سازمان مد بریت و برنامه‌ریزی کشور

⚠ این متن با نرم‌افزار از روی تصویر خوانده شده و ممکن است خطا داشته باشد؛ برای استناد، اصلِ سند را ببینید. جمهوری اسلامی ابران سازمان مد بریت و برنامه‌ریزی کشور راهنمای مدیریت سبلاب‌دشت ضابطه شماره ۷۰۵ معاونت فنی و توسعه آمور زیربنایی وزارت نیرو امور نظام فنی و اجرایی کشور دفتر استانداردها و طرح‌های آب و آبفا 3023 ادا را وا نها ۹۱ ۱۳۹۵ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- )]( راست ری ۳ باسمه تعالی ۰ ۰ ۰ ناربان ر مت و یام ری ور ربیس سازمان شماره: هرد ۸۱۵۵ نخشنا ستکا تاریخ: ۱۳۹ موضوع: راهنمای مدیریت سیلاب‌دشت به استناد ماده (۲۳) قانون برنامه و بودجه و مواد (۶) و (۷) آیین‌نامه استانداردهای اجرایی طرح‌های عمرانی- مصوب سال ۱۳۵۲ و در چارچوب نظام فنی و اجرایی کشور (موضوع تصویب‌نامه شماره ۹ ت ۳۳۴۹۷ مورخ ۱۳۸۵/۴۱۲۰ هیأت محترم وزیران)» به پیوست ضابطه شماره ۷۰۵ امور نظام فنی و اجرایی. با عنوان « راهنمای مدیریت سیلاب‌دشت» از نوع گروه سوم ابلاغ می‌شود. رعایت مفاد این ضابطه در صورت نداشتن ضوابط بهتر. از تاریخ ۱۳۹۵/۱۰/۰۱ الزامی است. امور نظام فنی و اجرایی این سازمان دریافت‌کننده نظرات و پیشنهادهای اصلاحی در مورد مفاد این ضابطه بوده و اصلاحات لازم را اعلام خواهد کرد. ی ۱۱۱۷۰۲ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- خواننده گرامی: امور نظام فنی و اجرایی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور با استفاده از نظر کارشناسان برجسته مبادرت به تهیه این ضابطه نموده و آن ر برای استفاده به جامعه مهندسی کشور عرضه نموده است. با وجود تلاش فراوان. این اتر مصون از این‌رو از شما خواننده گرامی صمیمانه نقاضا دارد در صورت مشاهده هرگونه ایراد و اشکال فنی مرانب را به ۳- ایراد مورد نظر را به صورت خلاصه بیان دارید. ۳- در صورت امکان متن اصلاح شده را برای جایگزینی ارسال نمایید. ۴- نشانی خود را برای تماس احتمالی ذکر فرمایید. کارشناسان این امور نظرهای دریافتی را به دقت مطالعه نموده و اقدام مقتضی را معمول خواهند داشت. نشانی برای مکانبه : تهران, میدان بهارستان, خیابان صفی علی‌شاه - مرکز تلفن ۱ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشورء آمور نظام فنی و اجرایی ۷۹۱02 ۵3۵,33( -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- باسمه تعالی ظهور و حضور تمدن‌ها در حاشیه رودخانه‌ها موجب گردیده است که مدیریت سیلاب‌دشت رودخانه‌ها امسری ضروری به‌حساب آید. استفاده بهینه از سیلاب‌دشت‌ها مستلزم اجتناب از خطرات سیلاب در این پهنه‌های ارزشمند می‌باشد. با توجه به اهمیت مبحث فوق, امور آب وزارت نیرو در قالب طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشورء کشور در دستور کار قرار داد و پس از تهیه. آن را برای تایید و ابلاغ به عوامل ذینفع نظام فنی و اجرایی کشور به این سازمان ارسال نمود که پس از بررسی, براساس ماده ۲۳ قانون برنامه و بودجه. آیین‌نامه استانداردهای اجرایی طرح‌های ۱۳۳۰ هیات محترم وزیران) تصویب و ابلاغ گردید. ابهام در مطالب آن نیست. لذا در راستای تکمیل و پربار شدن این ضابطه از کارشناسان محترم درخواست می‌شود موارد اصلاحی را به آمور نظام فنی و اجرایی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور ارسال کنند. کارشناسان سازمان پیشنهادهای دریافت شده را بررسی کرده و در صورت نیاز به اصلاح در متن ضابطه. با همفکری نمایندگان جامعه فنی کشور و کارشناسان مجرب این حوزه» نسبت به تهیه متن اصلاحی, اقدام و از طریق پایگاه اطلاع رسانی نظام فنی و اجرایی کشور برای بهره‌برداری عمومء اعلام خواهند کرد. به همین منظور و برای تسهیل در پیدا کردن آخرین ضوابط ابلاغی معتبرء در بالای صفحات. تاریخ تدوین مطالب آن صفحه درج شده‌است که در صورت هرگونه تغییر در مطالب هر یک از صفحات. تاریخ آن نیز اصلاح خواهد شد. از اینرو همواره مطالب صفحات دارای تاریخ جدیدتر معتبر خواهد بود. بدین وسیله معاونت فنی و توسعه آمور زیربنایی از تلاش‌ها و جدیت رییس آمور نظام فنی و اجرایی کشور جناب آقای مهندس غلامحسین حمزه مصطفوی و کارشناسان محترم آمور نظام فنی و اجرایی و نماینده مجری محترم طرح تهیه نهایی نمودن این ضابطه. تشکر و قدردانی می‌نماید. معاون فنی و توسعه آمور زیربنایی تابستان ۱۳۹۵ أ -------- صفحهٔ بعد -------- تهیه و کنترل «راهنمای مدیریت سیلاب‌دشت» [ضابطه شماره ۷۰۵] مجری: معاونت پژوهشی دانشگاه تهران مشاور پروژه: محمدابراهیم بنی‌حبیب دانشگاه تهران دکترای عمران - مهندسی آب اعضای گروه تمیه کننده: محمد ابراهیم بنی حبیب دانشگاه تهران دکترای عمران- مهندسی آب آذر عربی موسسه پژوهشی مهندسی و مدیریت منابع فوق لیسانس آبیاری و زهکشی اب رایان‌پژوه لیلا قاسمی موسسه پژوهشی مهندسی و مدیریت منابع فوق لیسانس زمین‌شناسی مهندسی اب رایان‌پژوه امیر کنشلو موسسه پژوهشی مهندسی و مدیریت منابع لیسانس مهندسی عمران- آب آب رایان‌پژوه بهرام ملک‌محمدی دانشگاه تهران دکترای عمران - مهندسی آب اعضای گروه نظارت: فریبا آوریده وزارت نیرو فوق‌لیسانس مهندسی عمران نرگس دشتی طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت لیسانس مهندسی آبیاری آب کشور - وزارت نیرو رضا سبزیوند شرکت مهندسین مشاور سبزآب آروند فوق‌لیسانس مهندسی عمران- آب اعضای گروه تایید کننده (کمیته تخصصی مهندسی رودخانه و سواحل طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشور): محمود افسوس شرکت مهندسین مشاور سازه‌پردازی ایران فوق‌لیسانس مهندسی هیدرولیک غزال جعفری شرکت مدیریت منابع آب ایران فوق‌لیسانس مهندسی عمران - آب نرگس دشتی طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب لیسانس مهندسی آبیاری کشور- وزارت نیرو حسام فولادفر موسسه تحقیقات آب دکترای سازه‌های آبی جبار وطن‌فدا وزارت نیرو قوق‌لیسانس مهندسی سازه‌های هیدرولیکی -------- صفحهٔ بعد -------- اعضای گروه هدایت و راهبری سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور: علیرضا توتونچی معاون آمور نظام فنی و اجرایی فرزانه آقارمضانعلی رییس گروه آمور نظام فنی و اجرایی سیّد وحیدالدین رضوانی کارشناس آبیاری و زهکشی, امور نظام فنی و اجرایی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست مطالب عنوان مقدمه فصل اول -کلیات و تعاریف ۱-۱- جایگاه و ضرورت مدیریت سیلاب‌دشت ۱-۱-۱- مدیریت حوضه آبریز رودخانه ۳-۱-۱ برنامه‌ریزی شهری ۳-۱-۱- روش‌های غیرسازه‌ای کاهش خسارت سیل ۴-۱-۱ استفاده بهینه از منابع آب ۵-۱-۱- مهار آلودگی منابع آب ۶-۱-۱- توسعه پایدار ۲-۱- تعاریف و واژه‌ها ۳-۱- انواع سیلاب و طغیان آب ۴۳-۱- عوامل موثر در تشدید سیلاب‌ها ۱-۴-۱- عوامل اقلیمی ۲-۳-۱ عوامل انسانی ۵-۱- توسعه سیلاب‌دشت و پیامدهای آن ۱-۵-۱- توسعه پویای سیلاب‌دشت فصل دوم - مدیریت خطرپذبری سیلاب: تعاریف. مبانی و مراحل ۱-۳- کلیات ۲-۲ مدل مدیریت خطرپذیری سیلاب ۳-۲- تحلیل خطرپذیری سیلاب ۱-۳-۲ ارزیابی خطرپذیری ۴-۲- مدیریت خطرپذیری سیلاب و ارزیابی عملکرد آن ۱-۳-۲- برنامه‌ریزی قبل از وقوع سیلاب ۲-۳-۲ مدیریت بحران در هنگام و بعد از وقوع سیلاب ۳-۴-۲ ارزیابی عملکرد ۵-۲ انواع خطرپذیری ۱۲ ۱۴ ۱۴ ۱۵ ۱۵ ۱۵ ۱۶ ۱۷ ۱۹ ۱۹ ۳۰ ۳۱ ۳۱ ۲۳۲ ۲۳۲ ۳۳ ۲۳۴ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست مطالب عنوان ۶-۲- خطرپذیری سیلاب ۱-۶-۲- احتمال رخداد سالانه ۲-۶-۲ رخداد با احتمال ۱ ۳-۶-۲- حداکثر سیلاب متحمل ۷-۳- هزینه‌های اشغال سیلاب‌دشت ۸-۲- راهبردها و رویکردهای مدیریت خطرپذیری در سیلاب‌دشت ۹-۲ اصلاح مدیریت موجود فصل سوم - ملزومات مدیریت سیلاب ۱-۳- کلیات ۱-۲-۳- مشاوره و هم‌فکری با جامعه ۲-۲-۳ هیدرولوژی» هیدرولیک و پهنه‌بندی سیلاب ۳-۲-۳ مدیریت راهبردی سیلاب‌دشت ۴-۲-۳- طراحی تراز سیل (۴81) ۵-۲-۳- ارزیابی خسارت سیل ۶-۲-۳- اطلاعات و اسناد برای کاربران ۳-۳ موارد ویژه مورد بررسی ۱-۳-۳ اثرات تجمعی توسعه کاربری اراضی ۳-۳-۳ پیامدهای سیلاب‌های بزرگ‌تر از سیلاب مورد استفاده برای طراحی تراز : ۳-۳-۳- حفاظت زپرساخت‌ها ۴-۳-۳ - نوسازی اراضی تخریب شده توسط اقدامات پیشین تسکین سیلاب ۵-۳-۳- جزایر ۶-۳-۳- گوره‌ها ۷-۳-۳- صنایع و تاسیسات پرخطر ۸-۳-۳- تغییر اقلیم 3 ۳۴ ۳۵ ۳۶ ۳۶ ۳۶ ۳۷ ۳۸ ۳۹ ۳۳ ۳۵ ۳۵ ۳۶ ۳۷ ۳۷ ۴۴ ۴۴ ۴۴ ۴۵ ۴۵ ۴۶ ۴۶ ۴۶ ۴۷ ۴۷ ۴۸ ۳۸ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست مطالب عنوان ۳-۳- توصیه‌ها و ملاحظات حاصل از مطالعات ۵-۳- ملاحظات اولیه ۶-۳- داده‌های مورد نیاز ۷-۳- مطالعات و طرح‌های جانبی ۸-۳- اطلاعات و گزارش‌های مربوط به تغییرات اقلیمی ۱-۴- کلیات ۲-۴- مطالعه سیلاب ۱-۲-۴- مطالعه هیدرولوژی سیلاب ۲-۲-۴- مطالعه هیدرولیک سیلاب ۳-۴- اهداف پهنه‌بندی ۴-۴- پهنه‌بندی هیدرولیکی ۵-۴- پهنه‌بندی خطر ۶-۴- عوامل موثر در خطرپذیری پهنه‌ها ۱-۶-۴- احتمال خطر سیل ۲-۶-۴۳ درصد خسارت‌پذیری ۳-۶-۴۳ نرخ افزایش تراز ۳-۶-۴ سرعت و عمق سیل ۵-۶-۴- مدت سیل ۶-۶-۴- شرایط تخلیه ساکنین ۷-۶-۴ دسترسی موثر به مناطق سیل‌گیر ۸-۶-۴۳ توسعه کاربری‌ها در سیلاب‌دشت ۹-۶-۳- جمع‌بندی ۷-۴- فناوری اطلاعات ۱-۷-۴- سنجش از دور ۲-۷-۴- سامانه اطلاعات جغرافیایی (0015) ۳-۷-۴- تبادل اطلاعات داده‌های سنجش از راه دور با مدل‌های هیدرولوژیکی و هیدرولیکی ح ۴۹ ۴۹ ۵۰ ۸8 ( ۲ ۳ ۵۵ ۵۵ ۵۵ ۵۸ ۶۰ ۶۰ ۶۱ ۶۳۲ ۶۳ ۶۴ ۶۵ ۶۵ ۶۵ ۶۶ ۶۳۷ ۶۳۷ ۶۸ ۶۹ ۷۰ ۷۰ ۷۱ -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان ۴-۷-۴- تبادل اطلاعات داده‌های 0015 با مدل‌های هیدرولوژیکی و هیدرولیکی فصل پنجم- طراحی ترازهای سیل ۱- ۵- کلیات ۲-۵- هدف طراحی ترازهای سیل ۳-۵- عوامل موثر بر روی ترازهای سیل ۱-۳-۵- عوامل اقتصادی ۳-۳-۵ ملاحظات زیست محیطی ۳-۳-۵- ملاحظات اجتماعی ۴-۵- انتخاب ترازهای سیل ۵-۵- ارتفاع آزاد ۶-۵- ملاحظات اجرایی تراز سیل فصل ششم - بر آورد خسارت سیلاب ۱- ۶- کلیات ۲-۶- انواع خسارت سیل ۳-۶- جمع‌آوری داده‌های خسارت سیل ۱-۳-۶- مشخصات سیلاب ۳-۳-۶ داده‌های کاربری اراضی ۳-۳-۶ توابع خسارت ۴۳-۶- خسارت متوسط سالانه ۵-۶- تخمین هزینه‌های خسارت ۱-۵-۶ نحوه برآورد خسارت در برخی از کشورها ۳-۵-۶ مدل‌های تحلیل خسارات سیلاب ۳-۵-۶ برآورد خسارت ۴-۵-۶ برآورد خسارت مورد انتظار سالیانه طرح‌های کاهش خسارت سیل ۶-۶- خسارت سیلاب در آینده ۷۳ ۷۷ ۷۹ ۷۹ ۷۹ ۷۹ ۸۰ ۸۱ ۸۱ ۸۵ ۸۵ ۹۱ ۳ ۹۳ ۹۵ ۹۵ ۹۶ ۹۶ ۹۷ ۹۸ ۹۸ ۱۰۰ ۱۹۰۱ ۱۰۴ ۱۱۲ ۱۱۳ -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان ۳-۶-۶- تغییر کاربری ۳-۶-۶- احداث سازه‌های تقاطعی فصل هفتم - برنامه عملیاتی مدیریت شرایط اضطراری سیل ۱- ۷- کلیات ۲-۷- نقش ستاد مدیریت بحران ۲-۲-۷ فعال‌سازی طرح مقابله اضطراری با سیل ۳-۲-۷ استقرار نیروی انسانی لازم در مرکز عملیات مقابله اضطراری ۴-۲-۷- فعال کردن سامانه هشدار و انتشار خبر وضعیت اضطراری ۵-۲-۷ انتشار دستورالعمل‌های اضطراری برای عموم ۶-۲-۷- پذیرش و مراقبت از سیل‌زدگان و ارائه کمک‌های اضطراری پزشکی ۷-۲-۷- فعال کردن طرح‌های تخلیه و پناهگاه‌ها ۸-۲-۷- جستجو و نجات ۳-۷- بررسی اطمینان از فرآیند اجرایی شدن برنامه محلی مدیریت ۴-۷- استفاده از طرح مدیریت محلی به عنوان ابزار آموزشی فصل هشتم- گزینه‌ها و راهکارهای مدبریت خطرپذبری سیلاب و تهیه طرح ۱- ۸- کلیات ۳-۸ خصوصیات روش‌های غیرسازه‌ای ۱-۳-۸- پهنه‌بندی سیل ۳-۳-۸ تعیین حد بستر و حریم ۳-۲-۸ مدیریت کاربری اراضی ۴-۲-۸- روش‌های بهسازی ساختمان‌ها ۵-۲-۸- تعیین نواحی آزاد برای توسعه مناطق مسکونی ۳-۸- روش‌های مدیریت بحران در مقابل سیلاب د ۱۱۳ ۱۱۳ ۱۱۵ ۱۱۷ ۱۱۷ ۱۱۹ ۱۱۹ ۱۳۰ ۱۳۱ ۱۳۲ ۱۳۳ ۱۲۳۳ ۱۳۴ ۱۳۵ ۱۲۳۶ ۱۳۹ ۱۳۱ ۱۳۱ ۱۳۱ ۱۳۲ ۱۳۳ ۱۳۹ ۱۳۳ ۱۳۳ ۱۳۴ ۱۴۳۴ ۱۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ذهرست مطالب عنوان ۳-۳-۸ مدیریت بحران در هنگام سیلاب ۳-۳-۸ مدیریت بحران پس از سیلاب ۳-۸- روش‌های سازه‌ای مهار سیلاب ۱-۳-۸ مخازن ذخیره‌ای ۲-۳-۸ سدهای تاخیری ۳-۳-۸- گوره‌ها و سیل‌بندها ۴-۳-۸ انحراف سیلاب ۵-۳-۸- اصلاح رودخانه ۶-۳-۸- سایر روش‌های مهار سیلاب ۵-۸- اهداف طرح ۶-۸ مراحل تهیه طرح ۷-۸- ملاحظات طرح ۱-۷-۸ توجه به امنیت معیشتی ۳-۷-۸ توجه به عدم ایمنی کامل در برابر سیل ۳-۷-۸ نیاز به وجود رویکرد اکوسیستمی در طرح ۸-۸- ارزیابی گزینه‌های مختلف مدیریت سیلاب‌دشت ۱-۸-۸- مدل‌های تصمیم‌گیری چند معیاره (/۸1۸101) ۲-۸-۸ معرفی فرآیند تحلیل سلسله مراتبی (۸7۳) ۳-۸-۸ مراحل تهیه ماتریس ارزیابی اقدامات مدیریت خطرپذیری د ۳-۸-۸- ترکیب روش‌ها ۵-۸-۸ اطلاعات کلیدی برای ارزیابی گزینه‌های مختلف مدیریتی ۶-۸-۸- مطالعات اجتماعی - اقتصادی ۷-۸-۸- مطالعات مقابله با سیلاب ۸-۸-۸- نهایی نمودن طرح مدیریت (مدیریت منطبق) پیوست ۱- تدوین سند و اجرای طرح مدیریت سیلاب د ۱۵۹۱ ۱۹۶ ۱۵۸ ۱۵۹ ۱۵۹۹ ۱۶۰ ۱۳۰ ۱۳۱ ۱۳۲ ۱۳۲ ۱۳۳ ۱۳۶ ۱۳۶ ۱۶۶ ۱۳۷ ۱۳۷ ۱۳۹ ۱۷۰ ۱۷۱ ۱۷۳ ۱۷۳ ۱۷۳ ۱۷۵ ۱۷۶ ۱۷۹ ۱۸۹ -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۳- قوانین و آیین‌نامه‌های مر تبط ۲۱۳ منابع و مراجع ۳۹۱ فهرست شکل‌ها و نمودارها شکل ۱-۲-اجزا و ساختار پایه در مدل مدیریت خطرپذیری سیلاب ۲۳۰ شکل ۱-۳- نمونه‌ای از جزایر که هنگام وقوع حداکثر سیلاب محتمل به زیر سیلاب فرو می‌روند ۳۷ شکل ۱-۴- نمونه‌ای از نقشه‌های پهنه‌بندی سیل و شکل ۱-۵- شمایی از خاک‌ریزی برای بالا آوردن تراز کف ساختمان ۸۰ شکل ۳-۵- نحوه تقسیم‌بندی نواحی ۸ و ۷ در مقطعی از یک رودخانه ۸۳ شکل ۴-۵- نیم‌رخ طولی تراز سطح آب برای سیل‌های با دوره بازگشت‌های مختلف ۸۴ شکل ۵-۵- روش‌های بالا آوردن تراز کف ساختمان‌ها در سیلاب‌دشت ۸۶ شکل ۶-۵- نحوه بالا آوردن تراز کف ساختمان‌های واقع در کناره رودخانه با استفاده از فونداسیون‌های ستونی و شمع کوبی ۸۶ شکل ۷-۵- جزییات اتصالات در ساختمان‌های کناره رودخانه که با استفاده از شمع کوبی و فونداسیون‌های ستونی. ترازشان بالا آمده است ۸۷ شکل ۸-۵- نحوه حفاظت از ساختمان‌های پیش ساخته در مقابل سیلاب ۸۷ شکل ۹-۵- نمونه‌ای از ساختمان‌هایی که بخشی از ملحقات آن‌ها در پایین‌تراز سیل پایه قرار گرفته است ۸۸ شکل ۱۰-۵- جزییات گربه‌روها ۸۹ شکل ۱۱-۵- نحوه حفاظت از تاسیسات خارج از ساختمان در مقابل سیلاب ۹ شکل ۱۲-۵- نحوه حفاظت از تاسیسات داخل ساختمان در مقابل سیلاب ۹ شکل ۱-۶- تخمین خسارت متوسط سالانه ۹۸ شکل ۲-۶- گام‌های برآورد خسارت سیلاب ۱.۲ ر -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست شکل‌ها و نمودارها عنوان شکل ۳-۶- نمودار جریانی روش توابع نسبی خسارت شکل ۵-۶- مراحل محاسبه متوسط خسارت مورد انتظار سالانه شکل ۵-۶- توابع خسارت - عمق آب برای ساختمان‌های مسکونی شکل ۶-۶- توابع خسارت - عمق آب برای محتویات ساختمان‌ها شکل ۱-۷- نحوه ارتباط کمیته‌ها و ستادهای مدیریت بحران سیل شکل ۱-۸- نمای شماتیک ارتباط سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیل و مدیریت بحران شکل ۲-۸- اجزای محاسبه زمان پیش هشدار شکل ۳-۸- نمای ساده شده‌ای از یک سامانه انحراف سیلاب شکل ۴-۸- فرآیند مدیریت خطرپذیری سیلاب شکل ۸- ۵- فرآیند تدوین طرح مدیریت خطرپذیری سیلاب شکل ۶-۸- فرآیند تصمیم‌گیری عقلایی شکل ۷-۸- ساختار معیارهای تصمیم‌گیری در چهار سطح فهرست جدول‌ها عنوان جدول ۱-۱- روش‌های غیرسازه‌ای مدیریت سیلاب جدول ۱-۳- ماتریس ارزیابی عوامل خارجی (]۲: ۲) جدول ۲-۳- ماتریس ارزیابی عوامل داخلی (]۳]) جدول ۳-۳- ماتریس تجزیه و تحلیل 5۷/07 جدول ۳-۳- ماتریس برنامه‌ریزی راهبردی کمی (051۸)) جدول ۱-۶- انواع خسارت سیل جدول ۲-۶- تفکیک خسارت در بخش‌های مختلف جدول ۲۳-۶- مشخصات سیلاب جدول ۴-۶- دسته‌بندی آنواع خسارت مورد استفاده در این تحلیل جدول ۵-۶- درصد خسارت وارد بر هر یک از دسته‌های خسارت شهری به ازای اعماق مختله ۱ ۱۹ ۱۹ ۱۱۸ ۱۳۸ ۱۳۸ ۱۳۱ ۱۳۴ ۱۳۵ ۱۳۸ ۱۷۱ ۳۸ ۳۹ ۳۹ ۳۱ ۹۴ ۹۴ ۹۶ ۱۹ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست جدول‌ها عنوان جدول ۶-۶- درصد خسارت برای انواع زراعت جدول ۱-۸- توصیف ناحیه‌های موجود در نقشه‌های پهنه‌بندی سیل جدول ۲-۸- ارزیابی درجه اهمیت کاربری‌های مختلف جدول ۳-۸- کاربری‌های سازگار در حریم جدول ۴-۸- ماتریس تصمیم‌گیری چند معیاره ۱۱۱ ۱۳۲ ۱۳۷ ۱۳۸ ۱۶۹ ۱۷۱ -------- صفحهٔ بعد -------- مقدمه 4 ۵ را ۸۱ ۱ مقدمه اسکان در حاشیه رودخانه‌هاء امکان دسترسی به حمل و نقل آبی. تامین آب شهری و کشاورزی و امکان تولید انرژی برقابی را فراهم می‌سازد. علاوه بر این اراضی سیلاب‌دشت‌ها دارای خاک حاصل‌خیز بوده و شرایط را برای کشاورزی تفرجگاهی اراضی حاشیه‌ی آبراهه‌ها و سواحل, توسعه آن‌ها را شتابان کرده است. نتیجه اثر مجموعه عوامل طبیعی و انسانی, موجب افزایش خسارت نیروهای طبیعی سیلاب بر اراضی توسعه یافته سیلاب‌دشت می‌شود [۹۶], لذا مدیریت سیلاب‌دشت جهت کاهش خسارت سیلاب. امری ضروری می‌باشد. راهنمای حاضر که رویکردها و روش‌های مدیریت سیلاب‌دشت به منظور کاهش خسارت سیل را ارائه می‌دهد در ده فصل تدوین گردیده است. - هدف هدف از تدوین این راهنماء آرائه روش‌های موجود در مدیریت سیلاب‌دشت و تبیین ارتباط آن با روش‌های مختلف مسایل اجتماعی و حقوقی ارتباط تنگاتنگ داشته و قوانین و راهکارهای آیین‌نامه‌های اجرایی. یکی از ابزارهای اعمال این راهنما مورد بررسی قرارگرفته و در مورد نحوه کارکرد آن‌ها در مدیریت سیلاب‌دشت بحث گردیده و راهنما برای ارائه روش‌ها و راهکارهای کاهش آسیب پذیری جانی و مالی ناشی از سیلاب در سیلاب‌دشت. تدوین شده است. به فراخور ارتباط مدیریت سیلاب‌دشت با وظایف ادارات و ارگان‌های مختلف. این نشریه برای استفاده مدیریت و کارشناسان مرتبط با مهندسی رودخانه. سیلاب و مدیریت بحران در شرکت‌ها و سازمان‌های مرتبط تهیه گردیده است. - دامنه کاربرد مدیریت سیلاب‌دشت در ارتباط با مباحث زیر بوده از این رو لازم است دامنه کاربرد راهنما در ارتباط با این مباحصث * برآورد مشخصه‌های سیلاب برآورد مشخصه‌های سیلاب. لازمه برآورد میزان خطرپذیری و آسیب‌پذیری سیلاب‌دشت می‌باشد. در این راهنماء روش‌های برآورد مشخصه‌های سیلاب مورد بحث قرار نمی‌گیرد و در این خصوص لازم است به راهنماها و کتب موجود در این زمینه مراجعه شود ولی مشخصه‌های مورد نیاز از سیلاب برای تحلیل خطرپذیری و آسیب‌پذیری بیان شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- روش‌های مدیریتی معمولا متاثر از قوانین و آیین‌نامه‌های هر کشور می‌باشد. مدیریت سیلاب‌دشت نیز متاثر از قوانین آیین‌نامه‌هاء بعضا مختص همان کشور بوده و استفاده از آن‌ها در سایر کشورها ممکن است همراه با محدودیت‌هایی باشد. در این راهنما این موارد. برای استفاده از تجارب سایر کشورها در توسعه مدیریت سیلاب‌دشت در کشور بیان گردیده ولی سعی شده است که حتی الامکان این تجارب با قوانین و آیین‌نامه‌های موجود کشور تطبیق داده شود. به همین جهمت. آیین‌نامه‌های جدید. راهنما نیاز به بازبینی خواهد داشت. در این راهنما روش‌های سازه‌ای و روش‌های غیرسازه‌ای در خارج از محدوده سیلاب‌دشت بحث نگردیده و فقط ارتباط این روش‌ها و اثر آن‌ها بر مدیریت سیلاب‌دشت مورد توجه قرار گرفته است. در مورد روش‌های غیرسازه‌ای مورد عمل در محدوده سیلاب‌دشت نیز این راهنما از نظر جایگاه» هم‌تراز راهنمای مهار سیلاب رودخانه (روش‌های سازه‌ای)» ضابطه شماره ۲۴۲ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور بوده و همان‌طور که برای هر روش سازه‌ای مورد بحث در آن ضابطه مجزایی نظیر «راهنمای طراحی, ساخت و نگهداری گوره‌ها» تدوین گردیده است. برای هر روش غیرسازه‌ای مورد بحث در این راهنما نیز سیلاب و سیلاب‌دشت باید به این نشریات مراجعه نمود. از آن جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: ۰ راهنمای پهنه‌بندی و تعیین حد بستر و حریم رودخانه (ضابطه شماره ۳۹۰۷ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور) * راهنمای تدوین برنامه عملیاتی مدیریت بحران سیل * راهنمای جامع مطالعات طرح. بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل (ضابطه شماره ۵۸۳ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور) * دستوالعمل تهیه گزارش فنی سیلاب (ضابطه شماره ۶۶۸ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور) -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۱ کلیات و تعاریف -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول -کلیات و نعاریف ۲ ۵ ۱-۱- جایگاه و ضرورت مدیریت سیلاب‌دشت مدیریت سیلاب‌دشت یکی از روش‌های غیرسازه‌ای و مدیریتی مهار سیلاب محسوب می‌شود و از آنجا که بر روی نحوه مدیریت آب. خاک و اراضی حاشیه رودخانه موثر می‌باشد. در ارتباط با برنامه‌ریزی شهری, مدیریت بهینه و مهار ۱-۱-۱- مدیریت حوضه آبریز رودخانه سیلابی که سیلاب‌دشت را تحت تاثیر قرار می‌دهد از زهکشی بارش‌ها در سطح حوضه آبریز رودخانه حاصل گردیده و هر نوع تغییری در سطح حوضه که بر روی تغییرات زمانی بده جریان سیلاب و رسوب اثر کند. می‌تواند بر نحوه مدیریت داشته و شامل به‌کارگیری روش‌های سازه‌ای, بیولوژیکی و اقدامات مدیریتی برای کاهش خطرات مربوط به سیلاب. فرسایش و رسوب و نیز استفاده بهینه از منابع آب. خاک و غیره در سطح حوضه آبریز می‌باشد. نمودار (۱-۱) ارتباط کاهش بده اوج سیلاب مدیریت حوضه‌های آبریز کاهش فرسایش خاک (آبخیزداری) و رسوب‌دهی حوضه استفاده بهینه از منابع پایداری توسعه استفاده از منابع حوضه و نمودار ۱-۱- ارتباط نتایج و پیامدهای آبخیزداری بر مدیریت سیلاب‌دشت -------- صفحهٔ بعد -------- ۳-۱-۱ برنامه‌ریزی شهری برنامه‌ریزی شهری, ساماندهی کالبدی - فضایی شهر می‌باشد. برنامه‌ریزی شهری یک فعالیت پویا می‌باشد که به دنبال تامین رفاه و آسایش شهرنشینان از طریق ایجاد محیطی بهترء مساعدترء سالم‌تر و دلپذیرتر است. طرح مدیریت سیلاب دشت. داده‌ها و اطلاعات لازم را برای بهبود برنامه‌ریزی شهری فراهم ساخته و این امر از طریق طراحی شهری و لحاظ کردن نتایج طرح مدیریت سیلاب‌دشت در طرح‌های هادی, جامع و تفصیلی برنامه‌ریزی شده و با مدیریت شهری روش‌های مخنتلفی برای مهار و مدیریت سیلاب وجود دارد. این روش‌ها را می‌توان در دو دسته عمده طبقه‌بندی نمود [۶]. اولین دسته بر مبنای اثرگذاری روی سبلاب به وسیله سازه‌ها می‌باشد و روش‌های سازه‌ای نامیده می‌شود. دسته دیگر روش‌های غیرسازه‌ای بوده و عمدتا بر روی کاهش یا تحمل خسارت متمرکز است. به هر حال همیشه روش‌های غیرسازه‌ای باید تواما در طراحی‌های سازه‌ای مورد توجه قرار گیرند. زیرا استفاده از آن‌ها موجب افزایش در اثریخ: روش‌های سازه‌ای می‌شود. در شرایط حاکم بر بعضی از حوضه‌های آبریز رودخانه‌هاء ممکن است روش‌های غیرسازه‌ای از روش‌های سازه‌ای مهار سیلاب کم هزینه تر باشند. رهیافت‌های غیرسازه‌ای مهار سیلاب در جدول (۱-۱) نشان داده شده‌اند [۶]. جزییات بیش‌تر در فصل ۸ این راهنما ارائه شده است. جدول ۱-۱- روش‌های غیرسازه‌ای مدبریت سیلاب [۶] پهنه‌بندی سیل و تعیین حد بستر و حریم آمداد و مدیریت بحران سس ورس روش های مقابله با سیلاب قبل و هنگام رخداد سیلاب ۴-۱-۱- استفاده بهینه از منابع آب از مخازن چند منظوره استفاده می‌شود. حجم مخازن چند منظوره معمولا شامل سه بخش عمده., حجم مرده. حجم زنده ارتفاع سد و افزایش هزینه احداث آن می‌شود. از این رو با مدیریت سیلاب‌دشت می‌توان حجم مورد نیاز مخزن سد چند -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول -کلیات و تعاریف ۳ ۷ منظوره برای مهار سیلاب را کاهش داده و این حجم را برای ذخیره آب مورد نیاز برای تامین نیازهای آب شهری. صنعتی و کشاورزی استفاده کرد و بدین ترتیب از منابع آب سطحی استفاده بهینه کرد. از سوی دیگر مهار سیلاب با روش‌های سازه‌ای بعضا می‌تواند موجب کاهش تغذیه طبیعی آبخوان‌ها گردیده و منابع آب زیرزمینی را کاهش دهد. از این رو استفاده از روش‌های غیرسازه‌ای می‌تواند در کاهش اثر سوء مهار سیلاب بر منابع آب زیرزمینی موثر باشد. ۵-۱-۱ مهار آلودگی منابع آب بخشی از آلودگی منابع آب سطحی, ناشی از منابع آلاینده نقطه‌ای و غیرنقطه‌ای موجود در سیلاب‌دشت‌ها می‌باشد. مدیریت توسعه کاربری اراضی سیلاب‌دشت می‌تواند در راستای حفاظت حریم کیفی رودخانه و حذف منابع آلاینده نقطه‌ای و غیرنقطه‌ای باشد. در همین راستا لازم است از سم‌پاشی اراضی کشاورزی و استفاده بیش از حد از کودهای شیمیایی در حریم رودخانه و پهنه سیلاب‌دشت جلوگیری شود و نسبت به انتقال محل دفع زباله. تصفیه‌خانه‌های فاضلاب و کارگاه‌های آلاینده, از سیلاب‌دشت اقدام گردد با غیرمجاز کردن این نوع تاسیسات و کارگاه‌هاء از ایجاد منابع آلاینده نقطه‌ای جلوگیری شده و بدین ترتیب بخشی از آلودگی از منابع آب سطحی را مهار کرد. ۶-۱-۱- توسعه پایدار توسعه پایدار بنا به تعریف عبارت است از توسعه‌ای که نیازهای فعلی بشر را تامین کرده بدون این که توانایی نسل آینده در تامین نیازها را به خطر اندازد. از سوی دیگر کاهش خطر حوادث غیرمترقبه نظیر سیلاب به کلیه اقداماتی گفته می‌شود که برای کاهش یا حذف خطر ناشی از این حوادث از زندگی و اموال انسان‌ها به‌کار گرفته می‌شود. از این رو مدیریت سیلاب‌دشت که به کاهش خطر سیلاب برای اموال و ساکنین و استفاده‌کنندگان اراضی سیلاب‌دشت منجر می‌شود. زمینه استفاده پایدار از منابع آب و خاک و سایر منابع طبیعی موجود در سیلاب‌دشت را فراهم ساخته و بدین ترتیب امکان استفاده از این منابع, برای نسل‌های آینده به خطر نمی‌افتد. ۲-۱- تعاریف و واژه‌ها در این بخش تعاریف و واژه‌هایی که در مدیریت سیلاب‌دشت کاربرد دارند ارائه شده است [۲۷. ۵۴ ۶۳]: استاندارد طرح : سطح حفاظتی تعیین شده در یک طرح مدیریت سیل است. طرح ممکن است ایمنی در مقابل کلیه سیلاب‌های کوچک‌تر از یک بده مشخص مثلا ۱۰۰ ساله را فراهم کند. اقدام اضطراری : مجموعه اقدامات یکپارچه‌ی از پیش طراحی شده است که به وسیله یک جامعه یا گروهی از آن جامعه قبل از بروز مشکلات سیل. درست قبل از وقوعء در زمان وقوع و بالاخره پس از پایان سیلاب به اجرا درمی‌آید. 5 169180 -| 5 ۸۵11۵۱ ۳۳۵۳۵۵۵۵ -2 -------- صفحهٔ بعد -------- آماده‌سازی اضطراری: تهیه امکانات فیزیکی و سازمانی برای مقابله اضطراری با وقوع سیل می‌باشد. برنامه‌ریزی واکنش در مقابل سیلاب : برنامه‌ی آمادگی جامعه مورد تهدید برای حادثه سیل که با اجرای تمهیدات سازمانی مشخص (مثل تخلیه). خسارات ناشی از سیل حداقل می‌گردد. بیمه سیل ": خرید کمک‌های مالی تضمین شده از طریق پرداخت تدریجی و منظم قبل از وقوع سیل. طرح‌های بیمه می‌توانند از منابع مالی عمومی, یارانه دریافت کنند. پادسیل‌سازی (ضد سیل‌سازی) اضطراری در برابر سیل : حفاظت از اموال (مثلا توسط کیسه‌های شن) پس از دریافت اعلام خطر که می‌تواند طرح آن از قبل تهیه شده باشد یا فی‌البداهه انجام شود. پادسیل‌سازی (ضد سیل‌سازی)*: ایجاد تطابق و تغییرات در ساختمان‌ها و سازه‌ها و در اطراف آن‌ها برای کاهش خسارات ناشی از سیلاب است. پهنه‌بندی سیلاب‌دشت * نواحی سیلاب‌دشت به قسمت‌هایی با خطرپذیری متفاوت به منظور مدیریت کاربری و توسعه اراضی تقسیم می‌شوند. پهنه‌بندی برای مشخص و روشن کردن میزان خطرپذیری سیلاب برای استفاده کنندگان محتمل, شناسایی ناحیه‌ها برای بیمه سیل و ایجاد محدودیت‌های اجباری کاربری در مناطق خطرپذیری قابل استفاده می‌باشد. در پهنه بندی سیلابدشت مدیریت حفاظت ارزش‌های زیست محیطی, اجتماعی و فرهنگی نیز مورد نظر می‌باشد. پهنه‌های خطر سیل ": تعیین نواحی هستند که در معرض خسارات و یا تلفات مالی و یا جانی سیل قرار دارند و با ناحیه‌ای که در یک سیل محتمل غرقاب می‌شود. کارهای مهار سیل. کارهای حفاظت سیل*: کارهای مهندسی برای حفاظت از اراضی و دارایی‌های موجود. از خسارات تحلیل آسیب پذیری": روش ارزیابی درجه امنیت کاربری اراضی و فعالیت‌های مربوط در برابر سیل. تخلیه منطقه سیل‌زده*: خارج کردن مردم و اموال آنان از منطقه خطر پس از اعلام خطر. تسکین سیل": تمهیداتی که برای تسکین یا کاهش دادن اثرات ناگوار سیل صورت می‌گیرد. تراز هشدار ": ترازی است که به مجرد نزدیک شدن تراز سطح سیل به آن حد. باید به عنوان مرحله خطرء هر چه سریع‌تر عمل اعلام خطر انجام پذیرد. مرحل‌های است که تراز آب در آن و یا نزدیک آن است که خسارت و |- 11۳۵۳۵۵۱۱۵۷ 0 2- 11000 ۹۵۵۵ ۹۵ 8 3- [000 0 4- 1۵۲۵۵۵۷ 1100008 5- 0 6- ۲100001۵1 8 0 ل۲13732۲ 1000 -7 ۷۷/۵۳۵ [۵1۳۵) ۳1000 -8 9- ۷۶۱۵۲۵] ۸۵۵3 [0- 0 3 ل۳1۵00 -۱1 ۱2- ۷۷۵۲:۱۵۵۳ 0 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول -کلیات و نعاریف ۲ ۹ تراز لبریز: ترازی از آب که در مقطعی از رودخانه. سیل از کناره‌های طبیعی یا دست‌ساز آن به اراضی اطراف ساحلی توسعه نامناسب سیلاب دشت : توسعه بدون برنامه‌ریزی با احداث سازه‌هایی در امتداد دیواره‌های ساحلی رودخانه با جربان گلی : به جریان با غلظت بالای رسوب گفته می‌شود که بیش از 7/۰ رسوبات ان ریزدانه‌های لای و رس باشد. حربان واریزه‌ای ": جریانی با غلظت بالای رسوب که با خود مواد مختلفی اعم از مواد سنگی ریزدانهء درشت دانه و نیز قطعات چوبء شاخه‌های درختان, آشغال و غیره را حمل می‌کند. حاشیه سیل‌راه": اراضی سیلاب‌دشت که معمولا یا سیل آن‌ها را نمی‌گیرد و یا دوره سیل‌زدگی آن‌ها بلندتر از دوره‌ی سیل‌زدگی سیل‌راه است. در این ناحیه هرگونه اقدامات توسعه‌ای با اعمال تمهیدات حفاظتی مناسب مجاز است. حداکثر سیل محتمل : بیش‌ترین سیل محتمل که در یک حوضه آبریز با توجه به شرایط آب و هواشناسی و پوشش برف. می‌تواند تولید شود. پیش فرض لازم وقوع هم‌زمان کلیه شرایط لازم برای افزایش پتانسیل سیلاب می‌باشد. حفاظت از خطرات سیل ": حفاظت در برابر خسارات سیل است که شامل مهار سیل یا محافظت از اموال است که در خطرپذیری سیل": مقیاسی برای سنجش جدی بودن خطرات سیل است. حاصل ضرب احتمال وقوع حادثه در تبعات و پیامدهای آن (مثل خسارات حادثه). این تعریف معادل مقدار خسارت مورد انتظار و مفهومی است که در تجزیه و تحلیل خطرپذیری مورد استفاده قرار می‌گیرد. روش‌های سازه‌ای در مدیریت سیل: تمهیداتی که ویژگی‌های فیزیکی سیل را تغییر می‌دهد (بهره‌برداری از سدهاء مدیریت حوضه آبریزء اصلاح آبراهه‌ها و ایجاد گوره‌ها و بهره‌برداری از تاسیسات هیدرولیکی) روش‌های غیرسازه‌ای ": تمهیداتی که موجب کاهش آسیب‌پذیری جان و مال مردم در معرض سیل می‌گردند بدون آنکه تغییر قابل ملاحظه در مشخصه‌های فیزیکی سیلاب بدهند. ۱- ۵۱ 86 2- ۳1000012 1 3- ۱/۷۵ ۷ 4- 160۲15 ۷۷ 5- ۳1۵000۷/۵۷ 6 6- ۳۳۵۵016 ۱1۵711۱ 40 7- ۳1000 0 زا ۳1000 -8 1 ۳1000 01 کع ۱/2۵ |۹5۳۵ -9 1 01۳1۵00 ۱۷265 [۳۵ 30-51۳ -10 -------- صفحهٔ بعد -------- ۰ رز راهنمای مدیریت سیلاب‌دشت روندیابی سیل: روش تعیین تدریجی زمان عبورء تغییرات و میزان یک موج سیلاب در مقاطع متوالی آبراه با زراعت های مقاوم به سیل آ: کاشت گیاهانی که تا حد معینی در مقابل سیلاب یا افزایش تدریجی عمق آن مقاومات می‌کند (یک نوع مقاوم‌سازی در برابر سیل به روش کشاورزی است) زمان پیش هشدار ": زمان بین اعلام خطر سیل در یک ناحیه و اتفاق افتادن آن در همان ناحیه. سازگاری با سیل آ: ایجاد اعتماد به نفس در مردم ساکن در نواحی سیل‌گیر برای یادگیری زندگی کردن با سیل, تطبیق و کنار آمدن یعنی توسعه عقیده ای در مردم برای پذیرش سیل گرفتگی به عنوان یکی از جنبه‌های زندگی و یادگیری زندگی با سیلاب به وسیله اعمال تمهیدات فردی و گروهی برای حداقل کردن خسارات سیلاب‌های آدواری. این قدام به خصوص در مناطقی که مردم مجبورند در نواحی سیل‌زده زندگی کنند و هیچ گونه تمهیدات سازه‌ای و غیرسازه‌ای برای مقابله با سیل یا امکان ندارد و یا از نظر اقتصادی عملی نیست مهم است. ساماندهی رودخانه *: ساماندهی رودخانه عبارت از بهبود سامانه رودخانه در یک بازه معین (شامل مقطع اصلی و دو بال ساحلی رودخانه) با اهداف چند منظوره است. هدف اصلی بازیابی سیمای طبیعی رودخانه با تاکید بر احیای سامانه زیستابی رودخانه و تامین حیات مجدد گونه‌های شاخص گیاهی و جانوری رودخانه است. اهداف دیگر نظیر کنترل سیلاب. تثبیت کناره‌هاء کشتیرانی و غیره نیز می‌تواند مورد نظر باشد. در مجموعه این اهداف. ارزیابی رفتار رودخانه در شرایط طبیعی و موجود آن و نیز عکس العمل احتمالی رودخانه به تغییرات در سامانه زیستابی رودخانه مورد نظر قرار می‌گیرد. سطوح سیل گیر : آن بخش از نواحی که در اثر بالا آمدن سیل و تجاوز آن از ظرفیت انتقال یک رودخانه و یا به علت مسدود شدن مسیل در پایین‌دست. به زیر آب می‌رود. یا اراضی که به علت خیزاب‌های طوفانی و یا شکست دیواره‌ها.ء محدود شدن زهکشی و تخلیه آب باران به زیر آب می‌روند. سیلاب‌دشت ": بخشی از اراضی است که توسط سیلاب دچار آب‌گرفتگی می‌شود. گستره سیلاب‌دشت غالبا بر مبنای دوره برگشت سیل پوشاننده آن به طور متوسط ۱*۰ سال است یا احتمال اتفاق افتادن آن سیل در هر سال ۹/۰۱ می‌باشد. سیلاب‌دشت طبیعی": سیلاب‌دشتی که تحت تاثیر فعالیت بشر نباشد. |- ۳1000 8 2- ۳1000 1۵۵1۹1۵۲] ۴۶۵ 3- 16۵0 116 ۷/۵۳12, 1620 6 4- ۳1۵000 0 5- 11۷۵۲ 68 6- ۳100000 42 7- 100 8- ۳100۳۵ [ ۳1۵0۵۵0 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول -کلیات و تعاریف ار ها )۱ سیل‌راه معادل بستر قانونی رودخانه بوده و برای عبور سیل ۲۵ ساله و یا بده اوج جایگزینی که توسط وزارت نیرو مورد ۲ - بیشینه‌ی سیلی که یک سازه بدون مشکل از خود عبور می‌دهد [۶۳]. - سیلی که برای بررسی طراحی یک سازه انتخاب شده است [۵۴]. - بدهی که برای تعیین حد بسترء ساماندهی رودخانه (با روش‌های طبیعی - سازه‌ای)» سامانه هشدار سیل و ... نیز به‌کار می‌رود. سیل و سیلاب ا: جریانی با عمق یا تراز نسبتا بالای رودخانه که بالاتر از حد معمول باشد و نتیجه آن جریان یافتن طراحی کاربری اراضی سیلاب‌دشت : مطالعه و تهیه طرح مناسب برای کاربری اراضی در سیلاب‌دشت است. ال فیس ۲ ۵ ی آَ 1 [ َ ی 2 7 . ظرفیت ابراهه : حداکثر میزان حجم آبی که در تراز لبریز یک ابراهه می‌تواند بدون سرریز شدن, آب را از خود عبور می‌دهد. منطقه روی مقدار و ویژگی رواناب و فرسایش (اراضی). کانال انحراف سیل ": کانال طبیعی یا ساخته شده‌ای که بتواند جریان سیلابی را از خود عبور داده و خطر سیل را از مناطق مورد حفاظت دور کند. سیل ستیزی : عملیاتی که در زمان وقوع سیل‌ها برای جلوگیری از خسارات و درست عمل نکردن سازه‌های حفاظتی در محیط زیست به‌خصوص هنگامی که حفاظت سیل و سازه‌های کنترل از کار افتاده باشند. مد بریبت جامع کاهش خسارات سیل : رهیافتی مرکب از تمهیدات سازه‌ای 9 غیرسازه‌ای که برای جلوگیری 0 یا مقررات ساختمان ": مقررات و نظارت لازم در رعایت استانداردهای احداث بنا است که قسمتی از برنامه کمینه کردن خسارات سیل می‌باشد. مثلا قوانین اجرایی احداث بناء ملزم می‌سازد که باید همه ساختمان‌ها نسبت به سیل ۱۰۰ ساله ۷( -[ 40 عزفع] -2 040 -3 68 ع6ل]۵ ها 110000121 -4 200 |۳۵۳۵ -5 6ا20] -6 0112۵1 11۷6۳۹10 ۳1000 -7 8 ۳1000 -6 1 :۸ ۳۳۵۷۵۵۵ کدما ۳1۵۵۵ 00۳۵۹1۷۵ -9 065 1101108 -10 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ ۵ رآ ۸ راهنمای مدبریت سیلاب‌دشت این‌ها قوانین مخصوص برای سازه بوده و مثلا حداقل تراز طبقات همکف. حداقل مشخصات برای پی‌ها یا دیواره‌ها را مشخص می‌کند و ممکن است ساخت زیرزمین در ساختمان یا احداث بنا در نواحی خاصی را ممنوع کرده باشد. مقررات سیلاب‌دشت!: عبارت از قوانین» مقررات و آیین‌نامه‌هایی است که کاربری قابل قبول اراضی را در یک سیلاب‌دشت مشخص از طریق ناحیه‌بندی تعیین می‌کند. مقررات ممکن است شامل الزامات مقاوم‌سازی در برابر سیل, کمینه مجاز تراز طبقات منازل و غیره باشد. مهار سیل : استفاده از روش‌هایی برای ایجاد تغییر در مشخصات فیزیکی سیل به‌طوری‌که از پتانسیل ایجاد خسارت ناحیه مستعد سیل ا: ناحیه‌ای است که متناوبا در معرض سیل قرار می‌گیرد و نیازی به پیش‌بینی تمهیدات ۳-۱- انواع سیلاب و طغیان آب سیلاب و طغیان جریان آب ناشی از آن‌ها را می‌توان به انواع عمده زیر تقسیم‌بندی کرد [۹۶]. - سیلاب‌ها و طغیان‌های رودخانه‌ای " - سیلاب‌های کم عمق" - سیلاب‌های خاص " سیلاب و طغیان رودخانه به انواع زیر طبقه‌بندی می‌شود: سیلاب ناشی از لبریز شدن سیلاب از آبراهه اصلی"» سیلاب‌های ناگهانی" طغیان ناشی از فرسایش سواحل رودخانه" ۹ رودخانه ۱-۱-۳-۱ سیلاب ناشی از لبریز شدن جریان سیلاب از آبراهه اصلی عمده طغیان رودخانه در اثر لبریز شدن جریان از آبراهه اصلی صورت می‌گیرد. طغیان رودخانه وقتی رخ می‌دهد که نخاله‌ها و یا واریزه‌ها بسته شود. در هر دو صورت (رواناب مازاد و یا بسته شدن آبراهه) باعث لبریز شدن آبراهه اصلی و ۱- ۳۱۵0001۵1 1623 2- ۳1۵000 00۳۵| 3- ۳1000 ۳۳۵۵ 4۵ 4- 11۷۵۲ 8 5- 5۳2[10۷ 68 6- 50602 8 7- 0۵۲ ۳۵6 8 8- ۳۵5 28 9- 11۷۵ ۹1۲6 5 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول -کلیات و تعاریف ۰۲ ۳ کشیده ۳ سطح زیادی ر نیرز با آب بپوشاند [۹۶]. سیلاب‌های رودخانه کارون در استان خوزستان می‌تواند نمونه‌ای از طغیان رودخانه در اثر لبریز شدن جریان سیلاب باشد. ۲-۱-۳-۱ سیلاب‌های ناگهانی رگبار شدیدی است که از یک طوفان و یا یک سری توفان ناشی می‌شود. سیلاب ناگهانی می‌تواند از ریزش یک انسداد یخ و یا سازه‌ای نظیر سد و یا رخداد سیلاب واریزه‌ای باشد [۸۱]. برای نمونه می‌توان به سیلاب‌های غیر واریزه‌ای که معمولا هر سال و یا هر چند سال یک‌بار در رودخانه‌های حوضه‌های کوهستانی نظیر حوضه گلایدره - دربند در شمال تهران و یا ماسوله در گیلان رخ می‌دهد اشاره کرد. البته در حوضه‌های یاد شده نظیر گلابدره- دربند و ماسوله سیلاب واریزه‌ای نیز رخ می‌دهد ولی همه سبلاب‌های رخداده. واریزه‌ای نیستند. ۳-۱-۳-۱ آب‌گرفتگی ناشی از فرسایش و رسوب‌گذاری نیروی آب حین جریان به سمت پایین‌دست روی کناره‌ها و بستر آبراهه و رودخانه عمل می‌کند و این نیرو هنگام سیلاب افزایش پیدا کرده و توان فرسایش آب زیادتر می‌شود. می‌افزاید. احتمال سیل‌گیری بیش‌تر برخی از شاخه‌های رودخانه شریانی و یا رودخانه‌های جاری بر روی مخروطافکنه‌ها در اثر مسدود شدن شاخه‌های دیگر آبراهه با رسوب‌گذاری وجود دارد. به این نوع سیل‌گیری‌هاء طغیان ناشی از فرسایش و رسوب‌گذاری گفته می‌شود. سیلاب و یا آب‌گرفتگی کم عمق در سطح هموار رخ می‌دهد که به‌علت فقدان آبراهه. زهکشی به سادگی میسر نیست. [۹۶]. در جاهایی که آبراهه وجود نداشته باشد و پا در عملکرد و ظرفیت آن نارسایی وجود داشته باشد سیلاب در یک رواناب در گودال جمع شده و زهکشی نگردیده و آب گرفتگی دریاچه‌ای را ایجاد می‌کند [۹۶]. آب‌گرفتگی دریاچه‌ای نمی‌تواند جریان یابد و یا تخلیه شود. این رواناب تا زمانی که به زمین نفوذ نکند و یا تبخیر نشود و یا با پمپ تخلیه نشود در دریاچه‌ی به‌وجود آمده باقی خواهد ماند. آب‌گرفتگی دریاچه‌ای در گودال‌های مناطق دارای یخبندان و در اراضی که توسط سازه‌های ساخته شده نظیر خاک‌ریز جاده و راه‌آهن مسدود می‌شوند. به‌وجود می‌آید. سامانه جمع‌آوری و دفع رواناب شهری معمولا برای دوره بازگشت ده سال طراحی می‌شود [۹۶]. چنانچه رگبار با دوره بازگشت بزرگ‌تر رخ بدهد بده -------- صفحهٔ بعد -------- ۴ ۹۳ راهنمای مدیریت سیلاب‌دشت رواناب حاصله بیش از ظرفیت سامانه جمع‌آوری و دفع رواناب شهری بوده و جریان از کانال‌ها و سامانه جمع‌آوری خارج و به‌صورت جریان کم عمق در سطح خیابان‌ها جاری خواهد شد که این جریان را آب‌گرفتگی شهری می‌نامیم. سیلاب‌های بحث شده در سه بخش پیشین, سیلاب‌ها و طغیان‌های متداول رودخانه و آبراهه است ولی سیلاب‌های دیگری وجود دارد که در دسته‌بندی یاد شده نگنجیده و دسته سیلاب‌های خاص را تشکیل می‌دهند. پنج نوع سیلاب زیر در این دسته قرار می‌گیرند [۹۶]: سیل‌گیری دریاچه حوضه‌های بسته. سیل‌ گیری جریان مسیرهای نامعین آبراهه‌هاء سیل حاصل از شکست سدها و گوره‌ها و سیل‌بندهاء سیل‌گیری ناشی از انسداد یخ‌هاء جریان واریزه‌ای و گلی ۳-۱- عوامل موثر در تشدید سیلاب‌ها عوامل مختلفی در تولید سیلاب وجود دارد که در کتب هیدرولوژی و استانداردهای مختلف مورد بحث قرار گرفته است. از آن‌جمله می‌توان به راهنمای مهار سیلاب رودخانه‌ای (روش‌های سازه‌ای) و مروری بر ضوابط و استانداردهای انتخاب سیلاب طراحی سدها و راهنمای پهنه‌بندی سیل و تعیین حد بستر و حریم رودخانه. نشریات سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور مراجعه کرد [۳۴]. آنچه در این بخش از راهنما بحث می‌شود عوامل تشدید کننده اقلیمی و انسانی ۱-۴-۱- عوامل اقلیمی بارش» عامل اصلی تولید رواناب و سیلاب می‌باشد. شدت بارش در مناطق مختلف تابع عوامل اقلیمی آن منطقه می‌باشد. تغییرات اقلیمی از سه طریق تشدید شدت رگبارهاء افزایش تراز سطح آب دریاهای و افزایش ضریب رواناب سیلاب‌های هر منطقه را تشدید می‌کنند. رگبارهای با شدت بالا که تولید سیلاب. لغزش زمین و سیلاب‌های گلی و واریزه می‌کنند در اثر تغییر اقلیم افزایش پیدا می‌کنند [۳۴]. ابعاد آبراهه‌های اصلی و سیلاب‌دشت که تحت تاثیر سیلاب‌ها شکل گرفته‌اند در صورت افزایش شدت بارش و افزایش بده اوج سیلاب ناشی از آن نمی‌توانند سیلاب‌ها را عبور داده و بدین ترتیب احتمال طغیان رودخانه افزایش پیدا می‌کند. تغییرات اقلیمی و پدیده گلخانه‌ای موجب آب شدن یخچال و یخ‌های قطبی شده و افزایش سطح آب دریاها را به‌دنبال دارد [۳۴]. این امر علاوه بر زیر آب رفتن سواحل دریاها می‌تواند بر تراز آب رودخانه‌ها در هنگام سیلاب در مصب رودخانه‌ها تاثیر گذاشته و با افزایش تراز سیلاب موجب افزایش پهنه سیل‌گیر رودخانه‌ها شود. خشکسالی‌ها در برخی مناطق در اثر تغییرات اقلیمی افزایش پیدا کرده و موجب کاهش پوشش گیاهی این مناطق و افزایش فرسایش آبخیزها می‌شود. کاهش پوشش گیاهی موجب افزایش ضریب رواناب می‌گردد که افزایش شدت -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول -کلیات و نعاریف ۲ ۵ سیلاب‌ها را به‌دنبال خواهد داشت. از سوی دیگر افزایش فرسایش و رسوب‌دهی ناشی از تغییرات اقلیمی می‌تواند به جابجایی آبراهه و طغیان ناشی از آن منجر شود. ۲-۴-۱- عوامل انسانی می گردد. این تغییرات که در سال‌های اخیر با رشد جمعیت و توسعه شهرنشینی افزایش پیدا کرده است در دو دسته تغییرات مختلفی که انسان در سطح حوضه‌ها به وجود می‌آورد در ضریب رواناب حوضه‌ها موثر می‌باشد. مواردی که ضریب رواناب و رسوب‌دهی حوضه‌ها را افزایش داده و موجب افزایش شدت سیلاب‌ها می‌گردد عبارتند از: جنگل زدایی. فقیرتر کردن پوشش گیاهی مراتع. افزایش سطح غیر قابل نفوذ توسط توسعه شهرها و جاده‌ها در حوضه‌هاء معدن کاوی و عملیات ساختمانی که منجر به افزایش رسوب‌دهی حوضه می‌شود. برخی از فعالیت‌های انسانی در بستر و سیلاب‌دشت‌ها موجب افزایش سیل‌گیری و طغیان رودخانه‌ها می‌شود که این موارد عبارتند از: افزایش ضریب زبری و کاهش ظرفیت عبور سیلاب در اثر دخل و تصرف بستر و سیلاب‌دشت رودخانه. تغییر بستر و سیلاب‌دشت رودخانه در اثر برداشت شن و ماسه. کاهش ظرفیت عبور رودخانه با احداث سازه‌های متقاطع ۵-۱- توسعه سیلاب‌دشت و پیامدهای آن ۱-۵-۱- توسعه پویای سیلاب‌دشت سیلاب‌دشت و اجتماعات انسانی اثرهای متقابلی بر روی هم می‌گذارند. سیلاب‌دشت معمولا خاک حاصل‌خیز و دسترسی به آب و امکان ترابری آبی را برای انسان فراهم ساخته و اجتماعات بشری را به خود جلب می‌کند. فعالیت‌های منعکس کند. برای مثال در شکل (۱-۱) قبل از توسعه اراضی در ساحل سمت راست سیلاب‌دشت رودخانه. مناطق شهری در ساحل سمت چپ بر روی سیلاب‌دشت واقع نگردیده است ولی پس از توسعه اراضی بر روی سمت راست. سیلاب‌دشت به سمت چپ توسعه یافته و مناطق شهری در سمت چپ را نیز در بر می‌گیرد [۹۶]. در مدیریت -------- صفحهٔ بعد -------- ۶ او ۵ ارام( راهنمای مدبریت سبلاب‌دشت ۳ سا و ای - ۱ # 5 پر کردن و اشغال ۲-۵-۱- مدیریت خطرپذبری یکی از مواردی که بر پیامدهای سیلاب و توسعه سیلاب‌دشت اثر می‌گذارد مدیریت خطرپذیری می‌باشد. مدیریت مناسب خطرپذیری می‌تواند پیامدهای منفی توسعه سیلاب‌دشت را کاهش دهد. مدیریت خطرپذیری سیلاب شامل سه مرحله زیر می‌باشد: - آرزیابی خطر - کاهش خطر درصورتی که توسعه سیلاب‌دشت همراه با مدیریت خطرپذیری باشد پیامدهای منفی توسعه که شامل خسارت‌های -------- صفحهٔ بعد -------- مذ ریت فصل ۲ خطریذ بری سلاب: تعاریف» مبانی و مراحل -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - مد یریت خطرپذ بری سیلاب: تعاریف. مبانی و مراحل ۹۵/۰۴/۱۳ ۹ ۱-۲ کلیات بلایای طبیعی حاصل آندرکنش فعالیت‌های انسانی و پدیده‌های طبیعی تصادفی است. به عبارت دیگر در صورت نبود فعالیت‌های انسانی در حوزه عمل پدیده‌های طبیعی. نه تنها پدیده‌های طبیعصی کوچجک. حتی می‌توان گفت وقوع پدیده‌های طبیعی بزرگ نیزء منجر به ظهور بلایای طبیعی نخواهد شد. این نکته در مورد سیل, به دلیل تمرکز نسبی خطرپذیری سیلاب در اینجا به صورت درجه مورد انتظار خسارت در حین وقوع سیلاب تعریف می‌شود و با در نظر گرفتن سه فاکتور خطر سیل . اسیب‌پذیری و ارزش اموال در خطر ارزیابی می‌شود. خطرپذیری معیاری برای اندازه گیری مقدار پتانسیل خطر سیلاب می‌باشد و با محاسبه آن. نیاز به برنامه‌ریزی واجرای عملیات برای کاهش خطر سیلاب مشخص می‌شود. خطرپذیری سیلاب از ترکیب خطر سیلاب و خسارت‌پذیری سیلاب به وجود می‌آید و می‌تواند به صورت احتمال اثرات منفی ناشی از سیلاب تعریف شده و وابسته به اجزا در خطر باشد [۷۲ ۱۰۱]. مدیریت خطرپذیری سیلاب‌دشت شامل فعالیت‌های مختلف برنامه‌ریزی و مدیریتی به منظور کاهش اثرات زیان‌آور سیلاب وقوع سیلاب و بعد از وقوع سیلاب انجام می‌گیرد. تحت عنوان مدیریت خطرپذیری سیلاب نام‌گذاری می‌شود. با در نظر گرفتن خطرپذیری سیلاب در مجموعه عملیات مدیریتی سیلاب. می‌توان مدیریت خطرپذیری را انجام داد [۸۰]. ۲-۲- مدل مدیریت خطرپذیری سیلاب مدیریت فعالیت‌ها مطابق با شکل (۱-۲) مورد استفاده قرار می‌گیرد: مدیریت خطرپذیری سیلاب نیاز به توجه بیش‌تر به ارتباطات بین وظایف و اجزا داشته و به همان ترتیب. کاربرد آن به سوی یک سیستم مدیریت خطرپذیری سیلاب استوار و محکم می‌باشند. البته به دلیل تنوع روش‌ها و ابزارهای مختلف موجود. به هم پیوند دادن تمام این امکانات در یک سیستم عملی نیاز به توجه خاصی دارد [۱۰۲]. |- 2- ۳1000 40 3-1 4- ۷۷/316 21 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۰ ۵ رآ ۸ راهنمای مدبریت سیلاب‌دشت در شکل (۱-۲) علاوه بر ساختار اصلی مدیریت خطرپذیری سیلاب. ارتباط و نوع تصمیمات برای توسعه و فرآیند مدیریت خطر نشان داده شده است. که به عنوان عنصر اصلی در آخرین قسمت و در بالای جدول جای گرفته است. همان گونه که در این شکل دیده می‌شود در سه قسمت مدل مدیریت خطرپذیری سیلاب.» تصمیم‌گیری و تدوین فرآیندهای این اجزا بر عهده افراد مسوول (تصمیم‌گیر) می‌باشد. بر این اساس افراد به عنوان ابزار اصلی در مدیریت خطرپذیری سیلاب هستند که تصمیمات را اتخاذ نموده و اقدامات لازم در این زمینه را انجام می‌دهند و تمام وظایف. نوعی باید با تحلیل خطرپذیری, ارزیابی و تخمین خطرپذیری و کاهش خطرپذیری آشنا باشند. ۱ ور رو رو ی راهکارهای مختلف برای مر نا شکل ۱-۲- اجزا و ساختار پایه در مدل مدیریت خطرپذیری سیلاب [۱۰۲] ۳-۲- تحلیل خطرپذیری سیلاب ریسک یا خطرپذیری دارای تعریف‌های متعددی است که در اینجا به صورت درجه مورد انتظار خسارت در حین وقوع یک حادثه طبیعی تعریف می‌شود و با در نظر گرفتن دو عامل خطر سیل و آسیب‌پذیری" و تقسیم‌بندی و وزن‌دهی به هر کدام می‌توان خطرپذیری حاصل را به دست آورد. مقدار خطرپذیری حاصل‌ضرب مقدار خطر در خسارت‌پذیری و ارزش مقادیر در خطر (ریسک) محاسبه می‌شود. در تحلیل خطرپذیری باید مقادیری برای این سه عامل برآورد شود [۱۳۴]. تحلیل خطر شامل محاسبات علمی و تعیین خطر براساس داده‌های سیلاب و فرآیندهای مربوط به آن می‌باشد. تحلیل نمودن خطر به صورت تابعی از احتمال رخداد خطر و عواقب ممکن از نتیجه حوادث در ناحیه داده شده می‌باشد [۱۲۴]. 1- ۳1۵00 40 2-1 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - مدیریت خطرپذبری سیلاب: تعاریف. مبانی و مراحل ۹۵/۰۴/۱۳ ۳ ۱-۳-۲ ارزیابی خطریذ بری ارزیابی ریسک (خطرپذیری) براساس میزان خطرپذیری قابل قبول از طرف تاثیرپذیران و میزان هزینه‌ای که برای کاهش خطر در مدیریت خطرپذیری در نظر گرفته می‌شود. مشخص می‌گردد. برای مثال انتخاب دوره بازگشت سیلاب صد ساله برای انجام اقدامات کاهش خطرپذیری در سیلاب‌دشت یک نمونه از آرزیابی خطرپذیری است. این تصمیم‌گیری می‌تواند بعد از انجام تحلیل خطرپذیری و یا هم‌زمان با تحلیل آن صورت پذیرد وباید تصمیم‌گیری شود که چه میزان از خطرپذیری از طرف تأثیرپذیران و تصمیم‌گیر قابل قبول است. مشخص نمودن میزان پذیرش خطرپذیری از طرف مشارکت‌کنندگان و تخمین منافع و هزینه‌های خطرپذیری قابل قبول از مواردی است که در ارزیابی خطرپذیری انجام می‌شود. نتایج تحلیل خطرپذیری سیلاب می‌تواند به‌صورت کاملا متفاوتی به‌وسیله تاثیرپذیران مورد ارزیابی قرار گیرد. این ارزیابی بستگی دارد به این مطلب که آگاهی مردم چه به‌صورت انفرادی و چه به صورت جمعی در مورد چنین خطری تا چه حدی است. همچنین روحیه این افراد در مدارا و تحمل‌پذیری در برابر خطرات مشخص و قطعی تا چه حدی می‌باشد [۱۳۴] آگاهی از خطر بستگی به این حقیقت دارد که منظر کلی. بزرگی و عظمت خطر تا چه اندازه‌ای است و مردم به صورت انفرادی چه نوع تجربیات و پیش زمینه‌هایی در رابطه با این خطر داشته‌اند. برای مثال افرادی که قبلا در شرایط سیل قرار گرفته‌اند و آن را تجربه نموده‌اند دارای آگاهی کاملا متفاوتی نسبت به وقوع چنین خطری در مقایسه با افرادی که چنین حادثه‌ای را هرگز در زندگی خود تجربه نکرده‌اند می‌باشند [۱*۲]. روان شناسی و فرهنگ اجتماعی که در حقیقت آگاهی از خطر را از قبل به مردم یاد داده است باعث بالا رفتن آگاهی افراد از خطر می‌شوند و چنین افرادی در زمان وقوع خطرء تصمیم‌گیری‌های نا آگاهانه و غیر منطقی انجام نمی‌دهند و به این ترتیب تجربه و آگاهی به آن‌ها کمک می‌کند تا در مواجهه با خطر سیل تصمیمات صحیح‌تری بگیرند. اما به هر حال کنار آمدن با چنین مسایلی به احساسات فردی و اجتماعی و همچنین به تجربیات و دیدگاه‌های یک فرد یا افراد یک اجتماع و آگاهی از خطرات یک سیل واقعی یا آگاهی از چنین خطری بستگی دارد [۱۰۲]. خطر سیلاب نمی‌تواند به طور مستقیم از طرف جامعه درک شود و به این ترتیب تحلیل خطرپذیری سیلاب اطلاعاتی را تهیه کرده و در اختیار مردم قرار داده تا به عنوان قدمی برای درک جامع و کامل جامعه از چنین خطری باشد. ۴-۲- مدیریت خطرپذیری سیلاب و ارزیابی عملکرد آن به هیچ عنوان نمی‌توأن از خطر سیل و بروز حوادث سیل به‌طور کامل جلوگیری کرد و بنابراین باید خسارت کاهش یافته و در واقع مدیریت خطرپذیری انجام داد. به طور کلی تمام اقداماتی که در مورد مدیریت سیل و خطرات آن اعمال می‌شود به دو گروه تقسیم می‌گردد. گروهی از این اقدامات دائمی و گروه دیگر موقتی می‌باشند. اقدامات دائمی آن دسته از عملیات مستقیم فیزیکی هستند که باعث تغییراتی ماندگار در شرایط خطر سیلاب می‌شوند و این در حالی است که اقدامات موقتی به نوعی درمان کننده شرایط موجود در زمان وقوع حوادث مکرر سیل و سیلاب‌ها می‌باشند. باید توجه -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۲ ۳ راهنمای مدیریت سیلاب‌دشت داشت که کارهای مهندسی مربوط به مهار سیلاب و خطرات آن با ضد سیل کردن ساختمان‌ها و ساختار اصلی آن‌ها و پایدار کردن ساختمان‌ها در برابر عوامل خطر زای سیل. در یک راستا می‌باشند [۱۰۲]. مدیریت خطرپذیری سیلاب شامل فعالیت‌های مختلف برنامه‌ریزی و مدیریتی به منظور کاهش اثرات زیان‌آور سیلاب حین وقوع سیلاب و بعد از وقوع سیلاب انجام می‌گیرد. تحت عنوان مدیریت خطرپذیری سیلاب نام‌گذاری می‌شود [۸۰] که در ادامه این فعالیت‌ها ارائه شده‌اند: ۱-۳-۲ برنامه‌ریزی قبل از وقوع سیلاب شامل تحلیل گزینه‌های مختلف سازه‌ای و غیرسازه‌ای به منظور حداقل کردن خسارات سیل می‌باشد. کلیه مطالعات در جهت کم کردن خسارات سیلاب پیش از وقوع آن در این قسمت دیده می‌شود. حداقل کردن عمق سیلاب در مناطق سیل‌گیر و حداکثر کردن اثربخشی گزینه‌های مهار سیلاب از جنبه‌های دیگر این قسمت از مطالعات می‌باشد [۸۰]. اقدامات قبل از وقوع سیل شامل جلوگیری و محافظت در برابر تمام خطرات و تهدیدات ناشی از وقوع سیل و کاهش صدمات سیل و عوامل آسیب‌پذیری در مناطقی است که سیل بیش‌تر حادث می‌شود. آماده کردن مردم برای مواجهه با وقوع سیل. ضد سیل و پادسیل‌سازی ساختمان‌ها در مناطق مذکورء همچنین ساختن سدهای مخزنی و تاخیری و کلیه ابزارها و وسایل محافظت و آماده‌سازی تمام کسانی که در معرض خطر سیل قرار دارند. از اقدامات قبل از وقوع سیلاب ۳-۴-۲ مدیریت بحران در هنگام و بعد از وقوع سیلاب شامل اقداماتی است که در راستای مقابله با سیلاب در هنگام وقوع سیلاب و احیا بعد از وقوع سیلاب" صورت می‌پذیرد. احیا بعد از وقوع سیلاب شامل تصمیم‌گیری‌های مختلفی است که وضعیت عادی را به منطقه سیل‌زده باز می‌گرداند. در این مرحله اصل مهم برآورد و ارزیابی توانبخشی خسارت سیل و تدارک کمک و همراهی به قربانیان سیلاب می‌باشد [۸۰]. این اقدامات شامل ارزیابی منطقی از وضعیت سیلاب‌دشت در زمان وقوع سیلاب. مدیریت کوتاه مدت بهره‌برداری از تاسیسات مهار سیلاب, تخلیه و پایین آوردن سطح آب سیلاب. آموزش مردم در ارتباط با موارد یاد شده. عکسل‌العمل‌های اضطراری برای جلوگیری از زیان‌ها و خسارات جانی و مالی صدمات و جراحات ناشی از سیل, ایجاد گروه‌های کمک‌رسان و همچنین اطلاع‌رسانی و هشدار از طریق مراکز اطلاع‌رسانی رسمی و غیررسمی می‌باشد. از اقدامات دیگر عبارت است از: ایجاد کردن برنامه‌هایی برای جلوگیری از صدمات سیل با تخلیه مردم از مناطق سیل‌گیر به‌وسیله گروه‌های امداد و نجات [*۸» ۱۱۵]. [- ۳0۵1-۳1000 ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - مدبریت خطرپذ بری سیلاب: نعاریف. مبانی و مراحل ۹۵/۰۴/۱۳ ۳۳ در این فرآیند. پتانسیل حوادثی که می‌تواند سیلاب را از حالت عادی خارج نماید (مانند شکستن خاک‌ریز, طوفان سیل‌آسا, بارندگی شدید) ارزیابی شده و راه حل و ابزار مناسب برای مقابله با آن (شامل سازه‌های اضطراری مهار سیل. با بهینه کردن شرایط موجود) ارائه می‌شود که در عمل به معنای برنامه‌ریزی برای مدیریت بحران می‌باشد. با این ارزیابی, تصمیم گیران نحوه عمل در این شرایط را دانسته و برای تخلیه محل و اسکان مجدد تصمیم‌گیری می‌کنند. حداقل کردن زمان کمک‌رسانی در شرایط سیلابی از مواردی است که در این قسمت از مطالعات باید به آن توجه شود. فعالیت آفراد مسوول, همچنین شامل استفاده از کارها و وسایلی است که در زمان اوج سیل باعث کاهش خرابی‌ها و حفظ بیش‌تر آن چه که باقی مانده است می‌باشد تا به این ترتیب, تا آنجا که ممکن است از ضرر و زیان های جانی و مالی جلوگیری شود. از جمله عملیات و کارهایی که به عنوان اقدامات موقت برای کم کردن خطرات سیل در حین و بعد از وقوع آن اعمال می‌شوند عبارتند از: به کار بردن کیسه‌های شنی, حصارهای قابل حرکت. جابجا کردن انسان‌ها و حیوانات یا تخلیه‌ی محل سیل, محافظت از اشیا و مواد مختلف در محل و خارج از محل سیل, بستن شیرهای گاز, محافظت‌کردن و پیدا کردن انسان‌ها. حیوانات, موادء اشیا و وسایلی که در اثر سیل مفقود شده یا صدمه دیده‌اند. چون این اقدامات موقتی می‌باشند. باید وسایل مورد نیاز در این زمینه هم طوری باشند که دستیابی به آن‌ها آسان باشد و همه این عملیات در مناطق سیل‌زده و در بدترین شرایط و نقاط در زمانی محدود عملی و انجام می‌پذیرد که در نتیجه موقتی هستند [۱۰۲] قواعد و قوانین خاصی که از لحاظ قانونی در این موارد به کار گرفته می‌شوند و همچنین تمام ابزارهای عادی کننده اوضاع حوادث سیل, باید تحت نظر مرکز سیاست‌گذاری و مدیریت بحران باشد. در رابطه با سیل و خطرات آن. وسایل ارتباطی که شامل بروشورها و آگاهی دادن از طریق وسایل و رسانه‌های ارتباط جمعی مانند رادیو صدا و سیماء روزنامه‌هاء اینترنت می‌باشند باید برای آموزش و هشدار به‌کار گرفته شوند. جزییات بیش‌تر در مورد اقدامات مدیریت بحران در هنگام و بعد از وقوع سیلاب در فصل هشتم این راهنما ارائه شده است. ۳-۴-۲ ارزیابی عملکرد ارزیابی عملکرد مدیریت خطرپذیری سیلاب. بررسی این موضوع است که اقدامات مدیریتی انجام شده در چه حد و چگونه بر کاهش خطرپذیری سیلاب در سیلاب‌دشت تاثیرگذار بوده و مهم می‌باشد. در این مرحله باید به این سوال پاسخ داد که با اقدامات انجام شده آیا میزان خطرپذیری سیلاب‌دشت کاهش یافته است. فهمیدن این که اقدامات انجام شده تا جچه میزان بر کاهش خطرپذیری موثر بوده است و نیاز به انجام تغییر در مدیریت خطرپذیری منطقه از جمله مواردی است که در ارزیابی و پایش عملکرد اقدامات انجام شده مشخص می‌شود. مدیریت خطرپذیری موفق شامل اقداماتی است که سیلاب‌دشت را به عنوان یک منبع طبیعی با ارزش در نظر گرفته و در مدیریت آن بین هزینه‌ها و منافع استفاده از سیلاب‌دشت ایجاد تعادل نموده است. در بعضی از سیلاب‌دشت‌ها ممکن است خطرپذیری بالاتری را به علت منافع اشغال سیلاب‌دشت قبول نمایند. در مواردی دیگر ممکن است منفعتی از قبول خطرپذیری بالای سیلاب وجود نداشته باشد و در این موارد نیاز به انجام اقدامات -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۴ ۵ رآ ۸ راهنمای مدبریت سیلاب‌دشت ۵-۳ انواع خطرپذیری سه نوع خطرپذیری سیلاب وجود دارند که در مطالعات مدیریت خطرپذیری سیلاب‌دشت باید مشخص شوند [۱۱۵]: - خطرپذیری موجود" عبارت است از مدیریت خسارت سیلاب, خطرات جانی در جامعه و اموال در معرض خطر - خطرپذیری آینده" عبارت است از مدیریت خسارت سیلاب و خطرات جانی در مناطقی که به طور کامل توسعه نیافته‌اند و هنوز در حال توسعه هستند. - خطرپذیری پیوسته" عبارت است از مدیریت خطر جانی افراد به صورت ویژه (با توجه کم‌تر به خسارات مالی سیلاب). در هنگامی که سیلی بزرگ‌تر از سیل طراحی اقدامات مدیریتی به وقوع می‌پیوندد. در این شرایط اقدامات سازه‌ای کارآیی خود را می‌تواند از دست بدهد و یا در مناطقی که توسط اقدامات مدیریت سیلاب محافظت نمی‌شوند. به عنوان مثال, در خارج از گوره‌ها اقدامات مدیریتی سیلاب لحاظ نمی‌شود. اما این مناطق نیز به نوبه خود به طور پیوسته با خطر مواجه‌اند و در هنگام وقوع سیلاب بزرگ‌تر از سیلاب طراحی نیز نیاز به پاری‌رسانی خواهند داشت. در جهت پاسخ‌گویی به اهداف گسترده مطالعات مدیریت خطرپذیری سیلاب‌دشت نیاز به ارزیابی» توسعه مناسب و یکپارچه‌سازی کامل اقدامات و راهکارهای مدیریت خطرپذیری می‌باشد. همچنین هزینه‌ها باید در مقابل منافع حاصل از اجرای گزینه‌های مختلف مدیریتی بررسی شوند. انواع خطرپذیری‌هایی که باید رعایت شوند در ادامه این فصل شرح داده خواهد شد [۱۱۵]. ۶-۲- خطرپذیری سیلاب بزرگی سیلاب‌ها می‌توانند از مقدار کوچکی با بده‌های نسبتا کم و احتمال وقوع زیاد تا بده‌های حداکثر با احتمال وقوع کم تغییر یابد. بر این اساس احتمال وقوع سیلاب. ابزار مناسبی برای نشان دادن فراوانی و بزرگی سیلاب می‌باشد. در این بخش مباحث و مبانی پایه در خطرپذیری سیلاب‌دشت شامل مفاهیم. سوابق و تجارب موجود در مدیریت خطرپذیری زا ۳۳۹۵۵ -| ها ۳۵۶۳۵ -2 0011۵۱۵۵ -3 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - مد یریت خطرپذ بری سیلاب: تعاریف. مبانی و مراحل ۹۵/۰۴/۱۳ ۵ ۱-۶-۲- احتمال رخداد سالانه احتمال این که یک سیلاب با مقدار مشخص یا بزرگ‌تر از آن در هر سال اتفاق بیفتد که به صورت درصد هم بیان می‌شود احتمال رخداد سالانه" (۸: ۳) نامیده می‌شود. دوره با زگشت" (7)» عکس احتمال رخداد سالانه است و آن تعداد سال‌هایی است که به طور متوسط بین دو حادثه مشابه وجود دارد [۱۱۵]. اگر دوره بازگشت 7 سال و احتمال رخداد سالانه ۸1:۳ باشد.ء خواهیم داشت: ۱ ۱۳۲ - ) ‌ ۸۳۳۲ و برای مثال: 4- < [ ج 0.25 - ۸۳۳ 05 در محاسبات هیدرولوژیکی سیلاب سعی می‌شود برای داده‌های حداکثر لحظه‌ای سیلاب توابع احتمالاتی مناسبی پیدا و رسم شود تا از روی آن‌ها بتوان مقدار سیلاب را به ازای احتمالات مختلف محاسبه کرد. از نظر تئوری توابع توزیع احتمالاتی مختلفی وجود دارد که معادله‌های آن‌ها مشخص است. در بررسی‌های هیدرولوژی سعی می‌شود داده‌هایی که به صورت تجربی اندازه گیری و ثبت شده‌اند با این توابع توزیع برازش داده شده و بهترین تابعی که با داده‌ها مطابقت داشته باشند به عنوان تابع توزیع احتمال برگزیده شود تا از روی آن به ازای هر احتمال مورد نظر مقدار بده سیلاب به‌دست آید که به این فرآیند تحلیل فراوانی سیلاب گفته می‌شود که شامل چهار مرحله خواهد بود که عبارتند از [۵۱]: الف- انتخاب توابع توزیع احتمال از نظر تئوری ب- برازش داده‌های حداکثر لحظه‌ای سیلاب با توابع توزیع تئوری ج- انتخاب مناسب ترین تابع توزیع تئوری که با داده‌ها مطابقت داشته باشد. د- تعیین احتمال مقدار سیلاب مورد نظر از روی تابع توزیع تئوری در آمار و احتمالات تعداد بسیار زیادی توزیع احتمالی وجود دارند که برخی از آن‌ها برای برازش داده‌های سیلاب مورد استفاده قرار می گیرند. حداقل شش تابع توزیع احتمال که در هیدرولوژی برای متغیرهای پیوسته کاربرد دارند عبارتند از: تابع توزیع نرمال " تابع توزیع لگاریتم نرمال" تابع توزیع گاماٌ تابع توزیع پیرسون تیپ ۳ تابع توزیع لگاریتم پیرسون تیپ ۳ تابع توزیع حد نهایی تیپ یک" (گامبل تیپ ۱). برای داده‌های سیلاب معمولا دو توزیع لگاریتم پیرسون تیپ ۳و یا حد نهایی تیپ یک بیش‌تر انتخاب می‌شود. جزییات بیش‌تر این محاسبات در مراجع هیدرولوژی نظیر مراجع [۱۳۲۶] و [۵۱] وجود دارد. (۸۳۶۳) ۳۳۵۵0111 ۳۵۵۵206 آه۵ا ۸ -1 40 ۲۵۲۳۵۱ -2 3- ۳10717۵[ [8-1[071۳۵م] -4 5-4 6- ۳۵۵۲۹۵ 1۷6 3 3 1۷۵ 8-۳۵۵۲۹۵۵م] -7 8-۳۳۱۳۵۱۳۵ ۱۷۷۵|۷۵ 1۷06 | -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۶ رز ۱ راهنمای مدیریت سیلاب‌دشت ۲-۶-۲ رخداد با احتمال ۱/ رخداد با احتمال ۱./ یک رخداد احتمالاتی است که به صورت متوسط هر ۱۰۰ سال یکبار اتفاق می افتد. به این معنی که یک درصد شانس وقوع سیل با مقدار مربوط یا بزرگ‌تر وجود دارد. مقدار رخداد با احتمال ۱/ معمولا به عنوان شاخصی برای محدود کردن خسارات سیلاب در مناطق مسکونی مورد استفاده قرار می‌گیرد. سیلاب با احتمال رخداد سالانه یک درصد به عنوان نشانه‌ای از سیلاب بزرگ با پتانسیل وقوع فاجعه در نظر گرفته می‌شود. علاوه بر این انتظار می‌رود این سیلاب به طور معمول یک بار در طول عمر هر فرد اتفاق افتد [۱۱۵]. ۳-۶-۲ حداکثر سیلاب متحمل حداکثر بارش محتمل (۳۸/۳)! بزرگ‌ترین بارندگی و حداکثر سیلاب متحمل (۳۸/۳)" بزرگ‌ترین سیلاب ناشی از این بارندگی در محدوده مورد نظر می‌باشد. این گونه بارندگی‌های شدید به ندرت اتفاق می‌افتند. حداکثر بارش محتمل شرایط هواشناختی موجود امکان تجاوز از آن وجود نداشته باشد. روش‌های مختلفی برای محاسبه ۳۸/1۲ مورد استفاده قرار می گیردء روش به اصطلاح سینوپتیکی که در آن از وضعیت توده‌های هواء آمار بارش و رطوبت و مشخصه‌های دیگر هوا استفاده می‌شود دقیق‌تر می‌باشد. اما روش‌های آماری که فقط براساس داده‌های گذشته صورت می‌گیرد از نظر کاربری در مطالعات شناسایی ساده‌تر می‌باشند [۵۱]. طرح‌های اضطراری برای ایمنی انسان‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. منفعت ارزیابی سیلاب‌ها تا مقدار ۳۸/۳ در دشت‌های سیلابی, در این است که خطرهای ادامه‌دار را شناسایی و ابزار مناسب برای مدیریت این خطرات فراهم برگشت‌پذیری به حالت عادی برای برنامه‌ریزی سیلاب‌ها فراهم می‌شود [۱۱۵]. ۷-۲- هزینه‌های اشغال سیلاب‌دشت از آنجا که سیلاب‌دشت قسمت اعظم آب را در زمان‌های سیلابی در خود عبور می‌دهد. باید به عنوان جزیی از رودخانه از آن یاد کرد. لکن به علت آب‌گرفتگی کم وقوع این محدوده. توسعه فضاسازی و کاربری در این مناطق در همه دنیا معمول است و در نتیجه مدیریت خطرپذیری سیلاب‌دشت نیز یک مساله فراگیر است [۳۳]. سیلاب‌های معمولی با افزایش رطوبت خاک. تغذیه آب‌های زیرزمینی و حاصل‌خیز نمودن خاک در سیلاب‌دشت باعث افزایش تولید محصولات کشاورزی می‌شوند. با این حال سیلاب می‌تواند در فعالیت‌های مختلف از قبیل تولیدات. ارتباطات. کشاورزی و از بین ۱- ۳۳۵۵۱6 ۱1۵71۱ ۳۳۵۵۱۵11۵101 )۳۸/۳( 2- ۳۳۵,۵۱۵ ۱1271۶ ۳1۵۵۵ )۳۸/۲۳( -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - مدیریت خطرپذ بری سیلاب: نعاریف. مبانی و مراحل ۹۵/۰۴/۱۳ ۳۷ بردن محصولات کشاورزی با ارزش, اثر منفی داشته باشد. بر این اساس در توسعه و مدیریت دشت سیلابی نیاز به ایجاد از تخمین خسارت سالانه سیلاب" می‌توان به عنوان شاخصی برای تعیین هزینه اشغال سیلاب‌دشت استفاده نمود. این تخمین برای موارد محسوس " خسارت سیلاب انجام می‌شود. به غیر از خسارات محسوس, سیلاب دارای درجه بالایی از خسارات نامحسوس نیز می‌باشد که می‌توان به شکل افزایش تنش‌ها بر روی جوامع تاثیرپذیر از سیلاب و مشکلات برگشت پذیری آن‌ها به شرایط عادی در نظر گرفته شوند. اگر چه بیان کمی مقادیر خسارات نامحسوس مشکل است ولی این خسارات بخش واقعی و درآزمدت هزینه سیلاب می‌باشند |۱۰۷]. ۸-۲- راهبردها و روبکردهای مدیریت خطرپذیری در سیلاب‌دشت تقسیم است [۱۱۵]: - کاهش خطر سیلاب فقط در وضعیت موجود": در این دسته عملیات فقط در جهت کاهش خطر موجود و فعلی سیلاب اقدام شده است و سازه‌های هیدرولیکی سا پا ۳۴ - مدیریت خطر سیلاب و طرح‌های توسعه‌ای - مدیریت راهبردی" در این دیدگاه مجموع خطرهای سبلاب در حال حاضر.ء در آینده و به صورت پیوسته مورد توجه قرار می‌گیرد. علاوه بر خطر سیلاب فعلی و آینده, یک خطر سیلاب پیوسته" در بیش‌تر پهنه‌های سیلاب وجود دارد. این خطر ادامه دار ناشی از سیلاب‌هایی است که بزرگ‌تر از اقدامات حفاظتی می‌توانند اتفاق بیفتند. در مدیریت خطرپذیری در سیلاب‌دشت‌هاء ۱- ۸۷۵۲۵۵۵ ۸۵| ۲1۵000 0 2- 1212(0[۵ ([0(3 11110211010) 101211010 درز ماداها ۲1000 ۹1۵ -3 1۳۵ ۵:) 10۷۵1001301 200 ۵2۵1100 ۷/۱1 -4 5- 51۳۵10۵ 1 6- 0۵11۱۳۵ 11000 ]٩[هامد -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ ۹۲ راهنمای مدبریت سیلاب‌دشت داشتن رویکرد سوم و مدیریت راهبردی سیلاب‌دشت‌ها لازم است. در نظر گرفتن خطرهای کنونی,» آینده و پیوسته. اقدامات جامعی را در مدیریت خطرپذیری سیلاب‌دشت‌هابه همراه می‌آورد. ۹-۲- اصلاح مدیریت موجود در مدیریت خطرپذیری سیلاب‌دشت نیازمند به آمادگی قبل از وقوع سیلاب. واکنش مناسب در زمان سیلاب و اقدامات مناسب برای بهبود و بازگشت به حالت اولیه می‌باشد. بر این اساس برای سیلاب‌دشت باید برنامه‌های مدیریتی مدونی وجود داشته باشد و کلیه سناریوهای خطرء مورد شناسایی و ارزیابی قرار گیرد و بر آن اساس برنامه راهبردی مدیریت سیلاب‌دشت برای آن ارائه شود. عدم وجود مطالعات ویژه با رویکرد مدیریت سیلاب‌دشت. نیز عدم هماهنگی اقدامات انجام شده در سیلاب‌دشت و عدم تعریف متولی مسوول و ناظر بر اقدامات به صورت یکپارچه به عنوان معضلات جدی در این بخش در کشور مطرح می‌باشد. اقدامات مقطعی در سیلاب‌دشت‌ها برای حفاظت از تاسیسات و سایت‌های خاصی و عدم هماهنگی آن‌ها با دیگر طرح‌های موجود نیز از مواردی است که نیاز به توجه دارد. با توجه به مدیریت موجود در کشور موارد زیر را باید در اصلاح مدیریت مورد توجه قرار داد [۰۱۰۲ ۱۱۵]. - ایجاد رویکرد مدیریت یکپارچه سیلاب و در ذیل آن وارد نمودن برنامه‌های مدیریت خطرپذیری برای - برنامه‌های مدیریت سیلاب‌دشت باید براساس شرایط و میزان خطرپذیری هر سیلاب‌دشت دارای مجموعه - برنامه‌های مدیریت سیلاب‌دشت باید به صورت راهبردی کلیه نواحی سیلاب‌دشت را شامل شود. اقدامات مقطعی مهار سیلاب برای توسعه مناطق خاص و احداث سایت‌های خاص به صورت جدای از یک برنامه راهبردی نمی‌تواند تاثیر مناسبی بر مدیریت سیلاب‌دشت داشته باشد. - در مدیریت دشت سیلابی لازم است همه سیلاب‌ها تا بزرگی ۳8۸/۳ ارزیابی شده و اثر آن‌ها بر سلامت انسان‌ها و زیرساخت‌های مهم بررسی شود. - نقاط بحرانی از لحاظ خطر سیلاب در سیلاب‌دشت‌ها مشخص و شناسایی شوند. - در نظر گرفتن اثرات تجمعی خطرات سیلاب و برنامه‌ریزی بلند مدت مدیریت خطرپذیری سیلاب‌دشت انجام پذیرد. - اعمال سیاست‌های توسعه در چارچوب برنامه مدیریت خطرپذیری سیلاب در سیلاب‌دشت به جای یک برنامه مجزا از برنامه راهبردی موجب در نظر گرفتن اثرات تجمعی اقدامات و برنامه‌ریزی بلند مدت می‌شود. - دیدگاه راهبردی از خطرات مختلف سیلاب با در نظر گرفتن سیاست‌های توسعه‌ای در چجارجوب برنامه -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - مدیریت خطرپذ بری سیلاب: نعاریف. مبانی و مراحل ۹۵/۰۴/۱۳ ۳۹ - اقدامات پادسیل‌سازی (ضد سیلاب کردن) ساختمان‌ها در مناطق توسعه یافته از دشت‌های سیلابی باید مورد - نگهداری و حفظ محیط زیست دشت سیلابی, به عنوان مثال حفاظت از گونه‌های تحت خطر» جوامع و اجتماعات اکولوژیکی " مورد تاکید قرار گیرد. - اصول توسعه پایدار محیط زیست در مدیریت خطرپذیری دشت‌های سیلابی اشغال شده توسط انسان در نظر ۱-۲ تجارب جهانی و ملی مدیربت خطرپذیری سیلاب در طول دهه‌های اخیر جوامع انسانی نحوه مدیریت خطرپذیری سیلاب را برای کاهش آسیب پذیری خسارات و ایجاد تعادل بین استفاده‌های طبیعی و انسانی از سیلاب‌دشت و حوضه آبریز آموختند. تا بتوانند اهداف اجتماعی و تجربه های جهانی در مدیریت خطرپذیری سیلاب. جوامع را به این جهت سوق داد که در کاهش خطرپذیری همه معنی که از دولت مرکزی, دولت محلی و تا سطح شهروندان باید اقدامات کاهش خطرپذیری را حمایت کرده و در استفاده نامناسب از سیلاب‌دشت. حداقل کردن آسیب پذیری و خسارات با تلفیق ابزار سازه‌ای و غیرسازه‌ای و کاهش مبنای سود برای همه. برنامه ریزی برای کاربری اراضی و مشخص نمودن مناطق دارای خطرپذیری, از بسیاری از خطرات اجتناب شده است. برای خطرات باقی‌مانده. دیدگاه کاهش خسارات مانند مرتفع‌سازی, جابجایی ساختمان‌هاء. ساخت مخازن یا سازه‌های حفاظت در برابر سیلاب. تنها با دیدگاه سیستمی (کل نگر) در کاهش بر این اساس در کشورهای مختلف استانداردهای مدیریت خطرپذیری سیلاب‌دشت شکل گرفت و با گذشت زمان و وقوع سیلاب‌ها و ایجاد خسارات این استانداردها اصلاح گردید. در ادامه تجربه برخی از کشورها از قاره‌های مختلف در 5۳0005 1۳۵۵1۵۵۵ -1 60۵۱۱۳1۵۵ [ ۵10210۵ 20 ح ههام۳۵ -2 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۰ از رازم راهنمای مدیریت سیلاب‌دشت - آمریکا احتمال رخ داد سالانه معادل یک درصد به صورت وسیعی در این کشور در برنامه بیمه سیل مورد استفاده قرار می گیرد. مناطق با خطر سیلاب مناطقی هستندکه با سیلاب با دوره بازگشت ۱۰۰ ساله پوشیده شده و یا با عمق بیش‌تر از ۳/* متر با سیلاب ۱*۰ ساله غرقاب می‌شوند. با این حال این استاندارد به عنوان حداقل مقداری که مناطق بالاتر از این سطح را از لحاظ خطر ایمن در نظر می‌گیرد لحاظ می‌شود. براساس آمار موجود در این کشور در حدود یک سوم از بازپرداخت خسارت در طرح ملی بیمه سبل برای خسارات سیلاب خارج از ناحیه سیلاب یک درصد بوده است و مقدار خسارت بیش‌تری در ناحیه خارج از سیلاب صد ساله نسبت به ناحیه داخل این محدوده وجود داشته است [۱۱۵]. سیلاب با دوره بازگشت ۵۰۰ ساله (۸۳۳ 200 . 0) به عنوان یک سیلاب استاندارد برای محافظت یا خارج نمودن مناطق مهم یا تجهیزات با درجه خطر بالا" از محدوده سیلاب ۵*۰ ساله استفاده می‌شود. تجهیزات با درجه خطر بالا مواردی هستند که در صورت پوشیده شدن با سیلاب می‌توانند اثر شدیدی بر سلامت عمومی و ایمنی داشته باشند. مناطق مهم در شهرها شامل ایستگاه‌های آتش نشانی, مراکز آمبولانس‌هاء ایستگاه‌های پلیس, بیمارستان‌هاء مدارس, تجهیزات تامین و انتقال آب و برق, جاده‌های ارتباطی بین شهرهای مهم ایستگاه‌های اتوبوس و کارخانه‌های شیمیایی می‌باشند [۱۱۵]. در این کشور مرز سیلاب‌دشت صد ساله به دو ناحیه منطقه ممنوعه (سیل‌راه) و منطقه مشروط (حاشیه سیل) تقسیم می‌شود. کاربری مجاز در منطقه ممنوعه شامل کشاورزی, فضای بازء پارک‌هاء میادین ورزشی و امثال آن‌هاست. کاربری مجاز در منطقه مشروطه طبق مقررات مربوط مشخص می‌گردد و معمولا باید مستحدثات را در برابر سیل مقاوم ساخت [۶۳]. - هلند در جنوب غربی هلند. طرح دلتا برای حفاظت منطقه در برابر بارندگی‌های شدید با احتمال وقوع ۰/۰۰۰۱ در سال از دریای شمال اجرا شده است. برای بیش‌تر سیلاب‌بندهای در طول رودخانه‌هاء سیلاب طراحی به صورت ۱ در ۱۲۵۰ بوده است. در بعضی موارد که شانس وقوع خسارت سیلاب کم‌تر باشد این مقدار به صوت ۱ در ۲۵۰ نیز لحاظ می‌شود [۱۱۵]. - استرالیا در این کشور در ابتدا رقوم بزرگ‌ترین سیلاب تاریخی اتفاق افتاده برای هر دشت سیلابی به عنوان حد آأستانه خطر در نظر گرفته شده است. از سال ۱۹۷۰ مقدار سیلاب با احتمال رخداد سالانه ۰/۰۱ درصد در برنامه‌ریزی برای حفاظت سیلاب مورد استفاده قرار گرفته است. که علت آن وقوع سیلاب با دوره بازگشت ۱*۰ ساله و کشته شدن ۷ نفر در اثر وقوع این سیلاب بوده است [۱۱۵]. از سال ۱۹۸۴ در کشور استرالیا برای برنامه‌ریزی رقوم سیلاب محاسبه سیلاب تا مقدار ۸/۸۳ مورد توجه قرار گرفت و توسعه مناطق مسکونی در رقوم بالاتر از سیلاب ۱۰۰ ساله صورت پذیرفت و مقدار 3 ۲0011110۵ ۲127270 ۲۵۲ -۱ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم- مدبریت خطرپذبری سیلاب: نعار یف. مبانی و مراحل ۹۵/۰۴/۱۳ ۳۱ و اثرات سیلاب ]1۸/1 مورد ارزیابی قرار گرفت. در این کشور رقوم برنامه‌ریزی سیلاب بر پایه شاخص‌های اجتماعی. اقتصادی, فرهنگی و زیست محیطی براساس مقادیر سیلاب‌ها انتخاب شده است [۱۱۵]. - کانادا در این کشور تاکید فزاینده‌ای بر مدیریت سیلاب‌دشت در چارچوب حوضه آبریز وجود دارد. حوضه آبریز بهترین قالب کنترل نحوه کاربری اراضی روش‌های معمول مدیریت سیلاب‌دشت می‌باشد. رهیافت‌های غیرسازه‌ای» جایگزین روش‌های سیلاب‌دشت‌ها داخل شهر و در نظر گرفتن کاربری اراضی در آن‌ها باید طبق مقررات مصوب صورت گیرد [۶۳]. - ایران در ایران استانداردی تحت عنوان مدیریت سبلابدشت تاکنون وجود نداشته است و کارهایی هم که در این زمینه صورت گرفته است به‌صورت پراکنده بوده است. تنها استانداردهایی که تا حدودی در ارتباط با سیلاب‌دشت در ایران نوشته شده است ضابطه شماره ۲۷۶ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور تحت عنوان «شرح خدمات مطالعات تعیین حد بستر و حریم رودخانه یا مسیل» و ضابطه شماره ۳۰۷ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور تحت عنوان «راهنمای تعیین پهنه‌بندی سیل و تعیین حد بستر و حریم رودخانه» می‌باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- ملزومات مدیریت سبلاب -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - ملزومات مدبریت سیلاب 7 ۳۵ ۱-۳ کلیات مطالعات مدیریت خطرپذیری سیلاب‌دشت. راهکاری به سوی تعادل میان گروهی از عوامل متفاوت در جهت اقدام مدیریتی و منظم است که ذکر جزییات در آن ضروری می‌باشد [۱۱۵]. مطالعات مدیریت خطرپذیری سیلاب‌دشت یک فرآیند منظم و چند بعدی است که نیازمند سطح بالایی از مهارت‌های مهندسی, برنامه‌ریزی» علوم اجتماعی» زیست محیطی, اقتصادی و مدیریت بحران می‌باشد. مطالعات مدیریت خطرپذیری سیلاب‌دشت نیازمند تلاش چشم‌گیر از سوی کمیته مدیریت خطرپذیری سیلاب‌دشت می‌باشد. اهم مطالب مورد بحث در این فصل به شرح زیر می‌باشند [1۱۱۵: - گام‌های اساسی مدیریت خطرپذیری سیلاب‌دشت - موارد ویژه مورد بررسی - توصیه و ملاحظات حاصل از مطالعات - ملاحظات اولیه - داده‌های مورد نیاز - ملاحظات و طرح‌های جنبی - اطلاعات و گزارش‌های مربوط به تغییرات اقلیمی - ملاحظات طرح ۲-۳ گام‌های اساسی مدیریت خطرپذیری سیلاب‌دشت گام‌های اساسی مدیریت عبارتند از [۱۱۵]: - مشاوره و هم‌فکری با جامعه - ارزیابی راهبردی مناطق تازه توسعه یافته - طراحی تراز سیل (]۳۳) - آرزیابی خسارت سیلاب - تهیه اطلاعات و اسناد مناسب برای کاربران و جامعه [۷۵م] ۳1۵1۵ 11۵000 -1 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۶ ۵ رآ ۸ راهنمای مدبریت سیلاب‌دشت ۱-۲-۳ مشاوره و هم‌فکری با جامعه مشاوره و هم‌فکری با مردم جامعه یک اقدام حیاتی برای به‌دست آوردن پذیرش جامعه برای مدیریت خطرپذیری سیلاب‌دشت و برنامه‌های بعدی آن می‌باشد و باعث می‌شود مردم مسایل و قوانین مرتبط با خطرپذیری سیلاب و برنامه‌های آتی آن را راحت‌تر پذیرا باشند. رایزنی با مردم جامعه شامل بررسی جوانب زیر می‌باشد [۱۱۵]: - آگاه کردن جامعه از مطالعات مدیریت خطرپذیری سیلاب‌دشت و اهداف آن. - ارزیابی سطح آگاهی عمومی جامعه. درک و نگرانی آن‌ها در رابطه با مسایل مربوط به سیل و آمادگی در برابر سیلاب. - اخذ هرگونه اطلاعات از کسانی که ممکن است به نحوی در ارتباط با سیل‌های تاریخی, رفتار و پاسخ‌های - ارزیابی خواسته‌های مردم در ارتباط با مسایل و مشکلات سیلاب - ارائه اطلاعات به جامعه در ارتباط با اقدامات مدیریتی جایگزین و مزایا و معایب آن. - ارائه مکانیزمی مناسب برای جامعه به منظور همکاری در انتخاب گزینه مدیریتی مناسب. جامعه به عنوان یک عامل اصلی باید در تدوین و اجرای طرح مدیریت خطرپذیری سیلاب مشارکت کند [۱۱۵]. در کنند. لازم است که یک گروه مناسب از ذینفعان در فرآیند تصمیم‌گیری یا گفتگو برای تهیه طرح مدیریت شرکت داشته باشند. بنابراین شوراهای محلی یک عنصر لازم برای فرآیند مدیریت خطرپذیری سیلاب‌دشت هستند. این شوراها شامل نمایندگان جامعه. به ویژه صاحبان زمین در مناطق سیل‌خیزء باید فعالانه در تهیه طرح مدیریت و بررسی تاثیر آن بر جامعه و زندگی خودء مشارکت کنند [۴]. در راستای تهیه و توسعه طرح مدیریت. مردم باید بپذیرند که برخی مناطق با خطرپذیری بالاء در طرح مدیریت باید کنار گذاشته شوند و خالی بمانند. به عنوان مثال زمین‌های اطراف آبراهه یا زمین‌های ذخیره سیل با خطرپذیری بالا در سیلاب‌دشت. این زمین‌ها برای اهداف سازگار با طرح قابل استفاده هستندء مانند تبدیل شدن به کشتزارء ولی باید به طور کامل برای اهدافی که در طرح در نظر گرفته شده» سازگار و هماهنگ باشند. در مناطق شهری» چنین زمین‌هایی برای ایجاد فضای باز و تبدیل شدن به زمین بازی و تفرجگاه بسیار مناسب‌اند [ 1۱۱۵ تجهیز نیروی انسانی در زمان حادثه و آشنایی با طرحء در مهار شرایط و عودت دادن وضعیت بحرانی به وضع عادی سابق بسیار موثر است. بنابراین وجود نیروهای مردمی آموزش دیده در صورت بروز حادئه کمک بسیاری در پیشبرد اهداف طرح تعریف شده در منطقه دارد [۸]. در حقیقت میزان موفقیت برنامه‌های کاهش خسارات سیل را می‌توان از مقدار آمادگی و آگاهی مردم درباره اتخاذ راهبردهای مناسب و اجرای آن‌ها ارزیابی کرد. همچنین تبادل اطلاعات مربوط به سیل بین سازمان‌های مختلف در بالادست و پایین‌دست حوضه برای اجرای برنامه‌های آماده‌سازی در برابر سیل ضروری می‌باشد |۴]. اهمیت نقش جامعه در تهیه طرح و آگاه‌سازی آن‌ها در سیاست‌گذاری‌ها از آنجا مشخص می‌شود که غالبا اطلاعات افراد محلی از مسایل مربوط به شهرها و روستاها و مناطق آسیب‌پذیر و حتی گاه تحلیل‌های سازنده آنان فراتر از توانمندی‌هایی است که نزد سازمان‌های رسمی - دولتی- عمومی یافت می‌شود [۸]. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - ملزومات مد بر یت سبلاب 4 ۵ را ۸۱ ۳۷ پس از تعیین طرح., وظایف و اقدامات تصمیم‌گیری شده در آن باید بین اعضای جامعه تقسیم گردد. مثلا زنان وظیفه مراقبت از کودکان و انجام امور بهداشتی و سلامت را بر عهده دارند و نیز نقش محوری در تهیه. مدیریت و مراقبت از آب را بر عهده دارند. در برنامه‌ریزی و اجرای طرح باید به شرایط بخش‌های آسیب‌پذیر جامعه از جمله کودکان و سالمندان نیز توجه شود [۴]. علاوه بر مطالب مذکور و صرف نظر از هرگونه الزامات قانونیء طرح مدیریت باید در دسترس عموم قرار گیرد تا اظهار نظر عمومی قبل از نهایی شدن و تصویب آن توسط شورا انجام شود [۱۱۵]. ۲-۲-۳- هیدرولوژی. هیدرولیک و پهنه‌بندی سیلاب مطالعه سیلاب. بررسی اطلاعات جزیی رفتار سیلاب برای طیف وسیعی از وقایع سیل شامل حداکثر سیلاب محتمل باید انجام شود. اطلاعات متداول مطالعه سیلاب شامل بررسی ترازهای ناشی از بده پیک سیلاب و سرعت جریان سیلاب صورت می‌گیرد که در فصل چهارم این راهنما توضیح داده شده است. ۳-۲-۳- مدیریت راهبردی سیلاب‌دشت راهبرد. اجرای راهبرد و ارزیابی راهبردهاست به صورت منظم و پشت سر هم طی شود. بدین منظور ضروری است که مورد که کدام یک از راهبردهای مختلف می‌توانند بیش‌ترین منفعت را داشته باشند تصمیم‌گیری کنند [۵۳]. برای رسیدن به هدف فوق گام‌های اساسی مدیریت راهبردی در ادامه این بخش از راهنماء شرح داده خواهند شد. ۱-۳-۲-۳ ماتریس ارزیابی عوامل خارجی (۳۳۴) این ماتریس ابزاریست که به مدیران راهبردی اجازه می‌دهد تا عوامل محیطی, اقتصادی, اجتماعی. سیاسی, فرهنگی. حقوقی, فناوری» زیست محیطی و رقابتی را در مقطع زمانی مورد نظر مورد ارزیابی قرار دهند. برای تهیه ماتریس ارزیابی عوامل خارجی باید پنج مرحلهء به شرح زیر طی شوند [۵۳]: - به این فرصت‌ها و تهدیدها وزن یا ضریب بدهید. این ضریب‌ها از صفر (بی‌اهمیت) تا ۱ (بسیار مهم) می‌باشند. |- ۳۷۱۵۲ ۵| ۳8010۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ ۵ رآ ۸ راهنمای مدبریت سیلاب‌دشت کنونی در نشان دادن واکنش نسبت به عامل مزبور است. عدد ۴ به این معناست که واکنش بسیار عالی بوده است. عدد ۲ واکنش از حد متوسط بالاتر و عدد ۲ یعنی واکنش در حد متوسط و عدد ۱ به معنی واکنش - ضریب هر عامل را در رتبه مربوط ضرب نمایید تا نمره نهایی به دست آید. صرف نظر از تعداد عاملی که در ماتریس ارزیابی عوامل خارجی گنجانده می‌شود. جمع نمره نهایی بین تا ۴ خواهد بود و میانگین آن‌ها ۵ می‌باشد. اگر نمره نهایی به ۴ برسد بدین معنی است که مدیریت خطرپذیری سیلاب‌دشت در برابر عواملی که موجب تهدید و فرصت‌ها می‌شوند به صورتی عالی واکنش نشان می‌دهد. عدد ۱ بدین معنی است که می‌کنند بهره‌برداری نماید یا از عواملی که موجب تهدید می‌گردند. احتراز نماید. جدول (۱-۳) ماتریس ارزیابی عوامل خارجی ر نشان می‌دهد. جدول ۱-۳- ماتریس ارزیابی عوامل خارجی (۳۳) ۲-۳-۲-۳ ماتریس ارزیابی عوامل داخلی ‏ (1۳۴) این ماتریس ابزاری برای بررسی عوامل داخلی مدیریت خطرپذیری سیلاب دشت می باشد. در واقع نقاط قوت و ضعف ارگان متولی مدیریت خطرپذیری سیلاب‌دشت را آرزیابی می‌کند. برای تهیه یک ماتریس ارزیابی عوامل داخلی, عمدتا به قضاوت‌های شهودی و نقطه نظرات دست آاندرکاران تکیه می‌شود. برای تهیه ماتریس ارزیابی عوامل داخلی نیز باید پنج مرحله, به شرح زیر طی شوند [۵۳]: - تهیه لیستی از ضعف‌ها و قوت‌های مدیریت سیلاب‌دشت موجود. - به این ضعف‌ها و قوت‌ها وزن یا ضریب بدهید. این عدد بیانگر اهمیت نسبی آن در موفقیت مدیریت خطرپذیری سیلاب‌دشت است. این ضریب‌ها از صفر (بی‌اهمیت) تا ۱ (بسیار مهم) می‌باشند. مجموع این |- 117۵| ۳8010۲6 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - ملزومات مد بر یت سبلاب 4 ۵ را ۸۱ ۳۹ - به هر یک از عوامل رتبه ۱ تا ۴ بدهید. عدد ۴ نشان دهنده قوت بسیار بالای عامل مورد بحث می‌باشد. عدد ۲ - ضریب هر عامل را در رتبه مربوط ضرب نمایید تا نمره نهایی به دست آید. صرف نظر از تعداد عاملی که در ماتریس آارزیابی عوامل داخلی گنجانده می‌شود. جمع نمره نهایی بین ۱ تا ۴ خواهد بود و میانگین آن‌ها ۳/۵ می‌باشد. اگر نمره نهایی کم‌تر از ۳/۵ باشد. بدین معنی است که مدیریت خطرپذیری سیلاب‌دشت از نظر جدول ۲-۳- ماتریس ارزیابی عوامل داخلی (:]۳1) پس از تعیین امتیاز عوامل داخلی و خارجی می‌توان از روش‌های مختلف مدیریت راهبردی و تدوین راهبردها بهره جست. از جمله رایج‌ترین این مدل‌هاء مدل 5۱۷07 می‌باشد. ۳-۳-۲-۳ ماتریس تجزیه و تحلیل ‎٩۱۷01 در مدل 5۷/07 پس از لیست کردن هر یک از عوامل قوت و ضعف و فرصت‌ها و تهدیدهای موجود و نوشتن آن‌ها در سلول‌های مربوط به خود. از محل تلاقی هر یک از آن‌ها راهبردهای مدیریت خطرپذیری سیلاب‌دشت حاصل می‌شود. مواجهه دادن عوامل اصلی داخلی و خارجی و تدوین راهبردهای 50. ۰۷/0 51 و ۷/1 از مشکل‌ترین بخش‌های تهیه ماتریس 5۱۷/07 می‌باشد و به قضاوت و قدرت تجزیه و تحلیل خوبی نیاز دارد [۱]. ماتریس 51/07 در جدول (۳-۳) جدول ۳-۳- ماتریس تجزیه و تحلیل 5۱۷07 نقاط قوت را فهرست کنید نقاط ضعف را فهرست کنید ناحیه ۱: راهبرد های مبتنی بر 50 ناحیه ۲: راهبرد های مبتنی بر ۷/0 با بهره جستن از نقاط قوت در صدد بهره‌برداری از فرصت‌ها برآیید. با بهره جستن از فرصت‌ها نقاط ضعف را از بین ببرید. ناحیه ۲: راهبرد های مبتنی بر 57 ناحیه ۴: راهبرد های مبتنی بر ]۷۷/7 برای احتراز از تهدیدها از نقاط قوت استفاده کنید. نقاط ضعف را کاهش دهید و از تهدیدها بپرهیزید. 015 یک 000۳۱6۵ ک دعدد ۷۷/۵۵ یک کطاع 5۳ -|۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۴۰ ۲ راهنمای مدیریت سیلاب‌دشت راهبردها را اولویت‌بندی نمود. ۴-۳-۲-۳ ماتریس برنامه‌ریزی راهبردی کمی (05۳31)) یکی از روش‌ها و ابزارهای بسیار شایع در ارزیابی گزینه‌های راهبردی و مشخص نمودن جذابیت نسبی راهبردها که در مرحله تصمیم‌گیری مورد استفاده قرار می‌گیرد. ماتریس برنامه‌ریزی راهبردی کمی (/05]۸)) می‌باشد. این تکنیک مشخص می‌نماید که کدامیک از گزینه‌های راهبردی انتخاب شده., امکان پذیر می‌باشد و در وافع این راهبردها را اولویت‌بندی می‌نماید. این تکنیک نیز مانند اکثر تکنیک‌ها و ابزارها نیازمند یک قضاوت خوب. خبرگی و آگاهی می‌باشد. این ماتریس برای ارزیابی امکان پذیری و پایداری راهکارهای پیشنهادی در مواجهه با شرایط محیطی و وضع موجود گروه می باشد. درصورتی که در این آرزیابی یک راهبرد توان مواجهه با شرایط درون و برون گروه را نداشته باشد. باید از فهرست راهبردهای قابل اولویت‌بندی خارج شود [۱]. برای ارائه یک ماتریس برنامه‌ریزی راهبردی کمی باید شش مرحله زیر طی شوند [۵۳]: مرحله ۱- فرصت‌ها و تهدیدات عمده خارجی, نقاط ضعف و قوت داخلی را در ستون طرف راست ماتریس برنامه‌ریزی راهبردی کمی بنویسید. مرحله ۲- به هر یک از عوامل داخلی و خارجی که در موفقیت مدیریت خطرپذیری سیلاب‌دشت نقش دارند. وزن با ضریب بدهید. این ضریب‌ها همانند ضریب‌های ماتریس آرزیابی داخلی و خارج از صفر (بی‌اهمیت) تا ۱ (بسیار مهم) می‌باشند. مرحله ۳- ماتریس‌های مرحله ۲ را مقایسه نمایید و راهبردهایی را که ارگان متولی مدیریت خطرپذیری سیلاب‌دشت باید به اجراء در آورد (یا آن‌ها را مورد توجه قرار دهد) مشخص نمایید. مرحله ۴- نمره‌های جذابیت را مشخص نمایید. آن‌ها مقدار عددی هستند که جذابیت هر راهبرد را در یک مجموعه از راهبردها نشان می‌دهند. نمره‌های جذابیت به این شکل هستند: ۱- بدون جذابیت. ۲- تاحدی جذاب. ۲- دارای مرحله ۵- جمع نمره‌های جذابیت" را حساب کنید. مقصود از جمع نمره‌های جذابیت حاصل ضرب ضریب (مرحله دوم) در نمره‌های جذابیت (مرحله چهارم) است. جمع نمره‌های جذابیت نشان دهنده جذابیت نسبی هر یک از راهبردها است که تنها با توجه به اثر عوامل داخلی و خارجی مربوط به دست می‌آیند. مرحله ۶- مجموع نمره‌های جذابیت هر یک از ستون‌های ماتریس برنامه‌ریزی راهبردی کمی را حساب نمایید. مجموع نمره‌های جذابیت نشان می‌دهد که در هر مجموعه کدام راهبرد از بیش‌ترین جذابیت برخوردار است ماتریس برنامه‌ریزی راهبردی کمی (/05778)) در جدول (۴-۲) ارائه شده است. ا ‏ ۳1۵1۳ 51۳۵0010 0۵111۵11۷۵ -۱ 0۵ ۸11۳۵۵1۷۵۵۵۵ آها0۵ 1 -2 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - ملزومات مد بر یت سبلاب 4 ۵ را ۸۱ )۴ جدول ۴-۳- ماتریس برنامه‌ریزی راهبردی کمی (05۲۳81) ماتریس برنامه‌ریزی راهبردی کمی (057۱1) ۵-۳-۲-۳- ارزیابی راهبردی از خطرپذیری سیل در مناطق توسعه یافته جدید حال پس از تشریح فرآیند مدیریت راهبردی و ارزیابی راهبردی از خطرپذیری سیل, به ارزیابی راهبردی از خطرپذیری سیل در مناطق توسعه یافته جدید خواهیم پرداخت. طرح‌های کاربری اراضی نمی‌توانند بدون درک خطرات سیل و پیامدهای آتی آن موثر باشند. طرح‌های مدیریت کاربری اراضی نیز به نوبه خود بخشی ضروری در مدیریت موثر ارزیابی واقع بینانه و مطلوب کاربری اراضی در آینده می‌باشند. اگر کاربری اراضی در آینده مد نظر قرار نگیرند و به صورت مناسب در طرح مدیریت گنجانده نشود. اقدامات مدیریت خطرپذیری سیلاب تحت الشعاع قرار می‌گیرند. مدیریت موثر این مناطق فراهم می‌نماید. بررسی این مناطق نیاز به یک ارزیابی کلی از کلیه خطرات سیل دارد. بنابراین مدیریت کاربری آینده اراضی می‌تواند به طور موثری برای کاهش خسارات سیلاب در آینده در یک سطح قابل قبول استفاده شود. به علاوه, توسعه مناطق جدید نیز نیاز به ارزیابی کلی دارد تا اطمینان حاصل شود که آن‌ها تاثیر قابل توجهی روی توسعه موجود نخواهند داشت. این بررسی‌ها به عنوان بخش کاملی از مطالعات مدیریت خطرپذیری سیلاب‌دشت توسط وزارت راه و شهرسازی و بنیاد مسکن انقلاب اسلامی, شهرداری‌ها و بخش‌داری‌ها فراهم می‌شود. همچنین شهرداری‌ها و بخش‌داری‌ها با توجه به خطر سیل در مورد این‌که مناطق موجود و جدید می‌توانند به طور منطقی توسعه یافته یا دوباره توسعه یابند راهنمایی‌های لازم را ارائه می‌دهند [۱۱۵]. مدیریت موثر خطرپذیری سیلاب در مناطق توسعه یافته جدید نیاز به لحاظ کردن موارد زیر دارد [۱۱۵]: - شناسایی پتانسیل مناطق توسعه یافته جدید و نیازهای آینده کاربری اراضی در یک افق برنامه‌ریزی ۲۰ ساله. - انجام مطالعات برای تعیین چشم انداز خطرات سیل و این که چه مناطقی باید توسعه یافته و چه گزینه‌های مدیریتی به منظور حمایت از توسعه لازم است. - مطالعات به منظور بررسی اثر کلی مناطق توسعه یافته جدید. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۳ او ۵ ای ام( راهنمای مدبریت سبلاب‌دشت این اطلاعات و مطالعات مرتبط با آن. مقدمه‌ای برای تصمیم‌گیری در مورد یک اقدام برنامه‌ریزی مناسب و مدیریت خطرپذیری سیلاب در یک سطح قابل قبول است. مدیریت را در ابتدا می‌توان از طریق اجرای برنامه‌ها و سیاست‌های مدیریت توسعه انجام داد. با این حال, ضروری به نظر می‌رسد که محدودیت‌های توسعه و شرایط توسعه در طرح‌های مدیریت لحاظ شوند و با محیط زیست به طور مناسبی هماهنگ شوند تا اطمینان حاصل شود که خطرپذیری سیلاب به طور راهبردی مدیریت شده است [۱۱۵]. ۶-۳-۲-۳ اثرات مناطق توسعه یافته جدید روی سیلاب توسعه کاربری اراضی می‌تواند روی عوامل سیلاب نظیر ترازه سرعت جریان و مسیر جریان سیل تاثیر بگذارد و در یکی از دلایل زیر باشد [۱۱۵]: <* مسدود شدن سیل‌راه‌ها 9 مسیرهای عبور سیلاب از طرق مختلف از قبیل ساخت و ساز ساختمان در آن‌ها و غیره. - از بین بردن نواحی ذخیره سیلاب در محدوده دشت‌های سیلابی به علت پر کردن این مناطق یا توسط گوره‌ها. - افزایش مساحت مناطق غیرقابل نفوذ در حوضه آبریز» بدون مدیریت صحیح, موجب افزایش حجم کلی رواناب این اثرات باید با دید کلان و به صورت جمعی بررسی شوند تا بتوان مدیریت خطرپذیری سیلاب موثری را در منطقه ۷-۳-۲-۳- تعیین محدوده توسعه متناسب با سیل محدودیت‌های توسعه اراضی سیل‌خیز را می‌توان براساس درک درست از رفتار سیل و اثرات آن که در قسمت‌های مناطق عبارتند از [۱۱۵]: - مناطقی که توسعه اثرات نامطلوب روی رفتار سیلاب دارد. در این مناطق توسعه ممکن است باعث مسدود شدن سیل‌راه‌ها شود که این امر نیز به نوبه خود موجب افزایش تراز سیل و یا تغییر مسیر جریان سیل با تغییر مسیر جریان می‌شود. ارزیایی‌ها شامل در نظر گرفتن اثرات مناطق جدید که برای توسعه پیشنهاد شده‌اند روی رفتار سیل می‌باشد. - مناطقی که خطر سیلاب بسیار بالاست و نمی‌توان به طور چشم‌گیری آن را در یک سطح قابل قبول به وسیله جاری شدن سیلاب را بررسی می‌نماید. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - ملزومات مد بر یت سبلاب 4 ۵ را ۸۱ ۳۳ برجای می‌گذارد. ۸-۳-۲-۳ توسعه کاربری اراضی سازگار با سیل در سیلاب‌دشت در داخل منطقه‌ای که توسعه از نقطه نظر خطر سیلاب مانعی ندارد. ضروری است در مورد مدیریت توسعه کاربری اراضی برای کاهش خطر سیلاب در یک سطح قابل قبول در این مناطق تصمیم‌گیری شود. مدیریت توسعه می‌تواند شامل رعایت موارد زیر باشد [۱۱۵]: - انواع توسعه کاربری اراضی متناسب با منطقه باشد. این موضوع به آسیب‌پذیری‌های ناشی از انواع توسعه و خطرپذیری پیوسته سیل که منطقه با آن مواجه است مرتبط می‌باشد. به عنوان مثال. یک منطقه‌ای از لحاظ مسکونی مناسب توسعه تشخیص داده شده است اما ممکن است همین منطقه برای سکونت سالمندان به دلیل آسیب‌پذیری بالاتر آنان مناسب نباشد. به عنوان مثالی دیگرء ممکن است منطقه‌ای برای سکونت دارای خطر بالایی باشد اما برای توسعه صنعتی آسیب‌پذیری کم‌تری داشته باشد. - تراکم ساخت و ساز مناسب باشد. توانایی مدیریت صحیح و موثر در زمان بحران و مواقع اضطراری از سوی منطقه عامل مهمی است که در تراکم ساخت و ساز باید مد نظر قرار گیرد (امور مربوط به تخلیه باید در نظر گرفته شود) و عواملی که ممکن است تراکم ساخت و ساز را محدود کنند باید شناسایی شوند. مطالعصات مدیریت نیز ممکن است گزینه‌هایی برای غلبه بر محدودیت‌های حساس و بحرانی داشته باشد. به عنوان مثال, گسترش راه‌ها و مسیرهای دسترسی برای تخلیه به منظور افزایش ظرفیت تخلیه در هنگام وقوع سیلاب - ارائه راهکارهای مناسب برای حمایت از توسعه ضروری هستند. از این‌رو باید راهکارهای مناسب شناسایی شوند تا این که اطمینان حاصل شود که توسعه‌های آینده با یک سطح غیر قابل قبولی از خطرپذیری پیوسته سیلاب مواجه نیستند. این راهکارها ممکن است شامل اقداماتی از قبیل پر کردن اراضی توسعه و یا رعایت حداقل تراز کف ساختمان‌ها باشد و یا شامل در نظر گرفتن مسیرهای ویژه برای تخلیه به منظور بهبود عملیات تخلیه در هنگام وقوع سیل باشد. - راهکارهای مدیریتی مناسب برای تاسیسات زیربنایی حساس و مهم آرائه شوند. تاسیسات زیربنایی و حساس باید در هنگام وقوع سیل قابل دسترس و آماده باشند و در صورت لزوم» بعد از وقوع هر سیل به آسانی بتوان آن‌ها را آماده برای استفاده نمود. این امر ممکن است نیاز به رعایت استانداردهایی در سیل طراحی تاسیسات زیربنایی به منظور کاهش آسیب پذیری تاسیسات داشته باشد. به عنوان مثال, مسیرهای تخلیه با سیستم -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۴ رز ۱ راهنمای مدیریت سیلاب‌دشت ۹-۳-۲-۳ مدیریت خطرپذبری پیوسته در مناطق توسعه یافته جدید می‌شود نیاز دارد تا به دقت بررسی شده تا بتوان به طور موثری مدیریت را اعمال نمود. از این‌رو ممکن است نیاز به انجام پاره‌ای اقدامات از قبیل پیش‌بینی و هشدار سیل, ایجاد مسیر دسترسی مناسب به منظور تسهیل عملیات تخلیه ساکنین و غیره باشد [۱۱۵]. ۴-۲-۳- طراحی تراز سیل (:۲۳1) طراحی ترازهای سیل عامل اساسی و مهم در مدیریت خطرپذیری سیلاب می‌باشد. طراحی ترازهای سیل براساس ترکیبی از رخدادهای سیل. یک سیل تاریخی یا برخی از سیلاب‌های با احتمال وقوع بالاتر از سالانه و در نظر گرفتن ارتفاع آزاد می‌باشد. تصمیم‌گیری در مورد طراحی ترازهای سیل براساس دریافت‌های جزیی از رفتار سیلاب چون احتمال وقوع آن‌هاء تبعات آتی اقتصادی, اجتماعی, زیست محیطی و امنیت افراد در طی رخدادهای مختلف سیلاب می‌باشد. نحوه طراحی ترازهای سیل. هدف از طراحی ترازهای سیل و طراحی ترازهای سیل برای مقاصد مختلف در فصل پنجم این راهنما به طور کامل تشریح شده است. یکی از گام‌های اساسی در تهیه مقدمات طرح مدیریت خطرپذیری سیلاب‌دشت ارزیابی خسارات ناشی از سیل می‌باشد. از این‌رو به منظور تحلیل خطرپذیری و ارزیابی خسارات ناشی از آن لازم است انواع مختلف خسارات سیلاب مورد بررسی قرار گیرند |1۱۱۵ تحلیل خطرپذیری و آرزیابی انواع خسارات به طور مفصل در فصل ششم این راهنما شرح داده شده‌اند. ۶-۲-۳ اطلاعات و اسناد برای کاربران متولیان. می‌توانند از این اطلاعات در برنامه‌ریزی‌های آتی استفاده نمایند. خدمات موجود را ارتقا دهند و تصمیمات توصیه‌های برنامه‌ریزی کاربری اراضی در برنامه مدیریتی به منظور به‌روزرسانی طرح‌های محلی زیست محیطی و کنترل توسعه اراضی بهره‌مند شود [۱۱۵]. اطلاعات تهیه شده برای ستاد مدیریت بحران کشور باید در امر تخلیه و برنامه‌ریزی سودمند و یاری‌رسان باشد. این موارد شامل بندهای زیر می‌شود |۱۱۵]: -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - ملزومات مدیریت سیلاب و ۳۵ - توصیف مردم عادی از رفتار سیلاب برای انواع رخدادهای سیلاب - اطلاعات تراز سطح سیلاب در ارتباط با ابزارهای کلیدی هشدار سیلاب برای انواع رخدادهای سیلاب - تعیین مسایل بحرانی تخلیه. مانند قطع مسیرهای کلیدی تخلیه و برآورد زمان تلفات در این مسیرها ۳-۳ موارد ویژه مورد بررسی از سیلاب مورد استفاده برای طراحی ترازهای سیل, حفاظت زیرساخت‌هاء نوسازی اراضی تخریب شده توسط اقدامات پیشین تسکین سیلاب. جزایرء گوره‌هاء صنایع و تاسیسات پرخطر و تغییر اقلیم را به صورت مجزا ارزیابی می‌نماید. این موارد به عنوان چک لیستی برای بررسی‌های دقیق‌تر ستاد مدیریت بحران ارائه می‌شوند [۱۱۵]. ۱-۳-۳ اثرات تجمعی توسعه کاربری اراضی یکی از متداول‌ترین مشکلات در تهیه طرح مدیریت خطرپذیری سیلاب‌دشت. مساله اثرات منفی تجمعی توسعه کاربری اراضی بر مدیریت سیلاب می‌باشد. مسایل مرتبط با توسعه ممکن است به طور جداگانه کم تاثیر (یا حتی بدون تاثیر) باشند. اما به صورت تجمعی و با در نظر گرفتن انواع توسعه‌ها اثرات زیادی بر رفتار سیلاب یا طرح‌های محلی سیلاب چون طرح‌های آمادگی, واکنش و بازتوانی جامعه بگذارند. متداول‌ترین مثال ها در این زمینه عبارتند از [۱۱۵]: - بستن مسیرهای عبور سیلاب و مسیرهای جریان بر اثر توسعه و ساخت وساز در دشت‌های سیلابی. - افزایش تلفات سیل به دلیل عدم امکان ذخیره‌سازی سیل به‌واسطه توسعه اراضی به صورت مجزا و پر کردن مناطق سیل‌گیر و به تبع آن افزایش تراز سطح سیلاب در این مناطق. - خطرات فزآینده برای افرادی که در اراضی سیل‌خیز زندگی و کار می‌نمایند و تاثیر جمعیت در کاهش ظرفیت مسیرهای تخلیه و مدیریت اضطراری. مثال‌های فوق کاملا روشن می‌سازند که ساخت و ساز در حریم دشت‌های سیلابی و به تبع آن افزایش جمعیت این مناطق موجب کاهش ظرفیت تخلیه مسیرهای دسترسی در هنگام وقوع سیلاب و عدم امکان ذخیره‌سازی سیل و کاهش پیک سیلاب می‌شوند. از این‌رو اقدامات توسعه در اراضی سیلابی به صورت تجمعی موجب افزایش خطرات سیلاب می‌شوند. در حالی که واقعیت این است که هر توسعه به نوبه خود منجر به افزایش چشم‌گیر در سطح سیلاب. خطرات. نیازهای تخلیه و یا خطرات بالقوه نخواهد شد. اما افزایش آن توسط اثرات تجمعی برخی از این عوامل و توسعه‌ها اغلب غیرقابل پذیرش می‌باشد. این مساله یکی از دلایل اصلی است که در این راهنما توصیه شده است که قبل از تهیه طرح‌های مدیریتی اثرات تجمعی مورد ارزیابی قرار گیرند. این ارزیابی به عنوان بخشی از مطالعات مدیریت صورت -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۶ ۵ رآ ۸ راهنمای مدبریت سیلاب‌دشت اجتماعی. اقتصادی و9 فرهنگی به طور کامل بررسی شده باشند. در طرح لحاظ خواهند شد. همجنین طرح‌های محلی واقع شوند تا یافته‌های طرح را به خوبی منعکس نمایند [۱۱۵]. ۲-۳-۳ پیامدهای سیلاب‌های بزرگ تر از سیلاب مورد استفاده برای طراحی تراز سیل برای مشخص کردن مطالعات مدیریت خطرپذیری پیوسته سیلاب و طرح‌های آن لازم است تا پیامدهای ناشی از انواع سیلاب‌ها بررسی شود. این امر شامل سیلاب‌های با احتمال وقوع بالا و سیلاب‌های بزرگ‌تر از سیلاب مورد استفاده برای طراحی تراز سیل و حداکثر سیلاب محتمل می‌باشد. تاکید بر روی سیلاب‌های بزرگ‌تر از سیلاب مورد استفاده به خاطر خطر موجود برای آمنیت جانی افراد و مدیریت خطرپذیری اضطراری می‌باشد. اقدامات مدیریت خطرپذیری سیلاب که ممکن است برای طراحی تراز سیل مناسب باشند. ممکن است برای سیلاب بزرگ‌تر نامناسب باشند. انتخاب سطح تراز سیل اغلب توافقی مشکل. میان هزینه‌های حاشیه‌ای در حال افزایش سیلاب. راهکارهای غیرسازه‌ای و کاهش منافع جزیی حفاظت در مقابل سیلاب می‌باشد. از این‌رو در این شرایط بهتر است تعریف سیلاب‌دشت و اراضی سیل‌گیر براساس حداکثر سیلاب محتمل و نه براساس برنامه‌ریزی سیلاب در مناطق صورت پذیرد. در این صورت. جامعه پذیرش ۳-۳-۳ حفاظت زبرساخت‌ها حفاظت از زیرساخت‌های اساسی و شریان‌هایی مانند منابع آب. گازء مجاری فاضلاب. تلفن و برق در زمان وقوع سیلاب امری حیاتی می‌باشد تا اطمینان حاصل شود که امکان بازیابی این خدمات در حداقل زمان ممکن بعد از حادثه وجود دارد. این مساله هم خطرات را برای اموال و دارایی‌های عمومی کاهش می‌دهد و هم بازیابی و پاک‌سازی را پس از سیلاب تسهیل از: حفاظت موقتی در اطراف تاسیسات فاضلاب. منابع آب. ایستگاه‌های تولید برق و جداسازی موتورهای الکتریکی از پمپ‌ها در مجاری فاضلاب و سیستم‌های منابع آب و سایر شریان‌های حیاتی متقاطع با رودخانه [۱۱۵]. ۳-۳-۳ نوسازی اراضی تخریب شده توسط اقدامات پیشین تسکین سیلاب نوسازی اراضی تخریب شده در دشت‌های سیلابی منافع زیست محیطی با ارزشی دارد. بسیار محتمل است که اراضی تخریب شده‌ی دشت‌های سیلابی ناشی از اقدامات پیشین تسکین سیلاب بوده باشد. از این‌رو هر تلاشی در این زمینه باید جزیی از اقدامات مطالعات مدیریت و طرح‌های آتی آن باشد. از جمله این اقدامات می‌توان به اجازه ورود جریان‌های طبیعی به مناطقی که جریان‌های طبیعی در آن از بین رفته است» اشاره نمود. هنگامی که اقدمات فعلی تسکین سیلاب را ارزیابی می‌کنیم» بررسی‌ها باید در مورد کلیه اقدامات از جمله تغییرات. بازسازی و عملیات تعدیل یا پاک‌سازی صورت پذیرد. البته این ارزیابی‌ها -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - ملزومات مد بر یت سبلاب 4 ۵ را ۸۱ ۳۷ شود. به عنوان مثال, در مناطق ساحلی جایی که پتانسیل سیلاب‌های با امواج بلند وجود نداشته نباشد. می‌توان دریچه‌های سیل گیر را در زمان‌های غیرسیلاب به منظور حفاظت یا بازتوانی اکوسیستم منطقه باز گذاشت. این دریجه‌های سیل‌گیر می‌توانند طوری طراحی شوند که در زمان سیلاب به طور اتوماتیک بسته شوند [۱۱۵]. ۵-۳-۳ جزابر شکل جزیره‌ها در دشت‌های سیلابی در طی یک سیلاب به‌صورت بالقوه خطرناک می‌باشند. این مساله زمانی خطرناک‌تر خواهد بود که سیلاب‌هایی بزرگ‌تر از سیلاب مورد استفاده در تراز سیل جزیره را به زیر سیل ببرد (شکل ۱-۳). از این‌رو در این شرایط مردمی که در جزیره به دام افتاده‌اند و نجات دهندگان آن‌هاء در معرض خطر بی‌موردی قرار خواهند گرفت. بنابراین توسعه اراضی در این نواحی قبل از وقوع سیلاب نیاز به دقت و بررسی بیش‌تری دارد [۱۱۵]. ۳ ۹ زک سره + تالاب حداقل سطح قابل قبول- سطحی که سریع‌ترین ۱ اپ . تراز نرمال رودخانه خسارت را در هنگام وقوع سیلاب می‌بیند. ۹ سا شکل ۱-۳- نمونه‌ای از جزایر که هنگام وقوع حداکثر سیلاب محتمل به زیر سیلاب فرو می‌روند ۶-۳-۳- گوره‌ها گوره‌ها از اقدامات سازه‌ای مهار سیلاب می‌باشند که در فصل هشتم این راهنما به طور مفصل به آن پرداخته شده است. گوره‌ها یکی از اقدامات محافظت در برابر سیلاب, تا زمانی که تخریب نشوند و یا سطح سیلاب از آن‌ها بالاتر نرودء می‌باشند. اگرچه. غیرمحتمل است که گوره‌ها بر مبنای حداکثر سیلاب محتمل طراحی شوند اما طراحی آن‌ها باید به گونه‌ای باشد که به تخریب یا عدم کارایی آن‌ها در مقابل سیلاب‌های با سطح بالاتر از گوره منجر نشود. عواقب عدم کارایی گوره‌ها در مقابل سیلاب‌های با سطح بالاتر باید آرزیابی گردد و اگر خطرات جانی و خسارت وجود دارد باید اقدامات مناسبی برای کاهش خطرات جانی و خسارت به کار گرفته شود. این اقدامات می‌تواند شامل اقدامات غیرسازه‌ای مانند طرح‌های ایجاد آمادگی در مقابله با سیلاب و یا کنترل توسعه در اراضی پشت گوره‌ها در جهت کاهش خطرات -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ ۵ رآ ۸ راهنمای مدبریت سیلاب‌دشت جانی و خسارت باشد. همچنین گوره‌ها می‌توانند به‌واسطه ایجاد جدایی میان اراضی سیل‌گیر و سایر نواحی, تاثیرات زیست محیطی مهمی چون تغییر اکوسیستم رودخانه در این نواحی و بستن مسیر عبور حیوانات نیز داشته باشند. از این‌رو با توجه به این موضوع. گوره‌ها باید با رعایت تمام موارد قانونی طرح‌های زیست محیطی مورد ارزیابی قرار گیرند. بتدا باید یک ارزیابی کلی در مطالعات مدیریتی انجام گیرد تا اطمینان حاصل شود که گزینه مورد نظر قابل انجام می‌باشد و سپس ارزیابی‌های جزیی‌تری برای بررسی موارد قانونی محیط زیست و غیره مورد نیاز است [۱۱۵]. صنایع و تاسیسات پرخطر در مقررات طرح‌های زیست محیطی محلی تعریف می‌شوند و مدیریت سلامت عمومی و خطرات زیست محیطی در ارتباط با گریز مواد سمی و زیان‌آور به وسیله طغیان رود توسط سیلاب‌ها باید بررسی شوند. وقتی این بررسی‌ها نمی‌توانند در جایی به طور دقیق این خطرات را مشخص کنند در نتیجه مکان‌های جایگزین باید مورد بررسی قرار گیرد. این مکان‌ها می‌توانند در داخل سیلاب‌دشت و یا خارج آن باشند. اما باید جایی قرار گیرند که این خطرات به طور موثری مدیریت شوند [۱۱۵]. از این‌رو بهتر است این نوع صنایع در پهنه‌های با دوره بازگشت بالاتر از ۰ سال قرار گیرند. ۸-۳-۳ تغییر اقلیم هدف مطالعات مدیریتی فراهم کردن یک طرح مدیریتی می‌باشد که برای یک دوره زمانی مناسب باشد. یعنی اگر در دوره زمانی ۲۰ ساله اثرات گلخانه‌ای بدتر از پیش‌بینی‌های فعلی باشد. طرح‌های مدیریتی مورد استفاده باید قادر به تطبیق با این مساله باشند [۱۱۵]. بنابراین اثرات منفی تغییرات آب و هوایی بر رفتار سیلاب نیاز به بررسی دارد که این اثرات شامل موارد زیر می‌باشند [۱۱۵]: - افزایش سطح آب که منجر به افزایش مشکلات مربوط به سیلاب در نواحی ساحلی به خصوص در مرداب‌ها و دریاچه‌های بسته می‌شود. این مشکلات با ساخت خاکریزهای اضافی در ورودی اقیانوس‌هاء دریاها و دریاچه‌ها تشدید می‌شود. این مساله باعث می‌شود که موارد زیر را بررسی نماییم: - به‌کارگیری تراز سیل بالاتر به منظور ثابت نگه داشتن سطح حفاظت یا پذیرش یک سطح بالاتری از خطر سیلاب. - توسعه و به‌روزرسانی طرح‌های مدیریتی به منظور مدیریت ارتفاع خاکریزها در جایی که این خاکریزها سطح جهت طرح زمان‌بندی در مطالعات مدیریتی لحاظ شود. - الگوی آب و هوایی متغیر می‌تواند طوفان‌ها را تقویت کند و در نتیجه موجب افزایش شدت اثرات سیلاب شود. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - ملزومات مدیریت سیلاب ۹۲ ۳۹ - پس از تصمیم‌گیری برای به‌کارگیری یک تراز سیل بالاتر» حال هدف فراهم آوردن یک سطح مطمئن حفاظت - تصمیم‌گیری براساس سطح حفاظت سیلاب که به طور موردی تعیین شده باشد می‌تواند منجر به کاهش سطح حفاظت سیلاب در آینده شود. ۴-۳- توصیه‌ها و ملاحظات حاصل از مطالعات توصیه‌هایی از مطالعات. مبنای تشخیص یک طرح مدیریتی منسجم و جامع را برای اقدامات کارآمد و موثرء به منظور مدیریت موثر خطرپذیری موجود. خطرپذیری آینده. خطرپذیری پیوسته. خطرات جانی و حداقل کردن خسارات سیلاب بر جامعه فراهم می‌نماید. در این راستا توصیه می‌شود کلیه دریافت‌های حاصل از مطالعات اعم از بررسی خطرات و خسارات سیل, بررسی توسعه کاربری اراضی در آینده, اثرات منفی و مثبت حاصل از اقدامات پیشین مدیریت خطرپذیری سیلاب‌دشت. بررسی موارد ویژه و غیره به صورت لیستی تهیه شود و به منظور اقدام مدیریتی مناسب در اختیار ستاد مدیریت بحران کشور قرار گیرد. ۵-۳- ملاحظات اولیه پیش از شروع هر نوع مطالعه و جمع‌آوری اطلاعات. کمیته سیل و گروه مطالعاتی سیل (اعم از بخش دولتی و یا مهندسین مشاور) باید موارد زیر را مد نظر قرار دهد [۱۱۵]: - اهداف مدیریت خطر در سیلاب‌دشت به شرح زیر باید مد نظر قرار گیرد. ٩‏ کاهش خطر جانی و خسارت مالی سیلاب به اموال و تاسیسات زیر بنایی موجود 9 مدیریت خطر به تاسیسات زیر بنایی مهم هنگام و بعد از رخداد سیلاب بمنظور حصول اطمینان از این که در زمان مورد نیاز به‌صورت مناسب و قابل استفاده هستند. ۹ مطمئن شدن از این که توسعه بعدی اراضی سیلاب‌دشت با خطر سیلاب و خطرات جانی ناشی از آن سازگار خواهد بود. ٩‏ مدیریت خطر سیلاب به طوری‌ که خسارت بالقوه برای تاسیسات زیر بنایی که در آینده ساخته می‌شود 9 حفاظت و بهبود محیط زیست رودخانه و سیلاب‌دشت در ارتباط با اهداف قوانین و سیاست‌های کشور حصول اطمینان از این که طرح مدیریت ارائه شده به‌طور جامع؛ طرح‌های محلی مهار سیلاب, طرح‌های آبخیزداری, طرح‌های تجاری و برنامه استراتژیک. طرح‌های آمایش سرزمین, طرح‌های جامع. تفصیلی و هادی, طرح توسعه عمران ناحیه‌ای و قوانین» مقررات و آیین‌نامه‌های برنامه‌های پنج ساله توسعه کشور را در نظر گرفته است. -------- صفحهٔ بعد -------- 2۰ ۵ رآ ۸ راهنمای مدبریت سیلاب‌دشت 9 حصول اطمینان از این که اقدامات ناشی از برنامه مدیریت سیلاب‌دشت. سازگار با محیط اجتماعی بوده و منافع اقتصادی و آثار مثبت حداکثر و آثار منفی آن‌ها حداقل گردیده است. * برقرار کردن برنامه‌ای برای اجرای طرح مدیریت سیلاب‌دشت که شامل مکانیزم تامین مالی, مسوولیت‌ها. شروط و برنامه پایش باشد. * نوشتن و به‌روز کردن سیاست مدیریت خطر سیل برای محدوده مطالعاتی در مراحل مختلف فرایند * در نظر گرفتن بهترین راهکار برای به‌کارگیری یافته‌های طرح مدیریت سیلاب‌دشت در قوانین» مقررات. آیین‌نامه‌هاء بخش‌نامه‌ها و طرح‌های آمایش سرزمین, جامع. تفصیلی و هادی و طرح و سیاست مدیریت توسعه اراضی. - مشخص کردن مراجع و منابع اطلاعات جامعه (کشور و استان و شهر یا روستا) که در ارتباط با مدیریت خطر سیلاب‌دشت بوده و یا محدودیت‌ها و ابزار بالقوه مدیریتی که وجود دارند. - اهداف مراحل مختلف مدیریت سیلاب‌دشت شامل: ۹ آماده‌سازی مطالعات سیل " آماده‌سازی مطالعات مدیریت خطر سیلاب‌دشت " ۹ آماده‌سازی طرح مدیریت خطر سیلاب‌دشت" ملاحظات یاد شده امکان تعیین داده‌های مورد نیاز برای انجام مطالعات و تصمیم سازی در زمینه مدیریت ۶-۳- داده‌های مورد نیاز داده‌هایی که باید تهیه شده و یا تلفیق گردند شامل موارد زیر است [۱۱۵]. - سیلاب‌های تاریخی, داده‌های کاربری اراضی» گزارش‌های موجود. رفتار کلی سیلاب. مسیرهای اصلی جریان. تراز اوج سیلاب. خسارت سیلاب. سرعت جریان» نرخ افزایش جریان سیل (هیدروگراف سیل)» زمان سفر سیل" و اثرهای سیل بر روی جوامع نظیر بسته شدن راه‌هاء محاصره شدن توسط سیلاب و یا نیاز به تخلیه داده‌های بارشی (رگبارها) وتخحمین الگوی بارش ۱- ۳۱۵۵۵ 5۳ 0 5۳۵۷ ۱۷1۵2820161 ۲۱۹۴ رزع|۳ ۳۱۵۵۵ -2 0 ۳12 ۱۷1۵282061 ۹1۹۴ ۳1۵10 ۳1000 -3 6 ل[ع1۳3۷ -4 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - ملزومات مدیریت سیلاب رزی رل ۵۱ - نقشه‌های زمین‌شناسی, خاک‌شناسی (به‌ویژه نقشه خاک‌های اسیدی)» توپوگرافی و فرسایش خاک - داده‌های مربوط به روش‌های جاری مدیریت خطر سیلاب‌دشت و کارایی و عدم کارایی آن‌ها شامل اخلال و اثر - کاربری اراضی جاری و بالقوه و روند توسعه‌ای حوضه آبریز (آبخیز) شامل اراضی قابل دسترسی و نیازهای آتی انواع توسعه اجتماعی - اطلاعات در مورد پهنه‌بندی سیل موجود (نظیر تعیین بستر و حریم‌های انجام شده قبلی) و قوانین و نقشه‌های مدیریت کاربری موجود - سطح آمادگی موجود جوامع و افراد آن در مقابل سیل - میزان اخلال سیل در نظم جامعه - آب زیرزمینی و مکان‌های تغذیه آن - جامعه گیاهی و جانوری آبی و اطلاعات مربوط به زیستگاه به‌ویژه گونه‌های در خطر و در حال انقراض گیاهی و جانوری ویژگی‌های مهم فرهنگی و تاریخی جوامع موجود در محدوده طرح - داده‌های مرتبط با تغییر اقلیم نظیر تغییرات بارش و دما و نیز تغییرات سطح آب دریای محدوده طرح - درآمد بخش دولتی و خصوصی از اراضی سیلاب‌دشت - خسارت‌های اقتصادی و غیراقتصادی گزارش شده در سیلاب‌دشت لازم است کلیه سازمان و ادارات دولتی متناسب با مسوولیت‌های خود.ء زمینه فراهم سازی اطلاعات برای مراحل مختلف مدیریت سیلاب‌دشت را فراهم سازند. ۷-۳- مطالعات و طرح‌های جانبی مطالعات و طرح‌های جانبی وجود دارند که می‌توانند زمینه قبلی برای اطلاعات مورد نیاز مدیریت خطر سیلاب‌دشت را فراهم سازند. این مطالعات و طرح‌ها شامل موارد زیر است: - مطالعات طرح کاربری اراضی و آمایش سرزمین - مطالعات طرح‌های توسعه و عمران - مطالعات زیست محیطی محدوده طرح و حوضه آبخیز - مطالعات آبخیزداری - مطالعات مهندسی رودخانه - مطالعات گونه‌های در حال خطر و یا در حال انقراضص -------- صفحهٔ بعد -------- 1۲ ۹۳ راهنمای مدیریت سیلاب‌دشت - مطالعات خاک‌های اسیدی - مطالعات خاک‌شناسی - مطالعات فرهنگی و اجتماعی ۸-۳- اطلاعات و گزارش‌های مربوط به تغییرات اقلیمی از اثر پدیده گلخانه‌ای می‌توان گرم شدن تدریجی جو را استنباط کرد که عامل آن تجمع گازهای خاص نظیر دی اکسید کربن در جو می‌باشد. پدیده گلخانه‌ای دارای اثر روی رفتار سیل‌گیری و مدیریت تصمیم مرتبط با آن است. دانشمندان و دولت‌ها در سطح بین‌المللی اثر پدیده گلخانه‌ای بر روی تغییر اقلیم را پذیرفته‌اند. انرهای ناشی از تغییر اقلیم شامل افزایش تراز سطح آب اقیانوس‌هاء تغییر الگوهای هواشناسی و تعدادی اثرهای ناسازگار بر روی سیل‌گیری اراضی شامل موارد زیر می‌باشد [۱۱۵]: - افزایش تراز آب دریاها و اقیانوس‌ها در اثر انبساط حرارتی موجب تشدید شکل سیل‌گیری اراضی حاشیه رودخانه‌ها در مناطق ساحلی خواهد شد. - تغییر الگوهای هواشناسی موجب می‌شود که سیلاب متناظر با احتمال ۱/ که باید به‌طور متوسط هر صد سال یک‌بار رخ دهد در دوره بازگشت کوتاه‌تری مثلا هشتاد سال اتفاق بیافتد. افزایش پیدا خواهد کرد. به‌عبارت دیگر سیلاب‌ها و خشکسالی بیش‌تری رخ خواهد داد. بنابراین گزارش‌ها و داده‌های - مطالعات سیل به‌ویژه اثر احتمالی تغییر اقلیم بر رفتار آن - مطالعات مدیریت به‌ویژه اثر آن بر روی روش‌های مدیریتی و تصمیمات داده‌های مربوط به پدیده گلخانه‌ای و تغییر اقلیم از مراکز جهانی مطالعات تغییر اقلیم و موسسات داخلی مشابه آن‌ها -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۴ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم- پهنه‌بندی سیل ور 2۵ ۱-۴ کلیات سیلاب‌دشت و آبراهه اصلی رودخانه. یک مجموعه واحد بوده و سیلاب‌دشت قسمتی از رودخانه است که به هنگام طغیان رودخانه. آب در آن جاری می‌شود. براین اساس, پهنه‌بندی سیلاب به تعیین ناحیه‌هایی در داخل سیلاب‌دشت اطلاق می‌گردد که برای کاربری‌های مختلف از قبیل فضاهای تفرجگاهی. کشاورزی, محوطه‌های صنعتی و مسکونی و غیره مورد استفاده قرار می‌گیرد. در این فصل ابتدا در مورد مطالعات سیلاب شامل مطالعات هیدرولوژی و هیدرولیک بحث شده و سپس اهداف پهنه‌بندی سیل و پهنه‌بندی هیدرولیکی شرح داده می‌شود. سپس پهنه‌بندی خطر سیلاب و ۲-۴- مطالعه سیلاب مطالعه سیلاب عبارتست از یک مطالعه اصولی و جامع از رفتار سیلاب و بررسی ماهیت خطرپذیری سیلاب‌دشت. به طور کلی مطالعه سیلاب شامل سه مرحله زیر می‌باشد [۲۱]: - بررسی آمار و اطلاعات جمع‌آوری شده و در صورت لزوم پیشنهاد تکمیل آن‌ها. - تعیین خصوصیات سیل و بررسی خسارات وارد آمده ناشی از سیلاب با توجه به آمار و اطلاعات سیل‌های مختلف مشاهده‌ای. هدف از مطالعه سیلاب عبارتست از بررسی رفتار سیلاب رخ داده در حوضه آبریز مورد مطالعه با تعیین تراز سیلاب. سرعت سیلاب براساس شرایط حاکم بر حوضه آبریز [۱۱۹]. معیارها و ملاحظات فنی بررسی سیلاب را می‌توان در - مطالعه هیدورلوژی سیلاب - مطالعه هیدرولیکی سیلاب ۱-۲-۳ مطالعه هیدرولوژی سیلاب مطالعه هیدرولوژی یکی از مطالعات پایه در بررسی سیلاب است که مشخصات هیدرولوژی سیلاب را تعیین می‌کند. مواردی که باید در مطالعه هیدرولوژی انجام شود عبارتند از [۳۴]: - بررسی آمارء اطلاعات و گزارش‌های هیدرولوژی - بررسی صحت و دقت آمار و بازسازی آمار ناقص و تطویل آمار تا حد دوره شاخص 7 تعیین بده وج سیلاب با دوره بازگشت ۳ ۵ ۱۰ ۲۵ ۵۹ :0۱ و ۰۰ سال - بررسی ابنگارهای ثبت شده و در صورت نیاز تهیه ابنگار واحد -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۶ ۲ راهنمای مدیریت سیلاب‌دشت - واسنجی مدل‌های هیدرولوژیک در صورت نیاز - ترسیم آبنگارهای سیلاب‌هایی با دوره بازگشت مختلف در صورت نیاز - بررسی رگبارهای هم‌زمان آبنگار سیلاب‌های مورد استفاده در واسنجی مدل هیدرولوژیک در صورت نیاز مشخصات هیدرولوژی سیلاب (عمق, سرعت و...) را می‌توان هم از هیدروگراف سیل و هم از حداکثر آبدهی سیل (بده اوج سیلاب) تعیین کرد. با این تفاوت که حداکتر آبدهی سیل فقط مشخصات حداکثر را ارائه می‌کند. دو روش زیر عموما برای برآورد حداکثر آبدهی سیلاب و تعیین هیدروگراف سیلاب استفاده می‌شود [۱۱۵]: < روش تحلیل فراوانی سیلاب - شبیه‌سازی بارش - رواناب و روندیابی سیل انتخاب روش مناسب برای برآورد حداکثر آبدهی سیل و تعیین هیدروگراف آن تابعی از عواملی چند از قبیل هدف طرح., اندازه پروژه و اهمیت آن. مرحله مطالعات یا دقت مورد نیازء نوع اطلاعات و آمار موجود یا در دسترس و دقت آن‌ها می‌باشد [۳۰]. در صورت وجود داده‌های ثبت شده سیلاب و بارش در ایستگاه هیدرومتری و ایستگاه باران‌سنجی در بالادست حوضه آبریزء از روش اول (تحلیل فراوانی سیلاب) و در صورت عدم وجود داده‌های ثبت شده دومین روش (شبیه‌سازی بارش - رواناب) استفاده می‌شود [۱۱۵]. ۱-۱-۲-۴ داده‌های پابه مورد نیاز بدون شک برآورد سیلاب با هر روشی که انجام گیرد. مستلزم وجود داده‌های دقیق و کافی از یک سری پارامترهای مربوط به آب و هوای منطقه و خصوصیات هیدرولوژیکی حوضه آبریز می‌باشد. واضح است که نوع و تعداد و اهمیت نسبی پارامترهای مورد نیاز می‌تواند از روشی به روش دیگر متفاوت باشد. توصیه سازمان یونسکو در این زمینه به شرح الف- در بین خصوصیات ماندگار حوضه آبریزه کسب اطلاعات در مورد خصوصیات زیر از اهمیت زیادی برخوردار است [۳۰]. - مساحت و شکل حوضه آبریز - تراکم شبکه زهکشی - رابطه ارتفاع و مساحت - ظرفیت ذخیره‌ای دریاچه‌ها و مانداب‌ها - شرایط زمین‌شناختی ب- مابین خصوصیات متغیر حوضه. باید موارد زیر برای یک دوره ۵ تا ۱۰ ساله کنترل و مورد توجه قرار گیرد: - پوشش گیاهی -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم- پهنه‌بندی سیل ۲ 1۷ - شرایط خاک - ذخیره آب در مخازن ویژگی‌های آبراهه ج- داده‌های مورد نیاز در خصوص رژیم آب و هوایی و جریان آب به شرح زیر می‌باشد: - شرایط اقلیمی حوضه آبریز - بارش برف و باران - جریان رودخانه شرایط اقلیمی حوضه آبریز علاوه بر پارامترهای معمول, شامل پارامترهای توزیع زمانی و مکانی درجه حرارت. الگوی رگبارهای همرفت و فعالیت‌های چرخه‌ای می‌باشد. ۲-۱-۲-۴- روش تحلیل فراوانی سیلاب تحلیل فراوانی سیلاب یکی از روش‌های مناسب برای برآورد سیلاب محسوب می‌شود. درصورتی که شرایط لازم از قبیل وجود آمار کافی و امکان برازش تابع توزیع مناسب وجود داشته باشد. با این روش می‌توان به نتایج مطلوب دست یافت [۳۰]. هدف از روش تحلیل فراوانی سیلاب برقراری ارتباط بین حداکثر بده سیل‌ها (بده اوج سیلاب) با فراوانی رخ‌دادشان با استفاده از توزیع‌های احتمال است [۱۱۵]. تحلیل فراوانی سیلاب عموما براساس سری‌های سیلاب سالانه که بزرگ‌ترین بده اوج جریان لحظه‌ای را شامل می‌شوند و در ایستگاه هیدرومتری نزدیک به محل در طول یک سال, اندازه‌گیری شده است. انجام می‌شود [۱۱۵]. برای جزییات بیش‌تر تحلیل فراوانی به کتب هیدرولوژی مراجعه شود [۵۱» ۷۴]. به‌دلیل کوتاه بودن دوره‌های ثبت در ایستگاه‌های اندازهگیری (۲۰ تا ۵۰ سال) همیشه یک درجه عدم اطمینان در تخمین بده اوج به‌دست آمده از یک تحلیل فراوانی سیلاب وجود دارد. عدم قطعیت‌های مهم در تحلیل فراوانی سیلاب عبارتند از [۲۱]: - خطای سیستماتیک در اندازه‌گیری بده - ناهمگونی داده‌ها در اثر تغییر حوضه آبریز - داده‌های نامتجانس (مانند سیلاب ناشی از باران یا ذوب برف) - نامناسب بودن مدل احتمالی مورد استفاده - خطای مربوط به برآورد پارامترها - مشکلات مربوط به تحلیل فراوانی تراز سیلاب (در شرایط تغییرات بالادست و بستر) به طور خلاصهء روش تحلیل فراوانی سیلاب یک روش نسبتا سریع تخمین بده اوج سیلاب با احتمالات تجاوز سالیانه" است. به‌علاوه تحلیل فراوانی قادر است که هیدورگراف‌های مربوط به بده اوج را برآورد نماید [۱۱۵]. ۳۳۵۵111۵5 ۳۳۵۵۵0۵ ما۸ -1 -------- صفحهٔ بعد -------- ۵۸ او ار م۸ راهنمای مدبریت سبلاب‌دشت ۳-۱-۲-۴ شبیه‌سازی بارش - رواناب مدل بارش- رواناب یک مدل ریاضی است که بارندگی را به رواناب تبدیل می‌کند. در مدل‌های بارش- رواناب. بارندگی رخ داده شده در زمان و مکان مشخص به عنوان داده ورودی برای مدل استفاده شده و براساس آن هیدروگراف بده مربوط در مکان مورد نظر از حوضه شبیه‌سازی می‌شود [۱۱۵]. مدل‌های بارش- رواناب از روش‌های مهم در برآورد سیلاب و همچنین - اثرهای احداث سدهای دیگر در حوضه را می‌توان برآورد نمود. - در به‌دست آوردن آبنگار روأناب چند رگبار پیاپی استفاده از این مدل‌ها غبر قابل اجتناب هستند. - با گذشت زمان و با استفاده از روش‌های پیشرفته دقت مدل‌های بارش - رواناب افزایش می‌یاید. - در نبود اطلاعات داده‌های رودخانه. استفاده از مدل‌های بارش - رواناب اجتناب‌ناپذیر است. ۴-۱-۲-۴ - انتخاب روش محاسبه سیلاب تصمیم‌گیری در مورد روش محاسبه سیلاب. یکی از مسایل اصلی در بررسی سیلاب است. در اینجاء معیارهایی برای الف - انتخاب روش محاسبه سیلاب براساس داده‌های موجود ب- انتخاب روش محاسبه سیلاب براساس دقت مورد نیاز ج- انتخاب روش محاسبه سیلاب براساس شرایط حاکم در منطقه سیلاب‌های محاسبه شده با روش‌های مختلف تعیین گردد. اطلاعات بیش تر در مورد انتخاب مناسب‌ترین روش بررسی ۲-۲-۴ مطالعه هیدرولیک سیلاب آب (نیم‌رخ طولی) و تنش برشی جریان تعیین می‌گردد. مدل‌های هیدرولیکی را می‌توان به دو مدل عددی و فیزیکی تقسیم نمود. در زیر مختصری در رابطه با مدل‌های هیدرولیکی آرائه می‌شود و برای جزییات بیش‌تر به «راهنمای کاربرد مدل‌های ریاضی و فیزیکی در مطالعات مهندسی و ساماندهی رودخانه» ضابطه شماره ۵۸۴ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشورء رجوع شود. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - پهنه‌بندی سیل ردق را ها ۵۹ ۱-۲-۳-۴ مدل‌های ریاضی مدل‌های ریاضی در عمل ابزار بسیار سودمندی برای بررسی سیلاب در سطح حوضه می‌باشند. مدل ریاضی. مدلی است که براساس روابط حاکم بر یک پدیده به‌وجود می‌آید. بنابراین تنها پدیده‌هایی را می‌توان مدل‌سازی نمود که اولا روابط ریاضی حاکم بر آن پدیده استخراج شده باشد و ثانیا روش قابل قبول و ابزار مناسبی برای حل روابط وجود داشته باشد. به‌طور کلی برای شبیه‌سازی ریاضی و عددی هر نوع پدیده فیزیکی, باید مراحلی به‌شرح زیر طی گردد [۳۰]: الف- تعریف هندسه مورد نظر و قلمرو فیزیکی ب- انتخاب پدیده‌های فیزیکی مورد بررسی ج- استخراج معادلات حاکم د- تولید شبکه ها تشخیص و تعریف شرایط مرزی و- انتخاب روش عددی مناسب برای انفصال و حل معادلات ز- انفصال معادلات حاکم ح- حل معادلات منفصل شده ط- آرزیابی و صحت‌سنجی مدل عمده‌ترین نوع مدل‌های به‌کار رفته در مدیریت سیلاب‌دشت. مدل‌های یک بعدی و بعضا شبه دوبعدی به ترتیب نظیر ۱۱1 ۴۳-۲۱۵۵۵ ۵/1 و 11۳-۴۸۹ می‌باشد. ۲-۲-۲-۴ مدل‌های فیزیکی در مدل‌های فیزیکی, مدل هم مقیاس با نمونه اصلی در صورت اعمال شرایط طبیعی حاکم بر آن. می‌تواند برای اندازه‌های میدان, بسیار گران و اغلب غیرممکن است. لذا آزمایش‌ها روی مدل‌هایی با مقیاس کوچک‌تر انجام می‌شود [۴۰]. بنابراین می‌توان گفت که مدل‌های فیزیکی گونه‌ای از مدل‌ها هستند که یک سامانه واقعی را در مقیاس کوچک نشان می‌دهند. یکی از کاربردهای رایج در مدل‌های فیزیکی در مهندسی آب. شبیه‌سازی جریان در آبراهه‌های روباز است [۳۴]. مراحلی که برای مدل‌سازی فیزیکی انجام می‌شود به شرح زیر می‌باشد: - تحلیل ابعادی - ساخت مدل - انجام آزمایش‌ها و اندازه گیری داده‌ها براساس همان شرایط حاکم بر واقعیت -------- صفحهٔ بعد -------- ۶۰ او ۵ ای ام( راهنمای مدبریت سبلاب‌دشت مهم‌ترین وظیفه یک مدل فیزیکی آن است که کمیت‌های مختلف از یک پدیده واقعی را با کم‌ترین خطا و به بهشرین صورت آرائه دهد. هرچقدر داده‌های وسیع‌تر و دقیق‌تری وجود داشته باشد. بررسی کمی مدل مورد نظر موفق‌تر خواهد یکسان باشد در این صورت تشابه هیدرولیکی بین آن دو برقرار است. منظور از تشابه هیدرولیکی, تشابه هندسی. سینماتیکی 9 دینامیکی است که باید به طور هم‌زمان در مدل 9 نمونه اصلی برقرار باشد [۴۰]. مدل‌های فیزیکی از دقت بالایی برخوردار بوده و قادر هستند که حتی جریان‌های بحرانی را نیز شبیه‌سازی نمایند ولی ساخت این مدل‌های فیزیکی زمان‌بر و پرهزینه می‌باشد و همچنین با توجه به کوتاه بودن عمرشان زیاد مورد استفاده واقع نمی‌شوند [۱۱۵]. در مدیریت سیلاب‌دشت معمولا مدل‌های چند مقیاسه با بستر صلب کاربرد داشته و بعضا مدل بستر متحرک نیز در بررسی جابجایی رودخانه در سیلاب‌دشت استفاده می‌شود. ۳-۴- اهداف پهنه‌بندی نواحی برای نرخ‌های مختلف بیمه سیل و تعیین محدودیت‌های اجباری کاربری پهنه‌های مختلف سیلاب‌دشت. اهداف پهنه‌بندی عبارتند از: - کاهش خسارات بالقوه مالی و تلفات جانی در آینده - تعیین کاربری اراضی که در محدوده سیلاب‌دشت قرار دارند به‌طوری که بیش‌ترین بازدهی در استفاده از آن‌ها - افزایش آگاهی عمومی و موسسات در خصوص خطرپذیری پهنه‌های مختلف سیل‌گیر در سیلاب‌دشت ۴-۴- پهنه‌بندی هیدرولیکی پهنه‌بندی سیلاب عبارت است از تعیین احتمال رخداد سیل, تراز و سرعت جریان آب و سایر مشخصات هیدرولیکی سیلاب در نواحی در داخل سیلاب‌دشت که برای کاربری‌های مختلف مانند کشاورزی, مناطق مسکونی و صنعتی. خطرپذیری متفاوت به منظور مدیریت کاربری و توسعه اراضی تقسیم می‌شوند. این امر معمولا در مناطق توسعه یافته اعم از شهری و غیرشهری صورت می‌گیرد و باید توانایی لازم برای اعمال محدودیت‌های ناشی از آن وجود داشته باشد. مدیریت توسعه سیلاب‌دشت از آنجا نشات گرفت که موسسات دولتی و عمومی, علاقمند به مدیریت مناطق در حال -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - پهنه‌بندی سیل 4 ۵ را ۸۱ ۶ در جلوگیری از توسعه بی رویه کاربری اراضی سیلاب‌دشت. به تعهدات جمعی نیاز است. برای این منظورء نیاز به وضع قوانین و تدوین آیین‌نامه‌های اجرایی و سازماندهی تشکیلات اجرایی ذی‌ربط است که سازمان‌های مسوول باید نسبت به انجام آن اقدام کنند. مبنای حقوقی تهیه نقشه‌های پهنه‌بندی سیل با نقشه‌های تعیین حد بستر و حریم رودخانه از نظر قانون متفاوت می‌باشد ولی از نظر روش‌های فنی. تعیین حد بستر و حریم رودخانه با پهنه‌های سیل‌گیر تفاوت عمده‌ای ندارند و تنها تفاوت آن‌ها در دوره بازگشت سیلاب می‌باشد. از نظر قانونی, استناد قانونی تعیین بستر و حریم رودخانه. قانون توزیع عادلانه آب و آیین‌نامه مربوط می‌باشد. درصورتی که مراحل قانونی کردن محدودیت‌های کاربری‌ها در پهنه‌بندی سیل, از طریق اعمال این گونه محدودیت‌ها و توصیه‌ها در تهیه طرح‌های جامع و تفصیلی شهری و طرح‌های هادی روستایی است. به عبارت ساده‌ترء مادامی که پهنه‌های سیل‌ گیر تعیین شده در پهنه‌بندی سیل در تعیین کاربری‌های اراضی طرح‌های جامع و تفصیلی شهری و طرح‌هادی روستاها مورد توجه قرار نگیرد و به تصویب شواری عالی معماری و شهرسازی نرسد. کاربری‌های مجاز و محدود در پهنه‌های سیل گیر جنبه توصیه خواهد داشت [۳۴]. از این‌رو با توجه به موارد فوق‌الذکرء برای تهیه نقشه‌های پهنه‌بندی سیل می‌توان از ضابطه «راهنمای پهنه‌بندی سیل و تعیین حد بستر و حریم رودخانه»» استفاده کرد [۳۴]. ۵-۴- پهنه‌بندی خطر تعیین ارزش اموال و میزان خسارت مالی و جانی وارده به مناطقی که در معرض سیل قرار دارند و یا ناحیه‌ای که در یک سیل غرقاب می‌شود را پهنه‌بندی خطر سیل گویند. تهیه نقشه‌های پهنه‌بندی خطر برای اطلاع مردم از میزان خسارت ناشی از سیلاب در راستای کمک به افزایش آگاهی مردم در انتخاب محل زندگی و به‌کارگیری روش‌های پادسیل‌سازی ضروری است [۳۱]. قبل از تهیه نقشه پهنه‌بندی خطرء ابتدا باید اراضی را از نظر سیل‌گیری طبقه‌بندی کنیم. بنگاه مدیریت بحران آمریکا اراضی را از این نظر به چهار گروه تقسیم‌بندی می‌کند: - اراضی سیل‌راه : بخشی از پهنه سیل‌گیر با دوره بازگشت صد سال است که اشغال آن باعث افزایش تراز سیلاب بیش از ۳۲ سانتی‌متر گردد. سیل‌راه از اراضی با خطر بالای سیلاب محسوب می‌شود. کاربری‌های آن خیلی محدود است. ایجاد مانع در مقابل سیلاب در این پهنه. ممنوع می‌باشد. در کشور استرالیا برای تعیین سیل‌راه از شاخص متفاوتی (در مقایسه با کشور آمریکا) استفاده شده است. این شاخص حاصل‌ضرب سرعت جریان در عمق جریان می‌باشد. در پهنه‌های سیل‌گیری که این شاخص کم‌تر از ۱ باشد. سیل‌راه محسوب نمی‌شود. از این تجربه می‌توان در تعیین سیل‌راه یا بستر رودخانه‌های جاری در اراضی جلگه‌ای مانند بازه‌ی [- (۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۶۲ ورام راهنمای مدیریت سیلاب‌دشت رودخانه کارون در پایین‌دست اهواز, استفاده کرد. در آیین‌نامه تعیین بستر و حریم رودخانه‌های ایران کاربری‌های مجاز و محدودیت‌های کاربری بستر رودخانه. دارای شرایط مشابه اراضی سیل‌راه است. در این اراضی خطر سیل بالا بوده و جریان سیلابی ممکن است خسارت جدی به ساختمان‌ها و اماکن عمومی و خانه‌های مردم وارد آورد. تخلیه توسط کامیون و سایر وسایل بسیار مشکل بوده و میزان خطرات بسیار زیاد می‌باشد. در این‌گونه موارد احتمال خطر مرگ و صدمات زیاد و برهم خوردن نظم اجتماعی و زیان‌های مالی بسیار وجود دارد [۸۶]. - اراضی حاشیه سیلاب : بخشی از پهنه سیل‌گیر با دوره بازگشت صد سال که مازاد بر اراضی سیل‌راه است و اشغال این بخش از پهنه بلامانع می‌باشد ولی در کاربری‌های مختلف. علاوه بر رعایت محدودیت‌هاء سازه‌ها پادسیل‌سازی می‌شوند. - اراضی با خطر متوسط سیل: پهنه میان مرز سیل‌گیر با دوره بازگشت‌های صد و پانصد سال می‌باشد [۳۴]. - اراضی با خطر کم سیل: به اراضی خارج از پهنه سیل‌گیر با دوره بازگشت پانصد سال گفته می‌شود. در این محدوده انتقال افراد و آموالشان به‌وسیله کامیون و سایر وسایل نقلیه آمکان‌پذیر است. البته افراد بالغ و کامل مشکل چندانی برای خروج از این محدوده در زمان سیلاب ندارند و احتمال خطر مرگ و یا صدمات زیاد نمی‌باشد [۸۶]. ۶-۴- عوامل موثر در خطرپذبری پهنه‌ها خطرپذیری " به دو بخش خطرپذیری مالی و جانی تقسیم‌بندی می‌شود. خطرپذیری به‌صورت درجه مورد انتظار خسارت در حین وقوع یک حادثه طبیعی تعریف می‌شود و با در نظرگرفتن دو عامل میزان سیل‌گیری و آسیب‌پذیری و تقسیم‌بندی و وزن دهی به هرکدام. می‌توان خطرپذیری حاصله را به‌دست آورد. مقدار خطرپذیری از حاصل‌ضرب احتمال خطرء درصد خسارت‌پذیری و ارزش اموال و تعداد جمعیت در خطر محاسبه شده و از روابط زیر به‌دست می‌آید [۷]: (۱-۳) ارزش اموال در خطر * درصد خسارت‌پذیری * احتمال خطر < خطرپذیری مالی (۲-۳) تعداد جمعیت در خطر» درصد آسیب‌پذیری * احتمال خطر < خطرپذیری جانی با توجه به روابط فوق, خطرپذیری رابطه مستقیم با احتمال خطرء درصد خسارت‌پذیری و ارزش اموال و یا تعداد جمعیت در خطر دارد. به عبارت دیگر هر چه احتمال خطر بالاتر بوده و درصد خسارت‌پذیری ساختمان‌ها و مستحدنات واقع در پهنه سیلاب‌دشت بیش‌تر و آرزش این مستحدئات نیز بالا باشد. میزان خطرپذیری نیز بالاتر خواهد بود. در روابط ۱- منظور از آیین‌نامه تعیین حریم و بستر رودخانه‌های ایران آیین‌نامه مربوط به بستر و حریم رودخانه‌هاء انهارء مسیل‌هاء مرداب‌هاء برکه‌های طبیعی و شبکه‌های آبرسانی» آبیاری و زهکشی (مصوب ۱۳۷۹) می‌باشد. 2- 11000 ۲۳1۵ 3-٩1 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - پهنه‌بندی سیل 4 ۵ را ۸۱ ۶,۳ فوق, احتمال خطر تابعی از احتمال وقوع سیل یعنی دوره بازگشت سیل است. عوامل موثر در درصد خسارت‌پذیری تخلیه ساکنین و دسترسی موثر به مناطق سیل‌گیر می‌باشد. ارزش اموال و تعداد جمعیت در خطر نیز تابعی از نوع کاربری‌ها در سیلاب‌دشت می‌باشند که در ادامه در مورد هر یک از عوامل فوق توضیحاتی ارائه می‌گردد. ۱-۶-۴ احتمال خطر سیل یکی از موثرترین عوامل در خطرپذیری پهنه‌های سیلاب‌دشت. احتمال وقوع سیل است. در روابط (۱-۴) و (۲-۴) احتمال خطر تابعی از احتمال وقوع سیل و یا به‌عبارتی دوره بازگشت سیل می‌باشد. سیلاب‌های با دوره بازگشت‌های مختلف معیار تعیین پهنه‌های سیلاب‌دشت به شرح زیر می‌باشند [۳۴]: پهنه سیل‌گیر سیلاب با دوره بازگشت ۲۵ سال به عنوان بستر رودخانه در نظر گرفته می‌شود که احتمال خطر این پهنه بسیار بالا می‌باشد. احداث هرگونه اعیانی و ساخت و ساز در این پهنه طبق آیین‌نامه اجرایی تعیین حد بستر و حریم رودخانه‌ها ممنوع است. البته در مناطقی با شرایط خاص با اخذ مجوز از وزارت نیروء کاهش و یا افزایش دوره پهنه سیل‌گیر که داخل از پهنه سیل‌گیر با دوره بازگشت ۵۰۰ سال و خارج پهنه سیل‌گیر با دوره بازگشت ۱۰۰ سال قرار می‌گیرد که پیشنهاد می‌شود به عنوان پهنه سیل‌گیر با خطر متوسط محسوب شود. - پهنه‌ای که خارج از پهنه سیل‌گیر با دوره بازگشت ۵۰۰ سال قرار می‌گیرد و پیشنهاد می‌شود که به عنوان پهنه کم خطر به حساب آید. شکل (۱-۴) نمونه‌ای از نقشه‌های پهنه‌بندی سیلاب را برای یکی از مناطق شهری آمریکاء نشان می‌دهد. با توجه به این نقشه تراز سیلاب در ناحیه ]۸ ۸ متر بوده و مناطق بالاتر از سطح سیل ۵۰۰ ساله, با نماد ۸ و نواحی با احتمال خطر امواج سیل در ناحیه ۷ نمایش داده شده‌اند. -------- صفحهٔ بعد -------- را او ۵ یرای ۸ راهنمای مدبریت سبلاب‌دشت 200۸ 2011۴ ۴ )]۴۱ 8( 20۱18۳ 70۸۴ ۳۴ )۴۲( یکی از عوامل مهم در تعیین درصد خسارت‌پذیری, مقدار آمادگی ساکنین در مقابل سیل است. آمادگی در برابر سیل تا حد زیادی منوط به میزان آموزش مردم و عوامل مسوول در مناطق سیل‌گیر و میزان تمهیدات به‌کار گرفته شده برای کاهش زمان مورد نیاز و افزایش راندمان و اثربخشی عملیات واکنش در مقابل یک سیل است. در جوامع پیشرفته با درجه آمادگی بالا در برابر سیلء سرعت واکنش به هشدارهای سیل بالاست [۱۹]. هر چه میزان آمادگی ساکنین در وارد شده توسط این عامل در پهنه‌های سیلاب‌دشت. مقدار معینی ارائه نشده است. از این‌رو برای تعیین درصد خسارت‌پذیری هر پهنه توسط این عامل, پیشنهادهایی آرائه می‌گردد که در بند ۹-۶-۴ این فصل بدان آشاره شده است. البته با انجام اقداماتی می‌توان میزان آمادگی در برابر سیل را افزایش داده و در نتیجه میزان درصد خسارت‌پذیری را کاهش داد. ابتدا نقشه‌های پهنه‌بندی هیدرولیکی سیلاب‌دشت با توجه به آنجه در بند پ.۳-۱ گفته شد تهیه می‌گردد. با کمک این نقشه‌ها می‌توان جایگاه احداث مراکز امدادرسانی در مناطق پهنه‌بندی شده با خطر سیل کم را مشخص کرد. از جمله این مراکز می‌توان به آتش‌نشانی, هلال احمرء ستاد حوادث غیرمترقبه و امدادهای پزشکی اشاره کرد. با این تدبیر می‌توان هنگام وقوع سیل, مراکز امدادی و مدیریت بحران را از محدوده خطر دور کرده و مدیریت بحران را امکان پذیر کرد. همچنین جمعیت موجود در هریک از پهنه‌ها مشخص شده و نحوه عملیات آمدادرسانی و نجات بررسی می‌شود. در این بررسی» سناریوهای مختلف را در نظر گرفته و با گزینش بهترین آن‌ها دستورالعمل‌های لازم برای شرایط -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - پهنه‌بندی سیل ردق را ها ۶۵ مورد نظر تدوین می‌شود [۳۴]. از موارد دیگری که می‌تواند آمادگی در برابر سیل را افزایش دهد ایجاد یک سیستم به‌سزایی دارد. ۳-۶-۴- نرخ افزایش تراز یکی دیگر از عوامل موثر در خطرپذیری پهنه‌هاء نرخ افزایش تراز سطح آب در رودخانه می‌باشد که با توجه به محدودیت ظرفیت انتقال رودخانه. با افزایش تراز سطح آب. آب از داخل آبراهه اصلی سرریز کرده و وارد محدوده‌های مجاور می‌گردد. نرخ افزایش تراز سطح آب منجر به کاهش مدت زمان لازم برای هشدار سیل و تخلیه می‌گردد. در تحقیقات صورت گرفته تاکنون در مورد خسارت وارد شده توسط این عامل در پهنه‌های سیلاب‌دشت مقدار معینی آرائه ۹-۶-۴ این فصل بدان اشاره شده است. ۴-۶-۴ سرعت و عمق سیل تهدید آامنیت جانی و تخریب‌های سازه‌ای که توسط سیل‌ها ایجاد می‌شود به مقدار زیادی به سرعت و عمق سیل بستگی دارد. هر دو عامل سرعت و عمق نیزء به بزرگی سیل, خصوصیات هیدرولیکی آبراهه اصلی و سیلاب‌دشت رودخانه وابسته اند. توانایی عبور سالم از سیلاب به سرعت و عمق آن‌ها بستگی داشته و افزایش آن‌ها سبب افزایش خطر برای مردم, حیوانات. اعیانی‌هاء تاسیسات و وسایل نقلیه می‌شود. در نتیجه ارزیابی این عوامل از ملاحظات مهم در مناطق در معرض سیل می‌باشد [۸۶]. عمق سیلاب عامل کمی و قابل اندازه گیری است و بیش‌ترین تاثیر را در برآورد خسارت ناشی از یک سیل دارد. همچنین در مناطقی که سیل‌های برق‌آسا رخ می‌دهد. سرعت سیلاب عامل مهمی در درصد خسارت‌پذیری می‌باشد. در فصل ششم. عامل عمق سیلاب در تعیین میزان خسارت مد نظر قرار گرفته‌است. با توجه به مطالب گفته شده در فصل ششم می‌توان سهم این عامل را در مقدار خسارت به‌وجود آمده تعیین کرد و با استفاده از آن میزان نقش این عامل را در جریان. پیشنهادهایی ارائه می‌گردد که در بند ۹-۶-۴ این فصل بدان اشاره شده است. ۵-۶-۴ مدت سیل یکی دیگر از عوامل موثر در خطرپذیری پهنه‌ها. مدت زمان وقوع سیلاب است. هر چه مدت سیل بیش‌تر باشد میزان خطرپذیری پهنه‌ها نیز بیش‌تر است. مدت سیل رابطه مستقیمی با مدت زمان بارش و توزیع زمانی و مکانی آن دارد. اگر در زمان بارش» حوضه از نظر رطوبت خاک. اشباع و یا در حد اشباع باشد. رواناب سریع‌تر تولید شده و رخداد سیل -------- صفحهٔ بعد -------- ۶۶ ۲ راهنمای مدیریت سیلاب‌دشت سریع‌تر می‌شود. اگر موارد فوق‌الذکر با هم اتفاق بیفتند یعنی در زمان بارش» حوضه از نظر رطوبت خاک. اشباع و یا در مدت سیل در محاسبه میزان خسارت وارد بر ساختمان‌ها و محصولات کشاورزی به‌کار می‌رود. بر طبق اظهارات گروه مهندسین ارتش امریکا" (18۸61])» مدت سیلاب موثرترین عامل در تخریب ساختمان‌هاست. در فصل ششم جدول (۳-۶) این عامل به عنوان یکی از مشخصات سیلاب در تعیین میزان خسارت لحاظ می‌شود. با توجه به مطالب بیان شده در فصل ششم می‌توان مقدار تاثیر این عامل در میزان خسارت به‌وجود آمده در هر پهنه را مشخص کرد و با استناد به آن میزان با استفاده از نقشه‌های پهنه‌بندی سیل نقشه‌های دیگری تحت عنوان نقشه‌های تخلیه و مناطق امن تولید می‌گردد که اطلاعات مربوط به آب گرفتگی و تخلیه را به مردم نشان می‌دهد تا با تخلیه صحیح و به موقع از خطر سیلاب دور شوند. در این صورت ساکنین محلی پس از دریافت اطلاعات مربوط به خطر سیل در زمان هشدار اقدام به تخلیه می‌کنند. این امر سبب افزایش راندمان و اثربخشی عملیات امداد. نجات و تخلیه می‌شود. البته باید خاطر نشان کرد که دادن آموزش به افرادی که بالقوه در معرض سیلاب قرار دارند نیز تاثیر بسیار زیادی در کاهش خطرپذیری سیلاب دارد. در پهنه کم خطرء در زمان وقوع سیل, افراد بالغ مشکل چندانی برای خروج از منطقه ندارند و انتقال کلیه افراد و اموال آن‌ها به‌وسیله وسایل نقلیه امکان‌پذیر است. در این پهنه در هنگام تخلیه, احتمال مرگ و صدمات و خسارات زیاد نمی‌باشد. در پهنه. خطر متوسط. احتمال ورود خسارت و صدمات و احتمال مرگ در هنگام تخلیه افراد و اموال آن‌ها در حد ساختمان‌های مناسب برای برنامه‌های تخلیه افراد و نجات ساکنین ضرورت دارد. در پهنه خطر زیاد. تخلیه ساکنین و اموال آن‌ها توسط کامیون و سایر وسایل نقلیه بسیار مشکل بوده و میزان خطرات بسیار زیاد می‌باشد. در پهنه خطر زیاد. هنگام تخلیه, احتمال ایجاد صدمات مالی و جانی و به هم خوردن نظم خطرپذیری سیل و در دسترس قرار دادن آن‌ها با استفاده از سایت‌های شرکت‌های آب منطقه‌ای استان‌ها و ادارات آب شهرستان‌ها و اطلاع‌رسانی از طریق صدا و سیماء افراد را از پهنه‌های پر خطر سیلاب می‌توان آگاه کرد تا از ساخت و ساز در پهنه‌های پرخطر جلوگیری شود. در کنار این امر نظارت بر ساخت و ساز در حاشیه رودخانه‌ها نیز ضروری است. شرایط تخلیه ساکنین. یک عامل کیفی است و با توجه به این که در تحقیقات صورت گرفته, تاکنون در مورد خسارت وارد شده توسط این عامل در پهنه‌های سیلاب‌دشت درجه‌بندی معینی آرائه نشده است. از این‌رو برای این عامل 5 0۲ 00۳۵۹ و۸ کعاهاک ۱-10 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - پهنه‌بندی سیل 4 ۵ را ۸۱ ۶۷ دسترسی موثر به مناطق سیل‌خیز دارد. برای تعیین درصد خسارت‌پذیری هر پهنه سیلاب‌دشت توسط این عامل در بند ۹-۶-۴ راهکاری پیشنهاد شده است. ۷-۶-۴- دسترسی موثر به مناطق سیل‌گیر یکی از موارد مهم در هنگام سیل, نحوه دسترسی به مناطق سیل‌گیر برای آمدادرسانی و تخلیه ساکنین است. در مناطقی که راه‌های شریانی درجه ۱ و ۲ وجود دارد که احتمال سیل گرفتگی آن‌ها نیز با توجه به ارتفاع راه و تاسیسات حفاظتی کم می‌باشد. نحوه امدادرسانی و تخلیه ساکنین راحت تر خواهد بود. در مناطقی که راه دسترسی مناسب وجود ندارد امدادرسانی و تخلیه ساکنین دشوار شده و استفاده از تجهیزات پیشرفته تر و پرخرج تر مانند هلیک‌وپتر و هواپیما برای امدادرسانی لازم به نظر می‌رسد. در نقشه‌های تخلیه باید نوع راه دسترسی به منطقه سیل‌گیر نیز لحاظ گردد ممکن است با توجه به عوامل هیدرولیکی, یک منطقه در پهنه کم خطر قرار گیرد اما این منطقه با توجه به کوهستانی بودن و یا عدم وجود راه دسترسی مناسب در هنگام سیلاب. امکان امدادرسانی و تخلیه سریع ساکنین را نداشته باشد و همین امر باعث ایجاد خسارات بیش‌تر گردد که با توجه به لحاظ کردن راه دسترسی, ممکن است همین منطقه به عنوان پهنه پرخطر در نظر گرفته شود دسترسی موثر به مناطق سیل‌خیز یک عامل کیفی است. در تحقیقات صورت گرفته تاکنون در مورد خسارت وارد شده توسط این عامل در پهنه‌های سیلاب‌دشت درجه‌بندی معینی ارائه نشده است از این‌رو برای این عامل نمی‌توان مقدار خاصی را اختصاص داد. برای تعیین درصد خسارت‌پذیری هر پهنه توسط این عامل, راهکاری پیشنهاد شده است که در بند ۹-۶-۴ این فصل بدان اشاره شده است. ۸-۶-۴- توسعه کاربری‌ها در سیلاب‌دشت یکی از مهم‌ترین و یا شاید مهم‌ترین عامل موثر در خطرپذیری پهنه‌هاء توسعه کاربری‌ها در سیلاب‌دشت است. با این حال, چنانچه خطرپذیری‌های سیل در فرایندهای برنامه‌ریزی کاربری اراضی به حساب آورده شوند رشد و توسعه شهرهاء لزوما به خطرپذیری سیل در نظر گرفته شده است یا خیر. بسیاری اوقات توجه برنامه‌ریزی شهری به خطرپذیری سیل, قویا متاثر از فراوانی وقوع سیل است. بنابراین اگر سال‌ها یا دهه‌ها بدون رخداد سیل سپری شود. آگاه نگاه داشتن مردم و مسوولان درباره سیل دشوارتر می‌شود. این موضوع به ویژه در مورد سکونت‌گاه‌های شهری که پشت سیل‌بندها توسعه پیدا کرده‌اند. مصداق دارد. متاسفانه» گسترش شهرنشینی یا بدون برنامه‌ریزی اتفاق می‌افتد یا در قالب برنامه‌هایی است که ریسک‌های سیل را نادیده می‌گیرند با دست پایین برآورد می‌کنند. غالبا قوانین و مقررات ساخت و ساز و کاربری اراضی و نیز برنامه‌های مشخص -------- صفحهٔ بعد -------- ۶۸ ری ۱ راهنمای مدیریت سیلاب‌دشت وجود دارد ولی اجرا نمی‌شود [۱۹]. پیاده‌سازی برنامه‌های کاربری اراضی, چالش مهمی در کاهش «در معرض بودن» محسوب می‌شود. روش‌های اجرای برنامه‌های کاربری اراضی در چهار مقوله اصلی قرار می‌گیرند تشه - مقررات محدود کننده (ممنوعیت. جرایم, اسکان جدید) - مشوق‌های اقتصادی (مالیات ترجیحی برای کاربری مورد نظر اراضی, مالیات اضافه برای کاربری‌های نامطلوب اراضی) - آگاهی بخشی (اطلاع‌رسانی درباره خطرهای سیل, اقدامات آموزشی) - سرمایه‌گذاری عمومی (خرید املاک. استقرار تاسیسات عمومی در بیرون سیلاب‌دشت) اجرای ناموفق برنامه‌های کاربری اراضی در برخی مناطق, نتیجه اتکای بیش از حد به مقررات محدود کننده است. اتکای بیش از حد نه فقط سبب مخالفت مردم در برابر مراجع شهری می‌شود. بلکه به‌طور کلی افزایش بی‌اعتنایی به مدیریت خطرپذیری سیل را نتیجه می‌دهد. برای اجرای موفق برنامه‌های کاربری اراضی, حیاتی است که اطلاع‌رسانی و ارتباط مستمر درباره ضرورت اقدامات منظور شده در برنامه و جلب حمایت عمومی وجود داشته باشد [۱۹]. از موانع مهم در تعریف و اجرای برنامه‌های کاربری اراضی, مرزهای بخشی و آداری است. مدیریت سیل و برنامه‌ریزی شهری, بیش‌تر بر عهده سازمان‌های مختلف شهری است و کارشناسان آن‌ها نیز پیشینه‌های آموزشی متفاوت دارند. هر دو جنبه ممکن است مانع تحقق برنامه‌های کاربری اراضی (با دغدغه سیل) شوند. مرزهای اداری نیز ممکن است مانع باشند. بدین معنا که برخی شهرهای بزرگ یا منظومه شهری به تعدادی واحدهای کوچک‌تر برنامه‌ریزی یا شهرداری‌های وابسته تقسیم می‌شوند که می‌تواند مانع هماهنگی میان دستگاه‌ها و بنابراین تعدیل برنامه‌ها شود [۱۹]. ارزش اموال در خطر و نیز آرزش جمعیت در خطر. تابعی از کاربری اراضی می‌باشد. در مورد تعیین درجه خطرخیزی پهنه‌های سیلاب‌دشت. باید هم کاربری اراضی موجود و هم نحوه توسعه کاربری اراضی در آینده لحاظ شود. در فصل ششم در مورد کاربری اراضی و محاسبه میزان خسارت سرمایه مالی در خطر, مطالبی ارائه شده است. همجنین برای تخمین تعداد سالانه تلفات و مجروحین احتمالی, روشی توسط روزل و همکاران [*۹] ارائه گردیده است که بر پایه احتمال مرگ و میر و مجروحیت آن‌ها وجود دارد. استوار می‌باشد |۱۴]. با تعیین میزان خسارت مالی و جانی در هر پهنه. می‌توان آرزش اموال و جمعیت در خطر را تعیین کرد. ۹-۶-۴- جمع‌بندی برای تعیین میزان خطرپذیری هر پهنه سیلاب‌دشت از روابط (۱-۴) و (۲-۴) استفاده می‌شود. در این روابط سه عامل وجود دارد که عبارتند از احتمال خطرء درصد خسارت‌پذیری و آرزش اموال و جمعیت در خطر. احتمال خطر تابعی است از احتمال وقوع سیل و احتمال وقوع سیل نیز تابعی از دوره بازگشت سیل است. با توجه به این که در پهنه‌بندی هیدرولیکی پهنه‌ها با توجه به دوره بازگشت‌های سیلاب تعیین می‌شوند از این‌رو می‌توان گفت که احتمال خطر در هر [[110۵۷/۵۵ -| -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - پهنه‌بندی سیل 4 ۵ را ۸۱ ۶۹ پهنه. رابطه مستقیم با تقسیم‌بندی هیدرولیکی آن پهنه دارد. از این‌رو با توجه به پهنه‌بندی هیدرولیکی در هر پهنه سیلاب‌دشت. می‌توان احتمال خطر آن را مشخص کرد. برای مثال در قسمت اراضی سیل‌راه احتمال خطر بسیار زیاد آمادگی در مقابل سیل نرخ افزایش تراز - عمق و سرعت سیل - مدت سیل - دسترسی موثر به مناطق سیل گیر از بین عوامل فوق با توجه به مطالب گفته شده در فصل ششم. می‌توان مقدار نقش عوامل عمق و مدت سیل را تعیین کرد. برای تعیین مقدار عوامل آمادگی در مقابل سیل, نرخ افزایش تراز سیلاب. سرعت سیل, شرایط تخلیه ساکنین و دسترسی موثر به مناطق سیل‌خیز نیز توصیه می‌شود برای تمامی عوامل فوق‌الذکر یک ضریب اصلاحی بین خسارت‌پذیری هر پهنه به‌دست می‌آید. با توجه به این که این ضرایب در شرایط مختلف می‌تواند متفاوت باشد لازم است تیم کارشناسان خبره و مسوول منطقه نسبت به تعیین آن اقدام کنند. ارزش اموال و جمعیت در خطر تابعی از کاربری اراضی است. در هنگام تعیین درجه خطرپذیری هر پهنه. هم کاربری اراضی موجود و هم توسعه کاربری اراضی در آینده باید لحاظ شود. با توجه به مطالب گفته در بند ۸-۶-۴ می‌توان ارزش اموال و جمعیت در خطر را تعیین کرد. با داشتن مقدار عوامل احتمال خطر.ء درصد خسارت‌پذیری و ارزش اموال و جمعیت در خطر در هر پهنه. می‌توان درجه خطرخیزی هر پهنه را با روابط (۱-۴) و (۲-۴) تعیین کرد. با رشد و توسعه فناوری‌های نوین, استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی برای تهیه نقشه‌های پهنه‌بندی سیل در بخش مدیریت سیلاب‌دشت. کاربرد قابل توجهی پیدا کرده. به طوری که درصورت برقراری ارتباط مناسب بین سامانه به‌روزاوری این نقشه‌ها به سادگی و با مصرف هزینه کم میسر است. از این‌رو چنین سیستمی‌توانایی خوبی در مدیریت سیلاب‌دشت پیش از وقوع سیل و حتی مدیریت بحران و امداد و نظارت در حین وقوع سیل و بازسازی پس از سیل را در -------- صفحهٔ بعد -------- 2 رز راهنمای مدیریت سیلاب‌دشت ۱-۷-۴ سنجش از دور بازیابی» شناسایی و تشخیص عوارض و اشیای واقع در فاصله دور که با استفاده از تصاویر انجام می‌گیرد. سنجش از دور نامیده می‌شود [۳۹]. به طور خلاصه سنجش از دورء فن کسب اطلاعات از سطح زمین بدون تماس فیزیکی با زمین است. از جمله ابزارهای سنجش از دور که کاربرد فراوان دارد. استفاده از عکس‌های هوایی و تصاویر ماهواره‌ای می‌باشد. مزیت عمده تصاویر ماهواره‌ای. رقومی بودن آن‌ها می‌باشد. این تصاویر می‌توانند توسط رایانه تجزیه و تحلیل شده و دسترسی به آن‌ها به صورت مکرر در زمان‌های مختلف میسر می‌باشد [۶۴]. امروزه استفاده از قابلیت‌های فناوری سنجش از دور در عرصه‌های مختلف مورد توجه اغلب متخصصان و کارشناسان می‌باشد. پیش‌بینی می‌شود که در آینده» سنجش از دورء یکی از ابزارهای کلیدی برای گرفتن تصمیمات حیاتی در محیط زیست و منابع طبیعی گردد [۵۵]. سنجش از دور در زمینه‌های علمی کاربردهای گسترده‌ای دارد. از آن جمله می‌توان به زمین‌شناسی, آب‌شناسی, معدن. شیلات. کارتوگرافی, جغرافیاء مطالعات زیست‌شناسی, مطالعات زیست محیطی, سامانه‌های اطلاعات جغرافیایی, هواشناسی, کشاورزی, جنگلداری, توسعه اراضی و به طور کلی مدیریت منابع زمینی و غیره اشاره کرد. این فناوری می‌تواند تغییرات دوره‌ای پدیده‌های سطح زمین را نشان دهد و در مواردی چون بررسی تغییر مسیر رودخانه‌ها.ء تغییر حد و مرز پیکره‌های آبی چون دریاچه‌هاء دریاها و اقیانوس‌هاء تغییر ریخت‌شناسی سطح زمین و غیره بسیار کارساز باشد. یک سامانه سنجش از دور همچنین با توجه به این که براساس ثبت تغییرات و اختلافات بازتابش الکترو مغناطیسی از پدیده‌های مختلف کار می‌کند. می‌تواند حد و مرز پدیده‌های زمینی اعم از مرز انواع خاک‌هاء سنگ‌هاء گیاهان. محصولات ناشی از بلایای طبیعی, کشف آلودگی آب‌ها و لکه‌های نفتی در سطح دریا و اکتشافات معدنی نیز کاربرد دارد. بدون شک استفاده از این فناوری در مطالعات اکتشافی و منابع طبیعی و سایر موارد پیش گفته. نه تنها سرعت انجام مطالعات را بیش‌تر می‌کند. بلکه از نظر دقت. هزینه و نیروی انسانی نیز بسیار با صرفه‌تر است [۲۴]. ۲-۷-۴- سامانه اطلاعات جغرافیایی (15)) هدف نهایی یک سامانه اطلاعات جغرافیایی یا 015 پشتیبانی تصمیم‌گیری‌های براساس داده‌های مکانی می‌باشد و عملکرد اساسی برای دسترسی به اطلاعات جدید است که این امر از تلفیق داده‌های متفاوت با روش‌های مختلف و با دیدگاه‌های گوناگون به‌دست می‌آید. در این سامانه. عکس‌های هوایی, تصاویر ماهواره‌ای کشاورزی, جنگلداری, خاک و زمین‌شناسی مورد استفاده قرار می‌گیرد. در دهه ۱۹۷۰ با پیشرفت علم و امکان دسترسی به فناوری‌های کامپیوتری و فنون لازم برای کار با داده‌های مکانی, سامانه اطلاعات جغرافیایی (015)» برای فراهم آوردن قدرت تجزیه و تحلیل حجم‌های بزرگ داده‌های جغرافیایی شکل گرفت. در مباحث مربوط به مدیریت سیلاب‌دشت. سامانه اطلاعات جغرافیایی نیز کاربرد گسترده دارد. ساماندهی و مدیریت سیلاب‌دشت رودخانه‌ها در جوامع شهری به لحاظ جلوگیری از خسارات سیل, امری اجتناب‌ناپذیر است. از این رو باید -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - پهنه‌بندی سیل 4 ۵ را ۸۱ ۷۱ ابزارهای مورد استفاده در مدل‌سازی. از دقت قابل قبولی برخوردار باشند. استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی برای این زمان‌های مختلف در بازه‌های مورد نظر؛ خصوصا در مناطق شهری وجود دارد. گستره پهنه‌بندی سیل به طور دقیق مشخص خواهد شد و با آگاهی از پهنه سیل‌گیری در زمان پس از آغاز سیلاب و موقعیت مناطق مسکونی نسبت به می‌توان جلوگیری کرد. از دیگر مزایای استفاده از ابزارهای 5آ7) در این مطالعات. این است که امکان محاسبه اراضی واقع در بستر و حریم رودخانه با کاربری‌های مختلف وجود خواهد داشت و در صورت نیاز می‌توان مشخصات واحدهای مسکونی, تجاری و غیره را به صورت اطلاعات توصیفی در این سامانه وارد کرد. این امر باعث می‌شود که مشخصات مورد نظر همواره به صورت یک بانک اطلاعاتی موجود و قابل دسترس باشد [۲۰]. در یک سیستم اطلاعات جغرافیایی جمست تهیه نقشه‌های پهنه‌بندی سیل ابتدا اطلاعات توپوگرافی که شامل پروفیل‌های طولی و عرضی رودخانه و اراضی حاشیه آن می‌باشد. به مدل وارد می‌شود. مقاطع عرضی به گونه‌ای انتخاب می‌شوند که معرف شکل عمومی رودخانه بوده و به‌وسیله آن بتوان مسیر اصلی جریان در آبراهه اصلی را به مدل معرفی کرد. سپس با استفاده از مدل هیدرولوژیکی مورد استفاده میزان جریان سیلابی به‌دست آمده و مجددا این اطلاعات وارد نرم‌افزار 5آ7) می‌شود و به این ترتیب نقش‌های از پهنه سیل‌گیر منطقه به‌دست می‌آید [۱۲]. ۳-۷-۴- تبادل اطلاعات داده‌های سنجش از راه دور با مدل‌های هیدرولوژیکی و هیدرولیکی همان‌طور که پیش‌تر نیز اشاره گردید. سنجش از دور از جمله روش‌های نوین می‌باشد که در بسیاری از زمینه‌های علمی و تحقیقاتی کاربردهای گسترده‌ای دارد. داده‌های حاصل از تصاویر ماهواره‌ای به دلیل به روز بودن» امکان مقایسه آن با داده‌های گذشته و نهایتا سهولت دسترسی آن از اهمیت به‌سزایی برخوردار می‌باشند. همچنین امکان بررسی و تحلیل این اطلاعات در محیط 015 وجود دارد [۲۰]. برخلاف اکثر داده‌های متداول, بسیاری از داده‌های سنجش از دور از امتیاز کسب داده در زمان واقعی بهره می‌برند. همچنین ماهواره‌ها قادر هستند تا از مناطق صعب العبور و دور از دسترس, داده تهیه کرده و این داده‌ها می‌توانند برای پوشش سینوپتیک یک منطقه. جمع‌آوری شوند. به عنوان نمونه در طول ۳۰ سال اخیرء ماهواره‌ها برای اکتساب داده‌های بارش به هر دو صورت بلندمدت (در بازه چند ساله و در مقیاس قاره‌ای) و کوتاه‌مدت (در بازه روزانه و حتی ساعتی) استفاده شده‌اند [۱۰۶]. اطلاعات به‌دست آمده از تصاویر ماهواره‌ای به منظور پهنه‌بندی سیلاب و مدیریت سیلاب‌دشت باید در زمان‌های پیش از رخداد سیل, هنگام سیل یا بعد از آن» برداشت گردند. برای بررسی مناطق و حوضه‌های آبریز کوچک می‌توان اطلاعات دور سنجی هوایی که توسط هواپیما تهیه می‌شود را مورد استفاده قرار داد. لیکن برای بررسی و پوشش مناطق وسیع. سنجنده‌های ماهواره‌ای, تنها ابزار ممکن می‌باشد. کاربردی‌ترین اهداف پردازش تصویر ماهواره‌ای در هر محدوده. شامل موارد زیر می‌باشد: -------- صفحهٔ بعد -------- ۷۲۳ ۵ رآ ۸ راهنمای مدبریت سیلاب‌دشت بنابراین برای استفاده از آن‌ها باید ابتدا مختصات‌دار شوند. به‌علاوه» عکس‌های هوایی دارای اعوجاج هستند. یعنی اینکه است [۱۶]. پس از جمع‌آوری نقشه‌هاء تصاویر و عکس‌های مناطق مورد مطالعه. باید آن‌ها را به سامانه اطلاعات جغرافیایی مورد استفاده معرفی کرد. از آنجا که داده‌های یک سامانه اطلاعات جغرافیایی به صورت داده‌های رقومی می‌باشند. باید نقشه‌های توپوگرافی و عکس‌های هوایی تهیه شده بر روی کاغذ را با استفاده از روش‌های معمولی رقومی کرد. به این منظور تقاطع آبراهه‌ها در مناطق کوهستانی روی عکس‌های هوایی طوری تعیین می‌گردد که بتوان نقاط متناظر آن‌ها را روی نقشه‌های توپوگرافی به‌دست آورد و به عنوان مختصات جغرافیایی, نقاط متناظر روی نقشه سلول مربوط به سامانه اطلاعات جغرافیایی معرفی گردد. با وارد کردن مختصات حداقل سه نقطه. سامانه اطلاعات جغرافیایی مورد استفاده با درون‌یابی. شده تا آنجا که ممکن است از یکدیگر دور باشند. از این‌رو هر چه تعداد این نقاط بیش‌تر و پراکنش آن‌ها بهتر باشد. مقدار خطا کاهش می‌یابد [۱۶]. سامانه اطلاعات جغرافیایی میزان این خطا را بر حسب ابعاد هر سلول " معین می‌کند. بدیهی است که هر جه این مقدار به عدد یک نزدیک‌تر باشد. دقت عمل بالاتر است [۱۶]. از تصاویر ماهواره‌ای در پیش‌بینی و هشدار سیل, پهنه‌بندی سیلاب. پیش‌بینی بارش و غیره استفاده می‌گردد [۲]. تحت پوشش اطلاعات قرار می‌گیرند. درصورتی که در تهیه این قبیل نقشه‌ها با روش‌های سنتی به ویژه در مناطق کوهستانی, به علت عدم وجود عکس‌های هوایی جدید و هزینه و زمان برای تهیه آن به ناچار به همان اطلاعات موجود در عکس‌ها استناد می‌شود. از این‌رو سهولت تهیه تصاویر ماهواره‌ای علاوه بر این که امکان بررسی دقیق وضعیت موجود عرصه تحقیق را فراهم می‌آورد به عنوان ابزار موثر برای بررسی روند تغییرات پدیده‌ها نیز محسوب می‌شود [۶۱]. در 1651 ۷۵۵01211010 -| ۲ 2] -2 ۲ 0001۵1 -3 |۳۱۷۵ -4 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - پهنه‌بندی سیل ارد ا را ها ۷۳ مرحله پیش پردازش که در واقع تصحیح و بهینه‌سازی اطلاعات می‌باشد. سعی می‌گردد خطاهای سیستماتیک و غیر سیستماتیک موجود در تصاویر همان طور که پیش‌تر بدان‌ها اشاره شد. تصحیح گردد [۵۵]. در تهیه نقشه‌های کاربری اراضی ابتدا باید تصاویر ماهواره‌ای را طبقه‌بندی کرد [۴۴] در طبقه‌بندی تصاویر ماهواره‌ای, به منظور استخراج نقشه‌های کاربری اراضی» پس از تعیین طبقه‌بندی کاربری اراضی, اقدام به جمع‌آوری داده‌های زمینی (نمونه‌های آموزشی) می‌گردد. در تهیه نقشه‌های کاربری اراضی با روش طبقه‌بندی تصاویر ماهواره‌ای, داده‌های زمینی طی دو مرحله جمع‌آوری می‌گردد که عبارتند از: الف - قبل از طبقه‌بندی برای جمع‌آوری نمونه‌های آموزشی برای انجام طبقه‌بندی و آشنایی با ویزژگی‌های محدوده مورد مطالعه ب- پس از طبقه‌بندی برای جمع‌آوری نمونه‌های آموزشی برای ارزیابی صحت و کنترل نتایج طبقه‌بندی. علاوه بر آن از نقشه‌های توپوگرافی ۱:۳۵۰۰۰ دستگاه سامانه تعیین موقعیت جهانی (075) نیز برای جمع‌آوری نمونه‌های آموزشی می‌توان استفاده کرد. سپس در مرحله بعد. نمونه‌های آموزشی بر سطح تصویر پیاده می‌شوند و تفکیک‌پذیری طبقه‌بندی کاربری اراضی محاسبه می‌گردد. سپس اقدام به انتخاب باند مناسب برای طبقه‌بندی می‌شود. برای انتخاب باند مناسب برای طبقه‌بندی, از مشخصات آماری طبقه‌بندی‌ها و همچنین تفسیر منحنی‌های انعکاس طیفی طبقه‌بندی‌هاء بهترین ترکیب باندی برای طبقه‌بندی پیشنهاد می‌گردد. سپس اقدام به آرزیابی دقت طبقه‌بندی می‌گردد. برای انجام این کار نمونه‌های آموزشی برای هرکدام از طبقه‌بندی‌ها به‌صورت تصادفی از سطح منطقه مورد مطالعه جمع‌آوری می‌گردد. پس از پیاده‌سازی نمونه‌های آموزشی بر سطح تصویرء ماتریس خطای طبقه‌بندی استخراج می‌گردد. در مرحله بعدی, مشخصات آماری, دقت تولید کننده, دقت استفاده کننده, خطای حداکثر و خطای حداقل برای هر کدام از طبقه‌بندی استخراج می‌گردد. سپس اقدام به محاسبه دقت کلی طبقه‌بندی می‌شود [۵۵]. پس از تبدیل فرمت نقشه‌ها از رستر به وکتور نتایج را می‌توان در محیط ۸112715 استفاده کرد. سپس پایگاه اطلاعاتی برای تشکیل 1۵1280۵96 0000 انتخاب می‌گردد. پس از تشکیل پایگاه اطلاعات زمینی, مساحت هریک از طبقه‌بندی‌های کاربری اراضی را به منظور استفاده در مدل هیدرولوژی و یا کاربرد دیگر می‌توان محاسبه کرد. داده‌های سنجش از دورء همجنین در تعیین سطح پوشیده از برف در استفاده در یک مدل هیدرولوژی کاربرد دارد. تخمین پوشش برف با استفاده از مشاهدات زمینی در مناطق کوهستانی کاری بس دشوار است. اما با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای می‌توان بر این مشکلات غلبه کرد [۳۹]. در مناطق کوهستانی, تصاویر ماهواره‌ای قابلیت بالایی برای تهیه نقشه پوششی برف و دیگر پارامترهای مربوط به برف دارند. برای استخراج ویزژگی‌های برف و یخ از تصاویر آپتیکی. باندهای مرئی و مادون قرمز نزدیک و میانی بیش‌تر مورد استفاده قرار می‌گیرند. زیر برف در این نواحی دارای بازتابش‌های متفاوتی نسبت به عوارض دیگر است. همچنین تصاویر سنجنده‌های ۷10115 و ۱10۸۸ برای کاربردهای برف‌سنجی در مناطق وسیعی به کار برده می‌شوند. در زمینه استفاده -------- صفحهٔ بعد -------- ۳/۴ ۳ راهنمای مدیریت سیلاب‌دشت از داده‌های مایکروویو برای کاربردهای هیدرولوژی» ترکیب حس‌گرهای غیر فعال برای تهیه نقشه از برف خشک. محاسبه آب معادل و به‌دست آوردن آغاز مرحله ذوب برف و حس‌گرهای فعال برای تهیه نقشه از برف مرطوب با رزولوشن سطحی بالاء تر کیب مناسبی است [۳۹]. در بررسی پهنه بندی سیلاب به منظور تهیه /0۸] ارتفاعی از تصاویر ماهواره‌ای استفاده می‌گردد. همان طور که پیش‌تر اشاره گردید. این تصاویر باید رقومی گردند. /18۸ ارتفاعی در 3۸5 11۳۲-000 و 110/5 118۳-000 مورد استفاده قرار گرفته. مدل‌های هیدرولوژی و هیدرولیکی تحلیل می‌گردند. ۴-۷-۴- تبادل اطلاعات داده‌های 15 با مدل‌های هیدرولوژیکی و هیدرولیکی با رشد و توسعه فناوری‌های نوین» روش‌های موجود تهیه نقشه‌های پهنه‌بندی سیل و محیط نمایش آن‌هاء نیازمند استفاده از ابزاری موثر می‌باشد. نقش 5ات به عنوان ابزاری قدرتمند در مدل‌سازی هیدرولوژیکی و هیدرولیکی» همچنان رو به افزایش است. چنین سامانه‌ای, توانایی قابل ملاحظه برای مدیریت سیلاب دشت در اختیار مدیران و کارشناسان مربوط قرار می‌دهد [۲]. با استفاده از این مدل‌ها می‌توان پروفیل‌ها و پهنه‌های سیلاب را در طول مسیر رودخانه که هر یک مربوط به شدت جریان خاصی می‌باشد را به سادگی تعیین کرد. به‌طور معمول, پهنه‌بندی سیلاب براساس شبیه‌سازی هیدرولیک جریان در شرایط دائمی به‌دست می‌آید. به‌عبارت دیگر هیدرولیک جریان در طول مسیر رودخانه با معرفی حداکثر بده هیدروگراف سیل با دوره بازگشت مشخص و برای شرایط جریان دائمی مورد بررسی قرار می‌گیرد. بعضا در بازه‌هایی از رودخانه که از محدوده شهرها و روستاها عبور می‌کند تحلیل صحیحی از زمان عبور سیلاب به‌دست نمی‌آید. به منظور دستیابی به این هدف لازم است تا هیدرولیک جریان براساس هیدروگراف سیلاب در شرایط جریان غیردائمی بررسی گردد. به‌عبارت دیگر وسعت آب‌گرفتگی حاشیه رودخانه در زمان‌های مختلف, مشخص و براساس آن می‌توان میزان خطرپذیری را تعیین کرد. اما نقص اکثر مدل‌های هیدرولیکی,» ناتوانی آن‌ها در مرتبط کردن اطلاعات مربوط به خصوصیات پهنه‌های سیلاب با موقعیت فیزیکی آن‌ها روی زمین است. معمولا به منظور مشخص کردن پهنه سیلاب. رقوم‌های سطح آب را به صورت دستی روی کاغذهای مربوط ترسیم می‌کنند. با کامپیوتری کردن عملیات ترسیم پهنه سیلاب. می‌توان در وقت و نیروی انسانی به میزان قابل توجهی صرفه‌جویی کرد. با افزایش قابلیت دسترسی به اطلاعات دیجیتال و کارایی تحلیل‌های کامپیوتری, 5آن) نقش به‌سزایی را در مدل‌سازی هیدرولوژیکی و هیدرولیکی ایفا کرده است. با رشد و توسعه فناوری‌های نوین» روش‌های موجود تهیه نقشه‌های پهنه‌بندی سیل و محیط نمایش آن‌ها نیازمند استفاده از ابزاری موثر می‌باشد. نقش 5آن) به عنوان ابزاری قدرتمند در مدل‌سازی هیدرولوژیکی و هیدرولیکی» همچنان رو به افزایش است. چنین سامانه‌ای, توانایی قابل ملاحظه‌ای برای مدیریت سیلاب دشتء پیش از رخداد سیل و حتی مدیریت بحران, امداد و نجات را در اختیار مدیران و کارشناسان مربوط قرار می‌دهد [۶۱] -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - پهنه‌بندی سیل 4 ۵ را ۸۱ ۷۳۵ بیورز" در سال ۱۹۹۴ اولین فعالیت‌ها را در زمینه برقراری پیوند بین مدل‌های هیدرولیکی و 0015 انجام داد. به این ترتیب ابزاری به نام ۸1]2)/]1۳62 به منظور کمک به هیدرولوژیست‌ها در تحلیل‌های مربوط به پهنه‌بندی سیلاب تهیه گردید. این برنامه قادر است اطلاعات مربوط به عوارض زمین را از پوشش‌های روی نقشه استخراج کرده و سپس داده‌هایی را که توسط کاربر به عنوان ورودی سامانه معرفی می‌شود. بر روی آن درج کند. این ورودی‌ها می‌توانند مقادیر ضریب زبری مانینگ., ثابت‌های انقباض و انبساط کانال و غیره باشد. در نهایت. این اطلاعات را به نحوی تغییر می‌دهد که بتوان آن‌ها را مدل در ۲1۳-۶5 که یک برنامه تحت ویندوز است. تغییر داد. در سال 00011۸5۰۱۹۹۹-)1۳] به‌عنوان برنامه مرتبط کننده 0 و ۳۸۹5-)1۳] معرفی گردید. این نگارش خاص 0001۸5 از ۸۲۵110 برای به‌دست آوردن اطلاعات جغرافیایی که در 1۳۸5-)1۳] مورد نیاز است. استفاده می‌گردد. در نهایت. در سال ۱۹۹۹ برنامه ۲1۳-000016۸5 برنامه مرتبط کننده 7 و ۸5 1۳۲-8] توسط ۲1۳2 اراشه شد که از آن به منظور اس‌تخراج اطلاعات جغرافیایی مورد نیاز 5-)1۳] استفاده می‌شود [۴۹]. در بین مدل‌های هیدرولیکی مدل 1۸5-)1۳] پرکاربردترین می‌باشد که قادر به شبیه‌سازی جریان‌های یک بعدی دائمی و غیردائمی بوده و به خوبی می‌تواند سازه‌های عرضی همچون پل سدهای انحرافشی و مخزنی و سرریز را مدل کند. مزیت استفاده از ۸۲۵۷1۵۷ در مدل‌سازی هیدرولیکی. پتانسیل بالای آن برای به‌دست آوردن اطلاعات توپوگرافی مربوط به مقاطع با دقت بسیار بالا از مدل رقومی زمین, تصویرسازی سه بعدی از رودخانه و ابنیه و تاسیسات موجود در حاشیه آن است. به همین منظور در سال ۱۹۹۹ موسسه 71۳2 الحاقیه‌ای را تحت عنوان 0001۸5 و ۲1۳-5 در محیط ۸۲0۷1۵۷ برای استخراج فایل ورودی مورد نیاز مدل هیدرولیکی ۲1۳-1۸۹5 تهیه کرد. تلفیق و ۲1۳۳-۸۹5 ابزار بسیار قدرتمندی را در اختیار مدیران بخش مطالعات رودخانه قرار می‌دهد که بتوانند در تعیین - تهیه مدل رقومی زمین تهیه اطلاعات مقاطع عرضی رودخانه با استفاده از نقشه‌های توپوگرافی, یکی از جمله مشخصات مورد نیاز به منظور ارزیابی خصوصیات هیدرولیک جریان رودخانه می‌باشد. در محیط ۸۲۵۷۱۵۷ و با استفاده از 11۳۲-00013۸5 اطلاعات جغرافیایی مقاطع عرضی از مدل رقومی زمین که در قالب شبکه نامنظم منلشی (110) است. استخراج می‌گردد. همچنین می‌توان تاسیسات موجود در داخل و خارج از رودخانه را در مدل رقومی زمین نمایش داد. به منظور تهیه 110 از نقشه‌های توپوگرافی دارای رقوم استفاده می‌گردد. - ایجاد فایل ورودی پس از تهیه مدل رقومی زمین در قالب 1117 اولین گام در تهیه فایل ورودی مدل هیدرولیکی. مشخص کردن رودخانه توسط لایه مسیر رود می‌باشد. در مدل هیدرولیکی 1۸5--)۳ 1[ این لایه به‌صورت ناحیه به ناحیه از بالادست به | - 5 -------- صفحهٔ بعد -------- ۷۶ ری ۱ راهنمای مدیریت سیلاب‌دشت پایین‌دست تهیه می‌شود. هر ناحیه در بردارنده نام رودخانه و بازه مربوط است. از این لایه به منظور تعیین محدوده قرارگیری مقاطع. نمایش موقعیت رودخانه در مدل و تعریف جهت جریان در رودخانه استفاده می‌گردد. سپس در مدل ۲-5 با توجه به خطوط ترسیم شده در این لایه. اطلاعات رقومی هر یک از مقاطع عرضی از مدل رقومی استخراج گردیده و در فایل ورودی مدل هیدرولیکی درج می‌گردد [۰۱۴ ۴۹]. نهایتا پس از اجرای مدل هیدرولیکی (که اطلاعات ورودی آن در 015 تهیه شده بود)» خروجی حاصل مجددا به محیط 5آن) ارسال می‌گردد. محیط 5آن) لایه‌های مختلفی نظیر توپوگرافی سطح و عمق رودخانه و پهنه سیلاب رابه صورت بصری و قابل بهره‌برداری در تصمیم‌گیری‌هاء تولید و ارائه می‌کند که کاربردی‌ترین این لایه‌هاء پهنه سیلاب می‌باشد. به منظور انتقال نتایج محاسبات هیدرولیکی جریان در شرایط طبیعی به محیط 15 لازم است که توپوگرافی وضعیت موجود در محیط 5آل) به توپوگرافی وضعیت طبیعی تبدیل شود. از این‌رو عوارض موجود در رودخانه حذف و شبکه نامنظم مثلثی منطقه در محیط 015 اصلاح می‌گردد که در واقع توپوگرافی شرایط طبیعی رودخانه می‌باشد. در نتیجه شرایط برای تعیین بستر رودخانه و پهنه‌بندی سیلاب مهیا می‌گردد [۲]. برای برآورد خسارت. لایه‌های اطلاعاتی زیر از نقشه‌هایی که برای طرح ساماندهی رودخانه مورد نظر تهیه شده» استفاده می‌گردد [۱۳۴]: - نقشه بلوک‌های ساختمانی در محدوده مورد مطالعه - نقشه راه‌های دسترسی شهری و روستایی - نقشه کاربری اراضی و زمین‌های کشاورزی در محدوده مورد مطالعه با استفاده از این اطلاعات می‌توان اقدام به تحلیل خسارات سیلاب با دوره بازگشت‌های مختلف با استفاده از نرم‌افزارهای ۸۲۵۲7[5 و ۸۲۵110۵ کرد. مراحل انجام محاسبات خسارات در محیط 5آل) به شرح زیر می‌باشد: - آماده‌سازی لایه‌های اطلاعاتی در محیط ‎)7[٩5‏ و اصلاح و یکپارچه سازی آن‌ها - انتقال اطلاعات محاسبه آب از مدل هیدرولیکی به 7]5) و جداسازی آن برای هر یک از لایه‌های کاربری - تهیه رابطه ریاضی خسارت در محیط 5آ7) - برآورد خسارات برای هر یک از راهبردهای مدیریت سیلاب بر این اساس, ابتدا لایه‌های کاربری, شامل بلوک‌های ساختمانی, راه‌های دسترسی و مزارع کشاورزی پس از جداسازی از نقشه‌های موجود به 5آن) منتقل می‌گردد. در مرحله دوم نتایج محاسبات سیلاب به محیط 015 منتقل می‌گردد. پس از وارد کردن نتایج محاسبات هیدرولیکی به 015 عمق آب سیلاب برای هر یک از کاربری‌ها (بلوک‌های ساختمانی, راه‌ها و اراضی کشاورزی) به صورت جداگانه از پهنه سیلابی اولیه استخراج می‌گردد تا بتوان تحلیل خسارت را برای هر یک از کاربری‌ها به صورت جداگانه انجام داد. توابع درصد خسارات وارده به کاربری‌های مختلف باید به صورت روابط ریاضی بیان گردد تا قابل ورود به 015 باشد [۱۴] پیش از این نحوه محاسبه خسارت و روابط ریاضی مورد نیاز برای محاسبه آن در فصل ششم تشریح شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۵ طراحی ترازهای سیل -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنحم - طراحی نرازهای سیل ارام ۷۹ ۱-۵- کلیات با توجه به توسعه و آبادانی در حاشیه رودخانه‌هاء مراکز جمعیتی بسیاری در سیلاب‌دشت رودخانه‌ها شکل گرفته است. همین امر باعث شده است که با توجه به وقوع سیل‌های با دوره بازگشت‌های مختلف. بر حسب بزرگی سیلاب. به مراکز جمعیتی اطراف رودخانه‌ها خسارت وارد گردد. خسارت بر ساختمان‌های مسکونی, اداری. تجاری و غیره به علت اهمیت و ارزش این سازه‌ها بیش‌تر از موارد دیگر است. از این‌رو برای کم کردن این خسارت. باید در هنگام طراحی ساختمان‌ها با توجه به تراز سیلاب. برای ساختمان‌ها و تاسیسات وابسته به آن‌هاء تراز طراحی تعریف کرد. از این‌رو ابتدا باید تراز سیل پایه برای حفاظت سازه‌های یاد شده مشخص شود. در این فصل در مورد ترازهای سیل و عوامل موثر بر روی آن بحث خواهد گردید. ۲-۵- هدف طراحی ترازهای سیل هدف از طراحی ترازهای سیل, تعیین ترازی است که ساختمان‌ها و تاسیسات وابسته به آن‌ها باید در هنگام طراحی و ساخت. آن را رعایت کنند به گونه‌ای که پایین‌ترین کف ساختمان باید بالاتر از تراز سیل قرار گیرد تا سازه ساختمان. ۳-۵- عوامل موثر بر روی ترازهای سیل در تعیین ترازهای سیل عوامل مختلفی به ویژه عوامل اقتصادی. زیست محیطی و اجتماعی نقش دارند که در ادامه در مورد هر کدام توضیحاتی آرائه می‌گردد. ۱-۳-۵- عوامل اقتصادی به‌طور مثال اگر تراز سیل براساس سیل‌های با دوره بازگشت بیش‌تر تعیین شود. هزینه بالابردن کف ساختمان یا ضد آب ساختمان‌هایی که در سیلاب‌دشت قرار می‌گیرند نیز بالا می‌رود. باید تراز سیل پایه طوری تعیین شود که علاوه بر در نظر گرفتن اهمیت ساختمان در معرض سیل, هزینه های ایجاد شده نیز به حداقل مقدار ممکن برسد. از این‌رو با توجه به این موضوع باید یک معیار نسبی برای تعیین تراز سیل پایه در نظر گرفت. یعنی نمی‌توان انتظار داشت که در یک دوره طولانی از عمر ساختمان, تراز سیل پایه طوری تعیین شود که هیچ گونه خسارتی به ساختمان وارد نیاید. اگر یک ساختمان در طول عمر ۳۰ ساله خود. ۲۶درصد خسارت ببیند از نظر طرح ملی بیمه سیل آمریکا قابل قبول است و از این‌رو طبق این نظرء تراز سیل پایه را بر مبنای سیل با دوره بازگشت ۱۰۰ سال در نظر می‌گیرد. البته طبق راهنمای پهنه‌بندی سیل و تعیین حد بستر و حریم رودخانه. تاسیسات حیاتی و ساختمان‌های مهم مانند تصفیه‌خانه‌های آب. نیروگاه برق, آتش‌نشانی, بیمارستان‌ها و مدارس اکیدا توصیه می‌شود در پهنه خطر کم سیل قرار گیرند یعنی خارج پهنه سیل با دوره با زک ت ۵۰۰ سال باشند. -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۰ ۵ رآ ۸ راهنمای مدبریت سیلاب‌دشت ۲-۳-۵- ملاحظات زیست محیطی درصورتی که در سیلاب‌دشت ساخت و ساز صورت گیرد و یا گوره ساخته شود. امکان این وجود دارد که مقطع عبوری جریان در سیلاب‌دشت کاهش یافته و تراز سیل بالاتر بیاید. همچنین ممکن است در سیلاب‌دشت. زیستگاه جانوران با خاک‌ریزی از بین بروند که این امر باعث می‌شود اکوسیستم منطقه دچار اختلال شود. از این‌رو لازم است برای ساخت و ساز در سیلاب‌دشت از طرف یک کمیته ذیصلاح گواهینامه صادر شود. پیشنهاد می‌شود این کمیته با هماهنگی شرکت‌های آب منطقه‌ای, شهرداری و سازمان محیط‌زیست تشکیل گردد. البته خاکریزهایی که برای بالا آوردن کف ساختمان احداث می‌شوند باید طوری ساخته شوند که در اثر بالا آمدن دارای شرایط زیر باشند [۱۲۳]: ۱- خاکریزها دارای دانه‌بندی خوب و بدون خار و خاشاک. چوب. نخاله‌های ساختمانی و ریشه درختان باشند. ۲- با استفاده از ماشین آلات به تراکم 7۹۵ رسیده باشند. ۳- شیب خاکریزها از ۱ به ۱/۵ (۱ عمودی به ۱/۵ افقی) بیش‌تر نباشد. البته شیب‌های کم‌تر از این مقدار توصیه می‌شود. ۳ شیب‌های خاک‌ریز در مقابل فرسایش محافظت شوند. پوشش گیاهی برای سرعت‌های پایین و مواد با دوام برای سرعت‌های بالا توصیه می‌شود که جنس این مواد بسته به مقدار سرعت جریان توسط مهندس طراح خاک‌ریز تعیین می‌شود. در شکل (۱-۵) شمایی از یک خاک‌ریزی برای بالا آوردن تراز کف ساختمان نشان داده شده است. در حقیقت به دلیل قرار گرفتن قسمتی از خاک‌ریزی در کناره رودخانه. عملا این خاک‌ریزی بخشی از کناره تلقی شده و باید مشابه روش‌های مهار فرسایش کناره‌های رودخانه. محافظت گردد. خاکریزی با تراکم 7۹۵ در زیر ساختمان شکل ۱-۵- شمابی از خاک‌ریزی برای بالا آوردن تراز کف ساختمان -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم- طراحی نرازهای سیل ۳ ۸ ۳-۳-۵- ملاحظات اجتماعی یکی از مواردی که در تعیین ترازهای سیل نقش بسیار مهمی دارد جامعه‌ای است که در سیلاب‌دشت ساکن است. باشد. راحت‌تر می‌تواند مقررات. آیین‌نامه‌ها و طرح‌های تعیین شده در این زمینه را بپذیرد و آن‌ها را حتی با تقبل صرف هزینه به مرحله اجرا در آورد. از بافت اجتماعی منطقهء میزان آمادگی جامعه ساکن در سیلاب‌دشت برای قبول تراز سیل تعیین شده و متعاقب آن قوانین و مقررات وضع شده را سنجید. درصورتی که میزان آمادگی جامعه مورد نظر پایین باشد. باید سعی کرد با دادن آموزش‌های لازم از طریق رسانه‌های جمعی و چاپ بروشورء این جامعه را برای پذیرش قوانین و مقررات جدید آماده کرد. ۳-۵- انتخاب ترازهای سیل ترازهای سیل برای تعیین تراز احداث ساختمان‌ها برای محافظت از آن‌ها در برابر خسارت سیلاب به‌کار می‌روند. از طرف دیگر برای جبران خسارت ناشی از سیلاب ساختمان‌ها با پرداخت مبلغی بیمه می‌شوند. اگر ساختمان‌ها مطابق با ضوابط و مقررات ساخته شده باشند و تراز کف آن‌ها به گونه‌ای تعیین شده باشد که خسارت کم‌تری به آن‌ها وارد شود. مقدار هزینه بیمه سیلاب آن‌ها نیز کاهش خواهد یافت. از این‌رو تعیین ترازهای سیل, رابطه مستقیمی با بیمه سیلاب دارد. با تحقیقات صورت گرفته در کشور ماء برای سیلاب بیمه مجزایی وجود ندارد. از این‌رو با توجه به تجربه‌های خوب در کشورهای دیگر توصیه می‌شود که برای کشور یک برنامه ملی بیمه سیلاب تهیه گردد [۱۱۴]. در این برنامه ابتدا برای تمام رودخانه‌های کشور نقشه بیمه سیل تهیه می‌گردد. در این نقشه‌ها با توجه به تراز سیل‌های با دوره با زگشت‌های مختلف. مناطق در خطر سیل به پهنه‌های جداگانه‌ای تقسیم‌بندی می‌شوند. با توجه به «آیین‌نامه مربوط به بستر و حریم رودخانه‌هاء نهرهاء. مسیل‌هاء مرداب‌هاء برکه‌های طبیعی و شبکه‌های آبرسانی» آبیاری و زهکشی»» محدوده سیلاب با دوره بازگشت ۵ سال بخشی از بستر رودخانه بوده و ساخت و ساز در داخل آن به جز در شرایط خاص و با اعمال ملاحظاتی ممنوع می‌باشد. همچنین بخشی یا کل محدوده سیلاب با دوره بازگشت ۱۶۰ سال نیز ممکن است بخشی از حریم رودخانه محسوب شود که طبق تعریف حریم برای حق ارتفاق برای کمال انتفاع و حفاظت بستر رودخانه در نظر گرفته می‌شود. از این‌رو به‌طور کلی ساخت و ساز در این دو محدوده به جز در شرایط خاص و اعمال ملاحظاتی ممنوع است. در خارج از این دو محدوده نیز برای تقسیم‌بندی نواحی, می‌توان از استاندارد سایر کشورها الگو گرفت. به‌طور مثال طرح بیمه ملی سیلاب در کشور آمریکاء نقشه‌های بیمه سیل تهیه کرده است که می‌توان به عنوان نمونه از آن‌ها استفاده کرد. در شکل (۲-۵) نمونه پیشنهادی چنین نقشه‌هایی ارائه شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۲۳ ار 3 را ۸ راهنمای مدیبریت سیلاب‌دشت ی کم‌تر از ۱ متر قرار می‌گیرند 6 پهنه ۸: نواحی که درمعرض سیلاب پایه س ۳ ی ی یا سیل با دوره بازگشت ۱۰۰ سال و امواج ۹ سص رت . ۳4 پهنه ۸ هاشور خورده: نواحی که در معرض با سیل ۵*۰۰ ساله قرار دارند پهنه :ا۷: نواحی که در آنها انتظار وقوع و امواج بیش از ۱ متر می‌رود. تراز سیل پایه لبه ساحل رودخانه شکل ۲-۵- نمونه پیشنهادی نقشه پلان بیمه سیلاب [۱۳۳] در این نقشه‌ها دو پهنه ۸۳ و ۷۳ از نظر سیل‌گیری در درجه اهمیت بالاتری قرار دارند که به آن‌ها سطح خطر ویژه سیلاب" (5۳11۸) نیز گفته می‌شود [۱۲۳]. پهنه :۷۳ یک ناحیه پرخطر ساحلی است که ارتفاع امواج در آن به بیش از یک متر می‌رسد. در حالی که در پهنه ۸۳ ارتفاع امواج از ۱ متر تجاوز نمی‌کند. عوامل ایجاد سیلاب با جزر و مد. [۱۳۲۳]. نواحی :۸۳ و ۷۳ به مانند نواحی بستر و حریم در قوانین کشور ما می‌باشند. در شکل (۳-۵) در مقطعی از رودخانه. پهنه‌های ۸۳ و ۷۳ نشان داده شده‌اند. بعد از این دو پهنه. پهنه ۸ هاشور خورده قرار دارد که نواحی‌ای را شامل می‌شود که در معرض سیلاب با دوره بازگشت ۰ سال قرار دارند. سایر نواحی که بعد از این پهنه قرار می‌گیرند با علامت 1 مشخص می‌شوند که تاثیر سیلاب بر روی آن‌ها اندک است. 4۵ ل۲1372۳ |۳۲ [۵۵۱۵م5 -| -------- صفحهٔ بعد -------- گرد سا< با ز؟ پنجم- طراحی نرازهای سیل ره هرد ۸۳ ساختمانی که تراز کف آن صحیح است محدوده امواج و پوشش گیاهی اراضی که تحت ساختمان ساحل شنی لبه ساحل سیلاب با دوره تاثیر باد قرار باز گن ۰ ۰ سال می‌گیرند شکل ۳-۵- نحوه تقسیم‌بندی نواحی ۸ و ۷ در مقطعی از یک رودخانه [۱۲۳] پس از تهیه نقشه پلان, لازم است که نیم‌رخ طولی تراز سطح آب برای سیل‌های با دوره بازگشت مختلف نیز تهیه د تا با استفاده از آن بتوان در هر نقطه از منطقه, با توجه به دوره بازگشت سیل پایهء تراز سیل و به تبع آن تراز کف تمان را تعیین کرد. در شکل (۴-۵) نمونه‌ای از نقشه پیشنهادی نیم‌رخ طولی تراز سطح آب برای سیل‌های با دوره شت مختلف نشان داده شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۴ ۵ رآ ۸ راهنمای مدبریت سیلاب‌دشت برای تعیین تراز سیل پایه در محل‌های معین می‌توان استفاده کرد. ۱- با استفاده از نقشه‌های پلان و فاصله نقطه مورد نظر از یک عارضه مشخص (به‌طور مشال یک مقطع عرضی که هم در پلان و هم در نیم‌رخ طولی نشان داده شده است) محل مورد نظر بر روی نقشه نیم‌رخ طولی ۲- با توجه به محل نقطه نیم‌رخ طولی و با توجه به دوره بازگشت سیل پایه. ۸۶ ۸۱۴ ۸۲ ۸/۰ ۷/۸ ۷/۶ تراز سیل پایه در نقطه مورد فاصله از محل اتصال با شاخه بعدی (مایل) شکل ۴-۵- نیم‌رخ طولی تراز سطح آب برای سیل‌های با دوره با زگشت‌های مختلف |[۱۲۳] حال با داشتن نقشه‌های پلان و نیم‌رخ طولی رودخانه می‌توان تراز سیل پایه" (18178) را تعیین کرد. اما سوال اینجاست که تراز سیل پایه را براساس کدام سیلاب در نظر بگیریم. در این مورد نیز آیین‌نامه قانونی در داخل کشورء در زمان تهیه این راهنما ارائه نشده است. از این‌رو می‌توان از استانداردهای سایر کشورها استفاده کرد. واضح است که در برخی مناطق, احتمال رخداد سیلاب. بیش‌تر از دیگر مناطق است. برای اهداف عملی, ریسک قابل قبول بستگی به مورد خاص دارد. برای مثال آب‌گرفتگی یک پارک. مزرعه یا زمین گلف هر ۱۰سال یک‌بار قابل قبول است ولی در مورد مدارس و بیمارستان‌ها که خطر جانی بیش‌تری وجود دارد. ریسک ۱ در ۵۰۰ سال انتخاب می‌شود. بقیه موارد در میان این دو حد نهایی (۱ در ۱۰ سال تا ۱ در ۵۰۰ سال) قرار می‌گیرند. یکی از منابع خارجی که تراز سیل پایه را تعیین کرده است طرح بیمه ملی سیلاب آمریکا می‌باشد. طرح بیمه ملی سیلاب آمریکا دوره بازگشت تراز سیل پایه را ۱۰۰ سال در نظر گرفته است. طبق این معیارء احتمال آسیب‌دیدگی یک ساختمان که بالاتر از راز سیل پایه ساخته نشده است. در طول عمر ۳۰ ساله آن ۲۶ درصد است. با توجه به قوانین و آیین‌نامه‌های موجود در کشور در مورد بستر و حریم رودخانه و با توجه به استانداردهای موجود خارجی پیشنهاد می‌گردد که تراز سیل پایه تراز سیل با م۳100 ۵:6( -| -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنحم - طراحی نرازهای سیل ارام ۸۵ ۵-۵- ارتفاع آزاد در داخل سیلاب‌دشت عواملی وجود دارند که قابل پیش‌بینی و براورد نیستند از جمله توسعه کاربری اراضی در سیلاب‌دشت. وجود عدم قطعیت‌هاء کمبود اطلاعات هیدرولوژیکی, امواج و جریان‌های واریزه‌ای همراه سیل پایه و سیل‌هایی بالاتر از سیل پایه می‌باشند. برای در نظر گرفتن این عوامل و بالا بردن درجه اطمینان حفاظت ساختمان در مقابل سیلاب. باید مقداری را به عنوان ارتفاع آزاد به تراز سیل پایه اضافه کرد. در آیین‌نامه‌های مدیریت سیلاب‌دشت. ارتفاع آزاد لازم بدین معنی است که تراز کف ساختمان‌ها باید به نسبت ارتفاع آزاد. بالاتر از تراز سیل پایه ساخته شوند یا ساختمان‌هایی که ارتفاع آن‌ها بالاتر آورده نمی‌شود باید تمام اجزای ساختمان تا ارتفاع آزاد در نظر گرفته شده در بالاتر از تراز سیل پایه در مقابل سیلاب مقاوم شوند و یا به اصطلاح پادسیل‌سازی (ضد سیل) گردند [۱۱۴]. برای تعیین ارتفاع آزاد در این موارد. آیین‌نامه خاصی در کشور وجود ندارد. یکی از منابع موئق برای تعیین ارتفاع آزاد طرح ملی بیمه سیلاب آمریکا (۲۳1۳) می‌باشد. در این طرح ارتفاع آزاد را بین ۳۰ تا ۶۰ سانتی‌متر در نظر می‌گیرند. با توجه به این‌که در طراحی سازه‌های آبی نیز ارتفاع آزاد در همین حدود به‌دست می‌آید. پیشنهاد می‌شود ارتفاع آزاد برای تراز سیل پایه ۶۰ سانتی‌متر در نظر گرفته شود. ۶-۵- ملاحظات اجرایی تراز سیل تراز سیل پایه برای تعیین تراز کف ساختمان‌های واقع در سیلاب‌دشت تعیین می‌شود. از این‌رو پیشنهاد می‌شود برای ساختمان‌های داخل سیلاب‌دشت. یک گواهینامه صادر شود که در آن موارد زیر درج شده باشد: - تراز تحتانی پایین‌ترین عضو افقی سازه بر حسب متر - تراز سیل پایه - پایین‌ترین تراز ساختمان مجاور - نوع فونداسیون - عمق تقریبی فرسایش و آب‌شستگی برای طراحی فونداسیون برای بالابردن تراز کف ساختمان‌ها و ملحقات آن‌ها روش‌های مختلفی وجود دارد که در ادامه ارائه می‌گردد. ممکن است تراز کف یک ساختمان با خاک‌ریزی در زیر آن بالا آورده شود یا با استفاده از فونداسیون‌های ستونی با شمع کوبی این کار انجام شود. در شکل (۵-۵) نحوه بالا آوردن تراز کف ساختمان‌ها به هر دو روش نشان داده شده است. در شکل‌های (۶-۵) و (۷-۵) نیز جزییات بالا بردن تراز کف ساختمان‌ها با استفاده از فونداسیون‌های ستونی و شمع‌کوبی نشان داده شده است. خانه‌های واقع در کناره رودخانه باید در برابر نیروهای باد و آب مقاومت کنند. در شکل (۷-۵) جزییات اتصال در این ساختمان‌ها نشان داده شده است. البته تعیین جزییات طراحی مانند میزان بالابردن تراز کف 1- 310110۵ [ ۲1000 1۹۷۳۵۵۵ 5 -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۶ او ار ایرآ ۸ راهنمای مدبریت سبلاب‌دشت چنین ساختمان‌هایی بر عهده مهندس طراح است. تاسیسات ساختمان مانند فضایی که فقط برای پارکینگ. تاسیسات آب و برق و راه دسترسی و انبار در حد ی ارهای لکتریتی بلای محدود استفاده می‌شود. ی ری یلاب بازشو در دیوارها که اجازه می‌دهد آب / الخا پل با ن پیدا کرده و از توصیه می‌شود ۲ تا ۵ متر خانه دورتر از رودخانه قرار گیرد. جزییات اجرایی که بر روی سکو قرار در شکل )۰ ۸-۱) نشان داده شده‌اند شکل ۶-۵- نحوه بالا آوردن تراز کف ساختمان‌های واقع در کناره رودخانه با استفاده از فونداسیون‌های ستونی و شمع کوبی ۱۱۳۳۱ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم- طراحی نرازهای سیل ار ارآ اما ۸۷ شکل ۷-۵- جزییات اتصالات در ساختمان‌های کناره رودخانه که با استفاده از شمع کوبی و فونداسیون‌های ستونی. ترازشان بالا آمده است |[۱۲۳] اگر از خانه‌های پیش ساخته استفاده می‌شود باید ملاحظات ویژه‌ای صورت گیرد. تجربیات نشان می‌دهد که ساختمان‌های پیش ساخته آسان‌تر تخریب می‌شوند. ساختمان‌های پیش ساخته برای مقاومت در برابر غوطه‌وری» ریزش و جابجایی‌های جانبی. باید با توجه به دفترچه مشخصات نصب آن‌ها و آیین‌نامه‌های موجود مهار شوند [|۱۲۳]. در شکل (۸-۵) نحوه محافظت از ساختمان‌های پیش ساخته در مقابل سیلاب نشان داده شده است. همان‌طور که در شکل شده است. با استفاده از قاب‌های مهاری توکار, این بلوک‌ها به ساختمان متصل شده‌اند. برای محافظت از تاسیسات زیربنایی نیز آن‌ها را بر روی سکو قرار می‌دهند. سکو برای بالابردن تراز کف [- ی تاسیسات زیربنایی ۵۱2۱ مر 7 با استفاده از قاب‌های مهاری‌های روی زمین که توسط افراد متخصص طراحی شده‌اند. شکل ۸-۵- نحوه حفاظت از ساختمان‌های پیش ساخته در مقابل سیلاب [۱۲۳] در ساختمان‌های مسکونی می‌توان قسمتی از ملحقات ساختمان مانند پارکینگ‌ها و راه‌های دسترسی را در پایین‌تر از -------- صفحهٔ بعد -------- تشد‌بالیس تیریدم یامنهار ۸ یا ریارق ق را ۸۸ - برای هر سطح باید مجرای تخلیه جریان سیل در نظر گرفت. سطح خالص مجرای تخلیه ۶۹/۵ سانتی‌متر مربع در هر متر مربع از کل فضای محصور شده است. - این قسمت باید طوری طراحی گردد که امکان عبور آب از آن به راحتی امکان‌پذیر باشد. - دیوارها باید برای ریزش,» گسیختگی تحت شرایط سیلاب و طوفان طراحی شوند. - سیم‌های برق و لوله‌ها نباید از جاهایی عبور کنند که احتمال گسیختگی وجود دارد. - اتاق تاسیسات ساختمان و سرویس‌های الکتریکی نباید در چنین محیطهایی و زیر تراز سیل پایه قرار داشته باشند. - مجرای تخلیه جریان باید حداقل ۳۰ سانتی‌متر بالاتر از زمین طبیعی باشد. در شکل (۹-۵) نمونه‌ای از این ساختمان‌ها نشان داده شده است. به مجراهای تخلیه ایجاد شده گربه‌رو" نیز می‌گویند. در شکل (۱۰-۵) جزییاتی از این خزیده‌روها نشان داده شده است. ۰ از زد ین طبرو در داخل محدوده ختمان در زیر تراز سیل پایه باید بالاتر از نراز زمین طبیعی در خارج از ساختمان باشد. تراز سیل پایه للل ]|[ ۱ تحج یی سابل هل و له ۳-۲ ار رل ی این فاصله بیش . ۰ساتی‌متر ‏ لس حداقا ل دو قل دومجرای | تخلیه در دو شکل ۹-۵- نمونه‌ای از ساختمان‌هایی که بخشی از ملحقات آن‌ها در پایین تراز سیل پایه قرار گرفته است [۱۲۳] |- 0۳۵۱ 040 -------- صفحهٔ بعد -------- تاد شامل آن می جم- طراحی نرازهای سیل ۲ شا ال لل ی مه کرک مو بای لوله‌های ساختمان باید * ود ده ۰ + َ 2 مچو بالای تراز سیل یایه باشند. 0 مجرای تخلیه جریان .پ ۹۹۱ سانتی متر تراز زمین طبیعی داخا محدوده ساختی که تراز زمین طبیعی در خارج از برار رمیس ۳ ل و نب ات وا کی : ر کچ ما ساختما" رت ریت از 0 ری مه میک یتمه شکل ۱-۵- جزییات گربه‌روها [۱۳۲۳] یسات ساختمان چه در داخل آن و چه در خارج آن باید بالاتر از تراز سیل قرار گیرند یا در مقابل سیل. در شکل‌های (۱۱-۵) و (۱۳-۵) نحوه حفاظت از این تاسیسات در مقابل سیل نشان داده شده است. این تاس ۰ ۰۰ .۰ ی مه ی حح ۰ ۱ ]۱ ۸۹ مقاوم 4 - | -------- صفحهٔ بعد -------- ۹۰ ۳/4 راهنمای مد بریت سبلاب‌دشت [ نا مخزن سوخت مهار پمپ‌های تاسیسات گرمایش که بر شده - پا سا مخزن سوخت مهار یش سکو روی سکو قرار می‌گیرند. شده برای جلوگیری ی ی از غوطه‌وری ٍ 0 سس ۲-۱ ۱۹۹ 1 ۴ رل ۱ راد ۱ 2 7و3 هر //۲۳۳۹ 7 تراز سیل پایه ۱ نمی ی هت ی شکل ۱۱-۵- نحوه حفاظت از تاسیسات خارج از ساختمان در مقابل سیلاب هار ۳ "محرای تخلیه جریا" َ جر ری یه جریان ابگرم کن بر روی سکو قرار داده شده است. رس سس مه مت 2 جچریان ۹ شکل ۱۲-۵- نحوه حفاظت از تاسیسات داخل ساختمان در مقابل سیلاب -------- صفحهٔ بعد -------- بر فصل ۶ خسارت سیلاب -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل شم - برآورد خسارت سیلاب 5 ۳۸۳ ۹۳ ۱-۶ کلیات در سراسر کره خاکی هر ساله سیلاب‌هاء خسارات مالی و تلفات جانی فراوانی به بار می‌آورند. کشور ما نیز در زمره‌ی کشورهایی است که خسارات مالی سیلاب در اقتصاد ملی آن» تاثیر منفی مهمی می‌گذارد. این در حالی است که تلفات جانی سیلاب در محاسبات اقتصادی نگنجیده و امکان جبران آن نیز میسر نیست [۶۰]. در این فصل ضمن معرفی آنواع مختلف خسارت سیل و ارائه مثال‌های مربوط به هریک. روش‌های مختلف ارزیابی خسارت بیان شده است و در نهایت رابطه‌ای به منظور تخمین میزان کل خسارت معرفی گردیده است. ۲-۶ انواع خسارت سیل به منظور تحلیل خطرپذیری سیلاب" و ارزیابی خسارات ناشی از آن. لازم است انواع مختلف خسارت سیلاب" مورد بررسی قرار گیرد. خسارت سیلاب را می‌توان به خسارات محسوس و نامحسوس, مستقیم و غیرمستقیم " و خسارات اولیه. ثانویه و ثالثیه تقسیم‌بندی نمود [۱۱۶]. در جدول (۱-۶) این تقسیم‌بندی به همراه مثال‌های مربوط ارائه شده است. به طور کلی خسارات محسوس خسارتی هستند که برآورد آن‌ها به لحاظ مالی امکان‌پذیر است (مانند خسارات وارد بر ساختمان‌ها و محتویات آن‌ها» حال آن که خسارات نامحسوس عبارتند از آن دسته خساراتی که امکان بیان و برآورد مالی آن‌ها به آسانی امکان‌پذیر نمی‌باشد. از آن جمله می‌توان به خسارات وارده به بناهای تاریخی, لطمه‌های عاطفی در پی از دست دادن دارایی شخصی افراد. تلفات و آسیب وارده به سلامت جسمی و روانی افراد اشاره نمود [۱۱۶]. خسارات محسوس و نامحسوس خود به دو دسته خسارات مستقیم و سیل گرفتگی ایجاد می‌شوند و شامل خسارات وارد بر زیرساخت‌های عمومی و اموال شخصی هستند [۱۱۶]. خسارات غیرمستقیم آن دسته از خسارتی هستند که از ایجاد وقفه در انجام فعالیت‌های اجتماعی, اقتصادی ناشی می‌شوند. برخی مثال‌های مربوط به تاثیرات غیرمستقیم عبارتند از خسارت وارده بر تولیدات کشاورزی و صنعت. کاهش درآمد شرکت‌های تجاری, فروشگاه‌ها و هتل‌هاء افزایش هزینه‌های حمل و نقل در اثر به زیر سیلاب رفتن |- ۳1۵000 1۹156 15 65 12۳826 ۳1000 11101 -2 86 ع6ل[2(0 1۵ ۸۵ 120206 -3 86 1۵1۳۵۵ ۸۵ 11۳۵01 -4 -------- صفحهٔ بعد -------- ۹۴ رز رای( راهنمای مدیریت سیلاب‌دشت جدول ۱-۶- انواع خسارت سیل [ ۱۱۶] اختلال اجتماعی. کاهش امنیت منطقه به علت تخریب خسارت به تولیدات در خارج از منطقه وقوع سیل, بیکاری. | لطمه‌های عاطفی, خسارت به اکوسیستم‌های مناطق خارج مهاجرت و تورم از منطقه وقوع سیلاب ثالئیه(القایی) هزینه‌های مربوط به کمک‌های امدادی از طرف دیگر با توجه به محل وارد آمدن خسارت. خسارات سیل به خسارات اولیه, ثانویه و ثالثیه نیز تقسیم‌پندی می‌شوند. ساختمان‌ها و زیرساخت‌ها). خسارات ثانویه در سایر مناطق واقع می‌شوند (مواردی چون عدم کسب درآمد شرکت‌هایی که در خرید و فروش با شرکت‌های واقع در مناطق سیل‌زده می‌باشند)» خسارات القایی به‌واسطه تهدید سیلاب‌ها حاصل می‌شوند. اما نمی‌توان آن‌ها را به منطقه مشخصی نسبت داد (به عنوان مثال هزینه‌های مربوط به تخلیه مردم و یا هزینه‌های اضافی لازم برای ارائه خدمات اطلاع‌رسانی [۱۱۶]). جدول (۲-۶) خسارت وارده به بخش‌های مختلف را به تفکیک نشان می‌دهد. در این جدول به ارائه مثال‌های مختلف انواع خسارت سیل به تفکیک کاربری‌های مسکونی, کشاورزی, تاسیسات زیربنایی کشاورزی» جدول ۲-۶- تفکیک خسارت در بخش‌های مختلف |۴۸ هزینه‌های ساخت مجدد مسکن - احساس عدم امنیت پاک‌سازی منطقه مسکونی سیل‌زده - ایجاد آشفتگی‌های اجتماعی احیای سامانه خدمات شهری مانند آب و برق تخریب کامل اراضی کشاورزی - هزینه احیای اراضی و راه‌ها - فرسایش خاک از بین رفتن محصولات زراعی و باغی - هزینه عدم تولید یا تاخیر در تولید - ایجاد عدم امنیت در سرمایه‌گذاری - خسارت صنایع و خدمات وابسته به کشاورزی ضایعات مربوط به مواد اولیه نیروگاه‌های تولید برق خسارت به شبکه راه‌ها و راه آهن و ابنیه آن‌ها | اختلال در حمل و نقل تخریب خطوط انتقال نیرو و تلفن - پاک‌سازی راه‌ها خسارت وارده به شبکه آب آشامیدنی -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ششم- برآورد خسارت سبلاب ا قرف ۳۸۳ ۹۵ ادامه جدول ۲-۶- تفکیک خسارت در بخش‌های مختلف |۴۸] - زیان‌های دراز مدت بهداشتی هزینه درمان و واکسیناسیون تلفات جان - ضایعات روانی هزینه حمل مجروحین احداث در مانگاه‌های اضطراری - افزایش بده اوج سیل‌های بعدی ایجاد باتلاق‌های جدید - تغییر ویژگی‌های بیولوژیکی آب - مهاجرت روستاییان - بایر شدن زمین‌ها تخریب انهار و شبکه‌های آبیاری و زهکشی ا- هزینه لایرویی اسیب‌دیدگی ایستگاه‌های پمپاز اسیب‌دیدگی سرریز سد و بند انحرافی ۳-۶- جمع آوری داده‌های خسارت سیل داده‌های خسارت سیل برای افراد و موسسات آرزیابی کننده رخدادهای سیل مورد نیاز می‌باشد. همچنین این اطلاعات برای خرید بیمه" مفید است. دستگاه‌های دولتی " نیز به دلیل سرمایه‌گذاری در روش‌های مدیریتی خطرپذیری سیلاب" به این اطلاعات نیاز دارند. این اطلاعات شامل: داده‌های کاربری اراضی . مقدار سرمایه در معرض خطر", توابع خسارت " و مشخصات سیل‌گیری" می‌باشند. در ادامه به تشریح هر یک پرداخته شده است [۱۱۱]. ۱-۳-۶ مشخصات سیلاب به طور کلی همواره توصیه می‌شود که از بین خصوصیات سیل, حداقل تراز و عمق سیلاب. جمع‌اوری شود. عنوان مثال در نواحی که تحت تاثیر سیلاب‌های برق آسا" می‌باشند. سرعت سیلاب کمک موئری در آرزیابی خسارت خواهد نمود و نیز در شرایطی که بخواهیم خسارت به محصولات کشاورزی را با جزییات بیش‌تری بررسی نماییم. بنابراین در شرایطی که بتوانیم با استفاده از توابع خسارت آثرات این قبیل عوامل را بر روی خسارت تعیین کنیم. بهتر است که از عموما در ارزیابی خسارت مورد استفاده قرار می‌گیرند. ارائه شده است [۱۱۱]. 1- ۳۳۵۸۵۹۵ 0 )2 ما[ -2 3/102۵ 01 ۷/1۵۵0 ادها ۲1000 -3 4 هدل] 0۵فا -4 1 ۸۲ داد‌زدی۸ 01 ۷/۵۵ -5 6- 1۵1۳۵6 7- 1۵110 63۵۳۵010۳15105 40 زاد۲1|۵ -8 -------- صفحهٔ بعد -------- ۹۶ ۲ راهنمای مدیریت سیلاب‌دشت جدول ۳-۶ - مشخصات سیلاب [۱۱۱] این عامل برای تولیدات کشاورزی اهمیت دارد. زمان و ِ عناصر آلوده کننده" این عوامل می‌تواند به تشدید خسارت کمک نماید. اختلاط آب‌های شور با , ۵ شوری آب می‌تواند میزان خسارت را افزایش دهد (در نواحی ساحلی). یکی دیگر از آنواع اطلاعاتی که در آرزیابی خسارت سیل کمک می‌کند. تعیین نوع کاربری اراضی است که از دو طریق امکان‌پذیر است: یکی از طریق بازدیدهای میدانی که اطلاعات اولیه را در اختیار ما قرار می‌دهد. دیگری از طریق منابع استفاده نمود تا اطلاعات به‌دست آمده از نمونه‌های مورد بررسی قابل مقایسه جمع‌بندی شود. حسنی که روش اول دارد این است که می‌توان جزییات بیش‌تری از کاربری‌ها که در آرزیابی خسارت مفیدند. دریافت نمود. اما عیبی که این روش دارد این است که به وقت و هزینه بیش‌تری نیاز دارد. عیبی که روش دوم دارد این است که هرگز نمی‌توان به تنهایی در ارزیابی خسارت از آن اطلاعات استفاده نمود. لذا همه اطلاعات لازم برای ارزیابی خسارت را شامل نمی‌شود [۱۱۱]. نقشه‌های کاداستر " اطلاعات مالکیت اراضی " و داده‌های کاربری به همراه سطح تحت پوشش سبلاب در زمره این دسته می‌باشند. بسیاری از این نقشه‌ها و اطلاعات را با استفاده از سامانه‌های اطلاعات جغرافیایی (015)* تهیه می‌نمایند. ۳-۳-۶- توابع خسارت پس از جمع‌آوری داده‌های مورد نیاز و نقشه‌های لازم از جمله نقشه‌های کاربری و غیره که امکان ارزیابی عوامل متاثر از سیلاب را فراهم می‌آورند. میزان خسارت وارده برآورد می‌گردد. به این منظور از توابع خسارت استفاده می‌شود. ۱- 8۶۱1|۵1 0 2- [۱۵0۵ 60 3- 11۳۵ 00 م4 5- 5۵11/1۳۵۵ 7 5 آ[1۳۵د2012) -6 7- )0001 ۵7۵11 43 (٩آ0))‏ جننه‌ادراگ5 110۳۵110۵ 0002۳۵0110۵ -۵ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل شم - برآورد خسارت سیلاب 5 ۳۸۳ ۹۷ این توابع به دو گروه توابع نسبی و توابع مطلق " تقسیم می‌شوند. در توابع مطلق گروه خاصی از عناصر در معصرض خطر سیل مورد بررسی قرار می‌گیرند. این گروه از توابع, تابعی از خصوصیات سیلاب هستند [۱۱۱]. به طور کلی می‌توان این توابع را به صورت زیر تشریح نمود: - توابع نسبی: در بعضی از موارد لازم است که ابتدا کل قیمت مربوط به عناصر در معرض خطر سیل را برآورد سیلاب را نشان می‌دهند. به‌دست می‌آید. در هلند و مجارستان از این توابع استفاده می‌شود. تابع عمق- خسارت که در شکل‌های (۷-۶) و (۸-۶) ارائه شده است. و مقدار خسارت را برحسب درصد نشان می‌دهد. بخشی از این گروه می‌باشد. - توابع مطلق: در برخی از موارد لازم نیست هزینه کل خسارت در هر نقطه تعیین گردد. در چنین مواردی با متوسط گیری از توابع مطلق خسارت. میزان خسارت محاسبه می‌شود. این میزان خسارت. مقدار مطلق خسارت وابسته به عمق سیلاب را نشان می‌دهد. برای مثال در انگلستان و آلمان از این دسته از توابع خسارت استفاده می‌کنند. ۴-۶- خسارت متوسط سالانه " این شاخص با توجه با احتمال نسبی وقوع سیل و خسارت رخداد سیل متناظر این احتمالات تعیین می‌شود. به طور کلی متوسط خسارت سالانه معادل مجموع حاصل‌ضرب احتمال سالانه سیل و خسارت آن (واحد پولی در سال) می‌باشد. به منظور تعیین این شاخص ابتدا خسارت در هر دوره بازگشت بر حسب واحد پولی تعیین می‌شود. به طوری‌که با افزایش دوره بازگشت میزان خسارت نیز افزایش می‌یاید. سپس شاخص (ا۸۸ با انتگرال گیری از تابع خسارت- احتمال به‌دست می‌آید (شکل ۴-۶). به عبارت دیگر اینجا شاخص سطح زیر منحنی خسارت- احتمال خسارت متوسط سالانه را نشان می‌دهد [۹۸]. به این خسارت. خسارت مورد انتظار سالانه نیز گفته می‌شود که در بند ۴-۵-۶ به طور کامل تشریح شده است. 12886 ۵1۵11۷۵ -| 0 132826 عاا |۸050 -2 ((۸۸1) ع22 :12 ۸۵۲۵۱ ۵۵ :۸۲۵۲ -3 -------- صفحهٔ بعد -------- ۹۸ ۲ راهنمای مدیریت سیلاب‌دشت هس احتمال وقوع سالانه (۸/) تخمین خسارت سیل در بسیاری از موارد مشکل و همراه با خطا می‌باشد. وجود عدم قطعیت‌های هیدرولوژیکی, هیدرولیکی, اقتصادی و اجتماعی, خطای این تخمین‌ها را افزایش می‌دهد. در بعضی از موارد شدت خسارت ناشی از جاری شدن سیل, بسیار بالاتر از مقداری است که قبلا تخمین زده شده است. با این حال مطالعات اقتصادی سیل و مقایسه پروژه‌های مهار سیل نیاز به انتخاب شاخص‌هایی برای ارزیابی خسارت سیل دارد. از طرف دیگر اجرای برنامه بیمه سیل نیاز به سیل به اجزای تشکیل دهنده آن برحسب نیاز هر قسمت از خسارت تخمین زده می‌شود [۶۰]. خسارت اصلی مستقیم که به خانه‌های مسکونی وارد می‌شود را می‌توان بهتر از بقیه اجزای خسارت تخمین زد و به صورت ریالی بیان نمود. زیرا برای خانه‌ها با توجه به پیچیدگی کم‌تر ارزش دارایی‌ها می‌توان آلگوی مناسبی تشخیص داد و براساس الگو و شاخص خسارت مورد نظر, مقدار خسارت را بیان نمود [۷۳]. لازم به ذکر است از آن‌جایی که خسارات نامحسوس شامل مواردی چون مرگ و میرها و غیره می‌شوند. نمی‌توان آن‌ها را به طور مستقیم و در واحد پولی بیان نمود. معمولا این دسته (بخش اقتصادی) از خسارات را به صورت یک درصدی از خسارات مستقیم در نظر می‌گیرند [۵۲]. در کشورهای سیل‌خیز. به منظور تعیین خسارات محسوس سیلاب‌های به وقوع پیوسته و نیز پیش‌بینی خسارات سیلاب‌های با دوره بازگشت‌های مختلف روش‌های مختلفی وجود دارد [۰۱۴ ۸۸ ۸۹]. این روش‌ها در دسته‌بندی عوامل اسیب‌پذیر در مقابل سیلاب و الگوی آرزش‌گذاری آن‌ها تفاوت دارند. در این کشورء وزارت ساختمان برای هر سیلاب. برآوردی از خسارت اقتصادی براساس یک روش استاندارد استخراج می‌کند. در انجام ارزیابی خسارت ممکن است بررسی مستقیم یک سیلاب مشخحص یا با استفاده از آمار تراز- خسارت -------- صفحهٔ بعد -------- فصل شم - برآورد خسارت سیلاب 5 ۳۸۳ ۹۹ قبلی برای دارایی‌های خاص و یا با استفاده از فرمول‌های تجربی که براساس داده‌های خسارت سیلاب‌های گذشته می‌باشند. صورت گیرد. خسارت سیلاب عمدتا به سه دسته تقسیم می‌شوند |۱۴ ۸۸ ۸۹]: - دسته اول خسارت وارد بر ساختمان‌ها می‌باشد. این گروه شامل خسارت وارد بر ساختمان‌های مسکونی و غیرمسکونی است. به منظور ارزیابی این نوع خسارات روش‌هایی براساس بررسی خسارت سیلاب‌های گذشته برای مناطق انتخابی توسعه یافته و توابع خسارت برای ساختمان‌های مسکونی و غیرمسکونی استخراج شده است. - دسته دوم خسارت وارد بر محصولات کشاورزی - دسته سوم خسارات وارد بر تاسیسات زیر بنایی و زیرساخت‌ها می‌باشد. این گروه شامل خسارات وارد بر رودخانه‌هاء خیابان‌هاء پل‌هاء شبکه‌های آبیاری و ایستگاه پمپاژه حمل و نقل, ارتباطات و نیروگاه‌های برق می‌باشد. به منظور محاسبه این نوع خسارت از روش آماری می‌بایست استفاده نمود. خسارات وارده به کسب و کار نیز به طور کلی ۶ درصد کل خسارات وارده به اموال عمومی در نظر گرفته می‌شود. ب- انگلستان در این کشور چندین سال است که یک روش استاندارد برای ارزیابی خسارت سیلاب به خدمت گرفته شده است. استفاده از روش‌هایی که در اواسط دهه ۱۹۷۰ گسترش یافته و به طور پیوسته نیز مورد بازبینی قرار گرفته است. برای دولت‌های سیلاب بوده است. نتایج اصلی این روش‌ها در سه راهنما تحت عنوان «راهنمای آبی»» «راهنمای قرمز» و «راهنمای زرد» شناخته شده‌اند. در تمام روش‌های ذکر شده در این سه راهنما دو هدف اصلی وجود دارد. اول ساده‌سازی ارزیابی فواید مقابله با سیلاب‌های شهری از طریق ایجاد روش‌های جدید برای ارزیابی پتانسیل خسارت سیلاب و دوم تشریح مبانی تحلیل سود به هزینه که به منظور ارزیابی سود حفاظت در مقابل سیلاب به‌کار گرفته شده است [۰۱۴ ۸۸ ۸۹]. چ- امریکا در آمریکاء گروه مهندسین ارتش امریکا مسوولیت‌های ملی برنامه‌ریزی و مدیریت منابع آب را بر عهده دارد. از وظایف مهم این گروه ارزیابی پتانسیل خسارت ناشی از سیل گرفتگی با طرح‌های اصلاحی و بدون این طرح‌ها می‌باشد. راهنمایی‌های لازم به منظور تحلیل و بررسی خسارات در سیلاب‌های شهری در «راهنمای روش‌های توسعه اقتصادی» ارائه شده است [۱۱۳]. روشی که در این راهنما برای تخمین خسارت سیلاب معرفی شده است. بسیار جامع می‌باشد. با این وجود هیچ روش خاصی جهت برآورد خسارات وارده به شریان‌های حیاتی و خسارات غیرمستقیم مانند خسارات ناشی از اختلالات توسعه نیافته است. (۱۸۳۳۲[1۲) 0۵1۵۲ ۲۵۹۵۵۲۵ 11372270 ۳10۵۵0 ۳۵۱۷۵۵۵ 1-۰۱100100 (15۸0۳]) ۳۵1۵۵۲۵ 01 005 م۸ کل] -2 -------- صفحهٔ بعد -------- با او ۵ ای ام( راهنمای مدبریت سبلاب‌دشت د- استرالیا روش‌های آرزیابی خسارت سیلاب در این کشور توسط تعدادی از سازمان‌هاء توسعه یافته است. یکی از این سازمان‌ها.ء مرکز منابع و مطالعات زیست محیطی" در دانشگاه نیو ساوت ولز " است. در استرالیا هیچ نظریه استانداردی وجود ندارد [۰۱۴ ]۸۹٩ ۸‏ و اغلب مراجعء تلاش اندکی در جهت دستیابی به یک نظریه استاندارد دارند. همجنین یک مجموعه روش استاندارد نیز وجود ندارد. بنابراین اطلاعات بسیار متضاد بوده و امکان قیاس اندکی بین آن‌ها وجود دارد. ۲-۵-۶ مدل‌های تحلیل خسارات سیلاب به منظور تعیین رابطه بین عوامل سیلاب و خسارات محتمل از منحنی‌های شکنندگی " که تحت عنوان توابع تراز- خسارت می‌باشند نیز می‌توان استفاده نمود. این توابع براساس اطلاعات سیلاب‌های گذشته. بررسی پرسشنامه‌ها و آزمون‌های آزمایشگاهی به دست می‌آیند. در مناطق مختلف به منظور برآورد خسارات ناشی از سیلاب تاکنون مدل‌های متعددی توسعه یافته است. این مدل‌ها اکثرا برای یک منطقه یا نهایتا یک کشور تهیه شده‌اند که با شرایط منطقه‌ای محل مورد نظر تطبیق یافته‌اند. این مدل‌ها عموما به همراه مدل‌های تعیین عوامل سیلاب از جمله پهنه‌بندی و تعیین مقادیر عوامل اساسی جریان توسعه یافته و از نتایج محاسبات آن‌ها به عنوان یکی از عوامل اصلی تعیین خسارت استفاده می‌نمایند. تلاش‌هایی نیز برای افزایش دامنه کاربرد این مدل‌ها در سایر مناطق و کشورها انجام شده است. به عنوان نمونه برخی از این مدل‌ها در ادامه معرفی می‌شوند [۰۱۴ ۸۸ ۸۹]. ۱-۲-۵-۶ مدل ۲1۳۳-۳0۸ خسارت محاسبه شده باشد. وزن می‌دهد. در این مدل تنها خسارات شهری از قبیل خسارات وارد بر ساختمان‌های مسکونی و غیرمسکونی محاسبه می‌گردد. همجنین این مدل از داده‌های گذشته عوامل سیلاب برای تخمین خسارات استفاده می‌کند و نمی‌توان آن را برای تخمین خسارات سیلاب در زمان واقعی به کار برد [۰۱۴ ۸۸ ۸۹]. ن ر ۲-۲-۵-۶ مدل 11000 ۸ توسعه یافته و تنها برای برآورد خسارات وارد بر ساختمان‌ها طراحی شده است. در این مدل براساس منحنی‌های فرضی تراو- تخمین خسارات استفاده می‌کند و نمی‌توان آن را برای تخمین خسارات سیلاب در زمان واقعی به کار برد [۱۴. ۸۸ ‎.]۸٩۹ (145٩ا0))‏ ده0ز5۳0۵0 [۵ 1۷1۳۵۵ ۸۵ رانا ان تما -۱ ده[۷/۵ جاگ 310 001 113۱۷۵۳۵۱۱۷ -2 ۵۵ ۳۳۵۵۱111۷ -3 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل شم - برآورد خسارت سیلاب 5 ۳۸۳ ۱۰۱ ۲1۸71٩ ۳۱۵00۲ ‏مدل‎ ۳-۲-۵-۶ مدل مذکور یک نرم‌افزار با سطح کاربرد ملی در آمریکا است که به منظور ارزیابی خسارات ناشی از زلزله. سیلاب‌های رودخانه‌ای و ساحلی و طوفان‌هاء توسط آژانس مدیریت اضطراری فدرال امریکا! با همکاری موسسه ملی علوم ساختمانی " توسعه یافته است. قسمتی از این مدل ۳10010 11۸7175 نام دارد که سامانه جامعی برای شناسایی و کمی‌سازی خطرپذیری سیلاب است و هدف آن پشتیبانی از جوامع در اتخاذ تصمیم‌های آگاهانه با در نظر گرفتن کاربری اراضی و سایر موارد در نواحی مستعد سیل گرفتگی می‌باشد. در این مدل دو فرآیند اساسی تحلیل وجود دارد که عبارتند از تحلیل خطر سیلاب و تحلیل برآورد میزان تلفات سیلاب. این فرآیندها در کنار یکدیگر انجام شده و در نهایت خسارات سیلاب تعیین می‌شود. یکی از مهم‌ترین اجزای این مدل نقشه بیمه سیل است که به عنوان یکی از ورودی‌ها برای تحلیل خسارات سیل به‌کار می‌رود. لذا کاربرد این مدل در مناطقی که دارای نقشه بیمه سیل نیستند. با محدودیت مواجه است [۰۱۴ ۸۸ ۸۹]. استفاده از مدل‌های موجود تخمین خسارات به علت کمبود اطلاعات پایه مورد نیاز به خصوص در مورد کاربری اراضی سیلاب‌دشت. محدود می‌باشد. ۳-۵-۶- برآورد خسارت در این بخش مراحل مختلف تخمین خسارات سیل گام به گام تشریح شده است. همچنین در شکل (۲-۶) این مراحل نشان داده شده است [۱۱۱]. گام اول: با توجه به اطلاعات موجود. منابع قابل دسترس, محدوده مطالعاتی و مقیاس ابتدا می‌بایست رویکرد مناسبی برای مطالعه ارزیابی خسارت سیل پیدا نمود. مقیاس انتخابی می‌تواند در سطح بین المللی بوده و یا یک مقیاس محلی باشد. حقیقت این است که بسیاری از روش‌های دقیق در مقایسه با رویکردهای با جزییات کم‌تر نیاز به صرف وقت و هزینه بیش‌تری دارند. در مطالعات اغلب روش‌های دقیق مربوط به نواحی با مساحت کوچک می‌باشند در چنین مطالعاتی چه در سطح محلی (منطقه‌ای) و چه در سطح ملی اکثرا ناچار هستیم که به این روش‌ها (روش‌های با جزییات کم‌تر) اعتماد کنیم. از طرف دیگر بسته به این که چه هدفی برای مطالعه ناحیه مورد نظر داریم می‌بایست روش مورد نظر را انتخاب نمود. اگر هدف داشتن یک نگاه اجمالی و تقریبی از مقدار خسارت باشد. یک روش با دقت کمی نیز می‌تواند مفید و موثر باشد. بنابراین در مواردی که لازم و ضروری است باید از روش‌های خیلی دقیق استفاده نمود. مورد دیگر که در گام اول ارزیابی خسارت سیل باید به آن توجه داشت دسترسی به منابع جمع‌آوری اطلاعات می‌باشد. اگرچه استفاده از روش‌های دقیق با جزییات بیش‌تر, دفت نتایج را بالا می‌بردء ولیکن این امر به‌علت محدودیت‌های زمانی و محدودیت بودجه اغلب امکان‌پذیر نیست. در شرایطی که محدودیت در زمان و بودجه داریم استفاده از روش‌های تقریبی و آسان تنها راه ممکن است. در این مرحله نکته دیگری که باید به آن توجه داشت دسترسی به داده‌های موجود می‌باشد. اگر این اطلاعات در دسترس باشند. تاثیر زیادی در انتخاب روش مناسب دارند. ضمن این که قابلیت دسترسی به اطلاعات در انتخاب روش مطالعه تاثیر دارد. نوع اطلاعات نیز تاثیر زیادی دارد [۱۱۱]. (۳۳۱/۸) ب0۵ ۸20 ۱۷/۵2۵20۳6۲ ۳۵۲۵۵۵۵۶ |۳۵۵۲۵ -|۱ (۱۷1۳85) 5016065 8 1|۵1زظ 01 1۹11۲۵ ۳12110021 -2 -------- صفحهٔ بعد -------- ۱.۳ او ۵ ارام( راهنمای مدبریت سبلاب‌دشت گام دوم: در این مرحله می‌بایست مشخص نمود که کدام یک از انواع خسارت باید محاسبه گردند. با توجه به این که کدام یک از عوامل بیش‌ترین تاثیر را بر روی کل خسارت دارند. می‌توان آن را تعیین نمود. به طور کلی خسارت محسوس مستقیم انواع مختلفی دارند. از آن جمله می‌توان به خسارت وارده به ساختمان‌هاء کالاهاء زیرساختارها اشاره نمود. در برخی از آنواع خسارات (خسارات وارده به ساختمان‌ها و زیرساخت‌ها) که تاثیر قابل توجهی بر روی کل خسارت دارند. مقدار کل خسارت محاسبه می‌گردد و در مقابل در محاسبه آن دسته از خسارت‌هایی که تاثیر کمی بر روی کل خسارت دارند می‌توان یک درصدی از کل خسارت را به آن‌ها اختصاص داد. برای مشال در ژاپن ۶ درصد کل خسارت وارده به اموال عمومی برای برآورد خسارت وارده به کسب و کار استفاده می‌شود [۱۴]. گام ۱: انتخاب یک رویکردمناسب با توجه به: گام ۴: محاسبه خسارت شکل ۲-۶- گام‌های بر آورد خسارت سیلاب گام سوم: در این مرحله اطلاعات مورد نیاز به منظور ارزیابی خسارت سیل جمع‌آوری می‌شود که پیش‌تر بدان اشاره گردید (بند ۴-۶) گام چهارم: پس از جمع‌آوری اطلاعات مناسب میزان خسارت محاسبه می‌شود. با توجه به نوع داده‌های مورد استفاده روش ارزیابی خسارت متفاوت است. نوع و تعداد توابع خسارت که می‌پایستی بررسی شوند بستگی به وسعت واحدهای کاربری مورد مطالعه و نیز نوع این واحدها دارد. لازم به ذکر است که داده‌های مورد نیاز سیلاب که در آرزیابی خسارت نقش موثری دارند (از جمله عمق)» داده‌های کاربری اراضی و مقدار سرمایه در معرض خطر و غیره. همگی عواملی هستند که بر روی یکدیگر تاثیر می‌گذارند. به طوری که اطلاعات به‌دست آمده از سیلاب؛ و داده‌های کاربری اراضی می‌بایست با به‌کار گیری ابزارهایی از جمله 5آن) با یکدیگر ترکیب شوند. به‌علاوه توابع خسارت و میزان سرمایه در معرض خطر نیز با توجه به کاربری‌های مختلف می‌بایست محاسبه گردند. در ادامه دو رویکرد کلی در ارزیابی خسارت تشریح شده است [۱۱۱]: [- 1۲۵11۵0۱۱ 4۵ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ششم- برآورد خسارت سبلاب 5 ۳۸۳ ۰.۳ الف- رویکرد اول (توابع خسارت نسبی): در این روش با داشتن داده‌های کاربری و مقدار سرمایه در معرض خطر, آرزش آن دارایی" محاسبه می‌شود. به حداکثر پتانسیل خسارت" وارده آمده از طرف یک سیل مشخص نیز با استفاده از خصوصیات مربوط به همان سیل (مثلا عمق سیلاب) محاسبه می‌گردد. سپس با استفاده از توابع نسبی خسارت. میزان خسارت به‌دست می‌آید. این توابع درصدی از ارزش کل سرمایه در خطر را به صورت تابعی از عمق سیلاب و یا دیگر مشخصات سیلاب نشان می‌دهند. در این روش کل سرمایه در معرض خطر با داشتن ارزش مالی دارایی‌ها و اطلاعات کاربردی اراضی به‌دست خواهد آمد. شکل (۳-۶) ارتباط بین اجزای مختلف در این روش را نشان می‌دهد. میزان سرمایه در معرض خطر و داده‌های کاربری اراضی پیش‌تر بدان‌ها اشاره گردید. میزان آسیب‌پذیری اموال در برآورد خسارت. درصد تلفات وارده به آن در نتیجه سیل می‌باشد. به عنوان مثال یک تلویزیون در هنگام سیل ممکن است کامل تخریب شود. در این صورت آسیب‌پذیری آن ۱*۰ درصد خواهد بود [۱۱۱]. اطلاعات شکل ۳-۶- نمودار جریانی روش توابع نسبی خسارت [۱۱۱] بنابراین در این روش برخلاف توابع مطلق که میزان خسارت را در هر واحد متر مربع از آن ساختمان تخمین می‌زنند. خسارت به‌دست آمده به صورت یک درصد بیان می‌گردد. نکته دیگری که وجود دارد این است که ارزش اموال و دارایی قابل توجهی داشته باشد که این امر به‌دلیل ارزش زمینی است که در آن واقع شده است. لذا باید دقت شود فقط خسارت بنای ساختمان و اموال منقول به‌عنوان سرمایه در معرض خطر لحاظ شود [۱۱۱]. ب- رویکرد دوم (خسارت مطلق): در این روش مقدار مطلق خسارت تخمین زده می‌شود. به طوری‌که کل میزان سرمایه در معرض خطر در یک زمان محاسبه نمی‌شود. بلکه با استفاده از توابع مطلق خسارت. مقدار سرمایه در |- ۷۵|۷۵ 0۲ ۸5615 2- ۱۷1۵11 12۳2826 ۳۵1۵| ۸565 01۲ بازا ام عمهباگ -3 5 ع6ع 132 16010 11۵1211۷۵ -4 ۸ کاه‌دد۸ 01 ۷۵۱۵ ما10 -5 6 ۱/۵۳ - ۹ -------- صفحهٔ بعد -------- ۴ رز ۱ راهنمای مدیریت سیلاب‌دشت معرض خطر و میزان آسیب‌پذیری با هم ترکیب می‌شوند. با به کارگیری اطلاعاتی چون کاربری اراضی و عمق سیلاب می‌توان برآورد مستقیمی از خسارت‌ها با استفاده از توابع مطلق خسارت داشت. در توابع مطلق خسارت. جریانی تخمین مطلق خسارت نشان داده شده است [۱۱۱]. شکل ۴-۶- نمودار جریانی تخمین خسارت مطلق [۹۹] هرکدام از این روش‌ها بسته به این که چه نوع اطلاعاتی در اختیار داریم انتخاب می‌شوند. درصورتی که آمار دقیقی از میزان دارایی‌ها در دسترس باشد استفاده از روش اول مرسوم تر می‌باشد. در غیر این صورت روش دوم به‌کار گرفته ۱ 11 (۱-۶) ( زرز5 ۷ ر2ر2 7 (0۵6۵] از [<ز در این رابطه: ری1 مقدار کل خسارت.۷ ارزش مالی عامل خسارت دیده, 5 میزان آسیب‌پذیری (برحسب درصد) [ شمارنده تعداد المان‌هایی که در یک منطقه در معرض خطر سیل قرار دارند (1 حالت وجود دارد) و ز شمارنده آیتمی که المان مورد نظر را در خود جای داده است (1 حالت وجود دارد) |۱۱۱]. ۴-۵-۶- برآورد خسارت مورد انتظار سالیانه" طرح‌های کاهش خسارت سیل خسارت قابل انتظار سالیانه (1:۸10) یک انتظار آماری برحسب ریال است [۶۰] و یا به عبارتی یک شاخص اندازه گیری خسارت با توجه به احتمال وقوع سیل و خسارت قابل انتظار ناشی از آن می‌باشد. این امید ریاضی اثر خطرپذیری سیل در نتایج آینده را به صورت وزنی نشان می‌دهد. برای توجیه اقتصادی طرح‌های مهار سیلاب و مقایسه در این طرح‌ها چه به صورت سازه‌ای و چه به صورت غیرسازه‌ای نیاز به محاسبه این مقدار می‌باشد [۶۰]. در تعیین حق بیمه سیل نیرز محاسبه این مقدار از اهمیت خاصی برخوردار است. برای به‌دست آوردن سیلاب طراحی در پروژه‌های مهار ۱- ۳۵۵۵۵۵ ۷۵۱۲۵ ۸:۵۱ 86 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ششم- برآورد خسارت سبلاب قرف ۳۸۳ م۱ خسارت مورد انتظار سالانه داده‌های مهمی برای تصمیم‌گیری در روش‌های مدیریت خطرپذیری سیل و سرمایه‌گذاری‌ها می‌توان دریافت. در آرزیابی سود حاصل از به‌کارگیری روش‌های مهار و مدیریت سیل که منجر به کاهش خطرپذیری سیل می‌شود. این شاخص کمک موثری می‌نماید. خسارت مورد انتظار سالانه از رابطه زیر به‌دست خواهد آمد: (۲-۶) ۹0 ک ...ک ,59 0 عم9 روا( بی) لا نصا رون ا در این رابطه: (13)10 خسارت مورد انتظار سالانه (:12)0 خسارت سیلاب به ازای بده‌های مختلف|ه که با استفاده از منحنی بده- خسارت به‌دست می‌آید (برحسب واحد پول)» (:۳)۵ تابع توزیع تجمعی احتمال 64۴)) به ازای بده‌های مختلف زو ز شمارنده تعداد بده‌هایی که بیش از مقدار آستانه (ع0) می‌باشند و تعداد کل حالات ممکن. به طور کلی مقدار خسارت مورد انتظار سالانه سطح زیر منحنی فراوانی- خسارت می‌باشد که در شکل (۶-۶) نشان داده شده است. از نظر تئوری این تابع با جمع‌آوری داده‌های خسارت سالانه به ازای ترازهای سیلابی با دوره بازگشت مختلف و برازش یک توزیع آماری به‌دست می‌آید. همان طور که قبلا نیز اشاره گردید این تابع می‌تواند از تبدیل داده‌های موجود هیدرولوژی, هیدرولیک و خسارت مطابق شکل (۶-۶) تعیین گردد. از طریق این سه تابع, تابع احتمال- خسارت تعیین می‌شود که سطح زیر منحنی آن با انتگرال گیری تابع احتمال- خسارت به روش عددی. مقدار مورد انتظار خسارت سالانه را نتیجه می‌دهد. شکل (۶-۶) نشان می‌دهد که ابتدا با ترکیب منحنی تراز- خسارت و منحنی بده - ترازء منحنی خسارت - بده حاصل می‌شود. سپس با داشتن رابطه بده به ازای احتمالات مختلف و منحنی بده- خسارت. منحنی خسارت- احتمال رخداد در هر سال احتمال رخداد در هر سال شکل ۵-۶- مراحل محاسبه متوسط خسارت مورد انتظار سالانه [۱۱۰] -------- صفحهٔ بعد -------- ۶ ۲ راهنمای مدیریت سیلاب‌دشت با توجه به مشکلاتی که برای استفاده از مدل‌های موجود تخمین خسارت وجود دارد و با توجه به کمبود اطلاعات پایه در سال ۲۰۰۳ دوتا" و همکاران با استفاده از روش‌های تحلیلی در 015 میزان خسارت مورد انتظار سالیانه را برآورد نمودند. در این روش از ساده‌سازی مدل تخمین خسارت استفاده می‌شود. بدیهی است در صورت وجود اطلاعات پایه مناسب می‌توان این روش را گسترش داده و به تحلیل کامل‌تری از خسارت وارده پرداخت. لازم به ذکر است که در مطالعه و ارزیابی خسارت سیل برقراری ضوابط و معیارهای مربوط به خسارت وارده به یک سازه ضروری است. تهیه و تدوین معیارها با توجه به پیجیدگی بالای موضوع. توسط یک گروه 9 برای یک مطالعه خاص. توام با دشواری‌هایی است. علی‌رغم دشواری‌های موجود مطالعات زیادی در بخش‌های علمی و فنی جهان به ویژه کشورهای پیشرفته از جمله آمریکاء ژاپن و غیره صورت گرفته است. به نحوی که توابع و معیارهایی برای گروه‌هایی از کاربری‌های اراضی به صورت استاندارد بین المللی. ملی. منطقه‌ای یا سازمانی و نهادی پذیرفته شده است. در این بخش نیز روابط آرائه شده مربوط به کشور ژاپن بوده که در سطح بین المللی کاربرد دارد. انواع خساراتی که در این روش مورد تحلیل قرار خواهند گرفت در جدول (۴-۶) ارائه شده است. این تحلیل شامل سه نوع خسارات شهری, روستایی و خسارات وارده به زیرساخت‌ها که جدول ۴-۶- دسته‌بندی انواع خسارت مورد استفاده در این تحلیل |۱۴] خسارات سازه‌ای خسارات انبارها و محتویات خسارات اموال بیرونی هزینه‌های اضطراری و پاک‌سازی خسارات وارد بر زراعت خسارات وارد بر خانه‌های روستایی خسارات وارد بر زیرساخت‌های مزارع خسارات وارده به سامانه خسارات ناشی از اختلال شده‌اند که نحوه فرمول‌بندی آن‌ها به صورت زیر می‌باشد. در کلیه روابط ارائه شده ابتدا محدوده سیل گیر شبکه‌بندی شده و به‌صورت سلول‌های مربع مستطیلی موجود در هر سلول تقسیم‌بندی می‌شود. سپس این روابط به شرح زیر می‌باشند. ۱-۴-۵-۶ خسارات شهری خسارات شهری شامل موارد ذکر شده در جدول (۴-۶) می‌باشد که هر یک به شرح زیر محاسبه می‌شوند [۰۱۴ ۸۹]. |- (۵ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل شم - برآورد خسارت سیلاب ۲ ۷ الف - خسارت وارده به ساختمان‌های مسکونی خسارت سازه‌ای از رابطه زیر محاسبه می‌شود. (۳-۶) از از یک 0 زا ۸ از ۳ - (ز ,ز) 1 اه در این رابطه (ز,ز)»1 خسارت سازه‌ای در سلول با مختصات ((, و (371),[,6 تعداد ساختمان‌ها از نوع ([,ا)» و (0ا,ز,ز)۳۸ واحد سطح ساختمان مسکونی از نوع ([,ا) و 0ا,ز,ا)ی] قیمت واحد ساختمانی برای سازه از نوع ۴ در سلول با مختصات [, می‌باشد. خسارت وارده به انبارها و محتویات از رابطه (۴-۶) محاسبه می‌شود. (۴-۶) | (ز )یک( ,نیت (ز )31۳ | < (ز ی در این رابطه (ز,ز)ی12 خسارت وارده به انبارها و محتویات و ([,)7۳« تعداد ساکنین هر ساختمان مسکونی در سلول با مختصات ([,(4 (ز,ا)یج1 قیمت واحد مربوط به محتویات ,([,ا)») درصد خسارت وارده به انبارها و محتویات در سلول با مختصات (ز,ا) است. رصد خسارت وارده با استفاده از منحنی عمق آب- خسارت به‌دست می‌آید. توابع عمق- خسارت با توجه به رابطه عمق آب و مقدار خسارت تعیین می‌شود. خسارت وارده به اموال بیرونی از رابطه (۵-۶) به صورت زیر (۵-۶) از ک ان کت ری در این رابطه ([,1)مید] خسارت وارده به اموال بیرونی ,لا تعداد کل واحدهای مسکونی, ([,ا)ی.)ت] قیمت واحد مربوط به اموال بیرونی و ([,ا),. ن) درصد خسارت وارده به اموال بیرونی در سلول با مختصات ([,ا) می‌باشد. هزینه‌های اضطراری و پاک‌سازی از رابطه (۶-۶) حاصل می‌شود: (۶-۶) [ (ز ,ای ک.(ز «ا)ی 31.۳6 ] - (ز )ی در این رابطه ([,20)1] هزینه اضطراری و پاک‌سازی ,۱ تعداد کل واحدهای مسکونی, ([,۵.)1] قیمت واحد مربوط به هزینه‌های اضطراری و پاک‌سازی و ([,1).:) درصد خسارت وارده مربوط به عوامل آورژانس و پاک‌سازی در سلول با ب- خسارت وارده بر ساختمان‌های غیرمسکونی: - خسارت سازه‌ای: از رابطه (۷-۶) خسارت سازه‌ای محاسبه می‌شود: ۱ یا ز( * هر ] ۰07113 زد (۸۴۰) زد (۴ یر )اد زد (۳ ی) زد ([ )۶-۷( او در این رابطه ([,2,,)1] خسارت سازه‌ای مربوط به ساختمان‌های غیرمسکونی در سلول با مختصات ([,1) و (,/,۱۷۷۷)۱ تعداد کارگران برای نوع ‏ کاربری صنعتی و (۳۸)1,[,0 واحد سطح ساختمانی غیرمسکونی از نوع۲ ۰ (0,[.ا).1۲ قیمت -------- صفحهٔ بعد -------- ۱.۸ او ۵ ای ام( راهنمای مدبریت سبلاب‌دشت واحد ساختمان غیرمسکونی از نوع 0 (11.[,ا). ی) درصد خسارت وارده به ساختمان غیرمسکونی از نوع 1 در سلول با مختصات ([. 1) و ]۲ تعداد کل ساختمان‌های غیرمسکونی از نوع 1 می‌باشد. - خسارت وارده به محتویات: این نوع خسارت از رابطه (۸-۶) محاسبه می‌شود: له (۸-۶) [( دز )یی ۳( دز دا) ی ۴( دز 31۷/1 ] ره *(ز )ی 11-[ در این رابطه ([,ا),ی] خسارت وارده به محتویات در سلول با مختصات ([,.ا) و (,[,۱۷۷۷/)1 تعداد کارگران برای نوع 1 کاربری صنعتی و (1,[,11).. )۳ درصد خسارت وارده به ساختمان غیرمسکونی از نوع 1 در سلول با مختصات([. 1) و ]لا تعداد کل ساختمان‌های غیرمسکونی از نوع ‏ می‌باشد. - خسارت به اموال بیرونی: این نوع خسارت از رابطه ‎)٩-۶(‏ به‌دست می‌آید: 7 (۹-۶) |ویکموی 5 (0 :31۷۷0 ار2 ک (ز )وی [-11 در این رابطه ([,ا)یم,] خسارت وارده به اموال بیرونی. (۲۷۷۷)۱,(,0 تعداد کارگران برای نوع 1 کاربری صنعتی. (1.(,1) ۳۲ قیمت واحد مربوط به اموال بیرونی مربوط به ساختمان غیرمسکونی ۳ (1,[,1) درصد خسارت وارده - هزینه‌های اضطراری و پاک‌سازی 1 (۱۰-۶) [( بل )ری ۳ری ۰۴( دز ‎٩7۷/0۰‏ ] ره * (زفمیی 3 11 در این رابطه ([.2..)1] هزینه‌های اضطراری و پاک‌سازی مربوط به ساختمان‌های غیرمسکونی در سلول با مختصات(ز. و (۸7۷۷/)1.[,0 تعداد کارگران و (0.[.),ی)] قیمت واحد مربوط به هزینه‌های اضطراری در ساختمان‌های غیرمسکونی و (1,[,11)...) درصد خسارت وارده به ساختمان‌های غیرمسکونی از نوع 1 در سلول با مختصات ([. 1) می‌باشد. در تمامی روابط ذکر شده در بالا منظور از سلول با مختصات ([,ا) یک شبکه مربعی) [.ا (در واحد سطح می‌باشد. هزینه‌های اضطراری و پاک‌سازی برای هر متر مربع از ساختمان‌ها براساس توصیه وزارت ساختمان زاین ((۷1)0) در سال ۰۱۹۹۹ حداکثر ۲۵ درصد قیمت ساختمان در نظر گرفته شده است [۱۴]. جهت محاسبه درصد خسارت وارده به ساختمان‌های مسکونی و سایر موارد می‌توان از روش خسارت نسبی و از تابع عمق آب- خسارت مطابق شکل‌های (۵-۶) و(۶-۶) و جدول (۵-۶) استفاده نمود [۱۰۹]. این نمودارها براساس اطلاعات سیلاب‌های تاریخی مختلف در کشور زاین جمع‌آوری و تهیه شده‌اند که همان طور که اشاره گردید در سطح بین الملل کاربرد دارند. با توجه به (شکل‌های ۵-۶ و ۶-۶) که درصد خسارت وارده به ساختمان‌های مسکونی و نیز محتویات درون -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ششم- برآورد خسارت سبلاب 5 ۳۸۳ ۱.۹ ان‌ها را به تفکیک نشان می‌دهد. درصد خسارت وارد بر هر یک از چهار دسته خسارات شهری به ازای اعماق مختلف سیل با استفاده از جدول (۵-۶) به‌دست می‌آید. عمق سیلاب (متر) شکل ۵-۶- توابع خسارت - عمق آب برای ساختمان‌های مسکونی [۱۴] ۹ ی سر ۶ 0 ِ سر 2 کر ۱ ۳۰ 1 ۱ ۲ ۳ ۱ ۲ ۵ ۶ شکل ۶-۶- توابع خسارت - عمق آب برای محتویات ساختمان‌ها [۱۴] جدول ۵-۶- درصد خسارت وارد بر هر یک از دسته‌های خسارت شهری به ازای اعماق مختلف سیلاب [۱۴] زبر دسته‌های خسارت ۲ تا ۰۱۵ ۵ تاه/۱ ۰ تا ۱/۵ بیش از ۱۵ خسارات روستایی به سه دسته زیر 1 تفقسیم شده‌اند: - خسارات وارد بر زیرساخت‌های مزارع خسارات وارد به محصولات کشاورزی در هر شبکه ([,ا) را می‌توان از روابط زیر تعیین نمود: -------- صفحهٔ بعد -------- 7 ری راهنمای مدیریت سیلاب‌دشت 0 (۱۱-۶) [.(6 بز دز ,۳( دز دف) 0 ] ره * (ز م۸0 1 0-۲ )۱۲-۶( که در این روابط ۸10 خسارات محصولات کشاورزی و « تعداد محصولات کشاورزی است. برای هر یک از انواع محصولات کشاورزی (ا) در هرشبکه ([,ا) و م] خسارت وارد بر محصولات در واحد سطح. ۷اراندمان محصول, ,]۲۳۹ مساحت کل مزارع محصول نوع ۴ و 137 ضریب خسارت وارد بر محصولات. ۲1۸ هزینه تخمینی واحد وزن محصول نوع و17۳ میزان خسارت با استفاده از منحنی تراز- خسارت برای محصول نوع ۴ می‌باشد. به منظور محاسبه رابطه تراز - خسارت سه شیوه مختلف وجود دارد [۷۳]: - فرمول‌های تجمعی در این شیوه مقدار خسارتی که از یک سیل در منطقه به‌وجود می‌آید. به صورت تابعی از تراز سیل, مساحت پوشیده شده توسط سیل و کل ارزش آن واحد کاربری بیان می‌شود. - منحنی‌های خسارت تاریخی این شیوه در مناطقی کاربرد دارد که آمار خسارت سیل‌های تاریخی گذشته به دقت محاسبه شده باشند. - توابع تراز- خسارت تخمینی در این شیوه به ازای ترازهای مختلف سیل برای هر نوع ارزشی (مانند خانه‌های مسکونی, واحدهای تجاری و غیره) با بازدیدهای محلی و قضاوت مهندسی, مقدار خسارت را محاسبه می‌کنند. این توابع در مناطق مختلف کاربرد داشته و به صورت عمومی‌تر استفاده می‌شوند. در ایران تحقیقات لازم برای استخراج منحنی‌ها یا الگوی قابل قبولی برای توابع تراز- خسارت انجام نشده است. در پروژه‌های مهار سیل در مواردی که مقایسه گزینه‌های مختلف انجام می‌شود از منحنی‌های فرضی در این زمینه استفاده می‌شود. به علت نبودن آمار کافی و محاسبه نکردن دقیق خسارات سیل, آمار قابل اطمینانی برای برآورد این منحنی‌ها با توجه به آمار خسارت وجود ندارد. بنابراین باید از روش سوم استفاده نمود. با استفاده از این روش مقدار خسارت وارده به آن محصول به صورت درصد خسارت نسبت به کل ارزش آن محصول تعیین می‌شود. رابطه بین خسارت وارده به محصولات کشاورزی و عمق سیلاب بستگی به مرحله رشد گیاه. نوع محصول, مدت زمان غرقابی شدن محصول و فصلی از سال که سیل اتفاق افتاده است. دارد. از آنجایی که ارتفاع محصولات زراعی چندان زیاد نمی‌باشد. لذا به طور معمول میزان خسارت با یک با دو عمق استغراق مورد مطالعه قرار می گیرد. برای برآورد خسارت یک محصول, لازم است درصد خسارت یک سیلاب مشخص در هریک از مراحل رشد یا در هریک از ماه های دوره رشد تعیین شود. لذا توابع عمق- خسارت با استفاده از خسارت وزن داده شده در طول دوره رشد گیاه برای اعماق مختلف آب به‌دست می‌آید. جدول(۶-۶) درصد خسارت برای محصولات زراعی با توجه به متغیرهای مدت و عمق استغراق را نشان می‌دهد [۳۲] -------- صفحهٔ بعد -------- فصل شم - برآورد خسارت سیلاب 5 ۳۸۳ ۱88 جدول ۶-۶- درصد خسارت برای انواع زراعت [۳۲] خسارت(درصد) محصول 0 ۹۰ ۶۰ ۷۵ ۵۰ ۱۰۰ ۷۲ ۸۷ ۵۷ ب - خسارت وارد بر خانه‌های روستایی خسارت وارد بر خانه‌های روستایی و محتویات آن‌ها مانند آن چه که برای ساختما ن‌های شهری ۱ رائه شده است. چ - خسارات وارد بر زیرساخت‌های مزارع خسارت وارد بر اراضی کشاورزی و تاسیسات زیربنایی آن‌ها مانند (شبکه‌های آبیاری و زهکشی مزارع) از رابطه زیر محاسبه می‌شود [۱۰۹]: ۱۳ (۹۷۱۱۹ (۹ 2 )۱۳-۶( که در این رابطه 100 کل خسارات وارد بر تاسیسات زیربنایی مزرعه (برحسب واحد پولی)» 1۸ کل مساحت مزرعه (برحسب متر مربع)» ,1۳ هزینه تعویض کل تاسیسات زیربنایی مزرعه(برحسب واحد پولی) و ۲۳۸ تابع عمق آب- خسارت برای تاسیسات زیربنایی مزرعه است. این تابع با توجه به رابطه عمق آب با مقدار خسارت وارده بر آن سازه زیربنایی تعیین می‌شود. این تابع برای سازه‌های مشابه یکسان بوده و ارتباطی به محل سازه ندارد. ۳-۴-۵-۶- خسارات وارد بر زبرساخت‌ها علاوه بر عوامل سیلاب. عوامل دیگری نیز در خسارات وارد بر تاسیسات زیربنایی ناشی از سیلاب دخالت دارند. یکی از مهم‌ترین این عوامل, نحوه بروز خسارت در تاسیسات زیربنایی است که به دلیل پیچیدگی‌های بسیار در سامانه‌های تاسیسات زیربنایی مانند تاسیسات برق‌رسانی» گازرسانی و آبرسانی می‌باشد. به دلیل عدم قطعیت ناشی از دم شناخت این عوامل, تعیین خسارات وارد بر این تاسیسات کاری بسیار مشکل است [۹۷]. از طرف دیگر خسارت وارد بر این تاسیسات بعضا بخش زیادی از کل خسارت محسوس سیلاب را به خود اختصاص می‌دهد. در حال حاضر هیچ روش مشخص و معینی برای تعیین خسارات ناشی از سیلاب بر تاسیسات زیربنایی وجود ندارد. دوتا و همکاران در مدل پیشنهادی خود برای برآورد خسارت ناشی از سیلاب در این دسته. از روش‌های موجود برای برآورد خسارت وارد بر تاسیسات زیربنایی ناشی از زلزله که توسط موسسه ملی علوم ساختمانی امریکا (۲۷1135) ارائه -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ ۵ رآ ۸ راهنمای مدبریت سیلاب‌دشت شده, استفاده نموده‌اند. بر این اساس خسارت وارده بر تاسیسات زیربنایی به دو گروه تقسیم‌بندی می‌شوند: ۱- خسارت خدمات‌رسانی)» خسارت ممکن است متناسب با نوع طبقه‌بندی تاسیسات تغییر نماید. بر این اساس اگر ,51 خسارات وارد بر سامانه تاسیسات زیربنایی « باشد. آنگاه مطابق رابطه (۱۴-۶) به‌دست خواهد آمد [۱۱۰]: 11۳ (۱۴-۶) [01:.1۴] 2 < ,50 11 که به منظور محاسبه .ا] از رابطه (۱۵-۱۱) استفاده می‌گردد: 1 (۱۵-۶) [(:۳)9. 0 ]2 م08 1-1 در این روابط م6[(] خسارات کل وارده بر حسب درصد. :6 [(] میزان خسارت برای حالت خسارت‌زایی ام (بر حسب درصد) ]1 هزینه تعویض کل تاسیسات زیربنایی از نوع بن 10 تعداد کل تاسیسات زیر بنایی از نوع (:)1 احتمال وارد آمدن خسارت به تاسیسات زیر بنایی در حالت خسارت‌زایی لام (بر حسب درصد) و 1۱ تعداد کل حالات خسارت‌زایی می‌باشد. لازم به ذکر است که ناشی از اخلال در عملکرد تاسیسات زیربنایی .آ5 برای تاسیسات زیر بنایی دسته > به صورت زیر در نظر گرفته شده است [۱۰۹]: 11۳ (۱۶-۶) [ ۳,5۹۴ ] ر۵ ماگ 11 در این رابطه 112 تعداد کل تاسیسات زیر بنایی از نوع ب )5 خسارت ناشی از اخلال در خدمات‌رسانی در روز و۳٩ تابع بازیابی کامل تاسیسات زیر بنایی, که مطابق رابطه زیر می‌باشد: 1 (۱۷-۶) [( :)۳۰۳ ]2 - 8۳ 1-1 در این رابطه ‎[٩۲:‏ هزینه بازیابی برای حالت خسارت زایی ام (:۳)49 احتمال این که تاسیسات زیر بنایی در حالت خسارت زایی ام باشند (بر حسب درصد) و 1 تعداد کل حالات خسارت‌زایی می‌باشد. افزایش جمعیت و دارایی‌ها در سیلاب‌دشت و در نتیجه افزایش فعالیت‌های انسانی, تغییرات کاربری و همجنین احتمالا تغییرات حوضه آبریز یکی از مهم‌ترین دلایل روند رو به افزایش خسارت می‌باشد [۴۸]. در ادامه به تشریح هر یک از عوامل تشدید خسارت پرداخته شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ششم - برآورد خسارت سیلاب ی ۳ ۱-۶-۶- تغییرات آب و هوابی ۲ 51 ۸ ۰ ۹ 5 ۰ ۱ 1 ۰ تغییرات آب و هوایی بر روی رخداد سیل در اینده تاثیر به سزایی دارند. این فاکتور بر روی تراز سطح آب دریاها ناثیر گذاشته و همچنین منجر به تولید بارش‌های سیل‌اسا می‌شود. نتیجه این عوامل بالا رفتن تراز آب سیلاب و وقوع سیلاب در فاصله زمانی‌های کوتاه می‌باشد [۱۰۹]. نکته‌ای که وجود دارد این است که در نواحی که سطح آب سیلاب به به شدت خسارت می‌بینند. به طوری که تحقیقات نشان داده که در طی سال‌های ۲۰۹۰ تا ۲۱۰۰ احتمال خسارت چنین ساختمان‌هایی به بیش از ۱۰۰ درصد افزایش می‌یابد [۱۱۰]. همجنین همان طور که قبلا نیز اشاره گردید با افزایش بارش‌های سیل آساء تعداد رخدادهای سیل نیز افزایش می‌یابند. به عنوان نمونه در یک شهری که افزایش تراز سطح آب دریا هیچ تاثیری بر روی رخداد سیل در آن منطقه ندارد (به‌دلیل نزدیک نبودن به دریا)» ۳۰ درصد افزایش در شدت بارندگی» می‌تواند به طور متوسط در طول یک سال ۳۰۰ درصد میزان خسارت (۸۸1 را بالا ببرد. لذا شناخت شرایط آب و هوایی و تغییرات آن در طول زمان کمک موثری در جهت برآورد خسارت ناشی از سیل خواهد داشت. ۳-۶-۶ تغییر کاربری یکی دیگر از عواملی که وقوع سیلاب در ابنده را ز هت رس تاثیر قرار می‌دهد تغییر کاربری اراضی است. تغییر کاربری که خود ناشی از قطع درختان". کشت و زرع* و جاده سازی" می‌باشد. منجر به افزایش تعداد رخداد و شدت سیلاب در آینده خواهد شد که خسارت بسیاری را به بار خواهد آورد. با تغییر کاربری اراضی در یک منطقه نفوذ پذیری خاک" و میزان تخلخل خاک" کاهش یافته که این امر باعث می‌شود که بخش زیادی از بارش ناشی از باران و یا ذوب برف به رواناب تبدیل گردد. برای مثال تحقیقات نشان می‌دهد که تغییرات کاربری اراضی حوضه گلابدره- دربند طی سال‌های ۷ تا ۰۱۳۸۱ موجب افزایش ۱۱ درصدی بده اوج سیلاب در این حوضه گشته است [۱۷]. ۳-۶-۶ احداث سازه‌های تقاطعی جاده‌ها و غیره بر روی رودخانه بدون توجه به شرایط هیدرولیکی و سیلابی رودخانه می‌باشد. وجود این سازه‌ها منجر به |- 011۵16 86 ۵ا۷۵م]آ 568 -2 3- ۳1000 ۳۳۵۵۵۱۳۵ 1۵1 ]۵[[ 4- ۲1000 ۷۵۵ [۷۵م] ۳1۵18 ۳1۵۵۵ -5 6 00۷۵۲ ۵۵] -6 7-0 86-0 9- 11020- 18 1[0- [|1۱ - 1 -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- نر نامه عملیاتی مدبریت شرایط اضطراری سیل -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هفتم - برنامه عملیاتی مدیریت شرایط اضطراری سیل ۰۰ ۹۵/۰۴/۱۲ ۷ ۱-۷ کلیات مدیریت جامع بحران شامل, فرآیند برنامه‌ریزی و اقدامات اجرایی است که توسط دستگاه‌های دولتی, غیردولتی و عمومی پیرامون شناخت و کاهش سطح مخاطرات و مدیریت عملیات مقابله و بازسازی و بازتوانی منطقه آسیب دیده صورت می‌پذیرد. در این فرآیند با مشاهده پیش نشان‌گرها و تجزیه و تحلیل آن‌ها و منابع اطلاعاتی در دسترس, تلاش می‌شود به صورت یکپارچه. جامع و هماهنگ با استفاده از ابزارهای موجود از بحران‌ها پیشگیری نموده و یا در صورت بروز آن‌ها با آمادگی لازم در جهت کاهش خسارات جانی و مالی به مقابله سریع پرداخته شود تا شرایط منطقه سیل‌زده به وضعیت عادی بازگردد [۶۷]. مدیریت بحران شامل چهار مرحله پیشگیری, آمادگی, مقابله و بازسازی است [۳۲]. به منظور اجرای مراحل مذکورء نیاز به تحقق چهار اصل زیر می‌باشد: - ایجاد یک سازمان مسوول مناسب - تعریف و تبیین درست نقش‌ها و مسوولیت‌ها شامل حوزه عمل و تخصیص منابع - مدیریت اطلاعات در همه سطوح برنامه‌ریزی اضطراری و مقابله, از جمله مدیریت رسانه‌ها - ثبت سوابق رسمی از نظامات درون سازمانی و موافقت‌نامه‌ها شامل طرح‌های آمادگی که مرتبا بازنگری و امتحان شده باشند [۶]. ایجاد و نگهداری آن انجام شود [۶]. در ادامه به تفصیل در مورد کلیات و مراحل طرح مقابله اضطراری با سیلاب و سازمان‌های مسوول در مدیریت بحران و مقابله اضطراری با سیل در ایران و همچنین وظایف اعضا بحث می‌شود. قانون تشکیل سازمان مدیریت بحران کشور در سال ۱۳۸۷ تصویب شد و اجرای آزمایشی آن به مدت ۵ سال از سوی مجلس شورای اسلامی به تصویب رسید. این سازمان به منظور ایجاد مدیریت یکپارچه در امر سیاست‌گذاری, برنامه‌ریزی» ایجاد هماهنگی و انسجام در زمینه‌های اجرایی و پژوهشی, اطلاع‌رسانی متمرکز و نظارت بر مراحل مختلف مدیریت بحران و ساماندهی و بازسازی مناطق آسیب دیده و استفاده از همه امکانات و لوازم مورد نیاز وزارتخانه‌هاء موسسات و شرکت‌های دولتی و عمومی. بانک‌ها و بیمه‌های دولتی نیروهای نظامی و انتظامی» موسسات عمومی غیردولتی. شوراهای اسلامی, شهرداری‌هاء تشکل‌های مردمی, موسساتی که شمول قانون بر آن‌ها مستلزم ذکر نام است. دستگاه‌های تحت امر مقام معظم رهبری و نیروهای مسلح در صورت تفویض اختیار معظم له برای بهره‌مندی بهینه از توانمندی‌های ملی منطقه‌ای و محلی در مواجهه با حوادث طبیعی و سوانح پیش‌بینی نشده تشکیل گردیده است [۶۸]. در ایران وزارت کشور متولی تشکیل سازمان مدیریت بحران کشور و به تبع آن تشکیلات استانی است [۶۸]. به طور کلی در ایران سازمان مدیریت بحران سیل در دو سطح استانی و ملی تعریف شده که اقدامات لازم برای گذر ایمن با حداقل -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ ۲ راهنمای مدیریت سیلاب‌دشت خسارات از وضعیت بحران را انجام می‌دهند. در استان‌هاء اداره کل مدیریت بحران واقع در استانداری هر استان مسوولیت ایجاد هماهنگی‌های لازم و انجام اقدامات موردنظر در شرایط بحران را در سطح استانی بر عهده دارد. کلیه دستگاه‌های مسوول در بحران باید نمایندگان خود را به اداره کل مدیریت بحران استان معرفی کنند و مدیرکل مدیریت بحران در هر استان وظیفه پیگیری تشکیل کمیته مدیریت بحران استان و نیز کارگروه های تخصصی ۱۴ گانه مدیریت بحران در دستگاه‌های مسوول را بر عهده دارد. پس از تشکیل کارگروه‌های مدیریت بحران, تمامی افراد مسوول باید از وظایف و موقعیت خود در سازمان و نحوه خدمات‌رسانی و تعاملات بین گروهی آگاه گردند. ادارات کل استانی در زمان بروز بحران علاوه بر عملکرد مطلوب. باید دارای ارتباط قوی با سایر سازمان‌ها و موسسات نیز باشند. کارگروه‌های مدیریت بحران باید با تشکیل جلسات دوره‌ای, نسبت به وظایف خود آگاهی یافته تا در زمان بروز حادثه دچار سردرگمی نشوند. سازمان مدبریت بحران سیل کشور ادارآت کل مدپریت بحران استانی کار گروه‌های تخصصی ۴ کانه ملی کار گروه‌های آمور سیل و مخاطرات دریایی. کار گروه‌های تخصصی ۱۴ گانه استانی برق. آب و فاضلاب با مسوولیت وزارت نیرو و ریاست معاون مربوط در آن وزارت ۳ قاط | : کار گروه امداد و نجات و آموزش همگانی با کار گروه آمور سیل و9 مخاطرات دریایی. برق. ر رس ی (و یا برق منطقه‌ای) ایران با ریاست رییس امداد و نجات کارگروه امداد و نجات و آموزش همگانی با مسوولیت جمعیت هلال‌احمر جمهوری اسلامی ایران با ریاست رییس آمداد و نجات استان شکل ۱-۷- نحوه ار تباط کمیته‌ها و ستادهای مدیریت بحران سیل همان‌طور که گفته شد ادارات کل مدیریت بحران در سطح استانی. دارای کارگروه‌های تحصصی هستند که این کار گروه‌ها در دستگاه‌های مسوول در امر مدیریت بحران مستقفر می‌باشند. در شکل (۱-۷) ارتباط کارگروه‌های استانی. کار گروه‌های ملی, اداره کل استانی مدیریت بحران و سازمان مدیریت بحران کشور نشان داده شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هفتم - برنامه عملیانی مدیریت شرایط اضطراری سیل ۰ ۹۵/۰۴/۱۲ ۹ در واقع در این سازمان‌ها فردی به عنوان رییس کارگروه انتخاب شده و بخش‌های مختلف آن سازمان به انجام وظایف مربوط به آن بخش از کارگروه می‌پردازند. در ادامه در تشریح مراحل طرح مقابله اضطراری با سیلاب به وظایف برخی از این سازمان‌ها که مرتبط با سیل هستند اشاره شده است. ۱-۲-۷- هشدار به آدارات دولتی و سازمان‌های مسوول برای برآورد دامنه خطر و آسیب‌پذیری سرمایه‌های موجود نسبت به آن, از اطلاعات دقیق و جامعی استفاده می‌شود که باید توسط ستاد مدیریت بحران جمع‌آوری و به صورت قابل استفاده, ذخیره گردد. 0015 قابلیت مناسب برای ذخیره اطلاعات در لایه‌های مختلف و سپس بهره‌برداری لازم از آن را داراست. برای ارزیابی شرایط و بررسی شدت واقعه. از اطلاعات هواشناسی و داده‌های مربوط به ایستگاه‌های باران‌سنجی و آب‌سنجی حوضه آبریز استفاده می‌شود که در صورت بیش‌تر شدن مقدار بارش از یک مقدار آستانه. نقشه مناطق مورد تهدید به صورت به هنگام تهیه می‌شود. این کار با استفاده از داده‌های ایستگاه باران‌سنجی توسط مامور ستاد و یا به‌صورت خودکار و تله‌متری با کمک داده‌های ماهواره‌ای و رادارهای هواشناسی انجام می‌شود. پس از مشخص شدن سطح اضطرار» مسوول مربوط که به بررسی شرایط پرداخته. وظیفه آگاه‌سازی مسوولین و مراجع مربوط را بر عهده دارد. بدین منظور فلوجارتی برای آگاه‌سازی مسوولین در سه حالت وقوع شرایط خفیف. متوسط و حاد تهیه و به طور جداگانه در اختیار افراد و مسوولینی که در فلوچارت نامی از آن‌ها برده شده قرار می‌گیرد. این فلوچارت به صورت شماتیک روند و توالی آگاه‌سازی افراد ذی‌ربط در مدیریت بحران را نشان می‌دهد. در این فلوچارت مشخص می‌شود که چه کسی باید از چه طریق و توسط چه شخصی از بروز حادثه آگاه شود. بنابراین با توجه به اهمیت این فلوچارت. اولین گام بعد از تشخیص شرایط بحران این است که فلوچارت به صورت شفاف و مشخص در دستورالعمل مدیریت بحران ارائه شود. به طور کلی این فلوچارت شامل اسامی اشخاص, ادارات و شماره تلفن‌های ۲۴ ساعته مرتبط با افراد و ارگان‌های مسوول در مدیریت بحران همچون سازمان‌های محلی مرتبط با مدیریت بحران» نهادهای استانی, ساکنین و صاحبان آمکاناتی که در پائین دست سد و نواحی سیل‌خیز قرار دارند و موارد دیگر می‌باشد. اعلام هشدار وقوع سیل از طریق بررسی داده‌های سازمان هواشناسی و سایر اطلاعات ارسالی انجام می‌شود که این هشدار به ستاد مدیریت بحران سیل استان منتقل می‌شود و ستاد مدیریت بحران استان با توجه به گزارشات واصله اعلام شرایط بحران می‌کند. در این حالت با توجه به سطح بحران, آگاه‌سازی برای تعدادی از کمیته‌ها و دستگاه‌های مسوول در امر مدیریت بحران انجام شده و این دستگاه‌ها ستاد مدیریت بحران را در اجرای وظایف خود یاری می‌دهند. ۳-۳-۷- فعال‌سازی طرح مقابله اضطراری با سیل فعال‌سازی طرح مقابله اضطراری با سیل مهم‌ترین اقدام در طرح مقابله اضطراری با سیلاب است که در آن اقدامات -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۰ او ۵ ای ام( راهنمای مدبریت سبلاب‌دشت پیش‌بینی شده. تخلیه مناسب از مخازن پایین‌دست و یا بالادست. ایجاد سازه‌های اضطراری مانند خاکریزی با لودر و ایجاد دیواره با کیسه شنی و مقاوم‌سازی در برابر سیل از این نوع اقدامات می‌باشد [۶]. لازم به ذکر است که ستاد مدیریت بحران باید دارای محلی شناخته شده باشد و مجهز به ملزوماتی چون تجهیزات مخابراتی و ارتباط رادیویی دورنگار. نقشه‌ها اعم از راه‌هاء تاسیسات زیربنایی 9 شبکه‌های انتقال 0 توزیع ( چا بوده تا در زمان برور حادئه بتواند ۳-۲-۷ استقرار نیروی انسانی لازم در مرکز عملیات مقابله اضطراری اعضای ستاد مدیریت بحران باید باتجربهء مسوولیت‌پذیر. آموزش دیده., آشنا به محدوده و شرایط جغرافیایی منطقه عملیاتی خود. دارای دسترسی کامل به نقشه‌های اجرایی (نظیر خطوط اجراشده» شبکه. تصفیه‌خانه و ...) باشند. در عین حال باید افراد جایگزین برای هر سمت از قبل تعیین شود تا در مواردی چون عدم دسترسی به عضو تیم یا عدم توانایی در ساعات غبراداری به دوصورت انجام می شود: الف- براساس موقعیت جغرافیایی کارکنان: این نوع فراخوان فرد محور است و برای اطلاع از وضعیت فیزیکی پرسنل و بررسی کشته یا مجروح شدن همکاران به‌کار می‌رود. در حقیقت در این نوع فراخوان کل شهر یا یک محدوده جغرافیایی به محدوده‌های کوچک‌تری تقسیم شده و یکی از کارکنان بدون توجه به حوضه ماموریت و شرح وظیفه. نسبت به فراخوان کارکنان اقدام می‌کند. ب- با توجه به مسوولیت کارکنان: این سیستم از بهترین سیستم‌های فراخوان است که در آن بر اساس نوع مسوولیت پرسنل فراخوان انجام می‌شود و از حضور نیروهای غیرموظف جلوگیری می‌شود. در حقیقت این پس از حضور پرسنل در محل حادثه یا ستاد. باید اطلاعات پایه‌ای از شرایط بحرانی به آن‌ها ارائه شود. اطلاعات مورد نیاز برای توجیه پرسنل شامل موارد زیر می‌باشد: شرح وظایف هر یک از پرسنل, اقدامات ضروری مورد نیاز - جایگاه هر یک از پرسنل در سامانه فرماندهی حادثه - وضعیت آسیب‌های ناشی از حادثه و خطرات با پیامدهای ثانویه حادثه - خطرات حادثه بر روی سلامتی پرسنل و توصیه‌های ایمنی -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هفتم - برنامه عملیانی مدیریت شرایط اضطراری سیل ۰ ۹۵/۰۴/۱۲ )۱۳ - نحوه و زمان‌بندی دریافت تجهیزات و لوازم کار و نحوه ارتباطات و تماس‌های تلفنی - نحوه و زمان‌بندی ارتباط با رسانه‌ها و سایر سازمان‌ها - نحوه و زمان‌بندی انجام مسوولیت‌های محوله مطابق مانورهای انجام شده و آموزش‌های قبلی بر توصیه‌های حرفه‌ای مناسب صورت گیرد [۶]. یک سامانه هشدار از سه مولفه پایش» پیش‌بینی " و تصمیم‌گیری " تشکیل شده که سامانه پایش, شرایط آب و هوایی صورت پیوسته بررسی می‌شود. با تشخیص شرایط وقوع سیل, مولفه دوم یعنی سامانه پیش‌بینی فعال شده و به پیش‌بینی هیدروگراف سیل در مناطق مختلف می‌پردازد. در نهایت با انعکاس نتایج پیش‌بینی به مولفه سوم یعنی سامانه تصمیم‌گیری,» در مورد نحوه اعلام هشدار به مردم تصمیم‌گیری می‌شود. در این میان برای آن‌که بتوان هشدار به موقع در مورد وقوع سیل داد و اقدامات مقابله با سیل انجام شود.ء نیاز به طولانی کردن زمان پیش هشدار می‌باشد. بدین منظور توصیه می‌شود که همه ستادهای استانی مدیریت بحران. مجهز به سامانه هشدار سیل شوند که این سامانه می‌تواند در محل تشکیل ستاد یا در شرکت آب منطقه‌ای نصب شود. در حالت ساده» نصب یک ایستگاه باران‌سنجی در بالادست حوضه با یک خط تلفن و دفتر جمع‌آوری و ثبت اطلاعات به همراه انتخاب یک روش اطلاع‌رسانی مناسب. یک سامانه مدیریت بحران سیل می‌باشد. هنگام وقوع سیلاب بزرگ. ستاد موظف است اطلاعات دقیقی ر جمع‌آوری نموده و اطلاع‌رسانی لازم را انجام دهد. در این میان نقش روابط عمومی جهت پخش آگهی و فعالیت‌های تبلیغاتی بسیار برجسته - رادیو و تلویزیون - پیام‌گیرها _ بلندگوهایی که بر روی ماشین نصب شده است. [- 8 2 8 3- 10015101-8 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۲ ۲ راهنمای مدیریت سیلاب‌دشت روش‌های اعلام خطر اضطراری باید به دقت مشخص و آزمایش شوند تا اطمینان از ارتباط لازم با عموم حاصل گردد و تفویض مسوولیت‌ها روشن و جامع باشد. علاوه بر آنچه گفته شد. اخطار و هشدار وقوع سیل, از وظایف سازمان‌های محلی متولی مدیریت شرایط اضطراری و سازمان‌های عمومی تامین امنیت و ایمنی, نظیر پلیس و آتش‌نشانی و سازمان‌های خدمات عمومی نظیر هلال احمر و گروه‌های آمداد نیز می‌باشد. در واقع روابط عمومی باید با مسوولین محلی و ارگان‌های فوق برای تبادل اطلاعات در موقع بروز سیلاب ارتباط داشته باشد. علاوه بر مطالب مطرح شده., مهم است که مانورهای آزمایشی برای آزمودن کارایی سیستم‌های ارتباطی و گروه‌های نجات و عکس‌العمل مردم انجام شود. ۵-۲-۷ انتشار دستورالعمل‌های اضطراری برای عموم انتشار اطلاعات از ارکان مهم مدیریت بحران است. از آنجا که اطلاع‌رسانی عمومی و انجام آموزش‌های لازم به منظور آگاه‌سازی عموم مردم از بحران کمک به سزایی در کاهش صدمات مالی و جانی ناشی از وقوع سیل دارد. به همین جهت باید سیستم مناسب انتقال اطلاعات در شرایط بحرانی پیش‌بینی گردد. انتشار اطلاعات همان‌طور که در بخش قبل گفته شد از طریق رسانه‌های خبری از قبیل تلویزیون» رادیو. روزنامه و خودروهای بلندگودار با هماهنگی ادارات محلی مربوط انجام می‌شود. مردم باید از اخبار و اطلاعات سیل آگاه شوند و در این حین اقدامات لازم برای حفاظت در برابر سیل به آن‌ها آموزش داده شود. نکات ایمنی زیر برای حفاظت در برابر سیل مفید بوده و بهتر است متناوبا به مردم اطلاع‌رسانی شود [۶]: - توجه به هشدارهای منابع مختلف مثل رادیو تلویزیون - در نظر گرفتن منبع مطمئن برای ذخیره سازی آب سالم و تهیه مقداری غذا - داشتن رادیو سفری» وسایل پخت و پز و چراغ قوه - بستن دریچه‌های مجرای فاضلاب برای جلوگیری از بازگشت سیلاب به مجرای فاضلاب - نگهداری وسایل گران‌قیمت در طبقات فوقانی - توجه به اطلاعیه‌های ترک منزل و رفتن به نقاط مرتفعی که قبلا برای این منظور آماده شده و در مراحل آموزش عمومی به مردم نشان داده شده است. - خودداری از شنا در مسیر جریان سیل - پر نگه‌داشتن باک اتومبیل, زیرا ممکن است نیاز به ترک خانه باشد. - استفاده از دنده سنگین در صورت نیاز به رانندگی و توجه به خرابی‌ها و شیب‌های جاده - ترک خودرو در زمان آبگرفتگی شدید و فرار به سمت نقاط مرتفع - قطع جریان برق آب و گاز قبل از ترک منزل - رفتن به نزدیک‌ترین محل امدادرسانی هلال احمر یا استانداری -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هفتم - برنامه عملیاتی مدیریت شرایط اضطراری سیل ۰۰ ۹۵/۰۴/۱۲ ۳۳ ۶-۲-۷- پذ برش و مراقبت از سیل‌زدگان و ارائه کمک‌های اضطراری پزشکی پس از وقوع سیل, تیم‌های اجرایی باید در اسرع وقت اطلاعاتی چون» محل و زمان و وسعت حادثه, آسیب‌های ناشی از سیل به تاسیسات زیر بنایی و خطوط انتقالی و مردم و اموالشان و تجهیزات مورد نیاز و کمبودهای احتمالی و نیاز به کمک‌های برون سازمانی و بین‌المللی و ... را به ستاد مدیریت بحران استان منتقل کنند. برای گردآوری اطلاعات نیاز به بازدید از محل, استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی, ارزیابی منطقه با استفاده بالگرد. استفاده از تصاویر ماهواره‌ای, استفاده از اطلاعات سازمان ثبت احوال و مرکز آمار ایران می‌باشد. در نهایت با ارسال اطلاعات به صورت شفاهی یا با کمک خطوط تلفن و بیسیم و اینترنت به کارشناسان مربوط و تحلیل اطلاعات ارسالی توسط تیم کارشناسی, تصمیمات لازم در مورد نحوه پاسخ به بحران اتخاذ می‌شود. در مرحله نخست پس از ارسال اطلاعات. جمع‌آوری سیل‌زدگان و اسکان و ارائه خدمات بهداشتی و درمانی به آن‌ها انجام می‌شود. اصولا محل اسکان موقت سیل‌زدگان نباید فاصله زیادی تا مناطق آبگرفته داشته باشد تا عملیات تخلیه سیل‌زدگان با سرعت بیش‌تری انجام شود. از جمله تجهیزات مورد نیاز در محل‌های اسکان موقت می‌توان به موارد زیر آشاره کرد: - چادرء محوطه‌سازی و زیرسازی لازم برای آن - کانکس و زیرسازی لازم برای آن - حمام و توالت صحرایی - مخازن اضطراری آب و سوخت - تجهیزات تولید نیروی برق اضطراری - تجهیزات برقراری ارتباطات بیسیم - انبارهای ذخیره غذاهای خشک. پودرهای خشک بهداشتی و سازمان هلال احمر و کارگروه تخصصی آمداد و نجات با مسوولیت سازمان هلال احمر ایران مسوول تامین کلیه نیازهای اولیه سیل‌زدگان در ساعات اولیه پس از حادثه است [۵۷]. با گذشت زمانء هر دستگاه مسوول دیگر در بحران مانند وزارت بهداشت. درمان و آموزش پزشکی وکمک‌های مردمی باید در زمینه تخصصی خود. اقدامات مورد نیاز را شروع نماید. وزارت بهداشت و درمان و آموزش پزشکی وظیفه برآورد جمعیت مورد تهدید و فراهم نمودن خدمات بهداشتی و درمانی مورد نیاز آن‌هاء احداث بیمارستان‌های صحرایی, احداث سرویس‌های بهداشتی و حمام صحرایی. نظارت بر پهداشت عمومی, مواد غذایی و آب سالم. جلوگیری از شیوع بیماری‌های واگیردار و صدور جواز دفن کشته شدگان را بر عهده دارد. ۷-۲-۷- فعال کردن طرح‌های تخلیه و پناهگاه‌ها تخلیه آخرین اقدام دفاعی در منطقه سیل زده است که هدف آن حفظ جان انسان‌ها و دام‌ها و کاهش تلفات مالی است. تخلیه می‌تواند قبل از جاری شدن سیل در ناحیه. در خلال جریان آن و یا بعد از فروکش کردن سیل صورت گیرد -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۴ ۲ راهنمای مدیریت سیلاب‌دشت که بستگی به شرایط موجود دارد [۶]. در تهیه طرح اضطراری سیل باید مناطقی که ممکن است در سطوح مختلف سیل, نیاز به تخلیه داشته باشند شناسایی شود و مکانیزم چگونگی انجام عملیات تخلیه تعیین گردد. به طور کلی نکات زیر در رابطه با انجام عملیات تخلیه باید در نظر گرفته شود: - وسعت نواحی تحت تاثیر - ظرفیت مسیرهای تخلیه و راستا و جهت حرکت در زمان تخلیه - زمان موجود برای تخلیه کامل قبل از طغیان رود و یا تخریب شدن راه‌های تخلیه - امکانات فنی و تجهیزات حمل و نقل - تعیین مراکز پذیرش افراد تخلیه شده - مسوولیت‌پذیری سازمان و افراد مسوول در امر تخلیه نکته مهم در انجام عملیات تخلیه. آماده‌سازی مردمی است که باید تخلیه شوند. به‌طوری که بدون انجام این مرحله بهترین طرح‌ها هم بی‌اثر می‌مانند. در سطح استانی» بهترین راه ایجاد ارتباط را باید در سنت‌ها و سطوح فرهنگی و اجتماعی مردم پیدا کرد. در زمان وقوع حادثه توجه به این نکته ضروری است که علاوه بر روش های اعلام خطر به صورت دسته جمعی. زبان انتقال این اطلاعات نیز اهمیت دارد. یعنی انتقال اطلاعات به زبان فنی و علمی و اداری پیچیده نباشد که مردم عادی آن‌ها را درک نکرده و مورد توجه قرار ندهند. در مواردی اعلام خطر به موقع انجام شده لیکن مردم توجهی نکرده‌اند. چون زبان اعلام خطر قابل فهم و درک توسط مردم نبوده است و نیز در مواردی خطوط ارتباطی معمول به علت قطع برق و خسارات به خطوط تلفن, قطع شده و پیام‌ها از راه‌های معمول به نواحی مورد نظر نرسیده است. بنابراین گزینه‌های جایگزینی برای موقعیت‌های اضطراری سیل و بلایای طبیعی برای ایجاد ارتباط باید در نظر گرفته شوند [۶]. در ایران وزارت راه و ترابری مسوول بازگشایی و پاک‌سازی معابر و پل‌ها و جاده‌ها و تسهیل در رفت و آمد و عملیات تخلیه سیل‌زدگان است. به طور معمول, عملیات تخلیه همواره از مناطق پست‌تر که آبگرفتگی در آن‌ها سریع‌تر اتفاق می‌افتد آغاز می‌شود. در نهایت باید گفت که زمان‌بندی عملیات تخلیه و مسیر حرکت وسایل نقلیه باید از قبل تعیین شده و در مانورهای دوره‌ای مرور و تمرین شود. ۸-۲-۷ جستجو و نجات اگرچه برنامه‌ریزی های لازم با توجه به امکانات دستگاه‌های مختلف مسوول در مدیریت بحران از قبل انجام شده ولی با توجه به ویژگی‌های هر سیلء زمان وقوع آن و نوع خسارات وارد شده. عملیات امداد و نجات متفاوت می‌باشد. بنابراین ستاد مدیریت بحران در اولین جلسه خود بعد از وقوع سیل باید برنامه‌ریزی‌های متناسب با همان سیل را در دستور کار خود قرار دهد [۶]. با توجه به توانایی‌های جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران. کارگروه تخصصی امداد و نجات به عنوان یکی از کارگروه‌های تخصصی عملیاتی با مسوولیت جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران زیر نظر کمیته ملی آمادگی. تشکیل شده است و فرماندهی و هدایت عملیات امداد و نجات (به عنوان بخشی از عملیات مقابله) را بر -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هفتم - برنامه عملیاتی مدیریت شرایط اضطراری سیل ۰۰ ۹۵/۰۴/۱۲ ۳۵ عهده دارد. کلیه سازمان‌ها و دستگاه‌ها در هنگام بروز بحران» به درخواست جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران موظف به همکاری کامل در ارتباط با امر امداد و نجات هستند و جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران موظف است گزارش همکاری یا عدم همکاری احتمالی را به رییس ستاد ارائه نماید [۵۶]. این کارگروه بسته به سطح بحران باید برنامه‌ریزی و هماهنگی‌های لازم بین ستاد یا سازمان مسوول مدیریت بحران سیل, سازمان امداد و نجات و اداره کل بهداشت و درمان را انجام دهد. به همین منظور نیاز است که اطلاعات مربوط به مراکز درمانی ثابت و صحرایی به صورت به‌هنگام بروزرسانی شده و در اختیار تیم امداد و نجات قرار گیرد [۶]. علاوه بر تمامی مراحل ذکر شده. در زمان وقوع سیل, ستاد مدیریت بحران باید تمهیداتی برای حفاظت از تاسیسات زیربنایی همچون بیمارستان‌ها و پارکینگ‌ها و نیز جمع‌آوری و نگهداری از حیوانات اهلی و خانگی در نظر بگیرد. به علاوه باید امکاناتی ویژه برای مناطق محروم و دور افتاده و نیز مسافران سرگردان فراهم شود. در نهایت ستاد مدیریت بحران باید در قالب تیم ارزیابی به بازدید میدانی از مناطق سیل‌زده بپردازد و هماهنگی های لازم برای انجام اقدامات بازسازی در مراحل بعد از فروکش کردن سیل را انجام دهد [۶]. ۳-۷- بررسی اطمینان از فرآیند اجرایی شدن برنامه محلی مدیریت موثر و کارآأمد بودن طرح محلی سیل نیاز به تلاش‌های هماهنگ و همه جانبه ستاد مدیریت بحران, ستادهای محلی مقابله با سیل, ارگان‌های دولتی و غیردولتی مسوول و مشارکت مردمی (شامل افرادی که خود و اموالشان در معرض خطر سیل بوده و یا مردمی که ممکن است به طور غیرمستقیم تحت تاثیر سیل قرار گیرند) دارد [۱۲۸]. بعد از تهیه پیش‌نویس طرح. برای تایید و تصدیق آن. توسط ستادهای استانی مدیریت اضطراری تمامی مناطق, به تمام دستگاه‌های مرتبط فرستاده می‌شود تا دستگاه‌ها با وظایفشان در این طرح آشنا شوند و طرح را به صورت عمومی منتشر کنند. از طرفی طرح‌های مقابله با سیل به ویژه تخلیه باید هر از چندی و به ویژه در شرایط زیر بازبینی و تطبیق شوند. از جمله شرایطی که نیاز به بازبینی طرح وجود دارد عبارتند از: - بعد از وقوع هر سیل بزرگ - وقتی اطلاعات جدیدی در مورد خطر سیل بدست آمد (مثلاء بعد از تمام کردن مطالعه مدیریت) - وقتی تغییرات زیست محیطی قابل توجه و معنی داری رخ دهد. بنابراین ارزش این طرح‌ها در دوره‌های کوتاه ( ۵ تا ۱۰ سال) برقرار است. حتی اگر هیچ تغییر قابل ملاحظه‌ای از جمله موارد ذکر شده در بالا بعد از چندین سال رخ ندادء در هر صورت برای حفظ آشنایی ستادهای مسوول با این سند. طرح باید بازبینی شود. بعد از بازبینی. طرح اصلاح شده دوباره برای تایید و تصدیق به ستادهای استانی مدیریت اضطراری فرستاده شده و مجددا کپی آن به تمامی مراکز مربوط فرستاده می‌شود. فرآیند بازنگری باید برای حفظ تازگی -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۶ ۲ راهنمای مدیریت سیلاب‌دشت و قابل استفاده بودن طرح به عنوان ابزار مدیریت ادامه یابد [۱۲۸]. در حقیقت تصویب و توزیع یک طرح به تنهایی کافی نیست و پایان کار نمی‌باشد. بلکه توسعه و به روز نمودن و اطمینان از آمادگی جامعه و ستادهای مسوول برای اجرای برنامه. مهم‌ترین پارامترهای نگهداری برنامه محسوب می‌شود. بنابراین به منظور اطمینان از اینکه اجزاء هنگام وضعیت اضطراری به درستی عمل می‌نمایند. باید به صورت دوره‌ای بازدید و بازبینی شوند؛ حتی در سال‌هایی که هیچ سیلی رخ بار به روز شود و تغییرات کارکنان و شماره‌های تماس و مسوولیت‌ها در آن اعمال شود [۲۲]. ۴-۷- استفاده از طرح مدیریت محلی به عنوان ابزار آموزشی مردمی که تحت تاثیر بلایای طبیعی خواهند بود باید به خوبی از خطرات محتمل و راه‌های مقابله با این خطرات آگاه شوند. وجود طرح‌هایی برای سیل می‌تواند به مردم در مناطق آسیب دیده از سیل یادآوری کند که خطر سیل همچنان وجود دارد و آن‌ها را از این خطرات آگاه سازد. این طرح‌ها شامل یادآوری این موضوع است که سیلاب‌های آینده هرگز از نظر بزرگی برابر با سیلاب‌های بسیار شدید گذشته نیستند و ابزارهای مدیریت (روش‌های سازه‌ای) مانند گوره‌هاء کانال‌ها انحرافی و حوضچه‌های تاخیری می‌توانند سیل‌های آینده را کم خطر منتقل کنند. از طرفی ممکن است در یک منطقه نسلی به نسل دیگر منتقل شود و آن‌ها عکس‌العمل مناسب در برابر سیلاب‌های بزرگ از خود نشان دهند. بنابراین آموزش‌های عملی برای آماده‌سازی باید به‌طور منظم صورت گیرد. طرح استانی مقابله اضطراری با سیل که در بخش قبل توضیح داده شد. به خودی خود بسیار عمومی‌تر از آن است که بتواند به عنوان ابزار آموزشی استفاده شود. به همین دلیل نیاز است که راهنمای حفاظت در برابر سیلاب برای مناطق در معرض خطر سیل و یا مناطق ویژه سیل‌خیز تولید شود [۱۳۲۸]. به طور کلی اهداف اصلی از آموزش جامعه در برابر سیل عبارتند از: - آشنا ساختن جامعه با خطرات و تهدیدات سیل و یادآوری به آن‌ها - اطلاع‌رسانی به مردم در مورد اقدامات توصیه شده برای مدیریت سیل - نشان دادن راه‌هایی به مردم که بتوانند خود و اموالشان را از خطر سیل حفظ کنند. به طور کلی مزیت‌های آموزش جامعه شامل موارد زیر است: - جامعه‌ای که آموزش دیده و از خطرات سیل مطلع است. به احتمال زیاد به کمک‌های فوری کم‌تری نیاز دارد. - آموزش به اطلاع‌رسانی کمک می‌کند. چرا که عموم مردم می‌دانند برای دریافت اطلاعات مربوط به سیل به کجا مراجعه کنند تا از مزایای هشدار و اقدامات لازم بعد از آن مطلع شوند [۳۰]. طرح استانی سیل و راهنمای حفاظت در برابر سیلاب باید در کتابخانه‌ها و مراکز اطلاعات شوراها در دسترس عموم قرار گیرد. این راهنماها می‌توانند از طریق رسانه‌های محلی و در بخش یادآوری سیل گذشته به اطلاع عموم برسد. از دیگر -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هفتم - برنامه عملیانی مدیریت شرایط اضطراری سیل ۰ ۹۵/۰۴/۱۲ ۱۳۷ روش‌های بالا بردن آگاهی مردم می‌توان به استقرار نشانگرهای ثابت سیل, پخش اطلاعیه‌های اجتماعی در مورد سیل در رادیو و تلویزیون» استفاده از نرم افزارهای کامپیوتری مرتبط برای آموزش عملی مردم. اینترنت و برگزاری دوره‌ای نمایشگاه‌های عکاسی یا پروژه‌های مدرسه‌ای با موضوع سیل اشاره کرد. نشریات خبری و بروشورهای ساده آموزش سیل, می‌تواند حاوی اطلاعات مهم و ارزشمندی در مورد سیل بیان کند که اغلب در مورد اقدامات لازم پیش از وقوع سیل در مناطق سیل‌خیز و واکنش‌های مناسب در هنگام بروز سیل و چگونگی بازگشت به وضعیت عادی پس از فرونشینی سیل می‌باشد. انتشار این گونه نشریات در مدارس و کتابخانه‌های عمومی و مراکز دولتی. کمک شایانی در کاهش خسارات مالی و جانی پس از وقوع سیل دارد. در حال حاضر شماری از چنین نشریاتی به همت کمیته سیل و طغیان رودخانه‌های وزارت نیروء تهیه و منتشر شده است. برخی از مراجع مفید و قابل استفاده در سطح عمومی عبارتند از: - پوستر خطر سیل را جدی بگیریم- چگونه محیط را در برابر سیل ایمن سازیم؟. وزارت نیرو- سازمان مدیریت - مدیریت امداد و نجات. موسسه آموزش عالی علمی - کاربردی هلال احمر ایران - آموزش همگانی امداد و نجات. موسسه آموزش عالی علمی - کاربردی هلال احمر ایران - آموزش همگانی مقابله با بلایای طبیعی (۱) و (۲)» موسسه آموزش عالی علمی - کاربردی هلال ایران - پیامدهای روانشناختی رویدادهای طبیعی و تکنیک‌های حمایت از آسیب‌دیدگان, لیلا خیراتی - جامعه آماده (۱)» دکتر شهرام علمداری - آمادگی در برابر سیلاب. سازمان مدیریت بحران کشور- کارگروه تخصصی سیل و طغیان رودخانه - آشنایی با مهندسی رودخانه - شناخت رودخانه, سازمان مدیریت بحران کشور - نشریه شماره ۱- کارگروه -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۸ گزینه‌ها و راهکارهای مدیریت خطریذ بری سبلاب و تهیه طرح -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هستم- گزینه‌ها و راهکارهای مدبریت خطرپذبری سبلاب و نهیه طرح ۰ ۹۵/۰۴/۱۳ )۱۳ ۱-۸- کلیات هدف از مدیریت سیلاب. کاهش اثرات منفی سیلاب می‌باشد. در این راستاء کلیه اقداماتی که در جهت اصلاح و تعدیل رواناب سیلابی به وسیله احدات سازه‌های مهندسی صورت می گیرد. به عنوان «روش‌های سازه‌ای» مدیریت سیلاب اطلاق شده است. برخی از این سازه‌ها شامل مخازن. سیستم‌های انحرافی, گوره‌ها پا دایک‌ها و نیز تغییر و اصلاح می‌گذارند. غالبا تحت عنوان «روش‌های غیرسازه‌ای» طبقه‌بندی شده و به اقدامات مهندسی کم‌تری نیاز دارند. روش‌های غیرسازه‌ای در جهت کاهش خسارات وارده به تجهیزات. تاسیسات و ساختمان‌های دائمی در سیلاب‌دشت طراحی می‌شوند و به منظور کاهش پتانسیل خسارت در یک رخداد سیلابی آمادگی ایجاد می‌کنند. برخی از روش‌های از همه روش‌های سازه‌ای و غیرسازه‌ای به دست داده و روش‌های اجرایی را به منظور مدیریت و کاهش خسارات ناشی از سیلاب در یک مقیاس جامع پیشنهاد می‌کنند [۱*۰۸]. در فصل حاضر ابتداء گزینه‌های مدیریت خطرپذیری غیرسازه‌ای سیلاب‌دشت بحث شده و سپس عملیات آمادگی و مواجهه با سیلاب. به ترتیب قبل از سیلاب. در هنگام سیلاب و پس از رخداد سیلاب بررسی می‌شوند. همچنین, در انتهای فصل روش‌های سازه‌ای مهار سیلاب. مورد بررسی قرار می‌گیرند. ۲-۸- خصوصیات روش‌های غیرسازه‌ای رهیافت‌های غیرسازه‌ای در مدیریت سیل, در برگیرنده آن بخش از فعالیت‌هایی است. که در آن‌هاء برای مهار سیلاب: سازه‌های فیزیکی احداث نمی‌شود [۳۰]. روش‌های مدیریت خطرپذیری غیرسازه‌ای, در حقیقت تلاش‌هایی در جهت مدیریت بهینه از مناطق سیل‌گیر به منظور کاهش خسارت سیلاب محتمل می‌باشند [۸۳]. انواع روش‌های غیرسازه‌ای حاشیه سیلاب, بهسازی ساختمان‌های در معرض خطر سیل, تعیین مناطق آزاد برای رشد مناطق مسکونی, ایجاد دسترسی‌های لازم برای مدیریت اراضی و تدوین و اجرای بیمه سیلاب برای نواحی در معرض خطر می‌باشد [۳۰]. ۱-۲-۸ پهنه‌بندی سیل می‌باشد. پهنه‌بندی می‌تواند و سیل‌های قانونی در دست مسوولین ذی‌ربط برای توسعه و مدیریت کاربری اراضی, توام با -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۲ 333333333 ۲-۲-۸- براساسر با توجه به ۵ رآ ۸ راهنمای مدبریت سیلاب‌دشت سیلاب‌دشت به حساب نمی‌آید. پیش‌نیاز ضروری کلیه اقدامات مدیریت سیلاب‌دشت می‌باشد. برای جزییات جدول ۱-۸- توصیف ناحیه‌های موجود در نقشه‌های پهنه‌بندی سیل توصیف شامل پهنه سیلاب ۱۰۰ ساله. که به وسیله متد تخمینی به دست آمده و تجزیه و تحلیل هیدرولیکی دقیقی در آن صورت نگرفته است. تراز شامل نواحی سیلاب کم عمق ۱۰۰ ساله. در جاهایی که عمق سیلاب بین ۰/۳ تا ۱ متر بوده. عمق متوسط سیل گرفتگی مشخص شده اما شامل نواحی سیلابی در پهنه ۱۰۰ ساله. که سیلاب‌های کم عمق بین ۰/۳ تا ۱ متر در آنجا رخ داده. تراز سطح سیلاب نشان داده نشده و ین ناحیه. یکی از مناطق نرخ بیمه سیلاب. مطابق با پهنه سیلاب ۱*۰۰ ساله. که در مطالعات بیمه سیلاب به وسیله روش‌های دقیق مشخص شده. می‌باشد. در اغلب موارد. تراز سطح سیلاب؛ که از تجزیه و تحلیل هیدرولیکی جریان, به دست می‌آید. در داخل این ناحیه. تعیین شده است. این ناحیه شامل نواحی که توسط سازه‌های مهار سیلاب مانند گوره‌هاء به طور موقت. تحت حفاظت قرار گرفته‌اند. می‌باشد. این ناحیه تحت عنوان «سیلاب‌دشت تنظیمی؟» به منظور برآورده کردن اهداف سامانه درجه‌بندی جوامع (185))» که سامانه مشارکت جوامع در برنامه‌های بیمه می‌باشد. مطرح شده است. نواحی با خطر متوسط که معمولا بر روی نقشه‌های تعیین نرخ بیمه به عنوان محدوده‌های بین سیلاب پایه (معمولاا ۱۰۰ ساله) و سیلاب ۵۰۰ ساله نشان داده می‌شود. ناحیه 13 ممکن است تحت تاثیر سیلاب‌های محلی کم عمق قرار گیرد. این ناحیه. همچنین می‌تواند به منظور تعیین نواحی محافظت شده به وسیله گوره‌ها و دشت‌های سیلابی با خطر پایین مثلا در سیلاب‌های با عمق کم‌تر از ۳۰ سانتی متر طراحی شود. ناحیه -) شامل نواحی با کم‌ترین میزان خطر سیلاب می‌باشد. که به طور معمول بر روی نقشه‌های پهنه‌بندی سیلاب. به عنوان سطوح بالا تر از سیلاب ۵*۰ ساله نشان داده شده است. این ناحیه ممکن است در برگیرنده سیلاب‌های کم عمق محلی باشد ولی به طور کلی بر روی نقشه‌های تعیین نرخ بیمه جزو نواحی پرخطر نمایش داده نمی‌شود. نواحی در حاشیه سیلاب‌دشت که در آن‌ها احتمال خطر سیلاب نامعین اما ممکن می‌باشد. در نقشه‌های جدید. ناحیه‌های -) و 7] را تحت عنوان ناحیه « نشان می‌دهند. به طوری که در این نقشه‌ها منطقه هاشور خورده ناحیه« مطابق با منطقه‌ای که تحت تاثیر سیلاب ۱۰۰ ساله قرار گرفته و در آن ارتفاع سطح سیلاب تعیین نشده است. اما خطرات ناشی از سرعت آب و نیروی امواج سیل در این منطقه وجود دارد. ناحیه‌ای که هیچ گونه سابقه ای از سیل در ان گزارش نشده است. تعیین حد بستر و حربم تعریف آیین‌نامه بستر و حریم رودخانه‌ها [۱۰] بسترء قسمتی از رودخانه. نهر پا مسیل است که در هر محل. آمار هیدرولوژیک و داغاب و حداکثر طغیان با دوره بازگشت ۳۵ ساله به وسیله وزارت نیرو یا شرکت‌های آب ۱- ۳۵۵۱| ۳۵۳۵۳۵۵ ۱۷/۵۵206۸20 ) ۳۳۱/۸( 2- ۵۹6۳1000 4- 112۷1۵10۲۷ ۳1000 5 5- 00۵/۲ 3۵1۱۶ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هشتم - گزینه‌ها و راهکارهای مدیریت خطرپذیری سیلاب و تهیه طرح ۰ ۹۵/۰۴/۱۲ ۳۳ منطقه‌ای تعیین می‌شود. و همچنین, حریم» شامل اراضی مجاور بستر رودخانه به عرض ۱ تا ۲۰ متر می‌باشد که به عنوان حق ارتفاق برای کمال انتفاع و حفاظت از بستر رودخانه لازم است [۳۴]. البته در اغلب کشورهایی مانند آمریکا به جای تعریف حد بستر و حریم رودخانه. واژه‌های سیل‌راه" و حاشیه سیل" به کار می‌روند که از نظر عملکرد. مشابه بستر و حریم رودخانه می‌باشند. با توجه به اقلیم خشک و نیمه خشک ایران و توزیع نا متعادل جریان‌های سطحی, وقوع سیل‌های فراوان به همراه تخریب و خسارت‌های مالی و جانی زیاد.ء تعیین بستر و حریم رودخانه‌هاء به عنوان پیش نیاز و حریم رودخانه و مسیل‌هاء یکی از مهم‌ترین عوامل ایجاد خسارت و تلفات انسانی می‌باشد[۷۷]. در تعیین حد بستر و حریم باید اثر سازه‌های متقاطع و حاشیه رودخانه در مدل هیدرولوژیکی و هیدرولیکی حذف و مجددا سیلاب. شبیه‌سازی شود. به طور کلی. مراحل تعیین حد بستر و حریم رودخانه به طور مبسوط در راهنمای پهنه‌بندی سیل و تعیین حد بستر و حریم رودخانه‌ها آورده شده و می‌توان برای دانستن جزییات تعیین حد بستر و حریم» به این راهنما مراجعه نمود[۱۰. ۳۴]. ۳-۲-۸ مدیریت کاربری اراضی یکی از مهم‌ترین روش‌های جلوگیری از توسعه آانواع کاربری پرخطر بر روی سیلاب‌دشت. تدوین قوانینی برای مدیریت کاربری اراضی است که فرأیند توسعه را به مناطق بیرون از نواحی مستعد سیل, رهنمون سازد. به‌طور کلی, دو ابزار اولیه در قانونمند کردن استفاده بهینه از اراضی, شامل تدوین آیین‌نامه‌های پهنه‌بندی اراضی و طراحی کاربری بسیار کارآمد می‌باشند [۱۰۰]. قوانین طراحی کاربری اراضی تنها باید به انواعی از کاربری اراضی که با شرایط طبیعی زمین و پتانسیل خطرپذیری منطقه سازگار هستند. اجازه توسعه بدهند. به طور مثال می‌توان مناطق مستعد سیل را برای پارک‌هاء باغ راه‌هاء زمین‌های بازی گلف. تالاب‌هاء پناهگاه‌های حیات وحش و مناطق حفاظت شده طبیعی در نظر گرفت. چنین طرح‌هایی می‌تواند خسارت محتمل آینده را با الزام کاربری اراضی به عنوان فضاهای باز یا مناطق با توسعه نامتراکم در نواحی مستعد سیل, کاهش دهد. در ادامه کاربری‌های مجاز و ممنوع نواحی مستعد سیل طبق آیین‌نامه ایران مورد بررسی قرار می‌گیرند. ۱-۳-۲-۸ کاربری‌های مجاز و ممنوع بستر و حریم رودخانه به طور کلی, آیین‌نامه تعیین حد بستر و حریم رودخانه‌هاء موارد ممنوعیت و محدودیت کاربری اراضی بستر و حریم را ذکر کرده ولی به طور کلی, هرگونه دخل و تصرف در بستر و حریم رودخانه را منوط به نظر کارشناس وزارت نیرو دانسته است. براساس ماده ۲ قانون توزیع عادلانه آب و ماده ۱ آیین‌نامه تعیین بستر و حریم رودخانه‌هاء مالکیت اراضی ا ‏ ۷( -[ 2- ۳1۵00 60 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۴ ۲ راهنمای مدیریت سیلاب‌دشت بسترء ملی بوده و در اختیار جمهوری اسلامی ایران قرار دارد. در ادامه کاربری‌های مجاز و ممنوع در اراضی بستر و حریم رودخانه به طور خلاصه مورد بررسی قرار می‌گیرند [۳۴]. ۱-۱-۳-۲-۸- کاربری‌های مجاز در بستر رودخانه به‌طور کلی, بستر رودخانه. معادل ناحیه ممنوعه برای هرگونه کاربری می‌باشد. ولی در صورت ضرورت با تشخیص وزارت نیروء استفاده از زمین‌های بستر رودخانه به شکل کاربری‌های زیر مجاز می‌باشد: الف- استفاده بخش‌های دولتی» با کسب موافقت کتبی و قبلی از وزارت نیرو در موارد زیر طبق آیین‌نامه مربوط به بستر و حریم رودخانه‌هاء نهرهاء مسیل‌هاء مرداب‌هاء برکه‌های طبیعی و شبکه‌های آبرسانی» آبیاری و زهکشی که در این راهنما به‌طور خلاصه «آیین‌نامه» خوانده می‌شود: - طبق ماده ۷ و ۱۳ آیین‌نامه, ایجاد فضای سبز و تفرجگاه عمومی, بدون احداث سطح سرپوشیده یا جایگاه استقرار گردشگر البته بجز رودخانه‌هایی که زمان تمرکز کوتاهی دارند. مجاز می‌باشد. مسوولیت هشدار سیل و نصب تابلوهای هشدار دهنده, متوجه متولی تفرجگاه خواهد بود. - عبور متقاطع خطوط نفت. گاز و غیره با کسب موافقت وزارت نیروء بر طبق بند ۱۲ آیین‌نامه - طبق ماده ۸ آیین‌نامه, چنانجه بستر رودخانه, نهر طبیعی و مسیل به صورت طبیعی تغییر نماید و باقی‌مانده بستر که بستر مرده نامیده می‌شود و کماکان در اختیار دولت است. برای اجرای طرح‌های آب و برق قابل استفاده باشد. با حدود مشخصی از طریق وزارت نیرو به دستگاه متقاضی به صورت اجاره واگذار و نحوه آماده‌سازی, کناره بندی و سایر شرایط مربوط در سند واگذاری قید خواهد گردید [۳۷]. ب- استفاده بخش خصوصی: - استفاده از اراضی بستر به صورت اجاره برای کاربری کشت موقت. با موافقت کتبی و قبلی شرکت آب منطقه‌ای ذی‌ربط و با رعایت اولویت برای مجاوران. بدون احداث اعیانی و غرس نهال و درخت (به‌جرز زراعت سطحی)» طبق ماده ۷ آیین‌نامه مجاز می‌باشد. تبصره - استفاده از مقررات این ماده در مورد اراضی بستر بالادست سدها شمول ندارد [۳۷]. - همچنین طبق ماده ۱۰ آیین‌نامه. چنانجه امکان دیواره سازی و استفاده از اراضی مازاد بستر برای مجاوران برکه طبیعی, مشخصات دیواره و مقدار زمین‌هایی را که در اثر دیواره سازی حاصل می‌شود. معلوم و به مجاوران اعلام خواهد نمود تا در صورت تمایل به شرکت مراجعه و با قبول شرایط و مشخصات دیواره سازی برای اخذ اجازه مربوط اقدام نمایند. بستر واقع در پشت دیواره احداتی در اختیار دولت جمهوری اسلامی ایران است. شرکت می‌تواند پس از تامین میزان حریم که بلافاصله بعد از دیواره احداتی شروع می‌شود. باقی‌مانده بستر را به سازنده دیوار یا در صورت عدم تمایل سازنده به دیگران اجاره دهد [۳۷]. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هشتم - گزینه‌ها و راهکارهای مدیریت خطرپذیری سیلاب و نهیه طرح ۹۵/۰۴/۱۳ ۳۵ ۲-۱-۳-۲-۸- کاربری‌های ممنوع در بستر رودخانه همان گونه که در راهنمای پهنه‌بندی سیل و تعیین حد بستر و حریم رودخانه پیشنهاد شده است. اعلان ممنوعیت ایجاد کاربری‌های زیر در محدوده بستر رودخانه. با توجه به تبصره‌های ۳ و ۴ ماده ۲ قانون توزیع عادلانه آب. ضروری به - احداث هرگونه سازه مسکونی, صنعتی, تجاری و... - ذخیره هرگونه مواد شیمیایی» نفتی» زباله و هرگونه آلاینده محیط زیست نیروگاه حرارتی و اتمی - احداث چاه و ایستگاه پمپاذ [۳۴] ۳-۱-۳-۲-۸- کاربری‌های مجاز در حریم رودخانه مالکیت اراضی حریم بر طبق آیین‌نامه. می‌تواند غیردولتی باشد. ولی کاربری نباید مانع از حفاظت و بهره‌برداری از رودخانه گردد. به طور کلی استفاده بخش عمومی و خصوصی از حریم رودخانه. از نظر کشاورزی» تفرجگاهی و گردشگری البته مشروط بر این که معبرهای دسترسی و بهره‌برداری از رودخانه. برای شرکت آب منطقه‌ای ذی‌ربط. باز باشد مجاز است. همچنین احداث کلیه پارکینگ‌ها و سکوهای تخلیه بار موقت. زمین‌های ورزشی و گردشگاه‌های دارای سطوح سرپوشیده. معادن شن و ماسه. خیابان و جاده احداث ساختمان, چاه و استفاده پمپاژ و همچنین عبور خطوط نفت و گازء که اجاز ه کاربری آن‌ها در مورد بستر غالبا به صورت مشروط بوده, در حریم رودخانه‌ها مجاز می‌باشد. البته لازم است که هرگونه تاسیسات. به صورت ضد آب ساخته شوند و مانع دسترسی به بستر رودخانه, نگردند [۳۴]. ۳-۱-۳-۲-۸- کاربری‌های ممنوع در حریم رودخانه احداث کارخانه و انبار مواد شیمیایی, نیروگاه حرارتی, اتمی, بر که تثبیت فاضلاب و تصفیه‌خانه فاضلاب و همچنیر دفع هرگونه زباله به استناد ماده ۱ آیین‌نامه. که می‌تواند مانع از کمال انتفاع از آب رودخانه شده و ممکن است باعث آلودگی رودخانه شود. ممنوع می‌باشد [۱۰]. ۲-۳-۲-۸ حریم کیفی براساس ماده ۱ آیین‌نامه. حریم انهار طبیعی, رودخانه‌ها و مسیل‌ها (اعم از اینکه آب دائم یا فصلی داشته باشند) و مرداب‌ها و برکه‌های طبیعی برای عملیات لایروبی و بهره‌برداری, از یک تا بیست متر و برای حفاظت کیفی آب رودخانه‌هاء انهار طبیعی و برکه‌ها تا یکصد و پنجاه متر (تراز افقی) از منتهی‌الیه بستر خواهد بود که بنا به مورد و نوع مصرف و وضع رودخانه. نهر طبیعی و برکه به وسیله وزارت نیرو یا شرکت‌های آب منطقه‌ای تعیین می‌گردد [۱۰]. حریم کیفی برای رودخانه‌هاء انهار طبیعی و برکه‌های تامین کننده آب شرب مقطوعا یکصد و پنجاه متر خواهد بود. در محدوده حفاظتی حریم کیفی آب شرب به منظور کمال انتفاع و عدم تضرر منبع آبی» استقرار هرگونه کاربری به جز -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۶ ۲+ راهنمای مدیریت سیلاب‌دشت فعالیت‌های کشاورزی کم آب بر و غیرغرقابی با اعمال کامل کنترل سم و کود ممنوع است. همچنین می‌بایست از اتصال کانال و هدایت هر نوع زهاب کشاورزی و پساب فاضلاب‌های خام یا تصفیه شده در این محدوده جلوگیری شود. همچنین حریم کیفی تالاب‌ها جهت حفاظت از شرایط اکولوژیکی ویژه زیستگاه و حیات جوامع گیاهی و جانوری وابسته به آن‌هاء شعاع ۱۵۰ متری از تالاب می‌باشد. محدوده تالاب با استعلام از اداره کل حفاظت محیط زیست استان می‌باشد. استقرار کلیه کاربری‌ها به جز موارد زیر در محدوده حریم کیفی تالاب‌ها و رودخانه‌های حفاظت شده ممنوع می‌باشد و تنها کاربری‌های مجاز در حریم فوق‌الذکر عبارتند از: - کاربری‌های مربوط به حفظ تنوع زیستی - گردشگری در جهت معرفی ارزش‌های تنوع زیستی تالاب یا رودخانه حفاظت شده بدون ایجاد هرگونه سازه در منطقه - کاربری پژوهشی و آموزشی [۱۰] حریم کیفی آن دسته از منابع آب سطحی که کاربری شرب نداشته ویا جزو تالاب‌ها و رودخانه‌های حفاظت شده کاربری‌های مجاز درهرناحیه براساس جدول ۱ می‌باشد. حریم اول: حریم کیفی در ناحیه اول (۸) مقطوعا ۲۰ متر از منتهی الیه بستر رودخانه است. ۲۰ متر ۸ حریم دوم: حریم کیفی در ناحیه دوم (1ا) براساس رده‌بندی رودخانه تعیین می‌گردد. منظور از رده‌بندی, شماره‌گذاری شاخه اصلی رودخانه و شاخه‌های فرعی آن به روش زیر می‌باشد: شاخه اصلی رودخانه را با شماره ۱ مشخص نموده و شاخه‌های فرعی را که به آن می ریزد با عدد ۲ مشخص نموده و به همین روال هر چه انشعابات بیش‌تر می‌شود عدد منسوب به آن نیز بزرگ‌تر می‌شود (لازم به ذکر است که این روش عکس روش درجه‌بندی رودخانه‌ها می‌باشد). حال اگر رده رودخانه با حرف (۷1) نشان داده شود حریم کیفی آن در ناحیه دوم با استفاده از فرمول مقابل تعیین می‌گردد: (1+ )/(۸ -150)-8 حریم سوم: حریم کیفی در ناحیه سوم با استفاده از فرمول زیر تعیین می‌گردد: (8 + ۸)-0-150 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هستم- گزینه‌ها و راهکارهای مدبریت خطرپذبری سبلاب و نهیه طرح ۰ ۹۵/۰۴/۱۳ ۱۳۷ شاخص کاربری اراضی سازگار در مناطق مربوط اقدام می‌گردد. برای تعیین کاربری‌های متناسب با هر ناحیه. ابتدا کاربری‌های اصلی مشخص درجه‌بندی می‌گردد. در ارتباط با گروه‌های صنعتی لازم به ذکر است که طبقه‌بندی صنایع توسط سازمان حفاظت محیط زیست صورت پذیرفته است و صنایع گروه ((د. ۵ و)) براساس ضوابط و استانداردهای زیست محیطی با توجه به درجه خطرآفرینی باید خارج از حریم ۱۵۰ متری استقرار یابند. همچنین به کلیه تاسیسات نظیر سیستم‌های حمل ونقل و ارتباطات. خطوط انتقال آب و برق, فرودگاه, راه‌آهن. مدرسه.ء دانشگاه زندان و... اطلاق می‌گردد که جهت تامین تسهیلات و خدمات در جوامع مختلف به کار گرفته می‌شوند تا زیربنایی گفته می‌شود. تاسیسات زیربنایی گروه ۱: گروهی از تاسیسات زیربنایی که به واسطه نوع عملکرد تاثیر منفی بیش‌تری بر کیفیت منابع آب مجاور خود می‌گذارند در این دستورالعمل تاسیسات زیربنایی گروه ۱ اطلاق می‌گردد (نظیر: شبکه‌های جمع‌آوری و تصفیه فاضلاب. فرودگاه‌هاء بزر گراه‌ها....) تاسیسات زیربنایی گروه ۲: گروهی از تاسیسات زیربنایی که به واسطه نوع عملکرد تاثیر منفی کم‌تری بر کیفیت منابع آب مجاور خود می‌گذارند در این دستورالعمل تاسیسات زیربنایی گروه ۲ اطلاق می‌گردد (نظیر خطوط انتقال برق, آب. مخابرات. پل‌ها...)» با عنایت به شدت اثر کاربری‌ها و حساسیت نواحی حریم کیفی, نحوه استقرار کاربری‌ها به شرح جدول (۳-۸) تعیین می‌گردد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ ۲ راهنمای مدیریت سیلاب‌دشت جدول ۳-۸- کاربری‌های سازگار در حریم [۱۰] در خصوص حریم کیفی منابع آب سطحی موارد ذیل قابل توجه و لازم الاجرا است: - کلیه قوانین و مقررات موجود مربوط به تعیین حریم کیفی در زمینه استقرار کاربری‌ها در محدوده حریم ۸ جاری بوده و در اولویت قرار دارد. - تخلیه کلیه پساب‌ها از واحدهای صنعتی و زهکش های اراضی کشاورزی به منابع آب سطحی با توجه به دستورالعمل انجام می‌شود. - درصورتی که هر نوع از کاربری‌ها در فهرست حریم‌های سه گانه ارائه نشده باشد. تصمیم‌گیری در خصوص چگونگی استقرار کاربری‌ها در حریم کیفی منابع آب سطحی با نظر وزارت نیرو و با شرکت آب منطقه‌ای انجام می‌گیرد. - معیار و ضوبط صدور مجوز برای کاربری‌های یاد شده در محدوده حریم کیفی براساس قوانین و مقررات موضوعه آب و رعایت مقررات این دستورالعمل خواهد بود. - استقرار کاربری‌های مجاز در محدوده حریم کیفی آب‌های سطحی علاوه بر مفاد این دستورالعمل منوط به رعایت کامل کلیه ضوابط و استانداردهای زیست محیطی مرتبط با استقرار کاربری‌ها و نحوه تخلیه پساب و شده برای محاسبه حریم کمی منابع آب سطحی می‌باشد [۱۰]. ۴-۲-۸- روش‌های بهسازی ساختمان‌ها تکنیک‌های بهسازی ساختمان, به مجموعه عملیات اجرایی گفته می‌شود که غالبا توسط مالک ساختمان و با همکاری دولت انجام می‌شود. چنین عملیاتی, شامل اعمال تغییراتی در ساختمان موجود. در جهت کاهش با حذف احتمال بروز خسارت توسط سیل می‌باشد و به عنوان یک روش غیرسازه‌ای در کاهش اثر سیلاب مفید است. این روش. دارای مزایایی مانند ارزان بودن (نسبت به سایر روش‌ها)» کارایی بالاء به خصوص در سیلاب‌های کم عمق, بالارفتن آرزش اقتصادی ملک و عدم اخلال بیش‌تر در جریان طبیعی سیلاب می‌باشد. مهم‌ترین روش‌های بهسازی ساختمان, شامل: - مرتفع کردن سازه" 3 0 -[ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هشنم- گز بنه‌ها و راهکارهای مدبریت خطرپذبری سبلاب و نهیه طرح ۹۵/۰۴/۱۳ ۱۳۹ - ایجاد موانع" - بهسازی محوطه و حیاط ساختمان" - پادسیل‌سازی خشک " - پادسیل‌سازی مرطوب" - حفاظت و جلوگیری از برگشت فاضلاب " البته باید توجه داشت که در مناطق با خطر بالای سیلاب. جابجایی سازه به مناطق کم خطر,ء موثرترین روش برای حفاظت دائم یک ساختمان, از سیل می‌باشد. ۱-۴-۲-۸ مرتفع کردن سازه اگر امکان جابجایی سازه وجود نداشته باشد. مرتفع کردن آن. به منظور جلوگیری از نفوذ سیلاب به مناطق آسیب‌پذیر ساختمان, به عنوان موثرترین روش بهسازی ساختمان, ارزیابی می‌شود. در این روش» ساختمان, به اندازه‌ای مرتفع می‌شود که کف پایین‌ترین طبقه معادل یا بالای ارتفاع سیلاب طراحی " واقع شود. یکی از روش‌ها شامل بالابردن سازه به بالاتر از سطح سیلاب. بر روی یک فضای بازء به وسیله شمع‌هاء ستون‌ها یا تیرهای عمودی, می‌باشد. در این روش, جریان آب. در زیر سازه. خسارت کمی داشته. یا هیچ گونه خسارتی به ساختمان و محتویات آن وارد نمی‌کند. روش دیگر ارتفاع گرفتن سازهء بر روی دیوارهای پی پیوسته (ایجاد یک فضای بسته در زیرساختمان) با بر روی یک خاک‌ریز متراکم در زیرساختمان, می‌باشد. از نظر هزینه. بالابردن ساختمان بر روی یک خاک‌ریز متراکم می‌تواند. پرهزینه تر از دو روش دیگر یعنی بر روی ستون‌ها یا دیواره‌های پیوسته باشد. برای جزیبات بیش‌تر به فصل پنجم مراجعه شود. ۲-۴-۲-۸- پادسیل‌سازی " به کلیه روش‌هایی که سازه‌ها را در مقابل سیل حفاظت می‌کند و به طور عمده شامل تهیه موانع ضد آب در مقابل درها 9 پنجره‌ها 9 استفاده از دیواره‌های سیل‌بند پیرامون بازشوهای همکف با سطح رمین 9 یا به طور متناوب. حدف برابر آب* و تقویت کننده‌های ساختمانی" به منظور مقاومت در برابر فشار آب. و یا به‌کار بردن اجزا مکانیکی در بخش‌های بالایی ساختمان نیز از موارد پادسیل‌سازی ساختمان به شمار می‌رود. پادسیل‌سازی می‌تواند برای حفاظت [- ۵ 2- ۷۵۲ 1 3- 1۳۷ 11000 8 4- ۷۷/۵۲ 1100 8 5- 50/07 3۵0۲ 0 (:]*11) 1010۷۵110 ۲1000 جرمزد10 -6 8 1000[ -7 8- ۷/۵07 - 11۵۵151211 ۷121071۵5 9- ۹۱۳۲۵ 1 -------- صفحهٔ بعد -------- ۴۰ او م۱ راهنمای مدیریت سیلاب‌دشت ساختمان‌های تاریخی, برای مصارف ضروری که احداث آن‌ها در سایر مکان‌ها مناسب نیست و در مناطقی که سرمایه گذاری ثابت در تاسیسات زیربنایی شهری, نیازمند اشغال مستمر یک منطقه پرخطر باشد. به کار رود. در چنین شرایطی,» پادسیل‌سازی سازه‌هاء گریزناپذیر می‌باشد. پادسیل‌سازی سازه‌هاء به طور خاص, در نواحی که تراز سیلاب در آن‌ها پایین» سرعت سیلاب کم و همچنین مدت دوام سیل؛ کوتاه باشد. مناسب است [۹۵]. پادسیل‌سازی یکی از روش‌های بهبودسازی ساختمان می‌باشد که خود به دو صورت زیر اجرا می‌شود: - پادسیل‌سازی خشک" ساختمان - پادسیل‌سازی مرطوب " ساختمان در پادسیل‌سازی به روش خشک. دیواره‌ها و کف ساختمان به شکل ضد آب طراحی شده و بنابراین آب به طور کلی اجازه ورود نخواهد داشت. اما در روش پادسیل‌سازی مرطوب. اجزا سازه به شکلی تغییر کرده و اصلاح می‌شوند که هنگام ورود آب‌های سیلابی به ساختمان» خسارت ناچیزی به ساختمان وارد شود و یا هیچ گونه خسارتی وارد نشود. ۱-۳۲-۳-۲-۸- پادسیل‌سازی به روش خشسک در این روش قسمت‌های خارجی ساختمان, به منظور حفاظت در مقابل ورود سیلاب به داخل ساختمان, آب‌بندی" می‌شوند. بر خلاف روش ایجاد موانع. پادسیل‌سازی به روش خشک بر روی خود سازه. به منظور حفاظت در مقابل آب. تکیه می‌کند. این روش با استفاده از غشاهای پلاستیکی" و بتونه کاری " دیواره‌ها برای جلوگیری از نشت آب از طریق دیوارهاء نصب لایه‌های پوششی ضد آب بر روی درها و پنجره‌ها و نیز جلوگیری از حرکت معکوس فاضلاب. سازه را در مقابل سیلاب آب‌بندی می‌کند. این روش ممکن است کم هزینه‌تر از سایر روش‌ها بوده و مانند ایجاد موانع, به اشغال فضای خاصی نیاز ندارد و تغییر زیادی در ظاهر ساختمان ایجاد نمی‌کند. پادسیل‌سازی به روش خشک. می‌تواند بات کاهش خسارت سیل بر روی ساختمان شود. لذا باید. پس از اجرای این روش» هزینه بیمه ساختمان کاهش یاید. در مقابل, روش مذکورء برای سیل‌های با عمق زیاد و یا زمان طولانی, قابل اعتماد نبوده و در خانه‌هایی که دارای زیر زمین هستند. به علت فشار آب سیلاب. توصیه نمی‌شود. همچنین درصورتی که چنین سازه‌هایی در معرض نشست قرار بگیرند. می‌توانند به ساختمان و محتویات آن خساراتی را وارد کنند. بنابراین چنین تاسیساتی به تعمیر و نگهداری مداوم نیاز خواهند داشت. همچنین این روش به زمان هشدار کافی به منظور نصب ابزار محافظ نیاز دارد. ۱- ۲1000 53 5 ل1[000[ 12۳۲۷ -2 ۳۳۵۵ ۳1۵000 ۷/۵۱ -3 8 4 5- ۳1۵۵110 00۵ 6- 502125 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هستم- گزینه‌ها و راهکارهای مدبریت خطرپذبری سبلاب و نهیه طرح ۰ ۹۵/۰۴/۱۳ اما ۲-۲-۴-۲-۸- پادسیل‌سازی به روش مرطوب پادسیل‌سازی ساختمان به روش مرطوب. شامل تنوعی از راه‌هاء به منظور حفاظت ساختمان, محتویات و تسهیلات موجود در آن می‌باشد. به طوری‌که. به سیلاب اجازه ورود به ساختمان داده می‌شود. این عمل به منظور خنشی کردن فشار آب در بیرون ساختمان و کاهش احتمال بروز خسارات بزرگ انجام می‌شود. روش مذکور در شرایطی که خسارت ناشی از در معرض آب قرار گرفتن سازه» کم و انجام پاک‌سازی پس از سیلاب, ساده باشد. مفید می‌باشد. در پادسیل‌سازی مرطوب نیاز است که کلیه بخش‌های ساختمان, در زیر سطح سیلاب از مواد ضد آب ساخته شده باشند. سطوح باید بدون خلل و فرج باشند که جذب آب حداقل شده و پاک‌سازی آن‌ها ساده باشد (مانند بتن, فلزء پلاستیک و یا شیشه). سیلاب باید اجازه ورود به کلیه فضاهای ساختمان حتی کمدهای دیواری و حفره‌های داخل دیوارء را داشته باشد و نیز همه این قسمت‌هاء باید قابلیت زهکشی, تخلیه آب و پاک‌سازی پس از عقب نشینی سیلاب را داشته باشند. واضح است که دسترسی به تسهیلاتی مانند برق و سامانه‌های مکانیکی باید قبل از سیلاب. در طی سیلاب و پس از و یا مخازن ذخیره مواد شیمیایی نیز می‌بایست در بالای سطح سیلاب نگهداری شوند [۹۵]. بسیاری از اقدامات پادسیل‌سازی به روش مرطوب را می‌توان با کم‌ترین هزینه انجام داد. همچنین این روش احتمال بروز خسارت به ساختمان را با به حداقل رساندن فشارهای ناشی از سیلاب بر روی سازه, کاهش می‌دهد. از سوی دیگر از آنجا که این روش نیز مانند بسیاری از روش‌های قبلی به دخالت انسان, نیاز دارد.ء زمان پیش هشدار کافی, مورد نیاز می‌باشد [۹۴]. ۳-۴-۲-۸- ایجاد موانع ایجاد موانعی مانند دیوارهای سیل‌بند" و گوره‌ها اگر به شکل مناسبی ساختمان مورد نظر را احاطه کرده باشند. می‌تواند ابزارهای موثری در جهت دفع سیلاب باشد. دیواره‌های سیل‌بند و گوره‌هاء هر دو نفوذ سیلاب را مهار می‌نماید. ولی در طراحی و ساخت. ظاهر و کاربرد با هم متفاوت هستند. گوره‌ها غالبا پشته‌هایی از خاک منتراکم و دیواره‌های سیل‌بند غالبا از بتن, مصالح عرض آن‌ها ۱ تا ۲ برابر ارتفاع آن‌ها می‌باشد و در عین حال شیب‌های دامنه‌ها نباید از ۱:۲ تندتر باشد. لذا برای داشتن گوره‌های بلندتر, نیاز به فضای بیش‌تری وجود دارد. درحالی که دیواره‌های سیل‌بند. به علت جنس متفاوت. برای مقاومت در برابر سیلاب. نیاز به فضای کم‌تری نسبت به گوره‌های با ارتفاع مشابه, دارد. چنین موانعی غالبا نسبت به تغییر محل سازه و یا مرتفع کردن آن. ارزان‌تر بوده و در حین ساخت آن‌ها سکنه ساختمان مجبور به ترک آن نخواهند شد. از آنحا که چنین سازه‌هایی نیاز به حفاظت و نگهداری داشته و در صورت ایجاد خرابی در آن‌هاء اقدامات حفاظتی ساختمان با شکست مواجه خواهد شد. لذا با احداث دیواره‌های آب بند و گوره‌هاء از میزان حق بیمه فرد. کاسته نمی‌شود [۹۴]. |- |00 [5 2- ۵۶۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ار او م۱ راهنمای مدیریت سیلاب‌دشت ۴-۴-۲-۸ بهسازی محوطه و حباط ساختمان گاهی اوقات در جریان سیل‌های کم عمق. سیلاب‌ها را می‌توان به وسیله اقدامات بهسازی ساده‌ای در محوطه ساختمان, از آن دور نگه داشت. بعضی از خانه‌ها در پایین تیه‌ها و یا در مسیر زهکشی طبیعی واقع شده و بنابراین» آب. به طور طبیعی, به سمت آن‌ها جریان می‌یابد. غالبا جریان‌های آب به سمت یک دهانه پست در ساختمان, نظیر راه پله‌های زیرزمین» جاری می‌شود گاهی احداث یک دیوار کوتاه و یا کمی بالا بردن ارتفاع دهانه ورودی راه پله می‌تواند آب را از ساختمان دور نگه دارد. درصورتی که سطح آب در مدت زمان کوتاهی به عقب سرازیر نشود»ء یک سامانه زهکشی داخلی با یک پمپ ممکن است برای جلوگیری از نفوذ آب. مورد نیاز باشد. چنین روش‌هایی در مقابله با سیل‌های با عمق کم بسیار موثر بوده و هزینه کمی دارند و به وسیله مالک ساختمان قابل اجرا هستند. البته این روش نیز مانید روش قبل. تأثیری بر روی حق بیمه ندارد |۹۴]. ۵-۴-۲-۸ حفاظت و جلوگیری از برگشت فاضلاب" در بسیاری از مناطق شهری. بازگشت فاضلاب. دلیل وقوع مکرر سیلاب در این نواحی می‌باشد. معمولا هر خانه‌ای دارای یک سامانه بهداشتی فاضلاب می‌باشد که کلیه پساب‌های خانگی را غالبا به سمت سامانه زهکشی فاضلاب خیابان و یا چاه فاضلاب هدایت می‌کند. در طی باران‌های شدید. آب سیلابی که وارد سامانه دفع فاضلاب می‌شود باعث پر شدن لوله‌ها و بازگشت فاضلاب به داخل زیرزمین و سایر نقاط کم ارتفاع ساختمان می‌شود که خود مشکلات زیادی را برای ساختمان ایجاد می‌کند. یکی از اقدامات بهسازی ساختمان در مقابل سیل, جلوگیری از بازگشت فاضلاب به داخل ساختمان می‌باشد. حفاظت از برگشت فاضلاب. به وسیله استفاده از درپوش‌ها" لوله‌های شاغولی". سامانه‌های فاضلاب از بالای ساختمان " با استفاده از پمپ و نیز در شیر فلکه‌های بازدارنده" برگشت فاضلاب امکان‌پذیر می‌باشد [۹۴]. ۵-۲-۸- تعیین نواحی آزاد برای توسعه مناطق مسکونی " همان‌طور که در بند ۲-۲-۸ راهنمای حاضر مورد بحث قرار گرفت. مناطقی که در معرض خطر سیل قرار دارند. از نظر قانونی و طبق آیین‌نامه مربوط به بستر و حریم رودخانه. دارای محدودیت‌هایی برای رشد مناطق مسکونی می‌باشند. در حاشیه نواحی ممنوعه و مشروط. نواحی آزادی برای رشد مناطق مسکونی واقع شده‌اند. که غالبا در معرض سیلاب‌های با دوره بازگشت طولانی (منلا ۵۰۰ سال) و زمان پیش هشدار کافی. واقع شده‌اند [۱۲۱]. در تدوین طرح‌های جامع. هادی و تفصیلی شهرهاء با استفاده از نقشه‌های پهنه‌بندی سیلاب. محدوده‌های مناطق آزاد.ء برای ۱- 500۲ 1330 0 2- ۳5 3- 51010 ۳0۵۵ 4- 0۵۲ [02 ۵۵ 0۵ ۳۳۵۷۵1۱۵۱ رن ۵۵ -5 5 1۳۵۵ ۳1000 -6 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هشتم- گزینه‌ها و راهکارهای مدیریت خطرپذیری سیلاب و تهیه طرح ۰ ۹۵/۰۴/۱۳ ۳۳ ساخت و ساز مشخص می‌شوند. مناطق آزادء براساس بنگاه مدیریت بحران آمریکاء شامل پهنه‌های سیل با دوره بازگشت بالاتر از ۱۰۰ سال (خارج از پهنه سیل صد ساله) و براساس آیین‌نامه مربوط به بستر و حریم رودخانه‌های ایران» خارج از حریم رودخانه می‌باشد. توصیه می‌شود در تهیه طرح‌های هادی برای مناطق توسعه نیافته و بدون ساختمان, هر دو آیین‌نامه ایران و ضوابط بنگاه مدیریت بحران امریکا رعایت شده و برای مناطق توسعه یافته و دارای ساختمان موجود. ۶-۲-۸- دسترسی‌های لازم برای مدیریت اراضی با توجه به اهمیت امدادرسانی و تخلیه اضطراری افراد حادثه دیده به مناطق امن در کوتاه‌ترین زمان ممکن. نیاز به برنامه‌ریزی آنی برای مسیریابی بهینه با توجه به شرایط پس از بحران و تغییرات گسترده ایجاد شده در منطقه و همچنین ایجاد دسترسی‌های لازم در این راستا ضروری است. به طور کلی در اغلب موارد کوتاه‌ترین مسیرء بهترین گزینه می‌باشد. اما در شرایط بحرانی مسایل متعددی در برنامه‌ریزی‌های تخلیه اضطراری و دسترسی به منطقه آسبب‌دیده» تاثیرگذار می‌باشند. صرفنظر از چگونگی جمع‌آوری اطلاعات مربوط به وضعیت جاری بحران, در اختیار داشتن یک مدل می‌باشند. بهترین مسیر را به مدیران بحران معرفی نماید. موجب ارتقای برنامه‌ریزی تخلیه اضطراری می‌گردد. با توجه به این مساله برای تعیین مسیرهای مناسب باید بهینه‌سازی چندهدفه به صورت هم‌زمان بررسی شود. از جمله عواملی که به نحوی بر وزن و ارزش مسیر در برنامه‌ریزی و مدل‌سازی فرآیند تخلیه و اسکان موقت. پس از بحران تاثیر گذار می‌باشند. می‌توان به طول مسیرء عرض مسیرء وجود نقاط حادثه خیز از شبکه معابر و همچنین فاصله از انواع خطوط انتقال نیروء شامل گازء نفت و برق اشاره نمود. ۷-۲-۸ بیمه سیل روش بیمه سیلاب یک روش غیرسازه‌ای کاهش خسارات سیل است که مانند آنواع دیگر بیمه در بیش‌تر کشورهای پیشرفته دنیاء توسط دولت مرکزی تهیه شده و معمولا به شرکت‌های بیمه ابلاغ می‌گردد. این روش ابزارهای مناسبی است که با ایجاد انگیزه برای سرمایه‌گذاری در طرح‌های توسعه. نگرانی ضایعات و زیان‌های ناشی از سیل را کاهش می‌دهد. پرداخت‌های سالیانه به بیمه باعث می‌شود که توسعه ساختمان‌سازی غیراقتصادی در مناطق پهنه سبلاب محدود شود [۳۰]. هدف اصلی از بیمه سیل. پخش کردن خسارات سیل, در جامعه خسارت دیده. به ترتیبی است که همه آن‌هایی که و در جمعیت خطر پذیر صورت می‌گیرد. برقراری بیمه سیلاب. مستلزم استقرار یک سامانه عادلانه با حداقل هزینه‌های جانبی و بدون اثرات معکوس و نامربوط است [۳۰]. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۴ ۲ راهنمای مدیریت سیلاب‌دشت سیاست گذاری‌های دولت و نهادهای وابسته. اساس روش‌های بیمه سیل را تشکیل می‌دهند. اجباری یا اختیاری بودن بیمه سیل,ء درصد یارانه پرداختی برای هر منطقهء تشکیل صندوق حوادث طبیعی (از جمله سیل) از مباحث مطرح در این مورد می‌باشد. اجرای روش‌ها به صورت اجباری یا اختیاری و سیاست‌گذاری ارگان‌های مربوط در این زمینه نیز در پروژه‌های مهار سیلاب که برای هر منطقه مسکونی انجام می‌گیرد. می‌توان» با مشخص کردن پهنه سیل‌های مختلف و انجام عملیات تعیین نرخ بیمه سیل. مقدار حق بیمه پرداختی برای هر خانه مسکونی را تعیین و بدین ترتیب برای کل کشور در مناطق مسکونی مقدار نرخ بیمه را مشخص کرده و آن را به یک بانک اطلاعاتی تبدیل کرد. همچنین با تعیین نرخ‌های مناسب برای بیمه سیلاب و اجباری کردن آن می‌توان هزینه اقتصادی بلایای طبیعی (از جمله سیل) را از مناطق با استعداد خسارت (سیل‌خیز) در جامعه. بین خانوارها تقسیم و به آن‌ها انتقال داد. رشد و تکامل روش‌های تعیین نرخ بیمه سیل با پیشرفت در مباحث هیدرولیکی. هیدرولوژیکی و اقتصادی حاصل شده است. که این پیشرفت‌ها منجر به تخمین دقیق خسارت سیل و تعیین هر چه دقیق تر نرخ‌های واقعی بیمه سیل شده‌اند [۷۵]. ۳-۸- روش‌های مدیربت بحران در مقابل سیلاب به طور کلی همان‌طور که پیش از این اشاره شد. مدیریت سیلاب. شامل کلیه فعالیت‌هایی است که به منظور کاهش اثرات زیان‌آور سیلاب. بر روی انسان‌هاء محیط و اقتصاد در یک منطقه. صورت می‌گیرد. این فعالیت‌ها را می‌توان بر حسب زمان انجام آن‌هاء نسبت به وقوع سیلاب, به سه دسته برنامه‌ریزی‌های پیشگیرانه قبل از وقوع سیلاب. فعالیت‌های مربوط به مدیریت بحران در هنگام وقوع سیلاب و پوشش خسارات ناشی از سیلاب بعد از وقوع سیلاب. تقسیم‌بندی کرد. که در ادامه فصل, مورد بحث قرار می‌گیرند. ۱-۳-۸ آمادگی عمومی و مدیریت بحران پیش از سیل شامل تحلیل گزینه‌های مختلف (سازه‌ای و غیرسازه‌ای) برای اجراء همراه با حداقل کردن خسارات سیل می‌باشد. کلیه مطالعات در جهت کم کردن خسارات سیلاب پیش از وقوع آن در این قسمت دیده می‌شود. حداقل کردن عمق سیلاب در مناطق پوشیده از سیل و حداکثر کردن اثربخشی گزینه‌های مهار سیلاب از جنبه‌های دیگر این قسمت از مطالعات می‌باشد. در ادامه به طور مختصر به توضیح آنواع اقدامات مدیریت بحران پیش از وقوع سیل می‌پردازیم. ۱-۱-۳-۸ افزایش آگاهی و آموزش عمومی ایجاد آگاهی در آذهان عمومی برای درک خطر سیل و تجهیز به منظور مدیریت بحران به خصوص در حین وقوع سیل‌های غیرمنتظره. در مناطق تحت حفاظت. که در چنین جوامعی چند نسل متوالی خطر سیل مهم و بزرگی را تجربه نکرده‌اند. لازم و ضروری است. به طور کلی آموزش سیل و دادن آگاهی های عمومی از دو مزیت برخوردار است [۳۹]: -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هشتم - گزینه‌ها و راهکارهای مدیریت خطرپذیری سیلاب و نهیه طرح ۹۵/۰۴/۱۳ ۳۵ الف- جامعه‌ای که از خطر سیل مطلع است. به احتمال زیاد. به کمک‌های فوری کم‌تری نیاز دارد. ب- آموزش, به تلاش‌های اطلاع‌رسانی کمک می‌کند. چرا که مردم آموزش دیده می‌دانند که برای دریافت اطلاعات مربوط به سیل, باید به کجا مراجعه کنند. تا از مزایای هشدار و اقدامات لازم بعد از آن. مطلع شوند. به طور کلی آموزش را از دو جنبه عمومی و تخصصی («حرفه‌ای) می‌توان مورد بررسی قرار داد. الف- آموزش عمومی از طریق مردم. مسوولین اجتماعی ودستگاه‌های اجرایی و گروه‌های بسیج عمومی ب- آموزش حرفه‌ای, که شامل آموزش داخلی یا درون‌سازمانی و برون سازمانی شامل گروه‌های امداد و نجات و گروه‌های پشتیبانی می‌باشد. در زیر نمونه‌هایی از انواع آموزش سیلاب دیده می‌شوند: - آموزش برای پایش و مراقبت از سازه‌های مهار سیلاب - آموزش بر اعمال واکنش سریع» به موقع در تصمیم‌گیری و تعامل با وقایع و اتفاقات و تلاش تا رفع بحران و نهایتا تحلیل و درک درست از بحران - آموزش ادواری ۶ ماهه در امور محوله و بازنگری به حوادث و وقایع گذشته سیل - آموزش لازم از وضعیت بهره‌برداری منحنی‌های فرمان مخازن سدها - آموزش در امر هواشناسی به منظور اطلاع از وضعیت فاکتورهای آب وهوایی, ثبت آمار هواشناسی وتوجه به احتمال بارش‌های فصلی و اندازه‌گیری مقادیر مربوط - آموزش به منظور اطلاع‌رسانی به مسوولین ذی‌ربط برون سازمانی مربوط و درون سازمانی وابسته به نمودار - آموزش به منظور تست ادواری و اطمینان حاصل از آمادگی دستگاه‌های برقی- مکانیکی مورد استفاده در تاسیسات آب‌گیر و رفع نقص جزیی و تعمیراتی در مواقع اضطراری - آموزش در تهیه چگونگی ثبت وقایع و گزارش نویسی از آثار سیلاب - آموزش به منظور ارتباط با گروه‌های امداد و کمک‌رسان - آموزش برخورد مناسب با همکاران و افراد مرتبط با وظیفه شغلی برون سازمانی - آموزش به منظور شناسایی مناطق سیل‌گیر (مسکونی- کشاورزی و غیره) و لزوم خبررسانی در این زمینه به‌طور کلی باید توجه داشت که تلاش سازمان‌های حرفه‌ای مسوول حفاظت از سیل, باید با ابزارهای قانونی» مقررات. قوانین» آیین‌نامه‌ها و غیره پشتیبانی شوند و این عوامل باید در صورت نیاز اصلاح شوند [۵]. ۲-۱-۳-۸ نشریات آموزشی نشریه‌های خبری محلی و بروشورهای ساده آموزش سیل, بهترین وسیله به منظور آموزش عمومی می‌باشند. در این نشریه‌ها می‌توان مطالب مهم و ارزشمندی را در خصوص آموزش سیل, به زبان ساده, بیان نمود. این مطالب غالبا شامل اقدامات لازم پیش از وقوع سیل در مناطق مستعد سیلء واکنش‌های صحیح در هنگام بروز سیل و نیز چگونگی بازگشت -------- صفحهٔ بعد -------- ۴۶ ار ری راهنمای مدیریت سیلاب‌دشت به وضعیت عادی, پس از فرونشینی سیل می‌باشند. چنین نشریاتی را می‌توان در مدارس» کتابخانه‌ها.ء مراکز عمومی. اداره‌های دولتی و مکان‌های خاص, نظیر نمایشگاه‌ها و سینماها توزیع کرد. در حال حاضر شماری از چنین نشریاتی ۳-۱-۳-۸ افزایش آگاهی از طربق بیمه سیل با استفاده از نقشه‌های پهنه‌بندی سیل, نرخ مختلفی برای هر پهنه سیل گیر تعیین می‌گردد. به طوری که با توجه به می‌شود. با توجه به نرخ بالای بیمه در پهنه‌های با خطر بالای سیلاب. سرمایه‌گذاری در این گونه پهنه‌ها کم شده و بدین ترتیب خسارت سیل در این نواحی نیز کاهش می‌یابد. بنابراین استفاده از نرخ های مختلف بیمه و تخصیص نرخ بالاتر به پهنه‌های خطر بالاترء به نوعی در مدیریت سیلاب‌دشت کمک می‌کند و موجبات انتقال سرمایه‌ها و تاسیسات به پهنه‌های با خطر پایین سیل. فراهم می‌شود. از سوی دیگرء در شرایطی که به علت وجود نرخ‌های سنگین حق بیمه. مردم محلی, از احتمال بروز خطر جدی در محل سکونت خوداأگاه باشند. نسبت به احتمال وقوع سیلاب و راه‌های مقابله با آن آماده‌تر خواهند بود [۳۴]. با آن بر حخو بو ۴-۱-۳-۸ افزایش آمادگی عمومی از طریق هشدار پیش از سیل هشدار سیلاب یکی از جنبه‌های مهم اقدامات غیرسازه‌ای کاهش خسارات سیل است. در مقابله با سیلاب. هشدارهای لازم باید قبل از رسیدن سیل. سازمان‌های حرفه‌ای و گروه‌های مسوول و عملیاتی را هشیار کند تا تصمیمات لازم را فعال کند و در صورت نبودن طرح قبلی انجام عملیات لازم» پس از تصمیمات متخده از سوی سازمان‌های مسوول, باید انواع سامانه‌های هشدار سیل, شامل سامانه‌های دستی و سامانه خودکار هشدار سیل با استفاده از گیرنده‌های خودکار حساس می‌باشد. شکل(۱-۸) ارتباط بین سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیل را با مراجع تصمیم گیرنده و ستاد مدیریت بحران نشان می‌دهد. داده‌های ارسالی از این سامانه‌ها همان‌طور که در شکل (۲-۸) نشان داده شده, در به دست آوردن زمان پیش هشدارء مدت زمان بین اعلام وضعیت خطر تا زمان رخداد سیل می‌باشد و به منظور تعیین آن در دوره بازگشت‌های مختلف. لازم است که در ابتدا هایتوگراف" بارش به گام‌های زمانی کوچک (مثلا 11010 ,۸) تقسیم‌بندی گردد. اگر ,1 زمان شروع بارندگی باشد. در ابتدا بارش به وقوع پیوسته در مدت زمان ,۸ + ,1 به مدل بارش - رواناب داده |- ۲1۷۵1۵8۲۵ -------- صفحهٔ بعد -------- مسا بارثر از بار هیدر هشتم- گزینه‌ها و راهکارهای مدیریت خطرپذیری سیلاب و نهیه طرح ۹۵/۰۴/۱۳ ود و سپس هیدروگراف سیلاب شبیه‌سازی می‌گردد. اگر پیک سیلاب شبیه‌سازی شده با این سری از داده۱ مساوی و یا بزرگ‌تر از حد آستانه باشد. وجود یک هشدار ضروری است. در چنین شرایطی اگر مدت زمان بخ ندگی را که منجر به وقوع یک هشدار شده است مطابق شکل (۲-۸) 7۲" فرض نماییم و مدت زمان رسیدر وگراف واقعی رواناب (هیدروگراف شبیه‌سازی با کل داده‌های بارش) به حد آستانه 1" فرض شود زمان پ ار (: 7)از رابطه زیر به دست می‌آید [۱۸]. جوامع در معرض بعران چم شکل ۱-۸- نمای شماتیک ارتباط سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیل و مدیریت بحران |۱۳۵] ۱111۵ 01 ۳۵۳۵۵۵51 )1۳( ۱11۴ 01۲ ۳۳۵۵۵0۵۵ )1۳( ۱۳۷ لای به ][ -|1 ][ -2 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ رز ۱ راهنمای مدیریت سیلاب‌دشت هایتوگراف بارش ی شبیه‌سازی در مدت زمانی که به حد آستانه می‌رسد » - - زمان (دقیقه) شکل ۲-۸- اجزای محاسبه زمان پیش هشدار [۱۸] اما اگر پیک سیلاب شبیه‌سازی شده کوچک‌تر از حد آستانه به دست آید. مدت زمان بارندگی را در گام‌های زمانی یک دقیقه‌ای. افزایش داده و این عمل آن قدر تکرار می‌شود تا پیک شبیه‌سازی مساوی و یا بزرگ‌تر از حد آستانه شود [۱۰]. ۵-۱-۳-۸ سازگاری با سیل واژه همسازی یا سازگاری با سیل به این معناست که در یک منطقه. مردم و حتی دستگاه‌های دولتی و غیردولتی. وقوع سیل‌هایی که در گذشته اتفاق افتاده و اطلاع از ارتفاع آبی که در گذشته اراضی را فرا گرفته. مردم. اماکن و تاسیسات و حتی مزارع و باغات خود را در سطحی فراتر از ارتفاع قبلی, ایجاد می‌کنند و امکاناتی برای جلوگیری از سیل احتمالی انجام می‌دهند. آن‌ها از کشت و کار در اراضی پر خطر خودداری نموده و یا زمان کشت را به دوره‌هایی که در محل تقاطع چندین رودخانه بزرگ آسیای جنوبی واقع شده و تقریبا ۶۰ درصد آن. در معرض سیل است. تکرار هر ساله سیلاب‌ها در این کشور موجب گردیده که مردم خود را به طرق مختلف به وسیله روش‌های غیرسازه‌ای, با سیلاب تطبیق دهند. از جمله می‌توان به افزایش ارتفاع خانه‌ها به کمک ستون‌هاء ساختن قایق یا قایق‌های الواری مسطح برای حمل انسان‌ها و حبوانات اهلی, قرار دادن مواد غذایی و دارو در کیسه‌های ضد آب و آویزان کردن آن‌ها از سقف. زهکشی سریع آب سیلابی از کشتزارها پس از سیلاب و انتخاب گونه‌های گیاهی با رشد سریع و سازگار با مناطق سیل‌خیزء را نام برد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هتم - گزینه‌ها و راهکارهای مدیریت خطرپذ بری سیلاب و تهیه طرح ۹۵/۰۴/۱۳ ۳۹ ۶-۱-۳-۸ پاک‌سازی سیل‌راه ساختمان‌ها و سکونتگاه‌ها از مسبر رودخانه‌هاء مسیل‌ها 0 سیل(اب‌دشت‌ها به مناطق امن و دور از خطر سیلاب از جمله مواردی است که منافع دراز مدت اقتصادی و اجتماعی و زیست محیطی را به همراه دارد [۲۲]. شناسایی موانع در مسیر رودخانه‌ها و مسیل‌ها از قبیل پل‌ها و آبگذرهای احداث شده با طراحی نامناسب. تجاوز به حریم رودخانه‌ها و احداث ساختمان و تاسیسات مختلف آبگیری و یا هر نوع تغییرات که منجر به کاهش ظرفیت عبور سیل‌راه می‌گردد. این امکان را فراهم می‌سازد. تا برای اصلاح و یا پاک‌سازی آن‌ها برنامه‌ریزی و مدیریت جدی انجام گیرد [۲۲]. بازدید رودخانه و مسیل‌ها قبل از فصل سیلابی در شهرهاء روستاها و برای جاده‌های ارتباطی حایز اهمیت زیادی است. در هر منطقه با توجه به آمار و اطلاعات مربوط به ریزش‌های جوی و جریان‌های سیلابی می‌بایستی محدوده زمانی وقوع آن‌ها را مشخص نمود و هر ساله مدتی قبل از محدوده زمانی مذکور اقدام به بازدید از کلیه رودخانه‌ها و مسیل‌ها (سیلراه‌ها) و به‌خصوص از محل تقاطع با جاده‌هاء راه آهن و در حاشیه شهرها و روستاها نمود. این کار می‌بایستی در قالب یک برنامه‌ریزی مدون و توسط ارگان‌های ذینفع یا دارای مسوولیت انجام گیرد و هر یک در محدوده وظایف و مسوولیت‌های خود با انجام عملیات پاک‌سازی و آزادسازی بسترء شرایط را برای عبور سیلاب در بستر طبیعی آن فراهم سازد. ۷-۱-۳-۸ تعیین پایگاه‌های کمک‌رسانی و سازماندهی گروه‌های امداد پیش از وقوع سیلاب. محل پایگاه‌های امدادرسانی, باید روی نقشه‌های مدیریت بحران مشحص شده باشند. نقشه‌های مدیریت بحران. نقشه‌هایی هستند که بر روی آن‌هاء پهنه‌های در معرض خطر مسیرهای فرار و تخلیه و همجنین محل‌های امن بر روی آن‌هاء مشخص شده‌اند. کلیه سازمان‌های درگیر در سیل, مانند هلال احمر, پلیس, ستاد مدیریت بحران» وزارت راه و ترابری. شهرداری‌هاء بخش‌داری‌هاء فرمانداری‌ها و حتی دهداری‌های مربوط باید چنین نقشه‌هایی را در صورت کم بودن تعداد پایگاه‌های کمک‌رسانی, بر روی نقشه مدیریت بحران, این کمبود. از طریق استانداری‌هاء به کلیه سازمان‌های مسوول, ابلاغ شده و در نزهایت سازمان مدیریت گروه‌های امدادی داوطلب تعیین می‌شود. محل استقرار گروه‌های سازماندهی داوطلبین امدادء که بهتر است نزدیک به مبادی ورودی مناطق آسیب دیده باشد. باید در روی -------- صفحهٔ بعد -------- ۵۰ ۹۳ راهنمای مدبریت سیلاب‌دشت ۸-۱-۳-۸- ایمن‌سازی شبکه‌ها و شریان‌های حیاتی! سامانه‌های خدماتی درجامعه شهری که کارکرد آن‌ها بر روی یکدیگر اثر متقابل دارد و زندگی شهری به آن‌ها وابسته است را می‌توان شریان‌های حیاتی جامعه نامید. به بیان دیگر سازه‌هایی که زندگی شهری به آن‌ها بستگی زیادی دارند و عملکرد بد آن‌ها باعث عملکرد بد مدیریت شهری می‌شود را شریان‌های حیاتی گویند. وجود آگاهی کافی درمورد تاثیرپذیری شریان‌های حیاتی از سوانح طبیعی امری اجتناب‌ناپذیر به نظر می‌رسد. شریان‌های حیاتی شامل خطوط راه راه آهن, تلفن, آب. برق و گاز می‌باشند [۴۷]. درصورتی که چنین تسهیلاتی» پیش از سیلاب, براساس نقشه‌های پهنه‌بندی سیل, در نقاط آسیب‌پذیر قرار گیرند. باید ایمن‌سازی شوند. برای ایمن‌سازی این تاسیسات. می‌بایست قبل از رخداد سیلاب. اعتبارات مالی لازم. جذب و پس از تخصیص بودجه. ایمن‌سازی شریان‌های حیاتی به مرحله اجرا درآید. ۹-۱-۳-۸ برنامه‌ریزی و هماهنگی امکانات موجود دستگاه‌های دولتی دارای امکاناتی هستند. که الزاما در اختیار گروه‌های امداد نیستند. اما در هنگام وقوع بحران می‌توانند بسیار مفید و حایز اهمیت باشند. بهتر است سازمان‌های وابسته به دولت مانند وزارت راه و ترابری, وزارت جهاد کشاورزی و غیره. هر ساله گزارشی از کلیه امکانات موجود در درون سازمان مربوط به منظور کمک‌رسانی در شرایط بحرانی تهیه کنند. این گزارش می‌تواند شامل, تعداد پرسنل و نیروی انسانی» مقدار فضای استقرار» تعداد و نوع وسایل نقلیه و سایر امکانات و سرمایه‌های انسانی باشد و در هر سازمان سه مسوول در رده‌های اول دوم و سوم مسوولیت امکانات فوق‌الذکر را در هنگام بروز حادثه داشته باشند. تا بتوان با دسترسی به شماره تلفن این افرادء در مواقع نیازء به آن‌ها رجوع کرد. با انتخاب سه مسوول, در سه رده سازمانی» در صورت عدم دسترسی به فرد مسوول رده اول با سایر افراد مسوول در رده‌های پایین‌تر» در هنگام حادثه تماس گرفته می‌شود. ۳-۳-۸ مدیریت بحران در هنگام سیلاب مدیریت بحران در هنگام سیلاب. به‌طور کلی, شامل ارزیابی منطقی از وضعیت سیلاب‌دشت در زمان وقوع سیلاب. مدیریت کوتاه مدت بهره‌برداری از تاسیسات مهار سیلاب و مدیریت عملیات امداد و نجات. می‌باشد. در این فرآیند. پتانسیل حوادثی که می‌تواند سیلاب را از حالت عادی خارج نماید (مانند شکست گوره‌هاء طوفان سیل آساء بارندگی شدید) ارزیابی شده و راه حل و ابزار مناسب برای مقابله با آن (شامل سازه‌های اضطراری مهار سیل, یا بهینه کردن شرایط موجود) آرائه می‌شود که در عمل به معنای برنامه‌ریزی برای مدیریت بحران می‌باشد. با این آرزیابی» تصمیم‌گیران نحوه عمل در این شرایط را می‌دانند و تصمیم برای تخلیه محل و اسکان مجدد را انجام می‌دهند. حداقل کردن زمان کمک‌رسانی در شرایط سیلابی از مواردی است که در این قسمت از مطالعات باید به آن توجه شود. |- 6 -------- صفحهٔ بعد -------- قصا - گز بنه‌ها و راهکارهای مدبریت خطرپذبری سبلاب و نهیه طرح 8 8 را ۳۸۷/۵ ۱۵۱ ۱-۲-۳-۸ سامانه هشدار سیلاب در هنگام سیلاب هشدار وقوع خبر سیل. که اولین اقدام پس از شناسایی یک سیل قریب‌الوقوع. به منظور اجرای اقدامات اضطراری می‌باشد. شامل سه مرحله به شرح زیر است: مرحله اول: تصمیم‌گیری برای این که آیا هشدار داده شود یا خیر مرحله دوم: تصمیم‌گیری برای تنظیم پیام هشدار و شناسایی افرادی که این هشدارها را دریافت می‌کنند. مرحله سوم: روش‌هایی که این هشدارها منتشر می‌شوند (مانند رادیو تلویزیون» هشدار خانه به خانه و غیره) اعلام خطر سیل معمولا به نهادهای دولتی یا نیمه خصوصی مانند وزارت‌خانه‌های نیرو و کشور یا هر سازمانی که مسوول مدیریت ایمنی می‌باشد. واگذار می‌شود. در عین حال اخطار و هشدار وقوع سیل, از وظایف سازمان‌های محلی متولی مدیریت شرایط اضطراری و سازمان‌های عمومی تامین امنیت و ایمنی. نظیر پلیس و آتش‌نشانی و سازمان‌های خدمات عمومی نظیر هلال احمر و گروه‌های آمداد. می‌باشد. همچنین در برخی کشورهاء هشدار خطر سیل, به سازمان هواشناسی واگذار می‌شود و به وسیله رادیو و تلویزیون اطلاع‌رسانی می‌شود [۲۹] پیش‌بینی سیل, برحسب تراز آب در اشل های نصب شده در طول رودخانه پا برحسب میزان تخلیه سیلاب در نقطه است که با افزایش زمان پیش هشدارء دقت پیش‌بینی‌ها کاهش می‌یابد. بنابراین به منظور اجتناب از اعلام هشدارهای غیر لازم که نهایتا موجب بی اعتباری سامانه هشدار سیلاب در بین جمعیت ساکن در منطقه خطر می‌شود. دوره با توجه به رشد سریع و پیشرفت‌های حاصل در سامانه‌های مدیریت اطلاعات. لزوم استفاده از آن‌ها در ترکیب با سامانه‌های هشدار سیل و بهسازی سامانه‌های موجود از اهمیت فوق‌العاده‌ای برخورردار گردیده است. در این راستا سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری, که سامانه‌ای متشکل از زیرسامانه‌های نرم‌افزاری و مبتنی بر استفاده از مدل وپایگاه اطلاعاتی می‌باشد. در کل به بالابردن کارایی تصمیم‌گیرندگان در انجام مسوولیت‌های نیمه‌ساختاری کمک شایانی می‌نماید. نقش اولیه یک پشتیبانی تصمیم‌گیری کمک به تصمیم‌گیرنده در فرآیند قضاوت و تصمیم‌گیری در مورد مشکلاتی است که به خوبی تعریف نشده‌اند. سامانه نامبرده از اجزا و سطوح مختلفی برخوردار می‌باشد که در ارتباط با یکدیگر کار می‌کنند و روی‌هم‌رفته مدیرآن را در امر تصمیم‌گیری یاری می‌نمایند. سامانه ترکیبی هشدار سیل- پشتیبانی تصمیم‌گیری, داده‌های مربوط به پیش‌بینی سیل برحسب نیاز شامل داده‌های هواشناسی» بارش تراز آب رودخانه و شدت جریان رودخانه را توسط زیرسامانه مربوط پایش و در پایگاه داده‌ها ذخیره می‌نماید سپس زیر سامانه تشخیص خطر, داده‌های گردآوری شده به‌هنگام را با مقادیر آستانه تعریف شده مقایسه نموده و بدین طریق ابزار قضاوت صحیح در مورد سطح خطر و عکس‌العمل مناسب را در اختیار تصمیم‌گیرنده قرار می‌دهد نا بدین وسیله تصمیم‌گیری به‌هنگام صورت گیرد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۸:۲ ۲ راهنمای مدیریت سیلاب‌دشت ۲-۲-۳-۸ جستجو و نجات قانون تشکیل سازمان مدیریت بحران در سال ۰۱۳۸۷ در جلسه هیات وزیران تصویب شد. بر طبق ماده ۶ این قانون, این سازمان به منظور ایجاد هماهنگی و انسجام در مراحل مختلف مدیریت بحران و سازماندهی و بازسازی مناطق سیب دیده و استفاده از همه امکانات و لوازم مورد نیاز وزارت‌خانه‌هاء موسسات و شرکت‌های دولتی و عمومی, بانک‌ها و بیمه‌ها و بیمه‌های دولتی نیروهای نظامی و انتظامی. موسسات عمومی غیردولتی. شوراهای اسلامی» شهرداری‌ها. تشکل‌های مردمی و موسساتی که شمول قانون بر آن‌ها مستلزم ذکر نام است. دستگاه‌های تحت امر مقام معظم رهبری و نیروهای مسلح, در صورت تفویض اختیار معظم له. برای بهره‌مندی بهینه از توانمندی‌های ملی منطقه‌ای و محلی, در مواجهه با حوادث طبیعی و سوانح پیش‌بینی نشده, تشکیل گردیده است [۴۶]. لذا با توجه به حادثه‌خیز بودن کشور ایران, به موجب این قانون» در صورت بروز حوادث غیرمترقبه, سازمان مدیریت بحران, مسوولیت کلیه مسایل را عهده‌دار می‌باشد و در صورت تشخیص. در جهت مدیریت بهینه. می‌تواند از کلیه موسساتی که نام برده شد. استفاده کند. زیرا وقوع حوادث طبیعی گسترده. به ویژه در شهرهای بزرگ همواره با پیامدهای منفیء بی نظمی و آشفتگی همراه است و حضور یک سازمان مسوول از پیش تعیین شده. در چنین زمانی» بسیار ضروری است. عملیات جستجو و نجات در هنگام وقوع سیل, شامل تعیین موقعیت". دسترسی به محل حادثه, تثبیت " و حمل و نقل " می‌باشند. در این میان, نقش نیروهای تخصصی برای نجات جان افراد گرفتار در زیر آوار و رسیدگی اولیه به مجروحین از نظر کمی بسیار محدود می‌شود. زیرا عامل زمان و وسعت فیزیکی حادثه در موفقیت عملیات نجات حرف اول را می‌زند. تربیت نیروهای نیمه‌حرفه‌ای در سطح محلات بر پایه واحد همسایگی سبب می‌شود تا فعالیت جستجو و نجات مصدومین با سازماندهی و کیفیت بهتری انجام شده و هدایت نیروهای تخصصی نیز براساس اطلاع‌رسانی مناسب و به موقع نیروهای مردمی به نحو شایسته‌تری صورت گیرد. تسریع سازماندهی شده در فعالیت‌های آمدادرسانی و نجات. علاوه بر این که آسیب‌های جبران‌ناپذیر را تا به حد قابل قبولی کاهش می‌دهد. خروج از شرایط بحرانی و بازگشت به دارند که برآورده نمودن آن‌ها به تخصص و مهارت زیادی احتیاج ندارد و از طرفی تمام کسانی که در یک عملیات جستجو و نجات شرکت می‌کنند. فقط بخشی از کار را انجام می‌دهند. به‌عبارتی هر فردی فقط حلقه‌ای از زنجیره عملیات می‌باشد. از آنجایی که این زنجیره فعالیت‌ها به مهارت‌های متعددی نیاز دارد. استعدادهای داوطلبانه مردمی, در کنار یک برنامه‌ریزی هوشمندانه. قابلیت‌های خوبی را در مقابله با بلایای طبیعی برای مدیریت کلان حوادث به‌وجود می‌آورد. مفاهیم کلی جستجو و نجات می‌تواند به عنوان اساس و قاعده کلی آموزش‌های همگانی در سطح جامعه تدوین شده و سطوح تعهد و تجربه براساس نیازمندی‌های محلی و منطقه‌ای تعریف شود. به این ترتیب. در هر وضعیت 0 - |[ 21 3-00 4-00 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هشتم- گزینه‌ها و راهکارهای مدیریت خطرپذیری سیلاب و نهیه طرح ۹۵/۰۴/۱۲ ۵۳ اضطراری ناشی از حوادث بزرگ. می‌توان با یک برنامه‌ریزی از پیش تعریف شده. کلیه فعالیت‌های جستجو و نجات را در در راستای جلوگیری از به هدر رفتن تلاش‌های فراوانی که در عملیات تجسس و نجات به مورد اجرا گذارده می‌شود. لازم است روابط سازمانی, مسوولیت‌ها و وظایف کاملا مشخص بوده و روش‌های تجسس و نجات به صورت استاندارد در دستورالعمل‌های کاری گنجانده شوند. به‌کارگیری موثر و مفید عوامل بسیاری که در عملیات تجسس و نجات دخیل نتیجه موفقیت‌آمیز باشد. امکان‌پذیر است [۳۸]. ۳-۲-۳-۸- تخلیه و اسکان موقت یکی از عوارض مصیبت بار سیل, بی‌خانمانی و آوارگی ناگهانی خیل عظیمی از آسیب‌دیدگان می‌باشد. در شرایطی که به دلیل تخریب ساختارهای اجتماعی خدماتی و ویرانی محل‌های سکونت. شرایط مطلوب زندگی در یک اجتماع انسانی مورد تهدید قرار می‌گیرد. پیش‌بینی و طراحی شیوه‌های ممکن تخلیه. انتقال و استقرار جمعیت در مکان‌های امن بسیار تخلیه به موقع و سریع جمعیت منطقه بحران, به مکان امن و سرپناه موقت. یکی از مهم‌ترین فعالیت‌های تسکین در آخرین دقایق به حداقل غیرقابل اجتناب کاهش یابد. نکات مهمی مانند معیارها و زمان‌بندی» نواحی تحت تاثیرء راستا و جهت حرکت در تخلیه و امکانات فنی باید به دقت مورد ارزیابی قرار گیرند [۶]. در پناهگاهی که با رعایت صحیح ضوابط انتخاب محل اردوگاه» جهت اسکان موقت سیل‌زدگان. در نظرگرفته می‌شود. برقراری خدمات بهداشتی اولیه (۳11۳")» شامل تغذیه., تامین آب سالم, بهسازی اساسی, مراقبت از مادران و نوزادان, تنظیم خانواده بیماریابی و درمان به موقعء واکسیناسیون, آموزش بهداشت به همراه تامین حرارت و برودت سرپناه‌ها به منظور نگهداشت سلامت و بهداشت آسیب‌دیدگان و فراهم آوردن امکانات بهداشتی درمانی جهت ارائه خدمات به موقع فوری» ضروری می‌باشد. همچنین استفاده از نیروهای انتظامی در عملیات اسکان موقت آسیب‌دیدگان, به منظور پذیرش و جابجایی افراد بی‌خانمان و تامین امنیت در این اردوگاه‌هاء از اهمیت زیادی برخوردار می‌باشد [۴۶]. بنابراین می‌توان هدف کلی اسکان موقت را پیش‌بینی. طراحی شیوه‌های ممکن تخلیه و همچنین انتقال و استقرار جمعیت هنگام وقوع سیل در مکان‌های امن تعریف نمود. جزییات این فعالیت به شرح زیر می‌باشد: - شناسایی و ارزیابی امکانات و توانایی‌های موجود در راستای تحقق هدف کلی طرح تخلیه. انتقال واستقرار شهروندان در زمان بحران - تدوین معیارهایی به منظور مکان‌یابی موقت در بین فضاهای شهری و حاشیه شهر 6) ۲1۵211 ۳۳۱1۳۵۲۶ -1 -------- صفحهٔ بعد -------- ۵۴ رز ۱ راهنمای مدیریت سیلاب‌دشت - تعیین مکان‌های امن و کم خطر برای اسکان موقت شهروندان - بررسی روش تجهیز مناطقی جهت اسکان اضطراری آسیب‌دیدگان در نظر گرفته شده است. - مکان‌یابی جهت استقرار امکانات و تجهیزات امداد در هنگام وقوع حادثه - بررسی و ارائه راهکارهایی در خصوص روش تخلیه شهروندان در معرض خطر به نقاط امن و از پیش تعیین شده - مشخص کردن مسیرهای اصلی ورودی و خروجی از منطقه آسیب دیده به مناطق امن - بررسی نقش سازمان‌های مسوول, پشتیبان و همکار از طریق تدوین ساختار مدیریتی تخلیه و اسکان موقت در شرایط اضطراری [۸۳]: ۴-۲-۳-۸ امداد اضطراری مسوولیت آمدادرسانی به سیل‌زدگان در کشور ایران. بر عهده جمعیت هلال احمر ایران می‌باشد. بر طبق ماده (۳۲) اساسنامه جمعیت هلال احمرء برخی از وظایف این جمعیت شامل برنامه‌ریزی و اقدام درجهت آمادگی مقابله با حوادث و سوانح و آموزش عمومی در این زمینه و تربیت کادر امدادی و نیروی انسانی مورد نیاز و همچنین ارائه خدمات امدادی در هنگام بروز حوادث و سوانح طبیعی مثل زلزله و سیل و غیره در داخل و خارج از کشور و ارائه کمک‌های اولیه در حوادث غیرمترقبه به وسیله امدادگران می‌باشد [۵۹]. بر طبق ماده ۴۳ طرح جامع امداد و نجات کشورء مصوبه هیات وزیران» در سال ۱۳۸۲ با توجه به توانایی‌های جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران؛ کارگروه تخصصی امداد و نجات که به عنوان یکی از کارگروه‌های تخصصی عملیاتی, با مسوولیت جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران» زیر نظر کمیته ملی آمادگی این ستاد. تشکیل شده است. فرماندهی و هدایت عملیات امداد و نجات (به عنوان بخشی از عملیات مقابله) را بر عهده دارد [۵۶]. براساس این طرح., کلیه سازمان‌ها و دستگاه‌ها در هنگام بروز بحران» به درخواست جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران. موظف به همکاری کامل در ارتباط با امر امداد و نجات هستند و جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران. موظف است گزارش همکاری یا عدم همکاری احتمالی را به رییس ستاد حوادث و سوانح غیرمترقبه کشور ارائه نماید. هدف اصلی از این فعالیت‌ها فراهم ساختن کمک‌های فوری به آسیب‌دیدگان. تشویق مردم به جمع‌آوری اعانه برای کمک به سیل‌زدگان و کمک‌های جزیی برای کاهش اثرات نامطلوب رویداد سیل می‌باشد [۵۶]. ۵-۲-۳-۸- تدا ر کات با توجه به شرایط بحرانی پس از وقوع سیل و محدودیت‌های تحمیل شده در اثر خرابی‌های به‌وجود آمده, برنامه‌ریزی برای اسکان موقت و همچنین ایجاد زیرساخت‌های مناسب به منظور توزیع امکانات امداد و نجات از جایگاه ویژه‌ای -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هتم - گزینه‌ها و راهکارهای مدیریت خطرپذیری سیلاب و تهیه طرح ۹۵/۰۴/۱۳ ۵۵ و آسان در هنگام وقوع حوادث غیرمترقبه و نیز ایجاد پایگاه‌های متعدد برای استقرار نیروهای مدیریت بحران پس از وقوع سیل از جمله این اقدامات می‌باشد [۸۲]. به محض تخلیه و اسکان آسیب‌دیدگان, تامین و توزیع عادلانه موادغذایی و آب آشامیدنی سالم و کافی, تامین و توزیع داری موادضدعفونی و پاک کننده به مقدار کافی و امکانات بهداشتی- درمانی, در آردوگاه‌های اسکان موقت در کاهش شیوع امراض و تلفات جانی از اهمیت شایانی برخوردار می‌باشد. در این هنگام. مشکلاتی از قبیل بسته شدن راه‌های کمک‌رسانی به منطقه بحران. توسط وسایل نقلیه مردمی که برای کمک به منطقه بحران آمده‌اند. عدم حضور مدیریت کمک‌رسانی برای جمع‌آوری و نگهداری و توزیع صحیح و عادلانه کمک‌های مردمی, در سطح ملی و جهانی, ارسال منابع بدون ارزیابی صحیح از نیازها و تخصیص منابع محدود موجود به فعالیت‌هایی که شامل اولویت‌های ساعات اولیه بحران نیستند. می‌تواند مشکلاتی را در کمک‌رسانی موثر به مردم فراهم آورد که می‌بایست با ارزیابی و در نظر گرفتن کلیه شرایط و مدیریت و برنامه‌ریزی قبل از حادئه. تا حد امکان در هنگام بحران, از بروز چنین مشکلاتی ۶-۲-۳-۸ مدیریت اطلاعات و ارزیابی بحران از آنجا که فرآیند مدیریت بحران در هنگام سیلاب. یک فرآیند پویا و بسیار حساس به زمان است و تصمیم‌گیران نیاز به دریافت آخرین شرایط محیط بحران‌زده دارند. مشاهده و ثبت سوابق و گزارش کردن کلیه حوادت. با اهمیت است. بنابراین هرگونه تاخیر در جمع‌آوری داده‌هایی مانند آمار مربوط به میزان تخریب. تعداد مجروحین و کشته شدگان و نیز کمیت و کیفیت کمک‌های رسیده و نیازها وکمبودها در هر لحظه. پیامدهای منفی بر کیفیت تصمیم‌گیری در بر خواهد داشت. بنابراین به طور کلی می‌توان گفت که مدیریت اطلاعات. مقدمه‌ای برای ارزیابی بحران و تعیین حجم خسارت کلی وارده به منطقه بحران‌زده می‌باشد. این وظایف نمی‌تواند توسط کسانی که مسوول مقابله با سیل هستند. ایفا شود چرا که توجه آن‌ها بیش‌تر به حفظ جان انسان‌ها و حفاظت از اموال مردم معطوف است. پرسنل حرفه‌ای و خبره باید وظیفه مشاهده و ثبت سوابق تمام پدیده‌های مربوط و حوادث واقع شده در خلال جریان سیل را عهده دار شوند [۶]. ۳-۳-۸ مدیریت بحران پس از سیلاب شامل تصمیم‌گیری‌های مختلفی است که وضعیت عادی را به منطقه سیل‌زده باز می‌گرداند. در این مرحله اصل مهم برآورد و ارزیابی توان‌بخشی خسارت سیل و تدارک کمک به قربانیان سیلاب می‌باشد. مدیریت بحران پس از سیلاب, شامل موارد زیر است: ۱-۳-۳-۸ بازگشت به وضعیت عادی شامل کلیه فعالیت‌هایی که برای بازگرداندن شبکه‌های پشتیبانی حیاتی مرتبط با زندگی انسان‌ها به حداقل استاندارد عملکرد و فعالیت طراحی شده بلند مدت. می‌باشند. تمهیداتی که باید بلافاصله پس از فروکش کردن سیل صورت گیرد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۶ ۳ راهنمای مدیریت سیلاب‌دشت شامل برقراری مجده ارتباطات جاده‌ها و یا راه‌آهن, به راه اندازی چاه‌های آب و ماشین آلات کشاورزی, تخلیه آب از نواحی پست داخل شهرها و روستاها و نیز زیرزمین منازل, جابه جایی رسوبات انباشته شده در بعضی نواحی سیل‌زده. تعیین محدوده زمین‌هایی که با رسوبات پوشیده شده است. توزیع بذر مجانی به کشاورزان برای کاشت. راه اندازی مرغداری‌ها و یا حوضچه‌های پرورش ماهی. گاوداری‌ها و غیره. راه اندازی مجدد صنایع و تجهیزات کارخانه‌ها و غیره برقراری مجدد مراکز تجاری و نواحی خرید. ترمیم سرمایه‌های عمومی مثل جاده‌هاء پل‌هاء شبکه‌های آبیاری و سازه‌هاء نیروگاه‌هاء ساختمان‌های عمومی و تامین آب و دفع فاضلاب و غیره می‌باشد. جهت آگاه‌سازی مردم در مورد اقدامات لازم برای بازگشت شرایط زندگی آن‌ها به وضعیت عادی, پس از سیلاب. می‌توان مطالبی را در بروشورهای آموزشی که در بین آن‌ها توزیع می‌شود. گنجاند. برای نمونه در این بروشورهاء می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: - به گزارش اخبار محلی توجه کنید تا از سالم بودن آب آشامیدنی مطمئن شوید. - از آب سیل دور شوید؛ این آب ممکن است با روغن» گازوییل, یا فاضلاب آلوده شده یا در تماس با خطوط نیروی زیرزمینی» جریان برق پیدا کرده باشد. - از آب در حال حرکت فاصله بگیرید. بخاطر جریان سیل ضعیف شده باشد و در اثر وزن خودرو فرو برود. - از خطوط فشار قوی که آویزان شده است دوری کرده و این مساله را به شرکت برق گزارش دهید. - زمانی به خانه بازگردید که مسوولان وضعیت را امن بدانند. - از ساختمان‌هایی که اطرافش را آب احاطه کرده است. دور شوید. ظاهر خانه سالم به نظر بیاید. - اگر مخزن توالت کاسه توالت. تصفیه‌خانه و تاسیساتی مانند آن آسیب دیده است در صورت امکان آن را تعمیر کنید. سامانه‌های زهکشی در صورت آسیب دیدن سلامت و بهداشت را به مخاطره می‌اندازد. - هرچه که خیس و مرطوب شده است را تمیز و ضدعفونی کنید زیرا گل و لای باقی‌مانده از آب سیل, حاوی ۲-۳-۳-۸ طرح‌های بازسازی و نوسازی پس از سیلاب اقدامات بازسازی و نوسازی پس از سیل, توسط دولت انجام شده و معمولا شامل کمک‌های مالی به استان‌ها می‌باشند. هدف این اقدامات. غلبه فوری بر عوارض حادثه و بازسازی زیرساخت‌های تخریب شده است. سازمان‌های غیردولتی نیز می‌توانند کمک‌های قابل توجهی در این زمینه انجام دهند. این طرح‌ها معمولا به صورت بازسازی (در -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هشتم - گزینه‌ها و راهکارهای مدیریت خطرپذیری سیلاب و نهیه طرح ۹۵/۰۴/۱۳ ۵۷ سازه‌هایی که قبلا وجود داشته ولی در جریان سیل تحریب شده‌اند) 0 نوسازی (در مواردی که ساختمان جدبد با استانداردهای منطبق بر شرایط منطقه ساخته می‌شوند) به اجرا در می‌آیند. در خصوص بازسازی و نوسازی بعد از سیلاب. دو رویکرد وجود دارد. رویکرد اول بر پایه عدم صدور اجازه و ممنوعیت ساخت و ساز در کلیه نواحی که به وسیله سیل آسیب دیده‌اند. می‌باشد و تحت عنوان رویکرد ممنوعیت ساخت و ساز" خوانده می‌شود. در رویکرد دوم تنها اجازه ساخت و ساز " به سازه‌هایی که کم‌تر نسبت به رخداد سیلابی آسیب‌پذیر باشند. داده می‌شود. این رویکرد می‌تواند شامل تغییر در کاربری اراضی, تغییر در معیارهای طراحی ساختمان و یا هردو باشد [۸۷]. ۳-۳-۳-۸ اصلاح طرح‌های محلی مهار سیلاب پس از فروکش کردن سیل. مقابله با سیلاب وارد مرحله تکمیلی می‌شود. لازم به ذکر است که حتما پس از رفع خطر سیلاب. شبکه‌های مقابله با سیل نباید از حالت آماده باش و بسیج خارج شوند. بلکه ابتدا باید تجارب با ارزش حاصله در جریان سیل, برای تجزیه و تحلیل‌های بعدی و کاربرد فنون و رهیافت‌های کارآمد در اصلاح روش‌های مقابله با سیل, باید در نظر داشت که تمام عوامل خطرپذیری در سیل مانند هیدرولوژی, سامانه منابع آب. ارزش‌های اقتصادی اراضی حفاظت شده (یا حفاظت نشده)» دید جامعه نسبت به سیل, ابزارهای فنی مهار سیل, اثرات سیل, نظامات قانونی و اداری و غیره با گذشت زمان تغییر می‌کنند. بدین ترتیب هیچ طرح مهار سیلابی, طرح نهایی نیست و ارزش این طرح‌ها ۴-۳-۳-۸ به روز کردن سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیل به هنگام کردن طرح‌های هشدار سیلاب و اطمینان از آمادگی اجرای طرح در جریان سیلاب‌های آتیء مهم‌ترین پارامترهای این طرح‌ها در زمان پس از رخداد سیل می‌باشند. برای حصول اطمینان از درستی عملکرد تجهیزات سیستم هشدار سیل, این تجهیزات باید به طور دوره‌ای بازدید شوند. به طوری که حتی ضرورت دارد در سال‌هایی که هیچ سیلی اتفاق نمی‌افتد. مانورهای پیش گیری انجام شود. همچنین اطلاعات برنامه عملی در شرایط اضطراری, حداقل سالی یک بار باید به روز شود و تغییرات کارکنان, شماره تلفن‌ها و مسوولیت‌ها در آن لحاظ شود [۷۶]. 1-00 2 -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۸ ۹۳ راهنمای مد بریت سیلاب‌دشت ۴-۸- روش‌های سازه‌ای مهار سیلاب روش‌های مهار و مدیریت سیلاب به دو دسته سازه‌ای و غیرسازه‌ای تقسیم‌بندی می‌شود که غیرسازه‌ای‌ها شامل روش‌های مدیریتی می‌شود. مهار سیلاب شامل فرآیندهای خاصی است که با فراهم آوردن و بهره‌برداری از سازه‌های طراحی شده. اثرات تخریبی سیل را رفع یا کاهش دهد که این امر با ذخیره, محدود سازی و انحراف جریان سیلاب تا حدی که از لحاظ اقتصادی توجیه‌پذیر باشد. انجام می‌شود. البته باید در نظر داشت که برخی از سازه‌های مهار سیلاب. مانند سدهای مخزنی و بندهای تاخیری, با وجود این که به‌طور مستقیم در سیلاب‌دشت‌ها احداث نمی‌شوند. اما به دلیل نقشی که در کاهش اثرات سیلاب در سیلاب‌دشت‌ها دارندء در این بخش مورد بررسی قرار می‌گیرند. درجه ایمنی سازه‌های مهار سیلاب. براساس ملاحظات اقتصادی تعیین می‌شود. سازه‌های مهار سیلاب می‌توانند شامل بازه‌ای از مقادیر مختلف حفاظت سیل, با توجه به تصمیم‌گیری مدیران, براساس ۳ حالت زیر باشند [۱۰۰]: الف- حداقل استانداردهاء برای حفاظت در مقابل سیل ب- میزان بهینه سود و هزینه, با توجه به تجزیه و تحلیل‌های اقتصادی ج- مطابق با حدود مشخصی از ریسک قابل قبول چنین اقدامات سازه‌ای, در شرایطی که تسهیلات زیربنایی در منطقه توسعه یافته و هزینه‌های لازم برای حفاظت از سرمایه‌های موجود به وسیله احداث سازه‌های حفاظتی, بسیار کم‌تر از هزینه‌های لازم برای نوسازی منطقه و تجدید حیات بنگاه‌های اقتصادی زیان دیده, کمک‌های مالی به آسیب‌دیدگان و یا تغییر مکان ساختمان‌ها از مناطق پر خطرء به مناطق کم‌خطر باشد. مقرون به صرفه است. اقدامات سازه‌ای, غالبا به بالا بردن توسعه در مناطق مستعد سیل گرایش دارند. در حقیقت با اقدامات سازه‌ای, می‌خواهیم, منطقه را به ناحیه‌ای که برای پیشرفت و سرمایه‌گذاری به اندازه کافی ایمن باشد. تبدیل کنیم. در هر حال باید این نکته را در نظر داشت که در آینده ممکن است. رخدادی, بزرگ‌تر از سیلاب طراحی سازه به وقوع پیوندد که نتیجه آن. خسارت فاجعه باری خواهد بود [۱۰۰]. در ادامه این بخش برای پرهیز از تکرار مطالب. به‌طور خلاصه. به بررسی آنواع روش‌های سازه‌ای مهار سیلاب می‌پردازیم. برای کسب اطلاعات بیش‌تر در این خصوص می‌توانید به ضابطه «راهنمای مهار سیلاب رودخانه (روش‌های سازه‌ای)» ضابطه شماره ۲۴۲ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشورء مراجعه کنید [۳۰]. ۱-۴-۸ مخازن ذخیره‌ای هدف یک مخزن مهار سیلاب. ذخیره قسمتی از جریان سیلاب به منظور کاهش حداکثر سیلاب می‌باشد. به‌طورکلی پهنه متاثر از سیل. می‌شود 1۹۲۱ درصورتی که سیلاب‌های رودخانه فصلی باشند. کارایی مخازن چند منظوره» برای کاهش اوج سیلاب به نحو قابل ملاحظه‌ای افزایش می‌یابد. در شرایط ایده‌آل مخزن درست در بالادست منطقه حفاظت شده قرار دارد و بهره‌برداری از آن به منظور کاهش حداکثر سیلاب به ظرفیت گذردهی ایمن در پایین‌دست صورت -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هتم - گزینه‌ها و راهکارهای مدیریت خطرپذیری سیلاب و نهیه طرح ‏ ۹۵/۰۴/۱۳ ۵۹ می‌گیرد. سیلاب ذخیره شده با توجه به زمان وقوع آن یا با نرخ ثابت و یا با سرعت متغیر نسبت به شرایط پایین‌دست رها می‌شود و یا درصورتی که پایان فصل سیلاب نزدیک باشد. برای مصارف آبیاری و تولید برق ذخیره می‌شود. در صورت وجود یک حوضه میانی, بعد از سد و قبل از منطقه مورد حفاظت. هدف از مدیریت مخزن در جریان سیلاب, جاری شدن حداقل سیلاب در منطقه حفاظت شده خواهد بود |۷]. با توجه به شرایط اقلیمی کشورمان» در بیش‌تر رودخانه‌هاء. حجم موجود مخازن برای ذخیره آب. بسیار بیش‌تر از حجم لازم برای مهار سیلاب می‌باشد. بنابراین احداث مخازنی که به منظور ذخیره آب احداث شده‌اند. می‌توانند با مدیریت فعال, با استفاده از پیش‌بینی‌های هیدرولوژیکی و هواشناسی و تکنولوژی‌های جدید مانند ماهواره‌ها و رادارهای توفان, برای ذخیره سیلاب‌هاء به کار روند [۷]. مدیریت مخزن می‌تواند اثر چشم‌گیری در کاهش بده اوج سیلاب و پهنه ۲-۴-۸ سدهای تاخیری متوسط دارند. در طراحی سدهای تاخیری باید توجه شود که احداث این سدها موجب هم‌زمانی سیلاب‌های شاخه‌های محتمل است. ولی در حوضه‌های بزرگ با سرشاخه‌های متفاوت این احتمال افزایش می‌یاید. به‌علت زمان تمرکز کم سیلاب‌های حوضه‌های کوجک. بهره‌برداری کارا از مخازن ذخیره‌ای به‌سختی ممکن می‌شود. به‌علاوه» استفاده از مخازن تاخیری, تخلیه خودبه‌خود مخازن بعد از سیلاب را تضمین نموده و مانع از فدا شدن منافع کنترل سیلاب و ذخیره‌سازی آن می‌شود. بنابراین سدهای تاخیری عمدتا برای حوضه‌های آبریز کوچک و سدهای مخزنی برای حوضه‌های بزرگ مورد استفاده قرار می‌گیرند [۷۶]. خروجی یک سد تاخیری, معمولا یک سرریز بزرگ و یا چند خروجی بدون دریچه می‌باشد. ظرفیت خروجی یک سد تاخیری با مخزن پر باید برابر حداکثر ظرفیتی باشد که می‌تواند از رودخانه در پایین‌دست عبور کند. با شروع سیلاب. مخزن تاخیر پر می‌شود و خروجی, آن‌قدر افزایش می‌یابد که مساوی سیلاب ورودی می‌شود. از آن به بعدء حجم ذخیره شده خود به خود از مخزن خارج می‌شود. چنانچه توپوگرافی امکان ایجاد مخزن تاخیری با حجم مناسب را بدهد و منابع قرضه در فاصله کمی از محل پروژه موجود باشد. این روش به علت تاثیر مستقیم آن بر تسکین سیلاب. دارای اهمیت است [۱۵]. ۳-۴-۸- گوره‌ها و سیل‌بندها محدود کردن جریان سیلاب در یک عرض معین از رودخانه به کمک سازه‌هایی نظیر گوره‌ها و دیواره‌های سیل‌بند انجام می‌گیرد. این سازه‌ها که به‌طور مستقیم بر روی سیلاب‌دشت احداث می‌شوند. از پخش شدن و گسترش سیلاب در زمین‌های اطراف رودخانه جلوگیری کرده. آن را در یک مسیر و مجرای مشخص و محدود هدایت می‌کنند. گوره, بند خاکی کوتاهی -------- صفحهٔ بعد -------- ۶ ۰۲ راهنمای مدیریت سیلاب‌دشت است که در فواصل مختلف از کناره رودخانه و در امتداد آن ساخته می‌شود تا نقش سواحل مصنوعی را در دوره‌های سیلابی که آب رودخانه از سواحل طبیعی خود بیرون می‌رود. ایفا کند و بخش عمده زمین‌های اطراف رودخانه را از آب‌گرفتگی محافظت نماید. درمناطق شهری و سایر مناطقی که ارزش زمین‌ها زیاد باشد. به جای گوره از دیواره‌های سیل‌بند. استفاده می‌گردد. دیواره‌های سیل‌بند از جنس‌های مختلف بتنی, سنگی, آجری, تورسنگی و چوبی ساخته می‌شوند [۲۶]. مزیت اصلی گوره‌ها امکان استفاده از مصالح محلی ارزان‌قیمت در احداث آن‌ها می‌باشد. در عین حال نفوذ ناپذیری مصالح درکناره رودخانه باید مد نظر گرفته شود. به‌طور کلی دیوارهای سیل‌بند کم‌تر از گوره‌ها در معرض خرابی می‌باشند. ولی امکان روگذری دیواره و یا آبشستگی در پی آن‌ها وجود دارد. بنابراین افزایش اضطراری ارتفاع سیل‌بندها در جریان سیلاب که در مقابله با سیلاب صورت می‌گیرد. دارای اهمیت فوق‌العاده می‌باشد [۷۶]. برای جزییات بیش‌تر, به ضابطه «راهنمای طراحی. ساخت و نگهداری گوره‌ها» ضابطه شماره ۲۱۴ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشورء مراجعه شود [۳۶]. ۴-۴-۸ انحراف سیلاب این روش مهار سیلاب به عنوان سیل‌راه اضطراری " نیز شناخته می‌شود و عموما در نواحی بالادست مناطق توسعه یافته. نظیر شهرها و مجمتع‌های صنعتی به کار می‌رود که فضای کافی برای تعریض و یا تعمیق آبراه یا ساخت گوره‌ها وجود ندارد و ساخت دیوارهای سیل‌بند نیز غیر اقتصادی است. تفاوت عمده این روش با سایر روش‌های مهار سیلاب مانند احداث گوره‌ها و دیواره‌های سیل‌بند در این است که خطرهای بالقوه ناشی از سیل در سرتاسر طول گوره‌ها و دیواره‌های سیل‌بند باقی می‌ماند. حال آنکه همان‌طور که در شکل(۳-۸) دیده می‌شود. با انحراف سیلاب. خطرهای ناشی از آن در سرتاسر بازه مورد نظر از رودخانه یا آبراه برطرف می‌گردد. سیل‌راه اضطراری از طریق یک سرریز ثابت. دریچه سیل و یا سرریز خاکی شستشو شونده کم ارتفاع ایجاد می‌گردد [۲۳۵]. برای جزییات بیش‌ترء به ضابطه «راهنمای طراحی, ساخت و بهره‌برداری سامانه‌های انحراف سیلاب» ضابطه شماره ۵۲۷ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور مراجعه شود. 5 -| ۵۷ 11۵۳۵۵۵۵ -2 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هشتم- گزینه‌ها و راهکارهای مدیریت خطرپذ بری سیلاب و نهیه طرح ۰ ۹۵/۰۴/۱۳ ص شکل ۳-۸- نمای ساده شده‌ای از یک سامانه انحراف سیلاب ۵-۳-۸ اصلاح رودخانه از جمله تدابیر سازه‌ای, توسعه, بهسازی, تعمیر و کلا عملیات اصلاح مسیر رودخانه‌ها در بالادست تاسیسات مختلف و کانال‌ها می‌باشد. این عملیات می‌تواند ظرفیت آبراهه‌ها را به طور قابل توجهی افزایش داده, زمان تمرکز سیلاب را با افزایش سرعت آب در آبراهه کاهش داده و حجم آب اضافی را سریع‌تر از منطقه خارج نماید. حذف مواد زاید و گیاهان و احداث کانال‌های جدید برای کم کردن پیچ و خم‌ها موجب کاهش ضریب مانینگ می‌گردد. البته برداشتن موانع از مسیر رودخانه و افزایش سرعت آن نباید موجب فرسایش بستر و دیواره‌ها شود. برای این منظور می‌توان از سنگ چین" و آب‌شکن" استفاده کرد و یا با تصحیح شیب دیواره‌ها و اجرای پوشش‌های آسفالتی یا بتنی " روی آن‌ها. از فرسایش دیواره‌ها و بستر جلوگیری نمود. عملیات ساماندهی, بهسازی و اصلاح مسیر رودخانه را می‌توان به شکل زیر خلاصه نمود [۶۸]: - افزایش سطح مقطع برای افزایش ضریب آبگذری رودخانه به شکل احداث گوره و یا با انجام عملیات لایروبی و همچنین اصلاح ساختار هیدرولیکی سازه‌های متقاطع, موازی و اصلاح مقطع و مشخصه‌های هندسی مجرای رودخانه - افزایش شیب و افزایش ظرفیت انتقال رودخانه. به وسیله حذف پیچان‌رودها و ایجاد راستای مناسب با کانال میان‌بر و خارج کردن منطقه اطراف پیچانرود از محدوده تاثیرات سیل - بستن شاخه‌های غیرمفید. برای خارج کردن زمین‌های اطراف از محدوده سیل‌گیری. کم شدن طول مسیر رودخانه و ازدیاد شیب [- 00 2- ۵۱ 3- 8 -------- صفحهٔ بعد -------- ۶۲ اور راهنمای مدیریت سیلاب‌دشت - مهار و تثبیت بستر رودخانه: برای جلوگیری از افزایش رسوب جریان و بسته شدن مسیر اصلی در پایین‌دست. در اثر رسوب‌گذاری و حفظ مسیر رودخانه - مهار فرسایش و تثبیت سواحل: حفظ پایداری زمین‌های اطراف. در برابر فرسایش و جلوگیری از تغییر مسیر رود. به‌وسیله احدات خاکریزها و دیواره‌های سیل‌بند حفظ تاسیساتی باشد که در اطراف رودخانه و در یک بازه مشخص احداث گردیده‌اند و پس از آن سیل وارد باتلاق. دریاچه و یا دشتی شود که ایجاد خسارت ننماید. برای جزییات بیش‌تر این روش به نشریه «راهنمای مهار سیلاب رودخانه (روش‌های سازه‌ای)» مراجعه شود. ۶-۳-۸ سایر روش‌های مهار سیلاب سایر روش‌های سازه‌ای, کم‌تر در طرح‌های سیلاب متدوال هستند ولی در موارد خاص استفاده از آن‌ها الزامی خواهد بود. دریچه‌های مهار سیلاب‌های دریایی, مقاطع بسته شده ایستگاه‌های پمپاژ و دیواره‌های آبی از جمله این روش‌ها می‌باشند. دریچه‌های مهار سیلاب برای مقابله با سیلاب‌های دریایی به‌کار می‌روند. به‌طوری‌که در هنگام طوفان دریجه‌های عظیم سدهای دریایی بسته شده و نواحی ساحلی از طوفان‌های دریایی حفاظت می‌شوند. در سایر مواقع دریچه باز بوده و در نتیجه سدهای دریایی موجب خسارات محیط زیستی نمی‌شوند. پروژه عظیم دلتا در هلند نمونه بارز سدهای دریایی است. مقاطع بسته شدهء در مناطق شهری می‌توانند جایگزین کانال‌های باز شوند. این مقاطع در مواردی از زیر جاده‌هاء پارکینگ‌ها و ساختمان‌ها عبور می‌کند. در این شرایط بسیار مهم است که کانال بسته دارای ظرفیت هیدرولیکی لازم برای عبور جریان باشد. همچنین, در برخی از مناطق شهری, جمع‌آوری آب‌های سطحی و سیلاب به‌وسیله ایستگاه پمپاز و لوله‌های تحت فشار صورت می‌گیرد. در روش ایجاد دیواره آبی» در هنگام سیلاب. جداره‌های نفوذ ناپذیر به‌وسیله آب پر می‌شوند و یک دیواره آبی در مقابل سیلاب تشکیل می‌دهند. در این روش سیلاب. به‌وسیله خود سیلاب. مهار می‌شود [۷۶]. ۵-۸- اهداف طرح مدیریت سیلاب به فرآیندهای فراگیری در مهار سیل اطلاق می‌شود که گسترش سیلاب و خسارات ناشی از آن را تعدیل می‌کند. همان‌طور که گفته شد. هدف از اجرای طرح مدیریت خطرپذیری سیلاب کاهش خسارات ناشی از وقوع سیل و نیز سعی در استفاده حداکثر از سیلاب‌دشت به‌ویژه در مناطقی که منابع زمین محدود است. می‌باشد. در واقع هدف از تدوین این طرح. آرائه راهکاری جهت سازماندهی نیروها و سازمان‌ها و تجهیزاتی است که به موقع به منظور حفظ سلامت. امنیت و رفاه ساکنین منطقه وارد عمل می‌شوند و به این دلیل است که به شرح و تفصیل اقدامات لازم 1 0) 10۵0 -| -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هشتم - گزینه‌ها و راهکارهای مدیریت خطرپذیری سیلاب و تهیه طرح ۰ ۹۵/۰۴/۱۲ ۶۳ برای کاهش خطرات و عواقب وقوع بحران سیل پرداخته می‌شود [۸]. در ادامه جزییات اهداف طرح مدیریت خطرپذیری سیلاب بیان می‌شود که عبارتند از [۱۱۵]: - کاهش خطر و خسارت سیل (و زیان‌های وابسته) به اموال و زیرساخت‌های موجود در جامعه. - مدیریت و سازمان دهی زیرساخت‌های حیاتی, در طی و پس از یک واقعه سیل به منظور اطمینان از اینکه آن زیرساخت‌ها در مواقع ضروری به خوبی در دسترس هستند. - مدیریت خطرپذیری سیل زیرساخت‌ها در آینده به منظور کاهش خسارات بالقوه مالی و تلفات جانی برای - تامین اهداف و الزامات قانون برنامه‌ریزی و آرزیابی زیست محیطی. - و مهم‌تر از همه افزایش آگاهی عمومی و موسسات مسوول در رابطه با خطرپذیری نواحی سیل‌زده در ۱ گوش کردن ۲- خواندن با قواعد آوایی با توجه به اهداف بالا می‌توان گفت که این طرح یک ترکیب هماهنگ از اقداماتی است که به خطرات موجود. آینده و خطرپذیری پیوسته توجه می‌کند. در واقع این طرح شامل اطلاعاتی است که بیان می‌کند خطر سیل در مناطق مختلف با توجه به ویژگی‌های خاص آن منطقه چگونه باید مهار شود. شایان ذکر است که طرح مدیریت باید به طور کامل با دیگر طرح‌ها و برنامه‌های موجود در حوضه آبریزء مانند قوانین کسب و کار منطقه و دیگر برنامه‌های راهبردی منطقه ۶-۸- مراحل تهیه طرح به طور کلی مدیریت خطرپذیری سیلاب باید با توجه به جنبه‌های مختلف آن برنامه‌ریزی شود و طرح مقابله و برخورد با سیل باید به گونه‌ای باشد که خسارات اقتصادی و جانی ناشی از سیل حداقل گردد درحالی که تولیدات و منافع اقتصادی سیلاب‌دشت حفظ شود. بنابراین باید توجه شود که هدف از اجرای طرح مدیریت خطرپذیری سیلاب فقط کاهش خسارات ناشی از وقوع سیل نمی‌باشد. بلکه باید سعی شود تا حداکثر استفاده از سیلاب‌دشت به‌ویژه در مناطقی که منابع زمین محدود است. به عمل آید [۴]. در حقیقت با توجه به شرایط منطقه و با استفاده از روش‌هایی چون -------- صفحهٔ بعد -------- ۶۴ ۰۲ راهنمای مدیریت سیلاب‌دشت مدیریت کاربری اراضی در سیلاب‌دشت و استفاده درست از اراضی حاشیه سیلاب. می‌توان حداکتر استفاده از به طور کلی طرح مدیریت خطرپذیری سیلاب بخشی از فرآیند مدیریت خطرپذیری سیلاب می‌باشد. این فرآیند به صورت شکل (۴-۸) خلاصه شده است: آرزیابی اقدامات پیاده‌سازی اقدامات برنامه‌ریزی اقدامات شکل ۴-۸- فرآیند مدیریت خطرپذیری سیلاب در گام اول این فرآیند. خطرات موجود در منطقه بررسی می‌شود. وظیفه بررسی و ارزیابی خطر در منطقه بر عهده برنامه‌ریزان شهری و منطقه‌ای می‌باشد که با بررسی همه جانبه شرایط در منطقه و خطرات موجود که ساکنین منطقه را تهدید می‌کند. به تعیین اقدامات کارآمد برای مدیریت خطرپذیری سیل می‌پردازند. در ادامه و در گام دوم برنامه‌ریزی برای انجام اقدامات لازم برای مقابله با خطرات موجود در منطقه انجام می‌شود که این گام در واقع همان تهیه طرح مدیریت خطرپذیری سیلاب می‌باشد. در نهایت بعد از اجرا کردن طرح و برای بالابردن کارایی آن» ارزیابی عملکرد طرح اجرا شده انجام می‌پذیرد و در نهایت طرح پیشنهادی در صورت لزوم بازبینی و اصلاح می‌شود. به طور کلی قبل یا هنگام تهیه طرح در هر منطقه باید به بررسی این موضوعات پرداخت که [۱۰۵]: الف- چه روش‌هایی وجود دارد و از کدامیک از این روش‌ها می‌توان در منطقه استفاده کرد. ب- این روش‌ها و اقدامات برای چه منطقه‌ای باید اجرا شود و منطقه دارای چه شرایط و ویژگی‌هایی است. چ- ابعاد و اندازه طرح‌ها و اقدامات انتخاب شده, چقدر باید باشد (بزرگی طرح). د- و در نهایت چطور باید طرح تهیه شده را اجرا کرد و نیازهای منطقه را با اجرای آن طرح برآورده ساخت. به منظور تهیه طرح مدیریت خطرپذیری سیلاب که در حقیقت گام دوم در فرآیند مدیریت خطرپذیری سیلاب (شکل(۴-۸)) است. باید اقداماتی مطابق با شکل (۵-۸) انجام شود [۷۰]: -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هسَتم- گزینه‌ها و راهکارهای مدیریت خطرپذیری سیلاب و نهیه طرح ۹۵/۰۴/۱۳ ۵ ۲-تحلیل سیلاب و خسارات آن و ۱ تعیین روش های قابل اجرا ۱ ۳- بررسی روش های مدیربت سیلاب ا........مر ۱ ۱ 1 و تحلبل اقتصادی ۴-ت ر کیب روش های اجرایی و ارائه الگوی مناسب شکل ۵-۸- فرآیند تدوین طرح مدیربت خطرپذیری سیلاب |۷۰] بعد. تحلیل خسارات ناشی از وقوع سیل با دوره بازگشت‌های مختلف به کمک آمار و اطلاعات ثبت شده در منطقه انجام می‌شود تا با تجزیه و تحلیل آمار و اطلاعات موجود و بررسی روش‌های موجود. روشی مناسب جهت مهار سیلاب و در انتخاب روش مهار سیلاب باید به سود حاصل از اجرای روش در منطقه توجه کرد و با توجه به این شاخص و البته با در نظر گرفتن شرایط زیست محیطی و فیزیوگرافی منطقه روش مناسب را انتخاب کرد. سود خالص حاصل از اجرای طرح شامل دو بخش افزایش درآمد ناشی از بهره‌برداری از سیلاب‌دشت و کاهش خسارت سیلاب در سیلاب‌دشت می‌باشد که از این مقدار سود باید هزینه اجرا و پیاده‌سازی طرح در منطقه را کسر کرد تا سود خالص از اجرای طرح به‌دست آید [۱۹۵]. به طور کلی برای انتخاب روش مناسب برای مهار سیل در هر منطقه باید فرآیند زیر طی شود [۱۰۵]: - شناخت و دسته‌بندی ساختارهای موجود در منطقه مورد مطالعه براساس نوع کاربری و ساختار آن. - تعیین تراز کف اولیه هر سازه براساس نقشه‌های توپوگرافی, عکس‌های هوایی و بازدید میدانی از منطقه. 30 ۳1۳۵1-۲100۲ -[ -------- صفحهٔ بعد -------- ۶۶ ۲ راهنمای مدیریت سیلاب‌دشت - تخمین و برآورد ارزش هر سازه با استفاده از اسناد و مدارک بنگاه‌های املاک. قیمت های فروش آخیر و بررسی و آرزیابی اسناد مالیاتی. - برآورد خسارت به هر سازه در اثر وقوع سیل در عمق‌های مختلف با استفاده از تابع عمق- درصد خسارت برای گروه و دسته ساختارها به کمک اطلاعات تخمین ارزش آن‌ها در گام ۳. - تبدیل تابع عمق- خسارت هر سازه به تابع سطح- خسارت با استفاده از پروفیل سطح آب اندازه‌گیری شده برای سیل‌های مبنا. - یکپارچه کردن خسارات برآورد شده برای تمام سازه‌ها و ساختارها در تمام دسته‌ها برای سطوح معمول و متداول. ۷-۸- ملاحظات طرح برای آماده‌سازی طرح مدیریت باید ملاحظاتی در نظر گرفته شود تا اجرای طرح موجب تحمیل زیان و سختی بر افراد در معرض خطر سیل در مناطق سیل‌گیر نشود. در آدامه برخی از ملاحظاتی که در تهیه و تدوین طرح باید لحاظ شود. ارائه می‌شود. ۱-۷-۸ توجه به امنیت معیشتی با توجه به رشد جمعیت و نیز رشد اقتصادی و با توجه به افزایش فشار به منابع طبیعی, خطر سیل در مناطق مواد غذایی بر عهده دارند و برای تغذیه مردم بسیار حیاتی و مهم می‌باشند. بنابراین در اجرای طرح‌های مدیریت خطرپذیری سیلاب و سیلاب‌دشت. باید به این نکته توجه کرد که قشرهای ضعیف تر جامعه که در سطح وسیعی در دشت‌های سیل گیر سکونت دارند. از اجرای سیاست‌ها آسیب نبینند و فرصت‌های آن‌ها در زندگی کاهش نیابد. در واقع برای رفع نیازهای افراد فقیر که در مناطق سیل‌گیر زندگی می‌کنند باید توجه خاصی انجام شود [۴]. ۳-۷-۸ توجه به عدم ایمنی کامل در برابر سیل روش‌های سازه‌ای می‌باشد با وجود این که موجب کاهش خسارات ناشی از سیل می‌شوند. ولی در صورت وقوع سیلی بزرگ‌تر از سیل طرح آن سازه و شکست طرح می‌تواند باعث بروز خسارت بیش‌تری شود. بنابراین همچنان خطر حوادث ویرانگر به واسطه سیل‌های شدیدتر از مبنای طراحی, مناطق را تهدید می‌نماید. از طرفی برخی اقدامات سازه‌ای مانند خاکریزهای حفاظتی و مجراهای فرعی به دلیل عدم استفاده در طولانی مدت و نگهداری نامناسب در طول زمان. در -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هشتم - گزینه‌ها و راهکارهای مدیریت خطرپذیری سیلاب و نهیه طرح ۰ ۹۵/۰۴/۱۲ ۶۷ مقابل سیل‌هایی با شدت کم‌تر از سیل طراحی نیز آسیب‌پذیر می‌شوند. بنابراین از جمله ملاحظات طرح مدیریت خطرپذیری سیلاب. نگهداری مناسب از سازه‌های پیش‌بینی شده در طرح و توجه به امنیت آن‌ها می‌باشد [۴]. ۳-۷-۸ نیاز به وجود رویکرد اکوسیستمی در طرح برخی از روش‌های مدیریت خطرپذیری سیلاب اثرات نامطلوب بر اکوسیستم دارد. در واقع در برخی مواقع. سیلاب‌ها برای حفظ ثبات و پایداری اکوسیستم ضروری می‌باشند و مهار کامل سیلاب و جلوگیری از ورود آن به رودخانه و سیلاب‌دشت موجب اثرات نامطلوب بر محیط زیست شده و حیات جانداران به خطر می‌افتد. مثلا کاهش دفعات آبگیری تالاب‌های اطراف سیلاب‌دشت. موجب کاهش تنوع جانوران و گیاهان این تالاب‌ها می‌شود. بنابراین آنچه باید در طرح مدیریت خطرپذیری سیلاب لحاظ شود. ایجاد راه‌های میانه برای مهار سیلاب و حفاظت اکوسیستم است به گونه‌ای که منافع و علایق به طور متعادل تامین شود [۴]. علاوه بر موارد مذکور در تعیین طرح مدیریت خطرپذیری سیلاب در سطح محلی یا منطقه‌ای باید ابتدا به جمع‌آوری اطلاعات مربوط به سیل در آن منطقه پرداخت و وسعت منطقه سیل‌خیز را تعیین نمود. سپس به ارزیابی خطر و بررسی و آنالیز اجتماعی منطقه پرداخت و تأثیرات زیست محیطی سیلاب و فرصت‌ها و تهدیدهای رخداد سیل را بررسی کرد. در نهایت به طراحی مدل‌ها و روش‌های مختلف برای مهار خطرات سیل پرداخت و از نظر اقتصادی, روش‌های پیشنهادی ممکن را بررسی و آنالیز کرد. در نهایت باید گفت که برای برقراری راهکارهای مدیریتی قابل اجرا در سیلاب‌دشت و جهت مقابله با مشکلات ناشی از وقوع سیلاب در تمام زمینه‌هاء باید راه حل‌ها در کل حوضه آبریز دیده شود؛ ضمن اینکه از نظر اقتصادی, اجتماعی و زیست محیطی نیز مناسب باشد. بنابراین در این راهکارها باید به صورت یکپارچه از تمهیدات و روش‌های سازه‌ای و غیرسازه‌ای استفاده موثر به عمل آید [۶]؛ که البته باید به اقدامات مدیریتی و غیرسازه‌ای. بیش از روش‌های سازه‌ای توجه کرد و نیز باید به این نکته توجه داشت که طرح مدیریت باید با طرح‌های دیگر منطقه همسو باشد. در انتها نظارت و بازبینی طرح مورد نظر و آموزش مداوم جامعه و آگاه‌سازی مردم از جمله اقدامات مهمی است که در بهبود عملکرد ۸-۸- ارزیابی گزینه‌های مختلف مدیریت سیلاب‌دشت مدیران و تصمیم‌گیران مسایل مدیریت سیلاب با تعدادی از گزینه‌های مدیریت سیلاب و تعدادی شاخص یا معیار برای ارزیابی گزینه‌ها رو به رو هستند و یکی از مهم‌ترین چالش‌های آن‌ها انتخاب بهترین و مناسب‌ترین گزینه و یا اولویت‌بندی گزینه‌ها با توجه به معیارهای تعریف شده است. از این‌رو ضروری به نظر می‌رسد که صاحبنظران مدیریت خطرپذیری شوند. تصویری شماتیک از این فرآیند در شکل (۶-۸) ارائه شده است [۷۱]. -------- صفحهٔ بعد -------- 2 ۰۲ راهنمای مدیریت سیلاب‌دشت شکل ۸- ۶- فرآیند تصمیم‌گیری عقلایی با توجه به شکل (۶-۸) فرایند تصمیم‌گیری با بروز مشکل و یا مشخصا بروز اختلاف بین وضعیت جاری و وضعیت مطلوب آمور شروع می‌شود. در قدم بعد معیارهای تصمیم شناسایی می‌شوند و از آنجا که معیارها دارای اهمیتی متفاوت در تصمیم‌گیری می‌باشند. این معیارها وزن‌دهی می‌شوند. در قدم بعد. گزینه‌ها تعریف شده و براساس معیارهای تصمیم‌گیری تجزیه و تحلیل می‌شوند. در نهایت نیز با انتخاب گزینه یا گزینه‌های مطلوب و به اجرا درآوردن آن فرآیند تصمیم‌گیری پایان می‌پذیرد [۷۱]. هنگامی که تعداد گزینه‌ها و معیارها زیاد باشد. اولویت‌بندی ذهنی آن‌ها ممکن نخواهد بود. در این رابطه تکنیک‌های تصمیم‌گیری چند معیاره" راهکار مناسبی برای حل این‌گونه مسایل است. در واقع با استفاده از این تکنیک با توجه به معیارهای مختلف تصمیم‌گیری, می‌توان بهترین گزینه یا گزینه‌ها را از بین گزینه‌های موجود تصمیم‌گیری انتخاب و اجرایی نمود. کاربردهای متعدد روش‌های تصمیم‌گیری چند معیاره نشان داده که آن‌ها ابزار مناسبی در فرآیند تصمیم‌گیری برای مدیریت خطرپذیری سیلاب‌دشت می‌باشند [۶۶]. به طور کلی مهم‌ترین چالش در مدیریت خطرپذیری سیلاب‌دشت. یافتن بهترین ترکیب از گزینه‌های سازه‌ای و غیرسازه‌ای مدیریت سیلاب‌دشت و تلفیق آن‌ها به همراه ارزیابی تبعات اجتماعی, اقتصادی و زیست محیطی گزینه‌های مختلف به منظور ایجاد یک طرح جامع و موثر می‌باشد. در گذشته. جواب‌های مسایل تصمیم‌گیری و انتخاب گزینه برتر در مدیریت سیل, تنها مبتنی بر یک هدف اصلی یعنی بیشینه کردن نسبت سود به هزینه بود. ولی امروزه با استفاده از تصمیم‌گیری چند معیاره. لازم نیست از معادل مالی معیارهای اجتماعی و زیست محیطی استفاده کرد. بلکه می‌توان چندین معیار را به صورت معیارهای کمی و کیفی برای انتخاب گزینه برتر به کار برد. حل مشکلات ناشی از ملاحظات زیست محیطی در توسعه‌های اجتماعی- اقتصادی حاصل از اجرای پروژه‌های مدیریت سیل و فعالیت‌های وابسته, مستلزم رهیافت‌های جامع و جدیدی است که سلیقه ها و علایق مختلف را آشتی دهد و همه آن فعالیت‌ها را در راستای یک توسعه پایدار گرد هم آورد. مسایل پیچیده مرتبط با زندگی انسان‌ها را نمی‌توان فقط با یک آیین رفتاری واحد حل و فصل کرد بلکه همیشه رهیافت چند قاعده‌ای و چند بعدی مورد نیاز است [۶]. ۱- ۷/۸۵1۱ (101۵ 10015100 8 -------- صفحهٔ بعد -------- قصا - گز بنه‌ها و راهکارهای مدبریت خطرپذبری سبلاب و نهیه طرح 8 8 را ۳۸۷/۵ ۸۶۹( ۱-۸-۸ مدل‌های تصمیم‌گیری چند معیاره (۷1۸7031) تصمیم‌گیری چند معیاره به دسته‌ای از فنون و روش‌های تصمیم‌گیری اطلاق می‌شود که به منظور اولویت‌بندی و با ماتریس زیر فرموله می‌شوند [۷۱]: جدول ۴-۸- ماتریس تصمیم‌گیری چند معیاره به طوری که ۸1 بیانگر گزینه 1 ام و [۲1 نشان دهنده ارزیابی گزینه [ام بر مبنای معبار زام می‌باشد. یکی دیگر از موضوعات مورد توجه در مدل‌های /۱1۸1۸ مقیاس اندازه‌گیری معیارها است که به صورت کمی و کیفی وجود دارد. در اندازه‌گیری معیارهای کیفی از مقیاس‌های فاصله‌ای و رتبه‌ای استفاده می‌شود که یک روش عمومی در مقیاس فاصله‌ای. استفاده از مقیاس دو قطبی به صورت زیر است [۷۱]: : ۱ ۳ ۵ ۷ ۹ ۱۰ | | | ۱ | ۱ این نوع اندازه‌گیری برای معبارهایی با جنبه مثبت مانند «استحکام» که هر چه بیش‌تر باشد مطلوب‌تر خواهد بود. به معیار مورد نظر است. همچنین ارزش‌های ۰۲ ۰۴ ۶ و ۸ را می‌توان به عنوان آرزش‌یابی حد واسط به‌کار برد. بنابراین مقیاس دو قطبی برای معیارهایی با جنبه منفی مانند سختی کار به منظور ایجاد هماهنگی در تعبیرء تفسیرء محاسبه و تحلیل نتایج به صورت زیر تعریف می‌شود [۷۱]: ۰ ۱ ۳ ۵ ۷ ۹ ۱۰ ۱ ۱ ۱ 2[0ه5 01۵7( -1 -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۷۰ ۵ رآ ۸ راهنمای مدبریت سیلاب‌دشت روش توصیه شده برای انتخاب گزینه‌های مدیریتی سیلاب. فرآیند تحلیل سلسله مراتبی ۸11۳ است که با توجه به ملاحظات ذیل انتخاب شده است [۷۱]: - آشنایی بیش‌تر کارشناسان با معیارهای تصمیم‌گیری نسبت به گزینه‌ها. - در این روش می‌توان عامل خوبی با کارشناسان داشت و تصمیم‌گیری را به‌صورت گروهی انجام داد. - قابلیت درنظر گرفتن معیارهای کمی و کیفی. به‌صورت هم‌زمان در این روش وجود دارد. - نرم فزارهای حرفه‌ای (اکسپرت چویس) این روش تصمیم‌گیری را پشتیبانی کرده و امکان تحلیل نتایج به‌صورت جامع را می‌دهند. - تجربیات فراوانی در استفاده از این روش در دنیا و کشور وجود دارد. - سهولت کاربرد این روش احتمال خطا را کاهش و امکان‌پذیری یاده سازی را افزایش می‌دهد. علاوه بر مزایای کلی که در پالا ذکر شد روش ۸11۳ به عنوان یک روش کار آمد. کم هزینه و با دقت مناسب می‌تواند در تعیین بهترین گزینه مدیریت سیلاب استفاده شود. این روش به عنوان یک ابزار مدیریتی با حداقل زمان و هزینه می‌تواند الگوی مناسبی برای مدیریت سیلاب در اختیار مدیران منابع آب و بحران کشور قرار دهد [۶۵]. ۲-۸-۸ معرفی فرآیند تحلیل سلسله مراتبی (۸11۳) فرآیند تحلیل سلسله مراتبی " به عنوان یکی از بارزترین فنون تصمیم‌گیری و مدیریتی چند منظوره برای وضعیت‌های پیچیده‌ای که سنجه‌های چندگانه و مختلفی دارند. ابزار تصمیم‌گیری مناسبی است. همان‌گونه که از نام این روش نیز بر می‌آید. مساله تصمیم‌گیری از طریق تشکیل یک سلسله مراتب حل می‌شود. بنابراین گام اول تشکیل درخت سلسله مراتب تصمیم است که از سه سطح تشکیل می‌شود؛ سطح اول هر درخت بیان کننده‌ی هدف تصمیم گیرنده است. سطح آخر هر درخت نیز بیان کننده‌ی گزینه‌هایی است که با همدیگر رقابت می کنند و مقایسه می‌شوند و هدف تصمیم نیز در نهایت تعیین اهمیت نسبی این گزینه‌ها به صورت وزن‌های عددی می‌باشد. شکل (۷-۸) ساختار کلی معیارهای تصمیم‌گیری در چهار سطح نمایش می‌دهد. سطح میانی این درخت که مهم‌ترین سطح آن می‌باشد؛ نشان دهنده‌ی معیارهایی است که براساس آن‌ها گزینه‌های رقیب مقایسه می‌شوند. این سطح می‌تواند خود از چندین لایه تشکیل شود. فرآیند تحلیل سلسله مراتبی مستلزم مقایسات ۰ ۳ 2 ۰.۰ موه 9 ۰۰ س زوجی " بین گزینه‌ها بوده و این مقایسات نیز براساس ارائه یک جدول مقایسات صورت می‌گیرد [۷۹]. 06 ۳۳۵۵۲۲ -| 5 ۲116۳۵۳۵۳۱۷ آهز |۸۵ -2 ۳۵1۳۳۱۹۵۲5 -3 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هشتم - گزینه‌ها و راهکارهای مدیریت خطرپذیری سیلاب و نهیه طرح ۹۵/۰۴/۱۳ )۳ ۰ معیارهای اصلی ۱۳۳ شکل ۷-۸- ساختار معیارهای تصمیم‌گیری در چهار سطح |۷۹] به منظور وزن‌دهی معیارها و گزینه‌هاء از روش مقایسه زوجی استفاده می‌شود. عناصر هر سطح نسبت به عنصر مربوط به خود در سطح بالاتر به‌صورت زوجی مقایسه شده و وزن نسبی آن‌ها محاسبه می‌گردد. سپس با تلفیق وزن‌های نسبی, وزن نهایی هر گزینه مشخص می‌شود. توصیه می‌گردد برای محاسبه وزن های عناصر هر سطح نسبت به سطح بالاتر خود. از روش بردار ویژه که موثرترین شیوه دریافتن عناصر هر سطح می‌باشد استفاده شود [۵۸» ۱۲۰]. ۳-۸-۸ مراحل تهیه ماتریس ارزیابی اقدامات مدیریت خطرپذ بری سیلاب‌دشت این مدل به صورت ماتریس تصمیم‌گیری که در جدول (۵-۸) آمده است بررسی می‌گردد [۱۱۵] جدول (۵-۸) مثالی از یک ماتریس ارزیابی که محدوده وسیعی از مسایلی چون اقتصادی, اجتماعی, امنیت مردم» محیط زیست. می‌باشد. معیارهای خطرپذیری سیل» وزن و نمرات براساس موقعیت و تاثیر آن‌ها متفاوت می‌باشند و کمیته باید در -------- صفحهٔ بعد -------- ۷۳۲ ۱ راهکا ت ۳ 5 5 9 5 5 9 5 راهنمای مد بر ی لاب‌دشت گزینه‌ها/ معیاره کاهش خطرات براساس طراحی ترازهای سیل کاهش خطرات براساس وقایع نادر اصلاح تخلیه براساس وقایع نادر اختلالات اجتماعی و جابه جایی های ناشی از اقدامات بهبود ارزش اموال و املاک کاهش اختلالات اجتماعی در هنگام وقوع سیلاب هزینه اقدامات مدیریتی اثر روی گیاهان و جانداران تاثیر در رفتار هیدرولیکی کاهش تعداد خانه های متاثر از سیلاب منابع مالی موجود ارگان‌های متولی دولت جامعه سایر خطرات و فاضلاب اقدامات مدیریت زیست محیطی اصلاح کارکرد و در دسترس بودن تاسیسات کا ی - -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هشتم- گزینه‌ها و راهکارهای مدیریت خطرپذیری سیلاب و نهیه طرح ۰ ۹۵/۰۴/۱۲ ۳۳ ۴-۸-۸- ترکیب روش‌ها به دلیل عدم قطعیت در پیش‌بینی‌های مربوط در زمینه رخداد سیل. انتخاب بهترین راهبرد برای مدیریت خطرپذیری کاری دشوار است و نیاز به داشتن اطلاعات و دانش کامل در این زمینه دارد. از این‌رو باید انتخاب راهبرد به گونه‌ای باشد که ترکیبی از راه حل‌ها را در برگیرد تا بسته به شرایط بتوان آن را تغییر داد و بهینه‌سازی کرد. در حقیقت راهبرد باید از انعطاف پذیری کافی نسبت به شرایط برخوردار باشد. با انتخاب راهبرد مناسبی که ترکیبی از روش‌های سازه‌ای و غیرسازه‌ای است می‌توان به هدف طرح که کاهش خسارت سیل و کاهش آسیب‌پذیری از طریق آماده‌سازی در برابر سیل و انجام واکنش‌های سریع در مقابله با سیل است. دست یافت؛ در واقع طرح مدیریتی باید ترکیبی از اقدامات کوتاه مدت و بلندمدت برای مقابله با سیل باشد [۴]. از طرفی برای انتخاب بهترین راهبرد در مدیریت سیلاب. باید جنبه‌های مختلف راهکار پیشنهادی مانند جنبه اقتصادی, زیست محیطی و اجتماعی آن بررسی شود. بنابراین تصمیم‌گیری در این زمینه نیاز به درنظر گرفتن معیارهای مختلف و بررسی تاثیر هر یک از معیارها دارد. ۵-۸-۸ اطلاعات کلیدی برای ارزیابی گزینه‌های مختلف مدیریتی هنگامی که طرح یا مطالعات مدیریتی آماده می‌شوند. کمیته باید کلیه گزارش‌هاء مطالعات و اسناد مرتبط با طرح مدیریتی را ارزیابی نماید. این مطالعات و طرح‌ها شامل کاربری اراضی. محیط زیست (از جمله آب سطحی و زیرزمینی, پوشش گیاهی. گونه‌های گیاهی در معرض خطرء خاک‌های اسیدی و اهداف حوضه آبریز) و مسایل فرهنگی می‌باشند. این اقدام اطلاعات پایه‌ای مهمی را برای شناسایی محدودیت‌های بالقوه, نیازهای کاربری اراضی و فرصت‌هایی برای بهبود محیط رودخانه‌ها فراهم می‌نماید. همچنین با اقدام فوق کمیته قادر به بررسی تاثیر اقدامات مدیریت خطرپذیری ممکن است لازم باشد این اطلاعات به عنوان بخشی از مطالعات مدیریت سیلاب‌دشت در نظر گرفته شود. در این موارد. مطالعات به مدیریت موجود و یا پتانسیل مدیریت در محل بستگی دارد و باید بر روی تاثیرات احتمالی اقدامات مدیریتی تمرکز نمود [۱۱۵]. ۶-۸-۸- مطالعات اجتماعی - اقتصادی اقدامات کاهش خطرپذیری سیلاب می‌توانند انواع هزینه‌های اجتماعی و اقتصادی را بر جامعه تحمیل نمایند. به عنوان مثال, اجرای اقدامات مدیریت خطرپذیری سیلاب معمولا نیاز به سرمایه‌های مالی دارند. هزینه اقدامات مدیریت خطرپذیری سیلاب باید در مقابل منافع کاهش خطر سیلاب و خسارات سیلاب با در نظر گرفتن اثرات آن‌ها بر جنبه‌های اجتماعی. زیست محیطی و میراث فرهنگی وزن‌دهی شوند. برخی از اقدامات مدیریت خطرپذیری سیلاب هزینه‌های بالای اجتماعی و زیست محیطی دارند. به عنوان مثال, نقل مکان مردم ساکن در اراضی سیل‌گیر موجب ایجاد اختلال در جامعه و زندگی مردم می‌شود. یا پاک‌سازی آبراهه‌ها از پوشش گیاهی و یا تغییر شکل آبراهه‌ها به منظور بهبود بهره‌وری -------- صفحهٔ بعد -------- ۷۳۴ ۰۲ راهنمای مدیریت سیلاب‌دشت هیدرولیکی آن‌ها و پایین آوردن سطح سیل از جمله مثال‌ها در این زمینه می‌باشند [۱۱۵]. برای مقایسه عینی مسایل و اقدامات مدیریتی» جمع‌آوری انواع اطلاعات اجتماعی و اقتصادی ضروری می‌باشد. بر این اساس, انواع مطالعات زیر ممکن است لازم باشد [۱۱۵]: - ارزیابی خسارات سیل - مطالعات مرتبط با اثرات اجتماعی - ارزیابی اثرات زیست محیطی اثرات اجتماعی جاری شدن سیل در جامعه به طور عام و در گروه‌های اجتماعی خاص نیز نیاز به ارزیابی دارد. به عنوان مثال [۱۱۵]: - آیا ساکنان سیلاب‌دشت دارای ویژگی‌های خاص یا معایبی هستند که عاملی در جهت کاهش انعطاف‌پذیری آن‌ها در برخورد با سیلاب و پس از وقوع آن شود؟ - آیا سیل در منطقه به طور منظم به وقوع می‌پیوندد و جامعه و مردم منطقه نسبت به سیل آگاهی لازم را دارند؟ - آیا احتمال دارد که سیل اثرات بسیار مخربی در جامعه ایجاد نماید و آیا راهبردها می‌تواند راهکاری برای مقابله با آثرات مخرب خطرپذیری سیلاب بر جامعه باشد؟ - آیا بافت جامعه و مردم ساکن در منطقه در حال تغییر و جابجایی هستند؟ به طور کلی. یک ارزیابی اقتصادی از اقدامات پیشنهاد شده مدیریت خطرپذیری سیلاب‌دشت. برای اطمینان از حداقل بودن هزینه‌ها در مقابل منافع ضروری می‌باشد. اصولا این تجزیه و تحلیل اقتصادی با هزینه‌های ملموس در ارتباط می‌باشد. اما نیاز به در نظر گرفتن موارد زیر نیز می‌باشد [۱۱۵]: - هزینه‌های اجتماعی. حتی مواردی که برآورد کمی شان مشکل است باید مد نظر قرار گیرند. - هزینه‌های زیست محیطی, با توجه به اصول توسعه پایدار اکولوژیکی "((۳191) ارزیابی و برآورد کمی‌شوند. - مسایل مربوط به تساوی حقوق ذینفعان در نظر گرفته شوند. منافع حاصل از اقدامات مدیریتی را می‌توان با ارزیابی کاهش خسارات سیل ارزیابی نمود. سه نوع از هزینه عبارتند از [۱۱۵]: - خسارت مستقیم سیلاب را می‌توان از روی تعداد خانه‌های سیل‌زده در منطقه, عمق سیلاب و کاربری اراضی منطقه (به عنوان مثال, خسارت در مناطق مسکونی, تجاری. کشاورزی و غیره مقادیر متفاوتی را دارا می‌باشند) برآورد نمود. - خسارت غیرمستقیم سیلاب را می‌توان براساس سطح اجتماعی, اختلال‌های ناشی از تخلیه. پاکسازی و 1 ع6[ 5۹1۵1۵0 ۳۵۵10۵10۵1 -۱ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هشتم- گزینه‌ها و راهکارهای مدیریت خطرپذایری سیلاب و نهیه طرح ‏ ۹۵/۰۴/۱۲ ۳۵ - خسارت غیرملموس, که شامل افزایش بیماری, اضطراب و افسردگی برای مردم سیل‌زده می‌باشد. که برآورد هزینه‌های کمی این نوع خسارت امری بسیار مشکل می‌باشد. با این وجود ابعاد مختلف خسارت معنوی را می‌توان با استفاده از احتمال تعداد افراد مبتلا به بیماری. شدت سیلاب و جمعیت ساکن در مناطق سیل‌خیز بررسی نمود. اقدامات مدیریت خطرپذیری سیلاب‌دشت می‌توانند با استفاده از کاهش خسارات فوق کارایی و منافع حاصل از انجام اقدامات را نشان دهند [۱۱۵]. برای برآورد این خسارت‌ها به فصل ششم راهنمای حاضر مراجعه شود. ۷-۸-۸ مطالعات مقابله با سیلاب با توجه به این که تصویب حداکثر سیلاب محتمل (۳8/۳) برای حفاظت از زمین‌های توسعه یافته در برابر سیلاب امری غیرمحتمل می‌نماید. از این‌رو خطرپذیری پیوسته سیلاب همچنان باقی می‌ماند. در این میان مساله اساسی نگرانی برای امنیت جانی افراد می‌باشد که نیاز است تا به واسطه مقابله اضطراری و آموزش اجتماعی مدیریت شوند. تحلیل حداکثر سیلاب محتمل می‌تواند حداکثر تبعات سیلاب را به منظور طرح‌ریزی مناسب مقابله اضطراری مشخص نماید. مسیرهای تخلیه و طغیان تمام منطقه را مشخص نماید. در نتیجه مقابله اضطراری مناسب و برنامه‌های بازیابی و همچنین آموزش‌های اجتماعی صحیح می‌تواند گسترش یابد. همچنین برنامه‌ریزی در جهت مقابله اضطراری با توجه به پیامدهای حداکثر سیلاب محتمل, برای مدیریت بهینه رخدادهای کوچک‌تر نیز به کار می‌رود. به عنوان مثال, وقتی سیلاب با احتمال سالانه بالاتر از ۱/ به عنوان حداقل تراز کف ساختمان‌ها یا محافظت از یک خاک‌ریز مورد استفاده قرار می‌ گیرد. به طور یقین یک سیلاب با احتمال رخداد ۵/ خطری را برای سازه طراحی شده نخواهد داشت و سازه می‌تواند با سیلاب مقابله نماید. این رخداد. اگرچه کوچک‌ترء اما احتمال وقوع بالاتری را از حداکثر سیلاب محتمل دارا می‌باشد و پیامدهای مهمی بر جمعیت انسانی, املاک. دارایی‌ها و تاسیسات زیر بنایی خواهد داشت و نیاز است تا در طرح مقابله اضطراری مورد آرزیابی قرار گیرد [۱۱۵]. یک بررسی و ارزشیابی کلی از تمامی رخدادهاء اطلاعات مهم و کلیدی برای مطالعات مقابله با سیلاب را فراهم می‌کند. به عنوان مثال تحلیل تخلیه منطقه یکی از گزینه‌های ممکن برای ارزیابی مقابله با سیلاب است و ضروری است که اطلاعات مرتبط با تخلیه با توجه به رخدادهای مربوط به حداکثر سیلاب محتمل در مطالعات مقابله با سیلاب. در مواقع نیازء فراهم شده باشند. این اطلاعات می‌تواند شامل موارد زیر باشد [۱۱۵]: - اطلاعات مربوط به اثرات جمعیت بر سیلاب در بخش‌های مختلف شامل اثرات جمعیت بر راه بندان‌ها و مکان‌هایی که راه تردد آن‌ها از بین رفته و نیاز به تخلیه دارند. - تدارک و تهیه جزییات مسیرهای تخلیه شامل مسیرهای محتمل و مکان‌های پر ترافیک. 140 ۹/1221 ۳۳۵۳۵۵ -1 -------- صفحهٔ بعد -------- ۷۶ ۲ راهنمای مدیریت سیلاب‌دشت - ارزیابی زمان موجود برای تخلیه. براساس زمان لازم برای تخلیه مسیری که در کوتاه‌ترین زمان توسط طوفان - ارزیابی سرعت بالا آمدن آب همراه با در نظر گرفتن زمان تخلیه مسیرهای بسته. - تخمین تعداد نفرات و وسایل نقلیه که از مسیرها باید تخلیه شوند. - بررسی وضعیت جسمی افراد در حال تخلیه. - بررسی هر نوع مشکل خاص در تخلیه. این اطلاعات باید به صورت لیستی خلاصه تهیه شوند و کلیه مسیرهای تخلیه و تعداد نفرات مورد تخلیه باید در آن مشخص شوند. تحلیل‌ها باید زمان هشدار موثر موجود را با زمان تخلیه و کمبودها مقایسه کند و هرگونه تغییرات در نتایج ناشی از اقدامات مدیریتی و توسعه در آینده را بررسی کند [۱۱۵]. ۸-۸-۸ نهایی نمودن طرح مدیربت (مدیریت منطبق) حفاظت شده (یا حفاظت نشده)» دید جامعه نسبت به سیل, ابزارهای فنی مهار سیل, اثرات سیل, نظامات قانونی و اداری و.. بدین ترتیب هیچ طرح مقابله با سیلی نمی‌تواند طرح نهایی باشد. بلکه باید متناوبا تجدید نظر شود که این تجدید نظر مبتنی بر تحقیقات و مطالعاتی است که به صورت تخصصی و حرفه‌ای راهبردی شود. بنابراین طرح مدیریت خطرپذیری سیلاب هرگز به پایان نمی‌رسد[۶]. در واقع تهیه طرح و برنامه قبلی به معنای وحی منزل و حکم بلامنازع نیست. پلکه سندی است که می‌تواند به موقع و به منظور رعایت راهبرد اصولی ضروری, سازماندهی و هماهنگی‌های لازم» مورد استفاده سازمان‌ها و افراد درگیر در حادثه قرار گیرد. پس از وقوع هر حادثه طبیعی بزرگ و آشکار شدن نقایص برنامه و طرحء باید اصلاح و تجدید نظر لازمه صورت گرفته و برنامه باز هم کامل‌تر شود. چون اصلاح و تجدید نظر مستمر و مداوم در چنین طرح‌هایی یک اصل اجتناب‌ناپذیر است. معمولا در کشورهای پیشرفته جهان از تدوین چنین قوانینی که اصلاح و تعویض مکرر آن‌ها امکان‌پذیر نیست. دوری می‌جویند یا به طور کلی, مثلا به صورت یک ماده واحده قانونی تصویب شده و اجرای آن را موکول به مقررات و آیین‌نامه‌های مربوط. ترجیحا محلی و توسط شوراهای شهری و منطقه‌ای می‌نمایند. بدین ترتیب با افزایش نقش مردم در مراحلی چون اصلاح و تجدید نظر و به ویژه در جایگاه مدیریت شهری,» آموزش و افزایش اطلاعات و آگاهی‌های آنان همان‌طور که در بخش قبل نیز گفته شد. بیش از پیش ضروری می‌شود [۸]. به طور کلی در تدوین طرح باید از طرفی به رفاه اقتصادی و اجتماعی جامعه توجه شود که بدین منظور لازم است در می‌باشد. بنابراین باید با استفاده از یک نگرش جامع نسبت به حوضه آبریز و در نظر گرفتن شرایط محلی, طرح مدیریتی -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هشتم- گزینه‌ها و راهکارهای مدبریت خطر پذ بری سبلاب و نهیه طرح ۰ ۹۵/۰۴/۱۳ ۳۷ مناسبی اعمال شود که اولویت اصلی و کلی آن» برآورده شدن منافع اقتصادی, اجتماعی و زیست محیطی حوضه باشد که در این خصوص لازم است سیاست‌هایی منطبق با نیازهای بلندمدت و کوتاه مدت (سیل‌های عادی و سیل‌های شدید) و از طریق مشارکت ذینفعان طراحی و اجرا شود [۴]. علاوه بر موارد مذکور طرح مدیریت باید در شرایط زیر بازبینی و اصلاح شود: - بعد از وقوع هر سیل قابل ملاحظه که اطلاعات جدیدی از سیل و رفتار سیل ایجاد کند. - هرگاه و هرکجا که تغییرات معنی‌دار و قابل ملاحظه‌ای روی عوامل تاثیرگذار در تصمیم‌گیری در طرح مدیریت رخ دهد. مانند تغییرات در طرح محلی سیل. - وقتی مانعی در راه اجرا و پیاده‌سازی طرح وجود داشته باشد که دلیلی بر بازبینی باشد. - وقتی تغییر در کاربری اراضی برای آینده خارج از محدوده و مقداری باشد که در طرح مدیریت پیش‌بینی شده است. در نهایت می‌توان گفت که طرح مدیریت می‌تواند موفق باشد. اگر در شروع پیشرفت و توسعه منطقه‌ای پیاده‌سازی و اجرا شود و به عنوان بخشی از فرآیند برنامه‌ریزی کاربری اراضی در نظر گرفته شود. این برنامه موجب اصلاح و بهبود اثر می‌شود. همچنین. وجود طرح مدیریت خطرپذیری سیلاب موجب ایجاد آمادگی و هماهنگی بین مسوولین دستگاه‌های مرتبط در این امر می‌گردد که در سه مرحله زمانی قبل, حین و بعد از وقوع سیل براساس آن تمهیدات سازمانی از قبل -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- اجرای ست ۱ ار ما -------- صفحهٔ بعد --------