هوا از فاصله از بادشکن (0) در طی ساعات گرم‌تر (بیش از ۱۶ درجه سانتی گراد) (0) در طول چرخه گندم -------- صفحهٔ بعد -------- ۶ و نمودار ۱ ۳/۵ ضوابط و معیارهای فسنی ا/حداث باد؛ 010۲و وه 5 (3) ۸ 56010۲ هه 5 56010۲ یهت 20 5 اض 1۱0 05 00 5 (0) 20 جر زا اه 10 05 00 25 20 15 10 5 0 اه ارتفاع بادشکن ت سرعت باد از فاصله از بادشکن : در طی چرخه گندم (هر ساعت یک بار). (0) در طی ساعات بادی (س 2.1 )0 ات 8 ی ده 271 ۴ 5 ۰ ۳ [۴ 8 2 3.311 4 ان ۰ اج را به 2 نع 4.7 )7 )64 50 40 (ع2)) 50620 ۲1311۷6۱۵ ار ۴-۱- میزان نسبی درجه حرارت و سرعت باد در نزدیکی بادشکن (در فاصله کم‌تر از ۴/۷ برابر بادشکن) سکن بیولوژیک یی -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- مطال ۱ ت تنطبیقی و جمع‌بندی تجارب جهانی در زمینه احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده ‎٩۳/۰۵/۲۵ 450 4120 0 .ح ح 360 3 251 ۱ 8 ۱ ۱11 330 اه ۱۱۱11۵0۲3 0 5 10 15 20 25 [ ار تفاع بادشکن نمودار ۵-۱- تبعیت تبخیر و تعرق از فاصله از بادشکن ۵ 56010۴۲ نی 11-۸ 56010۳ مج 50 56010۲ یه ار تفاع بادشکن نمودار ۶-۱- تبعیت رطوبت نسبی از فاصله از بادشکن. (2) در طی چرخه گندم. (0) در طی ساعات بادی. ۷ سس -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ ۳115 به مقدار و نموده و دش توجه به تو شده‌است. | به هدف ح< .7 است. در اد برای تخمی ۳/۵ ضوابط و معیارهای فسنی احداث بادشکن به ۹ 0 6۱۷23001۳2115 : 1 : رنه ممشچ مد نمشد شاد : 0 - 40 ۷۱۳۵ : 0 : 0 : از : 100 س 2 1 ۲۷۲۱۱۵:1۷ ۳۵1۵1۲۴ 5 : رس 0 ۵ 2 5 ۱۷۷12۷1 و 2۳۲/۲ ح ا ‏ صاعاا ‏ مکح نس بر : 1 : اور کت ره ناور ۱ 060۵58 1 ۱ 1 : 22 ۱ ی( ررن‌زامه‌ا۵۲۵ 0۵۲۳۱۵۵۱۱۱۹۵۱۲ نمودار ۷-۱- تبعیت اثر فاصله از بادشکن در تولید. درجه حرارت. رطوبت نسبی, سرعت باد و تبخیر وتعرق و داع00201) .1 (۲۰۰۴) در تحقیقی که در آن طراحی مطلوب بادشکن‌ها مد نظر بوده است. توزیع خلل و فرج در بادشکن یا میزان نفوذپذیری آن راء در ارتباط با ارتفاع و تعداد ردیف‌ها ضروری ! ان دادند که خلل و فرج به اندازه ۲/۲۲۴ ۲ /۰ تا ۰/۳۵ در بادشکن برای کاهش سرعت باد مطلوب می‌با زیع خلل و فرج با ارتفاع» توزیع مساوی خلل و فرج در ساقه و تاج پوشش باعث حفاظت طولانی‌تر: می‌تواند در جلوگیری و کاهش فرسایش بادی موثر و مفید باشد. طراحی مطلوب بادشکن تا حد زیادی فاظت منطقه از فرسوده شدن با حفاظت از منابع زیر بنایی از مدفون شدن دارد. ۰ و همکاران (۲۰۱۰) برای تخمین کاهش سرعت باد از طریق بادشکن‌های درختی از یک سیستم باده نموده‌اند. در این تحقیق عملکرد درختان به عنوان بادشکن به وسیله خصوصیات هندسی آنها تعییر ن بررسی از توسعه یک سیستم اسکن لیزری برای اندازه‌گیری خصوصیات هندسی درخت و استفاد ن درصد کاهش سرعت باد در یک بادشکن, استفاده به‌عمل آمده است. این سیستم اسکن لیزری ر» یک 00۳5 و یک کامپیوتر تشکیل شده است که بر روی یک وسیله نقلیه نصب شده است. یک بادش وعه منظمی از درختان بزرگ در یک الگویی که ۲ نوع خلل و فرج برای اندازه‌گیری سرعت باد فراهم توجه رزیابی اسکن شده از آن از یک کن به نموده -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- مطالعات نطبیقی و جمع‌بندی تجارب جهانی در زمینه احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده ۹۳/۰۵/۲۵ ۹ است. تشکیل گردیده است (بادشکن‌های آ و آ]). در این دستگاه باد به وسیله یک دمنده در سرعت‌های زیاد و کم به سیستم اسکن لیزری خصوصیات هندسی تاج پوشش درختان در نقاط مشابه که سرعت باد در آنجا متمرکز می‌شود را اندازه گیری نموده و همبستگی خطی بین خصوصیات هندسی تاج پوشش درختان و درصد کاهش سرعت باد را مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌دهد.در عکس (۲-۱) وسیله نقلیه مجهز به وسایل اندازه‌گیری تخمین کاهش سرعت باد از طریق (7) در شرایط سرعت‌های کم (کم‌تر از ۱۶ متر بر ثانیه) و زیاد (کم‌تر از ۲۰ متر در ثانیه) به ترتیب ۰/۹۷ و ۰/۹۶ و در بادشکن درختی نوع ال بالاترین ضریب همبستگی (۲) در شرایط سرعت‌های کم (کم‌تر از ۱۳ متر بر ثانیه) و زیاد (کم‌تر از ۱۸ متر بر ثانیه) به ترتیب ۰/۹۳ و ۹/۹۸ به دست آمده است. ]296۲ 56۹۵۲ ۱ 1 ‌ ۳ ۹۳ ۳ ی أ 1 ۳1 از : 4 :للم لد ۳ / ۸ . ۳ اند سس 1 ۳ ژر ال خقاملام ار انلم اه لد ر کی / 18 ک و 0 عکس ۲-۱- وسیله نقلیه مجهز به وسایل اندازه‌گیری سیستم اسکن لیزری جبار (۱۹۸۵) طی مطالعه‌ای که در الکسرای سوریه انجام داده است. به منظور کنترل فرسایش بادی, پیشنهادات زیر را برای احداث بادشکن ارائه داده است: الف - احداث بادشکن عمود بر جهت باد غالب با عرض ۳۰ متر و فاصله بین ردیف‌ها ۱۲ متر -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۰ ۳۳/۳۵ ضوابط و معیارهای فسنی احداث بادشکن بیولوژیک عرض ۱*۰ متر با ۵ ردیف از گونه‌های درختی و فاصله بین بادشکن‌ها ۱۰۰ متر. ۵ .6 .۳ (۱۹۹۸) مزایای بادشکن‌های درختی برای مراتع کم پوشش و اراضی منابع طبیعی را در سیستم‌های چرایی متعادل مطالعه نموده‌است. در این تحقیق اثرات احداث بادشکن‌ها در چراگاه‌ها با تاکید بر سیستم‌های چرایی متعادل مورد بررسی قرار گرفته است. در تعداد کمی از گونه‌های گیاهی واکنش این گونه‌ها در مراتع به بادشکن در یک دوره ۲۵ ساله (از ۱۹۷۲ تا ۱۹۹۷) اندازه‌گیری شده است. در یک منطقه با بارندگی تابستانه در استرالیاء تولید پشم در طول یک دوره ۳ ساله در پلات‌های کوچک حفاظت شده با صفحات آهنی در فنس‌ها (بادشکن)۴۰۰ درصد افزایش یافته است. در مطالعه دیگری که به مدت ۲ ساله در نیوزیلند انجام شده است. نتایج نشان داد که بادشکن تراوا در یک محیط تابستانه خشک و با حکمیت فرسایش بادی باعث شده است که رشد چراگاه در منطقه حفاظت شده ۶۰ درصد افزایش یابد. اثرات بادشکن در مراتع و اراضی طبیعی با مقایسه تولید در پلات‌های کاملا حفاظت شده به‌وسیله بادشکن و پلات‌های بازء تعیین گردید. نتایج حکایت از اثرات بسیار مفید احداث پادشکن در زمینه کاهش فرسایش بادی و افزایش میزان تولید در اراضی مرتعی دارد. 4۵ .کل 1۹۵۳۵۲۲ و 161( .۳ 06[ (۲۰۰۳) مقایسه بین افزایش عملکرد ذرت را برای جبران هزینه‌های بادشکن‌های درختی در ایالت‌های غربی ایالات متحده را مورد مطالعه قرار داده‌اند. نتایج نشان داد که احداث بادشکن عملکرد محصول در داخل منطقه حفاظت شده را به‌شدت افزایش می‌دهد. هرچند که در بادشکن‌های زنده» بخشی از فضای تولید محصول اشغال شده و گونه‌های درختی با محصولات کشت‌شده رقابت می‌کنند. اما افزایش عملکرد ذرت برای جبران هزینه‌های صرف شده برای ۴ نوع بادشکن در ایالت‌های غربی آمریکا کافی بوده ضمن اینکه به‌شدت از هدر رفت خاک که در هزینه‌ها مد نظر قرار نگرفته است نیز جلوگیری نموده است. این ۴ نوع بادشکن شامل صنوبر (۳۵۱۹1۹] 0) ترکیب درخت و بوته‌ها ‎٩00.,(‏ 0۹5 2ع0 2۳101/۳1۹ 0ع2د ۵۲ع۸ ,00رد م۳0 6۵6 ,۹00 ۷1۳۳۵۵ ۰) و بادشکن‌های صنوبر ۲ و ۴ ردیفه ‎٩00.(‏ ۳100۵). بوده‌اند. نتایج این تحقیق نشان داد که بیش‌ترین و کم‌ترین افزایش عملکرد به ترتیب مربوط به بادشکن صنوبر ۴ ردیفه و بادشکن ترکیبی درخت و بوته‌ای‌ها می‌باشد. 1 82ا0 و همکاران (۲۰۰۳) یک مدل برای اثرات حفاظتی بادشکن با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی ارائه داده‌اند. در این بررسی اثر حفاظتی بادشکن تابعی از سرعت و جهت باد. فاصله از مانعء ارتفاع بادشکن, خلل و فرج, عرض و جهت در نظر گرفته شده است. اولین کاربرد این مدل, مطالعه منطقه وسیعی از شبکه بادشکن‌ها در انگلستان (در مناطق 1161101۲0 شرق 11۵ع۸8) بوده است. در این تحقیق کلیه خصوصیات بادشکن (نوع بادشکن. ارتفاع. عرض., خلل و فرج و موقعیت) در سیستم اطلاعات جغرافیایی ثبت گردید. برای ارزیابی اثر بخشی شبکه. یک شاخص حفاظتی شبکه بادشکن ‎)٩1(‏ مورد استفاده قرار گرفت. نتایج نشان داد که کاهش سرعت در منطقه به دلیل اثر حفاظتی شبکه بادشکن بوده و همچنین شبکه بادشکن حفاظت خوبی از منطقه به‌عمل آورده اما توزیع شبکه بادشکن نسبت به توزیع جهت باد مناسب نبوده است. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- مطالعات نطبیفی و جمع‌بندی تجارب جهانی در زمینه احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده ‎٩۳/۰۵/۲۵‏ ۳۱ 40 و همکاران (۱۹۹۶) مطالعه‌ای تحت عنوان طراحی بادشکن برای مقابله با هجوم ماسه در مرز شمال غربی سودان به انجام رسانده‌اند. منطقه مورد تحقیق یک منطقه با تخریب شدید اراضی و حرکت ماسه‌های روان محسوب در مقابل حرکت ماسه‌های روان تشخیص داده شد. بادشکن پیشنهادی می‌بایست چند ردیفه. طویل, عریض, بلند. با تراوایی پایین باشدء شکل هندسی تاج پوشش آن مناسب و بدون منفذ بوده و جهت آن عمود بر جهت باد غالب باشد. گونه‌های انتخاب شده می‌باید دارای رشد سریعء طول عمر زیاد و تحمل بالا در مقابل خطرات موجود باشند. 4 1۲11۳02۴۱ و 5۵10۲ ع1ز1۵] (۲۰۰۷) رابطه بین ساختار بادشکن و میانگین کاهش باد را مورد مطالعه قرار داده‌اند. آنها اظهار داشتند که خلل و فرج مهم‌ترین ویژگی ساختاری بادشکن‌های مصنوعی (غیرزنده) دو بدی و بادشکن‌های باریک محسوب شده ولی این امر برای بادشکن‌های سه بعدی و عریض صادق نمی‌باشد. برای تعیین ویژگی‌های مهم بادشکن‌های عریض, میانگین سرعت باد در اطراف ۸ بادشکن طبیعی با عرض‌های (۷۷) و مجموع تراکم سطوح (۸) مختلف اندازه گیری شد. نتایج نشان داد که حاصلضرب( ۷۷ و ۸0) برای پیش‌بینی اثر باد پناهی در اطراف بادشکن‌های سه بعدی مفید می‌باشد. همچنین یک رابطه منفی بین حاصلضرب( ۷۷ و ۸4) و حداقل سرعت باد وجود داردکه باعث می‌شود که فاصله تحت حفاظت بادشکن با افزایش حاصلضرب( ۷۷ و ۸0) افزایش یابد. 65 .لآ و همکاران (۲۰۰۲) برای بررسی اثر انواع مختلف بادشکن‌ها بر خصوصیات باد و پارامترهای رشد گندم (ا۷۵۲1۵۲ 3۵۳۳۵ 8 ,26311۷۵۰ 1۳1110) در یک منطقه حفاظت شده توسط بادشکن مطالعاتی رادر مناطق نیمه خشک جنوب غربی ۳۵108 ۸]آ در کشور آرژانتین به انجام رسانده‌اند. نتایج نشان داد که بادشکن‌ها سرعت باد و آسیب به محصولات را به‌شدت کاهش داده و میزان تولید و کیفیت محصول را نیز بهبود می‌بخشند. بادشکن‌ها با ایجاد تغییر در شرایط خرد اقلیمی. شرایط مساعدی را برای رشد گیاه ایجاد نموده و خاک را در برابر فرسایش بادی حفاظت می‌کنند. این محققین ۴ نوع بادشکن مختلف را مورد آزمایش قرار داده‌اند. این مناطق شامل بادشکن‌های علفی یک و دو ردیفه (2۵[6: 111110) و دو بادشکن مصنوعی مختلف (بادشکن غیرزنده) با میانگین خلل و فرج مساوی اما با توزیع متفاوت خلل و فرج بوده است. در این بررسی تولید گندم و شاخص برداشت این مناطق با مزارع بدون بادشکن مقایسه گردید. نتایج نشان داد که در منطقه تحت حفاظت بادشکن‌های یک و دو ردیفه. تولید گندم افزایش یافته ولی رشد گیاهان 58 .]۹.۱ و همکاران (۲۰۰۹)» یک برنامه جنگل‌کاری در سطح وسیع را برای مبارزه با بیابان‌زایی و کنترل طوفان‌های گرد و غبار تحت عنوان 5۳6110۲0610۳ ۳۵۳۵۵1 310718 11۳۵۵» از اواخر دهه ۱۹۷۰ در چین آغاز نموده‌اند. اگر چه محققان چینی ادعا دارند که این جنگل‌کاری به طور موفقیت‌آمیزی توانسته‌است بیابان‌زایی و طوفان‌های گرد و غبار را کنترل کند. اما آنها شواهد قابل طرح اندکی برای اظهارات خود دارند. این محققین از اطلاعات پایه جنگل‌کاری» بیابان‌زایی و طوفان‌های گرد و غبار استفاده نموده تا اثرات این جنگل‌کاری در مبارزه با بیابان‌زایی و کنترل طوفان‌های گرد و غبار را -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۲ ۳۳/۳۵ ضوابط و معیارهای فسنی احداث بادشکن بیولوژیک ارزیابی نمایند. اگر چه برنامه جنگل‌کاری ممکن است دارای اثرات مفیدی بر روی کاهش طوفان‌های گرد و غبار و کنترل بیابان‌زایی در چین باشد. اما نتایج حاصل از بررسی‌ها نشان می‌دهد که در رابطه با این پروژه اغراق شده است. م۴ .۳ .1 و همکاران (۱۹۹۰) اثرات احداث بادشکن با استفاده از گونه اکالیپتوس را بر اکوسیستم‌های کشاورزی زمستانه مورد مطالعه قرار داده‌اند. اخیرا در هند. اکالیپتوس‌ها در مقیاس وسیع به عنوان محصول تک‌کشتی یا به عنوان بادشکن در اراضی کشاورزی کشت می‌شوند. در این مطالعه, اثر بادشکن اکالیپتوس بر ۶ محصول زمستانه از لحاظ تراکم گیاه. رشد ریشه. حجم زیتوده و عملکرد اقتصادی, تا فاصله بیش از ۱۱ متری در جنوب بادشکن‌ها در سه موقعیت جغرافیایی مختلف تاثیر منفی در پی داشته‌است. بادشکن‌ها از فاصله ۱۱ متری به بعد هیچ اثر قابل توجهی بر محصول نداشته ضمن اینکه یک همبستگی منفی مستقیم بین پارامترهای اندازه‌گیری شده از محصول و فاصله از بادشکن نیز وجود دارد. همان گونه که قبلا نیز گفته شد. گیاهان از طریق شاخه و برگ خود اثرات محسوسی در کاهش نیروی مقاومت باد دارند. به‌طوری‌که باد به‌جای فرسایش در اطراف گیاهان سبب تجمع ماسه در پای بوته‌ها می‌گردد. زمانی که جریان باد با مانعی روبرو می‌شود. بخشی از آن از دو طرف مانع عبور کرده و این در حالی است که اگر باد با مانع نفوذپذیری مانند گیاه مواجه شود به‌صورت یک جریان پخش شده (با نیروی کم‌تر) از لابلای آن مانع عبور می‌نماید. در این میان می‌توان از ضریبی بنام ضریب نیروی مقاومت (-)) که ناشی از اثر پوشش گیاهی بر جریان هوا می‌باشد. استفاده نمود. رابطه عمل نیروی باد به‌صورت زیر ارائه شده است: 1۱۲۷ << 0 که در آد: 0 تراکم هواء ۷- سرعت باد و ۸- سطح بادگیر مانع می‌باشد. بر اساس تجربیات دانشمندان ژاپنی مقدار ۲ برای موانع مختلف به‌شرح زیر پیشنهاد شده است: موانع شلجمی ۰/۱-۰/۳ موانع مربع شکل ۱/۲-۱/۲۵ موانع استوانه‌ای شکل ۱/۲-۱/۵ موانع گلوله‌ای شکل ۰/۴-۰/۵ موانع گرد ۱/۱۶ و موانع احجام مربعی ۱/۵۴-۲/۰۳ اگر از فاکتورهایی مثل حرارت باد روی حرکت ماسه‌ها صرف‌نظر شود. اثر بوته‌های گیاه را می‌توان به‌وسیله فرمول‌های زیر محاسبه نمود. برحسب قانون بقای آنرژی» نیروی عمل برابر با نیروی عکس‌العمل است. بنابراین می‌توان نوشت: 0 > 2-01۳۸ ام < ۷1.2 202*0۳ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- مطالعات تطبیقی و جمع‌بندی تجارب جهانی در زمینه احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده ‎٩۳/۰۵/۲۵‏ ۳۳ ما ٩ 1.2‏ ۷۷* و2 2-۲۳۴ 0*۷۱ 112 ۴ ۸۷ که در آن: 6 تغییر نیروی باد پس از عبور از مانع (بوته‌های گیاه) 1 توان باد در فضای باز 2- توان مقاومت پوشش گیاهی که به‌وسیله تراکم بوته‌ها تحت تاثیر قرار می‌گیرد. 1 طول مسیر عبور باد از میان بوته‌های گیاه ۲ ضریب نیروی مقاومت که برای اشکال شلجمی مساوی ۱/۵- ۱/۲ در نظر گرفته می‌شود. بر اساس محاسبات انجام‌شده به‌وسیله فرمول فوق در مناطق مختلف نتایج زیر حاصل شده است: الف - اثرات جلوگیری و تثبیت بیولوژیکی ماسه‌ها بستگی به رشد گیاه در سال اول دارد. هرچه رشد گیاه بیش‌تر باشد سطح بادگیر بوته‌های گیاه بیش‌تر شده و در نتیجه کاهش نیروی باد بیش‌تر خواهدبود. ب- برای جلوگیری از فرسایش بادی و انباشته شدن ماسه‌ها نیاز به تراکم معینی از گیاهان خواهد بود. در این حالت تراکم جنگل‌کاری با گونه‌های مختلف و میزان رشد گیاهان متفاوت خواهد بود. بنابراین گونه‌هایی که رشد ج- توانایی تثبیت بیولوژیکی ماسه‌های روان با افزایش سطح بادگیر گیاه افزایش می‌یابد. همچنین فروکش کردن ۲-۱- بررسی منابع داخلی(تجارب کشور) درخصوص تاریخ و زمان دقیق استفاده از بادشکن‌های زنده و غیرزنده از نظر تاریخی منبع موثق و قابل استنادی وجود ندارد. این امر هم در کاربرد بادشکن‌ها در قرون و اعصار گذشته که کشاورزی به صورت کاملا سنتی انجام می‌شده است و هم پس از رشد صنعتی کشاورزی و روی آوردن کشاورزان به کشاورزی مدرن در کشور صادق است. لیکن شواهد و اطلاعات موجود حاکی از آن است که از گذشته های دور کشاورزان و باغداران به منضور تعیین حدود و حریم اراضی خویش اقدام به ایجاد حصاری از درختان و یا سرشاخه‌های خشکیده آن نموده که تاثیرات بادشکن را نیز به همراه داشته است. به‌علاوه در مناطق بادخیز و نواحی تحت تاثیر فرسایش بادی نیز کشاورزان و دامدان برای جلوگیری از آثار زیان‌بار بادهای فرساینده که ذرات ماسه را با خود حمل می‌نموده‌اند و همجنین جلوگیری از سرمازدگی و گرمازدگی که هر دو باعث کاهش محصول می‌شده است. اقدام به احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده در اطراف اراضی زراعی و باغی خود می‌نموده‌اند. از آنجا که ایجاد چنین دیواره‌ای از گیاهان و اجزای گیاهی و غیرگیاهی (بادشکن‌های زنده و غیرزنده) در مناطق بادخیزی نظیر سیستان, یزد. کرمان و... معمولا عمود بر جهت باد یا بادهای غالب و فرساینده در یک با چند -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۴ ۳/۳۵ ضوابط و معیارهای فسنی احداث بادشکن بیولوژیک جهت بوده., می‌توان استنباط نمود که هدف کشاورزان از احداث این موانع احداث بادشکن بوده است. در عکس (۲-۱) نمونه‌ای از احداث بادشکن جهت تعیین حدود اراضی وکاهش سرعت باد ارائه شده است. چم در خصوص تاریخچه احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده در اراضی غیرکشاورزی (اراضی ملی) نیز هر چند اطلاعات اندکی به صورت مکتوب در دسترس می‌باشد. ولی اظهارات کارشناسان دفتر حفاظت خاک (دفتر امور بیابان) سازمان جنگل‌هاء مراتع و آبخیزداری کشور حکایت از شروع عملیات احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده از اواخر دهه سی هجری خورشیدی به صورت مدون و علمی در کشوردارد. بنابراین در یک جمع‌بندی می‌توان گفت که قدمت احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده در اراضی غیرزراعی یا اراضی ملی با کاربری‌های مرتع تخریب شده و اراضی لخت با حاکمیت فرسایش بادی در کشور قدمتی شصت ساله دارد. علاوه بر مواردی که با عنوان تاریخجه ذکر گردید. متعاقب فعالیت‌های اجرایی مرتبط با احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده در اراضی زراعی و ملی با حاکمیت فرسایش بادی تحقیقات ارزنده‌ای نیز در این ارتباط در کشور به انجام رسیده است. هر چند که این تحقیقات و تجارب اندک است. ولی بررسی‌ها نشان می‌دهد که فعالیت‌های بسیار ارزنده‌ای در رابطه با اهمیت و پارامترهای موثر بر کارأیی بادشکن در کشور وجود دارد که در زیر به برخی از آنها اشاره می‌شود: یکی از تجارب با ارزش در کشور استفاده از روش اصلاح شده نگلی (1اع8122) توسط آقایان دکتر حسن احمدی و دکتر فیروز نخجوانی اساتید محترم دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران می‌باشد که نتایج آن در قالب جداول (۱-۱) و (۲-۱) ارائه شده است. براساس نتایج ارزشمند این محققین که در منطقه الباجی اهواز و در سال ۱۳۴۸ صورت پذیرفته است. در بادشکن‌های غیرزنده غیرمتراکم. درصورتی که شیب عرصه کم و اراضی منطقه به‌صورت تپه‌های ماسه‌ای کم -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- مطالعات نطبیفی و جمع‌بندی تجارب جهانی در زمینه احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده ‎٩۳/۰۵/۲۵‏ ۳۵ ارتفاع باشد. هر ردیف بادشکن حدود ۱۰ برابر ارتفاع خود را در پشت بادشکن پوشش می‌دهد. این امر در مورد بادشکن‌های متراکم به حدود ۸ برابر رسیده و این در حالی است که چنان‌چه شیب افزایش یابد منطقه تحت حفاظت از این تجربه و تحقیق موفق روابط ریاضی زیر حاصل گردیده است: که در آن ۸- ضریب کاهش سرعت باد ماکزیمم تا حد سرعت آستانه فرسایش بادی. ۷۷ سرعت استانه فرسایش بادی در ارتفاع ۱۰ متری برحسب ‎11۷/٩‏ (مطالعه موردی الباجی اهواز ۲۳ کیلومتر در ساعت) ۷ ماکزیمم سرعت باد در ار تفاع ۱۰ متری در دوره برگشت مورد نظر برحسب 17/8 (مطالعه موردی الباجی اهواز ۰ کیلومتر در ساعت)» ارتفاع موثر بادشکن برحسب متر و آ- فاصله ردیف‌های بادشکن برحسب متر می‌باشد. جدول ۱-۱- کاهش سرعت باد نسبت به ارتفاع (۱) دربادشکن غیرمتراکم (مطالعه موردی الباجی اهواز) ضریب فاصله بادشکن برحسب ارتفاع (11) درصد کاهش سرعت باد (۸) جدول ۲-۱- کاهش سرعت باد نسبت به ار تفاع (11) در بادشکن متراکم (مطالعات موردی الباحی اهواز) ضریب فاصله بادشکن درصد کاهش سرعت باد (۸) -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۶ ۳/۵ ضوابط و معیارهای فسنی احداث بادشکن بیولوژیک بررسی‌های انجام شده در کشور در قالب طرح شناسایی کانون‌های بحرانی فرسایش بادی و تعیین اولویت‌های اجرایی بوده که از این میزان نزدیک به شش و نیم میلیون هکتار آن به منابع زیستی و اقتصادی کشور خسارت وارد نموده بنابراین در زمره کانون‌های بحرانی فرسایش بادی محسوب می‌شوند. بر مبنای مطالعات صورت گرفته در سال ۱۳۷۹ در کشور میزان کل خسارت سالانه از ناحیه فرسایش بادی حدود ۶۷۰ میلیارد ریال بوده که بخش قابل توجهی از این خسارات در کشور (حدود ۴۴ درصد از کل خسارت‌ها) به بخش کشاورزی. خاصه عرصه‌های تحت امر زراعت که در فصولی از سال بدون پوشش می‌باشند وارد می‌شود که هم به صورت باد بردگی خاک و هم به صورت برخورد ذرات و هجوم ماسه‌های روان باعث خسارت بسیار زیادی به محصولات زراعی کشور می‌شوند (بیش از ۶۰۰ هزار هکتار از اراضی راه کارهای مناسب در این زمینه احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده اطراف مزارع می‌باشد (طهماسبی بیرگانی ۱۳۸۷). به‌علاوه در بسیاری از موارد مشاهده شده است که در اراضی مخروبه مرتعی و اراضی ماسه‌ای و با پوشش اندک یا بدون پوشش برا موفقیت در امر نهال کاری چاره‌ای جز به‌کارگیری و استفاده از بادشکن غیرزنده وجود ندارد این مناطق شامل نواحی با فرسایش بادی شدید و کانون‌های بحرانی فرسایش بادی درجه یک می‌باشند (طهماسبی بیرگانی ۱۳۸۸) بر مبنای طرح بازنگری کانون‌های بحرانی فرسایش بادی که در سال۱۳۸۸ در کشور و توسط دفتر آمور بیابان سازمان جنگل‌هاء مراتع و آبخیزداری کشور صورت گرفته است. میزان خسارت‌های وارده به کشور از ناحیه فرسایش بادی در محدوده‌ای نزدیک به هفت میلیون هکتار کانون بحرانی فرسایش بادی, قریب به ۲۱۴ میلیارد ریال برآورد گردیده است. مقایسه میزان خسارت‌ها در نزدیک به یک دهه (۱۳۷۹-۱۳۸۸) در کشور بر اثر فرسایش بادی حکایت از افزایش سیصد بیومکانیکی (انجام عملیات نهال‌کاری توام با احداث بادشکن زنده و غیرزنده) در محدوده کانون‌های بحرانی فرسایش بادی درجه یک (که عمدتا اراضی کشاورزی» تاسیسات زیربنایی» منابع زیستی و اقتصادی, روستاها و شهرهای مناطق بیابانی در قالب اراضی ملی و مستثنیات در آنها قرار دارند) که بیش‌ترین خسارت‌ها را به منابع زیستی و اقتصادی کشور وارد می‌نمایند می‌تواند جزء راهکارهای اساسی در زمینه مقابله با فرسایش بادی و کاهش خسارت‌های ناشی از آن محسوب گردد (طهماسبی بیرگانی ۸۹ بر اساس بررسی‌های انجام شده در مناطق بیابانی ایران در بسیاری از دشت‌های زراعی کشور از جمله دشت‌های زابل, قم یزد. ایرنشهرء کرمان» ورامین» سرخس. دشت‌های واقع در نواحی جنوبی و جنوب غربی استان خوزستان و ...۰ اراضی زراعی وسیعی وجود دارد که حتی یک تک درخت به عنوان سایه انداز نیز در آنها مشاهده نمی‌شود. این مسئله موجب می‌شود که به دنبال هر وزش بادء بخشی از خاک حاصلخیز (عناصر فعال خاک) از زمین برداشست گردد. بدون این که به اثرات و عواقب آن توجه عمیق و جدی صورت گیرد. برآوردهای انجام شده در ایران مرکزی و جنوب شرقی کشور بیان‌گر بادبردگی حدود ۲۵-۵۰ تن خاک زراعی در هر هکتار در سال است. (اختصاصی ۱۳۸۱). -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- مطالعات نطبیفی و جمع‌بندی تجارب جهانی در زمینه احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده ‎٩۳/۰۵/۲۵‏ ۳۱۷ فرسایش بادی نه تنها خاک را از عناصر میکرو و ماکرو خالی می‌کند. بلکه موجب افت محصول نیز می‌شود و متعاقب آن انگیزه استفاده از کودهای شیمیایی و دامی را زیادتر می‌کند. هر ساله زارعین مناطق بیابانی بین *۵-۱ تن کود دامی و یا ۰/۵-۱ تن کود شیمیایی با هزینه‌های گزاف به زمین زراعی خود اضافه می‌کنند. غافل از این‌که در هنگام وزش باد و یا آیش اراضی به دلیل عدم بادشکن در اطراف مزارع خود و یا مدیریت غلط خاک. بیش از این مقدار توسط باد حمل شده و از منطقه خارج می‌گردد. اکنون نیز این دور باطل در بسیاری از نقاط کشور همچنان ادامه دارد.(اختصاصی و طهماسبی بیرگانی ۱۳۸۷). اراضی, پوشش انهارء پروژه‌های آبیاری تحت فشار وخشک‌سالی‌هاء بیش از ۳۵ درصد از بادشکن‌های درختی سنتی اطراف مزارع از بین رفته است. این مهم توانسته است بین ۲۰ تا ۳۰ درصد بر میزان فرسایش بادی در این عرصه‌ها بیافزاید. لذا ضروری است تا با نگرش همه جانبه نسبت به مسئله بادشکن‌ها (اعم از زنده و یا غیرزنده) توجه جدی صورت پذیرد. (اختصاصی ۱۳۷۹). تحقیقات انجام شده در کشور نشان می‌دهد که بادشکن‌ها اعم از غیرزنده و زنده تا فاصله حدود ۱۶-۱۲ برابر ارتفاع خود. میزان تبخیر از سطح خاک را تا ۵۰ درصد کاهش می‌دهند و به‌طور متوسط ۱/۵ برابر افزایش محصول را به‌دنبال دارند (رفاهی ۱۳۷۸). درصورتی که بسیاری از زارعین ما به دلیل عدم آموزش و یا اقدامات ترویجی نامناسب به این مهم واقف نبوده و عموما به احداث بادشکن در اطراف مزارع خود تمایلی نشان نمی‌دهند. هر چند که بعضا تا شعاع ۱/۵ برایر ارتفاع بادشکن ممکن است افت محصول دیده شود.ء ولی افزایش قابل توجه محصول در فاصله تا بیش از ۱۰ برابر ارتفاع بادشکن این نقیصه را بخوبی جبران می‌کند (اختصاصی و طهماسبی بیرگانی ۱۳۸۷). هر چند که گاهی اوقات اقدامات انجام شده تحت عنوان فعالیت‌های بیولوژیک و به عبارت دقیق‌تر نهال‌کاری‌های انجام شده در اراضی بیابانی که الزاما تحت تاثیر فرسایش بادی نیز نبوده و یا انجام عملیات نهال‌کاری حتی در مناطق تحت تاثیر فرسایش بادی و کانون‌های بحرانی بدون رعایت اصول بادشکن. با بادشکن‌های زنده احداث شده مطابق با اصول حاکم بر این عملیات تداخل یافته و سهوا این دو پروژه با یکدیگر تجمیع می‌گردند. اما براساس آمارهای موجود در دفتر آمور بیابان سازمان جنگل‌هاء مراتع و آبخیزداری کشورء حجم عملیات احداث انواع بادشکن‌های زنده و غیرزنده در طول سی سال (سال‌های ۱۳۵۸ تا ۱۳۸۸) که این آمار ثبت شده است. برابر ۴۳۰۹ کیلومتر می‌باشد که در این بین سهم بادشکن‌های زنده ۴۱۶۶ کیلومتر و سهم بادشکن‌های غیرزنده برابر ۱۴۲ کیلومتر است. در جدول (۳-۱) مقدار بادشکن‌های زنده و غیرزنده احداث شده در کشور طی سی سال گذشته (۱۳۵۸-۱۳۸۸) ارائه شده است. همچنین در نمودارهای (۸-۱)» (۹-۱) و (۱۰-۱) به ترتیب مقدار حجم بادشکن‌های زنده. غیرزنده و مجموع بادشکن‌های زنده و غیرزنده در سال‌های مختلف در کشور به تصویر کشیده شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ ی مقدار بادشکن‌های زن بادشکن زنده ی ی ی ی ی ی ی ی ی ی ی ی ی ی ی ی ی ی ۳/۳/۳۵ 333333 ۵ و غیرزنده احدات شد (کیلومتر) ضوابط و معیارهای فسنی احداث شاه وهای تاش + در کشور طی سی سال گذشته سس بیولوژیک سس -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- مطالعات نطبیفی و جمع‌بندی تجارب جهانی در زمینه احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده ‎٩۳/۰۵/۲۵‏ ۳۹ بادشکن زنده (کیلومتر) ۹5000 4000 ۱ 3000 2000 1000 ۸ 0 ها هه ها هه گ هه دی << ۷» ها 42 ,1383 1384 1385 1386 1387 13886 نمودار ۸-۱- مقدار حجم عملیات بادشکن زنده در سال‌های مختلف در کشور بادشکن غیرزنده (کیلومتر) 350 300 290 200 150 50 6 32 له که د۵ ۳+ فه لج که 00 دیا هه هه هه وه هه ۲ م۲ ۲۳۳ ۳۵ 8۵ 6۵ 00 2 (ع (ع (ع (ع ۵( (ع (ع (ع (ع ۵( ۵( رد( نمودار ۹-۱- مقدار حجم عملیات بادشکن غیرزنده در سال‌های مختلف در کشور -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۰ ۳/۳۵ ضوابط و معیارهای فسنی احداث بادشکن بیولوژیک جمع کل بادشکن (کیلومتر) 4500 4000 3500 3000 200 200 100 ۹ 1000 500 ج و 0 تن ری جک 0 0 0 کب 9 ۱ 8 360 3621 3641 3661 3711۱369 3841382137013731 |3860 13881 نمودار ۱۰-۱- مجموع حجم عملیات بادشکن‌های زنده و غیرزنده در سال‌های مختلف در کشور همان گونه که از جدول‌ها و نمودارهای ارائه شده قابل استنباط می‌باشد. مجموع عملیات احداث بادشکن‌های زنده و به‌ویژه بادشکن‌های غیرزنده در مقایسه با سایر عملیات اجرایی مقابله با فرسایش بادی در کشور بسیار اندک ارزیابی می‌گردد. این در حالی است که کشور ایران در جهان به عنوان پیشرو و سرآمد کشورهای جهان در مقابله با فرسایش بادی به حساب می‌آید. وسعت مناطق تحت تاثیر فرسایش بادی و به‌ویژه کانون‌های بحرانی فرسایش بادی در کشور نیز شاهدی بر این ادعا می‌باشد. و این در حالی است که مناطق تحت تاثیر و کانون‌های بحرانی فرسایش بادی در کشور خسارات وصدمات بسیار زیادی به منابع زیستی و اقتصادی کشور وارد می‌نمایند. بنابراین» یکی از عملیاتی که می‌توانست کاهش فرسایش بادی و به تبع آن کاهش حجم خسارات به این منابع را باعث گردد. عملیات بادشکن‌های زنده و به‌ویژه بادشکن‌های غیرزنده بوده است. ولی به‌طوری که گفته شد. حجم این عملیات بسیار کم‌تر از حد انتظار می‌باشد. کم روان در کشور بوده است. بنابراین می‌توان گفت که به‌نوعی در گذشته احداث بادشکن‌های زنده و به‌خصوص بادشکن‌های غیرزنده در سایه و سیطره مالچ نفتی قرار داشته ولی به دلیل افزایش هزینه خرید. حمل و پاشش مالچ نفتی در سال‌های اخیر (همان گونه که از نمودارهای ارائه شده استنباط می‌گردد) در مجموع روند استفاده از انواع بادشکن‌های زنده و غیرزنده رو به افزایش است. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۲ ربرد بادشکن زنده و غبرزنده در نب تثبیت ماسه‌های روان ومزایای آن -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - کاربرد بادشکن زنده و غیرزنده در تثبیت ماسه‌های روان ومزایای آن ۰ ‎٩۳/۰۵/۲۵‏ ۳۳ ۱-۳- کاربرد بادشکن زنده و غیرزنده در تثبیت ماسه‌های روان از آنجایی که بادشکن‌ها تحت تاثیر عوامل مختلف طبیعی و غیرطبیعی قرار می‌گیرند. لذا به منظور آشنایی دقیق با روش‌های طراحی و پیاده‌سازی بادشکن و بررسی تاثیرات متقابل آنها ضرورت دارد برخی از خصوصیات مرتبط با انواع بادشکن‌هاء عناصر مهم تشکیل دهنده آن و همچنین مزیت‌ها و نقاط ضعف آنها مورد بحث قرار گیرد و اما قبل از آن لازم است بحث مختصری در خصوص مسایل مرتبط با فرسایش بادی ذکر گردد. چرا که اصولا بادشکن‌ها در مناطقی احداث می‌شوند که باد فرساینده با ایجاد فرسایش بادی به منابع زیستی و اقتصادی خسارت وارد می‌نماید. پدیده فرسایش بادی یکی از عمده‌ترین معضلات در مناطق خشک و نیمه خشک محسوب می‌شود. این پدیده عموما در مناطق خشک و نیمه خشک و عمدتا در مناطقی با بارندگی کم‌تر از ۲۰۰ میلی‌متر و اراضی مسطح. با بافت غیرپیوسته و بدون ساختمان اتفاق می‌افتد. در جهان به دلیل وسعت مناطق خشک و بیابانی و همچنین وجود خصوصیاتی چون میزان کم بارندگی, پوشش گیاهی اندک. حاکمیت باد و استفاده غیر اصولی از اراضی. فرسایش بادی تأثیر عمده‌ای بر منابع زیستی و اقتصادی این نواحی دارد. از کل سطح کشور بالغ بر ۲۰ میلیون هکتار متاثر از فرسایش بادی است. اصلی‌ترین خسارت‌های ناشی از فرسایش بادی شامل تغییر در بافت و حالت‌های فیزیکی خاک. برداشت و جابه‌جایی ذرات خاک از اراضی زراعی و غیرزراعی می‌باشد. بادهای خشک و فرساینده تاثیرات منفی بسیاری را بر محصولات کشاورزی وارد می‌سازند که از آن جمله می‌توان به موارد زیر اشاره نمود: الف- شکستن شاخ و برگ درختان. ج- دور کردن گرده‌های درختان که منجر به عدم گرده افشانی می‌شود. د- بادخشک باعث افزایش تبخیر آب و رطوبت زمین شده و باعث خشکی غیرعادی می‌شود. زمین‌های رسی و ماسه‌ای که در معرض بادخشک قرار می‌گیرند معمولا بسیار سخت هستند. ه- پراکنده نمودن مواد آلی و یا خشک نمودن آنها به حدی که نتوانند تجزیه شوند. و- افزایش تبخیر خاک و تعرق درگیاهان. ز- خشک نمودن پوشش زنده‌ی مزارع و در نتیجه تسهیل در آتش سوزی. ح- کج شدن تاج درختان و ایجاد تنه‌ی نامنظم. ط- سرمازدگی درختان با بادهای سرد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۴ ۳/۳۵ ضوابط و معیارهای فسنی احداث بادشکن بیولوژیک ۲-۲- تاثیرات مثبت و مزایای احداث بادشکن زنده و غیرزنده امروزه پژوهش‌گران بسیاری در سراسر جهان وقت و سرمایه قابل توجهی را به بررسی روش‌های مبارزه با فرسایش بادی اختصاص داده‌اند و در این رابطه احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده به عنوان گزینه‌ای مناسب جهت جلوگیری از خسارت‌های ناشی از فرسایش بادی به منابع زیستی و اقتصادی از جایگاه ویژه‌ای برخوردار می‌باشند. به همین دلیل است که در بررسی حاضر سعی بر این است تا نسبت به تدوین دستئورالعمل فنی آجرایی احدات بادشکن‌های زنده و غیرزنده اقدام گردد. احداث بادشکن اعم از زنده و غیرزنده دارای مزایای متعدد و تاثیرات مثبت فراوانی بر فاکتورهای محیطی می‌باشد که تبخیر انباشتگی گا زکربنیک و اشاره نمود. در این بخش به شرح مخحتصری از برخی از این عوامل پرداخته می‌شود: میانه.ء متوسط میزان تغییر درجه حرارت محیط تحت تاثیر بادشکن در اوایل بهار ۶/* تا ‎۰/۹٩‏ و در تابستان ۱/۳۲ تا ۲/۶ ب - ناثیر بادشکن بردرجه حرارت خاک بررسی‌های انجام شده توسط 3۲۱1۵01 در سال ۰۱۹۵۵ میانگین اختلاف درجه حرارت حاصل از اندازه گیری‌های متعدد بیش از یک درجه سانتی‌گراد بوده است. این امر در عمق ۵ تا ۱۰ سانتی‌متری باعث افزایش میزان تغییر درجه حرارت به حرارت شدید خاک می‌گردد. ج- تاثیر بادشکن بر رطوبت هوا آزمایشات انجام شده در مناطق مختلف جهان نشان داده است که میزان رطوبت هوا در مناطقی که بادشکن احداث شده بیش‌تر بوده و میانگین این اختلاف به ۲ تا ۴ درصد بالغ می‌گردد. همجنین این تاثیر در مناطق گرم و خشک تا فاصله‌ای بیش از ۴۰۰ متر بعد از بادشکن نیز مشهود می‌باشد. در مناطق حفاظت شده توسط بادشکن علی‌رغم میزان مصرف بیش‌تر آب موجود در خاک به علت ازدیاد محصول از یک سو و آب مصرف شده توسط درختان که به عنوان بادشکن زنده کشت شده‌اند. از سوی دیگرء میزان آب و رطوبت باقی‌مانده در خاک بیش‌تر از مقدار مشابه برای اراضی -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - کاربرد بادشکن زنده و غیرزنده در تثبیت ماسه‌های روان ومزایای آن ۰ ‎٩۳/۰۵/۲۵‏ ۳۵ اراضی حفاظت شده توسط بادشکن حدود ۲۵ تا ۳۲۰ درصد بیش‌تر بوده و با نزدیک شدن به ردیف درختان این مقدار به طور کلی میزان تراکم بادشکن و ساختمان آن عامل تعیین کننده‌ای در اندازه و چگونگی توزیع برف قبل با بعد از آن می‌باشد. بادشکن‌های نفوذپذیر امکان بیش‌تری را در جهت توزیع یکنواخت برف و در نتیجه پراکنش همگن رطوبت هزینه و اآنرژی مصرفی می‌شود. نتایج حاصل از بررسی‌ها نشان می‌دهد که با ایجاد پادشکن, از میزان تبخیر کاسته می‌شود. بیش‌ترین مقدار کاهش میزان تبخیر در منطقه‌ای به فاصله ۱۰ تا ۱۵ و حتی ۲۴ برابر ارتفاع بادشکن صورت می‌گیرد. همچنین مقدار کاهش تبخیر در مناطق تحت حفاظت بادشکن در روزهای گرم بیش‌تر از میزان مشابه برای ایام سرد سال است. مطالعات دیگری در دشت بزرگ آمریکا نشان داده است که وجود پرچین‌هایی به ارتفاع ۲ متر در اطراف مزرعه سویاء مقدار مصرف آب را تا ۲۰ درصد نسبت به مزارع فاقد بادشکن کاهش داده‌است. بر طبق پژوهش‌های انجام شده توسط ۱۱ در سال ۰۹۵۵ میزان گا زکربنیک موجود در منطقه تحت تاثیر بادشکن در روز کمی نقصان یافته به‌طوری که در منطقه‌ای حدود ۳ برابر ارتفاع بادشکن, میزان تراکم گازکربنیک در روز بین 001 ‎+٩‏ تا 0017 ۱۲- اختلاف داشته است. در این خصوص, میانگین آن از ۱۳1 کم‌تر بوده است. میزان تراکم گا زگربنیک در شب و در منطقه تحت اثر بادشکن در وسعتی حدود ۴ تا۲۰ برابر ارتفاع بادشکن اختلافشی بین 0017 ۱۶+ تا 0010 ۲- رانشان می‌دهد که میانگین آن برای دوره اندازه گیری شده از 0010 ۳ بیش‌تر می‌باشد. همجنین مطابق با آمار به دست آمده از هر یک میلیون ایکر بادشکن کاشته شده. معادل ۲۱/۲ میلیون تن گازکربنیک در درختان با سن ۲۰ سال ذخیره می‌گردد. همچنین بررسی‌ها نشان می‌دهد که کاشت ۶۰۰۶۰۰ ایکر بادشکن. مصرف سوخت فسیلی را تا ۰ گکگالن در سال کاهش می‌دهد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۶ ۳/۳۵ ضوابط و معیارهای فسنی احداث بادشکن بیولوژیک اختلاف تابش در سیستم بادشکن‌های جنوبی- شمالی مربوط به هنگام طلوع و غروب خورشید می‌باشد. بادشکن‌هایی که ردیف‌های آنها به صورت شرقی- غربی احداث گردیده است. تاثیر بیش‌تری در این زمینه خواهند داشت. -تاثیر بادشکن در بازده محصول حداقل تاثیر بادشکن در بازده محصول در شرایط هوای سرد و مرطوب و فصل وزش بادهای ملایم بوده و حداکثر سودمندی آن در شرایط آب و هوای گرم و خشک و وزش بادهای شدید است. در جدول (۱-۲) میزان تاثیر بادشکن در افزایش چند محصول در صورت وجود بادشکن و عدم وجود آن ارائه شده است. جدول ۱-۲- میزان تاثیر بادشکن در افزایش چند محصول در صورت وجود بادشکن و عدم وجود آن همچنین بر اساس مطالعات 1۳۷105 در سال ۰۱۹۹۸ بادشکن‌ها می‌توانند محصول را تا ۴۴ درصد یا بیش‌تر افزایش دهند. بادشکن‌ها نه تنها نیاز آبی مورد مصرف برای محصول را کاهش می‌دهند. بلکه از طریق توانایی تولید محصول با کاهش سوختگی و پژمردگی نیز به محصول کمک می‌نمایند. پژوهش‌های انجام شده در موسسه تحقیقات محصولات بین‌المللی نواحی نیمه خشک (1۳115۸7) در سال ۲۰۰۳ برروی افزایش تولید محصول با استفاده از بادشکن, ثابت کرده که تولید گوجه فرنگی در فصل آبیاری ۱۳۵ درصد و در فصل پاییز ۱*۰ درصد افزایش داشته است. مطالعات انجام شده توسط 7112017010 و 1158 در سال ۱۹۹۸ به منظور شناسایی رابطه بین بادشکن و میزان محصول نشان داد که 1 س ْ : ۰ کاهش ۱ سرعت باد محصول کندم را ۱۸/۷۵ افزایش داده و میانگین وزن ۰ دانه را نیز ۰/۴ گرم افزایش می‌دهد. همچنین کاهش فشار هوای اشباع به میزان 1۳ ۱ توسط کمربند حفاظتی سبب افزایش محصول به میزان ره ۷ خواهد شد. تلاطم هوا و ضربات متوالی باد بر سطح مزرعه به خصوص در قسمت‌های فوقانی و اندام‌های مولد گیاهان, یکی از عوامل مهم در شکستگی ساقه‌های جوان. خوابیدگی یا ورس ساقه‌هاء ریزش بذر و نهایتا کاهش محصولات زراعی و باغی -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - کاربرد بادشکن زنده و غیرزنده در تثبیت ماسه‌های روان ومزایای آن ‎٩۳/۰۵/۲۵‏ ۳۲ می‌باشد. یک بادشکن نیمه متراکم قادر خواهد بود تا فاصله ۶ برابر ارتفاع خود تلاطم باد را در حدود ۴۰ تا ۶۰ درصد علاوه بر موارد ذکر شده در فوق بادشکن‌ها دارای مزایای بسیار زیاد دیگری چون ایجاد زیستگاه و پناهگاه برای حیات وحش, ارزش زیبایی‌شناختی. کاهش آلودگی صوتی» تولید چوب» هیزم و غذاء بهبود کیفیت و سطح آب و تعدیل شرایط زیستی نیز هستند. مطالعات انجام شده در این خصوص در دشت بزرگ آمریکا نشان می‌دهد که به رغم کاهش محصول در نزدیک بادشکن‌های درختی, عملکرد خالص در واحد سطح اراضی دارای بادشکن درختی بیش از اراضی فاقد بادشکن می‌باشد. مقدار افزایش محصول از جمله چغندر قند در پاره‌ای از مزارع تا ۲ برابر و صیفی‌جات تا ۱/۵ برابر افزایش نشان داده است. مشاهدات آنجام شده در دشت یزد نیز نشان داده است که پاره‌ای از اراضی زراعتی فاقد. بادشکن بر اثر طوفان سیاه خرداد ۸۲ به کلی محصول خود را از دست داده‌اند (اختصاصی ۱۳۸۴). -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۳ وب زگی‌های عمومی بادشکن‌های زنده ز و غبرزنده -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - ویژگی‌های عمومی بادشکن‌های زنده و غیرزنده ‎٩۳/۰۵/۲۵‏ )۴ به‌طور کلی بادشکن‌ها به دو دسته بیولوژیک (زنده) و غیربیولوژیک (غیرزنده) تقسیم می‌شوند و از هر نوعی که باشند دارای ویژگی‌های مشترکی هستند. از مهم‌ترین ویژگی‌های مشترک بادشکن‌ها می‌توان به ارتفاع بادشکن‌ها. فاصله بین ردیف‌های بادشکن‌هاء. عرض (ضخامت) بادشکن‌ها و در نهایت به تراکم بادشکن‌ها اشاره نمود. ویزژزگی‌های یاد شده در طراحی و احداث بادشکن‌ها از اهمیت ویژه‌ای برخوردار می‌باشند. در زیر شرح مختصری از ویژگی‌های مورد اشاره ارائه می‌گردد: ۱-۳- ارتفاع بادشکن‌ها ۱-۱-۳ ارتفاع بادشکن‌های غیرزنده از آنجا که در بادشکن‌های غیرزنده ارتفاع همیشه ثابت باقی خواهد ماند. بنابراین تعیین ارتفاع به‌ویژه از نظر تعیین فاصله بین ردیف‌ها از اهمیت ویژه‌ای برخوردار می‌باشد. اگر ارتفاع بادشکن کم در نظر گرفته شود.ء سطح کم‌تری را در مقابل سرعت باد پوشش داده و تعداد ردیف‌های بعدی افزایش خواهد یافت این امر باعث افزایش هزینه‌های اجرایی شده و باعث وقوع فرسایش بادی در عرصه می‌شود. از آن مهم‌تر اینکه مقاومت بادشکن در مقابل بادهای شدید کاهش یافته و خطر شکستگی بادشکن بسیار محتمل خواهد بود. در صورت وقوع چنین حادثه‌ای. علاوه بر هدر رفتن هزینه‌های انجام شده, فرسایش بادی بسیار بیش‌تر از قبل از احداث بادشکن به منطقه خسارت وارد خواهد نمود. بنابراین» بهتر است ارتفاع بادشکن‌های غیرزنده حداقل ۵۰ و حداکثر ۱۵۰ سانتی‌مترء بدون احتساب پی (قسمتی که در داخل خاک قرار می‌ گیرد) در نظر گرفته شود. البته در مواردیکه مقاومت مصالح به‌کار رفته خوب باشد. حداکثر ارتفاع بادشکن برابر ۲۰۰ سانتی‌متر در نظر گرفته می‌شود. مشروط بر این که هزینه مصالح به‌کار رفته دارای توجیه اقتصادی باشد. ۲-۱-۳ ارتفاع بادشکن‌های زنده کاهش سرعت باد.ء با ارتفاع بادشکن رابطه مستقیم دارد. ارتفاع در بادشکن‌های زنده در مراحل اولیه احداث بادشکن ثابت نبوده و به مرور زمان با رشد اندام‌های هوایی گیاه کاشته شده افزایش می‌یابد. این افزایش ارتفاع تا رسیدن به رشد نهایی گیاه ادامه خواهد داشت. در این‌گونه موارد لازم است خواهش‌های اکولوزیکی و ویژگی‌های مورفولوزیکی گونه‌های زمینه به‌کارگیری گونه‌های بومی از اولویت بسیار بالایی برخوردار می‌باشد. در خصوص بادشکن‌های زنده مهم‌ترین مشکل در رابطه با تعیین ارتفاع بادشکن, عدم کارایی ارتفاع این بادشکن‌ها در مراحل اولیه کاشت به‌دلیل کوتاه بودن -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۲ ۳/۳۵ ضوابط و معیارهای فسنی احداث بادشکن بیولوژیک نخواهد داشت. در این زمینه به‌ کار گیری راهکارهای مناسب ضروری می‌باشد. از عمده‌ترین این راهکارها می‌توان به موارد الف- در ناهمواری‌های ماسه‌ای فعال به‌دلیل تحرک سریع ماسه‌های روان و خطر مدفون شدن نهال‌ها. پیشنهاد می‌شود که بادشکن زنده در پیشانی ارگ احدات نشده و در صورت احداث باید عملیات نهال‌کاری, در پناه ب- در ناهمواری‌های ماسه‌ای نیمه فعال و یا کم فعال اگر لازم است که حتما بادشکن زنده احداث شود.ء باید برای این منظور از گونه‌های سریع‌الرشدی بهره گرفته شود که علاوه بر سازگاری با شرایط اکولوژیکی و ادافیکی منطقه و مقاومت در مقابل خشکی. نهال‌ها در زمان کاشت دارای اندام‌های هوایی حداقل به ارتفاع یک متر بوده ج- در اطراف اراضی زراعی باید از گونه‌های سریع‌الرشد سازگار با شرایط اکولوژیکی منطقه استفاده شود که پس از رشد متوسط اندام‌های هوایی در کوتاه مدت. ار تفاعی را ایجاد نماید که سطح قابل توجهی از اراضی را در مقابل فرآورده‌های تولیدی اصلی و فرعی بادشکن‌های زنده. می‌تواند منبع مناسبی جهت تامین درآمد و یا برخی از مزارع شامل بیش از ۲ ردیف درخت می‌باشد. بنابراین به منظور رعایت تنوع گونه‌ای در کاشت درختان, بهتر است درختان ساقه بلند در ردیف وسط قرار گرفته وحتی المقدور از گونه‌هایی باشند که ارتفاع متوسط اندام چنان‌چه استفاده از یک گونه مدنظر باشد. بهتر است زمان کاشت درخت متغیر باشد بدین ترتیب که سال اول ردیف وسط و سال‌های بعد ردیف‌های کناری کاشته شوند تا ارتفاع بادشکن در عرض به‌صورت مطبقی درأآید (شکل‌های ۰۱-۲۳ ۲-۲ و ۲-۳) بنابرآنچه که تا کنون گفته شد. ارتفاع بادشکن» مهم‌ترین عامل تعیین‌کننده در اندازه یا فضای حفاظت شده می‌باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوه و 0 جهت باد غالب و فرساینده شکل ۱-۳- بادشکن زنده با سه ردیف درخت جهت باد غالب و فرساینده ۸۷ ْ ِ ٍ جهت باد غالب و فرساینده چ .ی ۴۳ خچجچجچجج -------- صفحهٔ بعد -------- ۴۳۴ ۳/۳۵ ضوابط و معیارهای فسنی احداث بادشکن بیولوژیک شکل ۳-۳- بادشکن زنده با دو ردیف درخت لازم به یادآوری است که درصد تقلیل سرعت باد مستقل از میزان سرعت است. مثلا بادشکنی که سرعتی معادل ۳۰ کیلومتر در ساعت را به ۱۰ کیلومتر در منطقه‌ای به فاصله‌ی ۸ برابر ارتفاع بادشکن تقلیل می‌دهد. همانند بادشکنی است که بادی با سرعت معادل ۴۰ کیلومتر در ساعت را به ۲۰ کیلومتر در ساعت در همان فاصله کاهش دهد. ارتفاع متوسط درختان بادشکن ۱۰/۵ متر است و چون در سال‌های اول درختان به چنین ارتفاعی نخواهند رسید اثر آن ها نیز کم‌تر خواهد بود. معمولا ارتفاع نهایی بادشکن را به جای ارتفاع بلوغ, ارتفاع درختان و درختچه‌ها در سن ۲۰ سالگی در نظر می‌گیرند. در مورد مسافتی که در جلو و پشت بادشکن سرعت باد در آن کاهش می‌یابد. اختلاف نظر زیادی وجود دارد. به طوری که «گرکو» اظهار می‌دارد که کاهش سرعت باد در جلو بادشکن در فاصله‌ای ‎٩‏ تا ۱۰ برابر ارتفاع بادشکن و در پشت بادشکن تا ۳۰ برابر ارتفاع آن است. طبق نظریه «تاهال»» سرعت باد در فاصله *۱ تا ۲۰ برابر ارتفاع بادشکن کاهش می‌یابد و در فاصله ۳۰ تا ۴۰ برابر ارتفاع بادشکن کاهشی وجود ندارد. همچنین, در فاصله ۵ تا ۱۰ برابر ارتفاع در پشت بادشکن کاهش سرعت باد اتفاق می‌افتد. سازمان کشاورزی استرالیا نیز با تاکید بر فاصله‌ای معادل ۲۰ برابر ارتفاع جهت کاهش سرعت باد. این نکته را یادآوری می‌نماید که اگر چه در بعضی موارد بادشکن‌ها ۲۵ تا ۳۰ برابر ارتفاع را نیز پوشش می‌دهند. ولی در تپه‌ها و مناطقی که الگوی باد پیچیده است. فاصله ت۲۰ برابر ارتفاع یا کم‌تر توصیه می‌شود. مطالعات انجام شده در دانشگاه ایالتی آیوا در رابطه با کاهش سرعت باد نسبت به ارتفاع به صورت خودکار شکل (۴-۳) و جدول (۱-۳) ارائه شده است. جهت باد 8۵:۱: 39۵ 308 7 ۹ 0 8 ۹ شکل ۴-۳- نسبت تقلیل سرعت باد پس از بادشکن جدول ۱-۳- نسبت فاصله از بادشکن و درصد کاهش سرعت باد -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - ویژگی‌های عمومی بادشکن‌های زنده و غیرزنده ‎٩۳/۰۵/۲۵‏ ۳۵ لازم به یادآوری است که در مجموع هر چند که اختلافاتی جزیی در نظریات مختلف وجود دارد. ولی می‌توان این گونه نتیجه‌گیری نمود که به‌طور معمول در فاصله بیش از ۳۰ برابر ارتفاع بادشکن هیچ‌گونه کاهشی در سرعت باد فاصله‌ی حدود ۵ برابر ارتفاع بادشکن کاهش سرعت باد ایجاد می‌شود. ۲-۳- تعیین فاصله بین ردیف‌های بادشکن فاصله بین ردیف‌های بادشکن علاوه بر ارتفاع بادشکن به عوامل دیگری نظیر سرعت استانه فرسایش بادی, حداکثر سرعت باد در دوره برگشت مورد نظرء شیب دامنه‌هاء تراکم بادشکن و ... نیز بستگی دارد. به‌طوری که هر اندازه ارتفاع ردیف‌های بادشکن کم‌تر بوده و بالعکس هر چه شیب کم‌تر باشد. فاصله بین ردیف‌های بادشکن بیش‌تر خواهد بود. هر چند که موارد یاد شده در طراحی بادشکن‌ها مهم می‌باشند. ولی مهم‌ترین اصل در رابطه با فاصله بین ردیف‌های در مورد تعیین فاصله بین بادشکن‌ها بررسی‌های زیادی انجام گرفته است و «دراف» و «زینک» بر اساس آزمایش‌های تونل باد به این نتیجه رسیده‌اند که طولی که یک بادشکن حمایت می‌کند از رابطه زیر به دست می‌آید: 0 (۷1/۷) 171 <ل0 که در آن: 4 طول حفاظتی پادشکن (فاصله بین ردیف‌های بادشکن) بر حسب متر 0 ار تفاع بادشکن بر حسب متر سرعت آستانه فرسایش در ارتفاع ۴۵ متری (حداقل سرعت باد بر حسب کیلومتر بر ساعت در ارتفاع ۱۵ متری که برای انتقال مواد لازم است) ۷ سرعت باد موجود در ارتفاع ۱۵ متری بر حسب کیلومتر در ساعت زاویه انحراف جهت باد غالب از خط قائم بادشکن گاهی اوقات برای احداث بادشکن وجود عوارضی مانند جاده‌هاء کانال‌ها و ... بر روی زمینء احداث بادشکن در جمت عمود بر جهت باد غالب را با مشکل روبرو می‌نماید و این امر باعث به‌وجود آمدن و تشکیل زاویه‌ای بین جهت بادشکن با جهت باد غالب می‌گردد. بدیهی است که در این صورت تاثیر بادشکن کم‌تر خواهد بود و باید فاصله دو بادشکن را کم‌تر در نظر گرفت. از این‌رو لازم است که عدد به‌دست آمده در ۳0۵ آن زاویه ضرب گردد. در فرمول ارائه شده زیر سرعت استانه حرکت ذرات قابل محاسبه است: ۷ 7 ۷ 9 0) / 021 -------- صفحهٔ بعد -------- ۴۶ ۳/۵ ضوابط و معیارهای فسنی احداث بادشکن بیولوژیک که در آن: سرعت استانه فرسایش 6 وزن مخصوص ذرأت 0 وزن مخصوص هوا 8 نیروی ثقل 1- قطرات ذُرات ۸- ضریبی است که برای ذُرات بزرگ‌تر از ۹/۱ میلی‌متر برابر ۹/۱ می‌باشد. سرعت (۷) در فرمول فاصله بادشکن‌ها از همء از طریق ایستگاه‌های هواشناسی محل احداث بادشکن به دست می‌آید. ۱-۲-۳ تعیین فاصله بین ردیف‌های بادشکن‌های غیرزنده استانه فرسایش بادی در منطقه و محاسبه نسبت آن به حداکثر سرعت وزش باد در دوره برگشت مورد نظرء میزان درصد کاهش سرعت باد در پشت و جلو بادشکن مشخص می‌گردد. این روش که در واقع روش اصلاح شده نگلی (1ا۱۸08) است. توسط آقایان دکتر حسن احمدی و دکتر فیروز نخجوانی. در بخش مرور منابع داخلی (تجارب کشور) تشریح و ارائه گردیده است. ۲-۲-۳ تعیین فاصله بین ردیف‌های بادشکن‌های زنده تعیین فاصله بین ردیف‌های بادشکن‌های زنده تقریبا مشابه بادشکن‌های غیرزنده می‌باشد. با این تفاوت که در مراحل اولیه کشت نهال‌هاء به‌دلیل کوتاه بودن اندام هوایی آنها تعیین فاصله بین ردیف‌ها به‌سادگی امکان‌پذیر نبوده و نیاز به زمان کافی تا رسیدن نهال‌ها به حداکثر رشد آندام هوایی خود را دارد. بنابراین» ابتدا باید ارتفاع متوسط نهال‌های کاشته شده در دوره رشد و نمو و با توجه به ویژگی‌های مورفولوژیکی و اکولوژیکی آن مشخص شود. سپس فاصله ردیف‌های بادشکن بعدی براساس ارتفاع متوسط گونه‌های کاشته شده پس از پایان دوره رشد پیش‌بینی گردد. مشکل اساسی در این رابطه عدم کارایی مناسب این بادشکن‌ها تا قبل از رسیدن اندام‌های هوایی به رشد متوسط به‌ویژه در کانون‌های بحرانی فرسایش بادی با اولویت یا درجه یک در مناطق بیابانی است. نکته مهم دیگری که در رابطه با فاصله بین کاشته شده به‌ویژه از نظر ارتفاع و شکل اندام‌های هوایی و همچنین ایجاد تاج پوشش موئثر بوده که در تعیین فاصله ردیف‌های بادشکن زنده نقش بسیار موثری دارد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - ویژگی‌های عمومی بادشکن‌های زنده و فیرزنده ۰ ‎٩۳/۰۵/۲۵‏ ۳۲۷ در تحقیقی که در نواحی مرکزی آیران تحت عنوان تعیین حداقل آنبوهی نهال‌های تاغع جهت طراحی بادشکن‌های زنده و کنترل فرسایش بادی در شرایط ایران مرکزی برای برخی گونه‌های بیابانی نظیر سیاه تاغ و سفید تاغ با توجه به وضعیت مورفولوژیکی این گونه‌ها به انجام رسیده است. تعداد نهال‌ها در واحد سطح و فواصل بین ردیف‌ها برای دو رخساره زئومرفولوژی شامل تپه‌ها و پهنه‌های ماسه‌ای و مناطق برداشت مشخص شده است که در جدول‌های (۲-۲) و (۳-۳) نتایج این بررسی جهت طراحی واحداث بادشکن در این رخساره‌ها در مناطق مرکزی ایران ارائه گردیده است. شایان ذکر است که برای سایر مناطق بیابانی کشور که از گونه‌های دیگری با وضعیت مورفولوژیکی متفاوت نسبت به تاغ نظیر اوکالیپتوس» کهور. گز. آکاسیاء کنارء استبرق و ... جهت احداث بادشکن زنده به‌ویژه برای تثبیت ماسه‌های روان استفاده می‌شود. بهتر است جهت تعیین فاصله ردیف‌ها و به‌منظور افزایش کارایی بادشکن‌هاء متوسط ارتفاع درخت در دروه رشد مورد نیاز که عمدتا بالای دو سال است. مدنظر قرار گیرد. یادآوری می‌نماید که در این خصوص باید از منظور نمودن حداکثر ارتفاع رشد درخت در تعیین فاصله بین ردیف‌های بادشکن‌ها خودداری شود. حدول ۲-۳- فاصله بین ردیف‌های بادشکن و تعداد نهال سیاه تاغ جهت احداث بادشکن زنده تعداد نهال رخساره رئومرفولوژیکی زد فرسایش , : یه برآورد شده در هکتار جدول ۳-۳- فاصله بین ردیف‌های بادشکن و تعداد نهال سفید تاغ جهت احداث بادشکن زنده تعداد نهال رخساره ژئومرفولوژیکی 5 7 شده در ۳-۳- تراکم (نفوذیذبری) بادشکن‌ها تراکم یا نفوذ‌پذیری بادشکن عبارت است از نسبت سطح قسمت جامد پادشکن به سطح کل آن می‌باشد. تراکم ۰-۰ درصد فضای خالی دارند متراکم. آنهایی که بین ۲۰-۴۵ درصد فضای خالی دارند نیمه متراکم و در نهایت بادشکن‌هایی که بین ۴۵ تا ۵۵ درصد فضای خالی دارند غیرمتراکم نامیده می‌شوند. براساس این تحقیقات نوسانات سرعت باد در این گونه بادشکن‌ها به‌گونه‌ای است که در بادشکن‌های متراکم سرعت باد قبل از بادشکن (جلوی بادشکن) -------- صفحهٔ بعد -------- ۴۸ ۳/۵ ضوابط و معیارهای فسنی احداث بادشکن بیولوژیک به‌طور قابل ملاحظه‌ای کاهش یافته و بعد از بادشکن (پشت بادشکن) تا مسافت کوتاهی خیلی سریع کم می‌شود ولی پس از آن در فاصله کم خیلی سریع به سرعت اولیه بر می‌گردد. درصورتی که در بادشکن‌های غیرمتراکم کاهش سرعت باد قبل از بادشکن (جلوی بادشکن) نسبت به تراکم کم‌تر بوده ولی بعد از پادشکن (پشت بادشکن) علیرغم این‌که به‌تدریج کاهش می‌یابد ولی اثرات آن از نظر فاصله نسبت به بادشکن‌های متراکم بیش‌تر است. بنابراین بادشکن‌های سرعت باد کم‌تر بوده ولی تاثیرات آن تا فاصله بیش‌تری ادامه می‌یابد. بنابراین. در مواردی که به کاهش حداکثر سرعت باد در نزدیک بادشکن نیاز باشد. از بادشکن متراکم و در غیر این‌صورت از بادشکن غیرمتراکم استفاده می‌شود. در برخی مناطق که اغلب فرسایش بادی توام با طوفان گرد و غبار می‌باشد. در پشت بادشکن متراکم احتمال بروز گرد و غبار و افزایش سرعت باد در حاشیه بادشکن وجود دارد که در چنین مناطقی بهتر است از بادشکن نیمه متراکم و غیرمتراکم بررسی‌ها نشان داده است که در فرایند برخورد باد با بادشکن شرایطی فراهم می‌شود که سبب می‌گردد تا سرعت باد در دو طرف بادشکن متفاوت باشد. درصورتی که بادشکن متراکم نباشد. بادشکن قسمتی از جریان باد را از خود عبود داده و بخش دیگری از آن از روی بادشکن گذر می‌کند. کیفیت توزیع سرعت و میزان گذر باد از داخل و بالای بادشکن به ارتفاع و همچنین مصالح مورد استفاده جهت طراحی بادشکن بستگی دارد. درصورتی که بادشکن کاملا متراکم باشد. تمام باد تغییر جهت داده و پس از متمایل شدن به سمت بالا از روی بادشکن عبور می‌نماید. این امر سبب می‌گردد تا در کیفیتی سبب می‌گردد تا در این مناطق از نظر ترمودینامیکی حالتی متلاطم به‌وجود آید. بنابراین هر چند که یک بادشکن متراکم سرعت باد را در طرفین بادشکن به‌شدت کاهش داده و از این نظر بیش‌ترین تاثیر را دارد» ولی از طرف آن را تا حدود زیادی کاهش می‌دهد. بنابراین تراکم بادشکن نباید خیلی بالا بوده و بادشکن یک مانع غیرقابل نفوذ در که یک بادشکن مناسب از نظر تراکم بادشکنی است که نه آنچنان دارای تراکم کم باشد که پدیده‌ها از پشت آن به‌طور کامل و شفاف دیده شوند. و نه آنقدر متراکم باشد که هیچ پدیده‌ای از پشت آن دیده نشود. بنابراین بادشکن نباید بدون خلل و فرج و همچنین نباید با خلل و فرج زیاد باشد. بلکه باید خلل و فرج در آن به اندازه‌ای باشد که یک پدیده در طرف دیگر آن بدون آنکه شناخته شود.ء قابل مشاهده و دیدن باشد. در این حالت بادشکن‌ها معمولا دارای تراکمی بین ۰ تا ۵۰ درصد خلل و فرج می‌باشند. در نمودار (۱-۳) اثر بادشکن در تقلیل سرعت باد نشان داده شده است. لازم به یادآوری است که اثر بادشکن در میزان تقلیل سرعت باد تا حد بسیار زیادی بستگی به میزان خلل و فرج و یا تراکم آن دارد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - ویژگی‌های عمومی بادشکن‌های زنده و فیرزنده ۰ ‎٩۳/۰۵/۲۵‏ ۳۹ تراکم مناسب بادشکن می‌تواند توسط انتخاب دقیق گونه‌های درختی و درختجه‌ای حاصل شود. درختانی مانشد او کالیپتوس و کازوارینا بادشکن‌های متراکمی را تشکیل می‌دهند. ولی بسیاری از گونه‌های دیگر از قابلیت نفوذ بیش‌تری برخوردارند. خصوصیات شاخ و برگ گونه‌های درختی و درختچه‌ای در تعیین درجه تراکم بادشکن‌ها مهم آرزیابی شده و با تغییر نمودار ۱-۳- اثر تراکم بادشکن در تقلیل سرعت باد براساس نظر 160:۵. تراکم پادشکن‌ها بسته به هدف از طراحی آنها متغیر می‌باشد. بنابر این با توجه به هدف‌های مختلف برای تراکم بادشکن‌ها طبقه‌بندی ها و توصیه‌های زیر ارائه شده است: الف- بادشکن با تراکم ۶۰ تا ۸۰ درصد برای مناطق کوچک به‌کار گرفته شود. ب- بادشکن با تراکم ۴۰ تا ۶۰ درصد برای حفاظت از مناطق وسیع به‌کار گرفته شود. ج- بادشکن با تراکم ۲۵ تا ۳۵ درصد برای پخش برف و در مناطق وسیع به‌کار گرفته شود. بر طبق این تقسیم‌بندی, بادشکن‌های با تراکم کم‌تر از ۲۰ درصد. کاهش بسیار کمی را در سرعت وزش باد ایجاد نموده و از تاثیر چندانی برخوردار نمی‌باشند. 510*۳6۲ (۱۹۹۹) در پژوهشی تراکم بادشکن‌ها را از نظر میزان رشد درختان مورد بررسی قرار داده و معتقد است که تراکم سطح میانی بادشکن‌ها به‌وسیله درختان سریع‌الرشد برای ۱۵ سال اول تامین شده و سپس درختان همیشه سبز این نقش را به عهده می‌گیرند. همچنین وی اعتقاد دارد که درختان جوان سطح پایینی از تراکم را فراهم می‌نمایند. -------- صفحهٔ بعد -------- 2۰ ۳/۳۵ ضوابط و معیارهای فسنی احداث بادشکن بیولوژیک ۵ درصد در نظر گرفته شده است. در این خصوص. این مهم برای کارکردهایی مانند برف‌گیری تراکم بین ۲۰ ۴۰۱ ۱-۳-۳- تراکم (نفوذپذیری) در بادشکن‌های غیرزنده میزان تراکم در بادشکن‌های غیرزنده بستگی به مصالح قابل دسترس و هدف از احداث بادشکن دارد. درصورتی که از احداث هر کدام از انواع بادشکن‌ها از نظر تراکم بستگی به هدف و مصالح قابل دسترس جهت احداث بادشکن دارد. در خصوص احداث بادشکن غبرزنده توصیه می‌شود که از مصالحی استفاده شود که ضمن آرزان بودن. در محل اجرای طرح نیزر امکان تهیه آن وجود داشته باشد. ضمن اینکه در مجموعغ اجرای پروژه دارای توجیه اقتصادی نیرز باشد. لازم به یاد آوری است که درمورد احداث بادشکن‌های غیرزنده و در استفاده از مصالح به‌ویژه استفاده از سرشاخه‌های خشک گیاهی. بایستی نظارت کافی به‌عمل آید تا از قطع درختان و درختجه‌های زنده اکیدا خودداری گردد. چرا که در بسیاری از موارد مشاهده شده است که به منظور احداث بادشکن‌های غیرزنده اقدام به قطع درختان و درختچه‌های بیابانی برای تامین مصالح بادشکن‌های غیرزنده می‌شود. این مهم در مورد درختان و درختچه‌های نواحی کوهستانی وتپه ماهوری (به‌ویژه در آبراهه‌ها) مجاور مناطق بیابانی نیزباید رعایت شود. ۲-۳-۳ تراکم (نفوذپذیری) در بادشکن‌های زنده میزان تراکم در بادشکن‌های زنده بستگی به وضعیت مرفولوزیکی اندام‌های هوایی و ترکیب گونه‌های مورد استفاده و همجنین تعداد درختان کشت شده در ردیف‌های کاشت و در هر نوار بادشکن دارد. بررسی‌های انجام شده در کشور بادشکن. به‌ویژه در ماسه‌زارهاء به‌دلیل محدودیت‌های شدید اکولوژیکی در این مناطق, اغلب دارای ساقه‌های کوتاه و با -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - ویژگی‌های عمومی بادشکن‌های زنده و غیرزنده ‎٩۳/۰۵/۲۵‏ 4 بادشکن‌های نیمه متراکم کارایی موثرتر و بهتری داشته باشند. به‌طورکلی» در رابطه با تراکم یا نفوذپذیری بادشکن‌های زنده باید به نکات زیر توجه ویژه‌ای مبذول گردد: الف- اگر هدف از احداث بادشکن, کاشت یک ردیف درخت و صرفا به منظور حفاظت نمودن عرصه‌ها در مقابل فرسایش بادی باشد بهتر است از گونه‌هایی استفاده شود که دارای ساقه کوتاه» شاخه و برگ انبوه تا نیمه انبوه و به‌صورت درختچه‌ای و یا ترکیبی از درختچه‌ای و بوته‌ای پایا و چندساله باشند. گونه‌هایی نظیر تاغ اسکنبیل, کهور پاکستانی(سّمر)» استبرق, کُنارء آتریپلکس و دیگر گونه‌های مشابه در این دسته از گونه‌ها قرار می‌گیرند. اندام‌های هوایی» دارای قطر تاج پوشش گیاهی کم باشند تا بتوان آنها را با تراکم زیاد در یک ردیف کشت نمود. لازم به یاد آوری است که بهره‌برداری از این گونه‌ها جهت تامین چوب باید به‌صورت تک گزینی و یک در میان باشد. به‌علاوه» لازم است برش از نقطه‌ای صورت پذیرد تا جست زنی سریع امکان‌پذیر باشد. گونه‌هایی نظیر متغیر در نظر گرفته شود. بدین ترتیب که اگر از دو ردیف استفاده می‌شود. ردیف دوم در سال اول و ردیف اول در سال دوم کشت شود. آرایش کشت در ردیف‌ها باید بگونه‌ای باشد که هر درخت فضای بین دو درخت در یا بیش‌تر مدنظر باشد ردیف دوم در سال اول. ردیف اول در سال دوم و ردیف‌های سوم به بعد در سال‌های سوم ردیفی که دارای درختان مسن‌تر می‌باشد. در وسط سایر ردیف‌ها قرار گرفته و آرایش درختان در ردیف‌ها نسبت به ردیف‌های مجاور به‌صورت زیگزاگ باشد تا هر درخت فضای خالی بین درختان ردیف‌های قبل و بعا از خود را پوشش دهد و عرصه را از آثار زیان‌بار فرسایش بادی مصون دارد. گونه‌های با ساقه بلند در ردیف دوم و گونه‌های با ساقه کوتاه در ردیف اول و یا طرفین آن قرار گیرند و آرایش کشت درختان در ردیف‌ها به گونه‌ای باشد که هر درخت ساقه کوتاه در ردیف خود فضای بین دو درخت ساقه بلند در ردیف مجاور خود را پوشش دهد. ۴-۳- ضخامت (عرض) بادشکن‌ها عرض بادشکن به معنای تعداد ردیف‌های درختان و درختچه‌های به‌کار رفته در بادشکن می‌باشد. عرض بادشکن صرف‌نظر از تاثیری که ممکن است در میزان تراکم بادشکن داشته باشد. عامل تعیین کننده‌ای در کاهش سرعت باد -------- صفحهٔ بعد -------- 1۲ ۳/۳۵ ضوابط و معیارهای فسنی احداث بادشکن بیولوژیک نمی‌باشد. به‌دلیل اینکه بادشکن‌های یک ردیفه بیش‌تر در معرض خطر تخریب قرار داشته و با جزئی‌ترین انهدام در قسمتی از آنها ممکن است خسارت سنگینی به بار آورد. به این دلیل سعی می‌شود که این بادشکن‌ها ضخیم طراحی شوند. بر اساس نظر «ناهال» بهترین ضخامت برای یک بادشکن, ۴ تا ۱۰ ردیف درخت بوده و این در حالی است که «گروه» و همکارانش بادشکن‌های ۷ ردیفه را به عنوان بهترین بادشکن‌ها پیشنهاد می‌کنند. حداقل تعداد ردیف‌های بادشکن که توسط سازمان کشاورزی استرالیا پیشنهاد شده است. برابر سه ردیف می‌باشد. این مورد در راهنمای کشت بادشکن در کشور امریکا نیز سه ردیف در نظر گرفته شده است. همجنین «ودراف» و «زنیک» بادشکن‌های ۳۲ ۵ و ۷ ردیفه را پیشنهاد نموده‌اند. به شرطی که بلندترین درختان آنها به ترتیب در ردیف‌های دوم چهارم و پنجم کاشته نشوند. به طور کلی به جز در نواحی دارای زمستان‌های بسیار سرد و طولانی و یا مناطق دارای برف‌های توده‌ای فراوان در سایر نواحی کشت دو ردیف از هر گونه درختی, به شرطی که تراکم کافی ایجاد نماید. کافی می‌باشد. اما به دلیل کندی رشد درختان باید از درختچه‌های سریع‌الرشد و متراکم نیزاستفاده نمود. درصورتی که شرایط سخت بوده و باد شدید در منطقه حاکم باشد. استفاده از بادشکن‌های با حداقل سه ردیف توصیه می‌گردد. به دلیل رشد کند و جلوگیری از بروز مشکلاتی که ممکن است به‌وجود آید. تعداد ردیف‌ها را می‌توان ۳. ۵ و حتی تا ۷ ردیف نیز افزایش داد. ۱-۴-۳- ضخامت (عرض) بادشکن‌های غیرزنده ضخامت و یا عرض هر ردیف بادشکن غیرزنده چنان‌چه مصالح مورد استفاده در احداث بادشکن از مقاومت مناسبی استحکام کافی برخوردار نباشند. احتمال شکسته شدن و انهدام بادشکن‌ها در مقابل بادهای شدید بسیار محتمل است. بنابراین. در زمان طراحی بادشکن‌های غیرزنده و هنگام انتخاب مصالح مورد نیاز جهت اجرای طرح باید به استحکام این مصالح توجه ویژه‌ای مبذول نمود. برای تعیین ضخامت بادشکن با توجه به مقدار مصالح قابل دسترس و ارتفاع بادشکن. رابطه زیر ارائه شده است که طبق بررسی‌های انجام شده این رابطه از نظر اجرایی کاربرد مناسبی دارد: که در آن: ۷ حجم مصالح مورد استفاده در یک هکتار به مترمکعب - تعداد ردیف بادشکن در هکتار 1 ارتفاع بادشکن از سطح زمین به متر 7 عمق پی بادشکن به متر -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - ویژگی‌های عمومی بادشکن‌های زنده و فیرزنده ‎٩۳/۰۵/۲۵‏ 2۳ ۲-۴-۳ ضخامت (عرض) بادشکن‌های زنده در بادشکن‌های زنده عرض یا ضخامت آن عموما بستگی به وضعیت مورفولوژیکی اندام‌های هوایی درختان, به‌ویژه قطر تاج آنها دارد. در هر حال, در این گونه بادشکن‌ها ضخامت و یا عرض بادشکن‌ها چندان مورد توجه نبوده, بلکه تعداد نمونه. در بادشکن‌های زنده با ضخامت یک ردیف درخت بایستی از گونه‌هایی استفاده نمود که دارای تاج چتری و به‌صورت درختجه‌ای باشند. به‌علاوه, فواصل درختان باید به گونه‌ای انتخاب شوند که تراکم لازم در ردیف بادشکن‌ها به‌وجود آید. مزیت انتخاب گونه‌های درختچه‌ای و یا بوته‌ای در این‌گونه موارد بدین سبب است که از نظر مورفولوژیکی ساقه اصلی آنها کوتاه و یا چند شاخه‌ای می‌باشد. بررسی‌ها نشان داده است که این گیاهان نقش موثرتری در کاهش سرعت بادهای فرساینده دارند. اشکال این بادشکن‌ها در این است که فاصله ردیف بادشکن‌ها به‌دلیل ارتفاع کم آنها کاهش می‌یابد. درصورتی که در بادشکن‌های زنده‌ای که ضخامت آنها با استفاده از دو و یا سه ردیف و یا بیش‌ترو با هدف‌های حفاظتی و تولیدی احداث می‌شوند. علاوه بر استفاده از گونه‌های درختچه‌ای و یا بوته‌ای. می‌توان از درختان ساقه بلند و یا متوسط استفاده نمود. مشروط بر این که آرایش کاشت آنها در ردیف‌ها به‌صورتی باشد که درختان ساقه بلند در ردیف وسط و درختچه‌ها و بوته‌ها در طرفین آن قرار گیرند. ۳-۴-۳- تاثیر مقطع عرضی بادشکن بر سرعت باد بررسی‌ها نشان داده است که مقطع بادشکن و شکل آن نیز در میزان کاهش سرعت باد و به تبع آن در راندمان بادشکن موثر می‌باشد. به‌طوری که بادشکن با دیواره‌ی عمودی موثر تر از بادشکنی است که دیواره‌ی جهت باد آن این فاصله در بادشکن‌های با دیواره شیب‌دار بیش‌تر بوده و در مسافتی بیش از ۱۰ برابر ار تفاع بادشکن صورت می گیرد. در شکل (۵-۳) مقایسه نقش بادشکن‌های با دیواره عمودی و دیواره مایل در تقلیل سرعت باد نشان داده شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- ۵۴ ۳/۳۵ ضوابط و معیارهای فسنی احداث بادشکن بیولوژیک ۱۰1 ۱۵ 11 ۲۵ الف - بادشکن مایل 11 ۱۳ تا ۲۰11 ۲۵ 1 ۳۰11 ب- بادشکن عمودی شکل ۵-۳- مقایسه نقش بادشکن‌های با دیواره عمودی و دیواره مایل در تقلیل سرعت باد لازم به یادآوری است که کاربری رابطه ارائه شده دوگانه می‌باشد. بدین ترتیب که با داشتن حجم مشخصی از مصالح تعیین ارتفاع و تعداد ردیف‌ها در یک هکتار می‌توان ضخامت و یا قطر ردیف‌های بادشکن را محاسبه نمود همچنین چنان‌چه ارتفاع و تعداد ردیف‌های بادشکن در یک هکتار ونیز ضخامت بادشکن از قبل تعیین شده باشد. می‌توان حجم مصالح مورد نیاز را برای احدات بادشکن در منطقه مورد عمل محاسبه و براورد نمود. ناپیوستگی یا رخنه در بادشکن‌ها در حد معمول آن برای ورود و خروج و جاده سازی در بادشکن ضروری است. اما درصورتی که در یک ردیف بادشکن ناپیوستگی غیر معمولی به‌وجود آید. سرعت جریان باد در فاصله ایجاد شده بسیار بیش تر از سرعت باد در منطقه بدون بادشکن خواهد بود. هر چند این وضعیت تا فاصله زیادی دوام نخواهد داشت. به هر صورت. چنین وضعیتی سبب خواهد شد تا از اثرات مفید بادشکن‌ها به میزان قابل توجهی کاسته شود. به منظور حل این مشکل در بادشکن‌های چند ردیفه می‌توان از روش‌های زیر استفاده نمود: الف- استفاده از زاویه بندی رخنه‌ها با زاویه‌ی ۴۵ درجه نسبت به جهت بادهای غالب. ب- استفاده از کاشت تعداد کمی درخت با درختچه در دو طرف مدخل ورودی با جاده. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - ویژگی‌های عمومی بادشکن‌های زنده و غیرزنده ‎٩۳/۰۵/۲۵‏ 1۵ کوتاه قد ثانویه برای پوشش دادن رخنه‌ها. در شکل‌های شماره (۶-۲۳) و (۷-۳) نحوه استفاده از موارد فوق به تصویر کشیده شده است. ۵ ,وعاهع 7ها که اوه له تغ2 غ7ه قح دع 1۷۶۵ اوه ناه ۱۵۳6۶ ع دام با لععو سل عط صهفه عم : .۳ 23 116 ۵ عل ‎٩۱ الف - کاشت در ختچه‌های کوتاه در دو طرف مدخل د- کاشت درخت در زاوبه ای نسبت به کمربند اصلی شکل ۶-۳- انواع روش‌های مورد استفاده برای کاهش اثر رخنه در بادشکن -------- صفحهٔ بعد -------- 2۶ ۳/۳۵ ضوابط و معیارهای فسنی احداث بادشکن بیولوژیک نامناسب هه 1۳ ال نا ند 8 رال 0 888 شکل ۷-۳- نحوه طراحی جاده‌های دسترسی با زاوبه ۴۵ درجه در بادشکن ۶-۳- طول بادشکن‌ها طول بادشکن بستگی به ناحیه‌ی مورد حفاظت داشته و به طور معمول باید از عرض منطقه حفاظت شده بیش‌تر باشد زیرا حتی سرعت آن تا ۱۲۰ درصد سرعت عرصه بدون بادشکن نیز می‌رسد. بر اساس نظر دکتر حسینقلی رفاهی باید از هر طرف بادشکن حدود ۶ برابر ارتفاع بادشکن به طول آن اضافه نمود. درصورتی که چنین امکانی وجود نداشته باشد. از بادشکن‌هایی عمود بر بادشکن اصلی در دو انتهای آن و به میزان ۲ تا ۲ برابر ارتفاع بادشکن استفاده می‌گردد. این در حالی است که ۹۱۱۹ برای این مورد را ۱۲ برابر ارتفاع بادشکن پیشنهاد می‌نماید. همچنین سازمان کشاورزی استرالیا عنوان می‌کند که طول بادشکن باید حداقل ۲۰ برابر ارتفاع بادشکن باشد و در صورت آمکان با ایجاد شبکه‌هایی از بادشکن‌ها به نحوی که انتهای هر حفاظت شده را به طول بادشکن به ارتفاع ۱۵ متر نشان می‌دهد. بررسی‌ها نشان می‌دهد که حداکثر طول مطرح شده معادل ۰ برابر ارتفاع بادشکن می‌باشد. لازم به یادآوری است که این عدد از طرف سازمان کشاورزی کانادا مطرح شده است و بیش‌تر در مناطق سردسیر و برای حفاظت از بادهای سرد زمستانی کاربرد دارد. جدول ۴-۳- نسبت سطح حفاظت شده به طول بادشکن به ارتفاع ۱۵ متر -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - ویژگی‌های عمومی بادشکن‌های زنده و فیرزنده ‎٩۳/۰۵/۲۵‏ 10۷ متوسط ۰ تا ۱۵ برابر ارتفاع بادشکن در نظر گرفته می‌شود. این طول باید پیوستگی لازم ر داشته و از به‌وجود آمدن طول بادشکن‌ها اعم از زنده و غیرزنده بستگی به طول منطقه مورد حفاظت دارد. اما تحقیقات انجام شده در این زمینه نشان می‌دهد که باد به‌صورت عمودی و با زاویه قائم با بادشکن برخورد می‌نماید. بنابراین سرعت باد در دو انتهای محاسبات به طور متوسط ۲۵درصد اثر بادشکن در مقابل جریان باد محسوس بوده و ۷۵ درصدآن در طرف مخالف باد طول حدود ۲ تا ۳ برابر ارتفاع بادشکن اصلی احداث نمود. این امر سبب خواهد شد که انحراف جهت باد در طرفین جهت باد غالب نسبت به بادشکن عمودی نبوده و با زاویه‌ای غیرقائم با شبکه بادشکن برخورد می‌نماید. در این حالت شکل (۸-۳) بادشکن‌های عمودی در دو طرف (دو انتها) بادشکن اصلی به تصویر کشیده شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- 4۸ شکل ۸-۳- بادش با جپ که در آن: ۳۳/۳۵ ضو ۹ ۷۷۱۱۵ ۱۷/3۲12۵0۱6 1 ووع ۱6و 5:۳ 1۴ وعا| ۱۷۱۱۵۱۵ ۵3 ۲۲۵۱۵۱۵۵ لا کن‌های عمود ی دردو طرف(دو انتهای) با ط از رابطه 0 0-05 ۷۷-0 استفاده کن عمود برجهت باد غالب (اصلی) ,شود. بنابراین هر چه زاویه 0 بزرگ 4 دشکن ‏ || || ۱۱| ۱۱۱۱۱۱[ [۱ را ||۱۱|۱۱۱ |۱۱۱۱ 0 ت باد غالب رابطی ودراف و زینگ رابطه زیر را یف‌های بادشکن) به متر. بط و معیارهای فسنی احداث بادشکن بیولوژیک ادشکن اصلی می‌شود که در آن ۷۷ فاصله بین دو به‌دست آمده و ۵0 نیز زاویه ای است که ثر باشد (زاویه انحراف جهت باد از خط ارائه نموده‌اند: 0 - ۱۷۳) 0 ۷ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - ویژگی‌های عمومی بادشکن‌های زنده و فیرزنده ۰ ‎٩۳/۰۵/۲۵‏ 2۹ 0 ارتفاع بادشکن به متر. 0 سرعت آستانه فرسایش در ارتفاع ۱۵ متری (حداقل سرعت باد در ارتفاع ۱۵ متری که برای انتقال ذرات لازم ۷ سرعت باد موجود در ارتفاع ۱۵ متری برحسب کیلومتر در ساعت. ۷-۳- طرز عمل بادشکن‌ها و تاثیر آنها در تقلیل سرعت باد که بستگی به بلندی بادشکن داردء مجددا به سطح زمین نزدیک می‌شود. در اثر این عمل منطقه‌ای آرام در هوای مجاور خود می‌رسد. -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- انواع مصالح فصل ۴ مورد استفاده و اشکال نله بادشکن‌ها -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم- انواع مصالح مورد استفاده و اشکال مختلف بادشکن‌ها ۰ ‎٩۳/۰۵/۲۵‏ ۶۳ نوع مصالح مورد استفاده در بادشکن‌ها بستگی به نوع آنها (زنده و غیرزنده) دارد. بادشکن‌ها معمولا زنده یا غیرزنده هستند که با توجه به هدف از طراحی آنها احداث می‌گردند. در مواقعی که هدف‌های متعددی مدنظر باشد. بادشکن‌ها ممکن است به‌صورت مکمل و یا تلفیقی نیز احداث شوند. در هر حالت. هدف نهایی از احداث پادشکن‌ها کاهش سرعت بادهای فرساینده در مناطق مختلف به منظور حفاظت از مراکز اقتصادی, اجتماعی, نظامی. کشاورزی. زیست محیطی و ۱-۴- انواع مصالح مورد استفاده در احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده ۱-۱-۴ انواع مصالح مورد استفاده در احداث بادشکن‌های غبرزنده این نوع بادشکن‌ها اغلب در مناطقی کارایی دارند که سطح عرصه مورز نظر گسترده نبوده و کمبود شدید رطوبت در تپه‌ها و پهنه‌های ماسه‌ای وجود داشته باشد. همچنین این نوع بادشکن‌ها عموما در مناطقی احداث می‌شوند که شدت فرسایش بادی در حدی است که امکان استقرار پوشش گیاهی بدون احداث این سازه‌ها بر روی تیه‌ها و یا پهنه‌های ماسه‌ای در کوتاه مدت غیرممکن و یا به دشواری امکان‌پذیر باشد. در این حالت با استفاده از مصالحی نظیر سرشاخه‌های خشک درختان, نی» حصیرء تراورس‌های چوبی و فلزی و ... نسبت به احداث بادشکن غیرزنده بر روی ناهمواری‌های ماسه‌ای اقدام می‌گردد. به‌علاوه در برخی مناطق خشک و بیابانی که امکان استقرار درختان جهت بادشکن اطراف مزارع مقدور نباشد.ء با استفاده از مصالح ساختمانی نظیر سنگ‌لاشه. دیوارهای گلی. پرچین‌های حاصل از بوته‌های خشک بیابانی» سرشاخه‌های درختانی نظیر نخل, لاستیک‌های فرسوده ماشین‌آلات و ... اقدام به احداث دیواره‌هایی عمود بر جهت باد غالب و فرساینده به‌عنوان بادشکن غیرزنده اطراف مزارع می‌شود. به‌طورکلی بادشکن‌های غیرزنده علیرغم نقش موثری که در تثبیت ماسه‌های روان در کوتاه مدت دارند. متاسفانه در درازمدت به‌دلیل انباشت رسوبات ماسه‌ای در پای آنها به‌تدریج توسط این رسوبات مدفون شده و کارایی خود را از دست می‌دهند. بنابراین» توصیه می‌گردد که پس از احداث این بادشکن‌ها و یا هم زمان با احداث آنهاء در پشت دیواره در سمت مخالف جهت باد غالب عملیات کشت نهال و یا بذور با هدف احیا پوشش گیاهی و جایگزین شدن آنها به‌جای بادشکن غیرزنده در درازمدت مدنظر قرار گیرد. در این حالت بهتر این است که عملیات بیولوژیکی مورد نظر در فصل رویش نباتات انجام شود. جدیدترین یافته‌ها در رابطه با بادشکن‌های غیرزنده حاکی از آن است که بادشکن‌های مصنوعی از ترکیب بقایای گیاهی و انواع پلیمرها در حال ساخت بوده و مراحل آزمایشی خود را سپری می‌نمایند. درصورتی که این نوع از بادشکن‌ها که از نظر هزینه و قابلیت استفاده دارای صرفه اقتصادی بالایی نیز می‌باشند. تحول بسیار ژرفی در به‌کارگیری و استفاده از بادشکن‌های غیرزنده به‌وجود خواهد آمد. مزیت ویژه این نوع از بادشکن‌ها سازگاری آنها با محیط زیست است که در قرن حاضر, با توجه به -------- صفحهٔ بعد -------- ۶۴ ۳/۳۵ ضوابط و معیارهای فسنی احداث بادشکن بیولوژیک نظر به متغیر بودن انواع بادشکن غیرزنده براساس شرایط منطقه اجرایی (مانند عکس (۱-۴) که از لاستیک‌های مستعمل خودروها برای احداث بادشکن استفاده شده است)» پس از تعیین محل و با توجه به شرایط و روش کار مشخص, براساس آن مصالح مورد نیاز تعیین» برآورد و تهیه می‌گردد. در حالتی که بادشکن غیرزنده مد نظر باشد. بایستی شرایط و ضوابط زیر رعایت گردد: الف- نوع مصالح با توجه به قیمت و فراوانی آن در منطقه در دو ماه اول انتخاب شود. ب- ارتفاع مفید سرشاخه حداقل ۱/۵ مثر باشد. ج- سرشاخه‌ها استحکام لازم را در مقابل باد و پوسیدگی داشته باشند. د- محل تامین سرشاخه‌هاء حتی‌الامکان در نزدیکی منطقه احداث بادشکن باشد. ه- محل تامین سرشاخه‌هاء حساس به فرسایش بادی و آبی نباشد. و زمان تامین سرشاخه (قطع) بایستی بعد از اتمام فصل رویش و قبل از شروع احداث بادشکن باشد و یا از بقایای قابل استفاده نخل باشد. ز- انتقال مصالح به محل احداث حتی‌المقدور قبل از شروع فصل بارش باشد. به نحوی که در انجام کار احداث بادشکن خللی ایجاد نشود (خراب شدن جاده‌ها و کمبود سرشاخه). _ سا مه ۹ سره لها مر 3 و سر سر و عکس ۱-۴- استفاده از لاستیک‌های مستعمل خودرو جهت احداث بادشکن غیرزنده -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم- انواع مصالح مورد استفاده و اشکال مختلف بادشکن‌ها ۰ ‎٩۳/۰۵/۲۵‏ ۶۵ ۲-۱-۴ انواع مصالح مورد استفاده در احداث بادشکن‌های زنده این نوع بادشکن‌ها اغلب در اطراف اراضی کشاورزی. غیرکشاورزی و مناطقی کارایی دارند که رطوبت عامل محدود درختی و درختچه‌ای مناسب برای مناطق بیابانی نسبت به احدات بادشکن زنده برروی ناهمواری‌های ماسه‌ای و اطراف اراضی زراعی و باغات اقدام می‌گردد. در عکس (۲-۴) نمونه‌ای از بادشکن زنده اطراف مزارع در اراضی زراعی تحت تاثیر جمله این روش‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره نمود: الف- تولید نهال گلدانی و کاشت آن با فواصل معین. ب- تولید قلمه و کاشت آن مشابه با عملیات نهال کاری. ج- بذرکاری بر روی خطوط پیش‌بینی شده جهت احداث بادشکن. 50 < 0 عکس ۲-۴- نمونه‌ای از بادشکن زنده اطراف مزارع در ارضی زراعی تحت تاثیر فرسایش بادی -------- صفحهٔ بعد -------- ۶۶ ۱۳۳/۳۵ ضوابط و معیارهای فسنی احداث بادشکن بیولوژیک ۲-۴- اشکال و ا نواع مختلف بادشکن‌های زنده و غیرزنده بادشکن‌ها دیواره‌هایی هستند که عمدتا به کمک سرشاخه‌های خشک و درختان و درختجه‌ها و یا دیگر مصالح قابل دسترس با استفاده از گونه‌های گیاهی مثمر و غیرمثمر در اطراف مزارع و سایر اراضی طبیعی ساخته شده و مانع از جابه‌جایی ذرات خاک و ماسه‌ای و به‌طورکلی موجب کاهش اثر باد. افزایش راندمان, حفظ خاک و تقویت پوشش گیاهی بادشکن‌ها به دو نوع عمده شامل بادشکن زنده یا درختی و بادشکن غیره زنده» مصنوعی و یا مکانیکی تقسیم می‌شوند. بادشکن‌های مصنوعی شامل دیوارهای سنگی, فلزی, چوبی» پلاستیکی. حصیری یا دیواره‌های تهیه شده از سرشاخه‌های بریده شده درختان موجود در منطقه یا دیوارهایی از جنس سنگ‌لاشه, دیواره‌های گلی و ... می‌باشد. انتخاب نوع پادشکن به شرایط محل احداث. هدف از کاربرد آن و نوع و میزان دسترسی به مصالح مورد نیاز بستگی دارد. به لحاظ شکلی, بادشکن‌های زنده و غیرزنده دارای حالات و انواع مختلفی به شرح زیر می‌باشند: ۱-۲-۴ اشکال (ا نواع) بادشکن‌های غبرزنده بادشکن‌های غیرزنده از نظر نحوه احداث به سه گروه عمده شامل بادشکن‌های قائم مایل و خوابیده و از نظرشکل ظاهری به دو دسته موازی و شطرنجی تقسیم می‌شوند. این پادشکن‌ها از نظر ارتفاع و تراکم دارای ویژگی‌های متفاوتی هستند که در زیر شرح مختصری از آنها ارائه می‌گردد: ۱-۱-۲-۴ - اشکال(۱ نواع) بادشکن‌های غیرزنده از نظر نحوه احداث - بادشکن‌های قانم این بادشکن‌ها دیواره‌های عمودی هستند که ارتفاع آنها اغلب بین ۵۰ تا ۱*۰ سانتی‌متر و حداکثر تا ۱۵۰ سانتی‌متر بوده و با استفاده از مواد خشک گیاهی همانند نیء سرشاخه‌های درختان و درختچه‌هاء تراورس و ... و عمود بر جهت باد غالب و فرساینده در تپه‌های ماسه‌ای فعال احداث می‌گردند. این بادشکن‌ها به‌دلیل وضعیت قائم آنهاء در کاهش سرعت باد و کنترل ماسه‌های روان نقش موثرتری نسبت به سایر انواع بادشکن‌های غیرزنده دارند. برای پایداری این بادشکن‌ها در مقابل بادهایی با سرعت شدید در منطقه, معمولا حدود ۵۰ سانتی‌متر مصالح مورد استفاده بدون احتساب ارتفاع مفید بادشکن در زیر سطح عرصه‌های ماسه‌ای قرار می‌گیرد که در واقع به‌عنوان عمق پی دیواره بادشکن تلقی می‌گردد. برای این منظور بهتر است شیار و یا کانال‌هایی احداث و سپس مصالح بادشکن با رعایت عمق پی و ضخامت مورد نیاز به‌صورت قائم در آن قرار داده شود. سپس دو طرف آن را خاک ریخته و به‌وسیله ضربات بیل و یا پافشرده می‌شود. بادشکن‌های قائم غیرزنده را در هر فصلی می‌توان احداث نمود. اما بهترین زمان احداث بادشکن غیرزنده قائم زمانی است که رطوبت ماسه‌ها پس از بارندگی تا عمق مورد نظر کافی باشد. چرا که در این حالت تثبیت ماسه‌ها تحت -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم- انواع مصالح مورد استفاده و اشکال مختلف بادشکن‌ها ۰ ‎٩۳/۰۵/۲۵‏ ۶۲۷ می‌توان هم‌زمان به کاشت نهال و یا بذر در پشت دیواره بادشکن اقدام نمود. به‌طورکلی رعایت این امر نقش موثری در 0( < 50 کبرداری (عمق پی) مه خاکریزی مرحله دوم: استقرار مصالح بادشکن در شیار مرحله اول: احدات شیار متناسب با عمق‌پی بادشکن شکل ۱-۴- مقطع عرضی بادشکن قائم - بادشکن‌های مایل این نوع بادشکن‌ها حد واسط بادشکن‌های قائم و خوابیده تلقی می‌شوند که معمولا بر روی ناهمواری‌های ماسه‌ای نیمه فعال, به‌صورت ردیف‌های موازی, عمود بر جهت باد غالب منطقه و با زاویه‌ای حدود ۲۵ درجه نسبت به سطح زمین احداث می‌شوند. معمولا به‌منظور پایداری این بادشکن‌ها در مقابل بادهای شدید. با احداث شیار و یا کانال, مصالح بادشکن با رعایت ضخامت مورد نظر در یک طرف شیار و یا کانال قرار داده شده» سپس طرف دیگر آن را خاک ریخته و در آخر با ضربات پا و یا بیل اطراف آن را فشرده می‌نمایند. در شکل (۲-۴) مقطع عرضی بادشکن مایل به تصویر کشیده رقفاع بادشکن 25 مرحله دوم: استقرار مصالح بادشکن در شیار مرحله اول: احداث شیار شکل ۲-۴- مقطع عرضی بادشکن مایل - بادشکن‌های خوابیده و جلوگیری از ریشه‌کن شدن آنها در اثر وزش باد احداث می‌گردند. پایه مصالح به‌کار گرفته شده برخلاف بادشکن‌های -------- صفحهٔ بعد -------- ۶۸ ۳/۳۵ ضوابط و معیارهای فسنی احداث بادشکن بیولوژیک در این روش ردیف‌های بادشکن را به‌صورت طولی و به پهنای ۴۰ تا ۵۰ سانتی‌متر در کنار یکدیگر قرار داده و سپس با شکل (۳-۴) مقطع عرضی بادشکن خوابیده نشان داده شده است. 4)0(-5)0( شکل ۳-۴- مقطع عرضی بادشکن خوابیده ۳-۱-۳-۴ انواع بادشکن‌های غیرزنده از نظر شکل ظاهری - بادشکن‌های موازی در مناطقی که بادهای غالب و فرساینده دارای یک جهت و یا دو جهیت عمود بر هم باشند در این صورت از که از آنها برای تثبیت ماسه‌های روان استفاده می‌گردد. ارتفاع این بادشکن‌ها معمولا ۸۰ تا حداکثر ۱۳۰ سانتی‌مترء بدون احتساب پی می‌باشد. فاصه بین ردیف‌ها با توجه به حداکثر سرعت باد وسرعت آستانه فرسایش بادی در منطقه طرح متفات بوده ولی به‌طور معمول این نوع از بادشکن‌ها بین ۱۰ تا ۱۲ برابر ارتفاع خود را در مقابل بادهای فرساینده پوشش می‌دهند. روش احداث این نوع بادشکن عمدتا در قالب بادشکن‌های قائم می‌باشد. - بادشکن‌های شطرنجی در مناطقی که بادهای فرساینده دارای جهات مختلفی باشند. معمولا از بادشکن‌های شطرنجی استفاده به‌عمل می‌آید. روش کار بدین صورت است که ردیف‌های بادشکن عمود بر یکدیگر بوده و منظره‌ای شبیه به صفحات شطرنج را به‌وجود می‌آورد. ارتفاع این بادشکن‌ها معمولا ۵۰ تا حداکثر ۱۰۰ سانتی‌متر بدون احتساب پی می‌باشد. فواصل ردیف‌ها از ارتفاع ردیف‌های بادشکن تبعیت می‌کند. به‌طور هر ردیف تا حدود ۱۰ برابر ارتفاع خود را در مقابل سرعت بادهای -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم- انواع مصالح مورد استفاده و اشکال مختلف بادشکن‌ها ۰ ‎٩۳/۰۵/۲۵‏ ۶۹ کشیده شده است. جهت با رم ر 7 جهت با رررر در ِ_ / کر ار ۳ ی ۳ ور در رم جهت باد ۲-۲-۴ اشکال (انواع) بادشکن‌های زنده, کاستی‌ها و محدودبت‌های احداث آنها ۱-۲-۲-۴ اشکال (انواع) بادشکن‌های زنده از اثرات مخرب فرسایش بادی, مدفون شدن نهال‌ها و لخت شدن ریشه‌های آنها جلوگیری می‌شود. جنگل‌کاری مستقیم بر روی تپه‌های ماسه‌ای فعال با ارتفاع بیش از ۱/۵ متر نیاز به تثبیت اولیه و مصنوعی تبه‌ها دارد. تقویت پوشش‌گیاهی (اعم از علفیء درختی و درختچه‌ای) عنصر کلیدی در احیای اراضی ماسه‌ای می‌باشد. درخت‌کاری به‌صورت موئری از هجوم ماسه‌های روان می‌کاهد. علاوه بر این برخی از این گونه‌های گیاهی می‌توانند خاک را غنی ساخته و منجر به افزایش توان تولید بیولوژیک عرصه‌های بیابانی گردند. این امر همچنین می‌تواند افزایش ظرفیت چرایی را نیز به دنبال در تطابق با محیط (میزان بارش, ساختمان و بافت خاک) و همجنین فرآورده‌های حاصل از این گونه‌ها دارد. یافتن و انتخاب گونه‌های سریع‌الرشد به منظور تثبیت اراضی ماسه‌ای از یک سو و استحصال فرآورده‌های آنها (علوفه. الوار و...) حداقل ۰- ۲۵ سانتی‌متر رسیده و سپس به عرصه اصلی منتقل شوند تا هم سیستم ریشه‌ای آنها قوی شده و هم به ار تفاع مناسبی برسند. این مسئله در زمان کاشت دو مزیت دارد. اول این که هر جه ریشه‌ها قوی‌تر و بلندتر باشند. استقرار نهال‌ها سریع‌تر و از سرعت رشد مناسب‌تری برخوردار خواهند شد و دوم این‌که استفاده از گیاهان بلندتر مانع موثری در برابر فرسایش بادی خواهد بود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۰ ۳/۵ ضوابط و معیارهای فسنی احداث بادشکن بیولوژیک براساس موارد یاد شده در فوق آنواع بادشکن‌های زنده شامل دو گروه عمده بادشکن‌های زنده خالص و تلفیقی هستند: الف - بادشکن‌های زنده خالص این نوع بادشکن در واقع دیواره‌ای از گیاهان درختی. درختجه‌ای و بوته‌ای است که در اطراف اراضی زراعی, به‌ویژه با هدف‌های متفاوتی احداث می‌شوند. به‌طوری که در برخی موارد علاوه بر کاهش سرعت بادهای فرساینده. نقش موثری در ایجاد میکروکلیما و همچنین افزایش تولیدات زراعی و تولید چوب برای مالکین این گونه اراضی را به‌دنبال دارند. در بحث تثبیت ماسه‌های روان و کنترل بیابان‌زائی علاوه بر توجه به نقش موثر بادشکن‌های خالص زنده در تثبیت ماسه‌های روان و تسریع در احیا و توسعه پوشش گیاهی در کانون‌های بحرانی» به سایر ویژگی‌های آنها نظیر تداوم پایداری و پایین بودن هزینه‌های اجرایی آن نسبت به بادشکن‌های غیرزنده نیز توجه ویژه‌ای مبذول می‌شود. مشروط بر این‌که شرایط اکولوژیکی و محیطی این عرصه‌هاء به‌ویژه ریزش‌های جوی منطقه. امکان استقرار بادشکن زنده را بدون نیاز به آبیاری حداقل پس از سال دوم به بعد میسر سازد. در غیر این‌صورت عملیات مراقبت و آبیاری نهال‌ها هزینه‌های سنگینی را متوجه مجری خواهد نمود که اغلب توجیه اقتصادی پروژه را با تردید مواجه می‌سازد. در برخی از مناطق بیابانی که شرایط سخت اکولوژیکی این مناطق توام با اراضی ماسه‌ای محدویتهای شدیدی را جهت استقرار اولیه نهال‌ها و یا بذور و قلمه‌های تازه کشت شده ایجاد می‌نماید. بادشکن تلفیقی با ترکیبی از بادشکن زنده و غیرزنده احداث می‌شود. روش کار بدین صورت است که در ابتدا بادشکن غیرزنده با استفاده از مصالح قابل بادشکن که مخالف جهت وزش باد غالب منطقه است کشت می‌شوند. مزیت این روش آن است که ضریب موفقیت استقرار گونه‌های کاشته شده به‌شدت افزایش می‌پابد. در این خصوص باید از گونه‌هایی استفاده شود که سریع‌الرشد بوده و حتی‌المقدور از سال سوم به بعد ارتفاع اندام هوایی آنها بیش از ارتفاع بادشکن غیرزنده پناه دهنده آنها شود. چرا که تجربیات در این زمینه نشان داده است که تجمع سریع رسوبات بادی در جلو بادشکن غیرزنده به‌ویژه در کانون‌های بحرانی با شدت زیادء به گونه‌ای است که معمولا از سال سوم به بعد رسوبات از لبه بادشکن غیرزنده به پشت آن ریزش نموده و خطر مدفون شدن گونه‌های کاشته شده‌ای را که ارتفاع آنها کم‌تر از ارتفاع بادشکن غیرزنده است. به‌دنبال دارد. بنابراین پیشنهاد می‌گردد جهت احداث بادشکن‌های مختلط (تلفیقی) ایجاد یک رابطه بین رشد اندام هوایی گیاه مورد نظر در حالت معمول در دوره دو تا سه ساله و ارتفاع بادشکن غیرزنده مد نظر قرار گیرد. بدین‌ترتیب. در ابتدا مشخص -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم- انواع مصالح مورد استفاده و اشکال مختلف بادشکن‌ها ۰ ‎٩۳/۰۵/۲۵‏ )۳ شود که رشد اندام هوایی گونه استفاده شده در دوره مورد نظر به چه ارتفاعی خواهد رسید. سپس ارتفاع بادشکن غیرزنده را تعیین نموده, که قاعدتا می‌بایستی ارتفاع آن از ارتفاع اندام هوایی گونه مورد نظر کم‌تر باشد. ۲-۲-۲-۳ کاستی‌ها و محدودیت‌های احداث بادشکن‌های زنده با توجه عوامل متعدد تاثیرگذار بر اقدامات اجرایی هرنوع فعالیت در عرصه‌های طبیعی حاصل تاثیر انفرادی و متقابل عوامل محیطی و عکس‌العمل گونه‌های گیاهی مورد استفاده به عنوان بادشکن زنده می‌باشد. در واقع کنش و واکنش‌های موجود در بین عوامل محیطی و ادافیکی با گونه‌های کشت شده در قالب عملیات احداث بادشکن زنده عامل تعیین کننده‌ای به شمار می‌روند که از جنبه‌های مختلف زیر قابل بررسی هستند: الف - کاستی‌ها و محدودیت‌های فنی در شرایط موجود و حاکم بر مناطق بیابانی کشور استفاده از درختان و درختچه‌ها به عنوان بادشکن زنده دارای محدودیت شدیدی می‌باشد. به نحوی که تعداد و تنوع آنها در مناطق مختلف اندک است. در بیابان‌های داخلی عموما برای احدات بادشکن‌های زنده از گونه‌هایی چون گز اکالیپتوس و به ندرت سنجد. و در بپیابان‌های ساحلی از اکالیپتوس. کهور پاکستانی. کهور ایرانی و کرت استفاده به‌عمل می‌آید. هر یک از گونه‌های مورد استفاده نیز مشکلات خاص خود را دارند. گونه گز از طریق جذب املاح و ریزش برگ موجب انتقال شوری از عمق خاک و یا آب‌های زیرزمینی به سطح خاک می‌شوند و این در حالی است که این گونه در اراضی با شوری زیاد که توام با اراضی ماسه‌ای هستند. از قا بلیت بسیار زیادی نسبت به سایر گونه‌ها برخوردار می‌باشد. اوکالیپتوس و سنجد نیز موجب تجمع پرندگان و افزایش خسارت آنها به محصولات زراعی می‌گردند. کهور ایرانی و کرت سرعت رشد بسیار پایینی داشته و کهور پاکستانی نیز در برخی مناطق به شدت زادآوری و تکثیر یافته و مهاجم محسوب می‌شود (به‌ویژه در نواحی شرقی هرمزگان و جنوب سیستان و بلوچستان). ب- کاستی‌ها و محدودیت‌های مالی بادشکن زنده نسبت به سایر اقدامات بیولوژیک در مناطق بیابانی از هزینه کم‌تری برخوردار است. اما در حال حاضر نرم هزینه معینی نداشته و در مناطق مختلف بسیار متفاوت است. کاستی و محدودیت موجود این عملیات از نظر مالی عمدتا مربوط به عملیات مراقبت و آبیاری بوده که هزینه بسار زیادی را به مجریان تحمیل می‌نماید. در شرایط اجرای پیمانی هر متر طولی بادشکن غیرزنده به‌طور متوسط بین ۱۲ تا ۱۵ هزار ریال و هر کیلومتر آن ۱۲ تا ۱۵ میلیون ریال هزینه در بر دارد. این مبلغ در بادشکن‌های زنده به ۴ تا ۵ میلیون ریال یعنی ۳۰ درصد بادشکن غیرزنده رسیده و در صورت احداث بادشکن‌ها توسط مردم. این مبلغ به مقدار قابل‌ملاحظه‌ای کاهش می‌یابد. علت کاهش هزینه در شرایط اجرای مردمی این است که اقداماتی مانند حفر گودال, کشت نهال و آبیاری نهال‌های کشت شده به راحتی و با هزینه ناچیز توسط مردم محلی انجام می‌گیرد و نیازی به منبع تامین آب جدیدی هم ندارد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۲ ۳/۳۵ ضوابط و معیارهای فسنی احداث بادشکن بیولوژیک ج- کاستی‌ها و محدودیت‌های اقتصادی تجارب موجود در سایر کشورها نشان می‌دهد که با استفاده از گونه‌های مثمر و زود بازده امکان بهره‌برداری اقتصادی بسیار زیادی از بادشکن‌های زنده وجود دارد. لیکن در آیران گونه‌های گیاهی مورد استفاده یا فاقد ارزش اقتصادی می‌باشند و یا در صورت داشتن آرزش اقتصادی, این جنبه شناسایی نشده و مورد توجه چندانی قرار نگرفته است. به عنوان یک تجربه موفق در برخی از استان‌های بیابانی که با مشکل فرسایش بادی نیز مواجه هستند. می‌توان با استفاده از گونه‌هایی نظیر کنارء عناب. سپستان و ... به عنوان گونه‌های حدواسط در مناطقی که الگوی مصرف و با پتانسیل صادرات محصولات آنها را دارند. بهره‌برداری اقتصادی را نیز مد نظر قرار داد. د- کاستی‌ها و محدودیت‌های زیست‌محیطی از نظر زیست‌محیطی استفاده از برخی گونه‌های گیاهی به عنوان بادشکن زنده موجب افزایش شوری در سطح خاک. تجمع آفات و امراض و نیز پرندگان می‌شود که البته تجمع پرندگان را می‌توان تاثیر مثبت بر اکوسیستم و زنجیره غذایی دانست. هر چند که از دیدگاه کشاورزان این امر بسیار نکوهیده است. در مقابل محدودیت‌ها و کاستی‌های ذکر شده مزایایی همچون جلوگیری از فرسایش و جابه‌جایی خاک. جلوگیری از می‌توان ذکر نمود. ه- کاستی‌ها و محدودیت‌های اجتماعی یکی از خصوصیات ساکنین روستاهای مناطق بیابانی. مقاومت در برابر ایده‌های نو و طرح‌های جدید است که مانع توسعه و گسترش پروژه‌ها می‌شود. از مهم‌ترین کاستی‌های اجتماعی احداث بادشکن‌های زنده می‌توان به عدم شناخت کافی مردم از روش‌های اجرایی و درک تاثیرات مثبت بادشکن زنده بر تولیدات کشاورزی و مرتعی و همچنین تبعات زیست‌محیطی آن اشاره نمود. به همین منظور و جهت آشنا نمودن زارعین» مرتعداران, دامداران و حتی مسوولین دولتی, لازم است تجارب موفق در زمینه احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده در داخل و خارج از کشور معرفی تاانگیزه لازم در بین بهره‌برداران از منابع و همچنین دست اندرکاران ایجاد گردد. در همین راستاء در بخش آینده به معرفشی چند پروزه -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۵ بررسی تحارب موفق به‌ کار گیری بادشکن‌های زنده و غیرزنده در مقابله با فرسایش بادی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم- بررسی تجارب موفق به‌کارگیری بادشکن‌های زنده و غیرزنده در مقابله با فرسایش بادی ‎٩۳/۰۵/۲۵‏ ۳۵ ۱-۵- احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده در کشور چین به منظور حفاظت از راه آهن و جاده‌ها سیستم کنترل ماسه‌های روان برای حفاظت از راه‌آهن با توجه به وضعیت اقلیمی و وجود یا عدم وجود تپه‌های ماسه‌ای برای حفاظت بخشی ازخطوط سراسری راه‌آهن این کشور درمنطقه شاپاتو (5۳20010) اجرا شده است. ارائه می‌گردد. منطقه مورد نظر همواره و از زمان‌های دور در معرض هجوم ماسه‌های روان قرار داشته است. ارتفاع تلماسه‌های متحرک موجود در منطقه ۵۰-۱۰۰ متر بلندتر از سطح آب رودخانه بوده و بیش تر این تلماسه‌ها که بر روی جلگه ماسه‌ای بدون پوشش و به به‌نظر می‌رسیده و بسیاری از مشاوران خارجی نیز احداث آن را در این منطقه که بین دو بیابان معروف تنگالی و گبی قرار ماسه‌ای این منطقه به طول حدود ۱۶۰ کیلومتر در حاشیه مناطقی که راه‌آهن از آن می‌گذرد. اقدام کرده‌اند. عرض کمربندهای حفاظتی که در دو طرف خطوط راه‌آهن احداث شده است. در سمت رو به باد به طور متوسط ۵*۰ متر و در سمت مقابل آن ۰ ۰ متر در نظر گرفته شده و دارای ۵ نوع عملیات متفاوت به‌شرح زیر می‌باشد: الف- با فاصله کمی از راه‌آهن به مسافتی در حدود ۵ تا ۱۰ متر با استفاده از سنگ‌ریزه و قلوه‌سنگ به‌طور مکانیکی ماسه‌های اطراف ریل را تثبیت نموده‌اند. بدون این که گیاهی در این قسمت کاشته شود. این ناحیه‌ی باز در دو طرف راه‌آهن برای جلوگیری از سرایت آتش‌سوزی‌های احتمالی به جنگل احدات شده در پشت آن در نظر گرفته شده که در عین حال می‌تواند فضای لازم جهت احداث تاسیسات مورد نیاز راه‌آهن در این قسمت را در آینده تامین نماید. ب- بعد از این ناحیه در مسافتی به عرض ۴۰ تا*۵ متر درختان سازگار کشت گردیده که به آن ناحیه‌ی کمربند شده سالی دو تا سه بار آبیاری شده ولی در مناطق با بارندگی بیش از آن. هیچ‌گونه آبیاری نیز صورت نمی گیرد. ج- بعد از ناحیه کمربند سبز مسافتی درحدود ۲۰۰ متر را که معمولا از تپه‌های ماسه‌ای نسبتا مرتفع یا مرتفع پوشیده شده است. به‌طور مکانیکی تثبیت نموده و سیس در بین بادشکن‌های احدات شده بوته‌های ماسه پسند و مقاوم به خشکی مانند هدی ساروم, کاراگاناء بید. صنوبر و آکاسیا (به‌منظور تثبیت بیولوژیک) کشت نموده‌اند. این ناحبه بنام کمربند محافظت کننده خوانده می‌شود. د- بعد از ناحیه کمربند محافظت کننده ناحیه‌ای درحدود ۲۸۰ متر را مجددا با احداث بادشکن با استفاده از -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۶ ۳/۵ ضوابط و معیارهای فسنی احداث بادشکن بیولوژیک ه- بعد از ناحیه کمربند تثبیت ناحیه دیگری را که تحت عنوان کمربند متوقف کننده (336[1 5100/0108) از آن یاد شده است ایجاد نموده که با قلوه سنگ یا پوشش کاه و کلش به فواصل ۱تا ۱/۵ متر عملیات تثبیت در ان صورت گرفته است عکس (۱-۵) نمایی از احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده در اطراف ریل راه‌آهن در کشور چین را نشان می‌دهد. همجنین در شکل (۱-۵) چگونگی کنترل خسارات ناشی از اراضی ماسه‌ای در اطراف راه‌آهن در مناطق بیابانی چین ارائه شده است. عکس ۱-۵- نمایی از احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده در اطراف ریل راه آهن در کشور چین شکل ۱-۵- چگونگی کنترل خسارات ناشی از اراضی ماسه‌ای در اطراف راه آهن در مناطق بیابانی در کشور چین -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم- بررسی تجارب موفق به‌کارگیری بادشکن‌های زنده و غیرزنده در مقابله با فرسایش بادی ‎٩۳/۰۵/۲۵‏ )»۳ ۳-۵- احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده به‌صورت توام (روش بیومکانیکی) در کشور چین روش‌های مکانیکی کنترل چنین مناطقی با معایبی از لحاظ کوتاه بودن دوام و هزینه بالای آن برای توسعه در مقیاس وسیع همراه است. به‌طور معمول عمر مفید روش‌های مکانیکی برای جلوگیری از حرکت ماسه‌های روان ۳ تا ۵ سال پیش‌بینی می‌شود و به‌تدریج پس از آن کارایی خود را از دست می‌دهند. از یک طرف. در بسیاری از موارد کارایی روش‌های مکانیکی و بیولوژیکی به تنهایی رضایت بخش نمی‌باشد. تحقیقات نشان داده است که روش‌های مکانیکی در سال‌های اول احداث کارایی قابل توجهی را در تثبیت ماسه‌های روان از خود نشان داده ولی به مرور زمان تا ۵ سال بعد از احداث. کارایی خود را به‌تدریج از دست می‌دهند. از طرف دیگرء روش‌های بیولوژیکی در سال‌های ابتدایی. کارایی چندانی ندارند ولی به مرور زمان تا ۵ سال پس از کاشت گیاه کارایی آنها به سطح مطلوب می‌رسد. بنابراین برای کاشت و نگهداری گونه‌های مختلف گیاهی بر روی تیه‌های ماسه‌ای, بهتر است از روش‌های مکانیکی و بیولوژیکی به‌صورت توام استفاده گردد. مخصوصا در ۵ سال اول, این دو روش تواما به‌صورت مکمل یکدیگر برای کنترل فرسایش بادی عمل می‌نمایند. در نمودار (۱-۵) رابطه بین روش‌های مکانیکی و بیولوژیکی تثبیت ماسه‌های روان در مدت ۵ سال نشان داده نمودار ۱-۵- رابطه بین روش‌های مکانیکی و بیولوژیکی تثبیت ماسه‌های روان در مدت ۵ سال برای احدات بادشکن‌های زنده و غیرزنده به‌صورت توام (روش بیومکانیکی) در کشور جچجین ابت‌دا با استفاده از روش خاک رس و کلش گندم. تپه‌های ماسه‌ای متحرک تثبیت شده سپس نسبت به کشت درختچه‌هایی بر روی این تپه‌های ماسه‌ای به منظور افزایش پایداری آنها اقدام می‌نمایند. در این روش موانع ایجاد شده قبل از جنگل‌کاری می‌توانند از حرکت ماسه‌های روان جلوگیری نموده و همچنین نهال‌های کشت شده را در مقابل آثار زیان‌بار فرسایش بادی حفاظت -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ ۳/۳۵ ضوابط و معیارهای فسنی احداث بادشکن بیولوژیک نمایند. در این حالت و پس از پایان یافتن عمر موانع (۵۲10۲۹)» در ختان کشت شده جایگزین آنها شده و نقش کاهش روش موثر و ضروری برای کنترل فرسایش بادی در مناطق خشک و نیمه خشک در مقابله با فرسایش بادی محسوب می‌گردد. عکس (۲-۵) نمایی از موانع ساقه گندم (۲ع۳۵۳۲1 /5172۷) برای تثبیت تپه‌های ماسه‌ای درمنطقه مین چین و همچنین عکس (۲-۵) عملیات توام موانع رسی و کاشت گباه برای تثبیت ماسه‌های روان در کشور چین را نشان ۹ در هر اش ۹ ۱ ۹ نید رش او و ام ۰ ای ۰ و َ ۱ عکس ۳-۵- عملیات توام موانع رسی و کاشت گیاه برای تثبیت شن -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم- بررسی تجارب موفق به‌کارگیری بادشکن‌های زنده و غیرزنده در مقابله با فرسایش بادی ‎٩۳/۰۹۵/۳۲۵‏ ۳۹ ۳-۵- به‌کارگیری روش‌های سیستماتیک تثبیت بیولوژیکی تیه‌های ماسه‌ای در کشور چین از عمده‌ترین روش‌های سبستماتیک تثبیت بیولوژیکی تپه‌های ماسه‌ای در کشور چین می‌توان به موارد زیر اشاره نمود: می‌شود. در این روش ابتدا در شیب رو به باد تیه ماسه‌ای و به ارتفاع ۲/۳ پایین آن (۷۵ درصد ابتدایی تیه ماسه‌ای) موانعی از خاک رس ایجاد می‌گردد. سپس در داخل این موانع اقدام به کاشت گیاه شده و به‌تدریج این قسمت از تیه ماسه‌ای تثبیت شده و هم‌زمان با آن ۱/۳ قسمت انتهایی نوک تیه (۲۵ درصد انتهای تپه) به‌وسیله نیروی باد هموار شده و بدین ترتیب کل تیه ماسه‌ای به وسیله عملیات بیو لوژیک تثبیت می‌گردد. در شکل (۲-۵) نمای یک تپه ماسه‌ای برای اجرای سیستم کنترل و تثبیت بیولوژیک. در شکل (۳-۵) ترکیب عملیات مکانیکی و بیولوژیک برای تثبیت تپه ماسه‌ای و در نهایت در شکل (۴-۵) ادامه گام دوم و محل‌های پیشنهادی برای کاشت گیاه و تثبیت کامل تیه ماسه‌ای با استفاده 40 چ۵۱1۱۱ ۲۳۳۹ شکل ۲-۵- نمای یک تیه ماسه‌ای برای اجرای سیستم کنترل و تثبیت بیولوژیک آن -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۰ ۳/۳۵ ضوابط و معیارهای فسنی احداث بادشکن بیولوژیک 8۳8۱۵۱12 8 رما 1/010 رن رجا 7[ 85۱۳۳ لا م21 0۲ کوج 3۳۴ 7 وب وه راکهار ۵0۱0 7070/1۲ 0۲ 1ات 1 ۱ | هم ۲ شکل ۴-۵- ادامه گام دوم و محل های پیشنهادی برای کاشت گیاه و تثبیت کامل تیه ماسه‌ای -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم- بررسی تجارب موفق به‌کارگیری بادشکن‌های زنده و غیرزنده در مقابله با فرسایش بادی ‎٩۳/۹۵/۲۵‏ )۸ یی این روش برای تثبیت تپه‌های ماسه‌ای مرتفع (۸ تا ‎٩‏ متر ارتفاع) به‌کار گرفته می‌شود. در این روش ابتدا موانع خاک ار تفاع آن کاشته می‌شود. به این ترتیب تپه‌های ماسه‌ای بزرگ‌تر به چند قسمت به‌صورت تیه‌های ماسه‌ای کوچک‌تر تقسیم می‌شوند. در روش حاضر و پس از انجام این مرحله مقدماتی و در آدامه روش تثبیت بدنه و برش نوک قله تیه ماسه‌ای (روش اول که در بند ۲-۳-۶ آرائه گردید)» بر روی این تپه‌ها اعمال می‌گردد که نتیجه نهایی آن تثبیت کامل در این روش ابتدا در قسمت پشت به باد تیه ماسه‌ای در قسمت‌های گود فواصل بین تیه‌ها برای جلوگیری از پیشرفت تیه ماسه‌ای اقدام به کاشت گیاه میشود و سپس برای کشیدن ماسه‌ها به پشت تیه. در قسمت رو به باد تیه ماسه‌ای تا نصف طول شیب از قسمت پایین درخت‌کاری می‌شود. پس از مدتی, نیمه بالایی تپه به‌وسیله باد به پشت تیه منتقل شده و هموار می‌گردد. این روش با دو روش قبلی به‌طور وسیعی در مناطق ماسه‌ای به‌کار گرفته می‌شود. در شکل (۵-۵) متوقف کردن پیشانی تپه و کشیدن قسمت‌های بالایی به پشت تیه نشان داده شده است. 1 :۱ [رآ 0۵ ۱۵ ک 100 51 3000 ۱0۱۱۱۵86 00 کخ‌حا او اک ۳۱۹۱۱۵ 41 ۱۱111102 00۱101 10 انا 00 ده انوا 1۱۱0 نا ۱۱3۸۱ ِ ۳ و۲۱ دوک م۱11۱ ۱(] اد ۲ج 0 م6۸ مر ۳۹ 9 ۷ 175 زرد »# ۹ ا نا و و و ‌ِ ری 1 او یا کل اف اج و ی ار ناسا 1 1۱0 17121۱۳5 ۹3110 ۱۵0۱۱۱۱۱1۲۱۱1۱۱2 ۲ ی ۹۹۱۹1۶1 ۱2 ۱۱ 2۱1۱1212282108 شکل ۵-۵- متوقف کردن پیشانی تپه و کشیدن قسمت‌های بالابی به پشت تبه -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۶ ضوابط و معیارهای فنی احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده در -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ششم- ضوابط و معیارهای فنی احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده در مناطق بیابانی ‎٩۳/۰۵/۲۵‏ ۸۵ ۱-۶- ضوابط و معیارهای فنی احداث بادشکن‌های غیرزنده ۱-۱-۶ ضوابط و معیارهای فنی احداث موانع با خاک رس برای تثبیت تیه‌ها و پهنه‌های ماسه‌ای فعال در این روش از احداث بادشکن‌های غبرزنده موانع رسی در قالب ردیف‌های موازی به‌عنوان بادشکن‌های کوتاه مد درختان. در ختجه‌هاء بوته‌ها و گونه‌های علفی برای جلوگیری از حرکت ذرات ماسه. ابتدا موانع خاک رس را بر روی تپه‌های ماسه‌ای ایجاد نموده که این موانع نقش بادشکن‌های کوتاه را ایفا می‌نمایند. کارایی موانع خاک رس برای کنترل ماسه‌ها در نزدیک مزارع و کانال‌های آبیاری بسیار رضایت بخش گزارش شده است. بادشکن‌های خاک رس برای کنترل ماسه به‌وسیله مردم محلی که در این گونه محل‌ها زندگی می‌کنند به‌خوبی پذیرفته شده و به‌کار گرفته می‌شوند. این امر به‌دلیل سادگی عملیات ارزیابی می‌گردد. به‌طور معمول, موانع خاک رس در قسمت‌های پایین‌تر تیه‌های ماسه‌ای وتقریبا در ۲/۳ پایینی تبه (۷۵ درصد از در طول خطوط طراحی با خاک‌هایی که از مناطق پست و رسی ما بین تپه‌های ماسه‌ای جمع‌آوری می‌شود. احداث می‌گردند. چنین شرایطی از محیط در رخساره‌های توام جلگه‌های رسی و تیه‌های ماسه‌ای در بسیاری از دشت‌سرهای پوشیده و چاله‌های (پلایا های) مرکزی از مناطق بیابانی کشور قابل مشاهده بوده بنابراین در چنین مناطقی از کشور که مصالح این روش (خاک رس) به فراوانی و به مقدار زیاد وجود دارد. می‌توان از این روش برای تثبیت غیرزنده تبه‌های ماسه‌ای بهره گرفت. در چنین مناطقی به‌دلیل نزدیکی این مصالح. انجام عملیات با صرفه اقتصادی همراه خواهد بود. بررسی‌های انجام شده. با یک بارندگی ۲۵ سانتی‌متری در طول چهار روزء آب نفوذ یافته در روی تیه‌های محافظت شده و با اثر گذاری پشته‌های رسی در جلوگیری از هدر رفت آب در روی شیب تپه‌های ماسه‌ای, باعث نفوذ آب در این تپه‌ها تا عمق ۲۸/۵ تا ۳۵/۶ سانتی‌متری آنها شده است. این در حالی است که در روی تیه‌های ماسه‌ای لخت. عمق نفوذ آب از همان میزان بارندگی بین ۱۸/۵ تا ۲۳ سانتی‌متر اندازه گیری شده است. میزان رطوبت خاک در عمق ۰-۱۵ سانتی‌متری برای ماسه‌های محافظت شده به‌وسیله پادشکن‌های بلند ۱۳/۳۵ میلی‌متر. برای بادشکن‌های کوتاه ۱۰ میلی‌متر و برای تپه‌های ماسه‌ای با موانع خاک رس ۱۶/۶۵ تا ۱۶ میلی‌متر اندازه‌گیری شده است. عمق لایه‌های خشک ماسه در تپه‌های ماسه‌ای که به‌وسیله پشته‌های رسی و موانع ساقه گندم محافظت شده‌اند. به ترتیب معادل ۸-۱۰ و ۱۸-۲۰ سانتی‌متر -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۶ ۳/۳۵ ضوابط و معیارهای فسنی احداث بادشکن بیولوژیک اندازه گیری شده است. بنابراین» پشته‌های رسی نسبت به روش‌های دیگر شرایط بهتری را برای ایجاد پوشش گیاهی و حفظ رطوبت در اعماق مختلف خاک به‌وجود آورنده‌اند. به‌علاوه, در ۲۰ سانتی‌متری بالای سطح زمین, پشته‌های رسی توانسته‌اند سرعت باد را بین ۲۷-۳۳ درصد کاهش دهند و این در حالی است که افت سرعت باد در بادشکن‌های بلند تا ۴۲ درصد و در بادشکن‌های کوتاه بین ۸-۱۷ درصد اندازه گیری شده است. در ارتفاع ۲ متری از سطح زمین, پشته‌های رسی سرعت باد را تا ۴۰ درصد و بیش‌تر کاهش داده‌اند درحالی که موانع ساقه گندم سرعت باد را بین ۴۰ -۱۰ درصد کاهش می‌دهند. بنابراین. از جنبه عمل حفاظتی برای نهال کاری» پشته‌های رسی از روش‌های دیگر کارایی بهتری از خود به نمایش گذاشته‌اند. در عکس (۱-۶) عملیات عکس ۱-۶- عملیات احداث موانع خاک رس برای تثبیت ماسه‌های روان بر طبق بررسی‌های انجام شده» هزینه احداث موانع رسی نیز در مقایسه باسایر روش‌ها آرزان‌ترا ست. زیرا فقط به نیروی کارگری احتیاج دارد. مصالح مورد نیاز برای احداث موانع رسی همان‌گونه که گفته شد. در مناطق پست و رسی بین تپه‌های ماسه‌ای وجود دارد. بدین ترتیب در مناطقی که منبع خاک رس وجود داشته ولی تهیه ساقه‌های گندم یا سرشاخه‌های درختان به سادگی میسر نیست. ایجاد پشته‌های رسی می‌تواند بهترین انتخاب در جهت تثبیت غیرزنده تپه‌ها و پهنه‌های ماسه‌ای فعال محسوب گردد. به‌طور معمول اگر موانع خاک رس به درستی ایجاد شوند. دوام آنها به ۵- ۴ سال می‌رسد. از طرف دیگرء گیاهانی مانند تاغ که در ماسه‌زارها کاشته می‌شوند. کارایی موثر آنها برای عمل تثبیت وکنترل ماسه‌های روان بین ۲-۳ سال پس از کاشت می‌باشد. از این نظر در این روش گیاهان می‌توانند جایگزین خوبی برای آنها در زمینه کنترل و تثبیت حرکت ماسه‌های روان باشند. در زمینه کنترل مکانیکی و تثبیت ماسه‌های روان با استفاده از روش‌های غیربیولوژیک در برخی کشورها از روش‌های دیگری مانند استفاده از سنگ ریزه و ساقه‌های سایر گیاهان نیز استفاده به‌عمل می‌آید. نتایج نشان داده است که تمام این روش‌ها می‌توانند برای تثبیت تپه‌ها و پهنه‌های -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ششم- ضوابط و معیارهای فنی احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده در مناطق بیابانی . ‎٩۳/۰۵/۲۵‏ ۸۷ ماسه‌ای مورد استفاده قرار گیرند. ولی کارایی دو روش فوق را ندارند. این روش‌ها فقط در بعضی مناطق خاص و به‌طور محدود به‌کار گرفته می‌شوند. ۳-۱-۶ ضوابط و معیارهای فنی احداث موانع چپری برای تثبیت تپه‌ها و پهنه‌های ماسه‌ای فعال موانع چپری از قدیم‌الایام توسط مردم محلی در نقاط مختلف برای کنترل ماسه‌های روان کاربرد داشته است. از این موانع حتی برای حفاظت از خطوط راه‌آهن, اراضی زراعی و کانال‌ها که در مناطق مورد هجوم ماسه قرار داشته‌اند نیز استفاده شده است. در سال‌های اخیر موانع خاک رس برای کم کردن سرعت باد برای حمل ذرات ماسه به‌طور وسیعی در مناطق بیابانی چین به‌کار گرفته شده ولی احداث موانع چپری را به‌دلیل هزینه آن با کاهش شدیدی مواجه کرده است. این امر در کشورمان ایران نیز به‌دلیل هزینه بالای بافت چپر و همچنین کمبود مواد اولیه به‌ندرت و به میزان بسیار محدودی مورد استفاده قرار گرفته است. نکته‌ای که در احداث موانع یا بادشکن‌های غیرزنده بر روی تیه‌های ماسه‌ای باید در نظر داشت. فاصله آنها از یک‌دیگر است. اگر فاصله آنها بیش‌تر از حد معمول باشد. در اثر وزش باد دانه‌های ماسه توسط باد جابه‌جا شده و بادشکن‌های غیرزنده فوق کارایی قابل قبولی نخواهند داشت. برعکس, چنان‌چه فاصله آنها نزدیک‌تر از حد معمول باشد. مواد مورد استفاده زیاد شده و باعث افزایش هزینه احداث خواهد شد. فاصله ردیف‌ها در بادشکن‌های حصیری بستگی به عواملی چون سرعت باد.ء ارتفاع بادشکن و شیب تپه‌های ماسه‌ای دارد. هر قدر ارتفاع موانع ایجاد شده بیش‌تر باشد. فاصله آنها بیش تر شده و هر قدر شیب تپه‌های ماسه‌ای بیش‌تر باشد. فاصله آنها نزدیک‌تر می‌شود. به‌علاوه, هر قدر سرعت حداکثر باد بیش‌تر باشد نیز فاصله بادشکن‌ها نزدیک‌تر در نظر گرفته می‌شود. فاصله بادشکن‌ها در قسمت‌های مختلف یک تیه ماسه‌ای نیز متفاوت است. معمولا فاصله بادشکن‌ها در قسمت‌های بالای تپه بیش‌تر از قسمت‌های پایین تبه در نظر گرفته می‌شود. در شرایط عادی در یک شیب ملایم و کم‌تر از ۴ درجه فاصله ردیف‌های احداث شده باید۱۰ تا ۱۵ برابر ارتفاع آن رابطه نزدیکی بین ارتفاع بادشکن و شیب تهه‌ها با فاصله چپرها وجود دارد. در این زمینه اعداد جدول (۱-۶) تحت عنوان دامنه فاصله ردیف‌ها برای ساقه‌های گندم و سرشاخه درختان به‌وسیله محققین چینی پیشنهاد شده است. بهترین فصل برای احداث چپرها اواخر فصل پاییز و اوایل زمستان است که ماسه‌ها مرطوب هستند. چنان‌چه این موانع در تابستان یا بهار ایجاد شوند. پایه این موانع به‌سادگی به‌وسیله باد تخریب می‌شود چرا که ماسه‌ها در این فصل خشک بوده و احداث موانع در اراضی ماسه‌ای خشک مشکل خواهد بود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۸ ۳/۳۵ ضوابط و معیارهای فسنی احداث بادشکن بیولوژیک جدول ۱-۶- دامنه فاصله ردیف‌ها برای ساقه‌های گندم و سرشاخه درختان ۳-۱-۶- ضوابط و معیارهای فنی احداث بادشکن‌های کوتاه برای تثبیت تیه‌ها و پهنه‌های ماسه‌ای فعال برای احداث بادشکن‌های کوتاه معمولا از مصالحی چون گراس‌هاء بوته‌هاء سرشاخه‌های درختان, ساقه‌های گندم و پایه‌ها یا ساقه‌های سایر گیاهان استفاده به‌عمل می‌آید. روش‌های احداث بادشکن‌های کوتاه معمولا بر حسب مواد مورد استفاده به دو نوع به شرح زیر تقسیم می‌شود: الف - احدات بادشکن‌های کوتاه در فاروهای موازی مصالح و مواد مورد استفاده در احداث بادشکن‌های کوتاه معمولا از مواد سختی مانند شاخه‌های گونه‌های بوته‌ای چون قره‌داغ, درمنه, خارشتر و ... تشکیل شده است. برای اجرای این بادشکن‌ها ابتدا شیاری به عرض ۱۵ و عمق ۲۰ سانتی‌متر ایجاد و سپس ریشه مواد یا مصالح مورد استفاده (درصورتی که زنده باشند) یا سرشاخه‌های خشک درختان به گونه‌ای در داخل شیارها جای‌گذاری می‌شوند که به صورت کلافی در هم تنیده شود. در این خصوص بهتر است که درجه تراکم بادشکن‌ها بین ۲۰ تا۳۰ درصد در نظر گرفته شود. ارتفاع این بادشکن‌های کوتاه در حدود ۳۰ سانتی‌متر بوده و سرانجام شیارها (اطراف بادشکن‌ها در داخل شیار) با ماسه پر شده و کوبیده می‌شوند. گاهی اوقات به منظور اجتناب از تخریب پای بادشکن‌ها به‌وسیله بادهای فرساینده, مقداری از ساقه‌های شکسته شده گندم را در داخل شیار و در قسمت جلوی بادشکن‌ها (رو به باد) قرار داده و سپس روی آزها را با ماسه می‌پوشانند. ب - احدات بادشکن‌های کوتاه با استفاده از ساقه گندم و برنج این روش در سال ۱۹۵۷توسط یکی از دانشمندان شوروی سابق در منطقه شاپاتو در کشور چین ابداع گردید. در اواخر همان دهه در استان گانسو نیز این روش به‌کار گرفته شد. در این روش عمدنا از ساقه‌های گندم استفاده شده ولی و گندم وجود دارد. این تجربه به‌دلیل هزینه بسیار زیاد کارگری ادامه نیافت و در مجموع تجربه موفقی آرزیابی نمی‌شود. در روش احدات بادشکن‌های کوتاه با استفاده از ساقه گندم نیازی به کندن گودال با ایجاد فارو نبوده و برای نصب این گونه بادشکن‌ها به ترتیب زیر عمل می‌شود: ابتدا ساقه‌های دسته شده گندم را در ردیف‌های موازی یا شطرنجی با فواصل ۱ تا ۲ متر در سطح زمین پهن -------- صفحهٔ بعد -------- فصل شش یی بر ضوابط و معیارهای فنی احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده در مناطق بیابانی . ‎٩۳/۰۵/۲۵ پس به‌وسیله بیل فشار ملایمی به‌صورت عمودی به قسمت‌های میانی ساقه‌های پین شده گندم وارد : به‌طوری که ساقه‌های گندم۱۰ تا ۱۵ سانتی‌متر در ماسه فرو روند. در این خصوص, نباید نوک بیل تیز با ای بستن دو طرف ساقه‌های گندم. مقداری ماسه در اطراف آنها جمع کرده وسپس به‌وسیله پا کوبیده می: مزیت این روش این است که احداث آنها خیلی سریع در ماسه‌زارها صورت می‌گیرد و به‌طور موقت تیه ماسه‌ای را تثبیت می‌کند. در عکس‌های (۲-۶) و (۲-۶) تثبیت تبه‌ها و پهنه‌های ماسه‌ای با استفا ساقه‌های گندم و برنج نمایش داده شده است. عکس ۲-۶- تثبیت تیپه‌ها و پهنه‌های ماسه‌ای با استفاده از ساقه‌های گندم ۸۹ دچت ده و با ود. های ده از -------- صفحهٔ بعد -------- ۹۰ ۴-۱-۶ این ن گونه‌هایی دارند. ر9 الف- 5 ۳/۳۵ ضوابط و معیارهای فسنی احداث بادشکن بیول ضوابط و معیارهای فنی احداث بادشکن‌های بلند وع از بادشکن‌ها از بلندترین بادشکن‌هایی محسوب می‌شوند که با استفاده از ساقه‌های نرم و قابل ار مانند نی و ‎٩۳6۲۵۹‏ ۸0۵11۱۵16۲۲ احدات می‌شوند. بادشکن‌های بلند ارتفاعی بیش از ۷۰ تاه۸ سانتی ش احداث این گونه بادشکن‌ها به‌صورت زیر است: برای احداث این بادشکن‌ها ابتدا گودال یا شیارهایی در طول خطوط مشخص و در جهت عمود بر باد غال برای گذاشتن ساقه‌ها در داخل شیارها قسمت‌های پایین‌تر باید متراکم‌تر از قسمت‌های خارج شیار باشد. چ بادشکن‌هایی باید متراکم بوده و فضایی در بین آنها وجود نداشته باشد. در غیر این صورت به‌وسیله باد تخ در پایان. با استفاده از سرشاخه‌های شکسته شده, قسمت پایین این بادشکن‌ها پوشانده شده و سپس مق ماسه از دو طرف روی آزها جمع کرده و ماسه‌های انباشته شده با وسیله‌ای مناسب کوبیده می‌شوند. ویک گت جاع ها سب و داری -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ششم- ضوابط و معیارهای فنی احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده در مناطق بیابانی . ‎٩۳/۰۵/۲۵‏ ی ۳-۶- ضوابط و معیارهای فنی احداث بادشکن‌های زنده روش و مراحل کلی طراحی بادشکن‌های زنده با توجه به اصول مهمی چون نوع خاک. خصوصیات مختلف باد.ء مکان احداث بادشکن. انتخاب گونه مناسب. تراکم بهینه و ... صورت می‌گیرد. برای این منظور ابتدا و قبل از مکان‌یابی و جهت گیری بادشکن., باید موارد مهمی چون بادشکن‌های موجود. درختان و درختچه‌های موجود و درجه سازگاری آنها با شرایط اقلیمی و ادافیکی. مسایل و مشکلات خاک (۳۲1 بالا یا شوری)» بادهای مزاحم و غالب (جهت و سرعت) مرز املاک. مسیر تاسیسات (برق و تلفن و ...) و ... مورد توجه و بررسی قرار گیرند. به‌طوری که گفته شد. برای طراحی و احداث بادشکن‌های زنده, قبل از انجام عملیات اجرایی باید به موارد مختلفی توجه نمود تا درصد موفقیت این عملیات بالا برود. در زیر این موارد مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. به‌طورکلی در احداث بادشکن‌های زنده به شکل‌های خالص, مختلط. ردیفی و یا شطرنجی, باید از اهرم مشارکت مردم و دستگاه‌ها استفاده نمود. این امر علاوه بر ایجاد اشتغال (هر جچند موقت)» انگیزه حفظ و حراست از دست پرورده مردم که خود نسبت به آن آگاهی و شناخت دارند را در پی خواهد داشت. این امر باعث افزایش پوشش گیاهی در منطقه و بهره‌برداری مناسب‌تر و بهتر را برای ساکنین عرصه به ارمغان خواهد آورد. در این ارتباط می‌توان نسبت به عقد قرارداد با نماینده جوامع محلی به‌عنوان پیمانکار در قالب اجرای پروژه‌های پیمانکاری, و انعقاد تفاهم نامه همکاری با دستگاه‌های ذی‌نفع اقدام نمود. ۱-۲-۶ مشخص نمودن و تعیین جهت ردیف‌ها در احداث بادشکن‌های زنده جهت بادشکن‌ها بستگی به جهتی دارد که بادهای غالب و فرساینده از آن طرف می‌وزند بنابراین جهت بادشکن‌ها باید عمود بر جهت بادهای غالب قرار گیرند. اگر باد غالب از یک جهت بوزد. یک بادشکن ساده یک جهته کافی است و می‌تواند به طور موثر بادهای فرساینده را کنترل نماید. تاثیر حفاظتی بادشکن یک جهته به صورت مثلشی بوده و ناحیه حفاظت شده بستگی به طول بادشکن دارد. البته بادشکن‌های یک ردیفه به طور معمول حفاظت کمی را ایجاد کرده و در بسیاری از موارد بادشکن‌های دو ردیفه جهت حفاظت بهتر استفاده می‌شوند. به عبارت دیگر در مناطقی که جهت وزش باد متغیر است. از بادشکن‌های چند ردیفه و با جهات مختلف استفاده می‌شود. اگرچه بادشکن‌های چند ردیفه حفاضت مواردی که جهت باد بسیار متغیر است. جهت احداث بادشکن‌های زنده از الگوی شبکه‌ای استفاده می‌شود. به عنوان مثال, در منطقه میسوری که باد غالب در زمستان شمالی و شمال غربی است. بیش‌تر از بادشکن‌های زمستانی با اشکال لآماآ .۳ استفاده می‌گردد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۹۲ ۳/۳۵ ضوابط و معیارهای فسنی احداث بادشکن بیولوژیک ۲-۲-۶ مشخص نمودن هدف از احداث بادشکن‌های زنده عمده‌ترین آهداف مورد نظر در احدات بادشکن‌ها زنده عبارتند از: الف- کنترل سرعت بادهای فرساینده در آن بخش از کانون‌های بحرانی فرسایش بادی که امکان احیای پوشش گیاهی در کوتاه مدت وجود نداشته و یا انجام عملیات مالچ پاشی غیرممکن و یا غیراقتصادی باشد. ج- بسترسازی جهت احیاء پوشش گیاهی در پناه بادشکن‌ها در صورت فراهم بودن شرایط اکولوژیکی مساعد د- افزایش پتانسیل تولیدی اراضی کشاورزی, باغات و... در معرض خطر فرسایش بادی با استفاده از بادشکن‌های زنده مناطق تحت تاثیر فرسایش بادی معمولا شامل سه منطقه برداشت. حمل 9 رسوب‌گذاری بوده که هر کدام از این که بهترین مرحله مبارزه با فرسایش بادی که خود از سه مرحله فوق تشکیل شده است. مبارزه در مرحله برداشت می‌باشد. مبارزه با فرسایش بادی در مرحله برداشت علاوه بر صرف هزینه کم‌ترء با موفقیت بسیار بیش‌تری نسبت به دو منطقه دیگر همراه خواهد بود. چرا که شرایط اکولوژیکی و مورفولوژیکی حاکم بر منطقه برداشت به گونه‌ای است که عملیات مبارزه با فرسایش بادی به‌خصوص مبارزه بیولوژیک. که همان احداث بادشکن‌های زنده می‌باشد. به دلیل استقرار گیاهان در چنین مناطقی با سهولت بیش‌تری صورت می‌پذیرد. لذا شناسایی این مناطق برای جلوگیری از اسیب به محیطزیست الزامی می‌نماید. همچنین شناخت این ویژگی‌ها نقش موثرتری در انتخاب روش‌های اجرایی به‌منظور تثبیت ماسه‌های روان دارد. احداث بادشکن یکی از روش‌هایی است که در اغلب کشورهای درگیر با فرسایش بادی جهت کنترل ماسه‌های روان مورد استفاده قرار می‌گیرد. ولی نکته مهم در نوع بادشکن تا حد بسیار زیادی بستگی به هر یک از مراحل سه گانه بوقوع پیوستن فرسایش بادی دارد (هر چند که در احداث انواع بادشکن‌های زنده و غیرزنده سایر عوامل مانند عوامل اقلیمی, زمینی, انسانی, نوع و میزان دسترسی به مصالح و ... نیز تاثیر به‌سزایی دارند). به‌طوری که عموما از احداث بادشکن‌های غیرزنده در مناطق برداشت اجتناب شده و برای چنین مناطقی از بادشکن‌های زنده استفاده به‌عمل می‌آید. این امر در خصوص مناطق حمل ماسه بینا بینی است. بدین ترتیب که در چنین مناطقی با توجه به نوع منطقه و میزان دبی ماسه. از هر دو نوع بادشکن زنده و غیرزنده استفاده به‌عمل می‌آید. بدین ترتیب که در مناطق حمل با شدت بالا و دارای ماسه زیاد. می‌توان از بادشکن‌های غیرزنده استفاده نمود. این در حالی است که در مناطق بالا می‌باشد. صرفا باید از بادشکن‌های غیرزنده استفاده نمود. در چنین مناطقی اگر از بادشکن زنده استفاده شود. نهال‌های کشت شده یا مدفون می‌گردند و یا در اثر حرکت ماسه‌ها توسط باد از زمین کنده شده و در سطح ماسه‌ها پراکنده خواهند شد. در مناطق ترسیبی که نیمه فعال یا کم فعال باشند. می‌توان از بادشکن‌های زنده پا عملیات نهال -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ششم- ضوابط و معیارهای فنی احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده در مناطق بیابانی ۰ ‎٩۳/۰۵/۲۵‏ 9۳ کاری استفاده نمود. به‌طوری که ملاحظه می‌شود. نوع و شدت هر مرحله از فرسایش بادی نقشی اساسی در انتخاب و اجرای نوع خاصی از بادشکن بر عهده دارد. شاخص‌هایی نظیر دسترسی به ابزار و مصالح مورد نیاز جهت احداث بادشکن. بی‌تاثیر بودن عملیات بیولوژیکی در کوتاه مدت جهت کنترل ماسه‌های روان» هزینه‌های سنگین و یا عدم دسترسی به مالچ مورد نیاز جهت مالچ‌پاشی و هزینه‌های بسیار بالای مترتب بر آن به‌دلیل هزینه‌های بالای خرید. حمل و پاشش (مطابق بر آنچه هم‌اکنون اتفاق افتاده است) و لزوم حفاظت سریع از مراکز اقتصادی, زیستی, اجتماعی. نظامی, مواصلاتی» کشاورزی» زیست‌محیطی و ... در مقابل حرکت ماسه‌های روان» از مهم‌ترین عواملی است که احداث بادشکن‌های زنده و به‌ویژه بادشکن‌های غیرزنده را توجیه پذیر می‌سازد. اما در کنار شاخص‌های ذکر شده و قبل از احداث بادشکن. باید به نکات زیر نیز توجه کافی مبذول الف- شناسایی مناطق سه گانه برداشت. حمل و رسوبگذاری تبه‌ها و پهنه‌های ماسه‌ای در منطقه تحت تاثیر فرسایش که باید در آن عملیات احداث بادشکن زنده صورت پذیرد. ب- تعیین شدت فرسایش بادی در مناطق سه‌گانه برداشت. حمل و رسوب‌گذاری براساس روش‌های معمول کشور به منظور مشخص نمودن حساس‌ترین مناطق به فرسایش بادی. ج- تعیین آشکال ناهمواری‌های ماسه‌ای (رخساره‌های ژئومرفولوژی) در ارگ و منطقه تحت تاثیر فرسایش بادی که باید در آن عملیات احداث بادشکن زنده صورت پذیرد. د- ‏ تعیین ویژگی‌های اکولوژیکی و شرایط آب و هوایی و اقلیمی به‌ویژه شاخص‌هایی نظیر جهت باد غالب فرساینده اصلی و فرعی, حداکثر سرعت باد و سرعت آستانه فرسایش بادی در منطقه تحت تاثیر فرسایش بادی که باید ه- مشخص نمودن منابع تامین مصالح مورد نیاز جهت احداث بادشکن‌ها پیش‌بینی شود. و- ‏ گونه‌های گیاهی مناسب و منطبق با شرایط اکولوژیکی منطقه تحت تاثیر فرسایش بادی که باید در آن عملیات احداث بادشکن زنده صورت پذیرد. در این خصوص استفاده از گونه‌های بومی جهت احداث بادشکن زنده از اهمیت و اولویت ویژه‌ای برخوردار می‌باشد. ز- نوع و میزان مشارکت ساکنین محلی و بهره‌برداران عرفی در منطقه و همچنین سایر دستگاه‌های متاثر از فرسایش بادی جهت احداث بادشکن‌های زنده به منظور حفاظت از منابع زیستی و اقتصادی تعیین و مشخص ح- از اطلاعات و دانش بومی ساکنین منطقه طرح در زمینه احداث بادشکن استفاده به‌عمل آید. ط- به منظور استفاده بهینه از عملیات بادشکن و افزایش موفقیت در احداث و نگهداری از شبکه بادشکن ایجاد شده باید برنامه‌های نظارتی و حفاظتی در مراحل احداث و پس از احداث بادشکن پیش‌بینی و اجرا گردد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۹۴ ۳/۳۵ ضوابط و معیارهای فسنی احداث بادشکن بیولوژیک ی با توجه به آنچه تا کنون گفته شد.ء ضمن به‌کار گیری و رعایت کلیه نکات فنی و اجرایی, اصل مهم دیگری که توجه به آن از اهمیت بسیار بالایی برخوردار می‌باشد. این است که پروژه احدات بادشکن باید دارای توجیه اقتصادی باشد. ۳-۲-۶ بررسی و تعیین شرایط اقلیمی مناسب جهت احداث بادشکن‌های زنده همان‌گونه که از عنوان موضوع مورد بررسی یعنی بادشکن زنده استنباط می‌گردد احداث موانع بیولوژیک در برابر عامل باد مد نظر بوده و در این رابطه باید خصوصیات اقلیمی منطقه‌ای که عملیات احداث بادشکن در آن به اجرا درخواهد آمد مشخص گردد. با توجه به اینکه در این عملیات با موجود زنده سر و کار داریم ابتدایی‌ترین و مهم‌ترین عامل از عوامل اقلیمی تعیین میزان بارندگی منطقه اجرای طرح می‌باشد. بررسی‌های انجام شده در پروژه‌های تحقیقاتی در داخل و خارج از کشور نشان می‌دهد که حداقل میزان بارندگی مورد نیاز جهت احداث بادشکن‌های زنده بین ۱۵۰ تا۱۸۰ میلی‌متر در سال و با پراکنش مناسب می‌باشد. از دیگر عوامل مهم و تاثیر گذار در طراحی و اجرای شبکه بادشکن‌های زنده تعیین خصوصیات بادهای غالب و فرساینده از نظر سرعت. فراوانی و جهت می‌باشد. جهت باد از این نظر اهمیت دارد که ردیف‌های بادشکن باید عمود بر آن باشد و چنان‌چه بادهای غالب و فرساینده منطقه دارای جهات مختلف باشند باید به‌جای بادشکن ردیفی, بادشکن شطرنجی احداث گردد. سرعت باد و به‌ویژه سرعت حداکثر باد غالب و فرساینده از نظر تعیین سرعت آستانه فرسایش بادی و تعیین مقاومت گونه‌های مورد استفاده دارای اهمیت است. با آگاهی از سرعت باد می‌توان ضمن انتخاب گونه‌های مناسب. تراکم و قابلیت نفوذ لازم را نیز طراحی و انتخاب نمود. در عکس (۳-۶) نمایی از تاثیر بادشکن بر شادابی گیاهان زراعی در مناطق گرم و خشک عرضه عکس ۴-۶- نمایی از تاثیر بادشکن بر شادابی گیاهان زراعی در مناطق گرم و خشک -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ششم- ضوابط و معیارهای فنی احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده در مناطق بیابانی ‎٩۳/۰۵/۲۵‏ 1۵ می‌باشد. در طراحی و اجرای این نوع بادشکن‌ها با گونه‌های گیاهی مثمر و غیرمثمرء لازم است در انتخاب گونه‌ها دقت زیادی به کار رود. به همین دلیل, لازم است کلیه ابعاد این موضوع مورد بررسی وتجزیه و تحلیل قرارگیرد. بنابر آنجه که تاکنون گفته شد. عوامل زیادی در انتخاب درختان. درختجه‌ها و گونه‌های بوته‌ای و علفی برای کاشت در بادشکن موثر است. اگر چه اصلی‌ترین مساله در انتخاب گونه میزان سازگاری آن با شرایط اقلیمی و زمینی منطقه می‌باشد. ولی عوامل دیگری چون تراکم. مقاومت به بادهای مختلف. ارتفاع گسترش تاج, شکل تاج. شکل تنه. سازگاری محصولات مجاور و شرایط منطقه مانند خاک. آب و هواء توپوگرافی و سایر عواملی که به‌طور مستقیم و غیرمستقیم در استقرار و پایداری نها ل‌ها موثر می‌باشند نیز باید مورد توجه قرار گیرند. در زیر به بررسی مهم‌ترین عوامل تاثیرگذار در انتخاب گونه‌های گیاهی برای احداث بادشکن‌های زنده پرداخته می‌شود: الف- آب و هواء اولین عامل محدودکننده برای احداث بادشکن‌های زنده محسوب می‌شود. بادشکن‌ها در سراسر دنیا اقلیمی متفاوتی چون بادهای شدید. کولاک. طوفان همراه با تگرگ. طوفان همراه با رعد و برق و... نیز ممکن فوق‌العاده زیادی برخوردار می‌باشد. اهمیت این مساله به‌خصوص در مناطقی که میزان بارندگی اندک بوده و خشکسالی‌های متناوبی نیز حادث می‌گردد بیش‌تر است. ب- خاک‌های منطقه‌ای که در آن بادشکن زنده احداث می‌شود از دیگر عوامل محدود کننده محسوب می‌گردد. تعدادی از گونه‌های درختی و درختچه‌ای برای طیف وسیعی از خاک‌ها مناسب هستند. در حالی که برخی دیگر ازگونه‌ها فقط برای شرایط خاصی مناسب می‌باشند. در اغلب مناطق بیش‌تر از یک نوع خاک وجود دارد در چنین شرایطی می‌توان از گونه‌های مقاومی که دامنه‌ی مقاومت گسترده‌تری دارند و با خاک‌های مختلف نیز سازگارند. استفاده نمود. همچنین می‌توان از انواع گونه‌هایی که نسبت به نوع خاک تخصصی‌تر عمل کرده ولی سازگاری بیش‌تری دارند بهره گرفت. چ- عامل محدود کننده دیگری که جهت احداث بادشکن باید مد نظر قرار گیرد. شرایط توپوگرافی منطقه است. برای مثال تعدادی از گونه‌ها در شرایط دامنه‌های شیب‌دار بهتر عمل خواهند کرد و تعدادی دیگر در دشت‌های هموار عملکرد مناسب‌تری دارند. بنابراین و بر اساس میزان سازگاری گیاهان به شرایط پستی و بلندی, باید از گونه‌های مختلف برای نواحی مختلف استفاده نمود. د- عامل محدود کننده دیگری که در احداث بادشکن‌های زنده مهم تلقی می‌شود. شامل موجودات زنده موجود در منطقه و میزان مقاومت گونه‌های انتخابی در برابر آفات و امراض می‌باشد. کلیه خسارات, آفت‌هاء حیوانات اهلی, حیات وحش و رقابت گیاهان علفی در این مورد باید مدنظر قرار گرفته و بر مبنای آنها نسبت به انتخاب گونه -------- صفحهٔ بعد -------- ۹۶ ۳/۳۵ ضوابط و معیارهای فسنی احداث بادشکن بیولوژیک گیاهی برای احداث بادشکن اقدام شود. در این خصوص توجه به کاربری اراضی که قرار است در آن بادشکن احداث گردد و همچنین اراضی مجاور آن مهم می‌باشد. به‌علاوه, نیازها و خواسته‌های مردم محلی نیز در احداث ۴-۲-۶- بررسی خصوصیات گونه‌های گیاهی جهت احداث بادشکن‌های زنده پس از بررسی محدودیت‌های موجود.ء خصوصیات گونه‌هایی که کاربردشان در بادشکن موثرتر است در رابطه با هر منطقه باید مورد توجه قرار گیرند. در زیر مهم‌ترین خصوصیات گونه‌های گیاهی که در طراهی بادشکن‌های زنده موثر می‌باشند ارائه شده است: الف - ارتفاع گونه‌های گیاهی پادشکن, سطح مورد حفاظت و... با توجه به حداکثر ارتفاعی که گونه گیاهی در نهایت به آن خواهد رسید. باید مورد ب- خصوصیات مربوط به درجه‌ی رشد گونه گونه‌های سریع‌الرشد و بلند برتری بسیار زیادی نسبت به گونه‌های کند رشد و کم ارتفاع دارند. چرا که گونه‌های سریع‌الرشد و بلند در دوره‌ی زمانی کوتاهی بادشکن موثری ایجاد خواهند نمود. البته به‌دلیل اینکه درختان سریع‌الرشد معمولا دارای عمر کوتاه‌تری نسبت به درختان کند رشد دارند. بنابراین باید کشت گونه‌های بلند و با رشد سریع, با گونه‌های کند رشد همراه باشد. ج- خصوصیات شاخ و برگ درختان شکل و خصوصیات شاخ و برگ درختان مورد استفاده جهت احداث بادشکن‌های زنده در تراکم آنها موثر بوده و شامل موارد زیر می‌گردد: گونه‌های مورد استفاده برای احداث شبکه بادشکن باید تلفیقی از گونه‌های خزان کننده و همیشه سبز باشند. چرا که هر کدام‌دارای کاربردهای متفاوتی هستند. در فصول بهار و تابستان که بادهای غالب و فرساینده با سرعت بالای خود ماسه‌های روان را حمل می‌نمایند» وجود دو نوع گونه‌های خزان کننده و همیشه سبز با خصوصیات متفاوت شاخ و برگی خود. کنترل کامل فرسایش بادی در محدوده کانون‌های بحرانی فرسایش بادی را باعث می‌شوند. این در حالی است که در فصول پاییز و زمستان این گونه‌های همیشه سبز هستند که هم خطر سرمازدگی محصولات کشاورزی را (در بادشکن‌های اطراف مزارع) کاهش می‌دهند و هم از سرعت بادهای -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ششم- ضوابط و معیارهای فنی احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده در مناطق بیابانی ‎٩۳/۰۵/۲۵‏ 1۷ موضوع دیگری که در مورد شکل و خصوصیات شاخ و برگ درختان مورد استفاده جهت احداث بادشکن‌های زنده گونه‌های گیاهی به‌کار رفته جهت احداث بادشکن زنده دارای تراکم پایینی بوده و این در حالی است که وقتی این درختان از رشد کافی برخوردار شدند. با افزایش تراکم مواجه شده و احتیاج به هرس خواهند شد. با کاربرد ترکیبی از درختچه‌ها و درختان کوچک. متوسط و بلند می‌توان تراکم متوسطی را در تمام سطوح بادشکن و در طول حیات بادشکن‌های زنده ایجاد نمود لازم به یادآوری است که این امر نافی هرس و مرتب کردن بادشکن‌های احداث شده در طول حیات آنها نبوده و این امر در صورت ضرورت باید انجام شود. در مورد انتخاب گونه‌ها برای بادشکن‌های زنده نکته دیگری که حائز اهمیت است. انتخاب گونه‌ها برای افزایش زیستگاه حیات وحش است. همچنین مساله دیگر چشم انداز حاصل از بادشکن می‌باشد. کیفیت دید در یک بادشکن با توجه به گل‌دهی, میوه‌دهی, فرم. رنگ. بافت و خصوصیات ارتفاعی گونه‌های مختلف می‌تواند افزایش یابد. عمده‌ترین نکات اصلی که هنگام توجه به کیفیت دید بادشکن باید مورد توجه قرار گیرد. شامل سازگاری به جنبه‌های دیداری ۵-۲-۶ تعیین فواصل مناسب بین ردیف‌ها و گونه‌های کشت شده جهت احداث بادشکن زنده مکان‌یابی درختان و درختچه‌ها در بادشکن شامل مکان‌یابی بین ردیف‌ها و داخل ردیف می‌باشد. این مهم با توجه به نواحی متفاوت جغرافیایی» نوع گونه‌های مورد استفاده برای احداث بادشکن زنده. تراکم مورد نظر و تعداد درختان متفاوت است. نکته‌ای که در تمامی موارد مشابه است. این است که بهتر است درختان کاشته شده در یک ردیف از یک در مجموع, در تعیین فواصل بین ردیف‌ها میزان بارش سالانه و عرض تجهیزات کشت و کار نیز تاثیر به سزایی دارند. معمولا فضای مناسب جهت استفاده از تجهیزات کشاورزی را برابر عرض تجهیزات به اضافه ۱/۳ متر در نظر می‌گیرند. طراحی جفت ردیفی با تراکم بالا معروف است. در این روش دو ردیف از درختان و درختچه‌های با مشخصات رشد مشابه در نزدیکی یکدیگر کاشته می‌شوند. در این صورت. فاصله دو ردیف بین ۱ تا ۲ متر بوده و فاصله بین زوج ردیف‌ها ۸ تا ۵ متر در نظر گرفته می‌شود. علاوه بر مکان‌یابی بین ردیف‌هاء مبحث دیگری که مطرح می‌شود مکان‌یابی درون -------- صفحهٔ بعد -------- ۹۸ ۳/۳۵ ضوابط و معیارهای فسنی احداث بادشکن بیولوژیک مکان‌یابی درون ردیفی اغلب متنوع بوده و برای بیش‌تر گونه‌های درختچه‌ای بین ۱ تا ۲ متر در نظر گرفته می‌شود. این امر برای درختان کوچک ۱/۵ تا ۲/۵ مترء برای گونه‌های درختی همیشه سبز ۲ تا ۵ متر و برای درختان خزان کننده از ۲ نا ۶ مر متَغعیر است. در جدول (۲-۶) انواع فاصله‌های درون و بین ردیفی جهت احدات باد شکب های زنده بر حسب گونه ارائه شده است. جدول ۲-۶- انواع فاصله‌های درون و بین ردیفی جهت احدات بادشکن‌های زنده بر حسب گونه فاصله درون نوع گونه‌ها با نوع بادشکن فاصله بین ردیف‌ها (متر) در و در ختان خزان کننده 0 یک ۲۷۱ ۲ حداقل ۴ تا۶/۷ متر باضافه ۱:۳ متر عرض برای تجهیزات حداقل ۴ تا۶/۷ متر باضافه ۱:۳ متر عرض برای تجهیزات حداقل ۴ تا۶/۷ متر باضافه ۱:۳ متر عرض برای تجهیزات حداقل ۴ تا۶/۷ متر باضافه ۱:۳ متر عرض برای تجهیزات تان خزان کننده بزرگ ره حداقل ۴ تا۶/۷ متر باضافه ۱/۳ متر عرض برای تجهیزات ۶:۷ همیشه سبز یا دو ردیف متراکم مشابه مورد اول فقط برا ی دو ردیفی متراکم‌تر است در مطالعه انجام شده توسط 5108110۳ نحوه قرارگیری درختان و درختجه‌ها و فواصل آنها به صورت دیاگرام نمایش داده شده است. در این نمونه آرائه شده که برای بادشکن ۵ ردیفی طراحی شده است. فاصله‌های درون ردیفی برای درختجه‌های خزان کننده ۱/۳ تا ۲ مترء برای درختان همیشه‌سبز متوسط ۳/۳ تا ۶/۷ مترء برای درختان خزان کننده متوسط ۴ تا ۷/ ۶ مترء برای درختان سوزنی برگ بلند ۴/۷ تا ۶/۷ متر و برای درختان خزان کننده بلند ۵/۳ تا ۸ متر در نظر گرفته شده است. در شکل (۱-۶) نحوه و فاصله قرارگیری درختان در طراحی بادشکن‌های زنده عرضه شده است. جهفت باد غالب 9 فرساینده ردیف ۵‏ له ۵تا۶:۷متر ۲ لد حداقل ۶۷ متر سا لس ۵ تا ۶/۷ متر سا | ۵ تا ۶/۷ متر سا ردیف۱ در ختچه‌های گلدار ردیف ۴ ردیف ۲ ردیف ۲ در ختچه متراکم خزان کننده بلند خزان کننده متوسط یا همیشه سبز متوسط شکل ۱-۶- نحوه و فاصله قرارگیری درختان در طراحی بادشکن -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ششم- ضوابط و معیارهای فنی احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده در مناطق بیابانی ‎٩۳/۰۵/۲۵‏ 1۹ سازمان کشاورزی استرالیا به طور خلاصه فاصله درختان بزرگ را در ردیف‌ها معادل ۳۲ تا ۴ متر در نظر گرفته و همین فاصله را نیز بین درختان رعایت می‌کند. در این مورد برای درختان کوچک‌تر و درختچه‌ها فاصله کم‌تری را مورد استفاده قرار می‌دهد. به منظور کاهش رقابت بین ریشه درختان و گیاهان مزرعه حداقل ۵ متر فاصله از درختان الزامی است. در مورد فاصله بین گونه‌ها در طراحی بادشکن با توجه به اهداف و تنوع موجود. مطالعات بسیاری انجام گرفته و اعداد متنوعی ارائه گردیده است. به‌طوری که در مقاله دیگری از دانشگاه آیووا اشاره می‌شود که درصورتی که محدودیت باشد. برای سوزنی برگان فاصله ۵/۳ متری و برای درختان خزان کننده فاصله ۴/۷ متری را پیشنهاد می‌نمایند. همچنین فاصله درون ردیفی را برای سوزنی برگان بزرگ بین ۴/۷ تا ۸/۳ مترء برای سوزنی برگان کوچک ۲/۷ تا ۵/۳ مترء برای درختان خزان کننده ۲/۷ نا ۶/۷ متر و برای درختچه‌ها ۱ تا ۴/۳ متر در نظر می‌گیرند. در جدول (۳-۶) مقایسه فاصله‌های پیش‌بینی شده بین ردیف‌ها و درون هر ردیف در طراحی بادشکن‌های زنده با توجه به نوع درختان توسط دانشگاه نبراسکا ارائه شده است. جدول ۳-۶- مقایسه فاصله‌های پیش‌بینی شده بین ردیف‌ها و درون هر ردیف در طراحی بادشکن‌های زنده با توحه نوع درختان توسط دانشگاه نبراسکا فاصله بین درختان در یک ردیف(متر) | فاصله ردیف‌ها (متر) در یک جمع‌بندی و با توجه به کلیه موارد ارائه شده می‌توان این گونه نتیجه‌گیری نمود که فاصله بین ردیف‌ها در طراحی بادشکن‌های زنده بسته به نوع گونه‌های مورد استفاده متغیر است و این اختلاف به صورتی است که به‌طور متوسط برای درختجه‌ها و درختان خزان کننده کوچک بین ۲/۷ تا ۶/۷ مترء برای درختان سوزنی برگ کوچک ۴ تا ۶/۷ مترء برای خزان کننده‌های بزرگ و سوزنی برگان بزرگ ۴/۷ تا ۶/۷ متر در نظر گرفته می‌شود. در نهایت. در نظر گرفتن فاصله ۵ تا ۶/۷ متر در بین تمامی ردیف‌ها در صورت عدم وجود محدودیت مکانی, مناسب می‌باشد. به‌علاوه تغییرات فاصله درون‌ردیفی نیز مشابه با فاصله ردیف‌ها بوده و در مجموع از ۱ تا ۲ متر برای درختچه‌ها تا ۶ الی ۶/۷ متر برای -------- صفحهٔ بعد -------- بی ۳/۳۵ ضوابط و معیارهای فسنی احداث بادشکن بیولوژیک ۶-۲-۶ انتخاب گونه‌های مناسب برای احداث بادشکن‌های زنده انتخاب گونه‌های مناسب قابل کشت جهت احداث بادشکن‌های زنده بسیار حائز اهمیت است. زیرا در صورت عدم استفاده از گونه‌های مناسب بادشکن نه تنها عملکرد مناسبی را ارائه نمی‌کند. بلکه مضراتی بیش‌تر از فوائد آن خواهد داشت. انتخاب گونه‌ها همان‌طور که پیش‌تر نیز ذکر گردید. با توجه به هدف مورد نظر و شرایط محیطی موجود انتخاب و باید به گونه‌ای باشد که با خاک منطقه سازگار باشد. سیستم ریشه‌ای قوی و عمیقی داشته و نسبت به آسیب‌های وارده توسط حیوانات, آفات. بادء گرماء سرما و ... مقاوم باشد. به‌علاوه, بایستی استقرار گونه انتخابی راحت بوده, سریع‌الرشد و دارای شکل مشخص باشد. تا حد ممکن محصولات اقتصادی تولید نماید. حداقل در قسمتی از سال برگ‌های خود را اگر چه گونه‌های بومی به طور معمول برای استفاده در بادشکن‌های زنده توصیه می‌شوند. اما در صورت وجود محدودیت در این مورد می‌توان از گونه‌های غیربومی نیز استفاده نمود. به عنوان مثال بسیاری از درختان که در مناطق خشک به خوبی رشد می‌کنند. قابلیت تولید مثل در این مناطق را نداشته. بنابراین بهتر است از گونه‌های مناسب‌تر استفاده شود. در کشور ایران گونه‌های مورد استفاده و معمول به منظور احداث بادشکن‌های زنده در نواحی مختلف متفاوت می‌باشند. همچنین, با توجه به اهداف متعدد از احداث بادشکن نیز نوع گونه‌ها در مناطق مختلف متفاوت خواهد بود. در مورد مناطق خشک بر اساس مطالعه‌ای که موسسه تحقیقات بین‌المللی محصولات نواحی نیمه خشک در سال ۳ انجام داده است. گونه‌های آرائه شده در جدول (۳۴-۶) را برای احداث بادشکن‌های زنده پیشنهاد نموده است. جدول ۴-۶- گونه‌های توصیه شده جهت احداث بادشکن‌های زنده از طرف موسسه تحقیقات بین‌المللی محصولات نواحی نیمه خشک آکاسیا سالیسینا ۸0200 با 02232 ۳۵۵۵۳۵ اسف 0اه 6[85) ۳۱۵00۵601 زبان 4 ۳۲۳۵۳۱۹ رمس (تاغ ترات) ۲10۵00 انواع تاغ‌ها 3 ۲10101100 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ششم- ضوابط و معیارهای فنی احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده در مناطق بیابانی . ‎٩۳/۰۵/۲۵‏ ۱۰ همان گونه که ملاحظه می‌شود. تعدادی از گونه‌های ذکر شده در جدول (۷-۴) بومی ایران بوده و سازگازی خوبی با شرایط کشور دارند. ولی برخی از گونه‌ها با توجه به تنوع خاک در کشور و محدودیت‌های موجود. اهداف مورد نظر را بر آورده نمی‌کند. در مقیاس منطقه‌ای (مزرعه آب شیرین در محدوده شهرستان آران و بیدگل از توابع استان اصفهان) نیز مطالعات با ارزشی به لحاظ طراحی منظر و فضای‌سبز در قالب بادشکن‌های زنده صورت گرفته است که در این مطالعات با توجه به شرایط سخت اکولوژیکی. خصوصیات خاک منطقه. فشردگی بالای خاک. وجود لایه‌های محدود کننده خاک و همچنین 13۳ بالای آب آبیاری, گونه‌هائی مقاوم به شوری و خشکی و سازگار با شرایط حاکم بر منطقه جهت کشت. طراحی فضای سبز و احداث بادشکن‌ها معرفی و پیشنهاد شده‌اند. از جمله این گیاهان که می‌توان از آنها جهت احداث بادشکن زنده در مناطق بیابانی ایران استفاده نمودء می‌توان به گونه‌های کنارء اکالیپتوس, زیتون» خرزهره. شوره‌گز. گزشاهی, خرماء رزماری و ... اشاره نمود. به‌طور کلی, از گونه‌های گیاهی قابل استفاده برای احداث بادشکن‌های زنده در مناطق خشک و بیابانی ایران می‌توان به گونه‌هایی چون آتریپکس کانیسنس, آکاسیا سالیسیناء اکالیپتوس کامالدولنسیس. داغداغان» زیتون» کهورء گزشاهی, کاج الدارء انواع سروء ارغوان. سنجد» زبان گنجشک» رمس (تاغ ترات) انواع تاغ‌هاء کنارء کهور پاکستانی یا سُمرء اقاقیاء ذکر این نکته ضروری است که اگر چه گونه‌های پیشنهاد شده با شرایط محلی منطقه تطبیق دارند. ولی جواب‌گوی نیازهای یک بادشکن کامل نمی‌باشند. زیرا گونه‌های پیشنهادی از گونه‌های درختی و درختچه‌ای کم ارتفاع تشکیل شده‌اند. درصورتی که برای حفاظت از باغات پسته (مطابق با هدف مطالعه) نیاز به درختان خزان کننده مرتفع می‌باشد. علاوه بر آن. استفاده هم‌زمان از چند گونه درختجه‌ای و درختی می‌تواند بمراتب موفقیت‌آمیزتر باشد. در هر صورت. اگر چه در این مرحله پیشنهادی کلی در مورد طراحی بادشکن‌های زنده و گونه‌های مناسب ارائه گردیده است. لیکن معرفی گونه‌های مشخص جهت احداث بادشکن‌های زنده برای هر منطقه مستلزم انجام مطالعات تخصصی محلی جهت احداث بادشکن می‌باشد. خواهش‌های اکولوژیک گونه‌های گیاهی مهمی که به عنوان بادشکن بیولوژیک پیشنهاد شده‌اند به ترتیب عباتند از: آتربپلکس کانی سنس 221۵۶۲۵۲۱5 ۸۳1010۲: این گونه ویژه نواحی خشک. نیمه خشک و خشک نیمه مرطوب است و در بارندگی ۱۰۰ تا ۲۰۰ میلی‌متر رشد کرده و به خشکی, شوری و قلیائیت مقاوم است و در اراضی -------- صفحهٔ بعد -------- ۲ ۳/۳۵ ضوابط و معیارهای فسنی احداث بادشکن بیولوژیک آکاسیا سیانوفیلا ۱21013112 ۸22012: این گونه که درختی است گرمایسند و رطوبت دوست. در مناطق آکاسیا سالیسینا 521101۵ ۸2۸012: این گونه ویژه نواحی خشک. فرا خشک و خشک نیمه مرطوب است و در سواحل خلیج فارس و دریای عمان رویش داشته و در بارندگی ۱۵۰ تا ۳۰۰ میلی‌متر رشد کرده و در خاک‌های عمیق و گچی رشد بهتری دارد. اکالیپتوس کامالدولنسیس 2721010167515 ۳:۵1۷05: اکالیپتوس گیاهی گرماپسند و سازگار به مناطق گرم و مرطوب کشور بوده و در نواحی پست جنوب از سواحل خلیج فارس تا استان فارس بهتر رشد کرده. نسبت به [آم حدود ۵/۵ تا ۹/۴ بردبار است. این گیاه بهترین رویش را در خاک‌های آبرفتی با تحت‌الارض رسی دارد و از آب و هوای خشک تا فراخشک و سرد تا فراسرد را تحمل می‌کند. بارندگی ۲۵۰ تا ۶۲۵ میلی‌متر با میانگین دمای سالانه ۱۳/۳ تا ۱۷/۸ و میانگین گرم‌ترین ماه سال ۱۸/۳ تا ۲۵ و سردترین ماه سال ۷/۸ تا ‎٩۹/۴ درجه سانتی گراد را می‌پسندد اما حداقل صفر و حداکثر ۵۰ درجه سانتی‌ گراد با رطوبت نسبی ۱۶۹۶ رانیز زیتون ‎٩0‏ 011۷6: هر چند زیتون در آب و هوای متنوع رشد می‌کند اما اغلب در مناطق گرمسیری, نیمه گرمسیری و معتدل از رشد بهتری برخوردار است. این گیاه طالب نقاط آفتابگیر. خاک‌های عمیق و حاصل خیز و زهکش‌دار بوده و نسبت به خشکی و یخبندان مقاوم است. کهور 50 ۳۳۵۹۵05: گونه‌های مختلف کهور گرمایپسند بوده و در نواحی خشک و خشک نیمه مرطوب سواحل خلیج فارس و دریای عمان. آب و هوای گرم و مرطوب با بارندگی ۰ تا ۲۰۰ میلی‌متر و ام حدود ۵ تا ۵ رشد بهتری دارند.ء نسبت به سرما حساس هستند و معمولا دمای ۴ تا ۰ درجه سانتی‌گراد را تحمل می‌کنند و در برابر خشکی فوق‌العاده مقاوم بوده ولی در برابر یخبندان تا حدی ایستادگی دارند. گونه کهور ایرانی تا ۴- درجه سانتی گراد را تحمل می‌کند. کهورها عمدتا خاک‌های سنگین و عمیق را می‌پسندند ولی خوبی به عمل می‌آید. درخت سمر نسبت به شرایط سخت محیطی مانند خشکی, گرما و خاک‌های فقیر و تا گز شاهی 201۱11 1212715: در ایران از کرانه‌های رودخانه اترک و ارس در شمال تا سواحل دریای عمان و خلیج فارس جمعا ۲۲ گونه درختی و درختچه‌ای وجود دارد که سه گونه گز شاهی در جنوب و یک گونه در عاشورا ده و ۲۸ گونه دیگر درختچه‌ای به‌صورت پراکنده روییده‌اند. این گیاه قادر به رشد در اراضی زه‌دار می‌باشد و قادر است آب شور و تلخ به‌جا مانده را مایه حیات خود قرار داده و در مقابل تند باد طوفنده و ویرانگر ایستادگی نماید. گز در مناطق گرم خشک و خشک نیمه مرطوب با بارندگی ۶۰ تا ۲۵۰ میلی‌متر با -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ششم- ضوابط و معیارهای فنی احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده در مناطق بیابانی . ‎٩۳/۰۵/۲۵‏ ۳ شرایط آآم حدود ۷/۵ تا ‎٩‏ رشد خوبی دارد و خاک‌های شور و قلیایی و دمای تا ۵- درجه سانتی‌گراد را کاج الدار 0102۳12 ۳15: کاج‌الدار برای مناطق نیمه خشک گونه با ارزشی است و در خاک‌های آهکی تا کمی شوربا بارندگی ۲۵۰ تا ۳۵۰ میلی‌متر با پراکنش مناسب رویش خوبی دارد و دمای ۹/۵- تا ۶۵ درجه سانتی گراد را تحمل می‌کند. کازوار نا 29112۳17۵:): این گیاه در پهنه‌ها و تپه‌های ساحلی اقالیم خشک تا مرطوب و معتدل تا گرم رشد کرده و به بارندگی ۱۰۰ تا ۲۰۰ میلی‌متر نیاز دارد. شوری ۴ تا ۱۶ دسی زیمنس بر متر و لام حدود ۷ تا ۸/۵ و حداقل دمای ۱ درجه سانتی‌گراد را تحمل می‌کند. انواع سرو 500 0۳۵۶۶۶-): انواع سرو با آب و هوای معتدل گرم تا معتدل سرد سازگار بوده و خاک‌های سیلتی- لوم قهوه‌ای مشتق از سنگ آهک تا خاک‌های خشک و سنگلاخی را می‌طلبند. سروها نسبت به خشکی و یخبندان و تا دمای ۲۵- درجه سانتی‌گراد مقاومت نشان داده و در ارتفاع ۹۶۰ تا ۲۲۰۰ متر از سطح دریا ارغوان 511010254۳۲0 1115»-): ارغوان گیاه بومی سرزمین‌های جنوبی اروپا و جنوب غربی آسیاست و در ایران در شاهرود. کرمان, مازندران» گیلان» همدان, لرستان و فارس به صورت خودرو می‌روید.در شهرهای شمالی استان خوزستان مانند دزفول, شوشترء مسجدسلیمان و هفت تپه نیز این گیاه به وفور یافت می‌شود. ارغوان در خاک‌های آهکی پرقوت و در خاک‌های گچی و آهکی راحت رشد می‌کند و در برابر خشکی مقاوم است و به تابش مستقیم نور خورشید نیاز دارد و گرمای تند آفتاب و خشکی خاک را به آسانی تحمل می‌نماید. ارغوان هر جا که آب کم و خاک نامطلوب است سبز شده و محیط زیست ما راحیات بخشیده است. این درخت به سرما حساس است و مناسب مناطق سردسیر نیست. در عوض در مناطق مرکزی کشور و در حاشیه کویر به آسانی می‌روید. راز سلامتی این گیاه در قابل نفوذبودن خاک است. هر قدر خاک زهکش بهتری داشته باشد ارغوان سالم‌تر می‌ماند. سنجد 28۶110112 111262818: این گونه ویژه نواحی استپی. مناطق خشک و نیمه خشک با آب و هوای بیابانی خشک است و در بارندگی ۱۰۰ تا ۱۲۰ میلی‌متر رشد کرده و به خشکی, شوری و قلیائیت مقاوم است. سنجد حداقل ۱۵-و حداکثر ۵۰ درجه سانتی‌گراد و ]ام حداقل ۶ را تحمل می‌کند. رمس (تاغ ترات) 521100۳10102 ۲12111202آ: ترات در انواع اراضی بیابانی. خاک‌های نیمه سنگین. سنگریزه دار اراضی خشک. دشت‌های ماسه‌ای گچ دار و پهنه های ماسه ای اقلیم های نیمه خشک مناطق مرکزی, خشک تا فرا خشک و سرد تا گرم گسترش و به ۵۰ تا ۱۵۰ میلی‌متر بارندگی نیاز دارد و تا ۲۰- درجه سانتی‌گراد. شوری بیش از ۱۶ دسی زیمنس بر متر را تحمل می‌کند. -------- صفحهٔ بعد -------- ۴ ۳/۳۵ ضوابط و معیارهای فسنی احداث بادشکن بیولوژیک انواع تاغ‌ها 06۳۹10۲ 121071010]: این گونه‌ها در آب و هوای خشک. نیمه خشک. فراخشک و سرد تا فراسرد گسترش دارند. در بین انواع تاغ زرد تاغ با خاک‌های خیلی سبک و عمیق (تیه‌های ماسه‌ای) سازگاری دارد و در ۲۵- تا ۵۰+ درجه سانتی گراد با ۳۰-۱۷۰ میلی‌متر بارندگی مستقر شده و رشد مناسبی دارد و سیاه تاغ با اراضی پست و خاک‌های سنگین (دق مانند) سازگاری بیش‌تری دارد. تاغ جزء گیاهان نمک دوست (۲1۵100۳1[60) و به شوری و خشکی فوق‌العاده مقاوم است. این گیاه نمک زیادی جذب کرده و موجب کاهش شوری خاک و شیرین شدن اراضی شور می‌گردد. تاغ در مقایسه با گز خاک‌هایی با بافت سبک. بدون شوری یا شور ی کم. خشک (سفره آب زمینی خیلی پایین) و رطوبت هوای اندک را می پسندد. گونه‌های تاغ در سنین اولیه (۵ - ۱ سال) دارای رشد سریع بوده و از آن به بعد ۱۵- ۱*۶ سال رشد متوسط داشته و تدریجا کاسته و در ۲۰- ۱۵ سال رشد متوقف می‌شود. اقاقیا 09600212۱ 1001812: درخت اقاقیا از درختان بومی جنگل‌های آمریکای شمالی است که بسیار به خشکی و سرما مقاوم و بردبار می‌باشد و به بارندگی ۳۰۰ تا ۳۵۰ میلی‌متر نیاز دارد. اقاقیا در هر نوع خاک حتی خشک و فقیر به شرط آنکه غرقاب نباشد. رشد می‌کند و نیاز به مکان آفتابی دارد. حداقل دمای قابل تحمل آن ۱۵- درجه سانتی گراد است. این گیاه به خاک‌های اسیدی یا خنثی یا اندکی قلیایی ولی فاقد آهک فعال نیاز دارد. غالبا در خاک‌های آهکی برگ‌های گیاه به رنگ زرد مشاهده می‌گردند. چریش 114168 810112: درخت چریش بومی جنوب شرق آسیا (هندوستان بنگلادش,» سیریلانکاء میانمار»ء مالزی و اندونزی) می‌باشد ولی درحال حاضر این درخت به‌علت ویژگی‌های خاص و ارزنده در مناطق گرمسیر بسیاری از کشورهای آسیاء امریکاء آفریقا و استرالیا که نیازهای درخت را از لحاظ دمای مناسب برای رشد براورده می‌کند استقرار یافته است. این درخت در ایران در نوار ساحلی جنوب به‌خصوص در شهرهای بندر عباس, میناب و جابهار کاشته شده که رشد بسیار خوبی نیز دارد. این درخت بیش‌تر در نواحی خشک و هوایی برای آن مناطقی با میزان بارش ۴۰۰ تا ۱۲۰۰ میلی‌متر در سال است. اگرچه. شرایط کم‌تر از ۱۳۰ میلی‌متر بارندگی را نیز می‌تواند تحمل نماید. به‌طور کلی, این درخت به شرایط گرم و خشک بیش‌تر مقاوم است. مکان‌هایی که حداکثر دمای محیط در سایه بین ۴۰ تا ۴۷ درجه سانتی‌گراد باشد را می پسندد. درخت چریش نسبت به دمای زیر صفر و یا سرمای مستمّر مقاومت ندارد. درخاک‌های رسی, شور قلیایی و اسیدی در پارک‌هاء منازل, معابد و در کنار جاده‌ها مشاهده نمود. همان‌گونه که ملاحظه می‌شود. تعدادی از گونه‌های -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ششم- ضوابط و معیارهای فنی احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده در مناطق بیابانی ‎٩۳/۰۵/۲۵‏ ۵ ۷-۲-۶- نقش اقدامات ترویجی و آموزشی در توسعه و احداث بادشکن‌های زنده به منظور توسعه احداث بادشکن زنده لازم است اقدامات ترویجی و آموزشی در مناطق مستعد به عمل آید و پس از از سوی دیگر. ضروری است تا در موقع عقد قرارداد بیمه محصولات به این مسئله توجه شده و راهکارهای تشویقی و یا اجباری احداث بادشکن در اطراف مزارع بررسی و اجرا شود. در صورت عدم استقبال زارعین از بادشکن‌های درختی به هر دلیل ممکن. از جمله کمبود آب. آیش‌گذاری بخشی از اراضی و عدم امکان آبرسانی به تمام مزرعه. می‌توان از بادشکن‌های غیرزنده مانند دیوارهای گلی. پرچین‌هاء سرشاخه‌های درختی, چپرها و ... که در گذشته از آنها استفاده بیش‌تری توسط زارعین و دامداران صورت می‌گرفت. بهره جست تا به هر طریق ممکن, تاثیر طوفان و هجوم ماسه‌های روان بر سطح مزرعه و اراضی منابع ملی کاهش یاید. ۸-۲-۶ نقش مشار کت مردم و دستگاه‌ها در توسعه و احداث بادشکن‌های زنده گروه‌هایی که بیش‌ترین منافع را از احداث بادشکن می‌برند عموما کشاورزان و بهره‌برداران ساکن و همچنین دستگاه‌ها و تاسیسات مستقر در مناطق تحت تاثیر فرسایش بادی هستند. با توجه به وسعت این گونه مناطق, تعدد دستگاه‌ها و تاسیسات. محدودت منابع مالی و برخورداری مردم و دستگاه‌ها از منافع و مزایای بادشکن‌های احداث شده باید روشی را پیش گرفت تا از مشارکت آنان حداکثر بهره‌برداری به عمل آید. برای این منظور لازم است آموزش‌های لازم به ذی‌نفعان داده شود و در سال‌های نخست با اعتبارات دولتی و پس از آن با جلب مشارکت مردم و دستگاه‌ها وقبول حداقل ۵۰ درصد از هزینه‌هاء این عملیات انجام شود. به‌علاوه, در سال‌های بعد باید زمینه‌ای فراهم گردد تا کل ۳-۶- نحوه نگهداری و بازسازی بادشکن‌های زنده احدات شده مواظبت از بادشکن‌های زنده به‌ویژه وجین کامل در ۳ تا ۵ سال اول کاشت آنهاء لازم و ضروری می‌باشد. معمولا اگر کلی مدیریت و روشی که برای هر ردیف مورد استفاده قرار می‌گیرد. تحت تاثیر ارتفاع و شکل آن ردیف است. مراقبت‌های مدیریتی بر روی دوام و پایداری بادشکن‌های زنده در مقابل بادهای قوی بسیار موثر است. آتش سوزی و چرای دام‌ها دو مساله اصلی در تخریب بادشکن‌های زنده محسوب می‌شوند. زیرا آتش سوزی گاهی تمام یا بخش اعظم -------- صفحهٔ بعد -------- ۶ ۳/۳۵ ضوابط و معیارهای فسنی احداث بادشکن بیولوژیک بادشکن‌ها را از بین می‌برد. همچنین دام‌هاء با چرای قسمت‌های پایین درخت‌ها و درختچه‌ها راه را برای عبور جریان باد باز نموده و اگر چنین اتفاقی بیفتد می‌توان گفت که شروع اضمحلال بادشکن‌های زنده آغاز شده است. در چنین می‌یاید. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۷ شرح خدمات احداث بادشکن زنده بادشکن زنده و غیرزنده در مناطق بیابانی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هفتم- شرح خدمات احداث بادشکن زنده و غیرزنده در مناطق بیابانی ‎٩۳/۰۵/۲۵‏ ۹ ۱-۷ کلیات (مقدمه. اهمیت و ضرورت. سابقه احداث بادشکن در منطقه توسط بهره‌برداران و دستگاه‌های دولتی ذیربط و دانش بومی موجود در منطقه در رابطه با احداث بادشکن) به سابقه بادشکن در محدوده طرح و اطراف آن توسط بهره‌برداران برای مقابله با فرسایش بادی در اراضی زراعی و ملی پرداخته می‌شود. به‌علاوه دانش بومی ساکنین منطقه در مقابله با فرسایش بادی با احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار می‌گیرد. درصورتی که دستگاه‌های دولتی ذیربط از جمله اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان و یا شهرستان در زمینه احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده اقدامی را صورت داده است. با ذکر موفقیت و یا عدم موفقیت و علت‌های آن مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌گیرد. درابتدا و قبل از شروع سایر بخش‌های مطالعاتی مرتبط با احداث بادشکن, لازم است هدف یا اهداف ایجاد بادشکن با توجه به نیازها و شرایط منطقه اجرایی تعیین و تعریف و سپس مراحل اجرایی آن تشریح گردد. در این رابطه باید مشخص شود که آیا هدف از احداث بادشکن مقابله با فرسایش بادی و جلوگیری از حرکت ماسه‌های روان است و اگر این هدف متصور است این عملیات برای اراضی زراعی صورت خواهد گرفت یا در اراضی ملی و غیرزراعی انجام خواهد شد. همچنین اگر هدف جلوگیری از آسیب‌های ناشی از سرمازدگی و یا گرما زدگی به محصولات (بارندگی. درجه حرارت. بادء تبخیر و تعرق و اقلیم) از آنجا که ایجاد بادشکن و به‌خصوص بادشکن زنده به طور مستقیم و غیر مستقیم از عوامل اقلیمی تاثیر پذیرفته و پا بر آنها تاثیر می‌گذارد. لازم است پارامترهای اقلیمی منطقه طرح مورد بررسی و مطالعه قرار گیرد. این امر میزان موفقیت بادشکن‌های زنده و غیرزنده را تا حد بسیار زیادی افزایش می‌دهد. از جمله این عوامسل می‌توان به بارندگی (میانگین سالانه, فصلی و ماهانه)» درجه حرارت (میانگین, حداکثر و حداقل)» باد (جهت یا جهات بادهای غالب و فرساینده» سرعت‌های میانگین و حداکثر, فراوانی به تفکیک ماه‌های مختلف و فصول وزش باد و ...)» تبخیر و تعرق پتانسیل سالانه با استفاده از روش‌های معمول و همچنین نوع اقلیم (گوسن و آمبرژه) عرصه مورد مطالعه مورد بررسی اشاره نمود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ ۳/۳۵ ضوابط و معیارهای فسنی احداث بادشکن بیولوژیک ۴-۷- بررسی شرایط زمینی (ادافیکی) موثر در احداث بادشکن در منطقه طرح (نوع رخساره ژئومورفولوژی, شدت فرسایش بادی, شدت مناطق برداشت. حمل و رسوب و نوع خاک) با توجه به تنوع مناطق تحت تاثیر فرسایش بادی از نظر نوع رخساره ژئومرفولوژی که می‌تواند نشان دهنده میزان حساسیت خاک در مقابل فرسایش بادی باشد. لازم است ضمن تعیین و تفکیک رخساره‌های ژئومرفولوژی به‌عنوان واحدهای کاری نسبت به تعیین شدت فرسایش بادی و شدت مناطق برداشت. حمل و رسوب در منطقه طرح آقدام لازم معمول گردد. همچنین تعیین سرعت آستانه فرسایش بادی در هر یک از رخساره‌های تفکیک شده در منطقه از اهمیت بالایی برخوردار می‌باشد. چرا که این عامل در تعیین فواصل بین ردیف‌های بادشکن نقش کلیدی بر عهده دارد. به‌علاوه نوع خاک از نظر فیزیکی, شیمیایی و بیولوژیکی مورد بررسی قرار گیرد. از آنجایی‌که نهال‌های بادشکن‌های زنده در خاک مستقر شده و باید تا رسیدن به ارتفاع مناسب برای جلوگیری از فرسایش بادی در منطقه طرح رشد و نمو نمایند. بنابراین تعیین بافت (به‌خصوص برای تعیین سرعت آستانه ذرات خاک) و ساختمان خاک. میزان املاح خاک و وجود با عدم وجود لایه سخت و نوع و ضخامت لایه مزبور مورد بررسی قرار گیرد. ۵-۷- بررسی شرایط بوم‌شناختی (اکولوژی) موثر در احداث بادشکن در منطقه طرح (نوع و تراکم پوشش گیاهی) یکی از مهم‌ترین عوامل مورد بررسی در منطقه‌ای که قرار است در آن پادشکن و به‌ویژه بادشکن زنده احداث گردد. بررسی خصوصیات پوشش‌گیاهی آن منطقه است. در این بین مشخص کردن درصد تاج‌پوشش گیاهی از اهمیت بالایی است که باعث کاهش و جلوگیری از فرسایش بادی در منطقه طرح می‌گردد. همچنین نوع پوشش گیاهی نقش مهمی در انتخاب گونه‌های مورد نظر برای احداث بادشکن بر عهده دارد. بدین ترتیب که با تعیین نوع گونه‌های بومی و مشخص نمودن خصوصیات و خواهش‌های اکولوژیک آنها می‌توان نسبت به انتخاب گونه مناسب و تا حدودی مشابه برای احداث بادشکن زنده در منطقه طرح اقدام نمود. ۶-۷- بررسی و تعیین مصالح مورد استفاده به منظور احداث بادشکن منظور از تعیین مصالح مورد نیاز برای احداث بادشکن‌های زنده در واقع مشخص نمودن نوع گونه یا گونه‌های سازگار با محیط و منطبق با هدف از احداث بادشکن می‌باشد. برای این منظور باید با در نظر گرفتن شرایط اقلیمی- خاکی منطقه طرح و انطباق آن با خصوصیات بوم‌شناختی گونه‌های گیاهی با توجه به آنچه که در بندهای قبل به آن اشاره شد. نسبت به انتخاب گونه مناسب برای احداث بادشکن زنده اقدام نمود. اما در خصوص تعیین مصالح مورد نیاز برای احداث بادشکن‌های غیرزنده در منطقه, نکته مهم و اساسی, فراوانی و سهولت دسترسی به مصالح مورد نیاز می‌باشد. همچنین -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هفتم- شرح خدمات احداث بادشکن زنده و غیرزنده در مناطق بیابانی ۰ ‎٩۳/۰۵/۲۵‏ )۱۱ انطباق خصوصیات مصالح مورد استفاده برای احداث بادشکن‌های غیرزنده» همجون ارتفاع, میزان انعطاف و سایر خصوصیات آن با اهداف مشخص شده برای بادشکن غیرزنده از مهم‌ترین مواردی است که در تعیین نوع مصالح باید ۷-۷- بررسی و تعیین نوع. شکل و روش احداث بادشکن در این بخش در ابتدا باید نسبت به تعیین نوع بادشکن اقدام گردد. آنواع بادشکن از نظر نوع مصالح شامل بادشکن‌های زنده و غیرزنده می‌باشند. البته تحت شرایطی می‌توان از هر دو نوع بادشکن به‌صورت توام نیز استفاده نمود که در این صورت به آن بادشکن مختلط گفته می‌شود. به منظور تعیین نوع بادشکن باید با توجه به آنچه که در بخش‌های گذشته گفته شد. تصمیم به احداث یک نوع از بادشکن‌های زنده یا غیرزنده و یا بادشکن‌های مختلط که شامل هر دو نوع بادشکن است. گرفته شود. تصمیم‌گیری در مورد نوع بادشکن بستگی به شرایط اقلیمی, زمینی. بوم‌شناختی. اجتماعی - اقتصادی و نوع و میزان دسترسی به مصالح و ... دارد. در مورد شکل بادشکن نیز با توجه به جهت بادهای غالب و فرساینده می‌توان نسبت به احداث بادشکن به شکل ردیفی یا موازی و شطرنجی اقدام نمود. از نظر احداث نیز بادشکن‌ها به‌صورت‌های قائمء مایل و خوابیده احداث شده که تصمیم‌گیری در خصوص روش احداث نیز بستگی به شرایط. زمینی» بوم‌شناختی. اجتماعی - اقتصادی و نوع و میزان دسترسی به مصالح و ... دارد. ۸-۷- بررسی و تعیین زمان احداث بادشکن یکی از عوامل مهم و موثر در میزان موفقیت بادشکن‌های زنده و غیرزنده احداث آنها در مناسب‌ترین زمان است. در بادشکن‌های زنده رعایت زمان به منظور بهره‌گیری از بیش‌ترین نزولات آسمانی و همچنین استفاده از شرایط اقلیمی مناسب جهت حداکثر رشد در کم‌ترین زمان ممکن است. در بادشکن‌های غیرزنده رعایت زمان مناسب عمدتا شامل مناسب بودن فصل جهت تهیه مصالح به اندازه کافی و با کیفیت مطلوب است. به‌علاوه, احداث این گونه بادشکن‌هاء به‌ویژه در تپه‌ها و پهنه‌های ماسه‌ای. مستلزم وجود رطوبت کافی جهت جلوگیری از پخشیدگی ماسه‌ها در هنگام احداث بادشکن و ایجاد پایداری نسبی در بادشکن است تا به‌تدریج با وقوع بارندگی‌ها و دیگر عوامل. پایداری نهایی در شبکه بادشکن ایجاد شده و بتواند در مقابل بادهای فرساینده مقاومت نماید. ۹-۷- بررسی و تعیین آثار زیست‌محیطی بادشکن‌های احداث شده در منطقه طرح از آنجایی که ایجاد بادشکن زنده می‌تواند به عنوان یکی از موثرترین اجزاء اکوسیستم شرایط محیطی مناسبی را برای سایر جانداران فراهم نموده و یا تاثیر منفی بر تعدادی از آنها داشته باشد. بنابراین بررسی این جنبه در احداث بادشکن‌های زنده باید مد نظر قرار گیرد. همچنین احداث بادشکن‌های زنده می‌تواند موجب تجمع ماسه‌های روان -------- صفحهٔ بعد -------- ۲ ۳/۳۵ ضوابط و معیارهای فسنی احداث بادشکن بیولوژیک موارد مرتبط با آثار زیست‌محیطی احدات بادشکن‌های زنده و غیرزنده بررسی و مد نظر قرار گیرد. ۱۰-۷ نگهداری و مراقبت | ز بادشکن‌های احداث شده یکی از مهم‌ترین مواردی که در احداث بادشکن باید پیش‌بینی و مد نظر قرارگیرد. نگهداری و مراقیت‌های لازم از بادشکن‌های احدات شده در منطقه می‌باشد. در بسیاری از موارد مشاهده شده است که به‌دلیل عدم رعایت کامل اصول فنی در احداث بادشکن‌هاء بخش‌هایی از آنها توسط بادهای فرساینده تخریب گردیده است. این امر در مواقعی که بادهای غیرمعمول در منطقه طرح رخ دهد. حتی درصورتی که اصول فنی احداث بادشکن هم رعایت شده باشد. امکان وقوع دارد. تخریب در بادشکن‌ها عمدتا در بادشکن‌های غیرزنده رخ می‌دهد. بنابراین در احداث این‌گونه بادشکن‌ها باید دفقت مرتبط با نگهداری و مراقبت از بادشکن‌های احداث شده اقدام لازم صورت پذیرد. ۱۱-۷- بررسی و تعیین میزان مشارکت مردم و دستگاه‌ها جهت احداث بادشکن بدون تردید در اجرای کلیه عملیات و فعالیت‌های مرتبط با منابع طبیعی, در نظر گرفتن نقش مردم» بهره‌برداران و ذی‌نفعان منطقه طرح مهم‌ترین اصل می‌باشد. در اجرای همه فعالیت‌هاء از جمله احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده بیش‌ترین منافع مستقیم و غیرمستقیم نصیب کشاورزان» مرتع‌داران و بهره‌برداران ساکن در منطقه و همچنین دستگاه‌ها و تاسیسات مستقر در مناطق تحت تاثیر فرسایش بادی می‌شود. با توجه به وسعت این گونه مناطق, تعدد دستگاه‌ها و تاسیسات. محدودت منابع مالی و برخورداری مردم و دستگاه‌ها از منافع و مزایای بادشکن‌های احداث شدهء باید روشی را در پیش گرفت تا از مشارکت آنان حداکثر بهره‌برداری به عمل آید. مزیت این امر علاوه بر کاهش بار مالی بر دولت. این حسن را نیز دارد که مردم محلی با مشارکت در احداث آنهاء پروژه را متعلق به خود دانسته و در حفظ و نگهداری آن کوشا خواهند بود. بنابراین در مطالعه. طراحی و احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده باید نقش مردم در کلیه مراحل مورد ۱۳-۷ بررسی و تعیین اثرات اقتصادی و اجتماعی بادشکن‌های احداث شده در منطقه طرح بدون تردید احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده در هر منطقه‌ای آثار اقتصادی و اجتماعی بسیاری را در پی خواهد اقتصادی و اجتماعی احدات بادشکن‌های زنده و غیرزنده منطقه طرح در قالب افزایش تولید و به تبع آن. افزایش درآمد و همچنین افزایش ارزش افزوده منابع اقتصادی و ... مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار گیرد. همچنین. ارتباط بین -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هفتم- شرح خدمات احداث بادشکن زنده و غیرزنده در مناطق بیابانی . ‎٩۳/۰۵/۲۵‏ ۳ احداث این سازه‌ها با کاهش با جلوگیری از وارد آمدن خسارت به منابع زیستی و اقتصادی منطقه. اعم از منابع -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- منابع و مراجع ۳/۵ ۵ منابع و مراجع آقازمانی» جمشید. ۱۳۸۳- انتخاب گونه و نیاز آبی در توسعه جنگل و فضای سبز- انتشارات راه سبحان احمدی. حسن ۱۳۷۲- محاسبه آستانه فرسایش بادی با استفاده آن درطراحی شبکه بادشکن در مناطق خشک و بیابان‌هاء مجله منابع طبیعی ایران شماره۴۶ سال ۱۳۷۲ احمدی, حسن.۱۳۸۷- ژئومرفولوژی کاربردی - جلد۲ (بیابان- فرسایش بادی) - چاپ سوم- انتشارات دانشگاه تهران. احمدی, حسن. علی محمد طهماسبی بیرگانی. حسینقلی رفاهی و محمدرضا اختصاصی. ۱۳۷۸- بررسی منشاء رسوبات بادی دشت نگارء مجله منابع طبیعی ایرآن. اختصاصی, محمدرض.۱۳۸۹- گیاهان مناسب تثبیت تپه ها و پهنه های ماسه ای ایران (ماسه رست های مهم در ایران. منشاء یابی ارگ یزد)» انتشارات دانشگاه یزد. اختصاصی محمدرضا. ۰۱۳۷۵ منشاءیابی تپه‌های ماسه‌ای در حوزه دشت یزد- اردکان, چاپ اول موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع. اختصاصی محمدرضا. ۱۱۳۸۴- پروپوزال طرح ملی احداث بادشکن اطراف مزارع در کشور. اختصاصی, محمدرضا. ۱۳۸۲- تعیین حداقل آنبوهی نهال تاغ جهت طراحی بادشکن‌های درختی و کنترل فرسایش بادی در شرایط آیران مرکزی- همایش ملی تاغ و تاغکاری ایران. اختصاصی, محمدرضا و حسن احمدی. ۱۳۷۴- منشاءیابی تیه‌های ماسه‌ای در ایران (مطالعه موردی, منشاءیابی ارگ یزد)» مجله منابع طبیعی ایران. شماره ۴۷ سال ۱۳۷۴ - ص ۵-۲۲ تدوین تجارب تثبیت شن‌های روان و کنترل بیابان‌زائی در ایران. ۱۳۷۵- دفتر تثبیت شن و کنترل بیابان‌زائی. جزیره‌ای. محمدحسین. ۱۳۸۰ -جنگل‌کاری در خشکبوم- انتشارات دانشگاه تهران. خلدبرین, علی. ۱۳۶۵- مجموعه فرسایش بادی در تئوری- انتشارات سازمان جنگل‌ها و مراتع کشور. رفاهی, حسینقلی. ۱۳۷۸- فرسایش بادی و کنترل آن» موسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران. سرگزی, حسین و همکاران ۱۳۸۴- نقش بادشکن غیرزنده درحفاظت از منابع زیستی و تاسیسات اقتصادی سیستان- طرح شناسایی کانون‌های بحرانی فرسایش بادی و تعیین اولویت‌های اجرائی کشور. ۱۳۸۱- (خلاصه کشوری)- دفتر طهماسبی بیرگانی. علی محمد. ۱۳۸۰- احداث بادشکن در مناطق بیابانی ایران- نشریه دفتر تثبیت شن و بیابان زدایی. طهماسبی بیرگانی. علی محمد و همکاران.۱۳۸۴- طرح شناسایی کانون‌های بحرانی فرسایش بادی کشور نمودی از تلاش تیم کارشناسی ایران در راستای مدیریت بحران- اولین همایش ملی فرسایش بادی. -------- صفحهٔ بعد -------- ۶ ۳/۳۵ ضوابط و معیارهای فسنی احداث بادشکن بیولوژیک علیپورء غلامرضا. ۱۳۸۰- معرفی گیاهان مناسب احیاء مناطق بیابانی و گرمسیری- انتشارات راه سبحار ن قربانیان. داریوش. ۱۳۸۴- بررسی و معرفی گونه‌های مهم درختی. درختچه‌ای و بوته‌ای به منظور احداث بادشکن در مناطق خشک و نیمه خشک- اولین همایش ملی فرسایش بادی. موسوی نژادء سید محمود ۱۳۸۴- بررسی عملکرد بادشکن و نهال‌کاری در تثبیت تپه‌های ماسه‌ای فعال مجاور روستای رضا آباد در ارگ خارتوران استان سمنان- اولین همایش ملی فرسایش بادی. نخجوانی, فیروز. ۱۳۶۵- حفاظت خاک - جزوه درسی دانشکده منابع‌طبیعی کرج- دانشگاه تهران.. نشریه شماره ۲۳- سال ۱۳۴۹- دانشکده جنگلداری دانشگاه تهران. ۰ 5۵1 0۵11۳۵ ۲۵۶ 0ع1 ا1ع۳ا ۱ 5 00 له ۲۹۰ بدط معاعناک بلس به ۷۵۵۳۳۵۵ ما۸ 6۱-0 (1996) 57 ۳۷۱۲۵۲۵۲ 200 ۳۵۵۵۹1۲۳۹ باب ا ۸ آ0 ۳۵۵ ۳۵۵۲ با 00[ ۷۵۵0۹0۵ مدع 00 عد۷ بط ماما بلنم۲۳۵ عاسهط ۸0۲10۰ 16۵6 از علاط 0 امعم من للع مجه مزال مس زمره ۷۷:10 ان درر5 25-2 (2002) 93 ۳۷۱۲۵۳۲ 200 رد۳۵ :46 .00۵6۳۷۵11012 ۷۷۵6۲ اوه ل بخلعع مک ۵۲ ۵ مارد عم کمن تموزیه ۸ [199 لا ۲۳۵۵۰ ۰ :06| ار ۸ 1۳۵ ۳۲۵۹۱1۵۵ ۷۷:۵۵ 0جه معدی۳۵۵ عن هم م۸ ۵۵ ۳۵ اما روم 1996 یل[ ,۲۳:۵۵ 46 39 :54 , آمامومزا0 0 3/۵0 200 06 اک )اطعا ماک 800 ۲۵۱۵0 اماشگ ۲۳۵۱۵۵6 ب 10۳۵ ۲۳۵۹۶۵۵ ۱86-4 (2007) 145 ۹0۵1|0۵ ۲۳۵۵۵۲ 0نه آه ان ۸ ۵۵۵۵۰ ۰ ]۸۵ آن اامای جه ۸ ۳۳۵0۵۰ م۳۵۹0 ۷۷/۱۵۵ (01998) .۸ باع بط ۲۲۵۳۵۵۵۰ 40 5۳1۵ 1001۲6170۳ ما۸ درز سا مک ان ۲۳:۳۵ ۳۲۵ بسک 1۵ ۱985 10000۳ ۰ ۷۷۵۲۱ ,هآ ۸۳۵ دز 160۳111021100 200 1۳۵0۹00۲ 10۷ ۷۷۱ ۳۵۱۱۵۱۵۵ 1۵۲ اد رگ 8 نگ معدها مه معلات ۷۷۹ ,۳۳۹۵۵۵ بل بشما ۲ج ۰ ۳6 اب۸۵۳0 1 ۳1010105 ی دا 0 ۷۷۱۵۳۳۵ 1۳۵۵ 1۳۳۵۵۵۵ ۵0 :30 00۵6۲۷۵1101 ۷۷۵۵۲ اوه [ ۳۳۵۵۵۱۱۹۷ آزوگ 0۵ ۳۳۵۹۳۱۵۵ ۷۷۵۵ او علاط عا رد۳۵۵ ۱975 با مفعاسجا 3 - 279 40 ۷۷1۵ 0۲ ۷10001108 ادزادم‌گ 00۰ع ۲ .[ ها ,۷/۵۳۵ م۸ شهاک اممع0 بهاد م۷ دعا0 273-48 (2003) 52 دعان) .۷۷1۵۳۵ تسا۸۵ ۰ 06 (0۲۵7) 10۳۳۵6 1۵ ۳۵۵۳۵ ۵ کاناعیطظ امک تمد لد ۷۷:۵۳ 66 ۱998 ۱۳۵ ۳۲۵ ۰ 199 ,35-54 :41 51005 ر5 جاد ۸۲10۲ 1 ۵00 ۹10۵1۱۵۲۴ ۵۵ ۵ ۷/1۵۳۳ 1۳۵۵ ان دااط 111 0ا۵د۷ ۱۷۰ ما۳۱ ۸.0 امه ۲۳۰ 220-7 (2000) 30 مرو ی۸ بل ب0۵ باه ۳۳۵۵ 3/1011 2 ۱۵ ۳۳۵۵۵۷۵۱ ۰ 05 2۲0۷۷1۳ 0160ع[0د 37 (مه .۵0 ۳۳۵۹۵۵۰ آزوگ قصه هزور۸ ۷۷۵۲۵ .(1987) .اه اع بل 10 ,|۲۳۵۵ 703-71 :77 [ .۸0101 0 101۲۵۵ 85ل|ع۷1 (در۵ ۳ دع24) 076 م۸000 ان م۳۹ نامام ۳ عم0ل مه ما0 بک باهطا۵ط ۰ ,11-20 :59 ک ارگ م۸ بشکنا] بعاد ۷1۵ رز ح۵ 1۳-1۵۳ ان حادم م0 0 ۷۷11۲۴۳ ۵00 516116761۲ ۵۱۷۵۲ ۵۲ ۵۵۵۵ ۷۵۳۳۵ بت با امه هناگ ازرلد] بناامک ۴ ۸ ۰[ - 23 (1990) 33 ۳۵۷۱۲۵۵۵۵۲ له حصعادودومط معباان امیش مداد م۸۳ 00۹٩ ۸۵8101] 8‏ ۷1۵۲۵ اه 0۳۵ ما کااعصطظ ۷۷۵۳۵ ۸0۳۵۵۰ ما م۴۸ ۰ - 205 (1۱988) 22/23 ۳۱۷۱1۳۵۲۱۲۱۰ 2100 -------- صفحهٔ بعد -------- منابع و مراجع ۳/۵ ۱7 501151 8106۵ ۲۵1۵11۷6 200 011100 :1۵۳۵5 100د 0 ۷۷۱۵۵ عمش ۱965 با ,5۵06 590 - 587 :29 .0106 2 ع 70 100105۰ ۳۵۷۱۳۵۳۳۵۵۲ اما مه م0ز۵۹ط ۷۷۵۵ ماصصعد 3 غامد هاگ 0 - 0 لباک ,110110۹ 0ع711] بر[ 199 )1۵12 زسه 21 جر آ0 ام اد ۳۵۵۵۵ دک 46 ۵۳۵۵۵11۷۱11۷ 1۵۲ 00۵6۳۷۵110 ۷۷۵10۲ 200 امه 1980 106 ۵00 ,۲۵۹ بشل ۲۳۳۹ ,1۳۵۵ ۰ بدا زان ۳۵10۷/۵۵۵ ,]11۵1 - ۳۳۵۵۵ 0۳010 ها 010 7 ۵0 ا[50 آ0.ل ۷۷:۵۵ ۷ط دما ازوگ 200 لاه مواادامی ۷ (1989 )۹۷۷/۵۵0۷۵۵ یک آن. 0۱۵۵م ۸. 0نماطم یاب 7. ۰۵۵1/۷ از ]مودمل ۵۵۳10 ۸شب کم ۵01 شمار ۳۵11 02 شدند 1 40 0 [۵ 0۳[ ۳۳۵۵۰ ۷/۵۵۵ 20 کااعطا الماک کیا0 ۲1۳۳۵0 ۶ ۳۲۵۱۵۵ کامدا ۲ او عحد وا ۲۳۵ ۱253-1270 (2002) 90 دع1 ۸0002 [۵اد10 200 ۲۳۳۵۱۵۳۵۵ 0 [۵ 30۳ .0010 ۷۷۱-00۵10 1۵۲ معاحعل ۷۷۱۵۳۵6 م0 کاع 020 0 مکزاع 0 ۷/۰۵۰ 315-۰ (2005) [۵ ۳۵۷۱۲۵۵۵ 5 ۳:۳۵۹1011 0 ۷۵20121100 آ0 ۳ 1۳6 .(2000) آهاه عمدطدظ ۷/:]۱ - 602 :29 ۳۳۵۵۰ .۸ آ۵ امد ۳۵۵ ما۳ رد۳۵ ۷۷:۵۵ ۸ .1965 بد 000 ۳۰۲ تمه ۰۳ ۷۷/۵۵۵۳۵۱۲۰ 008 0 )5۵110۲06۱ ۳۵۳۵ خطا0 1۳۳۵۵ ۵ ۲۳۵۹۵ و0 بط ۲۵۹۱ با ما7 که ب۵ ۷۷ ۵ 2 آ0ن ۵ 0ل ب۵ 0 مگ 0اه م۸ رز ما۳۵ ماک ا30۹ له هام3 عطا ماگ 3-2] (2010) 74 ۳۷۱1۲۵۲۵۵۲۵ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- 0 3۵۱۱1۲ 151296 5 200 ۳1218 ۹۳:21 ۳۵۳ جصعلفزی۳ ۷۶۵ 0[ ۱۷۷1۳۵2۶ ۱.1۲۵۵۶ 83 جچید 66 ۵ لومزططاع0 1 48 .10 له 40 عک ۳۵۲۵۲ ,۳۵86 15100 ناگ 51۳۵16216 ۲۵۳ ماع 0 ۷ 0۲ 0۳8201721100 ۱۷12۵28661 ۷۱(۷ا160 613671 ۸/1328 ۷۷۵1۲۹۵۵ 5 1601۵ 0۲ 10216۵۱ ۷ 000۲۵1۳۵110 ع۶ک ۳1۵1۵ آ ‏ زاه ۱ مره ده ۱۳۵ ۱۱۹۹ گ 323۳ 2014 -------- صفحهٔ بعد -------- بیولوژیک» با بهره گیری از جمع بندی نتایج موفق تجارب داخلی و خارجی در زمینه احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده» به ارزیابی کاربرد بادشکن‌های زنده و غیرزنده در تثبیت ماسه‌های بررسی ویژگی‌های عمومی بادشکن‌های زنده و غیرزنده به تشریح انواع مصالح مورد استفاده در اشکال مختلف بادشکن‌ها اشاره شده است. و در نهایت با تدوین ضوابط و معیارهای فنی در احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده در مناطق بیابانی به طراحی یک شرح خدمات جامع برای احداث بادشکن زنده و غیرزنده در مناطق بیابانی پرداخته است.