#صیه هایی در مدیریت منایع آبهای زیرزمینی

⚠ این متن با نرم‌افزار از روی تصویر خوانده شده و ممکن است خطا داشته باشد؛ برای استناد، اصلِ سند را ببینید. َ سک بای ْ پم ۰ حِ ظ ۰ از / ۱۳ ها شرکت سهامی مدبرپت منابع اب ۲ #صیه هایی در مدیریت منایع آبهای زیرزمینی ی ار ین مهر ماه ۱۳۷/۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ره ی 5 ۸ تا رت ر امروز نقش و اهمیت ضوابط معیارها و استانداردها و آثار اقتصادی ناشی از به کارگیری مناسب و مستمر آنها پیشرقت جوامع. تهیه و کاربرد آنها را ضروری و اجتناب‌ناپذ یر ساخته است. نظر به وسعت دامنه علوم و فنون در ن امروز. تهیه ضوابط معیارها و استانداردهاد زمینه به محامع فنی - ان اگذار شده است. : مرور. نهیه صو | پارها و ردها در هر رمینه به مجامع شنی < تحخصصی وا دار با در نظر گرفتن مراتب فوق و با توجه به شرایط اقلیمی و محدودیت منابع آب در ایران تهیه استاندارد در بخش آب از اهمیت ویژه‌ای بر خوردار بوده و از این رو طرح تهیه استانداردهای مهندسی آب کشور وزارت نیرو برای یل به این هدف با مشخص کردن رسته‌های اصلی مهندسی آب اقدام به تشکیل مجامع علمی - تخصصی با عنوان کمیته‌ها و زیر کمیته‌های فنی کرده که وظیفه تهیه این استانداردها را به عهده دارند. استانداردهای مهندسی آب با در نظر داشتن موارد زیر تهیه و تدوین می شود: - استفاده از تخصص‌ها و تجارب کارشناسان و صاحبنظران شاغل در بخش عمومی و خصوصی - استفاده از منابع و ما خذ معتبر و استانداردهای بین المللی - بهره‌گیری از تجارب دستگاههای اجرایی. سازمانها. نهادها. واحدهای صنعتی. واحدهای مطالعه. طراحی و ساخت - ایجاد هماهنگی در مراحل تهیه. اجراءبهره برداری و ارزشیابی طرحها - پرهیز از دوباره کاریها و اتلاف منابع مالی و غیر مالی کشور - توجه به اصول و موازین مورد عمل موسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران و سایر موسسات معتبر تهیه کننده استاندارد - استانداردها ابتدا به صورت پیش نویس برای نظر خواهی منتشر شده و نظرات ارسالی پس از بررسی در کمیته هدف از نشریه حاضر تهیه زمینه بحث و توجه به لزوم تدوین سیاست و مدیریت صحیح درزمینه بهره برداری از آب زیر زمینی به عنوان یک ماده طبیعی هم از نظر زیست محیطی و هم از نظر اقتصادی وهم از نظر دوام و بقاء زندگی و تلفیق اکوسیستمها دارای اهمیت فوق العاده و غیر قابل جایگزینی است. استفاده از این منبع حیاتی مستلزم اعمال مد یر یت صحیح می‌باشد زیرا به طور مداوم تحت تأثیر استفاده بیش از حد و اثرات نامطلوب ناشی از آلودگی قرار دارد. به ‏ که آلو د؟ از طریق منایم شناخته شده و هم از طریق منایم ناشناخته مستم ا آنر اتهدید کرده رد. به خصوص هم از طریق منابع و هم ار طریق منایع مستمرا آنرا نهد و بر -------- صفحهٔ بعد -------- روی منابع آب زیر زمینی تاثیر سوء دارد که عدم برنامه ریزی و عدم اعمال مدیر بت صحیح برای نسل‌های آینده خطرناک و غیر قابل جبران خواهد بود. امید است که کارشناسان و صاحب نظرانی که فعالیت آنها با این رشته از مهندسی آب مرتبط است. با توجهی که تهیه استانداردها را در تنظیم و تدوین نهایی متن یاری و راهنمایی فرمایند. -------- صفحهٔ بعد -------- ترکیب اعضای کمیته این نشریه توسط گروه تخصصی مدیریت و بهره‌برداری از آبهای زیرزمینی تهیه شده است که متعاقباً در کمیته آبهای زیرزمینی طرح تهیه استانداردهای مهندسی آب کشور مورد بررسی قرار گرفته است . اسامی اعضای کمیته آبهای‌زیر زمینی به شرح زیر است : آقای رحیم اتحاد سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور ‏ دکترای آب و خاک خانم فیروزه امامی طرح تهیه استانداردهای مهندسی فوق لیسانس زمین‌شناسی آب کشور آقای محمدحسین رشیدی کارشناس آزاد فوق لیسانس زمین‌شناسی آقای محمود صداقت دانشگاه پیام نور فوق لیسانس زمین‌شناسی و آب‌شناسی آقای بیژن مهرسا مرکز تحقیقات منابع آب (تمآب) فوق لیسانس مهندسی آبهای زیرزمینی -------- صفحهٔ بعد -------- مدمه - وضعیت منابع آب زیرزمینی ایران ۲- اصول کلی مدیریت منابع آب زیرزمینی ۱-۲ ر اهبردها ۲-۲ سیاستهای کلی ۳-۲ آمار و اطلاعات ۴-۲ برنامه‌ریزی ۵-۲ تخصیص منابع آب ۶-۲ مجوزهای بهره‌برداری ۷-۲ تغذیه مصنوعی منابع آب زیرزمینی ۸-۲ حفاظت کمی و کیفی. کنترل و اندازه‌گیری ۱-۸-۲ حفاظت کمی و کیفی ۲-۸-۲ اندازه‌گیری و کنترل ۹-۲ مبانی جلوگیری از آلودگی ۱۰-۲ ارزیابی اثرات اجرای پروژه‌ها بر منابع آب زیرزمینی ۱۱-۲ حنبه‌های اقتصادی ۱۲-۲ قوانین و مقررات ۱۳-۲ تحقیقات. آموزش و همکاریهای منطقه‌ای و بین‌المللی ۱۱۳-۲ تحقیقات ۲۱۳-۲ آموزش ۳-۱۳۲ همکاریهای منطمّه‌ای و بین‌المللی ۹۱.۰ ۱.۰ ۱۱ ۱۲ ۱۴ ۱۴ ۱۵ ۱۷ ۱۷ ۱۸ ۱۸ -------- صفحهٔ بعد -------- مقدمه در کشور ما از دوران باستان استفاده از منابع آب برای مصارف شرب و کشاورزی عمدتاً متکی به بهره‌برداری از منابع آب زیرزمینی بوده و وجود قنوات دایر و خشک در تمام گستره ایران امروز. به خصوص در دشتهای خشک نواحی مرکزی : یزد. کرمان. خراسان و .... خود گواه بارز بر این موضوع است. از مقدار ۴۱۳ میلیاردمتر مکعب متوسط سالانه ریزشهای جوی درکشور. کل حجم منابع آب قابل تجدید کشور ۱۳۰ میلیارد متر مکعب بر آورد می‌شود که تقریباً سل آن را منابع آب زیرزمینی تشکیل می‌دهد. باید متذکر شد که اهمیت منابع آب زیرزمینی در همه نقاط ایران یکسان نیست و با توجه به شرایط اقلیمی و محدودیت منابع آب سطحی درمناطقی از کشور.این منابع منحصر به فرد برای استمرار حیات و توسعه و عمران به شمار می‌اید. ۱- وضعیت منابع آب زیرزمینی ایران بر اساس اطلاعات موحود میزان تخلیه منابع آب زیرزمینی کشور در سال ۱۳۵۷ حدود ۳۷ میلیارد متر مکعب بوده است که از آن سال تاکنون (۱۳۷۸) به طور متوسط سالی حدود یک میلیارد متر مکعب افزایش یافته است. بدیهی است بخشی از این افزایش ناشی از برداشتهای بی رویه غیر مجاز بوده (حدود ۵ میلیارد متر مکعب ) و می‌توان حدس زد که بیشترین فشار در بهره‌برداری بی رویه در مناطقی بوده است که از یک منابع آب زیرزمینی تنهاو با عمده‌ترین منابع آب آن مناطق را تشکیل میداده و از طرف دیگر این افزایش برداشت در مناطقی که منابع آب زیرزمینی به لحاظ کمی و کیفی در مضیقه و مخاطره بوده است انجام گرفته است و در این شرایط منابع آب زیرزمینی کشور و مدیریت آن دارای مسائل و مشکلاتی به شرح زیر است : - برداشتهای بی رویه و غیر مجاز که منجربه فزونی تخلیه از آبخوانها درمقایسه با تغذیه طبیعی آن شده است. کمیت وکیفیت منابع آب زیرزمینی را در معرض تهدید قرار داده است . - عدم تناسب و تطابق الگوهای مصرف آب (کشاورزی. شرب و صنایع) با پتانسیل منابع آب زیرزمینی در مناطقی که منابع تأمین آب صرفاً و یا عمدتاً متحصر به آب زیرزمینی است فشار بر استفاده بی رویه از منابع آب زیرزمینی را تشدید کرده است . - آلودگی ناشی از هجوم جبهه آب شور به آبخوانهای آب شیرین که عمدتاً ناشی از اضافه برداشت آب از آبخوانها در نواحی ساحلی و حاشیه کویر بوده و نیز آلودگی ناشی از دفع پسابهای شهری و صنعتی استفاده از منابع آب زیرزمینی دراین مناطق را با محدودیت مواجه می‌کند. - فقدان سیستم جمع آوری و پردازش داده‌های مربوط به کمیت و کیفیت آبهای زیرزمینی (سامانه‌های رفتار سنجی ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- کمی و کیفی) که بتواند اطلاعات به روز را در اختیار مدیران و تصمیم گیران قرار دهد. مدیریت مطلوب منابع آب زیرزمینی را با مشکل مواجه می‌کند. -‏ نارساییهای قانون توزیع عادلانه آب و آیین‌نامه اجرایی آن به خصوص در اجراو در ارتباط با منابع آب زیرزمینی و نیز نارساییهای موجود در زمینه نظارت و کنترل. بر مدیریت کمی و کیفی آبهای زیرزمینی اثرات منفی دارد. ۲- اصول کلی مدیریت منابع آب زیرزمینی ۱-۲ راهبردها - از آنجایی که آب زیرزمینی به عنوان یک منبع طبیعی بامعیارهای اقتصادی و اکولوژی مورد توجه قرار می‌گیرد لازم است در تدوین استراتژی آن نیز به امر حفاظت و بهره‌برداری معقول توجه ویژه مبذول شود و در شرایط متغیر محلی و منطقه‌ای دارای انعطاف لازم باشد. - آلودگی آب زیرزمینی باآلودگی سایر منابع محیط زیست از جمله منابع آب سطحی, خاکها و جو مرتبط است. لذا برنامه‌ریزی حفاظت از آبهای زیرزمینی باید با برنامه‌ریزی حفاظت محیط زیست هماهنگی داشته باشد. - اعمال معیارهای حفاظتی در جلوگیری از آلودگی آب زیرزمینی مورد استفاده بیش از حد مجاز از آن تأثیر بسزایی خواهد داشت و به عنوان ابزارهای اساسی در مدیریت آبهای زیرزمینی مورد استفاده قرار می‌گیرند. این معیارها شامل آماربرداری مستمر دوره‌ای از منابع آبهای زیرزمینی و پردازش آنها. تهیه برنامه‌های توسعه بهره‌برداری و یا حفاظت. کنترل آبهای زیرزمینی از نظر کیفیت و آلودگیهای صنعتی و تخلیه فاضلابها ۲-۲ سیاستهای کلی به منظور پیشگیری از برداشتهای بیش از حد مجاز و جلوگیری از آلودگی منابع آب زیرزمینی و در نهایت اعمال مدیریت مطلوب برای بهره‌برداری پایدار از این منابع, لازم است سیاستهای مدیریتی بلند و میان مدت تهیه و تدوین شود. اهم اصول کلی در تدوین سیاستها به شرح زیر بیان می‌شود : -‏ سیاستهای بلند مدت منابع آب زیرزمینی باید از جامعیت و قابلیت اجرا در تمام سطوح مدیریت منابع آب بر خوردار باشد. - تدوین سیاستهای مدیریت منابع آب زیرزمین باید درچارچوب سیاستهای تلفیقی آبهای سطحی و زیرزمینی -------- صفحهٔ بعد -------- -‏ سیاستها باید با سایر سیاستهای مدیریتی که به گونه‌ای با مسائل کمی و کیفی منابع آب زیرزمینی ارتباط دارد هماهنگ باشد. - سیاست ملی آب زیرزمینی از نظر قانونی و سیاستگذاری و مقررات اداری لازم است فن آوریهای موجود و عوامل اقتصادی محیط هماهنگی داشته باشد و در مدیریت جامع آب لازم است جنبه‌های کمی و کیفی منابع به طور یکسان و هماهنگ مورد ملاحظه قرار گیرد. -‏ سیاستهای منابع آب زیرزمینی باید با توجه به شرایط طبیعی. اقتصادی و اجتماعی و تفاوت‌های منطقه‌ای ومحلی از انعطاف لازم برخوردار باشد. -‏ سیاستهای کاربری اراضی باید لزوماً هماهنگ با تغذیه طبیعی و حفاظت آب زیرزمینی در مقابل آلودگی و بهره‌برداری بیش از حد تدوین شوند و در این ارتباط لازم است بین مسئولین آب و خاک هماهنگی لازم به عمل آید تا طرح استفاده از اراضی متناسب با منابع آب زیرزمینی تهیه شود. - زمانی که آبخوان دراثر آلودگی یا مصرف بیش از حد مجاز درمعرض خطر جدی قرار گیرد لازم است منطقه به عنوان منطقّه بحرانی اعلام شود و در این راستا به منظور اجتناب از تخریب بیشتر و همچنین برای فراهم آوردن امکان احیای آبخوان باید تدابیر مناسبی از جمله تغییر در الگوی استفاده ازمنابع آب و مطالعه و احرای تغذیه مصنوعی اتخاذ شود. - جلوگیری از آلودگی اراضی در محدوده‌های دفع فاضلاب و مواد زاید جامد و ساماندهی مجدد کاربری اراضی در محدوده‌هایی که درمعرض آلودگی قرار گرفته‌اند تا از اثرات منفی کاربری نامناسب اراضی بر منابع آب زیرزمینی جلوگیری شود. - حسب مورد باید نسبت به فراهم آوردن شرایط تغذیه طبیعی و مصنوعی آبخوان د رمعرض خطر ناشی از کاربری نامناسب اراضی اقدام شود. ۳-۲ آمار و اطلاعات نیازهای روز افزون به استفاده ازمنابع آبهای زیرزمینی از یک طرف و برنامه‌ریزی و اجرای پروژه‌های توسعه منابع آبهای زیرزمینی از طرف دیگر. جمع آوری اطلاعات و آمارصحیح و مستمر را ضروری می‌نماید. اطلاعات و آمار پایه که به صورت خام در اختیار مدیریت قرار می‌گیرد پس از پردازش دربرنامه‌ریزی پروژه‌ها استفاده می‌شود. بهره‌گیری از آمار و اطلاعات پردازش شده نه تنها خط مشی بهره‌برداری از منابع آب زیرزمینی را در حال حاضر روشن می‌سازد بلکه به نحوه برنامه‌ریزی برای حفاظت و بهره‌برداری ازمنابع آب زیرزمینی و تأثیر آن بر محیط زیست در آینده نیز کمک می‌کند. ۳ -------- صفحهٔ بعد -------- اطلاعات و آمار جمع آوری شده باید پاسخگوی موارد زیر باشد: - برای کدام دستگاه تصمیم گیرنده اطلاعات قابل استفاده است . - این اطلاعات و آمار برای چه هدف و تصمیمی جمع آوری شده است . - چگونه می‌توان از این اطلاعات در رفع مشکلات ومسائل آبی مناطق مختلف بهره گرفت . مدیریت از اطلاعات و آمار جمع آوری شده به چه صورت و در چه زمانی استفاده می‌کند. - آمار جمع آوری شده تا چه میزان معرف وضعیت کمی و کیفی منابع آب بوده و میزان آسیب پذیری آن را از نظر اضافه برداشت و آلودگی نشان می‌دهد. ۴-۲ برنامه‌ریزی برنامه‌ریزی آب را می‌توان به عنوان فعالیتی تعریف کرد که تعیین می‌کند برای جوابگویی به نیازها و استفاده از امکانات بالْوه منابع آب جه اقداماتی باید صورت گیرد و با جه پروژه‌هایی باید به اجرا گذاشته شوند. برنامه‌ریزی برای توسعه و مدیریت منابع آب زیرزمینی باید در بر گیرنده کلیه فعالیتهای مربوط به آب در حوضه آبریز برنامه‌ریزی برای توسعه و مدیریت منابع آب زیرزمینی اساسا شرایط و واقعیتهای پیچیده زیر است: - منابع آب زیرزمینی و سطحی از نظر جنبه‌های کمی و کیفی اغلب در ارتباط با یکدیگر ارتباط دارند. اختلاف در توزیع زمانی و مکانی آب ممکن است مسائل خاصی را ایجاد کند. - استفاده مختلف از منابع آب ممکن است در مواردی درتعارض با هم باشند. - برنامه‌ریزی ومدیریت منابع آب ممکن است منحصراً به وسیله یک ارگان دولتی انجام نگیرد بلکه سازمانها و نهادهای مختلفی این وظیفه را انجام دهند که در این صورت احتمال دوباره کاری و یا تداخل وظایف وجود خواهد داشت. در برنامه‌ریزی برای توسعه و مدیریت منابع آب جنبه‌های مختلفی بایدمد نظر قرار گیرد که اهم آن عبارتند از: الف - عوامل موْثر دربرنامه‌ریزی اعم از زیست محیطی. اقتصادی. احتماعی. سیاسی و... ب - ساختار برنامه‌ریزی منابع آب و ارتباط آن با برنامه‌ریزی در دیگر بخشهای اقتصادی و توجه به ضرورت اهشخب ریاس رد یزیر‌همانرب و با عبانم با عبانم یزیر‌همانرب نیب یگنهامه -------- صفحهٔ بعد -------- ت - فرآیند برنامه‌ریزی شامل : - تعیین اهداف - تجزیه و تحلیل مسائل و مشکلات - تعیین چالش‌های عمده - تعیین سیاستهای راهبردی دربهره‌برداری و حفاظت ازمنابع آب زیرزمینی - تجزیه و تحلیل گزینه‌های مختلف باتوجه چالشها و سیاستهای راهبردی انتخاب گزینه و یا ترکیبهایی از گزینه‌های مختلف با مشخص کردن راهکارهای لازم ث - تحلیل برنامه‌ریزی هدف اصلی ازبرنامه‌ریزی منابع آب فراهم کردن اطلاعات کمی برای مقامات تصمیم گیرنده است به صورتی که آنها را قادر سازد تا از بین گزینه‌های مختلف اقدامات. بهترین و مناسبترین آنرا انتخاب کنند. یکی از روشهایی که می‌تواند در یل به هدف مذکور کمک موژئری کند. روش تحلیل سیستم است .تهیه مدل‌های اقتصادی. فیزیکی و زیست محیطی نیز از دیگر راههای دستیابی به هدف مذکور به شمار می‌آید. هنگامی که منابع آب زیرزمینی در اثر بهره‌برداری بی رویه از نظر کمی و کیفی مورد مخاطره قرار می‌گیرند. در مدیریت آن با استفاده از اصول رفتارسنجی. منابع مذکور به طور مستمر مورد ارزیابی و کنترل قرار می‌گیرند. این ارزیابی و کنترل باید شامل موارد زیر باشد: - وضعیت بهره‌برداری از آبخوان در گذشته و حال و پیامدهای آتی آن مشخص شود. - آثار زیست محیطی و جنبه‌های اقتصادی و اجتماعی مدیریت در حفاظت منابع آب زیرزمینی مورد توجه قرار - در برنامه‌ریزی منابع آب زیرزمینی بویژه در درازمدت باید علاوه بر مصرف این منابع. توسعه و حفاظت آنها نیز - در مدیریت مناب آب زیرزمینی باید معیارهای کنترل آلودگی این منابع در درازمدت و فراهم آمدن شرایط بهبود کیفی آبهای زیرزمینی مد نظر قرار گیرد. ج - روشهای برنامه‌ریزی و تخصیص منابع مالی تا جند دهه گذشته معیار انتخاب طرحها برای اجرا. اساسا توجیه فنی آنها بوده است. ولی امروزه علاوه بر آن عوامل دیگری مانند توجیه اقتصادی. اجتماعی و زیست محیطی طرحها قبل از انتخاب مورد ارزیابی و توجه قرار می‌گیرد. ۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۵-۳ تخصیص منابع آب در تخصیص بهینه منابع آب زیرزمینی برای مصارف مختلف لازم است سیاست مناسبی که در برگیرنده اهداف کوتاه و بلند مدت باشد اتخاذ شود و به رابطه بین تغذیه و تخلیه آبخوان توجه کافی مبذول شود. در تخصیص و بهره‌برداری از منابع آب زیرزمینی با نگرش به شرایط طبیعی و اقلیمی مناطق مختلف باید جنبه‌های زیست محیطی نیز مورد نظر قرار گیرد به این معنی که در مناطقی که کمیت و کیفیت آبخوان آسیب‌پذیر است لزوماً باید به اثرات سوء این بهره‌برداری بر شرایط طبیعی محیط زیست به خصوص درمناطق حفاظت شده توجه لازم مبذول شود. علاوه بر موارد فوق رعایت اولویت برای مصارف مختلف نیز ضروری است. در این ارتباط خطوط کلی اولویت مطالعه و بهره‌برداری از منابع آب زیرزمینی به شرح زیر خلاصه می‌شود: - مطالعه و بررسی کمی و کیفی منابع آب زیرزمینی موجود و توجه کافی به اکتشاف و استحصال منابع آب جدید - افزایش بهره‌وری آبهای استحصالی و جلوگیری از تلفات و مصرف بی رویه آب - تأمین آب مشروب سالم و بهداشتی برای جمعیت شهر نشین و روستاها - تأمین آب موردنیاز کشاورزی برای محصولات با ارزش افزوده بالا - تأمین آب مورد نیاز بخش صنایع با توجه به استفاده مجدد از آبهای مصرف شده و رعایت اولویتهای مصرف آب در بخش شرب شهری و روستایی - حفاظت منابع آب زیرزمینی از نظرکمی و کیفی ۶-۲ مجوزهای بهره‌برداری بهره‌برداری از آبخوانهاباید بر مبنای پروانه هایی که برحسب نیازمندیها و ضرورتهای مشخص و در چارچوب مسئولیتها و اختیارات نهادهای قانونی توسط مسئولین ذیصلاح صادر می‌شود. انجام گیرد. در زمینه صدور مجوزهای بهره‌برداری و پیشگیری از تخلفات احتمالی و رسیدگی به آن در صورت وقوع باید نظام کارآمد و موثری وجود داشته باشد. این نظام باید موجبات ارتقاء آگاهی مصرف کنندگان آب را برای جلوگیری از برداشتهای غیرمجاز و پیشگیری از آلودگی آب زیرزمینی فراهم کند. در مجوزهای صادره باید اطلاعات اساسی نظیر هدف. موقعیت. مدت. مشخصات فنی منبع. میزان دقیق بهره‌برداری از منابع آب زیرزمینی. جگونگی مصارف آن و وضعیت استفاده‌کنندگان با توجه به قوانین و مقررات موجود ذکر شود. این مجوزها نباید موجب لوث مسئولیتهای مصرف کنندگان شده و بهره‌برداری از این منابع نباید منجر به اثرات نامطلوب در منابع آب زیرزمینی به لحاظ کمی و کیفی شود. در هر حال کنترل ضوابط مندرج در مجوزهای بهره‌برداری از وظایف و مسئولیتهای مدیریت منابع آب محسوب می‌شود. ۶ -------- صفحهٔ بعد -------- در ارتباط با صدور مجوزهای بهره‌برداری باید پتانسیل منابع آب زیرزمینی با در نظر گرفتن جنبه‌های مختلف مربوط به آن از جمله شرایط زیست محیطی و محدودیت و ممنوعیت منطقه از نظر توسعه بهره‌برداری به صورت مرحله‌ای مورد بررسی قرار گیرد. برای بهره‌برداری از منابع آب زیرزمینی در آبخوانهای ساحلی و نواحی حاشیه کویرها و برای مقابله با هجوم آب شور آبخوان که ناشی از برداشت بی رویه و افت سطح آب زیرزمینی است. پیش بینی شود. با توجه به تفاوتهایی که بین حفاریهای مطالعاتی و حفاریهای بهره‌برداری‌ازمنابع آب زیرزمینی وجود داردتوصیه می‌شودمراجع مسئول صدور مجوزهای بهره‌برداری و مطالعاتی مجزا از هم باشند ولی ارتباط نزدیکی بین آنان باید وحود داشته باشد و تبادل اطلاعات از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. در بهره‌برداری ازمنابع آب زیرزمینی بادر نظرگرفتن مسائل اقتصادی واحتماعی وبرای مقابله باکمبود آب ممکن است طرحهایی به صورت استفاده تلفیقی از منابع آب سطحی و زیرزمینی ارائه شود. اینگونه طرحها باید براساس مطالعات امکان سنجی در طرحهای جامع گنجانده شوند و به این ترتیب بهره‌برداری معقول و نظام یافته‌ای از آب زیرزمینی توام با منابع آب سطحی به‌عمل می‌آید. در بهره‌برداری از منابع آب زیرزمینی تو سط جاه باید وسایل آب سنحی و اندازه گیری سطح آب در جاهها نصب و براسماس مجوزهای صادره مورد کنترل قرار گیرد و برای اشخاصی که بیش از مجوز بهره‌برداری, از آب زیرزمینی بهره‌برداری می‌کنند. جرایم مناسبی در نظر گرفته شود. محوزهای بهره‌برداری باید دارای اعتبار زمانی محدود بوده و پس از خاتمه آن براساس خصوصیات هید روژئولوزیکی منطمّه. تصمیم مقتضی در مورد تحدید پروانه بهره‌برداری اتخاد شود. در بهره‌برداری از منابع آب زیرزمینی برای مصارف مختلف باید به رابطه بین تغذیه و تخلیه و بیلان منابع آب‌زیرزمینی توجه کافی مبذول شود و برای مصارف شرب و بهداشت اولویت قائل شد. مجوزها و تعرفه‌های مربوط به دفع فاضلاب باید به نحو کافی برای ایجاد انگیزه جهت جلوگیری از آلودگی منابع آب ۷ -------- صفحهٔ بعد -------- در مجوزهای بهره‌برداری باید نوع مصرف به صراحت قید شود و استفاده کننده نیز مجاز به تغییر آن نباشد. اشخاص حقیقی و حقوقی که مبادرت به حفاری و بهره‌برداری از آب زیرزمینی می‌کنند باید دارای صلاحیت علمی و فنی بوده و از تجهیزات لازم و کافی برخوردار باشند. در صدور مجزوهای بهره‌برداری مسئولین مربوط باید به طور مستمر بیلان بهره‌برداری از منابع اب زیرزمینی رامد نظر قرار داده و در صورت منفی بودن بیلان اقدامات پیشگیرانه در مورد محدودیت صدور پروانه‌های بهره‌برداری به در صدور پروانه‌های بهره‌برداری با توجه به ویژگیهای منابع آب از جمله چاه و قنات لازم است فرمهای مخصوصی که شامل مشخصات این منابع باشد تهیه و در اختیار استفاده کنندگان قرارگیرد. هر مجور بهره‌برداری باید با یک نقشه با مقیاس مناسب که موقعیت منبع آب کاملاً در آن مشخص شده همراه باشد. ۷-۲ تغذیه مصنوعی منابع آب زیرزمینی منابع آب زیرزمینی دشتهای ایران حدود ۵۰ میلیاد متر مکعب برآورد شده است که قسمت اعظم آن توسط جاهها و قنوات برای آبیاری بخش مهمی از زمینهای زیرکشت آبی و همچنین مصارف شرب و صنعت مورد استفاده قرار استانهای گیلان. مازندران و گلستان است که منابع آب سطحی نسبتاً غنی نیز دارند. سایر مناطق کشور فاقد امکانات قابل ملاحظه‌ای در زمینه توسعه بهره‌برداری از منابع آب زیرزمینی هستند. حتی در بیشتر مناطق فلات مرکزی و شرق ایران خصوصاً در مناطق یزد. کرمان. خراسان و استان مرکزی میزان برداشت از میزان تغذیه سالانه مخزن پیشی گرفته. مخازن زیرزمینی به علت حفر چاههای غیرمجاز و بهره‌برداری بی رویه بیش از ظرفیت در خطر نابودی قراردارند. البته با ممنوع کردن بهره‌برداری جدید از منابع آب زیرزمینی پیشگیری از این خطرات تا حدودی امکان‌پذیر است ولی شاید بهترین راه. مهار آبهای سطحی و استفاده از این آبها برای تغذیه آبخوانها باشد. تغذیه مصنوعی آبهای زیرزمینی به طور خلاصه عبارتست از افزایش ظرفیت نفوذ آب باران یا آبهای سطحی به آبخوآنهابه کمک روشهایی از قبیل احداث تأسیسات مخصوص برای پخش آب در سطح زمین. تزریق از طریق چاهها و یا ایجاد تغییرات مناسب در شرایط طبیعی زمین. نتایج اصلی تغذیه مصنوعی آبخوانها عبارتند از جبران اضافه برداشت از منابع آب. جلوگیری از اتلاف جریان -------- صفحهٔ بعد -------- روشهای معمول برای تغذیه مصنوعی آبهای زیرزمینی عبارتند از: - استفاده از بستر رودخانه‌ها و آبراهه‌ها - ایحاد کانال حفرگودالها - استفاده از قناتهای قدیمی و متروکه - بهره‌گیری از معدنهای قدیمی شن و ماسه - استخرهای نفوذ - چاههای تغذیه - روشهای سنتی و بومی - پمپاژ چاهها در نزدیکی جریانهای سطحی آب به منظور تسهیل نفوذ آب سطحی (تغذیه و اداری) به طور کلی می‌توان گفت تغذیه طبیعی یک آبخوان بستگی به نوع. شدت و مدت بارندگی. شرایط زمین‌شناسی. پوشش گیاهی و... منطقه دارد. هدف از تغذیه مصنوعی عبارتست از : - جلوگیری از تخلیه کامل آبخوان - استفاده از آبخوان به عنوان مخزن طبیعی - استفاده از آبخوان به عنوان سیستم انتقال آب - جلوگیری از خطرات حاصله ناشی از افت سطح آب زیرزمینی - کمک به تصفیه طبیعی آب - دفع بعضی از پسابهای مجاز تغذیه مصنوعی به منظورهای مختلفی به کار می‌رود و در هر مورد باید بررسی اقتصادی و فنی انجام گرفته و مزایا و معایب هریک از روشها به دقت مورد مطالعه قرار گرفته و براساس آنها بهترین راهکار انتخاب شود. اجرای طرحهای تغذیه مصنوعی آب زیرزمینی باید زمانی انجام گیرد که براساس مطالعات نیمه تفصیلی. موقعیت هید روژئولوژیکی. شرایط محیطی و کیفیت آب مناسب برای تغذیه آبخوان. میزان نفوذ آب از طریق تغذیه مصنوعی و اضافه برداشت از آبخوان مشخص شده باشد. برای تغذیه آبخوان از انهار همجوار یا دریاچه‌ها باید تدابیر لازم حفاظتی برای جلوگیری از آلودگی احتمالی آب زیرزمینی به‌کار برده شود. برای مقابله و جلوگیری از هجوم آب شور در منابع آب زیرزمینی مجاور مناطق ساحلی باید تدابیر لازم به کار گرفته شود. به این معنی که در چنین مناطقی باید مقررات خاصی برای بهره‌برداری آب زیرزمینی و جلوگیری از پیشروی آب شور در آبخوان آب شیرین که ناشی از برداشت بیش از حد و پایین افتادن سطح آب زیرزمینی است. وضع شود. ۹ -------- صفحهٔ بعد -------- ۸-۲ حفاظت کمی و کیفی» کنترل و اندازه گیری ۱-۸-۲ حفاظت کمی و کیفی به منظور حفاظت کمی منابع آب زیرزمینی ضرورت دارد پتانسیل آبخوان به صورت مستمر مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته و بیلان آن مشخص و در اختیار مدیریت آب قرار گیرد. باید توجه داشت که در شرایط بیلان منفی منابع آب زیرزمینی. برداشت از آبخوان موجب تخلیه ذخیره غیرقابل جبران خواهد شد بلکه می‌تواند با هجوم جبهه آب شور در تنزل کیفیت آب موْئر افتد. برای شناخت آلودگیهایی که موجبات افت کیفی این منابع را فراهم می‌آورند باید به موارد زیر توجه خاص مبذول شود. - کنترل آلودگیهای ناشی از فعالیتهای کشاورزی انجام هر نوع فعالیت کشاورزی مفید و مطلوب مستلزم برقراری قوانین و مقررات توأْم با تدابیر اقتصادی و توصیه‌ها و تدوین آیین نامه‌های خاص برای کنترل کابرد گسترده کودها و نوع ماده شیمیایی در کشاورزی به طور بالقوه بر روی منابع آب زیرزمینی اثر می‌گذارد. است. به این لحاظ ضرورت دارد تدابیر لازم برای جلوگیری از انتشار مواد آلوده کننده و یا تا حدامکان تأخیر در انتقال و نفوذ آنها به آبخوان اتخاذ شود. کاربرد بی رویه کودهای شیمیایی و حشره کشها و اثر نامطلوب آن در منابع آب زیرزمینی موجبات آسیب پذیری منابع آب را فراهم می‌آورد. جا دارد مسئولین امر از طریق برقراری جرایم خاص و موْثرء از آلودگی آبها جلوگیری به عمل آورند. ضرورت دارد تدابیر مناسب برای کاربرد صحیح سموم کشاورزی در مناطقی که به کارگیری اجتناب‌ناپذیر است. اتخاذ شود. به این لحاظ ایجاد هماهنگی بین سازمان‌های کشاورزی و مسئولین آب توصیه می‌شود. تهیه و اجرای برنامه‌ها و طرحهای توسعه اقتصادی اجتماعی و اعمال تدابیر قانونی مربوط به آن باید با توجه به ملاحظات و شرایط زیست محیطی انجام گیرد. مراحل و مقررات صدور مجوز برای ساخت و توزیع مواد ضد آفات نباتی و حشره کشها باید کاملاً جدی گرفته شود. اگر چه تنظیم کاربرد و میزان مصرف این قبیل مواد مشکل است معهذا ضرورت دارد توصیه‌های لازم برای مقدار مصرف. شرایط مصرف و اولویت کاربرد آن و احتیاط‌های لازم برای بالاپردن آگاهیهای مصرف کنندگان نیز به عمل آید. - کنترل آلودگیهای ناشی از فعالیت شهری و صنعتی به منظور کنترل آلودگیهای حاصل از صنایع و روانابهای سطحی آلوده که در سطح خیابانها و نواحی غیرقابل نفوذ ۱۰ -------- صفحهٔ بعد -------- جریان دارند و همجنین کنترل سامانه‌های فاضلاب و تصفیه خانه‌های ناقص باید تدابیر لازم اتخاذ شود. به این لحاظ ضرورت دارد روانابهای سطحی آلوده که به صورتی به آبخوانها نفوذ می‌کنند مورد آزمایش قرار گرفته و پس از تصفیه مناسب به آبخوان برگشت داده شود. ضرورت دارد محلهای دفع پسابها که به‌طور غیرمحاز مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرند شناسایی و به طور کامل باز سازی شوند. نشت و نفوذ آلوده کننده‌های ناشی از صنایع و تصفیه خانه‌های فاضلاب می‌تواند با انجام دادن آزمایشهای نشت‌یابی مورد کنترل بازرسی قرار گیرد. - کنترل آلودگی‌های ناشی از فعالیتهای معدنی بهره‌برداری از معادنی نظیر ذغال سنگ. مس و آهن و کلاً فعالیتهای معدنی می‌تواند به صورتی منابع آبی منطقه فعالیتهای معدنی و با حواشی محدوده معدنی را آلوده سازد و بر روند طبیعی تغییرات کیفی آبها اثر منفی بگذارد. لازم است تمهیدات مناسب برای کنترل تخلیه آب معادن و انتقال و تصفیه سازی این آبها قبل از نفوذ به آبخوان جلوگیری از نفوذ مواد محلول نظیر مایعات سولفور و فنول دار به آب زیرزمینی ضروری بوده و توصیه می‌شود که جلوگیری از آلوده سازی آب زیرزمینی پس از بهره‌برداری مسدود شود. ۲-۸-۲ اندازه‌گیری و کنترل ارزیابی منابع آب و کنترل کمی و کیفی آن باید به طور مستمر انجام شود و از نظر بهره‌برداری از منابع آب زیرزمینی با توجه به تغییرات سطح آب زیرزمینی و خواص هیدرودینامیک آنها دردوره‌های زمانی مشخص. معیارها و محدودپتهایی قائل شد. همجنین ضرورت دارد معیارها و ضوابطی در باره موادی نظیر سموم در پسابها و فاضلابهایی که از فعالیتهای مختلف اعم از کشاورزی. شهری و صنعتی به آب زیرزمینی نفوذ می‌کند. تعیین و ارائه شود. توصیه می‌شود کلیه برنامه‌ها و طرحهایی که از طریق ارگانهای مختلف برای حفاظت منابع آب صورت می‌گیرد (استفاده محدد از آبهای برگشتی. استفاده محدد از فاضلابهای تصفیه شده و غیره) به منظور تحلیل و اتشاد تصمیم ۱۱ -------- صفحهٔ بعد -------- حدمجاز آلودگی آبها و سایر منابع طبیعی لازم است کمیت و کیفیت اقدامات حفاظتی و نیز برآورد هزینه‌های سرمایه‌ای و توجیه اقتصادی اقدامات مزبور مورد ارزیابی قرار گیرد. آمار کمی و کیفی منابع آب باید امکان لازم برای بررسی مجدد طرحها و پیش بینی توسعه بهره‌برداری از منابع آب زیرزمینی را در درازمدت فراهم کند. این اطلاعات پس از جمع آوری و تحلیل باید در اختیار متقّاضیان قرار گیرد. شرایط لازم برای فعال کردن پروژه‌های حفاظت منابع آب از آلودگی و کاهش حجم مخزن باید فراهم شده و هزینه‌های سرمایه‌ای مورد نیاز نیز برآورد شده و نتایج حاصل از اجرای این‌گونه طر حها مورد ارزیابی قرار گیرد. لازم است اثرات ناشی از اجرای پروژه‌های توسعه منابع آب بر کمیت و کیفیت منابع آب زیرزمینی که در محدوده هر پروژه قرار داد مورد بررسی و مطالعه قرار گیرد. در این مطالعات باید تغییرات احتمالی در بیلان آبخوانها. بالا آمدن سطح ایستابی. نشت آب از مخازن سدها و کانالها. تغییر سرعت نفوذ آب در خاک برای ذُخیره سازی آب در مخزن سد و همجنین اقدامات مورد نیاز برای اصلاح یا مقابله با اثرات و پیامدهای منفی پروژه تعیین و پیشنهاد شود. لازم است پیامدهای منفی طرحهای بهره‌برداری از آبهای زیرزمینی با توجه به موارد زیر نیز مورد بررسی قرار گیرد: - بهره‌برداری مجاز و مطمئن از لایه‌های آبدار با توجه به تغییرات سطح آب و سایر عوامل - نشست و ترک خوردن زمین در اثر برداشت بی رویه از منابع آب زیرزمینی - پیشروی آب شور در آبخوانهای آب شیرین و تغییر کیفیت آب زیرزمینی ۹-۲ مبانی جلوگیری از آلودگی به منظور جلوگیری از آلودگی آب زیرزمینی و همچنین به منظور استفاده مجدد از پسابها باید مقررات کنترل آلودگی به خصوص از نظر آسیب پذیری آبخوان وضع شود. این مقررات لازم است از نظر میزان تولید و انتقال مواد سمی و باکتریها. فاضلابهای شهری و صنعتی و دیگر آلاینده‌ها کاملاً جامع و جوابگو باشد. در تمام این موارد باید از نظرهای متخصصین مربوط استفاده شود. به علاوه در مورد طرحهای اتمی و آماده سازی مواد رادیواکتیو و آثار آن بر محیط زیست و منابع آب زیرزمینی لازم است مقررات تدوین شده رعایت شود. محدوده دفع فاضلاب باید به صورت مطمئنی تعیین شود تا خطر آنی یا درازمدت در منابع آب زیرزمینی ایجاد نشود. محدوده‌های تحت کنترل باید با منصوبات حفاظتی و دستگاههای هشدار دهنده دقیق مجهز شوند. به‌علاوه باید ریختن ضایعات جامد و مایع در محدوده‌های غیرمجاز منع شود. ۲ -------- صفحهٔ بعد -------- در به کارگیری تکنولوژی مدرن برای کنترل آلودگی ناشی از گازها. مایعات و جامدات هم در مرحله تصفیه و هم پس از آن باید دقت شود که این نوع آلوده کننده‌ها در محیط زیست وارد نشوند تا در نهایت آبخوان را آلوده کنند. بنابراین لازم است برای جلوگیری از آلودگی به وسیله مواد آّلی فرار و سایر مواد معلق در هواء معیارهایی تدوین شود. اصولاً باید از تزریق آلوده کننده‌های مایع به داخل زمین اجتناب شود. برای تزریق فاضلابهای مایع و سایر پسابهایی که از نظر کیفی مناسب نیستند و منشاء صنعتی دارند در جاههای عمیق. هر مورد باید جداگانه مورد مطالعه قرار گیرد تا با توجه به شرایط موجبات آلوده شدن آبخوانها فراهم نشود. در این مورد لازم است روشهای کنترل تزریق در جاههای عمیق در محلهای مناسب که از قبل طراحی و احداتثت شده‌اند و محهر به ابزارهای هشدار دهنده هستند. به دقت انتخاب و طبق محوز صادره مورد استفاده قرار گیرند. برای جلوگیری از هجوم آبهای آلوده و شور به آبخوانهای آب شیرین. لازم است معیارهایی برای کنترل. تدوین و به مورد اجراء گذاشته شود. این معیارها باید طوری باشند که مبنای صدور مجوزها قرار گیرند و مجوزها نیز باید طوری باشند تا در موارد اضطراری و بروز حوادث ناگوار برنامه‌های عملیاتی فوق. صدمه‌ای به محیط زیست و آبخوانها پسابهای تصفیه شده و لجنهای حاصل از آن که در سطح زمین می‌ماند باید طوری مورد استفاده محدد قرار گیرد که آثار سوء کوتاه مدت و بلند مدت بر روی کیفیت آب زیرزمینی و محیط زیست نداشته باشد. لذا ضروری است مراقبت ویژه‌ای به عمل آید تا بیش از ظرفیت خود پالایی فیلتر خاک و فرآیند طبیعی بعدی آن به کار گرفته نشود تا موجبات آلودگی آب زیرزمینی را فراهم نکند. جاههای بهره‌برداری. اکتشافی و اندازه گیری به طور سیستماتیک تحت کنترل باشند تا از هجوم مواد آلوده کننده بر آن دسته از آبخوانها که نسبت به آلوده کننده‌ها آسیب پذیرند یا از آنها بیش از حد مجاز بهره‌برداری می‌شود و همچنین برای آن دسته از جاهها که مورد استفاده مصارف شرب. صنعتی و معدنی هستند. لازم است اندازه گیریهای مستمر معمول شود. در اینگونه اندازه‌گیری‌ها باید تأثیرات ناشی از کاربردی اراضی نظیر کشاورزی. صنعتی و توسعه شهری نیز ملحوظ شود و نتایج حاصله به سرعت در اختیار مدیران بهره‌برداری از منابع آب زیرزمینی که مستقیماً در حریان امر هستند. گذارده شود. اندازه گیری‌های فوق الذکر باید تا نیل به اهداف تعیین شده و کسب نتایج موْئر به طور مستمر انجام گیرد. ۱۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۰-۲ ارزیابی اثرات اجرای پروژه‌ها بر منابع آب زیرزمینی برای شناخت اثرات اجرای کلیه طرحهای مختلف بر منابع آب زیرزمینی. این طرحها باید قبل از اجرا مورد ارزیابی قرار گیرند تا میزان اثرات آنها بر کمیت و کیفیت آبهای زیرزمینی مشخص شود. به علاوه نقش زیست‌محیطی منابع مذکور باید مورد بررسی قرار گیرد تا به این ترتیب اثرات متقابل منابع آب زیرزمینی و اجرای طرحها در مراحل قبل از اجرا. دوره اجرا و دوره بهره‌برداری معین شود. مدیران مورد استفاده قرار گیرد. ۱۱-۲ جنبه‌های اقتصادی جنبه های اقتصادی برنامه‌های توسعه منابع آب و مدیریت بهره‌برداری از آبهای زیرزمینی یکی از ارکان مهم این برنامه‌ها است بنابراین تخصیص منابع باید به صورتی باشد که بیشترین بازده اقتصادی - اجتماعی را به همراه داشته باشد. در تجزیه و تحلیل‌های اقتصادی اطلاعات و آمار در مورد گزینه‌های مختلف برای سرمایه گذاری و بازده هر یک از آنها در چارچوب توسعه اقتصادی کشور و اهداف ملی حائز کمال اهمیت است. بنابراین مناسبترین روش برای انتخاب طرح. روشی است که با حداقل اطلاعات بتوان از طریق آن تحلیلهای اقتصادی را انجام داد و اثرات و عواقب ناشی از اجرای طرح را بر رشد و توسعه اقتصادی و نیل به اهداف پیش بینی شده در برنامه‌های توسعه در تحلیلهای اقتصادی معیارهای مختلفی برای انتخاب طرح در نظر گرفته می‌شود که براساس آنها به این سوال مهم باید پاسخ داده شود که ایا طرح می‌تواند پس از اجراء سرمایه گذاری انجام شده را در طول عمر مفید طرح بازگرداند؟ در این رابطه معیارهای زیر برای اولویت دادن به طرح و انتخاب آن در نظر گرفته می‌شود: - خالص ارزش فعلی منافع ۹ نسبت سودآوری - نرخ بازدهی داخلی خالص ارزش فعلی منافع عبارتست از تفاضل ارزش فعلی دریافتها و پرداختهای نقدی طرح. شرط اولیه توجیه اقتصادی هر طرح آنست که خالص ارزش فعلی منافع طرح مثبت یا حداقل مساوی صفر باشد. نسبت سودآوری عبارتست از حاصل بخش خالص ارزش فعلی منافع به ارزش فعلی سرمایه گذاری. این نسبت برای مقایسه سودآوری طرح‌های مختلف به کار می‌رود. ۱۴ -------- صفحهٔ بعد -------- البته باید توجه داشت که در انتخاب بعضی طرحها فقط در نظر گرفتن جنبه اقتصادی. دور از واقعیت خواهد بود زیرا در نقاطی که اجرای طرح جنبه استراتژیک داشته و یا از نظر فرهنگی - اجتماعی و زیست محیطی حائز اهمیت ۱۲-۲ قوانین و مقررات به منظور اعمال مدیریت صحیح در حفاظت و بهره‌برداری بهینه از منابع آب زیرزمینی. تهیه و تدوین قوانین و مقررات ویژه از اهمیت خاصی برخوردار است. این قوانین و مقررات باید کاملاً گویا بوده و به صر احت حدود و اختبارات مسئولین ذیربط و استفاده کنندگان از آب زیرزمینی را روشن کرده و بدون هیجگونه ابهامی از تخلفات احتمالی مصرف کنندگان جلوگیری کند و حافظ حمّوق دولتی در امر کنترل بهره‌برداری و مصارف آب زیرزمینی باشد و با توجه به اینکه آب یک کالای اقتصادی کمیاب در بعضی از مناطق محسوب می‌شود شرایط استفاده از أَن را به طور عادلانه فراهم کرده و در نتیجه تمهیدات لازم در امر کنترل بهره‌برداری از منابع آب زیرزمینی را به دنبال داشته باشد. در تهیه و تدوین قوانین و مقررات استفاده از آب زیرزمینی باید کلیه فعالیتهایی که بر کمیت و کیفیت منابع آب در تنظیم قوانین ومقررات مربوط به استفاده از منابع آب زیرزمینی باید از تعاریف و مشخصه‌های مناسب در زمینه حدود و وظایف بهره برداران و مسئولین مربوط همجنین جگونگی حفاظت و کنترل منابع آب زیرزمینی استفاده کرد به طوری که در حین اجرای قانون. ابهاماتی در عمل به وجود نیاید. به علاوه تسهیلاتی نیز در جهت اعمال مدیریت و اجرای قانون فراهم شود. در چارچوب قوانین و مقررات تهیه شده در مورد بهره‌برداری بهینه از منابع آب زیرزمینی لازم است مالکیت آب به طور وضوح روشن شد تا مسئولین ذیربط بتوانند برای حفظ مصالح و استیفاء حقوق عمومی از اختیارات لازم و کافی برخوردار بوده و اقداماتی مقتضی به عمل آورند. ۱۵ -------- صفحهٔ بعد -------- قوانین و مقررات مربوط به مدیریت بهره‌برداری و حفاظت منابع آب زیرزمینی باید از هر نظر کامل و جامع بوده به طوری که با پیش‌بینیهای لازم و انتخاب معیارهای مناسب قادر باشد اولویت تخصیص منابع آب زیرزمینی را برای مصارف مختلف مشخص کرده به‌علاوه با تغییر و محدود کردن حقابه‌های مصرف با توجه به نیازهای فعلی و آینده و در نظر گرفتن شرایط اقتصادی و اجتماعی مناطق مختلف از انعطاف لازم نیز برخوردار باشد. قوانین و مقررات مربوط به مدیریت بهره‌برداری و حفاظت منابع آب زیرزمینی باید از ویژگی خاصی که ضمانت اجرایی دارد برخوردار باشد و منظور از آن وجود قوه قهریه‌ای است که حامی قانون باشد و آنرا از قوه به فعل در آورد. هر چند رشد فکری و فرهنگ مردم به تدریج افزایش می‌یابد باز همواره عده‌ای هستند که با طیب خاطر به قانون گردن نمی‌نهند که در نتیجه موجب خسارات کمی و کیفی به منابع آب زیرزمینی خواهند شد. به طور کلی عدم حاکمیت قانون در مد بر یت بهره‌برداری و حفاظلت منابع آب زیرزمینی وقفه ایحاد کرده و به حفوی مصرف کنندگان مجاز صدمه و لطمه خواهد زد. در تدوین قوانین و مقررات بهره‌برداری از منابع آب زیرزمینی باید پیش‌بینیهای لازم برای محدودیت و ممنوعیت توسعه بهره‌برداری با توجه به خصوصیات هیدروژئولوژیکی مناطق به عمل آید. در تهیه و تنظیم قوانین و مقررات بهره‌برداری. موضوع تخلفات مصرف کنندگان از حدود و شرایط مجوزهای صادره به طور وضوح مشخص شده و تعیین جرایم و تخلفات باید به گونه‌ای باشد که موحبات ارتقای آگاهی استفاده کنندگان از آب زیرزمینی را در ارتباط با حفاظت و کنترل فعالیتهایی که بر کمیت و کیفیت آن اثر می‌گذارد. فراهم ضرورت دارد در تصویب قوانین و مقررات پیش بینی‌ها و تدابیر به عمل آید. به علاوه موضوع حقابه و جگونگی استفاده از آن به طور وضوح مشخص شود. قوانین و مقررات بهره‌برداری از منابع آب باید از هر نظر جامع و کامل بوده و در برگیرنده کلیه شرایط مورد نیاز از جمله چگونگی رعایت حریم منابع آب و دعاوی مربوط به آنها باشد. ۱۶ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳-۲ تحقیقات. آموزش و همکاریهای منطقه‌ای و بین‌المللی ۱-۱۳۲ تحقیقات به منظور ارتقای سطح دانش و آگاهی در مسائل مربوط به آب و همچنین پیدا کردن راه حلهای اقتصادی و مناسب در زمینه علوم و فنون آب. انجام تحقیقات به خصوص تحقیقات کاربردی لازم و ضروری است و حمایت از موسسه یا سازمانی که عهده دار انجام این تحفمیقات است. حائز کمال اهمیت است. تحقیقات و برنامه‌های پژوهشی باید حداقل شامل موارد زیر باشد: - تحقیقات هیدرولیکی و هیدرولوژی شامل مدل سدها. سرریز. مطالعات رسوب. حوضچه‌های آرامش. کانالها و مدرج کردن مولینه‌ها و نظایر آن - تحفیقات هیدروژئولوژی شامل مدلهای منابع آب زیرزمینی در حوضه‌های مختلف. هیدرودینامیک آبخوانها. آزمایشهای مربوط به تعیین سن آبهای زیرزمینی و مسیر حرکت آبهای زیرزمینی با استفاده از ایزوتوپهای محیطی و ردیابی با مواد رنگی - انتقال. تثبیت و نشت آلوده کننده‌ها و همچنین پدیده تجمع ترکیبات شیمیایی در طبقات زیرین خاک در مناطق اشباع و غیراشباع و حتی آبخوانهای عمیق - انجام بررسیهای لازم که از انتقال مواد نامطلوب ناشی از فعالیتهای انسانی به آبهای زیرزمینی و یا آبهای سطحی مرتبط با آن جلوگیری کرده و پا آثار آن را به حداقل برساند. - به کارگیری خط مشی‌ها و دانش فنی به منظور پیشگیری از آلودگی آبهای زیرزمینی ناشی از فعالیتهای کشاورزی - تحقیقات و پژوهشهای لازم در زمینه منابع آب کارست - در مطالعات. تحقیقات و اکتشاف و توسعه منابع آب. استفاده از تکنیکهای جدید نظیر کنترل و سنجش از راه دور. فناوری رایانه‌ای. استفاده از فناوری ماهواره بسیار ضروری است. علاوه بر مطالب فوق‌الذکر انجام تحفیقات در موارد زیر توصیه می‌شود: - شوری زدایی با تأکید بر اصلاح آبهای قلیایی برای مصارف جوامع روستایی - استفاده از آبهای غیرمتعارف برای مصارف کشاورزی - جلوگیری از پیشروی آبهای شور در مناطق ساحلی و کویری - به کارگیری روشهایی برای اصلاح خاکها و آبخوانهای آلوده و... ۱۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۱۳-۷۲ آموزش اموزش و تربیت نیروی انسانی در رشته‌های مختلف علوم و فنون آب از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و برای این ضروری است. آموزش حین خدمت و شرکت در مجامع علمی و فنی بین‌المللی در زمینه های مربوط به منابع اب نیز بسیار مور و مفید خواهد بود. آموزش در زمینه مسائل مربوط به آب باید طوری باشد که وسعت آگاهی را درتمام سطوح بهبود بخشیده به صورتی که اعمال موْثر تدابیر مورد نظر را فراهم آورد. در این ارتباط آموزش و ارتقای سطح آگاهی مصرف کنندگان آب را نیز نباید از نظر دور داشت. به این منظور برنامه‌های اطلاعات عمومی. آموزش در مدارس و دبیرستانها و همچنین از برای آموزش نیروی انسانی مورد نیاز علاوه بر موسسات و دانشگاههای داخلی کشور می‌توان از سازمانهای بین‌المللی نیز استفاده کرد. در این راستا موارد زیر می‌تواند به نحو موْثر کار ساز باشد: - تشکیل سمینارهای منطفه‌ای با انتخاب موضوعات مورد علاقه کشورهای در حال توسعه - تشکیل دوره‌های کار آموزی و گروههای کاری - تدارک بورس برای فعالیتهای بعد از فارع التحصیلی برای هر نوع همکاری در زمینه آموزش و تربیت نیروی انسانی ملاحظات زیر حائز اهمیت است: - آموزش و کار آموزی برای تمام سطوح ستادی - بازآموزی ضمن خدمت کارکنان به منظور آشنا کردن آنان با علوم و فنون جدید - به کار گماردن کارکنان در اموری که کارآموزی دیده‌اند - کم کردن عوامل و موجبات فرار مغزها ۲-۱۳-۲ همکاریهای منطقه‌ای و بین‌المللی به منظور آگاهی از پیشرفت فناوری و استفاده از تجارب سایر کشورها به خصوص کشورهایی که دارای شرایط طبیعی نظیر کشور ما هستند. عضویت در سازمانها و موسسات بین‌المللی اجتناب‌ناپذیر است. سازمانهای مهم بین‌المللی که می‌توانند در امر برنامه‌ریزی پژوهش و آموزش نیروی انسانی کمک موْئثری کنند عبارتند از کمیسیون ۱۸ -------- صفحهٔ بعد -------- : ۱ ۲ اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل برای اسیا و اقیانوسیه اسکاپ . سازمان خواروبار و کشاورزی جهانی ‏ . سازمان 0 ۴ : ۵ بین‌المللی هواشناسی بونوسکو و برنامه عمران ملل متحد ۰ مسئله اصلی در توسعه منابع آب کشورهای در حال توسعه. کمبود نیروی انسانی کارآمد در این رشته است. حسب اطلاع. اسکاپ با تشکیل کنفرانسهایی در فکر تأسیس شبکه منطقه‌ای توسعه منابع آب است تا از این طریق کشورهای عضو را در امر توسعه منابع آب و آموزش نیروی انسانی یاری دهد. برای تقویت و ایجاد چنین شبکه‌ای. همکاری کشورهای عضو ضروری است. در این مورد کشورهای پیشرفته و دارای تجربه کافی منطقه از جمله ایران باید نقش مهمتری را در کمک به این شبکه منطقه‌ای برای آموزش در امر توسعه منابع آب ایفا نمایند. وظیفه ستاد مرکزی اسکاپ آن است که ارتباط را بین شبکه منطقه‌ای برقرار کرده و موجبات تبادل اطلاعات بین اعضای شبکه منطقه‌ای در زمینه آموزش و توسعه منابع آب را فراهم کند. هرگونه کوشش در تقویت یا ایجاد شبکه منطقه‌ای موجب در ر استای استفاده از امکانات جهانی علاوه بر عضویت در سازمانهای بین‌المللی. کوششهای هماهنگ برای تقویت همکاریهای بین‌المللی در جهت توسعه منطقی. مصرف معقول و حفاظت منابع آب زیرزمینی برای بهبود مدیریت بهره‌برداری از منابع اب زیرزمینی بسیار مفید خواهد بود. ۸0 -2 ۲۳ -ا| ۳۹0 -4 ۱0 -د3 ۳ -5 ۱۹