معلونت برفامه ریزی و نغقارت راهبردی ربیس جمهور

⚠ این متن با نرم‌افزار از روی تصویر خوانده شده و ممکن است خطا داشته باشد؛ برای استناد، اصلِ سند را ببینید. حمهوری اسلامی ابران معلونت برفامه ریزی و نغقارت راهبردی ربیس جمهور فسسور العمل پایش و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی و آبخیزداری فشریه شماره ۵۰۵ معاونت نظارت راهبردی سازمان جنگلهاء مراتع و آبخیزداری دفتر طرح ریزی و هماهنگی ۱ و او و اه ۱ مرهره ۱۱۱۱۱۱۳/۵۸ ۱۳۸۸ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- ریاست جمهوری معاون برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهور بخشنامه به دستگاه‌های اجرایی. مهندسان مشاور و پیمانکاران مشش ۱/۸ ۱۳/۷ موضوع: دستورالعمل پایش و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی و آبخیزداری به استناد ماده (۲۳) قانون برنامه و بودجه و ماده (۶) آیین‌نامه استانداردهای اجرایی طرح‌های عمرانی مصوب ۱۳۵۲ و در چارچوب نظام فنی و اجرایی کشور (موضوع تصویبنامه شماره ۴۲۳۳۹/ت۸۳۳۴۹۷ مورخ ۱۳۸۵/۴/۲۰ هیأت وزیران)» به پیوست نشریه شماره ۵۰۵ دفتر نظام فنی اجرایی» با عنوان «دستورالعمل پایش و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی و آبخیزداری» از نوع گروه سوم ابلاغ دستگاه‌های اجرایی, مهندسان مشاورء پیمانکاران و عوامل دیگر می‌توانند از این نشریه به عنوان راهنما استفاده کنند و در صورتی که روش‌هاء دستورالعمل‌ها و راهنمای بهتری در اختیار داشسته باشند.ء رعایت مفاد عوامل یاد شده باید نسخه‌ای از دستورالعمل‌هاء روش‌ها یا راهنماهای جایگزین را به دفتر نظام فنی اجرایی ارسال کنند. 066061364 -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- اصلاح مدارک فنی کارشناسان برجسته مبادرت به تهیه این نشریه کرده و آن را برای استفاده به جامعه م‌هندسی کشور از این‌روء از شما خواننده گرامی صمیمانه تقاضا دارد در صورت مشاهده هرگونه ایراد و انتسکال فقشی مراتب را به صورت زیر گزارس فرمایید: ۱ سماره بند و صفحه موضوع مورد نظر را مشخص کنید. ۳ ایراد مورد نظر را به صورت خلاصه بیان دارید. ۰-۳ در صورت امکان متن اصلاح شده را برای جایگزینی ارسال نمایید. نضانی خود را برای تماس احتمالی ذکر فرمایید. کارشناسان این دفتر نظرهای دریافتی را به دقت مطالعه نموده و اقدام مقتضی را معمول خواهند داشت. پیشاپیش از همکاری و دقت نظر جنابعالی قدردانی می‌شود. نضانی برای مکاتیه: تهرانء میدان بهارستان» خیابان صفی‌علی‌شاه» مرکز تلفن ۳۳۲۷۱ دفتر نظام فنی اجرایی ۳:12[[ +: 6۳ ۷۷: 22 -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- که و دولت جمهوری اسلامی ایران» جزء نخستین کشورهایی است به کنوانسیون مقابله با بیابان‌زایی و کاهش اثرات خشکسالی ملل متحد (( 1-)۳[]) پیوسته است (۱۹۹۴)» و با تصویب محلس شورای اسلامی مقابله با بیابان زایی جزء تعمهدات رسمی و قانونی دولت جمهوری اسلامی محسوب می‌شود. فرآیند بیابان زایی» در درجه نخست ناشی از ادراک نادرست از ماهیت پیچیده تعادل و پایداری اکولوژیک در عرصه سرزمین و مدیریت ناکارآمد در بهره‌برداری از منابع پایه زیستی بطور اعم در سطوح محلی و ملی است و مقابله با آن مستلزم برنامه‌ریزی برای از نخستین تلاش ها برای اعمال مدیریت بر منابع طبیعی کشور که با تاسیس جنگلبانی در وزارت فلاحت و تجارت در سال ۹ شمسی آغاز شد. قریب ‎٩۰‏ سال سپری شده است. طی این مدت با فراز و فرود بسیار» ایده های نخستین پاسبانی از جنگل‌های شمال به رویکرد مدیریت یکپارچه آب و خاک در حوضه‌های آبخیز در سطح کشور تحول ییافته و اندیشگان مدیریت یکپارچه در حوضه‌های آبخیز در چارچوب توسعه پایدار شکل گرفته است. مفهوم پایداری در فرآیند توسعه و بطور اخص در مدیریت منابع طبیعی و آبخیزداری» متناظر است بر پایداری اکولوژیک, اقتصادی,» اجتماعی و فرهنگی و تحقق آن مستلزم سیاست‌گذاری, برنامه ریزی و اقدام‌های سنجیده است. بدون تردید. قضاوت در مورد بایستگی و سنجیدگی برنامه‌ها و اقدامات. مستلزم واکاوی علمی در مورد تاثیر هر عمل در فرآیند پایداری است. درنظام برنامه‌ریزی نوین برای واکاری علمی در مورد تاثیر برنامه‌ها و اقدامات, از ابزار «پایش و ارزشیابی» بهره‌جویی می‌شود. پایش و ارزشیابی بخشی از فرآیند برنامه‌ریزی است که به سیاست‌گذاران و برنامه‌ریزان این امکان را می‌دهد که نتایج اقدامات اجرا شده را متناسب با اهداف پیش بینی شده مورد سنجش قرار دهند. در این راستاء با توجه به نقش حیاتی و بنیادی برنامه‌ریزی برای مدیریت منابع طبیعی و آبخیزها در فرآیند توسعه پایدار کشور و با توجه به حجم عظیم اقدامات انجام شده در این زمینه» استقرار نظام پایش و ارزشیابی در فرآیند این برنامه‌ریزی الزامی شده‌است. از این رو بر اساس ماده ۲۳ قانون برنامه و بودجه و آیین‌نامه استانداردهای اجرایی مصوب هیات محترم وزیران و طبق نظام فنی اجرایی کشور (مصوب شماره ۴۲۳۳۹/ت ۲۳۴۹۷ ه مورخ ۱۳۸۵/۴/۲۰ هیات محترم وزیران)» دفتر نظام فنی و اجرایی در معاونت برنامه‌ریزی ونظارت راهبردی رییس جمهور با همکاری و هماهنگی سازمان جنگل‌ها و مراتع و آبخیزداری (وزارت جهاد کشاورزی) تدوین دستورالعمل پایش و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی و آبخیزهاء را در دستور کار قرار داده و پس از تهیه» تصویب و ابلاغ نمود. معاونت نظارت راهبردی» از همکاری کارشناسان و مسئولین در کمیته مشاوران علمی و هدایت فنی و تهیه کنندگان» بویژه آقای دکتر فرود شریفی ریاست سازمان جنگل‌هاء مراتع و آبخیزداری کشور و سرکار خانم مهندس بهناز پورسید مدیر کل دفتر نظام فنی اجرایی و آقای مهندس علیرضا دولتشاهی, تشکر و قدردانی می‌نماید. با توجه به فقدان تجربه در فرآیند پایش و ارزشیابی در کشور این سند می‌تواند با کاستی‌هایی مواجه باشد. امید است با یاری اندیشمندان و صاحب نظران و جمع بندی از کاربرد آن در محک تجربه » به غنای آن افزوده شود. معاون نظارت راهبردی زمستان ۱۳۸۸ -------- صفحهٔ بعد -------- دستورالعمل پایشس و ارزسیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی ‏ وآبخیزداری عنوان نشریه: دستورالعمل پایش و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی و آبخیزها شماره نشریه: ۵۰۵ تمهیه کننده متن: مهندسین مشاور رویان معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهور مهندس علیرضا دولتشاهی, معاون دفتر نظام فنی اجرایی مهندس خشایار اسفندیاری» رییس گروه آب. کشاورزی» منابع طبیعی و محیط زیست دفتر نظام فنی آجرایی سازمان جنگلها و مرانع و آبخیزداری کشور: مهندس سیدعلیرضا بنی هاشمی, مدیر کل دفتر حفاظت خاک و کنترل فرسایش» معاونت آبخیزداری مهندس محمد عقیقی» معاون دفتر طرح‌ریزی و هماهمنگی» معاونت آبخیزداری مهندس کاظم هندآبادی, معاون دفتر مهندسی و ارزیابی طرح مهندس محمدحسین رفیعی مبادی, مدیر کل دفتر برنامه‌ریزی و بودجه» معاونت توسعه مدیریت و منابع انسانی گروه مشاورین علمی: دکتر محمدعلی حامدی مهندس آرش ضیایی مهندس رسول جلالی مهندس مسعود شکوئی مهندس محمد درویش دکتر حسین شیرزاد مهندس مرتضی ابراهیمی رستاقی مهندس علی مرزوقی اصل مهندس عیسی نبوی دکتر حمید طراوتی مهندس عسگر علیزاده دکتر مصطفی سعیدفر مهندس مهدی زرعکانی دکتر عباس سعیدی مهندس کامبیز بهرام سلطانی مهندس نعمت خالصی مهندس فرزاد احمدی طباطبائی تصویب اسناد نهایی: مهندس علیرضا دولتشاهی» معاون دفتر نظام فنی اجرایی مهندس خشایار اسفندیاری» رییس گروه آب» کشاورزی» منابع طبیعی و محیط زیست دفتر نظام فنی اجرایی مهندس سیدعلیرضا بنی هاشمی, مدیر کل دفتر حفاظت خاک و کنترل فرسایش, معاونت آبخیزداری اب -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست مطالب ۲-۱ مقهوم توسعه همم 68 ۲- تعاریف و مفاهیم پایه هه ۱۵ ۱۳۲۲ مرت سم ۱۳۹۳ ۴-۲-۲- محیط های آبی یا تالاب ی ۱۳۳۴ زا را ۲-۳-۲ شاخص سس ی و ۱۳۵۱ ۳-۳-۲- کاربرد شاخص ها سس و کوج ۴-۳-۲ تمایز و وجوه مشترک شاخص‌ها با متغیرء استانه و... نظایر نها مس ۳۹ ۵-۳-۲- شاخص‌های کمی و کیقی سا و 6 ۱۳ ۹-۳-۲- شاخص‌های اقتصادی- اجتماعی و زیست محیطی توسعه حوضه آیخیز سا ۴ تَ -------- صفحهٔ بعد -------- ۷-۴-۲- مراحل ارزشیابی طرح ها و ۳- ضوابط عمومی پایش و ارزشیابی ی ی ی ی ی ۱-۳- انواع و مراحل مختلف نظام پایش برنامه ها و طرح‌های منابع طبیعی مه ۲-۳- کار کردهای نظارت بر طرح‌های منابع طبیعی و ۳-۳- مفهوم شناسی و تعاریف ارزشیابی در برنامه ها و طرح‌های منابع طبیعی مه ۱-۳-۳- مفهوم ارزشیابی برنامه‌ای در طرح‌های منابع طبیعی و ۲-۳-۳- ارزشیابی ترویجی - آموزشی مه ۳-۲۳-۳- مف‌موم ارزشیابی پروزه مش ۴-۳-۳ اهداف ارزشیابی در طرح‌های منابع طبیعی دم ۵-۳-۳- عناصر اصلی ارزشیابی طرح‌های منابع طبیعی و ۳ ۶-۳- وجوه و عناصر قابل ارزشیابی یر یر ۷-۳-۳- گروه‌های ذینفع در فرآیند ارزشیابی ده ۴-۳- شاخص‌های ارزشیابی و ۵-۳- انواع ارزشیابی به لحاظ زمان اجرا یور ۶-۳- مسائل کلیدی در طراحی یک نظام ارزشیابی ری ار رن را ری ۱-۶-۳- اصول اساسی پاش و ارزشیابی مش ۲-۶-۳- خلاصه نتایج حاصل از فرآیند پایش و ارزشیابی ی ۴-۷-۳- مدل تصمیم‌گیری - مدیریتی و ۵-۷-۳- مدل طبیعت گرایانه و ۶-۷-۳- مدل آزمایشگاهی و -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست مطالب ۱۰-۳- طراحی گام به گام عملیات اجرایی نظام پایش و ارزشیابی حوضه‌های آبخیز منابع طبیعی هم ۱-۱۰-۳- مراحل عملیاتی نظام پایش و ارزشیابی در حوضه‌های آبخیز ۴ ۲-۱۰-۳- تشریح عناصر و مراحل در الگوی عملیاتی پایش و ارزشیابی طرح‌های منابع طبیعی و آبخیزداری ام ۴- ضوابط و معیارهای پایش و ارزشیابی پایداری حوضه‌های ابخیز یر ۱۵ ۱-۳۴- بوم سازگان جنگل ۱۳۳ ۱-۱-۴ معیارهای پایداری در بوم سازگان جنگلی و ۱۳ ۲-۱-۴- تقسیمات جغرافیایی بوم سازگان‌های جنگلی ایران ۱ ۱۴ ۲-۴ بوم سازگان مرتع ۹ ۱-۲-۴- بوم سازگان‌های مراتع مناطق مرطوب و نیمه مرطوب مر ۹۹ ۲-۲-۴ بوم سازگان‌های مراتع مناطق نیمه خشک م وم ۹۹ ۳-۲-۴- بوم سازگان‌های مراتع مناطق خشک ۹۹ ۳-۴- بوم سازگان بیابان ۱۱۱۵۹ ۱-۳-۴- معرفی معیارها و ۱۱۱۵۹ ۲-۳-۴- معرفی شاخص‌ها ۱۱۱۵۹ ۳-۳-۴ واسنجی شاخص‌ها م۱۹ ۴-۳-۴- تعاریف و روش اندازه‌گیری شاخص‌های فرسایش بادی ۱۱۳۴۶ ۵-۲-۴- تعاریف و روش‌های اندازه‌ گیری شاخص‌های شوری زایی ۱۳۳۴۳ ۶-۳-۴- تعاریف و روش‌های اندازه‌گیری شاخص‌های منابع آب ۱۱۳۴۳ ۷-۳-۴- ارزشیابی نهایی و ۱۱۳۹ ۴-۴- بوم سازگان آبی و ۱۱۳۹ ۱-۴-۴- پایش کیفیت آب ۱۳۸ ۲-۴-۴- ارزشیابی محیط‌های آبی و ۱۳۴۵ ۵-۴- بوم سازگان انسانی ۱۴۹ ۱-۵-۴- شاخص‌های کل حوضه و کاربری عرصه‌های عمده حوضه ۱۴۳ ۲-۵-۴ معیارها و شاخص‌های پیشنهادی ۱۴۴ ۳-۵-۴- رویکرد نظام‌ها و شاخص‌های تلفیقی ۱۵6 ۴-۵-۴- دوره زمانی پایش و ارزشیابی ۱۵۱ ۵-۵-۴- ارزشیابی نهایی و جداول مربوطه ۱۵۴ ۵- فرآیند ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی و آبخیزها ۱۴۵ ۱-۵- گزاره‌های اساسی 2 ۲-۵- عوامل ذیمدخل در ارزشیابی پایداری 2 ۱۱۵ ۳-۵- برآورد امتیازات معیارها م۱ ۴-۵- ارزشیابی نهایی پایداری حوضه آبخیز ی ۶- منابع مر ۱۹۹ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست جداول جدول ۱-۴ معیار و شاخص‌های پایداری بوم سازگان‌های جنگلی شمال آیران ی یی ۱ جدول ۲-۴ تعیین درجه پایداری در بوم سازگان جنگلی شمال و که جدول ۳-۴ معیار و شاخص‌های پایداری بوم سازگان‌های جنگلی ارسباران ی جدول ۴-۴ تعیین درجه پایداری در بوم سازگان جنگلی ارسباران که جدول ۵-۴ معیار و شاخص‌های پایداری بوم سازگان‌های جنگلی زاگرس و هه جدول ۶-۴ تعیین درجه پایداری در بوم سازگان‌های جنگلی زاگرس م و جدول ۷-۴ معیار و شاخص‌های پایداری بوم سازگان‌های جنگلی بنه و بادام در حوضه‌های آبخیز ۸۹ جدول ۸-۴ تعیین درجه پایداری در بوم سازگان جنگلی بنه و بادام ی ۵ جدول ۹-۴ معیار و شاخص‌های پایداری بوم سازگان جنگلی ارس در حوضه‌های آبخیز ۹۳۴۳ جدول ۱۰-۴تعیین درجه پایداری در بوم سازگان جنگلی ارس و ۹۳ جدول ۱۱-۴ معیار و شاخص‌های پایداری بوم سازگان‌های جنگلی نیمه گرمسیری ی یی :نا جدول ۱۲-۴تعیین درجه پایداری در بوم سازگان جنگلی نیمه گرمسیری ی وی رانا جدول ۱۳-۴ اندازه پلات و طول ترانسکت در مناطق مختلف رویشی ۱ جدول ۱۴-۴ کمیت هاء علائم و امتیازات مربوط به معیار پایداری خاک ۱۱۳ جدول ۱۵-۴ کمیت هاء علائم و امتیازات مربوط به معیار پایداری پوشش گیاهی ۱۱۵ جدول ۱۶-۴ کمیت هاء علائم و امتیازات مربوط به معیار پایداری اجتماعی و اقتصادی ۱۱ جدول ۱۷-۴ جدول تعیین درجه پایدرای بوم سازگان‌های مرتعی موم ۱۱۷ جدول ۱۸-۴ معیارهای سنحش پایداری در سرزمین‌های متاثر از اجرای طرح‌های بیابان زدایی ۱۱۸ جدول ۱۹-۴ شاخص‌های ارزیابی کننده ۵ معیار پایداری سرزمین در حوزه طرح‌های بیابان زدایی اج ۱۵ جدول ۲۰-۴ نحوه امتیازدهی به شاخص‌های سه گانه معیار پوشش گیاهی م۱۳۴۳ جدول ۲۱-۴ نحوه امتیازدهی به شاخص‌های سه گانه معیار فرسایش آبی ۵ ۱۳۵ جدول ۲۲-۴ نحوه امتیازدهی به شاخص‌های سه گانه معیار فرسایش بادی موم ۱۳۵ جدول ۲۳-۴ نحوه امتیازدهی به شاخص‌های سه گانه معیار شوری زایی ۱۳۳ جدول ۲۴-۴ نحوه امتیازدهی به شاخص‌های سه گانه معیار منابع آب ۱۳۵۳ جدول ۲۵-۴ تعیین درجه پایداری بوم سازگان بایبانی یه هه جدول ۲۶-۴ سیاهه معیارها و شاخص‌های پیشنهادی برای پایش بوم سازگان انسانی ۱۳۵ جدول ۲۷-۴ سنجش شاخص‌های پایداری شرایط اجتماعی - اقتصادی حوضه آبخیز رز جدول ۱-۵ ماتریس ارزشیابی حوضه آبخیز ما جدول ۲-۵ جدول مبنایی ارزشیابی حوضه آبخیز ۱۹ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست نمودار ح -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل | کلبات -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فقصل اول- کلیاتن ۳ چرا «پایداری» واجد اهمیت است؟ چگونه می‌توان به سمت پایداری بیشتر حرکت کرد؟ نسبت پایداری با طرح‌های منابع طبیعی چیست؟ رویکرد غالب برای فراکافت این مفهومء از چه ویژگی‌هایی باید برخوردار باشد؟ چه معیارها و شاخص‌هایی را می‌طلبد و از چه نظام ساختاری بایستی تبعیت کند تا سرانجام بتوانیم بر این ادعا پای‌فشاریم که ساختار نظام منابع طبیعی ما از یک سامانه‌ی پویا نویسندگان این محجموعه. منظری و مدخلی به مفاهیم یاد شده بگشاییم. اندیشگان «پایداری» در شمار موضوعاتی است که درجه‌ی اهمیت آن در جستارهای زیست‌محیطی» نشان از آگاهی و رفاه نسبی منطقه یا جامعه‌ای دارد که گرایه‌های محیط زیست در آن به چالش کشیده شده است. به سخنی دیگرء معرفی» اندازه‌گیری و پاش تهیه‌ی نان شب و آب سالم گرفتار هستند. به هر حال, به نظر می‌رسد پیشینه‌ی توجه جدی به وازه‌ی پایداری به دوره‌ی طرح جستارهای بین‌المللی مرتبط با گزارش کمیسیون بروتلند» تحت عنوان «آینده مشترک ما» در سال ۱۹۸۷ برسد؛ گزارشی که این واژه را با واژه‌ی «توسعه» مرتبط ساخت. گزارش مزبور بر جنبه‌های اقتصادی پایداری از طریق توسعه پایدار به مثابه توسعه اقتصادی» نیازهای نسل کنونی را - بدون مخاطره انداختن قابلیت توانمندی نسل‌های آتی در رفع نیازهای خودشان- تأمین کند. مورد تأکید قرار داد. در حقیقت» طرفداران پندارینه‌ی از محیط زیست یا شناخت بیوفیزیکی "محدودیت های رشد" به مثابه محدودیتی برای رشد اقتصادی, مواجه ساخته و به تعامل و هارمونی رسانند. واژه پایداری همچنین توسط گروه مشورتی پژوهش‌های بین‌المللی کشاورزی (۲)01۸14) در گزارش وضعیت جهان تقویت کیفیت محیط‌زیست و حفاظت از منابع طبیعی مورد استفاده قرار گرفته است. قبل از آن واژه پایداری در چارچوب بهره‌وری به مثأبه تصویر تشریحی بوم‌سا زگان‌هاء «پایداری قابلیت یک سامانه به منظور حفظ بهره‌وری به رغم أشفتگی‌های عمده (تنش‌های ! آشکار است که شاخص‌های پایداری به دلیل آنکه مولفه‌ها. ویژگی‌ها و اختصاصات بالنسبه محدود و معین‌تری را شامل می‌شوند. کمتر هم مورد چالش قرار گرفته و می‌تواند دریافت بهتر و ساده‌تری از مفهوم پیجیده‌ی پایداری ارایه کنند؛: مضافاً به اینکه اطلاعات کاربردی‌تری را نیز در زمینه‌ی هر یک از مولفه‌های تشکیل دهنده‌ی آن در اختیار می‌گذارند. 09 ,. 01۸3 * 0 ان ی ااه‌اه‌2۱۵ * -------- صفحهٔ بعد -------- 3 دستورالعمل پایشس و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی و آبخیزداری از آن روست که پس از طرح نخستین مباحث پایداری در نشست ریو (۱۹۹۲) بی‌گمان کمتر کسی می‌توانست تحولات عظیمی را که تعهد به پایداری در اجرای طرح‌های توسعه در پی‌خواهد داشت» پیش‌بینی کند. بنابراین» می‌توان ورود کاملاً جدی مسأله‌ی پایبندی دولت‌ها به پایداری سرزمین را به ۱۵ سال پیش و همزمان با اجلاس سران زمین در ریودوژانیرو برزیل مرتبط دانست؛ زمانی که رهبران جهان به توصیه‌ی نخبگان خویش» تصمیم گرفتند تا پای پیمانی را امضاء کنند که آرمانش, اجرایی‌کردن و تحقق دریافت‌های مندرج در بند بند دستور ۲۱ بود؛ دستوری که نخستین و شاید مهمترین رهاوردش را باید تأسیس کمیسیون توسعه‌ی پایدار "(۲510) دانست؛ کمیسیونی که وظیفه‌ی اصلی آن پایش پیشرفتی است که در حرکت به سوی یک آینده‌ی پایدار رخ می‌دهد . یکی از ضرورت‌های اصلی و موضوعات مهمی که در نخستین نشست این کمیسیون مطرح شدء تدوین مجموعه‌ای از استانداردها بود تا برای سنجش و اندازه‌گیری میزان پیشرفت پایداری مورد استفاده قرار گیرد. در حقیقت. بنیانی‌ترین هدف بکارگیری سازوکار پایش و ارزشیابی» بررسی تغییرات ایجاد شده در شرایط محیطی, اقتصادی و اجتماعی و سیاسی در نتیجه‌ی مداخلات انسانی و عوامل طبیعی در محیط و نیز اندازه‌گیری و بررسی کارآیی" راهبردهاء سیاست‌ها و طرح‌های توسعه است. از این رو» کمیسیون مزبور چاره‌ای نداشت جز اینکه بکوشد تا معیارها و شاخص‌هایی گویا را در این خصوص تعیین و معرفی کند؛ معیارهایی نسبی و قابل برآورد و از سوی دیگر کلی و همه جانبه, به شکلی که هم نمایش‌گرِ فشارهای اقتصادی وارد بر بوم‌سازگان‌ها و نظام اجتماعی باشد و هم تأثیر فشارهای وارد بر شرایط فعلی یک سامانه‌ای پیچیده» پویا (و در عین حال باز و تا یکی از چالش‌های مهم در این زمینه قدرت درک تحلیل روابط حیاتی و پویا بین اجزاء سامانه و توانایی ما در شناسایی این روابط پژوهش‌های بنیادی و کاربردی و مدیریت اطلاعات حاصله در تحقق این مهم نقش تعبین کننده دارند. شوربختانه باید اعتراف کرد که روند توسعه‌ی اقتصادی با نگرش سنتی - دست کم تا یکی دو دهه‌ی گذشته (و هنوز متأسفانه در برخی از کشورها تا امروز) - به گونه‌ای بوده است که هر چند در بخش‌ها و قلمروهای نسبتاً کوچکی دستاوردهای قابل توجهی کسب کرده, لیکن به دلیل نادیده‌انگاشتن خسارت‌های جبرانی و زیان وارده به بخش‌های دیگرء عملاً با چالش‌های عمیق زیست‌محیطی مواجه شده است. در این میان» برخی از مهمترین شاخص‌های معرف کیفیت پیشرفت اجرا (یا عملکرد) عبارتند از سنجش‌های داده‌هاء فرآیندهاء ستاده‌هاء بروندادها و اثرات پروژه‌هاء برنامه‌های اجرایی و راهبردها. شایان توجه آنکه انتظار می‌رود شاخص‌های موصوفء هنگامی که با گردآوری داده‌ها پشتیبانی شوند - شاید با بررسی‌های صحرایی رسمی - قادر خواهند بود تا با ره‌گیری میزان پیشرفت و نمایش نتایجء اقدام‌های اصلاحی به منظور بهبود آرایه‌ی خدمات را به مدیران آرایه کنند. آشکار است که مشارکت افراد ذینفع کلیدی (نخبگان متخصص و باتجربه) در تعیین و معرفی شاخص‌ها مهم استء چرا که آنها برای درک وکاربرد شاخص‌ها به منظور تصمیم‌سازی مدیریتی شایسته‌تر و موّثرترند؛ سازوکاری که در ارایه‌ی گزارش پیش رو نیز مد نظر آفرینندگان آن بوده است. به ویژه 101 ام ماگ دمفنسمر0 ۱ جانبه بوده و تمامی حوزه‌های مختلف اقتصادی, اجتماعی, زیست‌محیطی, فرهنگی و دیگر جوانب فعالیت‌های بشری را که بر توسعه‌ی پایدار تأثیر می‌گذارند. 7 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- کلیات ۵ که تحقق آن برای کشوری چون ایران می‌تواند بسیار ثمربخش‌تر باشد. زیرا موقعیت ایران‌زمین به دلیل قرارگرفتن بیش از ۸۹/۷ درصد از مساحتش در قلمرو سرزمین‌های خشک (خلیلی» ۱۳۷۱) موقعیتی منحصر به فرد و درعین حال, شکننده محسوب می‌شود؛ وضعیت دشوار و پیچیده‌ای که لزوم کشف و تدوین ضوابط و معیارهای پایش و ارزشیابی در طرح‌های مدیریت منابع طبیعی و آبخیزها را بیش از پیش آشکار می‌سازد. این مسأله به ویژه از آنجا اهمیت بیشتری می‌یابد که بدانیم: یک کشور تنها در اثرنفوذ دشمن به حوزه‌های فیزیکی» سیاسی یا فرهنگی‌اش در معرض انحطاط قرار نمی‌گیرد. کشوری که نتواند از میراث‌های طبیعی و موجودات زنده‌ی گیاهی و جانوری خویش به درستی حراست کرده و از شرایطی دمادم ناپایدارتر در محیط طبیعی خود متأثر باشد؛ نمونه‌ی آشکاری از فرهنگ و تَمدّنی رو به زوال را نمایش می‌دهد/ تمدّنی که دیگر حتا کسی تمایلی به فتح آن هم نخواهد داشت. بنابراین» اگر امروز وزن مسایل مرتبط با پایداری زیست‌محیطی در شکل‌دهی به معادلات جهانی قابل‌تأمل شده است.شتاب افزایش این وزن در کشورهایی نظیر ایران» به دلیل حساسیت‌هایی که برشمرده شد و موقعیت خاص جغرافیای زیستی این بوم و برء باید دو در اینجا لازم است برای ترسیم دقیق دلایل انتخاب رویکرد غالب در مطالعه‌ی پیش‌روء به مفهوم توسعه و رویکردهای تحقق آن با دقت بیشتری نظر افکنده و مورد مداقه قرار دهیم. ۳۲-۹- مفش‌هوم توسعه توسعه به منزله فرآیندی است که در نتیجه‌ی آن» تحولی مثبت در راستای بهبود شرایط اجتماعی حاصل می‌شود. این تحول معمولاً مستلزم تغییر در جنبه های مختلف ساختار یا رفتار اجتماعی و یا نوع نگرش جامعه نسبت به این مقولات است." با این نگرش چنین می‌توان گفت که توسعه‌ی پایدار فرآیندی چند بعدی است که تحقق یا عملکرد آن در برگیرنده‌ی تغییراتی در ساختارها - از جمله ساختارهای اجتماعی, اقتصادی و بوم‌شناختی» ظرفیت‌ها و نیز بروندادها است. حفظ پایداری, استحکام و نیز تقویت ساختارهای مذکور مستلزم مراقبت و سنحش تغییرات عوامل, اجزاء فرآیندها و روندهای مربوطه است تا از این رهگذر امکان اتخاذ تمهیدات و تصمیم‌گیری‌های به موقع و مقتضی فراهم شود. هر چند ساختارهای مختلف اجتماعی, اقتصادی و بوم‌شناختی به دلیل روابط تنگاتنگ و تعاملات گسترده به صورت یک پیکره‌ی واحد یا نظام یکپارچه عمل کرده یا واکنش نشان می‌دهند و به طور مثال تقریباً هیچ فعالیت اجتماعی بدون تأثیرگذاری در قلمرو اقتصادی نخواهد بود و نیز هیچ فعالیت اقتصادی بدون تأثیر در محیط بوم‌شناختی مشاهده نمی‌شود.ء معذالک اغلب به منظور غلبه بر پیچیدگی های مجموعه نظام‌های گسترده و بهم پیوسته از طریق روش قیاسی تغییرات در نظام‌های مختلف و مجزا و یا حتا در غالب زیرنظام‌های کوچکتر مورد بررسی و تحلیل قرار می‌گیرند و سپس با شناخت نسبی روابط کلیدی و کارکردهای متقابل اجزاء و 1۵۵۶ و105 ؛ به سرزمین‌هایی اطلاق می‌شود که میانگین بارندگی سالانه‌ی آنهاء در بهترین حالت به دوسوٍّم میانگین تبخیر و تعرق سالانه هم نمی‌رسد (مناطق نیمه‌مرطوب خشک - 5۳-۱۲1۵ 117) و در بدترین حالت. از یک‌بیستم هم کمتر است (مناطق فراخشک - 2۳10 ۲1۷060۲). این سرزمین‌ها به طور کلی از چهار زیست‌اقلیم تشکیل یافته‌اند که دو زیست‌اقلیم دیگرء مناطق خشک (۸۲10) و نیمه‌خشک (۵۳10 [5017) هستند( ۰1111۳۳ ۱۹۹۷). "مرعشی » سید جعفر ۰۱۳۸۰ توسعه تفاهم اجتماعی » انتشارات سازمان مدیریت صنعت - صفحه ۴۱. -------- صفحهٔ بعد -------- ۹ دستورالعمل پایش و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی و ابخیزداری کار کردهای آنها تلاش می‌گردد تا در چارچوب یک مجموعه معنی‌دار به نام «چارچوب منطقی"» کنار یکدیگر قرار گرفته و مورد بررسی و تحلیل نهایی قرار گیرند. تقریباً تا اوایل نیمه‌ی دوم قرن بیستم در ادبیات متداول اجتماعی - اقتصادی اغلب رشد اقتصادی مترادف توسعه قلمداد می‌گردید. در این زمینه بسیاری از نظریه‌پردازان اقتصادی نظام سرمایه‌داری جهانی نظیر روستو چنین وانمود می‌کردند که رشد اقتصادی کشورهای در حال توسعه تدریجاً و طی گام های متوالی آنها را به طور طبیعی به سمت کشورهای پیشرفته صنعتی (و به زعم نامبرده توسعه کامل ) رهنمون خواهد ساخت. افزایش فاصله کشورهای «غنی و فقیر» یا کشورهای «توسعه یافته و عقب نگهداشته شده» از یکسو و بروز بحران‌های زیست محیطی و تخریب گسترده سرزمین در کشورهای در حال توسعه از سوی دیگر با توجه به نقد نظریات روستو و سایر نظریه‌پردازان در اوایل دهه هفتاد یعنی در اواخر دوره شکوفایی رشد اقتصادی درجهان» گروهی از متفکران کشورهای صنعتی توجه به این مطلب را آغاز کردند که رشد اقتصادی یک هدف نیستء بلکه به عنوان یک وسیله برای بهبود رفاه اجتماعی با کیفیت زندگی بایستی مدنظر قرار گیرد. متفکران مزبور در زمینه برخی چالش‌های اقتصادی و زیست محیطی بشدت اظهار نگرانی کرده و هشدارهای تکان‌دهنده‌ای به برخی محافل و محامع بین‌المللی دادند. انتشار گزارش «محدودیت‌های رشد» و تشکیل کلوپ رم درسال ۱۹۷۲ از نگرش فوق‌الذکر متأثر گردیده بود. شاید یکی از علل مستقیم این نگاه جدید درباره رشد اقتصادی هیحانات. توأم با نگرانی در زمینه آلودگی محیط زیست به مثابه برونداد تولید و مصرف انبوه کالاها بود. علاوه براین آگاهی فزاینده از سایر «هزینه‌های رشد اقتصادی» نظیر تورم نابرابری فزاینده بین کشورهای «دار|» و « ندار» از خود بیگانگی اجتماعی برخی گروه ها و جوامع و سایر مسایل ناشی از تبعیض و تفاوت‌های اساسی بین تغییرات ساختار فنی - اقتصادی و ساختار سیاسی - فرهنگی نیز مطرح گردید. بدین ترتیب به تدریج توسعه به معنای فرآیند تغییر و تحول همه جانبه از رشد یکسویه اقتصادی متمایز گردید. سازمان‌های بین‌المللی توسعه نظیر سازمان ملل متحد. برنامه عمران و توسعه ملل متحد. سازمان همکاری‌های اقتصادی و توسعه و نظایر آنها مطرح گردید. به تدریج برخی از کشورهای در حال توسعه نیز که دل‌نگرانی‌هایی از رشد سریع اقتصادی دهه‌های هفتادو به هرحال باید اعتراف کرد که به رغم تلاش‌های قابل توجه انجام یافته تاکنون, برخی از چالش‌های مرتبط با شاخص‌های اجتماعی هنوز حل نشده است. لیکن این بدین معنی نیست که رویکرد اتخاد شده بدون ارزش و9 فایده است. زیر این رویکرد به یک پارادایم جدید علوم اجتماعی منتهی گردیده و می‌تواند فرصت‌های زیادی برای بهبود تصمیم‌سازی در همه کشورها فراهم آورد. ! (0 7 ۳-7 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - کلیات ۷ ۱-۳-۱ الگوی ساختاری توسعه‌ی پایدار بسیاری از نویسندگان و دست‌اندرکاران» توسعه‌ی پایدار را به معنای حوزه‌ی تعامل سه قلمرو اجتماعی» اقتصادی و زیست محیطی توصیف کرده‌اند. اغلب گفته می‌شده جایی که هر قلمرو به صورت مستقل مدیریت شود (سناریوی قراردادی)» توسعه به صورت قابل قبول و منطقی قوی اجتماعی و اقتصادی شکست خواهد خورد و دستیابی به فواید اجتماعی حاصل از توسعه‌ی اقتصادی به ندرت تحقق خواهد یافت. معذالک با یادگیری مدیریت سه قلمرو یاد شده در یک چارچوب یکپارچه جدید (گزینه سناریوی توسعه‌ی پایدار)» به ایرادات رویکردهای قراردادی فایق خواهیم آمد. بنابراین شاید مهمترین تجربه یا آموزه‌ی جهانی در این حوزه» تأکید بر ارج نهادن به سرمایه‌گذاری در قلمرو حمایت از محیطزیست. تمرکز بر رفاه اجتماعی و مبارزه با فقر و سرانجام, افزایش تأمین عمومی سرمایه اجتماعی باشد. آشکار است که اصول یادشده را می‌توان به آسانی تدوین و ارایه دادء امّا تضمین کاربرد آنها در بطن جامعه مستلزم تغییر و تحول قابل ملاحظه‌ای در جوامع و دولت‌ها خواهد بود. هر چند نباید انکار کرد که در سال‌های اخیر تلاش‌هایی که برای توسعه صورت گرفته است از رویکرد سنتی توجه صرف به درأمد سرانه به رویکرد جدید و تلفیقی تغییر یافته و به درآمد سرانه و بهبود سلامت. آموزش و بهداشت توجه می‌کند که به عنوان ویژگی‌های موفقیت در توسعه به حساب می‌آیند. برای مثال بسیاری از کشورهای کم درآمد به پیشرفت‌های قابل ملاحظه‌ای در و دسترسی به آب سالم و بهداشت بسیار موثر است. این موفقیت‌ها در عوض باعث مرگ و میر کمتر در نوزادان و کودکان و کاهش بی‌سوادی می‌شود و نیز باعث افزایش امید به زندگی و افزایش نسبت نام نویسی در مدرسه می‌شود. برخلاف درآمد سرانه» برخی از شاخص‌های استاندارد سطح زندگی نقش همگرایی بین کشورهای کم درآمد و درآمد بالا ایفا می‌کنند. ۳-۲-۱ رویکردهای تحقق پایداری (توسعه‌ی پایدار) همان طور که پیش‌تر هم اشاره رفت» رویکرد اصلی این گزارش به پایداری» رویکردی بوم‌سازگانی (اکوسیستمی) البته با محوریت دانش میان‌رشته‌ای و ملاحظات مبتنی بر رویکرد چارچوب منطقی است. چنین است که برای درک بهتر دستیابی به این آموزه شاید سزاوارتر آن باشد. عمده‌ترین رویکردهای این حوزه با تأملی بیشتر مورد مداقه قرار گرفته و تشریح شوند. ۱-۲-۲-۱ رویکرد تفکر سامانه‌ای و مدیریت راهبردی به منظور درک روشن و شفاف از این رویکرد بهتر است ابتدا تعریف ساده‌ای از سامانه (سیستم یا نظام) ارایه شود. سامانه عبارت از مجموعه‌ای است از اجزا که برای مقاصد کل با یکدیگر کار می‌کنند. رویکرد تفکر سامانه‌ای از عناصر یا پدیده‌های ساده‌ای شکل گرفته که گاهی در پیرامون خود شاهد و ناظر بر آن هستیم و آنها عبارتند از: ۱ برنامه‌ریزی و تغییر» مسئولیت اصلی مدیریت و راهبری سازمان‌هاست؛ -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ دستورالعمل پایشس و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی و آبخیزداری ۳ مسایلی را که با سطح اندیشه فعلی ایجاد شده‌اندء نمی‌توان با همان سطح اندیشه حل کرد. بدین ترتیب در بازآفرینی مدل مدیریت استراتژیک یا راهبردی (برنامه‌ریزی و تغییر) سه عنصر اصلی به ظاهر ساده فوق با یکدیگر در آمیخته شده است و به طور خلاصه می‌توان گفت: ۱ وظایف اصلی مدیریت و رهبری سازمان‌ها «برنامه‌ریزری و تغییر» است که برای تحقق این وظایف به یک ساختار مدیریت راهبردی و سامانه‌ای نیاز داریم؛ ۲ مردم از آنچه از طریق اقدامات مدیریت تخصص و رهبری در ایجادش موثر بوده‌اند. پشتیبانی می‌کنند تا رضایت و تعلق خاطر همه‌ی اشخاص ذینفع را جلب کنند؛ ۲ لازمه‌ی تفکر سامانه‌ای و بهره‌گیری از آن» بازیس‌نگری» تمرکز بر محصول یا مشتری‌مداری است.! مهم ترین عوامل ساختاری هر نظام (سامانه) عبارتند از : ۱ حدود سامانه که آن را از دنیای خارج جدا می‌سازد. مانند پوست بدن» محدوده تحت پوشش خدمات شهری (شهرداری)» محدوده توپوگرافیک و جغرافیایی حوضه‌های آبخیز و مرزهای کشور. ۲ عوامل سازنده سامانه» که می‌توان آنها را نخست یکایک مشخص و سپس گروه‌بندی کرد. مانند: مولکول‌های یک سلول, ساکنان یک حوضه آبخیزء کارکنان یک موّسسه, نهادهاء پول, کالاها و نظایر آنها . ۳ ذخایر» یعنی محل‌هایی که عوامل خاصی در آنها جمع می‌آیند. محل‌هایی که کارمایه مواد و اطلاعات در آنها ذخیره می‌شوند. مانند: ذخایر آبی» رسوبات گوناگون, ذخایر دانش, حافظه رایانه‌هاء ذخایر کتابخانه‌هاء اندوخته‌های گیاهی و جانوری خاص, معمولاً یک «مربع» را به عنوان نمادی ازذخایر (و گاهی پایداری یک مجموعه) به کار می‌برند. ۴ شبکه ارتباطات که وسیله تبادل کارمایه مواد و اطلاعاتء میان عوامل سامانه و ذخایر گوناگون آن است. کار کرد ساختاری سامانه‌هاء. حاصل و نتیجه ترکیبی از کارمدارهای وایس‌کنش, جریان‌ها و ذخایر است. این سه مفهوم با هم کلیتی دارند که در روش سامانه‌ای دارای اهمیت فراوان‌اند و در واقع کلید مهم دانش های گوناگون به شمار می‌آیند. سامانه باز با محیط و پیرامون خودش در رابطه دایمی است. از آن کارمایه » مواد و اطلاعاتی را که برای حفظ و بقای خود نیاز دارد می‌گیرد و ضایعات کارمایه و مواد مصرف شده را به دنیای پیرامون خود بر می‌گرداند. اما « آنتروپی » یک سامانه باز - به سبب جریان کارمایه که از آن عبور می‌کند » و به رغم فزونی یافتن آنتروپی محیط زیست - در حد نسبتاً اندکی باقی می ماند. و این امر به آن معنی است که سازمان در وضع سامانه‌های باز ظاهراً تغییر نمی‌یاید. سامانه باز به مخزنی شبیه است که از دو مجرای ورودی و خروجی آن .آب به میزان یکسان وارد و خارج می‌شود وسطح آب در آن همواره به یک اندازه می‌ماند." اما سامانه بسته با محیطزیست و پیرامونش, کارمایه, مواد و اطلاعات مبادله نمی‌کند و هیچگونه رابطه‌ی فعالی با دنیای خارج ندارد. این سامانه» کارمایه‌ای را که در درون ذخیره کرده مصرف می‌کند و هر اندازه که در آن واکنش‌ها بیشتر شوندء مقدار آنتروپی " هینز . استفن جی . رویکرد تفکر سامانه‌ای در برنامه‌ریزی و مدیریت استراتژیک . مترجم دکتر رشید اصلانی . سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی, مرکز مدارک علمی و انتشارات ۱۳۸۳. با اقتباس و اصلاحات جزیی از صفحات ۱۹ ۱۵. " با اقتباس از کتاب روش تفکر سامانه‌ای نوشته ژوئل دوروسنی و جون بیستون ترجمه دکتر امیرحسین جهانیگلو ۱۳۷۰ صفحات ۲۷-۳۱ -------- صفحهٔ بعد -------- فقصل اول- کلیات ۹ هم به نحو غیرقابل برگشت افزوده خواهد شد. هنگامی که به تعادل ترمودینامیکی خللی وارد آید. آنتروپی هم به بیشینه‌ی خود می‌رسد و سامانه دیگر قادر به کارکردن نیست. می‌دانیم که در ترمودینامیک کلاسیک. فقط سامانه‌های بسته مورد بررسی قرار می‌گیرند. سامانه بسته هم فقط زاییده‌ی فکر و قوه تخیل و تحربه فیزیکدانان است که به کمک آن توانسته‌اند قوانین فیزیکوشیمیایی را بیایند. سامانه پیچیده سامانه‌ای است که اجزاء و عوامل گوناگون دارد که هریک از آنها نقش معینی را بازی می‌کند. این عوامل بنایر طبقه‌بندی درونی خاصی سازمان یافته‌اند. ۲-۲-۲-۱ رویکرد برنامه‌ای گفته‌ی زیر که از کتاب کشف هند. نوشته جواهر لعل نهرو برگرفته شده درباره برنامه‌ریزی بسیار جالب و شنیدنی است: «فکر برنامه‌ریزی و جامعه‌ی با برنامه اکنون با میزان‌های مختلف مورد قبول همه کس است؛ امّا برنامه‌ریزی به خودی خود و ضرورتً به نتایج نیک منتهی نمی‌شود. همه چیز با هدف‌های برنامه و قدرت نظارت‌کننده بر آن و طبعاً حکومتی که در ماورای آن است بستگی دارد. باید دید که آیا برنامه هدفش رفاه و ترقی مجموع مردم است و می‌خواهد امکانات تازه برای همه فراهم سازد و رشد آزادی و توسعه‌ی سازمان‌های تعاونی (همیاری) در فرآیند کارآفرینی را تسریع می‌بخشد یا نه؟ افزایش تولید اهمیت اصلی دارد. اما به خودی خود ما را پیش نمی‌برد و حتا ممکن است بر مشکلات و مسایل ما بیافزاید. کوشش برای حفظ امتیازات قدیمی و منافع مستقر ریشه‌های برنامه‌ریزی را قطع می کند...» " در سال ۱۹۹۳ تعریف زیر در مورد رویکرد برنامه‌ای توسعه توسط کلیه موْسسات وابسته به ملل متحد مورد توافق قرار گرفت. «رویکرد برنامه‌ای فرآیندی است که برای تدوین اولویت اهداف توسعه ملی و تحقق اهداف مزبور از طریق تدوین برنامه‌های ملّی متناسب و اجرای موزون و هماهنگ و مشارکتی به منظور تضمین پایداری» به دولت ها یاری می‌رساند.» معمولاً چنین برنامه‌های یکپارچه ملی چند بخشی و از لحاظ تأمین منابع اعتباری نیز چندگانه (شرکاء متعدد) است. دلیل اصلی که چنین آن واحد ارجحیت دارد." براساس تفسیر کلی از رویکرد برنامه‌ای» یک برنامه عبارت است از: «مجموعه موزونی از راهبردهاء سیاست‌هاء, فعالیت‌ها (عملیات) و سرمایه‌گذاری‌ها به منظور دستیابی به اهداف توسعه زمان‌بندی شده‌ی ملی.» بنابراین» رویکرد برنامه‌ای به «پیگیری توسعه‌ی ملی» بر می‌گردد. ۱ میردال, گونار. طراحی برای مبارزه با فقر جهانی » ترجمه قهرمان قدرت نما(بابک قهرمان)» موْسسه انتشارات امیر کبیر ۰۱۳۵۵ صفحه ۵۱. 11 :۳ .۱998 ,م۵7 م۵0۱1 ,00/12۳ م00 بمجناووووط موااوم 0 - جلمومور ما موم 7۷۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۰ دستورالعمل پایش و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی ‏ وآبخیزداری ۳-۲-۲-۱ رویکرد بوم‌سازگانی رویکرد بوم‌سازگانی » راهبردی است برای مدیریت یکپارچه‌ی سرزمین» منابع خاک و آب و منابع زنده که حفاظت و بهره‌برداری پایدار را به شکلی عادلانه‌ای ترویج می‌کند. این رویکرد براساس استفاده از روش‌شناسی مناسب علمی که بر سطوح مختلف نظام‌های زیستی که دارای ساختار» فرآیند. کارکرد و برهم کنش سازواره‌های زیستی و محیطی آنان است. متمرکز خواهد بود و بر تنوّع فرهنگی به عنوان جزء لاینفک بسیاری از زیست‌بوم‌ها تأکید دارد. اصول دوازده‌گانه‌ی زیر به عنوان اصول پایه‌ای رویکرد بوم‌سازگانی به صورت مکمل و مرتبط با یکدیگر مطرح هستند؛ اصولی که در پنجمین نشست ممتعاهدین به کنوانسیون تنوع زیستی (۲۰۰۰) به منظور راهنمایی کشورهای عضو در استفاده کاربردی از رویکرد بوم‌سازگانی تبیین یافته و مورد تأیید قرار گرفته است: اصل ۱- اهداف مدیریت سرزمین» آب و منابع ریستی گزینه‌هایی با جوهره اجتماعی هستند؛. اصل ۲- مدیریت باید غیرمتمرکز و تا پایین‌ترین سطوح ممکن بسط یابد؛ اصل ۳- مدیران بوم‌سازگان باید اثرات بالقوه و بالفعل فعالیت‌های خود را بر زیست‌بوم‌های مجاور یا سایر زیست‌بوم‌ها در نظر داشته اصل۴- با توجه به منافع حاصل از مدیریت بوم‌سازگان‌هاء عموماً نیز است تا مدیریت بوم‌سازگانی با توجه به فضای حاکم بر جامعه اعمال شود. چنین برنامه مدیریت بوم‌سازگانی باید : - آشفتگی‌های بازار را که تأثیر منفی برتنوع زیستی دارد کاهش دهد. - راهکارهای تشویقی را در راستای حفاظت و بهره‌برداری پایدار از منابع متنوع زیستی تنظیم کند. - تا حد ممکن هزینه‌ها و منافع حاصل از مدیریت زیست‌بوم را درونی (بومی) کند. اصل ۵- حفاظت از ساختار بوم‌سازگان و کارکرد آن در راستای حفظ خدمات بوم‌سازگانی باید به عنوان یک هدف با اولویت بالا در رویکرد بوم‌سازگانی مدنظر قرار گیرد. اصل۶ - بوم‌سازگان‌ها را باید در محدوده کار کرد خود مدیریت کرد. اصل ۷- رویکرد بوم‌سازگانی باید در مقیاس‌های مناسب فضایی و زمانی اعمال شود. اصل۸- با توجه به مقیاس‌های زمانی متغیر وتاخیر فاز موجود در فرآیندهای حاکم بر زیست‌بوم‌هاء مدیریت بوم‌ساز گانی باید با اهداف اصل ۱۰- رویکرد بوم‌سازگانی باید تعادل مناسبی بین حفاظت و بهره‌برداری از منابع متنوع زیستی آرایه کند. در هر بوم‌سازگان یا اکوسیستم باید بین بستر» پوشش,؛ اقلیم و بهره‌برداری تقارنی فضایی و منظم وجود داشته باشد؛ به نحوی که عدم تعادل در هر جزء به گیاهی» از نظر کارکردی خود یک سامانه‌ی کامل محسوب می‌شود که با زیرسامانه‌ی آب‌شناختی کاملا متفاوت است. ولی رابطه‌ی علی بین پوشش و جریان برگرفته از خبرنامه‌ی شماره ۱ طرح حفاظت از تالاب‌ها. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- کلیات ۱۱ روش‌های نو را مدنظر قرار دهد. 24-۳۲-۲۱ رویکرد برنامه‌ریزی حوضه‌ای رویکرد حوضه‌ای عبارت است از: کاربرد و انطباق مدیریت حوضه در برنامه‌ریزی و اجرای پروژه‌های توسعه منابع. بستر این رویکرد شناخت روابط متعامل بین خاک و آب و بین مناطق بالادست و پایین دست و سپس اقدام یا اجرای عملیات متناسب در عرصه‌های مختلف است. - برنامه‌ریزی یکپارچه حوضه آبخیز حوضه‌های آبخیز اغلب از توانمندی‌های متنوع منابع طبیعی و منابع نیروی انسانی برخوردار هستند. اما در عین حال از محدودیت‌های ناشی از تضاد منابع در سطوح مختلف تصمیم‌سازی رنج می‌برند. چنین است که به نظر می‌رسد الزامی باشد زمانی که برنامه‌ریزی حفاظت و توسعه حوضه‌های بزرگ از مطالعات یکپارچه اطلاعات فیزیکی - زیستی,» اجتماعی» فرهنگی و اقتصادی نشات می‌گیردء تعلق خاطر بخش وسیع مردم حوضه را همراه داشته باشد. - تفاوت برنامه‌ریزی حوضه‌های آبخیز و برنامه‌ریزی منطقه‌ای برنامه‌ریزی مفهوم پویایی است. به همین دلیل تحول و پاسخ ویژه‌ای در روند تاریخی توسعه خود دارد. برنامه‌ریزی پاسخگوی تغییر نیازهای قابل انتظار کل یک جامعه است. لذا مشکل می‌توان واژه‌ای برای تشریح برنامه‌ریزی یافت. برنامه‌ریزی را می‌توان بر برنامه‌ریپزی حوضه‌های آبخیز و منطقه‌ای مابین برنامه‌ریزی‌های سطح ملی و محلی قرار می‌گیرند. سیمای عمده فرآیندهای برنامه‌ریزی در همه انواع برنامه‌ریزی مشترک است. رویکرد برنامه‌ریزی حوضه‌های آبخیز منطقی و کل‌نگر است. در حقیقت. «منطقه» به عنوان واحد برنامه‌ریزی» ممکن است محدوده‌ی کارکردی داشته یا نداشته باشد. به دیگر سخن, برنامه‌ی منطقه‌ای جامع‌تر از برنامه‌ی آبخیز است. هر چند. به نظر می‌رسد کمتر از دوّمی در زمینه‌ی تخریب محیط زیست دقت نظر داشته و ریزنگر بدین‌ترتیب» باید اذعان داشت که برنامه‌ریزی منطقه‌ای و حوضه‌های آبخیزء هر یک نقاط قوت و ضعف خود را داشته و هیچ یک از آنها نمی‌تواند جایگزین دیگری شود. آنها به صورت متقابل یکدیگر را نفی نمی‌کنند. بلکه برعکس, حتا ممکن است در یک منطقه‌ی معین به صورت مکمل یا رقابتی به اجراء درآیند. برنامه‌ریزان حوضه‌های آبخیز باید به اندازه‌ی کافی دقیق و انعطاف‌پذیر باشند تا رویکرد مدیریت آبخیز را با طرح‌های توسعه‌ی منطقه‌ای روستایی سازگار سازند. برنامه‌ریزان مورد اخیر نیز باید قبول کنند که در بلند مدّتء این «حفاظت و اصلاح محیط طبیعی» است که می‌تواند «کلید توسعه‌ی پایدار» محسوب شود. چنین است که باید به ۱ نوشته 1۳۱۱۱3۵۳۰۵۰۳۵۵۵۱ رییس بخش حفاظت خاک 52۷۷/2 به نقل از گزارش دوره آموزش ۳۸ و فنلاند برای آموزش جنگلداری و آبخیزداری برای نطقه آسیا و اقیانوس رام (1985 19-31۵ )کاتماندی نپال. -------- صفحهٔ بعد -------- ۲ دستورالعمل پایش و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی و آبخیزداری ۵-۲-۲-۱ رویکرد چارچوب منطفی برای شفاف کردن اهداف هر پروژه برنامه یا سیاستی» کاربست «چارچوب منطقی» می‌تواند بسیار موّثر باشد. بدین نحو که این امر در شناسایی پیوندهای مورد انتظار - «منطق برنامه» - در زنحیره‌ی نتایج زیر کمک خواهد کرد: داده‌هاء فرآیندهاء ستاده‌ها (مشتمل بر میزان پوشش و دستیابی به گروه‌های مختلف ذینفع) بروندادها و اثرات. این فرآیند به شناسایی شاخص‌های پیشبرد اجرا در هر مرحله از زنحیره و نیز مخاطراتی که ممکن است دستیابی به اهداف را مختل کند. می‌انجامد. چارچوب منطقی همچنین گردونه‌ای برای متعهدکردن شرکاء در شفافیت اهداف و طراحی عملیات است. افزون بر آن» در طول اجرا هم» چارچوب منطقی به مثابه ابزاری معتبر برای بازبینی پیشرفت و اقدامات اصلاحی است. نوشتارهای فراوان مجامع علمی و بین‌المللی حاکی از ضرورت توجه بیشتر به توسعه‌ی انسانی» فقرزدایی» آموزش و تغذیه‌ی صحیح» ایجاد اشتغال و درآمد پایدار و به ویژه بسترسازی برای توسعه‌ی آموزش کیفی و ارتقاء دانش» آگاهی و مهارت‌ها از طریق رویکرد برنامه‌ریزی مشارکتی است تا توانمندسازی جوامع به منظور نهادسازی و ایجاد ظرفیت‌های سازمانی توسعه یکپارچه یا تلفیق توسعه و محیط زیست فراهم شود. خوشبختانه با توجه به بهبود و توسعه‌ی ارتباطات و فناوری‌های نوین مبادله‌ی اطلاعات» این امکان فراهم شده که با بهره‌گیری از تجربیات سایر کشورها - اعم از پیشرفته یا در حال توسعه - برای تعمق و تدقیق دیدگاه‌ها و روش‌ها با بهره‌گیری از شیوه‌هایی علمی و منطقی اقدام کرد. از جمله‌ی این روش‌ها می‌توان به همین «رویکرد چارچوب منطقی» اشاره کرد که برای فراکافت جامعی از روابط و مناسبات بین اجزاء و عوامل درگیر در پدیده‌ها و تحولات حاصله و نیز فرآیندهای مختلفی که پیموده شده, می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد؛ دریافتی که تحقق آن» در گرو آفرینش یک نظام پایش و ارزشیابی معین و برپایی پایگاه اطلاعاتی پویاء مرتبط و برخاسته از واقعیات عینی است. پایگاهی که تغییر و تحولات موّلفه‌های محیط‌های طبیعی و انسانی و نیز تحلیل داده‌ها و ارزشیابی روندها و فرآیندها در آن به روشنی لحاظ شده و انجام اصلاحات لازم در آن - براساس گزینه‌های مختلف ممکن که در برگیرنده‌ی پایداری جوامع و محیط زیست باشند - امکان‌پذیر است. ۰10 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- کلیات ۱۳ ۳-۲-۱ رویکرد منتخب در مطالعه‌ی پیش رو با توجه به ویژگی رویکردهای پنج‌گانه‌ای که شرح آنها گذشت. آشکار است که منطقی‌ترین رویکرد منتخب در گزارش حاضر که در پی آفرینش نظام پایش و ارزشیابی برای طرح‌های مدیریت منابع طبیعی است - باید مبتنی بر نگرشی بوم‌سازگانی باشد. چرا که مطابق تعریف» مدیریت منابع طبیعی عبارت است از «فرآیند شناسایی بوم‌سازگان‌ها به منظور اتخاذ تدابیر وتمهیدات لازم برای حفاظت. اصلاح, احیای توسعه و بهره‌برداری از آنها به گونه‌ای که به اصل استمرار و پایداری منابع در محیط طبیعی آسیبی وارد نشود.» نکته‌ی حایز اهمیت در مدیریت منابع طبیعیء تفکیک کارکردی زیرسامانه‌ها و تدوین نظام مدیریت کارکردی برای هر زیرسامانه (جنگل, بیابان» مرتع و محیط‌های آبی) با حفظ اصل وحدت ساختاری بوم‌سازگان است. چرا که در مدیریت بوم‌سازگانی» اجزاء نظام مدیریت کار کردی نباید یکدیگر را نقض یا خنثی کنند؛ دریافتی که در مطالعه‌ی حاضر نیز در شمار م‌همترین آرمان‌ها جای دارد. بر این بنیاد است که این نوشتار می‌کوشد تا نشان دهدء زمان لازم برای تأمین هزینه‌های لازم برای به حرکت درآوردن سامانه‌ی پایش کمّی و کیفی طرح‌های به اجرا درآمده به ویژه در بخش کشاورزی و منابع طبیعی» هم‌اکنون است؛ تمهیدی که در صورت تحقق» بی‌گمان حفره های ناپیدای روند بررسی» تصویب و نظارت بر اجرای چنین طرح‌هایی را - و البته نفقشی که در تشدید یا کاهش جریان بیابان‌زایی بر عهده داشته یا خواهند داشت - فارغ از هر نوع مصلحتی آشکار می‌سازد. چنین است که مقامات دولتی» مدیران توسعه و جامعه‌ی مهندسی به طور فزاینده‌ای از ارزش و جایگاه مهم پایش و ارزشیابی به عنوان حلقه‌ی تعیین کننده برنامه‌ریزی آگاهی یافته و در می‌یابند که تا چه اندازه «پایش و ارزشیابی» می‌تواند به عنوان یک سازوکار ساده و مطلوب برای یادگیری از تجربیات گذشته. بهبود عرضه‌ی خدمات و مدیریت آمور و پروژه‌هاء برنامه‌ریزی و تخصیص منابع و نمایش نتایج ناشی از حسابرسی به ذینفعان کلیدی کاربرد داشته باشد. نشریه‌ی حاضر برخی ابزارهاء روش‌ها و رویکردهای نظام‌های پایش رایج در بخش کشاورزی و توسعه روستایی از جمله مدیریت منابع طبیعی و آبخیزداری را به همراه مقاصد و موارد کاربرد. معایب و مزایاء مهارت‌ها و تخصیص منابع (زمان و اعتبار) نسبی آنها را به اختصار معرفی می‌کند و در مجموع به نظر می‌رسد راهنمای اولیه مناسبی برای کلیه دست‌اندرکاران پایش و ارزشیابی طرح‌های توسعه کشاورزی» منابع طبیعی و آبخیزداری کشور باشد. چنین است که برای نیل به این دانستگی و دستیابی به انسجامی بهتر در مطالب آرایه شده» مجلد حاضر علاوه بر فصل نخست (کلیات) دربردارنده‌ی چهار فصل اصلی دیگر با عناوین زیر خواهد بود: فصل دوم- تعاریف و مفاهیم پایه؛ فصل سوم- ضوابط عمومی پایش و ارزشیابی؛ فصل چهارم- ضوابط و معیارهای پایش و ارزشیابی حوضه‌های آبخیز؛ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- تعاریف و مفاهیم پایه -------- صفحهٔ بعد -------- ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - تعاریگف و مفاهیم پایه ۱۷ کاملاً آشکار است که تا چه اندازه پرداختن به تعاریف و مفاهیم پایه در مدخل ورودی هر مطالعه یا پژوهشی می‌تواند» گره‌گشا بوده و بسیاری از ابهامات نخستین و بنیادی را از میان بردارد. به ویژه هنگامی که سخن از طرح مباحثی نسبتاً نوین» چون پایش و ارزشیابی باشد. به سخنی دیگرء نخستین گام برای هموارکردن راه دستیابی به ضوابط و معیارهای پایش و آرزشیابی طرح‌های منابع طبیعی و آبخیزداری» ایحاد یک زبان مشترک برای أشنایی با دانش‌واژه‌ها و مفاهیم اساسی موجود در این شاخه از دانش است؛ به نحوی که درک واحدی از کلیدواژه‌ها بدست آید؛ هدفی که در فصل نخست از این مطالعه, کوشیده شده با فراگشایی و کافتن شماری از مهمترین چالش‌های موجود در دانش‌واژه‌های منابع طبیعی و آبخیزداری» به ویژه ادبیات مرتبط با پایش و ارزشیابی, تحقق یافته و بدین ترتیب با خواندن رگ واژه» امیدوار بود که درک مشترکی در میان مخاطبان ایحاد شود. از این ری در فصل نخست تلاش شده تا در چهار بخش اصلی به آرایه‌ی بازنمودهایی دقیق و پذیرفته شده از دانش‌واژه‌ها و مفاهیم به کار رفته در این نشریه پرداخته و به تفکیک, کلمات کلیدی در حوزه‌ی عمومی (بخش اوّل)» بوم‌سازگان‌ها (بخش دوّم) معیارها و شاخص‌ها (بخش سوِم) و نظام پایش و ارزشیابی (بخش چهارم) ارایه شود. ی : ۱ ۱-۳- تعاریف و مفاهیم عمومی ۱-۱-۲ راهبرد (استراتزی) راهبرد محجموعه خط مشی‌های کلی است که ره رسیدن بد هدف‌های غایی (آرزوی آمال و9 خواسته‌های دور) را مشخحص می‌سازد. معمولاً برنامه‌ریزی درازمدت را که منجر به دیدن دورنمای جامعه یا بخش می‌شود. برنامه‌ریزی استراتژیک یا راهبردی گویند. هر برنامه‌ی عمرانی باید در قالب یک برنامه استراتژیک تهیه و تدوین شود. به طور کلی» به تمامی راه‌هاء روش‌ها و خط مشی‌هایی که انجام آنها هدف‌های غایی را تحقق می‌بخشد. راهبرد گویند. ۲-۱-۳۲- سیاست ۳-۱-۲- خط مشی خط مشی» آن دسته از تصمیم‌هایی را در بر می‌گیرد که مبتنی بر اطلاعات و تفکری ژرف اتخاد می‌شود و سبب‌ساز دگرگونی را در درازمدت فراهم می‌آورد. " زیاری, ۱۳۷۸ (به نقل از حاج‌یوسفی و ماهوتجیان, ۱۳۶۱). -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۸ دستورالعمل پایشس و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی ‏ وآبخیزداری 5-۱-۲ اولویت مقولات یادشده را نسبت به موارد مشابه مشخص می‌کنند. ۵-۱-۲- پایداری پایداری به معنی پایداری فرآیند توسعه است. سیاتل, پایداری جامعه را به مثابه «سلامتی بلند مدت فرهنگی, اجتماعی؛ زیست‌محیطی و اقتصادی» تعریف کرده است. 1-۱-۲ بهره‌وری پل بهره‌وری را می‌توان به طور ساده رابطه و نسبت بروندادها" (ستاده‌ها) و درون‌دادها" (نهاده‌ها) یک سامانه دانست؛ سامانه‌ای که می‌تواند جزء یا کلان» بخشی (بخش کشاورزی) و یا موردی (یک محصول معین) و سرانجام ملیء منطقه‌ای یا مثلاا حوضه‌ای مورد رابطه ریاضی بهره‌وری را با توجه به حروف اول واژه‌های انگلیسی آن به صورت را < ۴ نشان می‌دهند. روشن است که در صورتی که این نسبت بزرگتر از یک باشد. بهره‌وری مثبت و در صورتی که کمتر از یک باشد.ء منفی و در حالتی که معادل یک باشد. خننی یا منفعا اطلاق می‌شود. در تحربیات میدانی ی مشحص شده است که در صورتی که بهره‌وری منفی باشد. اصلاحات زمان‌بر و بسیار دشوار است. لیکن درصورتی که معادل صفر باشد.ء احتمالاً تغییرات اصلاحی آسان‌تر حاصل می‌شود. ۷-۱-۲۳- ارزیابی " ارزیابی فرایندی است که از طریق آن اطلاعات زمینه یا قلمرو خاص» در چارچوب انتظارات معین - به منظور مشخص کردن وضع موجود و جهت‌گیری احتمالی آتی تعامل انسان‌ها با محیط خودء با استفاده از برخی معیارها و شاخص‌ها گردآوری می‌شود. ۳-۲- تعاریف مرتبط با بوم‌سا زگان‌ها پیش از پرداختن به بوم‌سازگان‌های چهارگانه‌ای که هدف این مطالعه, پایش و ارزشیابی طرح‌های اجرا شده در آنهاست» سزاوارتر آن است که نخست به آرایه‌ی تعاریفی از بوم‌سازگان» منابع طبیعی و محیط زیست بپردازیم؛ یعنی حوزه‌ای که بر تمامی بوم‌سا زگان‌های مورد بحث در این مطالعه محیط است. 1 له 101۱0۳8 ۰۵000010۰ ی ۱ 1 (۸11 ۳۰/۸41 فنی امن مر -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - تعاریف و مفاهیم پایه ۱۹ (الف) بوم‌سازگان " بوم‌سازگان»ء لغت علمی است که از یک صفت 1001081021 و یک اسم (5(81017) ساخته شده است و از آن واژه بوم‌سازگان بوجود آمده است. در واقع قسمت زنده بوم‌سازگان» همان نظام زیستی یا جامعه زیستی است. در فارسی به سیستم سامانه گفته‌اند. سامانه‌ای که شامل عناصر یا اجزایی است که با هم در ارتباط هستند. همانند دستگاه گردش خون که یک سامانه نامیده می‌شود. بوم‌سازگان را می‌توان اجتماعی از موجودات زنده به همراه محیط غیرزنده‌ی اطرافش دانست که در آن» تبادل مواد (عناصر شیمیایی) و کارمایه جریان دارد". بنابه تعریفء باید این اصل بنیادی را در نظر داشت که «تداوم حیات در روی زمین فقط از خصوصیات بوم‌سا زگان‌هاست. نه صرفاً افراد زنده یا جمعیت‌های متعلق به گونه‌ای واحد.» به کلامی شفاف‌ترء به رغم تعاریف و تعابیر متفاوت و متنوعی که بعضاً ممکن است برای بوم‌سازگان ارایه شود آنچه در همه‌ی بوم‌سازگان‌ها مشترک است نه ساختمان فیزیکی (اندازه - شکل و تنوع مرزها)» بلکه وجود فرآیندهای آن» یعنی جریان تبادل کارمایه و چرخه‌ی مواد شیمیایی است. ۷ اه ره 30 7 ۴۵۱۱۵۳ 00 ادص ما۹۸ 2 -------- صفحهٔ بعد -------- ۲۳۰ دستورالعمل پایش و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی ‏ وآبخیزداری 5 3 یو 2 8 ۹ : 5 4 لد ِ ِ - : ۹ 1 3 2 5 2 3 3 ۹93 ۱ از ۸ سا : ۹ ۱ :2 سا 9 وه 3 ۰ > ۹ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - تعاریف و مفاهیم پایه ۳۱ (ب) منابع طبیعی در توصیف منابع طبیعی» آشاره به این واقعیت ضروری به نظر می‌رسد که تاکنون کوشش‌های متعددی, به هدف آرایه‌ی بازنمودی دقیق و همه‌گیر از آن ارایه شده است که شاید یکی از جدیدترین و کامل‌ترین تعاریف متعلق به 22۳۳ و 12۷816۲۷ (۲۰۰۲) باشد. آنها می‌نویسند: «به هر نوع شکلی از کارمایه (کارمایه) که می‌تواند به وسیله‌ی انسان مورد استفاده قرار گیرد منابع‌طبیعی گویند» . (ج ) محیط زیست تعاریف گوناگونی از محیط زیست در متون حقوقی داخلی و اسناد بین‌المللی ارایه شده است از آن جمله. متن حقوقی مصوب شورای جامعه‌ی اقتصادی اروپاء در تاریخ ۲۷ ژوئن ۱۹۶۷ است که در تعریف محیط زیست چنین می‌گوید: «محیط زیست شامل : آب» هواء خاک و عوامل درونی و بیرونی مربوط به حیات هر موجود زنده است.» یک دانشمند هندی در تفسیر ماده «م ۴۸» از قانون حفاظت محیط زیست کشور متبوع خویش» واژه‌ی «محیط زیست» را چنین تعریف کرده است: «محیط زیست شامل مجموعه‌ای به هم پیوسته از عوامل بیرونی است که رشد و حیات موجودات زنده‌ی انسانی؛ جانوری و گیاهی متأثر از آن است.» البته تعریف دیگری با جامعیت بیشتر درباره محیط زیست وجود دارد که برای نخستین‌بار در کنوانسیون مسئولیت مدنی خسارات ناشی از اعمال خطرناک در محیط زیستء ارایه شد؛ کنوانسیونی که طرح پیشنهادی آن را یک سازمان منطقه‌ای موسوم به شورای اروپا در تاریخ ۲۱ ژوئن ۱۹۹۳ در لوگانو 8210.] به تصویب رسانده است. براساس ماده ۲ این کنوانسیون» محیطزیست شامل سه - منابع طبیعی اعم از تجدیدپذیر و غیر قابل تجدید مانند: هواء آب» خاک و تمامی جانوران و گیاهان, به علاوه‌ی تأثیر متقابل این عوامل بر یکدیگر؛ - اموال و دارایی‌هایی که جزء میراث فرهنگی است؛ - مناظر و چشم‌اندازهای ویژه. از این روی» محیط زیست ساخت دست بشر شامل, بناهاء آثار تاریخی, ساختمان‌های گوناگون و یا مناظر و چشم‌اندازهای ویژه به عنوان بخشی از محیط زیستء باید در برابر خرابی حراست شوند. بر پایه‌ی چنین دانستگی است که برای نخستین بار از دانش‌واژه‌ی نوینی به نام «زیست‌مداری» یا بیودموکراسی, سخن به میان آمده و بر این آموزه پای می‌فشارد که: «ارزش و اهمیت تمامی اشکال تنوّع حیات مورد احترام بوده و حفاظت از ذخایر ژُنی و اندوخته‌های طبیعی» می‌بایست همواره در اولویت نخست طرح‌های توسعه قرار داشته باشد (زاهدی,» ۱۳۸۰ و ۷۷۵۱/۵0 ۲۰۰۲).» بنابراین» دیگر نمی‌توان و نباید به کارکرد و مفهوم سنتی توسعه‌ی پایدار: «توسعه‌ای که منابع تجدیدناپذیر را تخریب نمی‌کند و در درازمذت قابلیت تداوم دارد.» بسنده کرد؛ چرا که توسعه‌ی پایدار از معنایی گسترده‌تر و جهان‌شمول‌تر برخوردار بوده و هر فرآیندی را که: «به دگرگونی اندیشه‌ی آدمیان بیانجامد و آنها را آماده‌ی ارتقاء در مسئولیت‌های اجتماعی بکند»» در بر می‌گیرد؛ دریافتی که خود ریشه در باوری دیرینه و اصیل داردء باوری که معتقد است: «توسعه‌ی واقعی آن چیزی است که در اندیشه‌ی آدمیان رخ دهدء نه آنچه که در انبارهای گمرک, تالارهای مد و یا زرق و برق تبلیغات شهری قابل مشاهده است». بی‌دلیل نیست که یک اندیشمند معاصر با صراحت می‌گوید: «هیچ تحول یا انقلاب سیاسی, اجتماعی و اقتصادی در قرن اخیر نتوانسته است» همجون تحوّلات زیست‌محیطی بر رفتار و بینش انسان‌ها تأثیر بگذارد (۱۹۹۵,۱/۲0۲: ۱۵)». -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۲ دستورالعمل پایشس و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی ‏ وآبخیزداری ۱-۲-۲ مرتع مرتع به آن قسمت از اراضی گفته می شود که در حال حاضر یا گذشته دارای پوشش گیاهی خود رو بوده و یا به صورت بر اساس توان بوم‌شناختی و شایستگی آن با رعایت اصول بوم شناختی (بهره برداری پایداره حفاظت منابع اصلی) مشخص می شود. ۲-۲-۲ جنگل به اراضی اطلاق می‌شود که تاج پوشش درختی آن بیش از ۱۰ درصد بوده و در عین حال, مساحت آن کمتر از ۰/۵ هکتار نباشد؛ همچنین ارتفاع درختان آن نیز در رویشگاه خود در مرحله سالمندی به ۵ متر برسد. بنابراین» به طور خلاصه می‌توان «جنگل» را عرصه‌ای دانست که پوشش گیاهی چیره در آن با درختان باشد. ۳-۲-۲ بیابان واژه‌ی «بیابان» از ترکیب سه کلمه‌ی «بی» (علامت نفی در زبان پهلوی)» «آب» و «آن» (آنجا) شکل گرفته است. مطابق آنچه صاحب کتاب برهان قاطع» محمدحسین‌بن خلف تبریزی (۱۰۶۲ ۰ ق» جلد اوّل» ص ۲۳۰) می‌گوید: «تلفظ فعلی این واژه از گویش سنگسری و گیلکی تبعیت کرده (012020) و در دیگر گویش‌های پارسی,» چنین است: در گویش سمنانی (0120۷1) ۰ در گویش سرخه(012۷211) » در گویش لاسگردی(01202۵1) و در گویش شهمیرزادی (01281۲) خوانده می‌شود.» همجنین, در پارسی کمن (زبان پهلوی) نیزء با گویش ویاپان (1۷28000) آمده است (دهخداء ۱۳۴۸). نگارش این واژه به صورت (۷1/8000) نیز آمده که در آن 0 به معنای «نه» و «02» به معنای «آبادانی» است (پاشنگ. ۱۳۷۷). معادل این کلمه در نزد برخی دیگر از قوام و فرهنگ‌هاء عبارت است از: در نزد عربهاء صحرا (52۵۳۵7۵ )؛ در آمریکای لاتین» پامیا (۳210۵) و در فرهنگ انگلیسی, دزرت (10۵071) گویند (اختصاصی, ۱۳۷۶؛ احمدی, ۰۱۳۷۷ تریکاردء ۱۹۶۹). سه دانشمند آمریکایی به نامهای 1۳07۳10۲ بک 5161110۳ ,۱/1۲۵۰ (۱۹۹۷) در توصیف مفهوم تحت‌الفظی این لغتء می‌گویند: «بیابان, عبارت از سرزمینی متروک و نسبتاً غیرمسکون است» که تقریباً عاری از پوشش گیاهی باشد». با این توصیف» هرچند شاید بتوان گفت: بیابان» عرصه‌ای است ناآبادان که خشونت آن نسبت به حیات ناشی از فقر اقلیمی است. اما حقیقت این است که توصیف و درک دقیق این واژه در حوزه‌ی ادبیات علمی» اگر نگوییم دشوار» دست‌کم پرابهام است؛ چرا که برکامه‌ی قدمت طولانی کاربرد آن در فرهنگ واژه‌هاء بسیار دیر مفهوم ویژه‌ی جغرافیایی خود را کسب کرده است (درش, ۱۹۸۲). از همین‌رو اغلب اهل فن آن را دارای مف‌مومی نسبی دانسته‌اند (ع1170 ب6 (ع11زبا0 ۰ ۱۹۶۹؛ درش» ۱۹۸۲؛ محمودی, ۱۳۶۸؛ 07۳ ۱۹۹۰) که در معرفی زیست‌بوم منتسب به خویش نارسا است. در هر صورتء به رغم وجود چنین دشواری‌ها و نارسایی‌هایی در مواجهه با تعاریف حیاتی از جمله بیابان» ویژگی بارز این قلمرو جغرافیایی را باید در کمبود آب و یا نامناسب بودن آب موجود برای رویش گیاهی دانست. در واقع تهدید و تحدید حیات در بیابان به نسبت دیگر زیست‌بوم‌های حیانی کره‌ی زمین» جدی‌تر است و این چهره‌ی خشن, ناشی از فقر اقلیمی یا موقعیت زمین‌شناسی است. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - تعاریف و مفاهیم پایه ۳۳ 2-۲-۲ محیط‌های آبی یا تالابی به مناطق پست باتلاقی» مردابی» آبگیرهای طبیعی یا مصنوعی, دایمی یا موقت دارای آب ساکن یا جاری» شیرین» نیم‌شور یا شور و مناطق دارای آبهای دریایی که عمق آنها در حالت جزر کامل از ۶ متر تجاوز نمی‌کند.ء تالاب گویندا. جایگاه استقرار آنها را مناسب‌ترین مکان‌های استقرار حیات وحش, به ویژه پرندگان و آبزیان مهم جهان و بخصوص گونه‌های درحال انقراض بوده و از همین‌رو از اهمیت راهبردی فراوانی برخوردارند. تالاب‌ها از دیرباز؛ نقش صافی (فیلتر)‌های اولیه‌ی آب را در طبیعت برعهده داشته‌اند؛ نقشی که امروزه به سبب اثرات تخریبی فعالیت‌های انسان در حوزه‌ی فن‌سپهر" و افزایش بار آلودگی‌های منتج از آن موسوم به آنها در زیست‌بوم (تولیدات زیستی» اهمیت زیستگاهی و ژنتیکی» جلوگیری از سیلاب» تخلیه و تأمین آبهای زیرزمینی» تثبیت اراضی همان‌طور که گفته شد. تالاب‌ها به دلیل کناریوم‌بودن» در درون خود از تنوع فراوان زیستگاهی برخوردارند که این ویژگی, از طرفی موجب فزونی کمیت انواع آنان و از طرف دیگرء سبب پیچیدگی ساختار و عملکردشان می‌شود. ۵-۲-۲ تعریف آبخیز و حوضه‌ی آبخیز هر چند می‌توان گفت: «آبخیزء» گستره‌ای است که به صورت بالقوّه استعداد هدایت آب را به یک نقطه داشته باشد.» اما باید بپذیریم که بازنمود فوق, گرچه تعریف غلطی از مفهوم فیزیکی آبخیز ارایه نمی‌دهد. اما همه‌ی ملاحظات مرتبط با این مفهوم را هم دربرندارد. برای همین است که «آبخیز را باید پهنه‌ای از سرزمین پنداشت که به طور عمودی تحت تأثیر فعالیت‌های انسانی قرار داشته و به طور افقی تحت تأثیر آبهایی است که در یک نقطه یا محل به رودخانه تخلیه می‌شوند.» در این صورت» مدیریت آبخیز با نظامی مواجه خواهد بود که از موْلفه‌های متعدد پویا و متعامل فیزیکی, اجتماعی و اقتصادی برخوردار باشد (لوپز و هرناندزء ۱۹۷۲ به نقل از فائو ۱۹۹۵). بنابراین می‌توان به تعریف جامع‌تری برای حوضه‌ی آبخیز نیز دست یافت. چرا که یک حوضه‌ی آبخیز علاوه بر خصوصیات - نه تنها یک محدوده بلکه پهنه‌ای از سرزمین است؛ - دارای یک نقطه‌ی خروجی در امتداد جریان رودخانه‌ی اصلی با محدوده‌ی زهکشی خاص خود است؛ - یک نظام تلفیقی بسیار پیچیده با روابط متعامل به هم پیوسته متشکل از عوامل طبیعی, متغیر زمانی» فضایی» اجتماعی, اقتصادی و سیاسی و نهادی دارد؛ - از نظر اقتصادی یک فرآیند تولیدی است (اشمیت, ۱۹۸۶ به نقل از فائو ۱۹۹۵). تعریف تالاب بر اساس مفاد پیمان (کنوانسیون) رامسر (فواید تالاب‌ها). ً 0011056 1: تمامی بخشهای مربوط به کشاورزی» صنعت.ء تهیه, تولید. به عمل‌آوردن و ساختن. ً 160 مجموع عملیات ناشی از کاربرد ابزارهاء ماشین آلات و دیگر فعالیت‌ها یا فشارهای انسانی را عملیات تکنوژنتیک گویند(اه ۵1 7۵0۵6۷۰] ۹۹۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲۳ دستورالعمل پایش و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی ‏ وآبخیزداری در مجموع به نظر می‌رسد. هنگامی که در مورد مفهوم آبخیز یا حوضه‌ی آبخیزء سخنی به میان می‌آید. در مورد استنتاج زیر اجماع وجود دارد: «یک قلمرو جغرافیایی معین که براساس ساخت توپوگرافیک بخشی از پوسته‌ی زمین شکل می‌گیرد و دارای پیوستگی و وحدت و در همین زمینه هم مانند سایر جستارهای مربوط به منابع طبیعی برداشت‌های متفاوت وجود دارد. (الف) آبخیز به مثابه حوضه رودخانه (028110 111۷۵۲): در این نگره حوضه (1328110) عبارت است از قلمرو آب‌شناختی و شبکه‌ی رودخانه‌ای که زهکش حوضه محسوب می‌شود. ( ب ) «۷۷7210791100» در این نگره آبخیز به مثابه یک بوم‌سازگان بوده که دارای حدود و ثغور معینی است؛ بوم‌سازگانی که دارای ساختاری بوم‌شناختی» اقتصادی, اجتماعی و فرهنگی بوده و افزون بر آن» کارکرد هر جزء آن متناسب با شرایط و درتعامل با سایر اجزاء شکل گرفته است. قلمرو حوضه در این نگاه نیز براساس همبستگی آب‌شناختی تعیین می‌شود. - درنگره‌ی نخست. دامنه‌ی کارکردی آبخیزء محدود به رفتار رودخانه» رابطه‌ی آب وخاک, فرسایش و رسوب و رفتار رودخانه - درنگره‌ی دوّمء دامنه کار کردی آبخیزء به محیط زیست نزدیک می‌شود و درضمن ردیابی رابطه آب وخاک و زمین با توجه به ساختار بوم‌سازگان» گستره‌ی آن به روابط درون و بیرون محیط طبیعی, مدیریت منابع طبیعی و بهره‌برداری و کاربری زمین گسترش می‌یاید. به هر حال و در مجموع به نظر می‌رسد. آبخیز عامل تنظیم‌کننده‌ی بوم‌سازگان‌های خشکی و آبی است؛ عاملی که می‌تواند سبب فراهم‌شدن کیفیت و خواص فرآیندهای بوم‌شناختی شده و کاربرد اکوهیدرولوژی و فیتوتکنولوژی را در فعالیت‌های مدیریتی تعیین کند. ۱-0-۲-۲ مفهوم مدیریت حوضه‌ی آبخیز و آبخیزداری غیر سازه‌ای است که در یک حوضه‌ی آبخیز انجام می‌شود تا به اهداف مدیریت آبخیز یا همان «آبخیزداری» نایل شود. به کلامی دیگر, از آنجا که حوضه‌ی آبخیز را یک نظام تولیدی متشکل از عوامل طبیعی و انسانی می‌دانیم (باران» کارمایه‌های نو نیروی کارء فناوری‌های جدید و زهادها)؛ «مدیریت حوضه‌ی آبخیز یا همان آبخیزداری را باید در شمار آن دسته از عوامل نمادی قرار داد که به منظور ساماندهی نظام در راستای تحقق اهداف مصوب توسعه,ء می‌کوشد تا توازن و تعادل محیط زیست را پشتیبانی و حفاظت کند.» به سخنی دیگر: «آبخیزداری را می‌توان فرآیند برنامه‌ریزی» تدوین و تکمیل مجموعه اقداماتی در حوزه‌ی منابع طبیعی» کشاورزی و انسانی دانست که آرمانش دستیابی به منابع مورد نظر و مطلوب برای جامعه بدون لطمه خوردن به منابع آب و خاک است.» راست آن است که تعابیر ثانویه در مورد مفهوم آبخیزء به جز وحدت همبستگی آب‌شناختی خود حوضهء عمدتاً اعتباری بوده و به نحوه‌ی نگاه کردن به پدیده‌ها در علوم زمین و مدیریت سرزمین مربوط می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - تعاریف و مفاهیم پایه ۳۵ از این رو با توجه به رویکردی که در ارتباط با تعریف آبخیز وجود دارد. مفهوم آبخیزداری و مدیریت آبخیزء نیز متفاوت خواهد برخی مدیریت آبخیز را محدود به مدیریت آبراهه‌هاء سرشاخه‌ها و رودخانه‌ها تلقی کرده‌اند. در صورتی که پاره‌ای دیگر از صاحب‌نظران» مفهوم آبخیزداری را تا حد مدیریت جامع سرزمین گسترش داده‌اند. در هر صورت» آنجه که درمورد آن اجماع نسبی وجود دارد. تعریف زیر است: «آبخیزداری فرآیند شناخت. سیاست‌گذاری و تنظیم یک مجموعه اقدامات در ارتباط با حفظ و9 احیاء منابع و بهره‌برداری معقول ازمنابع یک حوضه بدون اثرات زیان‌بار در محیط طبیعی است.» بر این بنیادء در آبخیزداری با توجه به ماهیت بوم‌سازگان حوضه‌ی آبخیز, باید عوامل اقتصادی, اجتماعی, فرهنگی و نهادی در داخل حوضه‌ی آبخیز و محاط بر آن (ملی و منطقه‌ای) مد نظر قرارگیرد. نکته‌ی حایز اهمیت در آبخیزداری - که به ویژه در موضوع این مطالعه نیز بسیار اهمیت دارد - این است که وحدت ساختاری حوضه‌ی آبخیز و تعادل حوضه با پدیده‌ی استقلال نظام مدیریت زیرسامانه‌ها در تصارض و دوگانگی (پارادوکس) قرار گرفته و از نوعی نأسازه‌ی غیر متعارف رنج می‌برد. به طور مثال ممکن است مدیریت شهری یا روستایی» با مدیریت جامع و یکپارچه حوضه‌ی ابخیزء تنها بخشی از یک بوم‌سازگان بزرگ جنگلی باشد و یا برعکس, در حوضه‌ی آبخیز چندین نوع بوم‌سازگان جنگلی» مرتعی, بیابانی و آبی موجود باشد. برای فایق آمدن براین دوگانگی, راهکار مناسب» تفکیک حوزه‌ی سیاستگزاری و اقدامات تخصصی است. یعنی باید آبخیزداری اصطلاحاً حوزه‌ی مأموریت تخصصی استء اقدامات معینی را پیش‌بینی کند. ۲-۵-۲-۲ مفهوم رویکرد در مدیریت حوضه‌ی آبخیز و رویکرد توسعه‌ی پایدار در آبخیزداری براساس راهبردی که از سوی تاک |" تعریف شده است. علم در قرن بیست و یکم باید به طور فعال در راستای تحقق و ایحاد یک دیدگاه راهبردی و بکارگیری روش‌شناسی در راستای رسیدن به یک توسعه‌ی پایدار گام برداشته و مشارکت جدی داشته باشد. این رویکرد باید مبتنی بر ترکیبی از حوزه‌های مختلف علوم به صورت بین‌رشته‌ای و فرارشته‌ای باشد. جرا که شرایط توسعه برای پژوهش‌های جامع ترکیبی» ملی و بین‌رشته‌ای مبتنی بر اصول تجربی است که در فرآیند ترکیب و ادغام عوامل مشارکت دارند. علوم و دانش نوین دراین حوزه هموار سازد. بر این بنیاده اصل و اساس توسعه و ترقی علوم بین رشته‌ای و تحقیقات مربوط به آن باید مبتنی بر چشم‌اندازی نوین و تدوین پرسش‌هایی کلیدی برآمده از رویکردهایی خردمندانه و انعطاف‌پذیر باشد (14۵(۲112. ۱۹۹۳)؛ انجمن جنگلبانان آمریکا در ۰۱۹۵۸ آبخیزداری را این گونه تعریف کرده است: «تکوین طرحی جامع به منظور مدیریت آبخیز با پهره‌گیری از روش‌های 19۰ ۲ زا 5 ۸۵۳ آمسی امد‌ناماها * -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۹ دستورالعمل پایش و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی ‏ وآبخیزداری در واقع اهمیت مفهوم رویکرد در مدیریت حوضه‌های آبخیز با انتشار مقاله‌ای از ۸/1۷۳1 در سال ۲۰۰۳ دوچندان شد. وی در آن مقاله نام آنتروپوسن را برای عصر جدید انتخاب کرد. او با مطالعات گسترده خود به این نتیجه رسیده است که کاهش کیفیت سامانه‌های آبزی به واسطه‌ی فشارهای انسانی (نظیر تنظیم سیلاب, آلودگی‌هاء یوتریفیکاسیون و.. ) به حدی بحرانی است که دیگر نمی‌توان صرفاً توسط فرآیندهای طبیعی آنها را رفع یا کنترل کرد. به همین دلیل باید اذغان کنیم که وارد عصر جدیدی شده‌ایم. تنزل قابل ملاحظه‌ی کیفیت و تنوع زیستی آب درسطح بسیار بزرگ و جهانی هم در کشورهای پیشرفته و هم در کشورهای رو به توسعه کاملاً به چشم می‌خورد. شواهدی وجود دارد که اتخاذ رویکردهای سنتی یا مکانیکی که معطوف به رفع و نابودی عومل تهدیدکننده نظیر آلودگی منابع و کنترل سیلاب‌ها باشدء هر چند که بسیار حیاتی استء اما کافی نخواهد بود. به این دلیل که کنترل به منظور حفظ و تضمین پایداری کیفیت منابع آب شیرین» نه تنها باید از تخلیه‌ی آلاینده‌ها بکاهیم و یا آنها را از بین ببریم» بلکه باید برشمار ابزار بالقوه‌ای که سبب مدیریت بهینه‌ی فرآیندهای بوم‌شناختی گردند. بیافزاییم. چنین رویکرد کارأمدی باید مبتنی بر فهم روابط بین بوم‌سازگان و الگوهای آب در مقیاس مختلف باشد. باید دانست بقای انسانی و حفظ تنوّع زیستی بر روی کره‌ی زمین به میزان توانایی‌مان برای حفظ و یکپارچگی فرآیندهای بوم‌شناختی بستگی دارد. درنتیجه آشکار است که یکی ازعوامل بنیادین برای توسعه‌ی پایدار منابع آبی» حفظ تعادل همواستاتیک در بوم‌سازگان است. با توجه به سطوح فعلی تأثیرات انسانی بر بوم‌سازگان‌هاء ضروری است که فرصت‌های لازم را برای بوم‌سازگان‌ها افزایش دهیم. دستیابی به این فرصت‌ها از طریق افزایش ظرفیت‌های جذب تأثیرات منفی انسانی توسط بوم‌سازگان‌ها میسر است. آبخیزداری به عنوان یک رویکرد انسجام‌بخش, می‌تواند ابزار لازم را برای نیل به این هدف از طریق تعریف رویکردهای نوین حمایت و حفظ مدیریت آبهای شیرین فراهم سازد. تدوین مفهوم آبخیزداری, عامل پیشرفت‌های حاصله در پژوهش‌های مرتبط با لازم را برای یک رویکرد هولوستیک با درک ارتباط بین فرآیندهای بوم‌شناختی و آب‌شناختی» فراهم کرده و به سمت توسعه‌ی چنین است که در فرآیند توسعه‌ی پایدار» آبخیزداری؛ فرآیند برنامه‌ریزی و مدیریت جامع حوضه‌های آبخیزء تنظیم و تدوین طرح و اجرای اقدامات مناسب به منظور آداره‌ی منابع موجود در آبخیز با هدف کسب منافع بدون سیب رساندن به موجودیت این منابع را عهده‌دار است. از سوی دیگرء نباید از خاطر برد که در فرآیند برنامه‌ریزی» دو رویکرد کاملا متمایزء یعنی: برنامه‌ریزی بخشی و برنامه‌ریزی منطقه‌ای قابل طرح است. ۱ ۸۲۳۳۵3 ۱ و متکی بر استنتاج از جهان و روابط عینی و علی حاکم برآن و همچنین مقدورات آدمی برای تغییر جهان بیرون به نفع خود است؛ فرآیندی که با توجه به مباحث نظریه‌های توسعه تکوین یافته و می‌یاید. آشکار است که در این محمل, کوشیده شده بدون ورود به جستارهای آکادمیک (مدرسه‌ای) که خارج از حوصله‌ی این نوشتار است. در حد ضرورت به تفاوت‌های این دو رویکرد اشاره شود. -------- صفحهٔ بعد -------- فقصل دوم - تعاریک و مفاهیم پایه ۳۷ عمدتاً بر اراده برای تغییر استوار بوده و دستیابی به حجم معینی از تولید کالا و خدمات را هدف نهایی خویش قرار می‌دهد. باید مناسبات پیرامون پروژه هم با شاخص فایده بر هزینه مورد ارزیابی قرار می‌گیرد. بنابراین» انتظار می‌رود که در این شکل از برنامه‌ریزی» تخریب محیط جز تفکیک‌ناپذیر عمران و توسعه محسوب می‌شود و کنترل تخریب و بازسازی اثرات تخریب به حوزه‌ی و این همان شاه‌بیت چرایی تخریب مستمر و پایدار طبیعت رنجور وطن,» به بهانه‌ی توسعه است! بنابراین» می‌توان نتیجه گرفت از دیدگاه تاریخی, برنامه‌ریزی بخشی متعلق به دوران کودکی و بلوغ زودرس (نوجوانی) برنامه‌ریزی است. گروهی حتی بر این باورند که حال» گرچه در این ادعا حقیقتی آنکارناپذیر نهفته است. ولی به تلخی باید پذیرفت که برنامه‌ریزی بخشی, فارغ از رویکرد سرمایه‌داری یا سوسیالیسم در هر دو جهان شرق و غرب به عنوان ابزار توسعه به کارگرفته شده و هنوز هم می‌شود. امّا در برنامه‌ریزی منطقه‌ای" - که حاصل پختگی نگاه بشری به یافتن شیوه‌ای برای زیست پایدار است - تنظیم امور مربوط به منطقه‌ای پژواک بشر امروز در مواجهه با تهاجم به منابع از یکسو و نابرابری در توزیع منابع و سرمایه درکانون‌های معین و محنت‌زدگی محدوده‌های خارج از قطب‌های رشد بوده است. به دیگر سخن, برنامه‌ریزی منطقه‌ای» فرآیندی کیفیت گراست تا مانند برنامه‌ریزی بخشی, صرفاً کمی گرا. گذار به توسعه‌ی پایدار بدل شده است. به نحوی که چشم‌انداز دستیابی به توسعه‌ی پایدار» بدون لحاظ آموزه‌های برنامه‌ریزی منطقه‌ای عملاً غیرقابل دسترس یا دست‌کم بسیار دشوار و پرهزینه به نظر می‌رسد. باید دانست در برنامه‌ریزی منطقه‌ای» تعامل انسان - محیطء به عنوان محور برنامه‌ریزی تعیین می‌شود و انسان در قالب جوامع اجتماعی و جوامع محلی در مدیریت و توسعه جزء لاینفک برنامه‌ریزی توسعه‌ی پایدار در منطقه محسوب می‌شود. ۱ مفهوم منطقه, قبل از ورود به حوزه‌ی برنامه‌ریزی از ابداعات عالمان جغرافیا است که برای تبیین تفاوت‌ها و تمایزات نواحی مختلف کره‌ی زمین به کار برده می‌شد؛ ابداعی که با توجه به نظرگاه و پندارینه‌ی فلسفی جغرافیدان» طیفی از توصیف پوسته‌ی سطحی منطقه تا تعامل پیجیده‌ی انسان- محیط و مناسبات اقتصادی, اجتماعی و فرهنگی را شامل می‌شود. به بیانی روشن‌ترء براساس روش‌شناسی جغرافیایی» «منطقه» محدوده‌ی سرزمینی است که از نظر یک یا کار کردی ژئوپولتیک شکل بگیرد. تقسیمات سیاسی و آداری که به صورت قراردادی و با اعمال ملاحظاتی خاص انجام می‌گیرد. نوعی منطقه‌بندی اعتباری -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ دستورالعمل پایش و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی ‏ وآبخیزداری چنین است که در برنامه‌ریزی منطقه‌ای» سیاستگزاری» برنامه‌ریزی و توسعه معطوف به نیازهاء ظرفیت‌ها و محدودیت‌های بوم‌شناختی» اقتصادی, اجتماعی و فرهنگی مناطق است. نکته‌ی حایز اهمیت در این نوع برنامه‌ریزی منطقه‌ای, تعیین قلمرو جغرافیایی مناطق و لحاظ واقعی ملاحظات زیست‌محیطی است؛ ملاحظاتی که در برنامه‌ریزی بخشی, به راحتا آب خوردن نادیده گرفته می‌شود. همان‌گونه که پرداختن به اخلاقیات در چنین نگره‌ی اقتصادی, کاملاً غیرمنطقی و هزینه‌بر جلوه می‌کند . در این میان» یکی از وجوه اساسی منطقه‌بندی» تفکیک سرزمین براساس حوضه‌های آبخیز است. به ویژه درمناطقی که مدیریت منابع آب برای توسعه‌ی کشاورزی» شرب و صنعت و تولید زیرساختی برق (هیدروالکتریک) و حتا حمل و نقلء دارای اهمیت ساختاری است و با توجه به این که اغلب حوزه‌های تمدنی بشر درحاشیه رودخانه‌ها شکل گرفته است. انطباق مناطق کارکردی و محدوده‌ی توسعه منطقه‌ای با محدوده‌ی حوضه‌ی آبخیز رودخانه متداول است. فرازنای کلام آن که به نظر می‌رسد چاره‌ای نباشد جز آن که در فرآیند برنامه‌ریزی توسعه‌ی پایدار» برای آبخیزداری سه قلمرو کارکردی معین به شرح زیر در نظر بگیریم: (الف) قلمرو سیاستگذاری دامنه‌ی آن کلاً محیط طبیعی در حوضه آبخیز را دربرمی گیرد. در این قلمرو تمامی کاربری‌هایی که ممکن است به نوعی در محیط تغییر ایجاد کنند و ساختار بوم‌سازگان را دگرگون سازند (اعم از مثبت یا منفی) ضابطه‌مند می‌شوند. توسعه‌ی کالبدی شهری و روستایی» کاربری صنعتی» معدن کاوی» جاده سازی و کاربری کشاورزی و... دراین قلمرو قرار می‌گیرند. (ب) قلمرو مدیریت منابع طبیعی دامنه‌ی آبخیزداری دراین قلمرو عبارت است از شناسایی بوم‌سازگان‌هاء پوشش گیاهی و حیات وحشء به منظور حفاظت. اصلاح, احیاء و بهره‌برداری از آنها به گونه‌ای که به اصل استمرار و پایداری منابع مزبور آسیبی وارد نشود. شایان ذکر آنکه مدیریت آب وخاک و حفاظت فیزیکی و زیست‌شناختی سرزمین در مقابل اشکال مختلف فرسایش درحوضه‌ی آبخیز نیز دراین قلمرو قرار می‌گیرد. (ج ) قلمرو پایش و ارزشیابی دامنه‌ی قلمرو پایش و ارزشیابی درآبخیزداری» دو قلمرو سیاستگذاری و مدیریت منابع طبیعی را دربرمی‌گیرد. باید دانست که «ارزشیابی» فرآیند سیاستگذاری» برنامه‌ریزی» طرح‌ریزی» طراحی پروژه» اجرای پروژه» توسعه‌ی انسانی و مشارکت و... را شامل می‌شود. حال آنکه در فرآیند «پایش» تنها با اندازهگیری‌های منظم دوره‌ای از شاخص‌هایی از پیش تعیین شده» ابزاری فراهم می‌شود که به مدد فراکافت آنها بتوان در ارزشیابی طرح مورد نظر دقیق‌تر عمل کرد. به هرحال و از مجموع مباحث یاد شده باید بر این واقعیت تأکید کرد که مدیریت جامع حوضه‌ی آبخیز با رویکرد برنامه‌ریزی توسعه‌ی بخشی حتا در درون بخش با توسعه‌ی زراعی و دامپروری در تعارض قرار می‌گیرد. چرا که در این رویکرد. تلاش می‌شود آبخیزداری و مدیریت منابع طبیعی درحد یک زیربخش, تقلیل داده شده و فرصت سیاستگزاری کلان برای گستره‌ی حوضه‌ی آبخیز از مدیریت منابع طبیعی و آبخیزها سلب شود. چنین است که مأموریت آبخیزداری در رویکرد برنامه‌ریزی بخشی را فقط باید معطوف و محدود است به اقدامات تخصصی زیر: - حفاظت منابع آب و خاک درحوضه‌ی آبخیز سدها (سدسازی یک زیربخش از بخش آب محسوب می‌شود)؛ البته سیر تحول برنامه‌ریزی منطقه‌ای و گذر به برنامه‌ریزی توسعه‌ی پایدار منطقه‌ای نیز خود بحث مفصلی است و پارادایم پیچیده‌ای دارد که سزاوارترین محل پرداختن به آن» جستارهای تشریحی مربوط به تدوین ضوابط و معیارهای مدیریت منابع طبیعی است. -------- صفحهٔ بعد -------- فقصل دوم - تعاریف و مفاهیم پایه ۳۹ کشاورزی و آماده‌سازی اراضی برای بهره‌برداری گسترده‌تر. ۳-۵-۳-۲ مفهوم پایداری در توسعه در تولید ثروت به چه میزان از سرمایه‌ی انسانی» فیزیکی و طبیعی استفاده شده است(موّمنی,ء ۱۳۸۱). مطابق این تعریف» پایداری در از این رو هنگامی می‌توان از پایداری در توسعه سخن گفت که تأمین مستمر نیازها و رضایت‌مندی عموم زیستمندان همراه با افزایش کیفیت زندگی انسان مدنظر قرار گرفته باشد. از این رو آشکار است که برای حصول این پایداری چاره‌ای نیست جز آنکه مدیران آبخیز بتوانند از معرفتی بین رشته‌ای برآمده از دانش بوم‌شناسی؛ اقتصاد. مردم‌شناسی؛ جامعه‌شناسی» روان‌شناسی» رایانه 9 از این رو در مفهوم توسعه‌ی پایدار» آبخیزداری فرآیند برنامه‌ریزی و مدیریت جامع حوضه‌های آبخیزء تنظیم و تدوین طرح و پایه‌ی محیطی, مجموع منابع فیزیکی زمین» آب» خاک, جنگل, مرتع» حیات وحش, آبزیان» ذخایر ماکرو و میکرو ژنتیکی و تنوع مردم» تصمیم‌های خردمندانه‌ی اقتصادی و توسعه‌ی سیاسی عجین باشد. شاید یکی از موارد پراهمیت و درعین حال مجادله‌خیز در آبخیزداری این است که وحدت ساختاری حوضه‌ی آبخیز - با توجه به تأثیر متقابل پدیده» در تعادل حوضه - با پدیده‌ی استقلال نظام مدیریت زیرسامانه‌ها نوعی ناسازه (پارادو کس) را می‌نمایاند. به طور مثال ممکن است مدیریت شهری یا روستایی» با مدیریت جامع و یکپارچه‌ی حوضه‌ی آبخیز در تعارض قرار گیرد و یا مدیریت مرتع با محدوده‌ی معینی که اصطلاحاً حوزه مأموریت تخصصی است.ء اقدامات معینی را پیش‌بینی کند. ۱ به همین ترتیب» مدیریت پایدار آب باید همواره توان طبیعی آب را در طول زمان مدنظر قرار دهد. دینامیک چرخه‌های بوم‌شناختی می‌تواند مقدار آب موجود در بوم‌سازگان‌های آبهای شیرین و نیز میزان قابلیت دسترسی آب در بوم‌سازگان‌های خشکی را تنظیم کند. این عامل به صورت بالقوه عامل محدودکننده‌ی میزان تولیدات اولیه و میزان رشد رستنی‌هاست. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۰ دستورالعمل پایشس و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی ‏ وآبخیزداری به دیگر سخن, در انگاره‌ی آبخیزداری در توسعه‌ی پایدار» مدیریت منابع طبیعی (جنگلء مرتع» بیابان» محیط های آبی و حیات وحش) در هر شکل و در هر موقعیت جغرافیایی در درون حوضه. بخشی از آبخیزداری محسوب می‌شود و سیاستگزاری» برنامه‌ریزی» طرح‌ریزی» اقدام» نظارت و ارزشیابی مستمرء برای حفاظت از محیط طبیعی درحوضه‌ی آبخیزء مأموریت اصلی آبخیزداری محسوب می‌شود. بدین ترتیب آبخیزداری, نمی‌تواند نسبت به نحوه‌ی بهره‌برداری و مدیریت کاربران» اعم از کشاورزی» منابع طبیعمی» معدن و سکونت توسعه‌ی صنعتیء در درون حوضه‌ی آبخیز بی تفاوت باشد. چرا که هر اقدام برای تغییر وضعیت حوضه درکل بوم‌سازگان تأثیر متغیرهای و مدیریت حوضه‌ی آبخیزء یعنی مدیریت کنترل اثرات. البته با توجه به ضرورت تقسیم کار و پیچیده و تخصصی شدن حوزه‌های برنامه‌ریزی و بهره‌برداری, مأموریت آبخیزداری نیز معطوف به محدوده‌ی تخصصی شده است. ولی این نافی نقش سیاستگزاری در فرآیند آبخیزداری نیست. به طور مثال همانگونه که اکنون مدیریت معدن و معدن‌کاوی امری کاملاً تخصصی است, سیاستگزاری برای حفاظت حوضه‌ی آبخیز درمقابل اثرات معدن کاوی نیز کاملاً تخصصی شده است. از سوی دیگر با توجه به ضرورت ارزشیابی مستمر تغییرات در فرآیند توسعه‌ی پایداره ضرورت پایش اقدامات وسیاستگزاری‌ها یکی دیگر از ماموریت‌های آبخیزداری در توسعه‌ی پایدار به شمار می‌رود. به هر حال جمع بست چند دهه رابطه بین نظام برنامه‌ریزی و اجرایی کشور و نظام مدیریت منابع طبیعی و آبخیزها نشان می‌دهد که به دلایل سه گانه‌ی زیر روابط آبخیزداری با طرح‌های توسعه‌ی ملی و منطقه‌ای آن گونه که باید - شکل نگرفته قوام نیافته و از تعاملی بایسته برخوردار نبوده است.: - نخستین دلیل- منابع طبیعی و آبخیزهاء به مثابه یک زیربخش از بخش کشاورزی تلفی شده است و فقط به ماهیت بوم‌شناختی و زیرساختی آن درحدی که زمینه برای بهره‌برداری را فراهم سازد توجه شده است. - دوّمین دلیل- از آنجا که در نظام غالب برنامه‌ریزی کشور هنوز بخش‌گرایی دست بالا را دارده در نتیجه به رغم وجود نطفه‌های برنامه‌ریزی منطقه‌ای و آمایش سرزمین» به ارزش کارکردی و جامع‌نگر آبخیزداری و مدیریت محیط طبیعی - آن گونه که بایسته بوده - توجه نشده و بیشتر تظاهراتی ویترینی از آن استنباط می‌شود. - سوّمین دلیل- طرح‌های توسعه‌ی منطقه‌ای یا بخشی منطقه‌ای» یا توزیع فضایی فعالیت در گستره‌ی سرزمین - که باید در قالب مدیریت جامع یکپارچه آب و خاک به مرحله اجرا درآید - برکامه‌ی پیوندی که با مدیریت جامع منابع طبیعی و آبخیزداری دارند» توسط سازمان‌های اجرایی به صورت مستقل به اجرا در می‌آیند. به سخنی دیگرء این مطالعات - با وجود شکل ظاهری منطقه‌ای‌اش - کماکان اهداف بخشی را تعقیب می‌کند. مطالعات تخصصی آبخیزداری نیز یکی از این مطالعات است و به عبارتی نتایج یافته‌های مطالعات آبخیزداری فقط برای دستگاه اجرایی تخصصی دارای اعتبار است و با توجه به ناسازه‌های موجود در نظام اجرایی و مدیریت منابع طبیعی و آبخیزداری, نتایج یافته‌ها و برنامه‌ریزی‌های مدیریت منابع طبیعیء حتی در سازمان اجرایی مربوطه و زیربخش‌های کشاورزی هم از اعتبار کافی و وافی برخوردار نیست. به بیانی روشن‌ترء باید اذعان کرد که تاکنون در غیبت نظام مدیریت جامع منابع طبیعی و آبخیزهاء دستگاه‌های اجرایی مخلتف با توجه به ماموریت خود در زمینه‌ی توسعه‌ی بخشی, در مورد بهره‌برداری از سرزمین راساً برنامه‌ریزی کرده‌اند. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - تعاریگف و مفاهیم پایه ۳۱ ۵-0-۲-۲ مفهوم طرح آبخیزداری در سامانه‌ی جامع آبخیزداری و زیرسامانه‌های مدیریت حوضه (جنگل, مرتع, بیابان و عملیات فنی - مهندسی در حوضه) همان‌طور که می‌دانیم؛ در مفهوم مدیریت منابع طبیعی» تأکید اصلی بر شناسایی بوم‌سازگان‌ها یا همان زیرسامانه‌های موجود در آبخیزء به منظور اتخاذ تدابیر و تمهیدات لازم برای حفاظت, اصلاحء احیای توسعه و بهره‌برداری از آنها بوده» به شکلی که به اصل استمرار و پایداری منابع در محیط طبیعی آسیبی وارد نشود. بنابراین نکته‌ی حایز اهمیت در مفهوم طرح آبخیزداری» تفکیک کار کردی زیرسامانه‌ها و تدوین نظام مدیریت کار کردی برای هر زیرسامانه با حفظ اصل وحدت ساختاری بوم‌سازگان است. چرا که در مدیریت سامانه‌ای بوم‌ساز گان, اجزاء نظام مدیریت کار کردی نباید یکدیگر را نقض با خنثی کنند. به هر حال, نباید از خاطر برد که آبخیزداری, دانشی جدید به شمار رفته و از عمر فعالیت‌های آن در سطح جهان» بیش از نیم قرن نمی‌گذرد. بنابراین» طبیعی است که بسیاری از جستارهای مطروحه در آن» هنوز از اجماع بایسته‌ی مورد انتظار برخوردار نباشد. در کشور ما نیز» قدمت کاربست این شگرد از سال‌های نخستین دهه‌ی ۱۳۵۰ عقب‌تر نمی‌رود. در حقیقت» با ورود مشاورین عمران و منابع » سوگراً" و مک‌گاون" که هر کدام عهده‌دار فعالیت در حوضه‌ای مشخص و همچنین آموزش کارکنان ایرانی در این زمینه شدند, دانش آبخیزداری نیز به درون مرزهای ملّی راه یافت. از آن زمان» به تدریج کار آبخیزداری در کشور رونق گرفت" تا به امروز که از نظر جغرافیایی در سطوح وسیع‌تری انجام گرفته و از نظر تشکیلاتی فراز و نشیب‌های متعددی را گذرانده و متکامل‌تر شده است؛ به نحوی که امروزه حتا چالش‌های اصلی آن در کشور نیز تغییر یافته است. مروری بر تاریخ دهه‌های گذشته نشان می‌دهد که چالش‌های اصلی در دهه‌ی پنجا» آموزش و تجهیز امکانات. طرح‌های جامع و هماهنگی دستگاه‌های اجرایی بوده است. در دهه‌ی شصت چالش‌های عمده توسعه‌ی تشکیلاتی و اعتباری و چالش‌های مهم دهه‌ی هفتاد. توسعه‌ی کمی فعالیت‌هاء ترویج و مشارکت و تلاش برای بقاء تشکیلاتی بوده است. و اکنون در اواسط دهه‌ی چهارم عمر آبخیزداری, به نظر می‌رسد عمده‌ترین چالش‌ها عبارت باشند از: تبیین نظام پایش و ارزشیابی پویا و هدفمند برای طرح‌های آبخیزداری» ترویج و اعمال برنامه‌های آبخیزداری, فلسفه و مفهوم واقعی» مدرن و مورد نیاز آن (برنامه‌ریزی یکپارچه» اجرای غیرمتمر کز) و سرانجام حرکت از آبخیزداری «دولتی» به سمت آبخیزداری «مردمی و خصوصی». 1-۵-۲-۲ مفهوم قلمرو در طرح‌های آبخیزداری در طرح‌های آبخیزداری,» قلمرو مدیریت آبخیز از محدوده‌ی تخصصی مدیریت یکپارچه‌ی آب و خاک فراتر رفته و سیاستگزاری برای کاربری زمین دربخش‌های اقتصادی, توسعه‌ی شهری و روستایی و همچنین بهره‌برداری از منابع طبیعی را نیز دربر می‌گیرد. ۷-۵-۲-۲- بررسی و ارایه‌ی مفهوم منافع ناشی از اجرای طرح آبخیزداری هدف عمده‌ی آبخیزداری عبارت از بهبود کمیت و کیفیت اندوخته‌های آب و خاک و نیز تثبیت چرخه‌ی آب‌شناختی است. برخی از منافع ناشی از اجرای طرح‌های آبخیزداری عبارتند از: [ ۰( یک (1) ک6 ۵۹0 1200100101۵30 ۰ ۰ ۹ خاأ[ه5 00 1۵01105 - ۰ ۰ ۰ ۹ م٩ بخعا2 ۸۹001 ک 00۵ 0.۳.۵۵ اینک فعالیت‌های آبخیزداری در تمام استان‌های کشور در چهارچوب طرح‌های مصوب توجیهی و تفصیلی - اجرایی صورت می گیرد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۲ دستورالعمل پایش و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی ‏ وآبخیزداری - التیام‌بخشی خاک‌ها از طریق کاهش آلودگی‌های زیست محیطی و نیز کاستن آثار منفی ببار آمده در آبهای شیرین؛ - مدیریت پوشش‌های گیاهی و جنگلی (فعالیت‌های مربوط به کشاورزی و جنگل‌داری) به منظور کنترل چرخه‌ی آب و کاهش شستشوی مواد مغذی و فرسایش حوضه‌ی آبخیز؛ -‏ حمایت از مناطق اکوتون و احیاء آنها برای کاهش انتشار آلودگی زمین‌های کشاورزی و دیگر مزارع؛ - بهبود کیفی آب و کنترل یوتریفیکاسیون از طریق مانداب‌های طبیعی یا مصنوعی و دشت‌های سیلابی؛ -‏ تقویت تنوع زیستی از طریق رشد رستنی‌های آبزی؛ - تولید سوخت‌های بیوکارمایه برای کاهش استفاده از سوخت‌های فسیلی به عنوان منابع اصلی کارمایه در مناطق روستایی و نیز کاهش سرانه‌ی مصرف سوخت‌های فسیلی می‌شود؛ - فرصت‌های شغلی تازه‌ای برای ساکنین محلی فراهم ساخته و درآمد سرانه‌ی اهالی حوضه را افزایش می‌دهد؛ به طورکلی می‌توان منافع حاصل از اجرای طرح‌های آبخیزداری را در دو گروه زیر خلاصه و تفکیک کرد: (الف) منابع اقتصادی و مالی توسعه‌ی کشاورزی» صنعت و مناطق شهری باعث افزایش مصرف گشته که به نوبه خود تنزل کیفیت منابع آب را به همراه دارد» این امر سبب محدودیت مصرف آب در مناطق پایین دست می‌شود و به معنی کلی آفت کمی و کیفی قابل ملاحظه‌ی رودخانه‌ها و مخازن آبی پایین دست خواهد بود. (ب) منافع زیست‌محیطی بی‌گمان یکی از انکارناپذیرترین سودمندی‌های اجرای طرح‌های منابع طبیعی و آبخیزداری را باید کمک به حفظ توان بوم‌شناختی سرزمین» کاهش فرآیندهای تخریبی ناشی از برهنگی خاک, آفت حاصلخیزی و فرسایش آبی و بادی دانست. بنابراین آشکار است که اجرای درست چنین طرح‌هایی» به ویژه با کمک به حفظ و ارتقای ارزش‌های غیرقابل تبادل منابع طبیعی یا آنچه که اصطلاحاً کالاهای غیربازاری نامیده می‌شودء می‌تواند منافع زیست‌محیطی ارزشمندی برای سرزمین بیافریند. ۸-۵-۲-۲ شاخص‌های پایداری و مدیریت حوضه‌های آبخیز برای درک ضرورت پایداری بوم‌سازگان‌ها در مدیریت آبخیز و تعیین شاخص‌های نمایان‌گر درجه‌ی پایداری آن؛ کافی است این واقعیت را مد نظر قرار دهیم که محیط زیست و محیط طبیعی -و بوم‌سازگان‌های متشکله‌ی آن - در ابتدا عرصه‌ی حاکمیت فرآیندهای فیزیکی - شیمیایی و زیستی یا بوم‌شناختی است. این فرآیندها در مقیاس زمانی و مکانی در عرصه‌هایی از حوضه‌ی آبخیز محقق می‌شود. به عنوان مثال می‌توان اشاره کرد که بوم‌سازگان‌های پایین دست رودخانه اغلب منعکس‌کننده‌ی شرایط فیزیکی و شیمیایی عرصه‌هایی از حوضه‌ی آبخیز است که با تغییرات شدید گونه‌ای مواجه بوده‌اند. به همین دلیل حفاظت از بوم‌سازگان‌های آبی پایین‌دست» ضرورت مدیریت همزمان مسایل اراضی مرطوب حاشیه‌ی رودخانه و اراضی بالادست را ایجاب می‌کند. 1۵۳۵00۵ 0 100 06 ۵۳ کو‌زل 80 ب احه و۱10 ۱۱/0 -------- صفحهٔ بعد -------- قصل دوم - تعاریک و مفاهیم پایه ۳ ۳-۲ تعاریف و مفاهیم مرتبط با معیارها و شاخص‌ها هر چند ساختارهای مختلف اجتماعی, اقتصادی و بوم‌شناختی به دلیل روابط تنگاتنگ و تعاملات گسترده به صورت یک پیکره‌ی واحد یا نظام‌های یکپارچه عمل نکرده یا واکنش نشان نمی‌دهند - به طور مثال تقریباً هیچ فعالیت اجتماعی بدون تأثیرگذاری در قلمرو اقتصادی نخواهد بود و نیز هیچ فعالیت اقتصادی بدون تأثیر در محیط بوم‌شناختی دیده نمی‌شود. معذالک اغلب به منظور غلبه بر پیچیدگی‌های مجموعه نظام‌های به هم پیوسته از طریق روش قیاسی تغییرات در نظام‌های مختلف و مجزا و یا حتا در غالب زیرنظام‌های کوچکتر مورد بررسی و تحلیل قرار می‌گیرند. سپس با شناخت نسبی روابط و کارکردهای متقابل اجزاء و کارکردهای آنها تلاش می‌گردد تا در چارچوب یک مجموعه معنی‌دار به نام «چارچوب منطقی» کنار یکدیگر قرار گرفته و مورد بررسی و تحلیل نهایی قرار گیرند. نظر به این که تغییرات هر ویژگی یا خصوصیت معین یک پدیده یا فرآیند در قالب شاخص‌های معین و تعریف شده‌ای قابل سنجش و مقایسه استء لذا شاخص‌ها در این زمینه نقش مهمی ایفا می‌کنند. در قلمرو توسعه معمولاً سه جنبه متمایز لیکن با همپوشی‌هایی در تعریف شاخص‌ها مستتر و قابل تشخیص است(7۵5107,1972]) : - نخست- تعریف شاخص‌ها در قالب مبانی نظری و الگوهای توسعه سیاسی - اجتماعی و اقتصادی؛ - دوم- کاربرد شاخص‌ها در بررسی‌های تجربی روابط متعامل بین عوامل اقتصادی و غیراقتصادی؛ - سوم - توسعه کارکرد شاخص‌ها به منظور سیاستگذاری و برنامه‌ریزی. نکته بسیار مهم در زمینه یادشده آن است که پیوستگی متغیرهای اقتصادی, اجتماعی,ء سیاسی و نیز شناخت روابط سیستماتیک بین آنها بستگی به میزان دانش جامعه و پیشرفت در هر یک از قلمروهای سه‌گانه‌ی یاد شده دارد. از این مقدمه‌ی مفهومی که بگذریم» شایسته است. پیش از همه در مورد خود واژه‌های شاخص و معیار توضیح بیشتری آرایه واژه شاخص (114102107۲) از ریشه‌ی فعل لاتین 1۳410210 برگرفته شده که در بین سایر معانی آن به «برآورد» و «تعیین خصوصیتی» توجه می‌دهد. مهمترین ویژگی یک شاخص آن است که فراتر از آنچه مستقیماً با آن برخورد داردء را ارایه دهد. این خصوصیت, شاخص را از داده‌ها و آمار (اولیه و تحلیل شده) متمایز می‌سازد. شاخص‌ها تعداد اندازه‌گیری‌ها و عواملی که به طور طبیعی برای ارایه (نمایش) یک موقعیت "دقیق" لازم است را کاهش می‌دهد. آنها همچنین فرآیند مبادله که از طریق آن نتایج سنجش‌ها به استفاده کننده ارایه می‌شود را مد نظر قرار می‌دهند. بنابراین شاخص‌ها پلی بین داده‌های تفصیلی که بعضی اوقات بسیار فراوان هستند و نیاز به تفسیر اطلاعات متکی بر معنی تعامل و تغییرات در محیط زیست دارنده هستند . هر چند ملاحظه‌ی شاخص‌های توسعه پایدار و محیط زیست تازگی دارد؛ لیکن شاخص‌ها به طور کلی جدید نیستند و مثلاً سال‌ها است تولید ناخالص‌های ملّیء نرخ بیکاری و یا مثلاً دسترسی به مراقبت‌های اولیه بهداشتی, نسبت پزشک به جمعیت و نظایر آنها مورد استفاده قرار گرفته است. معذالک شاخص‌های مربوط به سیاست‌های هماهنگ و موزون زیست‌محیطی و توسعه پایدار نسبتاً جوان هستند و هنوز نواقصی بر سر شاخص‌های مورد توافق و کاربردی در سطح قابل مقایسه با بخش‌های اقتصادی و اجتماعی وجود دارد. وانگهی شاخص‌های متداول مورد استفاده نظیر تولید ناخالص ملی و سنجش منابع مجزا و جریان‌های آلودگی, شاخص‌های شرایط پایداری کاملی ارایه نمی‌کنند. روش‌ها برای ارزیابی تعامل بخش‌های مختلف محیط زیست. جمعیت و -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ دستورالعمل پایش و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی ‏ وآبخیزداری پیراسنجه‌های اجتماعی به میزان کافی توسعه نیافته و کاربردی نشده‌اند. بنابراین شاخص‌های توسعه پایدار نیاز به بسط و توسعه به منظور فراهم کردن یک پایه مستحکم برای تصمیم‌سازی در سطوح مختلف و پایش پیشرفت به سوی اهداف نهایی پایداری خود تنظیمی نظام‌های توسعه و محیط زیست یکپارچه هستند. به همین دلیل, در فصل ۴۰ از منشور ۲۱ کشورها و سازمان‌های بین‌المللی ترغیب شده‌اند تا شاخص‌های توسعه‌ی پایدار را بسط دهند. تحقق توسعه پایدار به معنی تغییر راه‌هایی است که اتخاذ تصمیم در قلمرو اطلاعات تخصیص منابع اساسی ایجاب کرده است و شاخص‌ها نقش تعیین‌کننده‌ای در این چارچوب از طریق اعلام نشانه‌های آگاه‌ کننده‌ی شرایط روندها و فرآیندهای توسعه در سطوح مختلف خانوار» جامعه روستایی» حوضه آبخیزء منطقه و کشور یا حتی مجموعه‌ای از کشورها دارند. به دلایل فوق در سال‌های اخیرء فراخوانی برای پایش جامع‌تر از منابع طبیعی کشورها انجام شده است. به ویژه در مورد کشورهای در حال توسعه‌ای که برای کسب در آمد عمدتاً متکی بر منابع طبیعی پایه بوده‌اند. در چنین کشورهایی که وابستگی به کشاورزی شدید بوده است. تخریب محیط زیست و فقر به دلیل نیاز فوری برای تأمین تقاضای غذا موجب بهره‌برداری بیش از حد توان محیط زیست شده است. در نتیجه تأمین کالاها و خدمات راهبردی کشاورزی کاهش یافته و لذا فقر بیشتری را ایجاد کرده است و این مدار باطل تداوم می‌یاید. بنابراین ضروری است که همه کشورهاء به ویژه کشورهای در حال توسعه به دقت به ثروت‌های طبیعی خود توجه داشته باشند و تغییرات اجزاء و عوامل آن را با توجه به پیوستگی نظام‌های بوم‌شناختی و اجتماعی - اقتصادی مورد پایش و ارزشیابی قرار دهند. روشن است که کیفیت و شرایط سرزمین در حال تغییر است. اما کمتر اتفاق می‌افتد که اجزاء و فرآیندهای در حال تغییر -- جهت‌گیری و نیز شدت تغییرات (نرخ تغییرات) - با دقت پایش شود. اغلب در برنامه‌های توسعه و طرح‌ها برای تعیین کیفیت سرزمین از طریق حدسء گمان» امیدواری و یا حداکثر ارزیابی‌های اولیه استفاده می‌شود تا کاربرد شاخص‌ها و نتایج پایش برنامه‌ریزی شده. شاخص‌های پایداری به همه‌ی اعضا جامعه از جمله تصمیم‌گیران» کمک می‌کند تا تصویری از پیشرفت جامعه به سوی امیال آزها به پایداری ارایه دهد. این شاخص‌ها مسیر جدیدی از تفکر درباره چگونگی زندگی آنها و درباره انواع پیشرفت‌های آنها و آنجه که می‌خواهند انجام دهند., نشان می‌دهد. شاخص‌های مزبور همچنین کمک می‌کنند تا تصمیم‌گیران و بخش عمومی در زمینه‌ی رفاه شهروندان در طول زمان پاسخگو باشند. سایر جنبه‌های معیارها و شاخص‌ها که باید به هنگام انتخاب ملی مدنظر قرار گیرد. عبارتند از : - ارتباط و مناسبت - همه‌ی معیارها و شاخص‌ها می‌باید مرتبط با چالش‌های (تعریف» تعیین» شناسایی) زیست‌بوم پایدار (جنگل, مرتع» تالاب» بیابان و ...) باشند؛ - به صورت تنگاتنگ و بدون ابهام مرتبط با ارزیابی هدف باشند. هر شاخص باید مستقیماً مرتبط با یک معیار و هر معیار مرتبط - تعریف دقیق - واژه‌های معرف هر معبار یا شاخص باید ساده و شفاف بوده و به گمراهی یا تفسیر غلط بین استفاده‌کنندگان منجر نشود؛ - شناخت ویژه - شاخص باید هر چه بیشتر اطلاعاتی را تأمین کند که تفسیر مستقیم معیار تحقق آن را امکان‌پذیر نماید؛ -------- صفحهٔ بعد -------- فقصل دوم - تعاریک و مفاهیم پایه ۳۰ - سهولت گردآوری» سنجش, ثبت. تفسیر و هزینه موثر - شاخص‌ها باید به گونه‌ای انتخاب شوند که به مدیران آبخیز» زحمات اضافی و بی‌مورد برای اخذ اطلاعات, اندازه‌گیری» ثبت و تحلیل را تحمیل نکنند تا مجبور به صرفه‌جویی در سطح کمینه شوند؛ - قابل اعتماد و روایی - فنون یا روش‌های ضروری به منظور تحقق (وارسی) اطلاعات ویژه از طریق معیار با شاخص‌ها باید به اندازه کافی قابل اعتماد باشند؛ - حساسیت به تنش‌های مدیریت منابع طبیعی - یک شاخص مفید و مطلوب باید اطلاعات مفیدی در دامنه تغییرات موردنظر (اتفاقی) آرایه کند (مثلاً اگر اهداف مدیریت تغییر کرد). - ارجاع یا درخواست از کاربران - مردمی که می‌خواهند معیارها و شاخص‌های سنجش را به کار برند نیاز به پذیرش آنها به عنوان مهم» عملی و اجرایی دارند. ۱-۳-۲ معیار معیار عبارت است از یک دسته (مجموعه) شرایط و فرآیندهایی که به وسیله‌ی آن می‌توان منابع را ارزیابی کرد. معیار توسط مجموعه‌ای از شاخص‌های مرتبط (تعیین خصوصیات یا ویژگی‌ها) مشخص و قابل سنجش و آرزیابی می‌شود. به سخنی دیگر, « معیار» بیان کننده‌ی عناصر اصلی و یا یک سری از ارزش‌های منابع طبیعی است که در مدیریت پایدار محیط‌زیست مورد توجه قرار می‌گیرند. هر چند که در مقیاسی کلان‌ترء می‌توان وظیفه‌ی معیار - که آن را در فارسی ملاک, سنحه. ایاره» پیمانه» سنجانهء محک. انگپایه, ضابطه و میزان هم می‌نامند" - را ارزیابی موضوع مورد مطالعه دانست. به سخنی دیگرء معیارها منظرهایی تعریف شده هستند که از دریچه‌ی آنها می‌توان به مطالعه‌ی موضوع مورد نظر پرداخت. ۲-۳-۲ شاخص «شاخص» یک معیار را از منظری خاص یا ارزشی ویژه مورد اندازه‌گیری قرار می‌دهد. اگرچه شاخص‌ها عمدتاً کمی هستند. ولی می‌توانند تشریحی و کیفی هم باشند. به بیانی روشن ترء وظیفه‌ی شاخص - که آن را در فارسی نماگرء نمایگرء نمایانگرء نمایه. نشانگرء شناسهء معرفء شناسانه, شناساگرء پیراسنجه و پراسنجه هم می‌نامند" - ارزیابی معیار است. یعنی: شاخص‌هاء ابزاری هستند که کیفیت دید ما را هنگام تماشای موضوع از منظر معیار مورد نظرء ارتقاء می دهند. از این رو شاخص‌ها را می‌توان نشانه‌هایی از فرآیندهاء داده‌ها (دروندادها)» سناده‌ها (بروندادها) اثرات. نتایج و پیامدهایی برشمرد که سنجش یا قضاوت در خصوص پدیده‌های مختلف را میسر می‌سازند. شاخص مقیاسی است ترجیحاً عددی از یک متغیر که پایه و اساسی نسبتاً ساده و قابل اعتماد برای ارزیابی موفقیت» تغییر یا عملکرد برنامه پا طرح را فراهم می‌کند. شاخص, واحدی است از اطلاعات اندازه‌گیری شده در طول زمان که تغییرات را در شرایط معیین نشان می‌دهد. هم شاخص‌های کمی و هم شاخص‌های کیفی برای آموزش مدیریت, بازبینی سیاست‌گذاری‌ها و پایش و ارزشیابی مورد نیاز است." ۰ 006 با فتا0ا۵) ت09 غاد اعد معوهی هد بل هاد وهای ۱ ۳۵0۳۵۹۵0111211۷6 ۲۵۲100110 0۵۳۵۵0 010110116 ب6ا اد مه ,16 * 81۵۵۵ کم م۸ تاودا ۲۵۶۳ ومام‌ن ۲ 1996 .و۸ ‎٩۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۹ دستورالعمل پایش و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی ‏ وآبخیزداری ۳-۳-۲- کاربرد شاخص‌ها" پرسشی که مطرح می‌شود این است که شاخص‌ها به چه دردی می‌خورند؟ و چرا به آنها در برنامه‌ریزی نیاز است؟ به نظر می‌رسد در شرایط کنونی» تمایز آشکاری بین آن گروه از متخصصان که مرادشان از شاخص‌ها در مرحله‌ی نخست. تجربه‌اندوزی, تحلیل و سوّمی که شاخص‌ها را عمدتاً مرتبط با سیاست و برنامه‌ریزی می‌داننده دیده می‌شود. مارتن (ژرار) در مقاله‌ی «طرحی برای مدل‌سازی اجتماعی از دیدگاه آئین روش‌شناسی» به شکل روشنی این تمایز را بیان کرده (تحلیل سامانه‌ای یا سیستماتیک) و تعیین روابط علت و معلولی میان پدیده ها لازم است. فرق متغیرهای. مارتن می‌گوید: تمایز میان نظام تاریخی و نظام مداخله تنها امر مربوط به طبقه‌بندی نیست» بلکه هر یک از این نظام‌ها برخورد نظام تاریخی مستلزم فراکافت روابط علت و معلولی در درون خود نظام و میان نظام مزبور و دیگر نظام‌هاست. حال آن که نظام مداخله مستلزم وجود رابطه‌ای میان روش‌های اقدام» شفافیت روابط علت و معلولی و مجموعه‌ای از ارزش‌ها و هدف‌های مشخحص نظام مداخله به مجموعه‌ای از شاخص‌ها احتااج دارد که به طرح‌های مشخص و معین ارتباط داشته باشد و منابع» فعالیت‌هاء بروندادها و پیامد (اثرات) یا دستیابی به هدف مشخص را اندازه بگیرد. نظام تاریخی به شاخص‌هایی نیاز دارد که به دانش ما در باره محیط زیست یا الگوی توسعه اجتماعی - اقتصادی احاطه‌کننده وضعیت و موقعیت سیاست‌ها بیافزاید. مارتن تأکید می‌کند که کمبود فنون مشکل عمده برنامه‌ریزی نیست بلکه جهل به روابط علت و معلولی و جهل به تأثیر احتمالی خط مشی ها و سیاست‌هاست که به تدریج بر دانش ما درباره روابط میان اجزاء گوناگون نظام اجتماعی افزوده می‌شود. باید همگام با برنامه‌ریزی» تجزیه و تحلیل روابط متقابل که پژوهش بنیادی را در بر نامه‌ریزی ادغام کند.ء جریان یابد. در غیر این صورت این خطر وجود دارد که برنامه‌هایی که از لحاظ فنی (ظاهراً! صحیح به نظر می‌رسند. به دلیل آنکه روابط اجتماعی برنامه مزبور فهمیده نشده‌اند. بحران‌های اجتماعی 2-۳-۲ تمایز و وجوه مشترک شاخص‌ها با متغیرء آستانه ... و نظایر آنها تغییر» آستانه, نمایه, نشانگر, استاندارد و غیره ممکن است مورد استفاده قرار گیرد. هر چند واژه‌های مذکور در زمینه سنجش داده‌ها و روندها و فرآیندهای پدیده‌ای زیست‌محیطی مورد استفاده قرار می‌گیرند. لیکن کاملاً مترادف و هم وزن نیستند و همان گونه که ۱ ماخذ : اقتباس و استخراج از کاربرد شاخص‌های اجتماعی - اقتصادی در برنامه‌ریزی توسعه (محموعه برنامه و توسعه ۲۵) ۱۳۶۷. مترجم دکتر هرمز شهدادی. ی کت بت پ 2 1 مزا( هاهدگ ۵۳۵۵ بجممامهط. * -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - تعاریگف و مفاهیم پایه ۳۷ اشاره شد. در مباحث مختلف و با اندک تفاوتی در معانی و مفاهیم برای ادای مقصود مورد توافق قرار می‌ گیرند؛ لیکن اصلح آن است که هر واژه حتی‌الامکان در جای خود بکار گرفته شود. ۱-2-۳-۲ متغیر گالوپین(۱۹۹۶) معتقد است که شاخص‌ها همان متغیرها هستند (و نه ارزش‌ها که گاهی بدان تأکید می‌شوند) یک متغیر جلوه معیارهای خاص یا بر اساس مشاهدات خودمان تعریف می‌کند. هر متغیری به محموعه‌ای از خصوصیات ذاتی وابسته است که سبب محموعه کامل تمام وضعیت‌های ممکن محموعه شرایط (521 ع51210) خوانده می‌شود. به عبارت دیگرء یک متغیر در شرایطی می‌تواند به عنوان شاخص مطرح شود که اطلاعاتی درباره شرایط و یا روند خصوصیات یک سیستم در حال بررسی به ما ارایه دهد. این اطلاعات در بعضی سطوح تصمیم‌گیری بسیار مهم و موّئرند. به طور کلی هر متغیری نشان دهنده ی یک «خصوصیت» است.البته نه یک خصوصیت از موضوع واقعی بلکه یک تصویر یا خلاصه با چکیده‌ای از یکسری خصوصیات است. این که متغیر تا چه اندازه به خصوصیت مورد نظر نزدیک باشد و تا چه حد معنی‌دار بوده و در تصمیم‌گیری قابل استفاده باشد پرسشی است که به مهارت و بصیرت محقق و نیز هدف و انگیزه اصلی تحقق بر می‌گردد. ۲-۶-۳-۲ میانگین میانگین» یک شاخص مرکزی است که متوسط داده‌ها را نشان می‌دهد و از طریق تقسیم حاصل جمع داده‌ها بر تعداد آزها بدست ۳-2-۳-۳ پیراسنجه (پارامتر) پیراسنجه, اغلب به عنوان یک مشخصه یا خاصیت که اندازه‌گیری یا مشاهده می‌شود. مورد استفاده قرار می‌گیرد. 2-1-۳-۲ - نمایه که تغییرات مقداری یک منغیر وابسته به چند مقدار اصلی را نشان می‌دهد. ۵-2-۳-۲ نشانگر با پراکسٍ پراکسی یا نشانگر (بعضاً شاخص جایگزین هم می‌گویند) در مفهوم شاخص‌ها عبارتند از متغیر فرضی که وابسته به بعضی خصوصیات که مستقیماً قابل مشاهده نیست (به دلایلی یا بواسطه پرهزینه بودن نمی‌توان آنها را مستقیماً اندازه‌گیری یا مشاهده -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ دستورالعمل پایش و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی ‏ وآبخیزداری 1-2-۳-۲ استاندارد و سطح آستانه شاخص‌ها می‌توانند مقادیر یا شرایط متفاوتی داشته باشند. به بعضی از این مقادیر نام‌های مخصوص می‌دهند که ارزش قضاوتی به آن می‌دهد. این موارد عبارتند از: سطح آستانهء میانگینء نشانء مقدار مرجع» محک. هر یک از این واژه‌ها معنی خاص خود را دارند و نمی‌توانند به جای هم به کار روند. برای درک بهتر شاخص‌های توسعه‌ی پایدار معمولاً مقادیر استاندارد به «میانگین» نزدیک هستند. این دو مفهوم در اصل برای مواردی به کار می‌روند که توسط یک مرجع قانونی با تحت یک توافق جمعی به عنوان «مقدار می‌گیرد که به عنوان مقایسه توسط یک مرجع قانون‌گذار تعیین و تصویب شده برای اندازه‌گیری کمیت. وزن» طول, ارزش یا کیفیت و نظایر آن مورد استفاده قرار می‌گیرد و « مقدار فنی مرجع» نام می‌گیرد. ۷-4-۳-۲ محک چیزی که به عنوان استاندارد استفاده می شود و بوسیله آن چیزهای دیگرمورد قضاوت یا اندازه‌گیری قرار می‌گیرند و با یک مرجع که سنجش و اندازه‌گیری بر طبق آن انجام می‌شود. ۸-2-۳-۲ هدف با نشان اهداف و نشان‌ها نیز بیان کننده‌ی مقدار یا مقادیر خاصی هستند که باید به آن دست یافت. هدف یا نشان در فرآیند تصمیم‌گیری باید مشخص شود تا برای رسیدن به آن برنامه‌ریزی شود. پیشرفت به سمت اهداف باید قابل اندازه‌گیری و قابل مشاهده باشد. گاهی از مفهوم «هدف» و «مقصود» یکسان استفاده می‌کنند. اما در کاربرد عمومی و نیز در نظریه‌های سازمانی» اهداف معمولاً کیفی هستند و مسیر کلی را نشان می‌دهندء نه یک شرایط خاص را؛ یعنی نشان‌دهنده‌ی انتهای راهی هستند که برای نیل به آن تلاش می‌شود (مانند بهبود کیفیت زیست محیطی, کاهش فقر). ۹-2-۳-۲ استانه آستانه‌ها بیشتر ماهیت فنی یا تکنیکی دارند. آستانه‌ها بیان کننده‌ی مقادیری هستند که مقادیر بالاتر از آن مناسبندء اما مقادیر کمتر از آن قابل قبول نیستند پا برعکس. ۵-۳-۲- شاخص‌های کمّی و کیفی اغلب تعاریف مطرح شده در ارتباط با شاخص‌های محیط زیست یا توسعه پایدار سعی دارند از عدم قطعیت شاخص‌های کیفی بکاهند و این کار را از طریق عددی (رقمی) کردن مفاهیم و تبدیل آنها به متغیرهای عددی (چه به صورت صریح و یا به صورت تلویحی) انجام می‌دهند. در واقع» بر این نکته تأکید شده است که یکی از خصوصیات ضروری شاخص‌هاء کمی بودن آنها است. البته به طور کلی یک شاخص می‌تواند یک متغیر کیفی» یک رشته اعداد ترتیبی یا یک متغیر کمی (مقداری) باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- قصل دوم - تعاریک و مفاهیم پایه ۳۹ یکی از شاخص‌های کیفی قدیمی «گونه‌های شاخص» است که کاربرد طولانی در بوم‌شناسی داشته و برای تشخیص و تفکیک گونه‌هایی است که با یک شرایط به خصوص زیست‌محیطی ارتباط دارند و وجود این گونه‌ها دلیلی بر وجود آن شرایط بخصوص شاخص‌های کیفی در سه حالت بر شاخص‌های کمی ترجیح دارند: وقتی اطلاعات کمی (مقداری) در دسترس نباشدء وقتی مشخصه مورد نظر داتاً غیر قابل اندازه‌گیری باشد و زمانی که هزینه اندازه‌گیری تعیین‌کننده باشد. در بعضی حالات, ارزیابی‌های کیفی می‌توانند به نمادهای کمی تبدیل شوند. 1-۳-۲ شاخص‌های سنجش یا برداری تعدادی از شاخص‌ها که به طور همزمان تصویری از شرایط زیست محیطی را نشان می‌دهند به عنوان «نیم‌رخ» کیفیت زیست‌محیطی تعریف می‌شوند. نیم‌رخ کیفیت زیست‌محیطی (یا به طور کلی» نیم‌رخ زیست محیطی) یک بردار است. بردارها برای کلیت بخشیدن به یک متغیر به کار می‌روند. اما بر عکس نمایه یک «متغیر»» «مقیاس» است (یعنی یک عدد که از جمع ۲ یا چند عدد دیگر به دست آمده است). این تفاوت بین نمایه و نیم‌رخ برای کاربران نیز آشکار است. بر این اساس» دو نقطه نظر کلی در مورد نمایه‌ها وجود دارد. یک دیدگاه ترجیح می‌دهد که داده‌ها تا حد امکان کامل باشند (مثل نیم‌رخ زیست‌محیطی) و حاضرند پیجیدگی‌های نتایج را نیز تحمل کنندء درحالی که دیدگاه دیگر ترجیح می‌دهد که داده‌ها تا حد امکان ساده باشند (مثل یک نمایه) و هر گونه اشتباهی که در مسیر ساده‌سازی ممکن است روی دهد. قبول می‌کنند. باید توجه داشت نیم‌رخ, به خودی خود یک شاخص است. چرا که متغیری است که به شکل برداری بیان می‌شود. متغیرهای سازنده شاخص ممکن است به صورت نمودار خطی یا منحنی باشند. بنابراین نیم‌رخ نه تنها مقدار عددی متغیرها را معیین می‌کند. بلکه به عنوان جزیی که می‌تواند بر کل تأثیر بگذارد و از کل تأثیر بگیرد. جایگاه آن را در کل نیم‌رخ مشخص می‌کنند." تلفیق گروهی از شاخص‌های مختلف شکل پیچیده‌ای را ایجاد می‌کند. اگر چه که تلفیق شاخص‌ها در یک سطح وسیع» کمک می‌کند تا مسایل با آگاهی و هوشیاری بیشتری مورد بررسی قرار گیرد, ولی لازم است که یک سری شاخص‌ها نیز تلفیق نشده باقی بمانند تا امکان استنتاج ابعاد مختلف یک جریان وجود داشته باشد. این مشکل بخصوص در مورد رهیافت‌هایی (رویکردهایی) که از تلفیق تعداد زیادی شاخص ایجاد شده‌اند. وجود دارد. زیرا هیچ زیرساخت غیر تلفیقی موجود نیست. به علاوه» سامانه‌های تلفیقی؛ مشکلات مفغ‌هومی م‌همی دارند. ". بدریچ مولدان _ سوزان بیلهارز. شاخص‌های توسعه پایدار. ترجمه و تدوین نشاط حداد تهرانی و دکتر ناصر محرم‌نژاد انتشارات سازمان حفاظت محیط زیست. سال۱۳۸۱ صفحات ۲۲-۲۳. ". همان منبع. -------- صفحهٔ بعد -------- ۰ دستورالعمل پایش و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی ‏ وآبخیزداری ۸-۳-۲ چارچوب شساخص‌ها ماهیت سیستمیک (کلی‌نگرانه) بسیاری از جنبه‌های توسعه پایدار» اهمیت جستجوی خصوصیات بنیادی کل سامانه یا سیستم برای دستیابی به شاخص‌های مناسب را مشخص می‌کند. این شاخص‌ها به خودی خود. کلی و کل‌نگر هستند و تمام خصوصیات اصلی که در لایه‌های زیرین سامانه‌ی اصلی وجود دارند (نه تنها عناصر و نه تنها روابط متقابل) را معین می‌کنند. در این جا لزوم تحقیقات بنیادی (در هر دو زمینه کاربردی و نظری) درباره نحوه رفتار سامانه‌های پیچیده اجتماعی < بوم‌شناختی به منظور تشخیص صفات اصلی» مکانیزم‌ها و معیارهای لازم بیشتر مشخص می‌شود. انعطاف‌پذیری و أسیب‌پذیری سیستمیک سلامتی بوم‌سازگان‌هاء خود اتکایی سامانه‌های اجتماعی- بوم شناختی و غیره» مثال‌هایی از خصوصیات کل سامانه هستند که برای پایداری آن از عوامل تعیینکننده به شمار می‌روند. از آنجا که گردآوری گسترده داده‌ها بدون جهت‌بخشی شفاف آنهاء بیهوده به نظر می‌آید؛ لذا باید قبل از این که داده‌های مذکور گردآوری شوندء در مورد چارچوب یا درخت راه حل (که با توجه به اهداف و اولویت‌ها و دسترسی به اطلاعات انتخاب می‌شوند) توافق حاصل شود. مقصود این است که ابزاری برای تصمیم‌گیران فراهم شود که آنها را قادر سازد بهترین و مناسب‌ترین شاخص‌ها را انتخاب کنند. توسعه پایدار در برگیرنده‌ی ابعاد و مسایل متفاوتی است. برای سازماندهی شاخص‌های مختلف که به توسعه پایدار مربوط می‌شود. لازم است به تعریف چارچوب‌های مفهومی پرداخت. همان طور که در نتایج کارگاه 611 7۱) آمده است: چارچوب‌هاء شاخص‌های اختصاصی یا مجموعه شاخص‌ها را به یک شیوه منطقی سازماندهی می‌کنند؛ به طوری که بتوان آنها را در موارد متعددی مورد استفاده قرار داد. این چارچوب‌ها می‌توانند دو فرآیند جمع‌آوری داده‌ها و اطلاعات را نیز رهبری کنند و نیز ابزار ارتباطی مفیدی برای تصمیم‌گیران هستند تا به خلاصه کردن اطلاعات کلیدی برگرفته از بخش‌های مختلف و متعدد بپردازند. چارچوب‌ها به دسته‌بندی منطقی مجموعه اطلاعات مرتبط می‌پردازند و آنها را تلفیق و تفسیر می‌کنند و نیز به شناسایی مسایل مهم که اطلاعات کمی در مورد آنها وجود دارد و به تبع آن شناسایی داده‌هایی که باید جمع‌آوری شود.ء کمک می‌کنند. چارچوب‌های شاخص‌ها می‌توانند از طریق جمع‌آوری اطلاعات ساختاری» فراکافت و گزارش فرآیندهای مربوط به مسایل و در نهایت موضوعات مختف مرتبط با توسعه پایدار به غنی‌سازی گزارش‌های آرایه شده کمک کنند. چارچوب‌های تحلیلی مختلفی برای شناسایی» بسط و ایحاد ارتباط بین شاخص‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. در مورد شاخص های زیست محیطی به طور خاص» رهیافت‌های مختلفی از جمله «رهیافت زیستی» (آب» هواء زمین» منابع زنده) یا «رهیافت هدفمند» (برای انتخاب شاخص‌ها با توجه به اختیارات قانونی و اجرایی) و «رهیافت بخشی» (برای آزمون اثر شاخص های زیست‌محیطی از دید بخش‌های اقتصادی مانند صنعت, شهرسازی, کشاورزی و غیره) مورد استفاده قرار می‌گیرند. در مباحث توسعه و محیطزیست چارچوب‌های گوناگونی بکار گرفته می‌شوند که از آن جمله موارد زیر را می‌توان نام برد: - سامانه‌های تلفیقی حسابداری زیست محیطی اقتصادی - چارچوب‌های آمار زیست محیطی - چارچوب فشار < وضعیت موجود < واکنش - چارچوب نیرو های پیش برنده - وضعیت موجود - واکنش -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - تعاریف و مفاهیم پایه ۱ ۱-۸-۳-۲ چارچوب مفهومی شاخص‌ها نزد سازمان خواروبار و کشاورزی از هنگام تشکیل کمیسیون براندلند" که کمیسیون جهانی توسعه و محیطزیست . توسعه پایدار را به مثابه تأمین نیازهای کنونی بدون به مخاطره افکندن قابلیت‌های نسل‌های بعدی برای تأمین نیازهای خودشان تعریف کرد. تعاریف دیگر در تکمیل و تکوین آن برأمده‌اند. لیکن چگونگی تعیین نیازهای نسل‌های فعلی و آتی چالش‌های فراوانی بوجود آورده است. با توجه به روح حاکم بر تعاریف فوق‌الاشاره» توسعه پایدار به مفهوم تضمین پایداری رفاه انسانی در گذر زمان است. نتیجه و الزامی که از این تعریف بر می‌آید این است که پیامدها و بازتاب‌های منفی که از اقدامات کنونی حاصل می‌شود. باید برای رفاه انسانی آیندگان به نحو مناسبی جبران شود از آتجایی که سرمایه تأمین‌کننده راه‌های دستیابی به رفاه است» بسیاری از کارشناسان توسعه پایدار توافق دارند که این جبران‌ها در واقع انتقال ذخایر سرمایه‌ای برای نسل‌های بنابراین» چالش‌های پایداری» بیانگر چگونگی شرایط تأمین آن مقدار سرمایه سرانه است که رفاه نسل‌های آینده را دست‌کم در شرایط کنونی میسر سازد. ۲-۸-۳-۲ ضوابط انتخاب شاخص‌ها بر بنیاد آنجه نوشته آمدء در مجموعه‌ی حاضر کوشیده‌ایم ضوابط زیر را برای انتخاب شاخص‌ها لحاظ کنیم: - مرتبط و در خور اهمیت - منعکس‌کننده ارزش‌های اصلی محیط و جامعه - قابل سنجش به صورت کمی -‏ علمی و تجربی - روایی (پایایی) - هدایت (راهبری) ۹-۳-۲ شاخص‌های اقتصادی, اجتماعی و زیست‌محیطی توسعه‌ی حوضه‌ی آبخیز بسیاری از نویسندکان و دست اندر کاران » توسعه پایدار را به معنای حوزه تعامل سه قلمرو اجتماعی, اقتصادی و زیست‌محیطی توصیف کرده‌اند (نمودار شماره۲-۲). معنا و مف‌هوم ضمنی این نمودار این است که محل تلاقی یا همپوشی این سه قلمرو نشان‌دهنده‌ی پایداری است. لیکن به هنگام به اجرا درآوردن این پندارینه‌ی شماتیک,» مشکلات مفهومی قابل ملاحظه‌ای ظاهر می‌شود. "0 2 ۹ * ۷/۲۳ 5 ۵130001021۵1 200 دادم , کعناه اب۳۵1۵ ۸ نا که نزمه هناگ و 1997 معا خه اهظ ۰" -------- صفحهٔ بعد -------- ۲ دستورالعمل پایشس و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی و ابخیزداری نمودار شماره ۲-۲حوزه‌ی تعامل سه قلمرو اجتماعی, اقتصادی و زیست‌محیطی(بوم‌سازگان‌ها) توسعه پایدار اغلب گفته می‌شود که جایی که هر قلمرو به صورت مستقل مدیریت شود (سناریوی قراردادی)» توسعه به صورت قابل قبول و شایسته‌ای پایدار خواهد شد. مثلاً گفته می‌شود که رشد اقتصادی محیط‌زیست را تحت تأثیر قرار خواهد داد؛ اما فعالیت زیست محیطی» بدون کارکرد منطقی قوی اجتماعی و اقتصادی شکست خواهد خورد و دستیابی به فواید اجتماعی حاصل از توسعه اقتصادی بدون ملاحظات زیست محیطی به ندرت تحقق خواهد یافت. معدالک با یادگیری مدیریت سه قلمرو زیر در یک چارچوب منطقی جدید (گزینه سناریو توسعه پایدار) به ایرادات رویکردهای قراردادی فایق خواهیم آمد: ۱ ارج نهادن به سرمایه‌گذاری در قلمرو حمایت از محیط‌زیست. ۲ تمرکز بر رفاه اجتماعی و مبارزه با فقرء ۳ افزایش تامین عمومی سرمایه اجتماعی. باید دانست. هرچند ممکن است اصول یاد شده به آسانی تدوین گردد. اما اجرا و تضمین کاربرد آن‌هاء تغییر و تحول قابل ملاحظه‌ای در جوامع و دولت‌هایشان را طلب می‌کند. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - تعاریف و مفاهیم پایه ۳ 2-۲ تعاریف و مفاهیم مرتبط با پایش! و ارزشیابی " در پرداختن به کلیات و مفاهیم پایش و ارزشیابی به طور عمده از روش مطالعه‌ی کتابخانه‌ای و جستجو در منابع بین‌المللی استفاده شده است. منابع مورد استفاده عمدتاً از انتشارات و تارنمای رسمی نهادهای بین المللی و به ویژه آژانس‌های تخصصی سازمان ملل متحد نظیر برنامه‌ی عمران ملل متحد"(7710۳]) برنامه‌ی محیط زیست ملل متحد" (7071:۳]) بانک جهانی" (۷/13) و صندوق بین‌المللی توسعه‌ی کشاورزی " ((]1۳۸) بوده که فعالیت‌های متمرکز در زمینه‌ی پایش و ارزشیابی فعالیت‌های توسعه و امور مرتبط با مدیریت محیط زیست در سطح بین‌المللی به انجام می‌رسانند. در زمینه‌ی شاخص‌های پایداری و مفاهیم مرتبط با توسعه‌ی پایدار» بیشترین بهره‌برداری از انتشارات و تارنمای کنوانسیون تنوع زیستی" (1310)) موْسسه بین‌المللی توسعه‌ی پایدار" ((1151) و مرکز پایش حفاظت جهانی؛ (۷/۲۹/2) صورت گرفته است. دست آخر آن که در تهیه‌ی مطلب حاضر از هم‌اندیشی و هم‌افزایی افراد صاحب نظر در زمینه‌ی مدیریت منابع طبیعی و برنامه‌ریزی مدیریت بهره برده و تجربیات عملی آنان در زمینه‌ی واقعیات موجود در امر مدیریت و برنامه‌ریزی منابع طبیعی در کشور در تنظیم و بومی‌سازی مطالب مد نظر قرار گرفته است. بر این بنیادء پایش و ارزشیابی را باید در شمار مهمترین ابزارهای تضمین‌کننده‌ی پایداری و شناسه‌ای بر رشد واقعی اقتصادی تلقی کرد. چرا که در هر حوزه‌ای که به کار می‌رود. می‌کوشد تا بد موارد ریر دست یاید: - یک نگاه انتقادی و مستقل به اهداف و چگونگی نیل به آنها ارایه دهد؛ بی‌طرفانه تعیین کند؛ -‏ قضاوت در مورد طرح‌های عمرانی عمومی بر طبق نتایج و عوارض آنها و نیازهایی که می‌خواستند برآورده کند؛ - فرآیند شکل‌گیری یک قضاوت در مورد ارزش یک برنامه. ۱-2-۲ مفهوم پایش و ارزشیابی «پایش» را می‌توان فرآیندی پیوسته پنداشت که مدیران و ذینفعان " مرتبط با سیاست‌ها و فعالیت‌های توسعه‌ی در حال اجرا را به شکل مداوم و بهنگام از میزان پیشرفت و یا عدم پیشرفت آن آگاه می‌سازد. ۳ 8 0 3 ‏۵۵ا]‎ 31۵1005 10۷۵100۵۱6 4٩ 11:۵۵ 31۵11005 ۳۷۱۳۵۱۵۱6 5 ۷/۵۲] 6 11۵۳۵110۵۵ ۳۵۵۵ ۵۲ ۸2۳10۳۵] 1 7 00۵11۵۵ ۵۵ 810102121 ۷ 01 ع6[ 5۹131۵0 1۵۳ 13۹06 131۵۳۵10۵ 8 ۱10110۲1۵۶ 00۹۵۲۷۵110۵ ۷/۵۲۵ 9 درل [0جاعا ‎٩۵‏ ۱۹ -------- صفحهٔ بعد -------- تک دستورالعمل پایش و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی ‏ وآبخیزداری و ام «ارزشیابی» تلاشی مقطعی است که با اتکاء بکه روشی مشخحص 9 برنامه‌ریزی شده و به گونه‌ای هدفمند. می‌کوشد تا نسبت ستاده‌های ملموس و برآمده از اجرای طرح‌های توسعه را با نتایج پیش‌بینی شده و مورد انتظار از آن طرح‌ها سنجیده و دلایل موفقیت یا شکست سیاست‌ها و طرح‌ها را به تحلیل کشد. اجرای برنامه برای تصحیح فوری هر گونه انحراف از اهداف عملیاتی انجام می‌گیرد. در صورتی که ارزشیابی به طور خاص در نقطه‌ی در ارزشیابی‌ها ما نیازمند شاخص هستیم. برای این که بدانیم یک برنامه به اهداف متعدد خود رسیده است یا خیر. شاخص عبارت است از یک مشخصه یا صنعت که قابل اندازه‌گیری برای ارزشیابی یک برنامه از نظر ستاده‌ها یا عوارض باشد. شاخص‌ها ضرورتاً ۳-2-۲ رویکردهای توسعه‌ی پایدار در زمینه‌ی پایش و ارزشیابی ارزشیابی یکی از وظایف همیشگی مدیریت یک سازمان, برنامه یا پروژه بوده و ابزاری است که در صورت استفاده صحیح و بهنگام, می‌تواند نقش بسیار ارزنده‌ای در بهبود عملکرد فعالیت‌ها و ارتقای یادگیری و کارایی سازمانی داشته باشد. در کشور ما سالانه میلیاردها ریال صرف اجرای طرح‌های عمرانی می‌شود و این بودجه‌ی عظیم - به ویژه از منظر ملاحظات و آموزهای مورد تأکید توسعه‌ی پایدار - ضرورت نیاز به یک نظام پایش و ارزشیابی برای اطمینان از هدفمندی مطلوب و موّثر بودن صرف هزینه‌ها را برجسته‌تر می‌کند. اگر یک نظام پویا و سالم ارزشیابی» بتواند کیفیت اجرای طرح‌ها را به نحوی روش‌مند و بیطرفانه آرزیابی کند.ء بی‌گمان زمینه برای بهبود برنامه‌هاء تخصیص عادلانه‌ی بودجه و تصمیم برای تمدید. تغییر یا توقف آنها فراهم شده و گامی استوار و محکم به سوی پایداری برداشته خواهد شد. چنین است که ارزشیابی می‌کوشد تا از منظر توسعه‌ی پایدار به تشریح دریافت‌ها و پرسش‌های زیر بپردازد: - مناسبت - این که اهداف برنامه تا چه حدی با توجه به نیازهای درحال رشد و اولویت‌ها در سطح ملّی مناسب است؛ - کارایی "- این که نهاده‌های مختلف چگونه به شیوه‌ای اقتصادی به ستاده‌ها و نتایج تبدیل شده‌اند؛ - اثربخشی" -این که نتایج برنامه چقدر در رسیدن به اهداف خاص و کلی برنامه سهیم بوده‌اند؛ - سودمندی" - این که نتایج برنامه چگونه با نیازهای جمعیت‌های هدف تطبیق می‌کنند؛ - پایداری" - این که نتایج و تغییرات مثبت تا چه حد انتظار می‌رود که پس از پایان برنامه باقی بمانند. ۳-2-۲ مراحل پایش مراحل مختلف فرآیند پایش و ارزشیابی از ابتدایی‌ترین مراحل تدوین سیاست توسعه یا طراحی پروژه‌های مرتبط با این امر آغاز می‌شود. هنگامی که شالوده‌ی سیاست یا طرح بنیان گذارده می‌شودء ستاده‌هاء بروندادها و اثرات مورد انتظار از اتخاذ سیاست یا اجرای 8 * ۲۵۱۵۳۵۷ ددع ۲۳۵011۷۵ ‎٩ زا * ی -------- صفحهٔ بعد -------- قصل دوم - تعاریک و مفاهیم پایه پیت طرح تعیین می‌شود و در واقع سنگ بنای فرآیند پایش و ارزشیابی گذارده می‌شود. همچنین تبیین و تعریف شاخص‌های مربوط به هر ستاده و برونداد مورد انتظار از دیگر اقداماتی است که در آبتدایی‌ترین مراحل سیاست‌گذاری و طراحی پروژه انجام می‌گیرد. شاخص‌هاء علایم ایحاد تغییر در شرایط توسعه در نتیجه اتخاذ سیاست‌ها و اجرای طرح ها و در نتیجه نشانه‌ای از حصول نتایج یا بروندادهای آن محسوب می‌شوند. به عبارت دیگر به واسطه مشاهده‌ی شاخص‌ها و حصول این نشانه‌ها است که می‌توان به نتایج پی برد. شاخص‌ها همچنین می‌توانند علامتی از انجام موفق یک فعالیت و یا حتا تخصیص منابع مورد نیاز طرح باشند. به عنوان مثال از مشاهده گزارش نیازسنجی آموزشی در یک طرح مدیریت منابع طبیعی می‌توان به انجام مطالعه نیازسنجی پی‌برد. همچنین کم شدن میزان بار رسوب در یک رودخانه می‌تواند شاخصی از اجرای عملیات حفاظت خاک و آب در سطح حوضه آبخیز آن رودخانه باشد. شاخص‌ها همجنین یکی از ابزارهای اندازه‌گیری کارایی هستند. در ادامه مطلب توضیحات بیشتر در زمینه شاخص‌ها ارایه خواهیم کرد. 2-2-۳ دامنه‌ی پایش در هر مرحله پس از طراحی پروژه» نخستین اقدام» طراحی برنامه کاری" طرح است. برنامه کاری خلاصه‌ای از فعالیت‌هاء برنامه زمانبندی و مسئولیت‌های اجرایی طرح است که به طور سالانه یا چند ساله ارایه می‌شود. برنامه کاری که به منظور عملیاتی نمودن چارچوب منطقی " طرح به ارایه جزییات بیشتری در این زمینه می پردازد. به عنوان یک ابزار در فرآیند پایش مورد استفاده قرار می‌گیرد و به مدیران طرح کمک می‌کند تا از تولید ستاده‌ها در زمان مورد نظر و پیشرفت طرح در راستای حصول نتایج اطمینان حاصل کنند. باید به خاطر داشت که در هر طرح دو برنامه کاری را می‌توان طراحی و ارایه کرد. یکی برنامه اجرایی طرح که در آن فعالیت‌ها و ستاده‌ها منعکس می‌گردند و توسط پرسنل طرح مدیریت و کنترل می‌شود. دیگری برنامه‌ی پایش و ارزشیابی است که در آن ستاده‌ها و بروندادهاء نتایج و پیامدهای طرح منعکس شده و در فرآیند پایش و ارزشیابی مورد استفاده قرار می‌گیرد. پس از تهیه برنامه‌ی کاری که ابزار اصلی فرآیند پایش و ارزشیابی است. اکنون باید اقدام به برنامه‌ریزی" برای اجرای این فرآیندها کرد. در برنامه‌ریزی برای اجرای فرآیندهای پایش و ارزشیابی به این پرسش که چگونه و چه وقت باید پیشرفت طرح را در راستای نیل به اهداف و نیز تحقق اهداف مورد انتظار بررسی کرد پاسخ می‌گوییم. برنامه‌ریزی برای اجرای فرآیند پایش و ارزشیابی در ابتدای اجرای طرح صورت می‌گیرد و برنامه تهیه شده به صورت سالانه مورد بازنگری و اصلاح قرار می‌گیرد. باید به این نکته توجه داشت که به دلیل وجود ارتباط تنگاتنگ بین فرآیندهای پایش و ارزشیابی» برنامه‌ریزی برای اجرای هر دو فرآیند به طور همزمان صورت می‌گیرد چرا که ارزشیابی ابزاری برای پایش و پایش پایه و اساس ارزشیایی است. 2-4-۲ نظام پایش قبل از اجرای فرآیند پایش باید نظام‌های پایش موجود بررسی گردد تا از انجام فعالیت‌های موازی و هدررفت منابع جلوگیری شود. در بررسی نظام‌های موجود باید توجه کرد که آیا نظام‌های موجود اطلاعات کافی را در اختیار مدیران قرار می‌دهند؟ آیا این ۷/۵۲ ۱ (108-170۵) ۴۳۵۵۷۵۲۷ آه‌زوما * ۵ 2116 ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- 1 دستورالعمل پایش و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی ‏ وآبخیزداری نظام‌ها همه طرف‌های درگیر در طرح را در امر پایش دخالت می‌دهند؟ آیا نظام‌های موجود با تأکید بر نتایج به بررسی طرح‌ها می‌پردازند؟ با انجام این بررسی کاستی‌های موجود تعیین شده و مدیران برای رفع کاستی‌ها اقدام می‌کنند. البته باید دانست که پیش از اجرای فرآیند پایش شایسته است معلوم شود که چه سطحی از ستاده‌ها و بروندادهای طرح در کدام مرحله و در چه زمانی بایستی مورد پایش قرار گیرد. با تعیین برد فرآیند پایش» ابزارهای مناسب برای انجام هر چه دقیق‌تر و 1-2-۳ ابزار پایش سازو کارها و ابزارهای مورد استفاده در طول فرآیند پایش باید به نحوی طراحی شوند که اطلاعات کافی در زمینه‌ی فراکافت بروندادها در اختیار مدیران طرح قرار دهند. همچنین کاستی‌های مترتب به این سازوکارها باید در کمینه‌ی ممکن باشد تا بیشترین کاریی حاصل آید. برای روشن‌شدن مطلب به بیان مثال زیر می‌پردازیم: اگر در حصول یکی از بروندادهای از پیش طراحی شده طرح مشارکت گروه‌های ذینفع نقش کلیدی داردء باید سازوکار مورد استفاده در فرآیند پایش به نحوی طراحی گردد که این گروه‌ها در جریان این فرایند نیز نقش پررنگ ایفا کنند. به عنوان نمونه می‌توان به مشارکت ذینفعان در طراحی روش‌های جایگزین شیوه معیشت اشاره کرد که نقش مهمی در کاهش فشار بر منابع طبیعی ایفا می‌کند و از طرفی بدون مشارکت جوامع محلی رسیدن به موفقیت در این زمینه ناممکن است و لذا در پایش میزان پیشرفت در حصول این نتیجه باید جوامع محلی را به شکل فعال مورد نظر قرار داد به نحوی که از بیشینه‌ی مشارکت آنان در فرآیند پایش اطمینان حاصل شود. ۷-2-۳ مراحل ارزشیابی طرح‌ها همان گونه که پیش‌تر هم اشاره شد. ارزشیابی ابزاری برای یادگیری» تصمیم‌گیری و اعتبار بخشیدن به نتایج حاصل از طرح است. به‌طور کلی اجرای فرآیند ارزشیابی به دلیل آن که بررسی تفصیلی‌تر نتایج نسبت به فرآیند پایش است. به منابع مالی و انسانی بیشتری نیاز دارد. از سوی دیگر در اجرای هر طرح» همه‌ی نتایج در یک زمان محقق نشده» بلکه زمان‌بندی فعالیت‌ها به گونه‌ای است که در مقاطع زمانی مختلف نتایج گوناگونی حاصل می‌شود» لذا در برنامه‌ریزی برای فرآیند ارزشیابی باید اقدام به انتخاب نتایجی کرد که اولاً بیشترین تمرکز مدیران و طراحان طرح بر آن استوار است و ثانیاً انتظار حصول آن نتایج در فاصله‌ی زمانی طی شده از طرح و یا در فاصله‌ی دو ارزشیابی پی‌درپی مورد انتظار است. بنابراین» مراحل ارزشیابی طرح‌ها را می‌توان در ۴ گام زیر خلاصه کرد: (الف) با شناسایی اطلاعات مورد نیاز برای هدایت راهبرد پروژه» تضمین عملیات اثربخش و الزامات مربوط به تدوین گزارش‌دهی مشترک به کارشناسان بیرونی» می‌توان کار نظام پایش و ارزشیابی را آغاز کرد. آنگاه باید در مورد چگونگی جمع‌آوری و تحلیل این اطلاعات و مستندات برنامه نظام پایش و ارزشیابی تصمیم‌گیری کنید. فرآیند تدبیر چگونگی پایش و ارزشیابی یک پروژه بطور اجتناب‌ناپذیر پرسش‌هایی را در مورد راهبرد پروژه مطرح می‌سازد که به اصلاح طراحی اولیه کمک می‌کند. ایجاد نظام پایش و ارزشیابی با رویکرد مشارکتی سبب استنباط دینفعان در زمینه پروژه شده و موجب ایجاد فضای یادگیری جنبه‌های محیطی می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- فقصل دوم - تعاریک و مفاهیم پایه 1۷ ( ب ) اجرای نظام پایش و ارزشیابی به معنی جمع‌آوری و مدیریت اطلاعات است. اینکار را می‌توانید از طریق رویکردهای غیررسمی و یا ساختاری تر انجام دهید. با پیگیری این موضوع که کدام یک از ستاده‌هاء برون دادها و پیامدهای پروژه تحقق می‌یابند و کنترل عملیات پروژه اطلاعاتی حاصل می‌شود (مثلا خاتمه فعالیت, مدیریت مالی و استفاده از منابع). پس از جمع‌آوری و مدیریت اطلاعات» باید به حل مسایل پرداخته یا ایده‌هایی جدیدی را برای اصلاح طرح اولیه پایش و ارزشیابی ارایه کنید. فراکافت قرار گیرد. این کار ممکن است به صورت رسمی انجام شود؛ مثلاً در خلال کارگاه آموزشی بازبینی سالانه پروژه و با می‌تواند به صورت غیر رسمی مثلاً با گفتگو با کشاورزان و در خصوص ایده‌های آنها در خلال بازدیدهای میدانی هفتگی تحقق یابد. در این تبادل نظرها و تأمل و تفکر, احتمالاً متوجه خلاءهای اطلاعاتی خواهید شد. می‌توانید برای تضمین جمع‌آوری اطلاعات لازمء اصلاحات در زمینه‌ی طرح پایش و ارزشیابی را آغاز کنید. ( د) نتایج پایش و ارزشیابی نیازمند مبادله‌ی اطلاعات به افرادی است که به استفاده از آن نیاز دارند. تنها در این صورت است که می‌توانید نظام پایش و ارزشیابی را یک نظام موفق بدانید. این گزارش‌دهی شامل گزارش به سازمان‌های تأمین اعتبارات - منتها با شکلی گسترده‌تر - هم است. مثلاً مدیران باید از مسایلی که کارکنان میدانی با آن مواجه‌اند. آگاه باشند. پیشرفت پروژه و مسایل فراروی آن بایستی با مشارکت‌کنندگان در پروژه مطرح شود تا بتوان به اتفاق آنها برای مسایل پیش‌آمده» راهکار مناسبی پیشنهاد کرد. گزارش به سازمان‌های تأمین کننده‌ی اعتبارات مستلزم متوازن کردن موفقیت‌ها و اشتباهات و بالاتر از همه تحلیل و اقدام‌گرایی است. برخی از افرادی که قرار است از اطلاعات استفاده کننده ممکن است در جمع‌آوری داده‌ها یا تحلیل بخشی از آن مشارکت داده شوند. با این همه باید برنامه‌ای برای چگونگی مطلع‌ساختن افرادی که در این امر مشارکت نداشتند. ارایه شود. پروژه خواهد انجامید. مدیریت آرشد پروژه مسئول توجه به این موضوع از طریق حمایت از کارکنان دست‌اندرکار پایش و ارزشیابی نقلیه که مدیر پروژه می‌تواند خود رأْساً اقدام به رفع مشکل نماید. یا ممکن است لازم باشد تغییراتی در توالی برخی فعالیت‌های خاص صورت گیرد که در این صورت نیز مدیر واحد ذیربط از انعطاف‌پذیری لازم برای انجام این تغییر برخوردار است. لیکن گاهی بزرگی چون اعتبارات خرد در مورد همه اجزاء پروژه مطلع گردد. تغییر در قرارداد مربوط به وام ضروری است. از این روء برای این که پایش و ارزشیابی ابزاری برای مدیریت پیامدهای پروژه باشد. مدیریت پروژه و دست‌اندرکاران پایش و ارزشیابی بایستی در مورد چگونگی تشخیص و اصلاحاتی که باید در پروژه صورت گیردء توافق در مورد آنها و پیگیری موارد مربوطه ارزشیابی فایده‌ی چندانی برای پروژه نخواهد داشت. -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۳ ضوابط عمومی پایش و ارزشیابی -------- صفحهٔ بعد -------- ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- قصل سوم - ضوابط عمومی پایئس و ارزشیابی ۱ پایش و ارزشیابی» ابزارهای مدیریتی هستند جهت پشتیبانی از تصمیم گیری مدیریت کلان منابع طبیعی در سطح ملی» این دو فرآیند با فراهم کردن فراکافت مفید اطلاعات. به تدوین پیشنهادها (گزینه‌ها) کمک می‌نمایند. پایش و ارزشیابیء مقاسیه و فراکافشت (یادگیری سازمانی)» سهیم شدن در پاسخگویی مشترک به دی نفعان و حامیان طرح‌ها. در خصوص پایش طرح‌ها و پروژه‌های منابع طبیعی تعاریف متعددی وجود دارد که در ابتدا لازم است تا به برخی از آنما اشاره شود؛ همان طور که پیش‌تر هم اشاره شدء پایش یک جز مهم از کل فرآیند ارزشیابی طرح‌ها است و از آن به عنوان «فرآیند ارزیابی یا کنترل نهاده ها (ورودی‌ها) و راهبردهای استفاده شده در حین اجرای یک طرح با پروژه» نام برده‌اند. به بیانی دیگر پایش را می‌توان فرآیند چک‌کردن شایستگی» قابلیت دسترسی خروجی‌ها و نقاط قوت و ضعف راهبردهای یک پروژه دانست. بنابراین» پایش ستاده‌ها در یک دوره‌ی زمانی مربوط می‌شودء بلکه مشتمل بر شکل‌های نظارت فیزیکی و مالی و سنجش بر پیامدهای پروژه و ...۰ ۱ پایش عبارت است از نگرش منظم به فعالیت‌های (کمی و کیفی) در بستر زمان که مسیر و سرعت حرکت به سوی اهداف را نشان می‌دهد؛ ۲ پایش حصول اطمینان از این که اجرا بر طبق طرح و برنامه زمانی پیش رود و تحصیل اقدامات تخصیصی به هنگامء برای عنوان کردن مشکلات و مسائل (مثلاً فعالیت‌ها براساس ۲۳۸1 زمانی جلو می‌رود یا خیر؟)؛ ۱-۳- انواع و مراحل مختلف نظام پایش برنامه‌ها و طرح‌های منابع طبیعی در پنج مرحله به شرح زیر خلاصه می‌شوند: - پایش تمامی عوامل و فرآیندهای ذی‌مدخل در طراحی و برنامه‌ریزی - پایش فعالیت‌های اجرایی - پایش کارایی عوامل و موّلفه‌های نظام‌های مورد نظر -------- صفحهٔ بعد -------- ۲ دستورالعمل پایش و ارزشسیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی و آبخیزداری ۳-۳ کارکردهای نظارت برطرح‌های منابع طبیعی پایش بر طرح‌های منابع طبیعی واجد کارکردهای متنوعی است که همه این کارکردها در جریان اجرای طرح‌ها و پروژه های منابع طبیعی به تسهیل روند آمور و حل معضلات طرح در حین اجرا کمک می‌کند. نظیر: ۱ اطمینان از اینکه پروژه در جهت طراحی شده پیشرفت می‌کند یا نه؟ ۲ آشکار کردن نقاط قوت یا ضعف راهبردهای استفاده شده» مادامی که پروژه در جریان است. ۲ اطمینان از قابلیت دسترسی و کفایت ورودی‌های (مطلوبیت تخصیص منابع در راستای بهینگی) استفاده شده» تا زمانی که پروژه در جریان است. ۴ کمک به فراهم آوردن اطلاعات برای تصمیم سازی در رابطه با اجرای پروژه به همان اندازه که از واقصی بودن اهداف آن اطمینان حاصل می‌کند. ۳-۳- مفهوم سناسی و تعاریف ارزشیابی در برنامه‌ها و طرح‌های منابع طبیعی در خصوص تعاریف ارزشیابی گزاره‌های چندی وجود دارد که برخی از مهمترین آنها عبارتند از: ۱ پردازش داده‌های نظارتی به منظور دسترسی به اطلاعات و دانش لازم برای تصمیم گیری مدیریت طرح‌ها و پروژه های ۲ فراکافت انتقادی و ارزیابی یا قضاوت عادلانه مبتنی بر معیارهای بی طرف و دارای پیوستگی (استفاده از شاخص‌های ۳ نگاه انتقادی و مستقل به اهداف و نیل به آنهاء چنان که در طرح‌ها بدان استناد شده است؛ ۴ آزمون این که آیا ابزارهای قانونی» اجرایی و مالی بکار گرفته شده توسط یک برنامه آن را قادر به ایحاد اثراتی که انتظار می‌رفت و نیل به اهدافی که در طرح‌ها برایش ترسیم شده بود کرده استء خیر؟ ۵. فرآیندی است که مناسب بودن» کارایی و اثربخشی یک طرح را در برابر اهداف آن به روش علمی و بی طرفانه تعیین می‌کند؛ ۶ فرآیند شکل گیری یک قضاوت در مورد ارزش یک برنامه, طرح و پروژه؛ ۷ بازخوردی برای اقدامات مدیریتی به منظور اصلاح یا حل مشکلات. بنایی برای تصمیمات برنامه‌ای و بودجه ای تعیین مسایل فوت و ضعفء فرصت ها و تهدیدات بودن» اهمیت استقلال (استنتاج و پیشنهاد) و شفافیت(اعتبار)» طبیعتاً وظیفه مندی یک نهادارزشیابی» دلالت برتمامی موضوعات مطروحه مذکور دارد؛ ۸ فراهم کردن اطلاعات از طریق ابزار رسمی برای اولویت‌بندی,» اندازه‌گیری و تحلیل آماری که مبنایی منطقی برای قضاوت در تصمیم گیری ایجاد کند (1986 ,۳021 510110)؛ ٩‏ فرآیند تحقیق تصمیم سازی که در راستای انتخاب اطلاعات مناسبء جمع‌آوری و فراکافت اطلاعات به منظور ارایه ایده‌های سودمند برای تصمیم‌سازی در میان گزینه‌های مختلف ارایه می‌کند (1996 ,۸111)؛ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - ضوابط عمومی پایش و ارزشیابی ۳ ۰ فرآیند نظام مند عبارت است از قضاوت درباره ارزش, توانایی» تأثیرگذاری و یا شایستگی انجام طرح‌ها براساس شاخص‌ها و اهداف (986| ,11۵7۳15)؛ ۱ تعیین آرزش چیزی براساس اطلاعات بدست آمده برای استفاده و قضاوت آرزشی در ارتباط با یک برنامه و رویه ای معین با هدف بکارگیری رویکردی جایگزین که برای دستیابی به اهداف معین طراحی می‌شود(1973 ,5۵۳۵40۲5 20 ۷/۵۲11۲). ۱-۳-۳ مفهوم ارزشیابی برنامه‌ای در طرح‌های منابع طبیعی ارزشیابی برنامه‌ای عبارت است از فرآیند قضاوت ارزشی کلان‌نگر یا ارزش‌سنجی یک برنامه ملی توسعه طرح‌های منابع طبیصی که این قضاوت با مقایسه تطبیقی نسبت به آنچه در برنامه درنظر گرفته شده با معیار نسبت به آنچه که باید باشدء شکل می‌گیرد. (1970 . داعع51). چنین است که می‌توان به گفته‌ی 101105 2۵ 13010 (۱970) «ارزشیابی برنامه‌ای» را تعیین اندازه‌ای از اهداف مورد نظر که ۳-۳-۳ ارزشیابی ترویجی - آموزشی یکی از مهم ترین اجزای برنامه‌ها و طرح‌های منابع طبیعی در کشورهای در حال توسعه ترویج آگاهی های تخصصی منابع طبیعی و تبدیل آن به معارف عمومی جهت فرآوری دانش بهره برداران» مجزیان طرح‌ها و افکار عمومی است این امر به کمک نهادهای مشارکتی» ترویجی و آموزشی, سازمان‌های غیردولتی (8100) و سازمان های بین المللی درگیر در مسایل زیست محیطی امکان پذیر است. ارزشیابی در این رابطه در واقع فرآیند ترسیم» بدست آوردن و فراهم آوردن اطلاعات مفید برای تصمیم سازی مبتنی برقضاوت است. در باره این گروه ها و فعالیت‌های آنان (1970 ,۲01۳110۵ 0.. 6). در پاره‌ای موارد برحسب ضرورت فرآیند تعیین اندازه اهداف آموزشی این سازمان ها است که در نتیحه اجرای برنامه آموزشی تحقق یافته است(1950 ,72107). مفهوم ارزشیابی آموزشی» ترویجی عبارت است از فرآیند تعیین تغییر فتار مردم در نتیجه اجرای برنامه‌های آموزشی ترویج (1966 ,520709). از این روء ارزیابی تغییر رفتار مردم طیف وسیعی از شاخص‌های تغییر بینش» تغییر دانش و تغییر مهارت ها را در بین گروه های هدف در برگیرد . ۳-۳-۳ مشهوم ارزشیابی پروژه ارزشیابی پروژه» یک بخش از کل پروژه را تشکیل داده و شامل فرآیندهای طراحی, اجرا و تعبیر و تفسیر نتایج و پیامدهای آن است. بنابراین فرآیندی مستمر محسوب می‌شود. فرآیند ارزشیابی از زمان طراحی برنامه بایستی اجرا شود همان طور که در زمان اجرا نیز انجام می‌شود. این فرآیند قبل از طراحی» در حین اجرا و بعد از تکمیل پروژه هم انجام می‌شود به هر روی ارزشیابی پروژه "- این نوع از ارزشیابی‌های ترویجی - آموزشی به مطالعات ارزشیابی موسوم به (1000د ۳.۸. ۹) معروف است که (1) حرف اول کلمه دانش (۳0۷:1۵480) و ( ۸) حرف اول کلمه بینش یا وجهه نظر (ع۸1:۸04) و ‎)٩(‏ حرف اول کلمه (51111) به معنای مهارت می باشد و ارزیابان سعی دارند تا با ارایه شاخص‌های معتبر (۷۵11) ۰ تغییر در دانش» بینش و مهارت را در ارتباط با مضامین درگیر با منابع طبیعی و دانش زیست محیطی در بین گروه‌های هدف (مدیران منابع طبیعی و محیط زیست. کارشناسان» مجریان طرح‌هاء بهره برداران» ساکنین عرصه‌های منابع طبیعی و مردم عادی) بررسی کنند. -------- صفحهٔ بعد -------- ۵ دستورالعمل پایش و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی و ابخیزداری یک فرآیند است که براساس أَن در باره ارزش یک پروژه با مقایسه‌ای که بین شاخص‌ها بدست آمده, از نتایج واقعی پروژه به عمل می‌آید و به ارزیابان توان قضاوت مستقل و آزاد را میسر می‌سازد. 2-۳-۳ اهداف ارزشیابی در طرح‌های منابع طبیعی ۱ بهبود مدیریت در عرصه ها ۲ پاسخگویی به ایرادات و اشکالات و چالش‌ها ۳ اصلاح تخصیص منابع ۴ اصلاح سیاست‌ها و تمهیدات به عمل آمده ۵. بازبینی و اصلاح اقدامات و برنامه‌ها ۵-۳-۳ عناصر اصلی ارزشیابی طرح‌های منابع طبیعی ۱ طراحی و تنظیم پرسش‌های متمرکز برمبنای داده‌های پایش؛ همان‌گونه که قبلاً بیان شد.ء داده‌های حاصل از مرحله نظارت براجرای طرح‌هاء حجم عظیمی از اطلاعات را برای ورود به مرحله ارزشیابی فراهم می‌آورند. این اطلاعات» پس از تحلیل و بررسی مبنای طراحی پرسش‌های جدید را برای ورود به فاز ارزشیابی بوجود خواهند آورد. ۲ شناخت پدیده‌ها (موضوع ارزشیابی) یا مواردی که قرار است ارزشیابی شوند؛ ۳ تنظیم داده‌های نظارتی یا شواهد مدارک قابل استناد و معتبر جهت قضاوت ۴ بازبینی (فراکافت)» تفسیر و تعبیر اطلاعات نظام پایش ۵ قضاوت. نتیجه گیری و پیشنهادات در خصوص طرح ۱-۵-۳-۳ ویژگی‌های ارزشیابی طرح‌های منابع طبیعی این ویژگی‌ها را می‌توان در پنج مورد زیر خلاصه کرد: ۱ باید تحلیلی باشدوتصویری روشن و شفاف از نتایج اجرای طرح در عرصه بدست دهد ۲ باید روشمند باشد.ء یعنی از روش شناسی (/۱/1011040108) مشخصی بهره مند شود. ۳ نتایج آن باید قابل اعتماد باشد. معمولاً گزارشات ارزشیابی باید از درجه اعتبار بالایی برخوردار باشد تا مبنای تصمیم گیری مدیریتی واقع شوند و مدیران بتوانند به اطلاعات آن اتکاء نموده و تصمیم گیری کنند. ۴ ارزشیابی باید مسئله‌گرا باشد (ارزشیابی باید به دنبال پاسخ سوالاتی مشخص نظیر مناسب بودن» کارایی و اثربخشی طرح» پروژه و برنامه باشد). ۵. ارزشیابی باید برای تصمیم‌گیران سودمند باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- قصل سوم - ضوابط عمومی پایئس و ارزشیابی ی 1-۳-۳ وجوه و عناصر قابل ارزشیابی بی‌تردید ارزشیایی همه آمور» مقولات و پدیده‌های موجود در داخل یک حوزه آبخیز مستلزم صرف وقت و هزینه های بسیاری است. از سوی دیگر ضروری است عناصر قابل آرزیابی در درون یک چارچوب منطقی قرار گیرند تا قابل ارزشیابی شوند. این امر ارزیابان را مجبر می‌کند تا سوژه های مشخصی را در عرصه های طبیعی مورد آرزشیابی قرار دهند. این مقولات عبارتند از: ۱ پروژه (نظیر اصلاح سامانه‌ی آبیاری در یک حوضه آبخیز یا در یک استان) ۲ طرح (اهداف توسعه‌ای, اهداف اولیه, ستانده‌هاء فعالیت‌ها و نهاده‌های درگیر در یک طرح) ۳ برنامه (مجموعه‌ای از فعالیت‌های سازمان‌یافته ولی اغلب متنوع که برای دستیابی به هدف خاصی اجرا می‌شود) ۴ ستانده (چیزهایی که طرح و برنامه تولید می‌کند) ۵. اثرات: عوارضی که برنامه به وجود می‌آورد که چند قسمت هستند؛ - نتایج یا اثرات اولیه (معمولاً تأثیرات مستیم اجرای طرح‌های آبخیزداری شامل تغییرات در حجم آب استحصالی (مترمکعب)» حجم رسوبات مهار شده (مترمکعب) افزایش دبی منابع آب در پایین دست (لیتر در ثانیه) و... می باشند. - پیامدها یا اثرات میان مدت (معمولاً تأثیرات میان مدت اجرای طرح‌های آبخیزداری شامل تغییرات در سطح زیر کشت (هکتار)؛ افزایش تولید (تن)» پرورش ماهیان» و ... است). - پیامدها یا اثرات بلندمدت (معمولاً این تغییرات شامل تغییر در درآمد خانوار بهره‌بردار» تغییر در وضعیت اشتغال منطقهء ۷-۳-۳- گروه‌های ذی‌نفع در فرآیند ارزشیابی ۱ سیاستگذاران و تصمیم‌گیران ۲ جمعیت هدف برنامه و بهره‌برداران ۳ مدیران و مجریان برنامه 2-۳- شاخص‌های ارزشیابی برای قضاوت در مورد عملکرد برنامه و طرح‌های توسعه منابع طبیعی نیاز به شاخص داریم. شاخص عبارت است از یک متفیر یا عامل کمی یا کیفی که مبنای ساده و مرتبطی به منظور سنجش دستاوردهاء انعکاس تغییرات مرتبط با یک اقدام» یا ارزیابی چگونگی پیشبرد (عملکرد اجرایی) اقدام توسعه‌ای قرار می‌گیرد. شاخص جزء کوچک اطلاعات اندازه‌گیری شده طی زمان به منظور انعکاس تغییرات یک خصوصیت ویژه است. شاخص‌های آرزیابی براساس تقسیمات موجود در طرح‌ها و پروژه‌های منابع طبیعی یا منطق حاکم برعملیاتی کردن طرح‌ها براساس طبقه‌بندی آنها به شاخص‌های منابع پایه فرآیند» نتایج و روند پیشرفت فیزیکی و بهبود طرح و در برخی موارد براساس تیپولوژی یا سنخ‌شناسی ماهیت شاخص‌ها تقسیم‌بندی کرده‌اند. -------- صفحهٔ بعد -------- 5۹ دستورالعمل پایش و ارزشسیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی و آبخیزداری ۵-۳- انواع ارزشیابی به لحاظ زمان اجرا انواع ارزشیابی به لحاظ زمانی نیز قابل تقسیم‌بندی است: ۱ ارزشیابی قبل از اجرا ۲ ارزشیابی حین اجرا ۳ ارزشیابی پس از اجرا معمولاً در نظام جامع ارزشیابی» براساس ستاده‌هاء نتایج و پیامدها سه نوع هدف داریم؛ (الف) اهداف عملیاتی که برحسب ستاده‌ها تعریف می‌شود (مثل حجم آب استحصالی که معمولاً براساس اجرای طرح‌های آبخیزداری» میزان حجم آب استحصالی توسط سازه مورد نظر برحسب مترمکعب ارایه می‌شود)» ( ب ) اهداف ویژه که برحسب نتایج بیان می‌شود (مثل حجم رسوبات مهار شده که در این رابطه حجم رسوبات تجمع یافته در بستر مخزن دریاچه برحسب مترمکعب ارایه می‌شود). (ج ) اهداف کلی که برحسب پیامدها بیان می‌شود (مثل کاهش بیکاری از طریق پرورش آبزیان یا ایجاد تفرجگاه و... در منطقه اجرای طرح‌های آبخیزداری). 1-۳- مسائل کلیدی در طراحی یک نظام ارزشیابی مناسب و ارتباط (ع1۳010۷2۵110)- اهداف برنامه» طرح و پروژه تا چه حدی با توجه به نیازهای در حال رشد و اولویت های مطرح شده در سطح ملیء مناسب هستند (این امر با تحلیل دقیق سیاست‌های کلان دولت در امر منابع طبیعی و حوزه های آبخیز متصور می‌شود). کارایی (/(۳:111010110)- نهاده‌های متنوع در برنامه» طرح و پروژه چگونه به شکل اقتصادی به سناده‌ها و نتایج تبدیل شده اند. اثربخشی (۳:110011۷۵11095) - برنامه» طرح و پروژه چقدر در رسیدن به اهداف خود موفق بوده است. بهره‌مندی (11111[])- اهداف برنامه. طرح و پروژه چقدر با شعارهای جمعیت هدف ساکن در حوزه های آبخیز و عرصه های پایداری (51201[11) - تغییرات مثبت ایجاد شده در اثر اجرای برنامه» طرح و پروژه های منابع طبیعی تا چه مدت می‌تواند پس از پایان برنامه باقی بماند. در حقیقت ارزشیابی» تصمیم سازی در رابطه با تأثیرگذاری برکل فرآیندهای پیشرفت برنامه» طرح و پروژه را تسهیل می‌کند و نقاط قوت و ضعف راهبردهای استفاده شده در اجرای پروژه را مشخص می‌سازد از طرف دیگر معین می‌کند که آیا اهداف برنامه» طرح و پروژه در عرصه ای مشخص تحقق یافته است. یا خیر؟. همچنین به امر قضاوت نسبت به ارزش منافع برنامه» طرح و پروژه برای گروه‌های استفاده کننده کمک می‌کند و برای طراحی و اجرای پروژه های مشابه در حوضه های آبخیز دیگر راهنمایی‌های مفید ارایه می‌دهد. -------- صفحهٔ بعد -------- قصل سوم - ضوابط عمومی پاینش و ارزشیابی ۷ ۱-1-۳- اصول اساسی پایش و ارزشیابی پایش و آرزشیابی به عنوان یکی از اجزای مدیریت طرح‌ها در چرخه برنامه ریزی دارای اصول و مبانی مشترکی هستند. ۲ تمرکز جنبه های اجراء آثربخشی در حصول اهداف (پیامدها و در صورت امکان» عوارض) و چشم اندازهای پایداری است. ۳ "فراکافت دقیق با به کارگیری روش شناسی دارای پیوستگی و منسجم. ۴ معیارهای روشن و بی طرف به منظور ارزیابی (شاخص‌های عملکرد). ۵ قضاوت عادلانه بواسطه داراً بودن نیت سازنده ۷ بازخورد از ارزشیابی‌ها برای تصمیم‌گیری مدیریتی ۸ تعهد استراتزیک مدیریت آرشد برای استفاده روش‌مند از آرزشیابی ۹ نیاز به یک نظام پایش و ارزشیابی به عنوان بخشی از سیاست‌های مدیریت کلان منابع طبیعی و آبخیزداری - محورهای تمرکز ارزشیابی تحلیلی, عبارت است از: ۱ تناسب - زمینه های سیاسی اجتماعی یا نهادی - نیازهای عملی یا ظرفیت بهره‌برداران ساکن در عرصه‌های منابع طبیعی ۲- پیوستگی - وضوح استرآتژی» هدف و نقشه - واقع گرایی ۳- کارایی - هماهنگی و مدیریت - استفاده از منابع یا زمان برای ایحاد ستاده‌ها - میزان حصول نتایجء پیامدها و عوارض - سنجش تغییرات (برنامه‌ریزی شده - برنامه‌ریزی شده) در طی انجام برنامه یا طرح - دلایل تغییرات و نقش ایفا شده توسط پروژه (اسناد) یا تغییراتی که در اثر اجرای پروژه‌های منابع طبیعصی در عرصه‌ها و حوضه‌ها حادث شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ دستورالعمل پایش و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی ‏ وآبخیزداری اثربخشی به مفهوم درجه دستیابی به اهداف (۰۱۹۷۶ ۸1)1110040)» بررسی میزان دستیابی به اهداف و مفید بودن برنامه (۰۱۹۷۲ 5) بررسی تناسب اهداف واحد دستیابی سازمانها به اهداف مشخص شدن (۱۹۸۷ ۳۳۵۲۵۲1) و درجه دستیابی سیستم اجتماعی به اهداف خود (۰۱۹۹۱ ۱/11[[0۲) تعریف شده است. تمامی این تعاریف برمرکزیت اهداف در ارزشیابی اثربخشی تاکید دارند. به بیان دیگرء معیار اساسی در ارزشیابی را اهداف طرح یا برنامه تشکیل می دهند. ارزشیابی اثربخشی جزء مهمی از انواع ارزشیابی را تشکیل می دهد. در واقع» ارزشیابی می تواند برسه حوزه کارآیی مالی و اقتصادی برنامه (/(۳:111010110) ۰ عملکرد برنامه در دستیابی به اهداف مشخص شده (۳]]0011۷66۹5) و پیامدها (ستاده‌هاء بروندادهاء اثرات و پیامدها) (15ع0(10۱1۹/۳110015/1102)) تمر کر داشته باشد (۰۱۹۸۸ ۱۷12۳0۳۵111 یک ۱۷ )۰ در واقع اثربخشی (۳:]]0011۷۵1195) . اثربخشی به مفموم درجه دستیابی به اهداف برنامه طرح یا پروژه است (۱۹۸۵ 0 اما در ارزشیابی اثربخشی (۳۷۵1۵]101] 110011۷۵695:]) مشکل غیرمحسوس بودن اهداف است. یعنی از نظر کمی و ظاهری تعیین میزان دستیابی به اهداف, مشکل است. حدود دستیابی به اهداف در تعیین میزان اثربخشی, ساده به نظر می رسد. اما تعیین حالت مطلوب کارها اغلب مشکل است. طرح‌ها و پروژه ها اغلب اهداف گوناگونی دارند که برخی اوقات با هم در تضادند و با ممکن است قابل کمی شدن نباشند و هر کس از آن برداشت خاصی داشته باشد لذا در بکارگیری اهداف در ارزشیابی اثربخشی باید مواردی خاص را مورد توجه قرار دادء اول آنکه برای بررسی میزان دستیابی به اهداف در ارزشیابی اثربخشی بایستی به ستانده ها و تأثیرات نهایی برنامه‌ها و طرح‌ها یا به طورکلی تأثیرات اقتصادی - اجتماعی آنها پرداخت (۱۹۸۵ ۲1۷1۳۵). انواع پیامدهای منتج از اجرای برنامه‌هاء طرح‌ها و پروژه های منابع طبیعی در تحلیل اثربخشی ها عبارتند از: - پیامدهای کار کردی (۶ع6 01860۵۲ [۳۱۵110۳۵) اثرات مطلوب یک نوآوری حاصل از اجرای برنامه‌ها و طرح‌ها در نظام اجتماعی - اقتصادی حوضه آبخیز می باشند. - پیامدهای غیر کار کردی (۶ع01800116-) [۳۷۲۵1101۵ -11011) اثرات نامطلوب اجرای یک برنامه یا طرح در نظام اجتماعی - اقتصادی حوضه آبخیز می باشند. - پیامدهای مستقیم (0۶ع ۳019600 11۳001) آن دسته از تغییراتی هستند که در یک نظام اجتماعی - اقتصادی در نتیجه اجرای یک طرح یا پروژه بطور آنی و بلافصل بوجود می آیند. - پیامدهای غیرمستقیم (085ع۲018006۲ 1101۳001)» تغییراتی هستند که در نظام اجتماعی - اقتصادی حوضه آبخیز به - پیامدهای آشکار (۶ع ۲0۹6۹۵۲۱ ]0۷۵۲) تغییراتی هستند که بوسیله اعضاء نظام اجتماعی حوضه آبخیز تشخیص داده می شوند و مورد نظر آنها می باشند. - پیامدهای پنهان (۲0۳۹6۹۵۲۶ 0۷۵۲1))تغییراتی هستند که بوسیله اعضاء نظام اجتماعی حوضه آبخیز نه مورد نظر و نه قابل تشخیص هستند. دقت شود که بسیاری از پیامدهای ایجاد شده در عرصه‌های منابع طبیعی چندگانه می باشند. به عنوان مثال, بسیاری از پیامدهای کار کردی» ممکن است مستقیم و آشکار باشند و یا بسیاری از پیامدهای غیرکارکردی ممکن است غیرمستقیم و پنمهان رخ دهند (ممکن است ترکیب گوناگونی از پیامدهای مذکور موجود باشد). -------- صفحهٔ بعد -------- قصل سوم - ضوابط عمومی پایئس و ارزشیابی ۹ جونز به نقل از شورتل وریجاردسون (11011۵۲0901 یک |[[ع]5۳۵۳) به منظور تعیین اهداف برنامه, پیشنهاداتی ارائه داده است که براساس آن با مشخص کردن تعدادی از مسایل مرتبط با برنامهء می توان از آنها به عنوان راهنمایی در تعیین اهداف استفاده کرد. این پیشنهادات عبارتند از (۰۱۹۸۵ 5ع016[). ۱ محتوا (0101)) - آیا برنامه تغییر در رفتار بهره برداران ساکن در عرصه ها را مدنظر دارد یا تغییر در موضوعات ذهنی (5۱0[0011۷0)- مانند دانش, عقاید و گرایشات را یا انجام عملیات ویژه ای را در عرصه یا بهبود خدمات فنی و... ۲ سطح انتزاع (۸0۹1۳۵01 0۲ |0۷۵])- آیا اهداف برنامه در واقعی بودن خویش و ترتیب پیشرفت تفاوت دارند؟ ۳ گروه هدف (1727801) - هدف و مقصود برنامه را چه کسانی تشکیل می‌دهند؟ ۴ تأثیرات کوتاه مدت و بلندمدت (۶]0015:] 0۳8-10۲1.] 0۳ 10۳10-]5110۳) - آیا تأثیرات برنامه بلافاصله پدیدار می‌شوند با بایستی برای مشاهده آنها مدت زیادی را صبر کرد؟ ۵. حد تأثیرات (۳:]]0015 0۳ ۱/12811000)- تا چه مدتی انتظار می رود که تأثیرات با ثبات باشند؟ ۶ ثبات تأثیرات (۳]]0019 0۲ 5120(111۷) - تا چه مدتی انتظار می رود که تأثیرات با ثبات باشند؟ ۷ تأثیرات متضاد (01۵ع۳1۲ 00011101106)) - اگر بیش از یک هدف وجود داشته باشد که معمولاً نیز چنین است. یا برخی از آزها با هم در تصادند؟ ۸ تشابه اهداف (0011۷09[ط0 ۵۳ 5(۳(1۵7[1۷) - اگر بیش از یک هدف وجود داشته باشد. آیا آنها اساسا با هم مشابه‌اند یا اینکه بایستی در جستجوی تأثیرات متفاوتی از آنها در حیطه‌های مختلف بود؟ ٩‏ اهمیت (1111007121100) - در بین اهداف کدامیک از همه مهمتر است؟ ۰ پیامدهای ثانوی (۶ع۲09600۳2 0۳167 -500010)- آیا برنامه احتمالاً دارای تأثیرات جانبی ناخواسته است؟ در نهایت. در تهیه لیست نهایی از اهداف به منظور ارزشیابی اثربخشی, بایستی متوجه این نکته بود که هر هدف یک منظور یا مقصود را بیان کند. بهترین حالت آن است که اهداف در عباراتی با افعال قوی (۷۵۲۳۵ ع51708) یعنی اهدافی که عمل‌گرا بوده و رفتار قابل مشاهده‌ای را شرح می‌دهند. بیان شوند. بطورکلی» رهیافت سیستمی در ارزشیابی اثربخشی, انتزاعی بوده و کارکردی آن مشکل است. در حالی که رهیافت اهداف با مشکلات تعیین و تعرف حدمطلوب پیامدها روبرو است. ۵- پایداری - انگیزه ها یا تعهدات بهره برداران - حمایت سیاستی یا نهادی ۶- ماحصل ارزشیایی - فراکافت نقاط ضعف یا قوت - تعیین عوامل عمده مسئول - مسایل و درس‌ها -------- صفحهٔ بعد -------- 1 دستورالعمل پایش و ارزسیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی ‏ وآبخیزداری در یک نگاه تلفیقی بین آرزیابی و آرزشیابی طرح‌هاء کارشناسان این روند را نشان‌دهنده کلیه ابعاد یک طرح می‌دانند. از جمله این ابعاد می توان به شناسایی طرح‌هاء اهمیت آنها قابلیت اجرای طرح هاء مقرون به طرفه بودن طرح‌هاء اثر اجرای آنها در منطقه و ... اشاره داشت. براین اساس ارزشیابی طرح‌ها را به طور مشخص در ابعاد زیر می دانند: (الف) از بعد فنی» یعنی قابل اجرا بودن طرح با توجه به سطح دانش, تکنولوزیک در جامعهء امکانات تکنولوژیک داخلی و ورود تکنولوزی خارجی و... ( ب ) از بعد اقتصادی» یعنی مقرون به صرفه بودن سرمایه‌گذاری در طرح» در مقایسه با سایر امکانات و فرصت‌های سرمایه‌گذاری, از طریق نرخ برگشت سرمایه, نسبت هزینه به فایده (1۵110 33002111 -۲0۵1) (ج) از بعد اجتماعی یعنی برآورد آثار و پیامدهای اجتماعی طرح» نظیر ایجاد امکانات و فرصت‌های جدید اشتغالء تأثیر در چگونگی توزیع ثروت. تامین نیازها و جلب رضایت و خشنودی مردم و ... ( د ) از بعد مالیء یعنی تعیین میزان, منابع مالی مورد نیاز طرح و نحوه تامین آن» انگیزه سرمایه گذاران و... ( ه) از بعد جغرافیایی» یعنی آمایش و جایابی طرح (02211010] 17۵[001) و تعیین مناسب‌ترین محل اجرا و استقرار طرحء با توجه به وجود بازار مالی» بازار مواد اولیه و سایر احتیاجات اساسی طرح بازار فروش محصول, ضرورت اجرای طرح از نظر فرهنگی, اجتماعی و سیاسی و ...۰ ( و ) از بعد زیست محیطی, یعنی تأثیرات متفاوتی که اجرای طرح برزیست بوم و ساختار اکولوژیک منطقه بجا می‌گذارد. بدین ترتیب ارزشیابی یا ارزیابی طرح» می‌تواند با بررسی های متنوع و متعدد و از ابعاد مختلف, در نتیجه‌گیری دچار تناقض‌ها و مشکل تصمیم‌گیری شود. مهمترین حیطه‌های ایجاد این تناقض‌هاء می تواند بین ارزشیابی اقتصادی,» اجتماعی» زیست محیطی, جغرافیایی و سیاسی و... باشد. به عنوان مثال اجرای طرح از نظر اقتصادی در منطقه, مقرون به صرفه است ولی از نظر سیاسی, با اجتماعی» یا زیست محیطی برای اجرای طرح در آن منطقه مجوز داده نمی‌شود و یا طرح از لحاظ اقتصادی در محل مشخصی (معمولاً در مناطق توسعه یافته) سودآورتر است ولی به لحاظ ملاحظات اجتماعی, با سودآوری کمترء در جای دیگری استقرار می‌یابد. ۲-۹-۳- خلاصه نتایج حاصل از فرآیند پایش و ارزشیابی - آرزیابی نیازها - تخصیص صحیح منابع (نیروی انسانی» اعتبارات» تجهیزات و غیره) - هدایت و جهت‌دهی صحیح در سیاستگذاری - تصمیم سازی مدیریتی - تعیین میزان تحقق اهداف طرح‌ها و برنامه‌ها - شناسایی نقاط قوت و ضعف برنامه‌ها - تحلیل علل موفقیت‌ها و عدم موفقیت‌ها -------- صفحهٔ بعد -------- قصل سوم - ضوابط عمومی پایئس و ارزشیابی 1۹۱ - اعمال به موقع اصلاحات و تغییرات لازم در پاره‌ای برنامه‌هاء طرح‌ها و پروژه‌ها - ارزشیابی اقتصادی برنامه‌های اجرا شده در عرصه‌ها و حوضه‌های آبخیز - بهبود کارایی مدیریت در عرصه‌ها و مدیریت کلان منابع طبیعی در سطح ملی در هر حال, برای شروع ارزیابی برنامه» طرح و پروژه‌ها فعالیت‌های گوناگون زیربخش‌های مختلف درگیر راء باید واضح و روشنی شناسایی و به برنامه‌های مجزا تقسیم‌بندی شوند (براساس اهداف) برنامه‌هاء گروهی از فعالیت‌های جاری هر زیربخش بمنظور تدارک پشتیبانی و حمایت از برخی خدمات معین ساکنین یک حوضه آبخیز می‌باشند. در واقع گروهی از فعالیت‌های مجزا تشکیل یک برنامه را می‌دهند. این فعالیت‌ها را طبقه‌بندی کنید و فعالیت‌هایی با اهداف همسو را در طبقات مجزا قرار دهید. تمام زیربخش‌های منابع طبیعی برنامه‌های بسیار متنوعی دارند که در دستور کار سازمانی آنها آورده شده است و این برنامه‌ها با یکدیگر و با ساختار سازمانی زیربخش مورد نظر مرتبط هستند و هر یک از این برنامه‌هاء هزینه‌ای را با توجه به ماهیت هر زیربخش دارد که توسط مراکز هزینه هر واحد مشخص می‌گردد و در نهایت با بودجه سازمانی و بودجه کل ارتباط دارد. انتخاب اینکه چه طرح‌ها و برنامه‌هایی اندازه گیری شود یک موضوع (قضاوتی-کارشناسی) است. برخی از طرح‌ها و برنامه‌ها به دلایل مختلف کارشناسی نیازی به اندازه‌گیری‌های دقیق ندارند و همانطور که بعدها خواهیم گفت یکی از این دلایل می تواند فزونی هزینه به سود حاصل از اندازه‌گیری باشد. اما از سوی دیگر نباید انتخاب برنامه‌ها را نیز بسیار محدود کرد بطوری که عملکرد بخش ناچیز و بی‌تأثیر از یک زیربخش را نمایش دهد عموماً سیستم اندازه‌گیری عملکرد هنگامی که برروی جمع‌آوری تعدادی اطلاعات محدود اما در رابطه با برنامه‌های اساسی و زیربنایی که نیاز به مدیریت دقیق و پاسخگویی بالا دارده متمرکز می‌شود. بهتر کار خواهد نمود. پس باید سعی نمود که همواره محوری‌ترین برنامه را در هر زیربخش اساس ارزشیابی خود قرار دهید (بعنوان نقطه ثقل آرزشیابی فعالیت‌های هر زیربخش). همچنین تهیه یک آئین نامه که ماموریت و هدف یک برنامه بطور صحیح و واضح در آن بیان شده باشد بسیاری ضروری است. هنگامی می‌توان عملکرد یک برنامه را آرزیابی و خود برنامه را ارزشیابی نمود که از نتیجه پایانی یک برنامه مطلع بود. در صورت امکان بیان واضح و شفاف ماموریت و مقصد برنامه بسیار ایده‌آل است. در غیر اینصورت توضیح دقیق یک برنامه نیز می‌توان سودمند باشد. برنامه‌ها و طرح‌ها را به دقت تحلیل کنید. ماموریت برنامه و طرح بالاخره چیست؟ و به کجا می سپارد؟ همواره بخاطر بسپارید که تمام طرح‌ها و برنامه‌هایی که زیربخشهای مختلف حوزه‌های منابع طبیعی انجام می دهند باید ماموریت آن را بطور مجزا و تفکیک شده تشخیص دهید. برای تشخیص ماموریت هر برنامه دائماً از خود و کارشناسان مربوطه هر زیربخش بپرسید هدف اصلی شناسایی نشانگرهای ورودی» خروجی» کارایی و بهره‌وری هر زیربخش یکی از مهمترین و اساسی ترین مراحل طراحی یک سیستم آرزشیابی برنامه و اندازه‌گیری عملکرد طرح‌ها و پروژه‌ها است. در اینجا باید یک اندازه کمی با یک حداقل و یک حداکثر برای نتایج فعالیت‌های یک برنامه مشخص شود. ورودی‌ها معمولاً به منابع مالی هزینه شده (تخصیص‌ها) در یک برنامه شامل؛ پرداخت حقوق, هزینه‌های مالیء تحهیزات خریداری و استفاده شده و همچنین ساعات کار نیروی انسانی استفاده شده اطلاق می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- 1۲ دستورالعمل پایش و ارزشسیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی و آبخیزداری خروجی‌های معمولاً تعداد خدمات عرضه شده به استفاده کنندگان که افراد ساکن در عرصه های منابع طبیعی هستند است. این موضوع بسیار اهمیت دارد که بتوان خدمات و تولیدات زیربخشهای مختلف منابع طبیعی و کشاورزی را بطور کمی اندازه گیری کرده و آنرا نشان داد. اندازه‌های کارایی و بهره وری باید بتواند به این پرسش پاسخ دهند که خدمات عرضه شده تا چه اندازه مطلوب بوده و برای جامعه بهره برداران مناسب است. کارایی» هزینه بکار گرفته شده برای خروجی‌ها یا بازده را که در هر واحد از خدمات یا تولیدات بکار گرفته شده, محاسبه می‌کند (در قالب پول هزینه شده یا ساعات کار هزینه شده) در حالی‌ که نشانگرهای بهره‌وری ابعاد کارایی و اثربخشی را در یک اندازه یا شاخص منحصر بفرد به طور مجزا ترکیب و بررسی می‌نماید. ۷-۳- رویکردها و مدل‌های ارزشیابی " چه رویکردهایی برای ارزشیابی طرح‌ها و برنامه‌های منابع طبیعی و آبخیزداری وجود دارند؟ انتخاب کردن و گزینش این رویکردها مهم است» چرا که برای هر کدام از اینها پیش فرض‌های متفاوتی مطرح است. نظیر اینکه چه داده‌هایی باید جمع‌آوری شوند؟ چگونه داده‌ها باید جمع‌آوری شوند؟ چگونه درباره موفقیت‌ها یا ناکامی در برنامه‌ها قضاوت شود؟ هفت رویکردها اصلی زیر برای بیشتر وضعیت‌های ارزشیابی برنامه‌های منابع طبیعی و آبخیزداری یک انتخاب کافی را فراهم می‌نمایند: ۱ مدل متخصصان ([ع۵۵ 0*06۲1) ۲ مدل هدف آزاد ([۱/10406 1۳۵۵ - [80۵) ۳ مدل حصول اهداف (1ع11۵ 5ع11۷ع0[0 0 ۸11۵111116111) ۴ مدل تصمیم گیری مدیریتی (11۵62[61118 400151010 ۱]۵228610111) ۵. مدل طبیعت گرایانه ([1۵۵۵ ع۱1۵1۳۵[15110) ۶ مدل تجربی (آزمایشی) (۵۵۵1 [۳(۵۲1۵۲1۵) ۷ مدل ارزشیابی مشارکتی ([۱/10060 0۷۵1۵11010 /(۳۵۲11010۵10۲) ۱-۷-۳ مدل متخصصان ۲ این رویکرد برقضاوت متخصصان تکیه می‌کند". معمولاً اسناد و پرسشنامه‌ها برمبنای اظهار عقیده ناشی از ملاک‌های متخصصان مهیا می‌گردد. پس از این مرحله متخصصان شروع به مصاحبه می‌کنند. اسناد را فراکافت می‌کنند و با استفاده از نظر قضاوتی‌شان» قضاوت و ارزشیابی می‌نماید و یا اینکه آنها به استانداردهایی که توسط سازمانهای بیرونی (خارجی) یا صاحبان منافع ارزشیابی (مدیران) مطرح شده است» توجه می‌نمایند. به طور مشخص سابقه تاریخی این نوع ارزشیابی در تیم متخصصان فائو (1۸0) آورده شده و براساس قضاوت از سیستمهای کشاورزی چندین کشور و مقایسه سازی‌ها با توجه به نقاط ضعف و قوت برنامه آزها ساخته شده است. ۱۷10065 ۵00 دع اعد م۸ ۸110۵16 ۰ ۷10061 ۳۵۲۲ َ 3 ,۳1۹۵۲ - -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - ضوابط عمومی پایشس و ارزتسیابی 1۳ ۲-۷-۳: مدل هدف آزاد! این رویکرد فرض می‌کند که ارزشیابان خارجی (بیرونی) نمی‌دانند. یا نیازمند آنند که بدانند برنامه به دنبال اجرای چه چیزی توسعه و سپس مقایسه این نیازها است با آنچه که مجریان و بهره‌برداران به طور واقعی به عنوان یک نتیجه معین از برنامه‌های توسعه منابع طبیعی و حوزه های آبخیز تجربه می‌نمایند. شکاف ارزشی از آن لحظه ای شروع می‌شود که نقطه‌ای برای تغییر در برنامه آغاز می‌شود. به عنوان مثال ارزشیابی که شرایط گروه‌های بهره‌برداران بومی ساکن در عرصه‌ها را که در خاک‌های حساس تپه‌ها کشت و کار می‌کنند شرح می دهد و این شرایط را با دسترسی به محتوای مناسب آموزش‌های برگزار شده توسط سرویس‌های خاصی در برنامه ندارند متکی است. ۳-۷-۳ مدل حصول هدف* مقاصدش برآورد شود. این نوع ارزشیابی با شفاف سازی اهداف قابل سنجش شروع می‌شود و سپس داده‌های معتبری که در قلمروی این اهداف مطرح هستندء جمع‌آوری می‌گردند. برای این مدل معتبر بودن یک خصیصه ضروری است که باید بدان اضافه گردد. برای می‌شود. همچنین یک سیستم یا زیربخش ممکن است افزایش تولید ذرت در بین زمینداران بزرگ را به عنوان هدفش مطرح نماید. اما در همان زمان ممکن است از پرداختن به هدف توجه به مهار سیلاب» پرورش ماهی یا ایحاد تفرجگاه غفلت نماید. اگر ارزشیابی؛ حصول اهداف پذیرفته شده باشد برنامه‌ها اغلب با هدف کامل تنظیم می شوند. به طوری که پیامدها به آسانی محقق خواهند شد. دارد و آن این است که فرآیند توجه مستقیم به مردم (بهره بردارمداری) را نادیده می‌گیرد در نتیجه فراهم سازی توضیحاتی کامل برای تفسیر پیامدها و ارزشیابی برنامه تا حدودی دارای نقص است". ۷0۵1 ۳۵۵ -[002 - -ل۳۳۵ - 2 ,50۲1۷۵ - ۱10061 6 0011[ 0 ۸11۵1۵11 - 1 ,۳۲۵۷۵ - -------- صفحهٔ بعد -------- 1 دستورالعمل پایش و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی و ابخیزداری 2-۷-۳ مدل تصمیم گیری - مدیریتی! هدف این مدل فراهم آوردن اطلاعات مرتبط با ارزشیابی به عنوان یک ابزار مدیریتی برای تصمیم سازی است. این مدل فرض می‌کند که ارزشیابی می‌باید به تصمیماتی در آغاز برنامه و طی مراحل عمل بپردازد تا نتایج چون نتایج مربوطه بیشتر در هر مرحله به طور ویژه حاصل می‌شود. تاکید برارزشیابی روندی نکته مهم مشارکت صاحبان منافع (مدیران بخش‌هاء زیربخش‌ها) در مرکز فرآیند ارزشیابی هست چرا که آرزشیابی می‌باید تصمیماتشان را به خدمت بگیرد. بعضی مواقع هزینه ثمربخشی و نظارت عملیات مطرح می‌شود که معمولاً ارقام " متفاوتی را در بر می‌گیرد. تا حدودی در این مدل بسته به نیاز مدیران ممکن است پرخرج باشد. محدودیت دیگر این مدل آن است که به تصمیمات ذی‌نفع‌های اصلی (مدیران) تمایل دارد. ۵-۷-۳- مدل طبیعت گرایانه ۲ این مدل فرض می‌کند که برنامه یک تجربه طبیعی است و هدف ارزشیابی شناخت چگونه عمل برنامه در محیط طبیعی‌اش (جنگل و مرتع» حوزه آبخیز و روستا) است. یک فرض مطرح این است که برنامه‌های توسعه منابع طبیعی در مورد واقعیتهایی میان میدان توافق معنی‌داری دارنده و اینکه ارزشیابی این توافقات ارزشمند را به خدمت می‌گیرد". یعنی مدیران برروی عناصر برنامه‌های توسعه منابع طبیعی اتفاق نظر دارند. داده‌ها باید از جنبه‌های چند گانه جمع‌آوری و فراکافت گردند. پیامد ارزشیابی گفتگو پیرامون عدم توافق‌ها درباره اهداف. انتظارات. مسائل, فرصت‌هاء سیاست‌هاء راه و روش‌ها و تغییرات پیشنهادی در مدلها یا فعالیت‌ها هست. بیشتر تغییرات با مساعی مشترک گروه‌هایی از متخصصین زیربخش‌ها می‌تواند توسط این مدل انجام شود (البته اگر مهارت‌های برطرف سازی تعارض‌ها با این مدل ارزشیابی ترکیب و همراه شو). هدف این مدل تشخیص یا شناسایی علل رفتار ویژه در بخشی از همان بهره برداران عرصه‌هاء کارکنان بخش‌های متفاوت جنگل, مرتع» آبخیزء ترویج دام خاک و ... یا دیگر عوامل توسعه در بخش 1-۷-۳ مدل آزمایشگاهی (تجربه گرایانه)" هدف این رویکرد تعیین تغییرات در پیامدهای برنامه (اجرای یادگیری) هست که برنامه در آن سهم داشته است و به تحارب زندگی یا دیگر تأثیرات مربوط نمی‌شود . این مدل این سوال را می‌پرسد که آیا تفاوتها در عملیات کشاورزی پایدار قابل نسبت دادن قابلیت دسترسی به اجرای طرح حداقل در طی تجربه توالی برنامه اقلا بین دو حوزه آبخیز برخوردار و محروم از طرح‌های توسعه ۷100 ما۱۵ ندنل ا ۱/1 8 لاهن .1971 ,حادم ی نالا ۳ نلوم 3 1971 مان نگ ٩/10, 2000 [‏ ی 9 بوامع نا یک دای :۱981 بووین ۷10401 درعزدول دنم - 6 بداه‌اد امن -" -------- صفحهٔ بعد -------- قصل سوم - ضوابط عمومی پایئس و ارزشیابی 1۵ فعالیت‌های پایلوت حاصل شد آنجایی که ادعاهای علی برای بررسی‌های برنامه اصلی مرکزیت دارد". ۷-۷-۳ مدل ارزشیابی مشارکتی ؟ هدف این مدل آن است که کارشناسان» متخصصین رشته‌های مختلف منابع طبیعی و بهره برداران و محریان خودشان بازگویی توسعه منابع طبیعی از بهره برداران زن ساکن در عرصه ها انجام می‌شودء این موضوعی است که بازتاب انتفادی دارد.ء فرضیات یا غیر معتبر مطرح می‌شود. فرض این مدل یک فرایند مشارکت دموکراتیک است که با خودمختاری در سطح محلی همراه می‌شود . این شکلی از آن چیزی ۸-۳- موْلفه های اصلی برای ارزشیابی (کانون‌های ارزشیابی برنامه) ۱-۸-۳- نهاده ها - منابع * شبکه‌ها و ارتباطات بین بخشی مکمل فعالیت‌های طرح‌های توسعه منابع طبیعی در روستاهاء عرصه ها و حوزه‌های آبخیز و ۰ ۲-۸-۳ فعالیت‌ها " ارزشیابی روستایی مشارکتی» طراحی (برنامه ریزی)» اسناد دانش بومی» تجربه بهره‌برداران» سهم دانش بهره‌برداران» بازدیدهای میدانی. سازمان‌های خودجوش روستایی» تعاونی‌های تولید و بهره‌برداری» تقویت رهبری کشاورزان پیشرفته» نمایشگاه‌هاء کارگاه‌های 2 10۵ ی اددن ۸ - آ0 ۵ ها ۳۲۵0۲1 - ۹0001 ۳۷۵۱|۵۵ ۳۵۲۱۱۵۱۵۵10۲۹ ِ 05 ام 1 - - ۸۵1۱۷1۵۵ -------- صفحهٔ بعد -------- 1 دستورالعمل پایش و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی ‏ وآبخیزداری ۳-۸-۳- مشار کت! دسترسی کشاورزان به خدمات توسعه ای توسط مدیریت محلی کارشناسان منابع طبیعی و متخصصین» گروه‌های نژادی (قومی) و جنسی (زنان و مردان) تماسهای چهره به چهره» قلمرو تماس‌های رسانه ایء نوع مشارکت داوطلبانه یا اجباری» برنامه ریزی محلی یا 2-۸-۳ واکنش‌ها۲ ۵-۸-۳ تغییرات انفرادی " تغییرات در دانش, نگرش‌هاء مهارت‌هاء عملیات کشاورزی پایدار» تغییر در آمال و آرزوهاء چشم اندازهاء هزینه فعالیت‌هاء استفاده از دولنی؛ الگوهای ارتباطات» جمهت گیری‌های حاصل و ارتباطات خانوادگی. 1-۸-۳ تغییرات سازمانی * جدید.ء تغییر در عملکرد کارکنان» ارائه سرویس‌های جدید روش‌های جدید مورد استفاده تسهیلات. در واقع با درک مفاهیم فوق, برنامه پایش و ارزشیابی فرآیندی مستمرء پویا و نظام‌مند از ارزیابی ارزشی یا توان و ظرفیت‌های ارزشی برنامه‌ها طرح‌ها و پروژه‌هاء به منظور راهنمایی» تنظیم سازی و تصمیم‌گیری برای برنامه‌های آینده به شمار می رود. ۹-۳- رویکردهای کمی و کیفی در ارزشیابی در دهه ۱۹۷۰ میلادی, مفاهیم مختلف و گوناگونی در مورد ارزشیابی شکل گرفت. برخی از آنها برروشن کردن اهداف کلی و در سال‌های اخیر تئوری‌های جدیدی از ارزشیابی ارائه شده است که برعوامل دیگری تاکید دارند. این عوامل شامل بهره برداران (0۱۵111211۷0)) سنتی را کنار گذاشته و به روش‌های طبیعی‌تر (ع1۷21۳211511) روی آورده اند. آنان به این نتیجه رسیده‌اند که فعالیت‌ها برای افراد مختلفء معانی یکسانی نداشته و معتقدند که برنامه تنها از جنبه های گوناگون که نشاندهنده مخاطبان مختلف ۳ - سته و ۳ ۰. - 1۵۱۷1۵۵۱ 86 - 0۳82017311010 6 -------- صفحهٔ بعد -------- قصل سوم - ضوابط عمومی پایئس و ارزشیابی 1۷ است. قابل درک خواهد بود (۱۹۸۷ 12۵۷15 به 10۲ع510). در محموع دوانشسگاره کلی علوم طبیعی (81 1۵۳۵411 5۱6۳۵ [1121۳۵) و کیفی (0۸۳201810 ع0۵111211۷)) را در ارزشیابی می توان تشخیص داد (۰۱۹۸۷ ۲۵110). در انگاره اول که از روش شناسی فرضی قیاسی (ع400011۷ -117۷0011101100) گرفته شده» تاکید براستفاده از روشهای کمی در ارزشیابی است. مشخصه بارز این ارزشیابیء طرح‌های آزمایشی, داده‌های کمی و فراکافت آماری است. در حالی که در انگاره دوم که مستقیماً از روشهای مردم شناسی و روش شناسی کل گرا استقرایی (ع1110011۷ -ع110115110) گرفته شده است. براستفاده از روشهای کیفی در ارزشیابی و ارزشیابی با هدف آزاد (۳۷۵1۵110 1۳۵۵ -[0002) تاکید می‌شود. از مشخصه بارز این روش می توان به تحقیق طبیعی,ء داده‌های کیفی و فراکافت محتوایی اشاره کرد. هارسدن واوکلی, فعالیت‌های موجود در آرزشیابی برنامه‌های توسعه اقتصادی - اجتماعی را به دو رویکرد ابزاری / فن گرایانه (ع11 001102۲۵ 181116۳1۵[/1) و رویکرد تفسیری (ع1110۳00۲1211۷) تقسیم بندی می نمایند. از نظر آنان» هدف رویکرد ارزشیابی ابزاری, درک چگونگی موثر بودن مداخله های توسعه اقتصادی - اجتماعی است و سعی برآن دارد که فعالیت‌های کم جاری را به حوزه جدید و گسترده توسعه اجتماعی, بسط دهد. در مقابلء رویکرد تفسیری,» سعی برآن دارد تا با مواجه شدن با انگاره ابزاری غالب از طریق کشف دلایل مرکزیت یافتن قابل توجه ارزشیابی, عملکرد مخفی ارزشیابی‌ها را در تقویت انواع معینی از کنترل, بررسی کند. این رویکرد برفرآیندهای سیاسی موجود در ارزیابی‌ها تامید دارد و پایه‌ای را برای روش شناسی ارزشیابی عملی ([۱۳۲۵۵1102) فراهم می‌سازد که برخی اوقات. مسایل مشار کت (1۳2۲11010۵11011)» پایدار ی (5۱5121112011117۷) و قدرت (۳:13۱00۷/۵۲۱۳۵۲1) را که به عنوان مرکر راهبردهای توسعه مناسب‌تر, مطرح هستند. در برمی گیرد (۰۱۹۹۱ 0۵16۷ ۶ ۱۷1۵۲۹00). ۱۰-۳- طراحی گام به گام عملیات اجرایی نظام پایش و ارزشیابی حوضه های آبخیز منابع طبیعی همان گونه که قبلاً ذکر آن رفتء پایش؛ بررسی هدفمند از وضعیت دستاوردهای پروژه یا طرح است که بطور منظم» استاندارد و مستمر صورت گرفته و هدایت و مدیریت موثر پروژه یا طرح را ساده تر می‌سازد. هدف آنست که به موقع» به یکسری اهداف کاربردی و کاملاً شفاف از قبل معرفی شده پروژه یا طرح» نائل شویم. در این راه» موثرترین و کارآترین روش با مجموعه فعالیت‌های استراتژیک مورد استفاده واقع شود. همچنین مفهوم ارزشیابی؛ یک آزمون قضاوت مدار سیستماتیک و هدفدار و امکان‌پذیر از پروژه یا طرح در حال اجرا و یا پایان یافته (طراحی» اجرا و نتایج آن) جهت تسهیل مدیریت موثرء برنامه ریزی و تصمیم گیری آن است که مبنای آن» یک برنامه منظم و استاندارد است. هدف آن تعیین کارآیی, اثربخشی, اثرات درازمدت» پایداری (مانایی) و ارتباط اهداف است. ارزشیابی ابزار راهنمایی تصمیم گیرندگان استراتژیک در سیاست‌گذاری» مدیریت و برنامه ریزی است. در بررسی همگرایی‌های این دو مفهوم باید یادآور شد که مشترکات و هدف هر دو ارتقاء سیاست گذاری, ارتقاء برنامه ریزی» شفاف کرد تصمیم‌گیری» بهبود مدیریت استراتژیک و ارتقاء مدیریت روزانه فعالیت‌ها بوده, صرفاً ابزار کنترل و بازرسی نیستند. پایش و ارزشیابی مکمل یکدیگر می‌باشند و اما واگرایی‌ها و موارد اختلاف آن است که پایش یک امر منظم و مستمر است ولی ارزشیابی یک فعل دلبخواه و موردی است. گزارش پایش دارای فرمت استاندارد ولی ارزشیابی فرمت آزاد و دلبخواه دارد. در پایش خلاصه‌ای از اطلاعات کلیدی ارائه می‌شود ولی در ارزشیابی جزئیات مدنظر قرار گرفته و یک تحلیل عمقی آرائه می‌شود. در پایش فعالیت‌های محدود درون طرح با پروژه یا بعبارتی فعالیت‌های محاط در -------- صفحهٔ بعد -------- 1۸ دستورالعمل پایش و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی و ابخیزداری پروژه یا طرح با یک دید درونی بررسی می‌شود ولی در ارزشیابی» یک نمای (پرسپکتیو) کلی از پروژه یا طرح و فعالیت‌های داخلی و خارجی با دید بیرونی ارائه می‌شود. به زبان دیگر پایش بیشتر داخلی است و ارزشیابی هم داخلی و هم بیرونی است. و جنبه قضاوتی دارد. در این مقوله طراحی یک سیستم عملیاتی گام به گام و ارایه راهکار اجرایی نظام پایش و ارزشیابی معرفی خواهد شد. با این مقدمهء هدف, در قدم اول ایحاد فرمهای اطلاعاتی استاندارد و در گام دوم ایحاد یک جریان اطلاع رسانی است. این دو مرحله» پیش نیاز ایجاد نظام جامع مکانیزه اطلاع رسانی است. اطلاعات این نظام در ارزشیابی استفاده می‌شود. نظام نهایی قائم به شخص نیست. سختی روش در اولین دور اطلاع گیری است و پس از یک الی دو بار اطلاع گیری, ساده و متعارف می‌شود. اطلاعات برای سطوح مختلف سازمانی در نظام موجود بوده و در صورت نیاز استخراج می‌شود. وقت کارشناسان برای فعالیت‌های ارزشیابی آزاد می‌شود و... ۱-۱۰-۳- مراحل عملیاتی نظام پایش و ارزشیابی در حوضه های آبخیز - مرحله اول- شناسایی و معرفی شاخص‌ها و اطلاعات مورد نیاز در این بخش, انواع شاخص‌های مرتبط با طرح یا پروژه یا فعالیت که شفاف و عینی» قابل اندازه‌گیری و هدفدار بوده و بتواند سیمای طرح یا پروژه یا فعالیت را نمایش دهد شناسایی و معرفی می‌شود. اگر طرح دارای زیربخشهای متفاوت است شاخص‌ها برای هر زیربخش بطور جداگانه معرفی می‌شود. شاخص‌ها در پنج مجموعه کلی قرار می‌گیرند که عبارتند از: ۱ اطلاعات پایه منابع طبیعی کشاورزی و محیط زیست- عمده آنها بطور منظم توسط ادارات کل آمار و اطلاعات جمع‌آوری می‌شوند و شامل مواردی همچون تنوع زیستی» منابع آبی -- خاکی, نظام بهره برداری» سطح زیرکشت. عملکرد محصولات, محصولات عمده باغی» دامی زراعی» تعداد بهره برداران و زیرحوزه های مرتبط می‌شود. ۲ شاخص‌های منابع- این شاخص‌هاء کمیت و یا کیفیت منابع طرح یا پروژه یا فعالیت اعم از نیروی انسانی» ماشین آلات. تجهیزات و ... را اندازه گیری می‌کند. ۳ شاخص‌های پیشرفت فیزیکی -- این شاخص‌ها روند پیشرفت فیزیکی طرح یا پروژه یا فعالیت را براساس برنامه زمانبندی و یا هر فاکتور دیگر پیگیری می کنند. ۴ شاخص‌های نتایج مستقیم و اهداف اولیه -- این شاخص‌ها نتایج و اثرات مستقیم یک طرح یا پروژه یا فعالیت را اندازه گیری می کنند. ۵. شاخص‌های پیامدها (1۵ع10۵ بک ۳110015) این شاخص‌ها عمدتاً اثربخشی اجرای طرح با پروژه یا فعالیت را در کوتاه مدت و درازمدت نشان می دهند که مربوط به تحولات اقتصادی, اجتماعی و فرهنگی در حوزه هاء عملکرد محصولات. اقتصاد خانوار» کاهش هزینه ها و مسائلی از این قبیل است. برای آشنایی بیشتر به دو مقال از انواع شاخص‌ها در شکل صفحه بعد رجوع نمایید. جهت تعیین و معرفی شاخص‌های مربوط به هر طرح یا پروژه یا فعالیت از فرمهای جمع‌آوری و شناسایی شاخص‌ها (فرم ۱) استفاده می‌شود. این فرمها توسط کارشناس مسئول طرح در ستاد نظام پایش و ارزشیابی» کارشناس مجری طرح در واحد ستادی, کارشناس مجری طرح در واحد اجرای, کارشناس برنامه ریزی مرتبط با این طرح در واحدای برنامه ریزی نظیر دفاتر بودجه‌ای و مراکز مطالعات مربوطهء مدیران و مسئولینی که برای -------- صفحهٔ بعد -------- قصل سوم - ضوابط عمومی پایئس و ارزشیابی 1۹ آنها گزارش تهیه می‌شود» کارشناسان متخصص و فنی مرتبط با فعالیت‌های طرح و هر آنکس که مسئولین ستاد پایش و ارزشیابی با تبادل نظر کارشناسان ستادی» صلاح می‌دانند تکمیل و به دفتر ارجاع می‌شود. در پایان این دوره مجموعه ای از شاخص‌ها و اطلاعات عینی و مورد نیاز بخشهای مختلف جمع‌آوری شده که نظر کلیه طرفهای مرتبط با طرح را تامین می‌کند بطوریکه پس از ارائه گزارش برای سطوح مختلف سازمانی» جای هیچگونه کاستی از عدم در نظر گرفتن بعضی عوامل در آرائه گزارش پایش و ارزشیابی باقی نمی گذارد. ۲-۱۰-۳- تشریح عناصر و مراحل در الگوی عملیاتی پایش و ارزشیابی طرح‌های منابع طبیعی و آبخیزداری همان‌گونه که قبلاً اشاره شد یک نظام پایش و ارزشیابی عبارت از یک نظام اطلاعاتی است برای تصمیم‌گیران. بنابراین در پرتو چنین نظامی عناصر و مراحل زیر نیازمند تعریف و تبیین خواهند بود. ۱- نوع اطلاعات در بررسی و ارزیابی پروژه هاء طرح‌ها و برنامه‌های منابع طبیعی و آبخیزداری در سطح ملی و منطقه ای انواع زیادی از اطلاعات در زمینه های متعدد مورد استفاده قرار می گیرد که عمده آنها عبارتند از: -‏ عوامل بیرونی موثر براجرای طرح - نهاده های طرح یا پروژه مانند اعتبارات دولتی» تسهیلات بانکی» نهاده هایی مانند نهاده‌های موثر برسازه‌های موجود در مدیریت کلان و زیرحوزه های مدیریتی تأثیرگذار برساختار و فورماسیون یک حوضه آبخیز -‏ عملیات و فعالیت‌های طرح یا پروژه مانند میزان پیش بینی و تحقق عملیات, کیفیت اجرای عملیات و رشد و تغییرات آنها - پیراسنجه‌های برنامه ریزی شده کمی که بربیان هدف طرح یا برنامه دلالت دارند - پیراسنجه‌هایی که بصورت غیرمستقیم از روند تغییرات و اجرای طرح و برنامه تأثیرپذیری دارند. ۲- شاخص‌های اطلاعاتی بنا به تعریف» شاخص‌ها از جمله عناصر اطلاعاتی هستند که بصورت کیفی یا کمی, مستقیم یا با واسطه؛ ساده یا مرکب و .... به حصول اطلاع از صحت یا سنجش کارکرد. عملکرد و تأثیر یک پروژه یا طرح در نظام پایش و ارزشیابی مورد استفاده قرار می گیرند. گزینش شاخص در طرح‌ها یکی از مراحل حساس و مهم در اجرای نظام و ارزشیابی است که عمدتاً خالی از اشکال نیست در پایش و ارزشیابی طرح‌ها و برنامه‌های منابع طبیعی و آبخیزداری عملیات و فعالیت‌هایی که قابلیت بررسی عینی داشته و مبین وقایع و رخدادهای طرح و برنامه می باشند. مستقیماً بعنوان شاخص مورد استفاده قرار می‌گیرند. علاوه براین در مواردی که مشاهده و اندازه‌گیری مستقیم عملیات و نتایج آنها مقدور نبوده و یا استفاده از عناصر و اطلاعات دیگری مناسب‌تر به نظر می‌رسد. از شاخص‌های غیرمستقیم یا نماینده استفاده شود. ۳- منابع اطلاعات در بررسی و ارزیابی پروژه‌هاء برنامه و طرح‌های منابع طبیعی و ابخیزداری در سطح ملی و منطقه‌ای مستندات برنامه. موافقت‌نامه‌های طرح‌هاء برش‌های استانی» مکاتبات و دستورالعمل‌های فنی بعنوان اولین منابع اطلاعاتی در ترسیم و تعریف پیش‌بینی‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرند. گزارشات دفاتر ستادی و مدیریت منابع طبیعی و آبخیزداری در سازمانهای جهاد کشاورزی استان‌ها مبنی براعلام میزان تحقق آمور ابلاغ شده بعنوان داده‌های ارزیابی نشده‌ای که می‌بایست به نقد و بررسی برسند در نظر -------- صفحهٔ بعد -------- ۷۰ دستورالعمل پایش و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی ‏ وآبخیزداری گفته می‌شوند. عینیت‌ها و آثار موجود در منطقه» مصاحبه شونده‌هاء منابع آماری رسمی همانند آمار نامه کشاورزی و سرشماری عمومی کشاورزی از جمله منابع اطلاعاتی هستند که در قضاوت‌هاء محاسبه درصد پیشرفت و تحقق برنامه طرح‌ها و اجزاء آنها مورد استفاده قرار می‌گیرند. همچنین برخی از سازمان‌هاء ادرات و شرکت‌های مرتبط » بعنوان دیگر منابع و مراجع اطلاعاتی بویژه در خصوص شاخص‌ها و موّلفه‌هایی که بطور غیرمستقیم در سنجش کارکرد. عملکرد و اثرگذاری اجرای طرح و برنامه موثرند. مورد ۴- گردآوری اطلاعات به منظور گردآوری اطلاعات اولیه مورد نیاز دو گزینه مورد نظر است. گزینه اول دسترسی از طریق شبکه‌های داخلی کامپیوتری و سایت‌های اینترنتی و گزینه دوم» گردآوری از طریق مکاتبات و مراجات. در گزینه اول پیش بینی می‌شود کلیه اطلاعات کمی مورد نیاز از طریق شبکه‌های داخلی و سایت‌های اینترنتی بصورت به هنگام در دسترس قرار گیرد و در گزینه دوم که در حال حاضر معمولاً در اکثر دستگاه‌ها مورد استفاده قرار دارد از طریق انجام مکاتبات و مراجعات لازم به مراجع مرتبط اطلاعات مورد نیاز در قالب فرم‌های طراحی شده جمع‌آوری می‌گردد. در هر دو گزینه بررسی درجه اعتبار داده‌ها از طریق بررسی گزارشات. انجام مصاحبه‌هاء تطابق با منابع آمار رسمی و غیررسمی و بالاخره انتخاب نمونه‌های تصادفی و مشاهده و ارزیابی آنها از طریق بررسی‌های میدانی در قالب فرم‌هایی که به همین منظور تهیه شده‌اند صورت خواهد گرفت. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۴ ضوابط و معیارهای پایش وارزشیابی پایداری حوضه‌های آبخیز -------- صفحهٔ بعد -------- ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - ضوابط و معیارهای پاینس و ارزنسیابی پایداری حوضه‌ها ی اآبخیز ۷۳ در فصل چهارم کوشیده‌ایم تا به تفکیک بوم‌سازگان‌های جنگل, مرتع و بیابان» به معرفی سامانه‌ی پایش و ارزشیابی اختصاصی هر یک بپردازیم. در حقیقت از آنجا که حوضه‌های آبخیز خود در بردارنده‌ی بوم‌سازگان‌های متنوعی هستند. چنانچه با استفاده از رویکرد غالب بوم‌سازگانی بتوانیم» شرایط پایداری هر یک از بوم‌سازگان‌ها را به طور اختصاصی تبیین کنیم» خواهیم توانست سرانجام به اعمال مدیریت پایدار بر حوضه‌ی آبخیز نایل شویم و نظام پایش و ارزشیابی حوضه را در سطح کلان آن ارایه دهیم. ۱-2- بوم‌سازگان جنگل تنوع اقلیمی و ساختار زمین‌شناسی در گستره وسیع ایران تنوع رویش‌ها را موجب گردیده است. به طوری که اندیشمندان فن از حیث ساختار زئوبتانیکی (جغرافیای گیاهی ) حداقل سه ناحیه رویشی (1۵۵1011) مستقل با چندین حوزه رویشی را برای آیران قایل گردیده‌اند تنوع رویش‌ها که دامنه آن از منطقه نیمه گرمسیری ([501۳00122) تا مناطق سرد کوهستانی (5[0071۵۳ - ۳۲۵) گسترده است بوم‌سازگان‌های متنوع جنگلی را نیز پدید آورده است که یوم‌سازگان‌های بارز جنگلی آن به شرح زیر قابل طبقه‌بندی ۱ بوم‌سازگان جنگل‌های خزری یا جنگل‌های مرطوب (پهن برگ) ۲ بوم‌سازگان جنگل‌های ارسبارانی یا جنگل‌های نیمه مرطوب (پهن برگ) ۳ بوم‌سازگان جنگل‌های زاگرسی یا جنگل‌های نیمه خشک (پهن برگ) ۴ بوم‌سازگان جنگل‌های ارس ایران‌وتورانی یا جنگل‌های خشک (سوزنی برگ) ۵. بوم‌سازگان جنگل‌های بنه و بادام ایرانوتورانی یا جنگل‌های خشک (پهن برگ) ۶ بوم‌سازگان جنگل‌های گرمسیری خیلج و عمانی یا جنگل‌های خشک نیمه گرمسیری (پهن برگ) ۱-۱-2 معیارهای پایداری در بوم‌سازگان‌های جنگلی در بوم‌سازگان‌های جنگلی معیارهای پایداری عبارتند از : - گستره منابع جنگلی - سلامتی, شادابی و جامعیت -‏ کارکردهای تولیدی -‏ کارکردهای حفاظتی و محیط زیستی - کارکردهای اجتماعی و اقتصادی -------- صفحهٔ بعد -------- ۷ دستورالعمل پایشس و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی و ابخیزداری * معیار یک - گستره منابع جنگلی از آن جایی که گستردگی منابع جنگلی » یک آرمان برای کلیه کشورهاست و خدمات گوناگون این منابع با گستره آن نسبت مستقیم داردء این معیار با هدف حفظ و احیای این منابع به ابعاد مختلف آن از قبیل سطح » حجم » وزن و انبوهی پوشش تاجی می‌پردازد. * معیار دو این معیار به تنوع جنگل ها و بوم‌سازگان‌های جنگلی می‌پردازد و سطوح مختلف بوم‌سازگان, گونه و ژن را در بر می‌گیرد. * معیار سه - سلامتی و شادابی جنگل این معیار ناظر به خطر عوامل تخریب جنگل‌هاست و از این نظرپایداری آن را مدنظر قرار می‌دهد. * معیار چهار - کار کرد تولیدی منابع جنگلی در این معیار توان تولید فرآورده‌های چوبی و غیرچوبی منابع جنگلی مورد ارزیابی قرار می‌گیرد. - کارکردهای حفاظتی این معیار به اثرات محیط زیست جنگلی که بستر فعالیت‌های کشاورزی و مایه حیات زندگی جنگل نشینان و روستاییان است می‌پردازد. - کار کردهای اجتماعی - اقتصادی این معیار به آرزیابی نقش و سهم جنگل در اقتصاد و نحوه مشارکت و تعامل با جوامع بومی می‌پردازد. * معیار هفت - چارچوب قانونی در این معیارء قوانین » سیاست‌ها و خط مشی‌ها » زیرساخت‌ها و شاخص‌هایی از این قبیل ارزیابی می‌شود . ۳-۱-2- تقسیمات جغرافیایی بوم‌سازگان‌های جنگلی ایران به دلیل وجود اختلافات عمده بین بوم‌سازگان جنگلی نیم رخ شمالی البرز و سایر بوم‌سازگان‌های جنگلی کشور که بارزترین آن قابلیت یا عدم قابلیت چوب صنعتی و تجاری است. جنگل‌های ایران به طور عام به دو بخش جنگل‌های شمال و خارج از شمال تقسیم گردیده است. این تفسیم‌بندی در چارچوب تشکیلاتی سازمان متولی جنگل‌های کشور یعنی سازمان جنگل‌ها و مراتع و آبخیزداری کشور اعمال و در واقع ملاک اعمال -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - ضوابط و معیارهای پاینس و ارزنسیابی پایداری حوضه‌ها ی اآبخیز ۷۵ بنابراین در دستورالعمل » شاخص‌های ارزشیابی معیارهای پایداری بوم‌سازگان های جنگلی ایران در دو بخش جنگل‌های شمال شامل : بوم‌سازگان های جنگل‌های خزری یا هیرکانی (جنگل‌های نیمه رخ شمالی البرز از آستارا تا گیلاغی و جنگل‌های خارج از شمال - بوم‌سازگان جنگل‌های ارسبارانی (جنگل‌های شمال غرب کشور وداقع در حوضه آبخیز رودخانه ارس) - بوم‌سازگان جنگل‌های زاگرسی (جنگل‌های غرب کشور از سردشت آذربایجان‌غربی تا فیروزآباد فارسی ) - بوم‌سازگان جنگل‌های بنه و بادام (جنگل‌های بخش کوهستانی ناحیه رویشی ایران وتورانی شمال شرق و مناطق مرکزی کشور ) - بوم‌سازگان جنگل‌های ارس (جنگل‌های بخش کوهستانی ناحیه رویشی ایران‌و تورانی شمال شرق » شرق و مناطق مرکزی کشور ) - بوم‌سازگان جنگل‌های نیمه گرمسیری (جنگل‌های نوار جنوبی کشور ) مورد بررسی واقع گردید. ۱-۳-۱-۶ بوم‌سازگان جنگل‌های شمالی کشور گرچه برای جنگل‌های خاور نزدیک ۶۵ شاخص تعیین شده است » اما به علت ضعف زیربناهای علمی و فنی » امکان تهیه آمار و ارقام مناسب و مستند سازی برای تعداد زیادی از این شاخص‌ها فراهم نیست که به نمونه‌هایی از آنها اشاره می‌شود : - وزن زیست جرم ( بیوماس ) و ترسیب کربن - تعداد گونه‌های گیاهی و جانوری وابسته به جنگل - خسارت‌های ناشی از حیات وحش - شاخص‌های ژنتیکی در این بررسی » به شاخص‌هایی که در شرایط موجود امکان تهیه آمارو ارقام آن فراهم می‌باشد » تاکید شده و استانداردهایی برای آن در نظر گرفته شده است. این شاخص‌ها به شرح زیر در جدول‌های صفحه‌های بعد آمده است . - معیار شماره یک با ۴ شاخص - معیار شماره دو با ۸ شاخص - معیار شماره چهار با ۲ شاخص - معیار شماره ۷ با ۴ شاخص -------- صفحهٔ بعد -------- ۷۹ دستورالعمل پایشس و ارزنسیابی طرح‌های مدیریت منابع طبب پایداری بوم‌سازگان های جنگلی شسمال ایران بیشتر از ۷۵ درصد سطح حوزه پوشیده از جنگل است ۵۰-۵ درصد سطح حوزه پوشیده از جنگل است ۲۵-۰ درصد سطح حوزه پوشیده از جنگل است کمتر از ۲۵ درصد سطح حوزه پوشیده از جنگل است میانگین موجودی در هر هکتار بیش از ۳۰۰ متر مکعب میانگین موجودی در هر هکتار بیش از ۲۰۰-۳۰۰متر مکعب میانگین موجودی در هر هکتار بیش از ۱۰۰-۲۰۰ متر مکعب میانگین موجودی در هر هکتار کمتر از ۱۰۰ متر مکعب تمام جنگل‌های حوزه ممیزی شده است ۷۱۵-۰ درصد جنگل‌های حوزه ممیزی شده است ۵۰-۵ درصد جنگل‌های حوزه ممیزی شده است کمتر از ۵۰ درصد جنگل‌های حوزه ممیزی شده است تمام جنگل‌های حوزه دارای طرح جنگداری فعال می‌باشد می‌باشد ۵۰-۵ درصد جنگل‌های حوزه دارای طرح جنگداری فعال می‌باشد کمتر از ۵۰ درصد جنگل‌های حوزه دارای طرح جنگداری فعال می‌باشد بیش از ۹۰ درصد از جنگل‌های حوزه منشاء طبیعی دارد ۷۱۵-۰ درصد از جنگل های حوزه منشاء طبیعی دارد ۵۰-۵ درصد از جنگل های حوزه منشاء طبیعی دارد کمتر از ۵۰ درصد از جنگل های حوزه منشاء طبیعی دارد بیش از ۱۰ درصد جنگل های حوزه حفاظتی (ذخیره‌گاهی ) است ۵-۰ درصد جنگل های حوزه حفاظتی (ذخیره‌گاهی ) است بیش از ۱۰ درصد جنگل های حوزه حالت جزیره‌ای دارد ۵-۰ درصد از جنگل‌های حوزه حالت جزیره‌ای دارد کمتر از ۵ درصد از جنگل های حوزه حالت جزیره‌ای دارد بیش از ۲ درصد سطح زیست‌بوم‌های نادر تخریب می‌شود کمتر از ۲ درصد سطح زیست‌بوم نادر تخریب می‌شود. بیش از ۵۰ گونه درختی در جنگل‌های حوزه وجود دارد ۵-۰ گونه درختی در جنگل‌های حوزه وجود دارد کمتر از ۲۵ گونه درختی در جنگل‌های حوزه وجود دارد ی وآبخیزداری -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهاره زر - ضوابط و معیارهای ادامه جا پایداری بوم‌سازگان های جنگلی شمال ایران وجود گونه آسیب‌پذیر (00) با در معرض خطر انقراض (60) عدم وجود در معرض خطرء آسیب‌پذیر و انقراض بیش از ۷۵ درصد جنگل های حوزه, جنگل آمیخته است ۵۰-۵ درصد از جنگل های حوزه جنگل آمیخته است ۲۵-۰ درصد از جنگل های حوزه, جنگل آمیخته است کمتر از ۲۵ درصد از جنگل های حوزه, جنگل آمیخته است بیش از ۷۵ درصداز سطح تجدید حیات. منشاء طبیعی دارد ۵۰-۵ درصداز سطح تحدید حیات. منشاء طبیعی دارد بیش از ۲۵ درصد جنگل های حوزه در معرض تخریب قرار دارد ۱۰-۵ درصد جنگل های حوزه در معرض تخریب قرار دارد کمتر از ۱۰ درصد جنگل های حوزه در معرض تخریب قرار دارد بیش از ۷۵ درصد زادآوری طبیعی با کیفیت است ۵۰-۵ درصد زادآوری طبیعی با کیفیت است ۲۵-۰ درصد زادآوری طبیعی با کیفیت است کمتر از ۲۵ درصد زادآوری طبیعی با کیفیت است هیچ گونه چرای دام در جنگل وجود ندارد کمتر از یک واحد دامی در هر هکتار جنگل وجود دارد یک تا ۳ واحد دامی در هر هکتار جنگل وجود دارد بیش از ۳ واحد دامی در هر هکتار جنگل وجود ارد بیش از یک درصد از سطح جنگل کاهش یافته است. کمتر از یک درصد سطح جنگل دچار آتش سوزی شده است بیش از ۱۰ درصد مساحت جنگل های حوزه با گونه‌های غیربومی جنگلکاری شده است. ۰ درصد مساحت جنگل های حوزه با گونه‌های غیربومی کمتر از ۵ درصد مساحت جنگل های حوزه با گونه‌های غیربومی جنگلکاری شده است. ۷۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۷۸ دستورالعمل پایشس و ارزتسیابی طرح‌های مدیریت منابع طبه ای پایداری بوم‌سازگان های جنگلی شمال ایران میزان رویش سالیانه بیش از ۱۰ مترمکعب میزان رویش سالیانه بیش از ۱۰ -۵ مترمکعب میزان رویش سالیانه بیش از ۲-۵ مترمکعب میزان رویش سالیانه کمتر از ۲ مترمکعب میزان برداشت سالیانه کمتر از میانگین رویش میزان برداشت سالیانه برابر میانگین رویش تولید ارزش اقتصادی فرآورده‌های غیرچوبی بیش از ۱۰ درصد ارزش کل تولید ارزش اقتصادی فرآورده‌های غیرچوبی بیش از۵-۱۰ درصد تولید ارزش اقتصادی فرآورده‌های غیرچوبی کمتر از ۵ درصد بیش از ۱۰ درصد جنگل‌های حوزه ۱۰-۵ درصد از جنگل‌های حوزه کمترا ز ۵ درصد از جنگل‌های حوزه بیش از ۵ درصد جنگل های حوزه کمتر از ۵ درصد جنگل‌های حوزه ۷۵-۰ درصد جنگل‌ها تحت مدیریت حفاظت خاک قرار دارد ۵۰-۵ درصد جنگل‌ها تحت مدیریت حفاظت خاک قرار دارد ۲۵-۰ درصد جنگل‌ها تحت مدیریت حفاظت خاک قرار دارد کمترا ز ۲۵ درصد جنگل‌ها تحت مدیریت حفاظت خاک قرار دارد احیاء و درختکاری ۷۵-۱۰۰ درصد اراضی شیب دار حوزه احیاء و درختکاری ۵۰-۷۵ درصد اراضی شیب‌دار حوزه احیاء و درختکاری ۲۵-۵۰ درصد اراضی شیب‌دار حوزه احیاء و درختکاری کمتر از ۲۵ درصد اراضی شیب‌دارحوزه ارزش هرمترمکعب حجم برداشت بیش از ۰/۶ میلیون ریال ارزش هرمترمکعب حجم برداشت بیش از۰/۵-۰/۶ میلیون ریال ارزش هرمترمکعب حجم برداشت بیش از ۰/۴-۰/۵ میلیون ریال می ‏ وآبخیزداری -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-ارزش فرآوره‌های غیرچوبی ۳ سهم جنگل در تولید ناخالص کل حوزه های جنگلی شمال " ای ابخیز پایداری بوم‌سازگان های جنگلی شمال ایران حجم چوب سالم تنه (صنعتی) در مرحله تجدید حجم بیش از ۶۰ درصد حجم چوب سالم تنه (صنعتی) در مرحله تجدید حجم بین ۲۰-۴۰ درصد حجم چوب سالم تنه ( صنعتی) در کمتر از ۲۰ درصد بیش از ۲۰درصد تولید ناخالص حوزه به منابع جنگلی اختصاص دارد ۱۵-۰ درصد تولید ناخالص حوزه به منابع جنگلی اختصاص دارد ۱۰-۵ درصد تولید ناخالص حوزه به منابع جنگلی اختصاص دارد کمتر از ۱۰ درصد تولید ناخالص حوزه به منابع جنگلی اختصاص دارد بیش از ۶ نفر روز برای هر هکتار جنگل ۴۶ نفر روز برای هر هکتار جنگل ۴ نفر روز برای هر هکتار جنگل کمتر از ۲ نفر روز برای هر هکتار جنگل بیش از ۵ درصد درآمد به توسعه روستایی اختصاص دارد ۳-۵ درصد درآمد به توسعه روستایی اختصاص دارد ۱-۳ درصد درآمد به توسعه روستایی اختصاص دارد کمترا ز یک درصد درآمد به توسعه روستایی اختصاص دارد سیاست‌های ملی جنگل وجود دارد قوانین و مقررات کاملاً تامین کننده نیازهای مدیریت جنگل است قوانین و مقررات تا حدودی تامین کننده نیازهای مدیریت جنگل است قوانین و مقررات موجود نارسا بوده و پاسخگوی شرایط نیست . نظارت قوی بر اجرای طرح‌ها صورت می‌گیرد نظارت بر اجرای طرح‌ها نارسا و ناکافی است پژوهش های به عمل آمده پاسخگوی نیازهای مدیریت بر جنگل پژوهش های به عمل آمده پاسخگوی نیازهای مدیریت بر جنگل فناوری نوین انتقال نیافته و ناساز گار شده است ۷۹ -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۰ دستورالعمل پایشس و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی و ابخیزداری جدول شماره ۲-2 تعیین درجه پایداری در بوم سازگان ۲-۳-۱-۶ بوم‌سازگان جنگلی ارسباران (جنگل های نیمه مرطوب ) پایداری بوم‌سازگان‌های جنگلی ارسباران با ۶ معیار و ۲۱ شاخص و ‎۷٩‏ کمیت به شرح زیر ارزشیابی گردیده است . ۱-۲-۲-۱-2- معیار گستره منابع جنگلی با ۳ شاخص و ۱۲ کمیت ۲-۲-۲-۱-2- معیار تنوع زیستی با ۶ شاخص و ۱۹ کمیت ۳-۲-۲-۱ معیار سلامتی » شادابی و جامعیت با ‎٩‏ شاخص و ۱۲ کمیت 5-۲-۳-۱ معیار کار کردهای تولید منابع جنگلی با ۲ شاخص و ۷ کمیت ۵-۲-۲-۱ معیار کار کردهای حفاظتی و محیط زیستی با ۲ شاخص و ۸ کار کرد ۹-۲-۲-۱ معیار کار کردهای اجتماعی و اقتصادی با ۶ شاخص و ۱۶ کمیت -------- صفحهٔ بعد -------- وچ ابی پایداری حوضه‌ها ی آبخیز ۳ معیار و شاخص‌های پایداری بوم سازگان‌های جنگی ارسباران مساحت جنگل ۲۱-۴۰ درصد وسعت حوضه آبخیز مساحت جنگل ۴۰-۷۵ درصد وسعت حوضه آبخیز مساحت جنگل بیش از ۷۵ درصد وسعت حوضه آبخیز میانگین وزنی پوشش تاجی توده های جنگلی کمتر از میانگین وزنی پوشش تاجی توده های جنگلی ۱۱-۴۰ درصد میانگین وزنی پوشش تاجی توده های جنگلی ۴۱-۵ درصد میانگین وزنی پوشش تاجی توده های جنگلی بیش از ۷۵ درصد اداره کمترا ز ۲۰ درصد وسعت جنگل در قالب طرح‌های جنگلداری اداره ۲۱-۵۰ درصد وسعت جنگل در قالب طرح‌های جنگلداری اداره بیش از ۵۰ درصد وسعت جنگل‌در قالب طرح های جنگلداری تیپ پا تیپ های آمیخته دردست کمتر از ۳۰ درصد وسعت جنگل‌های حوزه آبخیز تیپ یا تیپ های آمیخته دردست کمتر از ۳۱-۶۰ درصد وسعت جنگل‌های حوزه تیپ یا تیپ های آمیخته دردست بیش از ۶۰ درصد وسعت جنگل‌های حوزه آبخیز بیش از ۱۰ درصد وسعت جنگل‌های حوضه به صورت قطعات پراکنده و گسسته است. ۶-۰ درصد وسعت جنگل‌های حوضه به صورت قطعات پراکنده و گسسته است. ۱۰-۵ درصد وسعت جنگل‌های حوضه به صورت قطعات پراکنده و گسسته است. جنگل‌های پیوسته و فاقد پراکندگی و گسستگ تعداد گونه‌های حوضه آبخیز کمتر از ۳۰ درصد تعداد کل گونه‌های جنگلی بوم‌سا زگان تعداد گونه‌های حوضه آبخیز ۳۱-۵۰ درصد تعداد کل گونه‌های جنگلی بوم‌سازگان تعداد گونه‌های حوضه آبخیز ۵۱-۷۵ درصد تعداد کل گونه‌های جنگلی بوم‌سازگان تعداد گونه‌های حوضه آبخیز بیش از۷۵ درصد تعداد کل گونه‌های جنگلی بوم‌سازگان ۸۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۲ دستورالعمل پایش و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع -۰ معیار و شاخص‌های پایداری بوم سازگان‌های جنگی ارسباران کمتر از ۲۰ درصد سطح جنگل دارای تجدید حیات طبیعصی سالم و قابل استقرار بیش از ۷۵ درصد سطح جنگل دارای تجدید حیات طبیعی سالم و قابل استقرار حضور دام بیش از دو برابر ظرفیت تولید علوفه کف جنگل حضور دام بیش از دو برابر ظرفیت تولید علوفه کف جنگل حضور دام معادل ظرفیت تولید علوفه کف جنگل تغییر کاربری در بیش از ۱۰ درصد وسعت جنگل طغیان آفات و امراض در بیش از ۵۰ درصد وسعت جنگل طغیان آفات و امراض در بیش از ۱۱-۵۰ درصد وسعت جنگل طغیان آفات و امراض در کمتر از ۱۰ درصد وسعت جنگل وجود آثار آتش سوزی در بیش از ۲۰ درصد وسعت جنگل وجود آثار آنش سوزی در بیش از ۶-۲۰ درصد وسعت جنگل وجود آثار آتش سوزی در کمتر از ۵ درصد وسعت جنگل مصرف بیش از دو برابر رویش سالیانه مصرف دو برابر رویش سالیانه مصرف معادل رویش سالیانه میانگین حجم سرپا در واحد سطح کمتر از ۲۰ درصد توان تولیدی جنگل میانگین حجم سرپا در واحد سطح کمتر از ۲۱-۵۰ درصد توان تولیدی جنگل میانگین حجم سرپا در واحد سطح کمتر از ۵۰-۷۵ درصد توان تولیدی جنگل میانگین حجم سرپا در واحد سطح بیش از ۷۵ درصد توان تولیدی جنگل وجود منابع آبی و اراضی و عدم امکان توسعه کمی یزداری -------- صفحهٔ بعد -------- فقصل خ یس ی پایداری حوضه‌ها ی آبخیز -۳ معیار و شاخص‌های پایداری بوم سازگان‌های جنگی ارسباران بیش از ۷۵ درصد وسعت کف جنگل فاقد لاشبرگ و پوشش گیاهی زنده چند ساله و وجود آثار انواع فرساش ۵۱-۵ درصد وسعت کف جنگل فاقد لاشبرگ و پوشش گیاهی زنده چند ساله و وجود آثار انواع فرساش ۲۱-۰ درصد وسعت کف جنگل فاقد لاشبرگ و پوشش گیاهی زنده چند ساله و وجود آثار انواع فرساش کمتر از ۲۰درصد وسعت کف جنگل فاقد لاشبرگ و پوشش گیاهی زنده چند ساله و وجود آثار انواع فرساش ۱۱-۰ درصد وسعت جنگل های حوضه آبخیز تحت مدیریت حفاظنی بهره‌برداری در حد خود مصرفی خانوارها عرضه محصولات فرعی به بازارهای فروش بهره‌برداری موردی از منابع تولیدی بهره‌برداری از خدمات تولیدی بوم‌سازگان جنگلی در قالب اجرای طرح‌های جامع مصوب انجام کلیه اقدامات مدیریتی توسط بخش دولتی انجام اقدامات مدیریتی توسط پیمانکاران خارج از محدوده های عرفی انحام اقدامات مدیریتی با مشاکت بخش دولتی و تشکل های مردمی در واحدهای عرفی انجام اقدامات مدیریتی توسط تشکل های مردمی در واحدهای عرفی در آمد اصلی خانوارهای جنگلی از طریق دامداری و زراعت در عرصه جنگلی درأمد اصلی خانوارهای جنگلی از یکی از دو طریق دامداری و زراعت در عرصه جنگلی ۰ درصد درآأمد اصلی خانوارهای جنگلی از سایر مشاغل (غیروایسته به بهره‌برداری جنگل ) تامین می‌شود بیش از ۵۰رصد درآمد اصلی خانوارهای جنگلی از سایر مشاغل (غیروابسته به بهره‌برداری جنگل ) تأمین می‌شود ۸۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ دستورالعمل پایشس و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی و ابخیزداری جدول شماره 2-۶ تعیین درجه پایداری در بوم سازگان جنگلی ارسباران ۳-۲-۱-۶- بوم‌سازگان جنگلی زاگرس (جنگل های نیمه خشک) پایداری بوم‌سازگان‌های جنگلی زاگرس با ۶ معیار و ۲۲ شاخص و ۸۳ کمیت مورد آرزشیابی قرار گرفت. ۱-۳-۲-۱ معیار گستره منابع جنگلی با ۲ شاخص و ۱۵ کمیت ۳-۳-۲-۱-۶- معیار تنوع زیستی جنگلی با ۶ شاخص و ۱۵ کمیت ۳-۳-۲-۱-۶- معیار سلامتی » شادابی و جامعیت » با ‎٩‏ شاخص و ۲۲ کمیت 4-۳-۲-۱ معیار کار کردهای تولیدی منابع جنگلی با ۲ شاخص و ۱۱ کمیت ۵-۳-۲-۱-2- معیار کار کردهای حفاظتی و محیط زیستی با ۲ شاخص و ۸ کمیت 1-۳-۲-۱-۶- معیار کار کردهای اجتماعی و اقتصادی با ۶ شاخص و ۱۹ کمیت حداکثر امتیاز ۸۳ و حداقل ۲۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ,پایداری حوضه‌ها ی آبخیز معیار و شاخص‌های پایداری بوم سازگان‌های جنگلی زاگرس مساحت جنگل ۲۰ -۱۱ درصد وسعت حوضه آبخیز مساحت جنگل ۲۱-۵۰ درصد وسعت حوضه آبخیز میانگین وزنی پوشش تاجی توده‌های جنگلی کمتر از ۵ درصد میانگین وزنی پوشش تاجی توده‌های جنگلی کمتر از ۶-۲۵ درصد میانگین وزنی پوشش تاجی توده‌های جنگلی کمتر از ۲۶-۵۰ درصد میانگین وزنی پوشش تاجی توده‌های جنگلی بیش از۵۰ درصد اداره کمتر از ۲۰ درصد وسعت جنگل در قالب طرح‌های جنگلداری اداره کمتر از ۲۱-۵۰ درصد وسعت جنگل در قالب طرح‌های جنگلداری اداره بیش از ۵۰ درصد وسعت جنگل در قالب طرح‌های جنگلداری حوضه آبخیز بیش از ۱۰ درصد وسعت جنگل های حوضه به صورت قطعات پراکنده و ۶-۰ درصد وسعت جنگل‌های حوضه به صورت قطعات پراکنده و گسسته ۱-۵ درصد وسعت جنگل‌های حوضه به صورت قطعات پراکنده و گسسته است تعداد گونه‌های حوضه آبخیز کمتر از ۲۰ درصد تعداد کل گونه‌های بوم‌سازگان تعداد گونه‌های حوضه آبخیز کمتر از۲۱ تا ۵ درصد تعداد کل گونه‌های بوم‌سازگان تعداد گونه‌های حوضه آبخیز بیش از۵۰ درصد تعداد کل گونه‌های بوم‌سازگان ۸۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۹ دستورالعمل پایس و ارزتسیابی طرح‌های مدیریت ماب ۵ معیار و شاخص‌های پایداری بوم سازگان‌های جنگلی زاگرس کمتر از ۱۰ درصد سطح جنگل دارای تجدید حیات سالم و قابل استقرار است ۱۱-۰ درصد سطح جنگل دارای تحدید حیات سالم و قابل استقرار است ۳۱-۰ درصد سطح جنگل دارای تحدید حیات سالم و قابل استقرار است بیش از ۵۰ درصد سطح جنگل دارای تجدید حیات سالم و قابل استقرار است حضور دام بیش از دو برابر ظرفیت تولید علوفه کف جنگل حضور دام دو برابر ظرفیت تولید علوفه کف جنگل حضور دام معادل ظرفیت تولید علوفه کف جنگل تغییر کاربری نظیر ایجاد باغ یا زراعت زیرآشکوب جنگل در بیش از ۲۰ درصد تغییر کاربری نظیر ایجاد باغ یا زراعت زیراشکوب جنگل در۱۱ تا ۲۰ درصد طغیان آفات و امراض در بیش از ۵۰ درصد وسعت جنگل طغیان آفات و امراض در ۱۱ تا ۵۰ درصد وسعت جنگل طغیان آفات و امراض در کمتر از ۵۰ درصد وسعت جنگل وجود آثار آنش سوزی در ۶ تا ۳۰ درصد وسعت جنگل وجود اثار آنش سوزی در کمتر از ۵ درصد وسعت جنگل مصرف بیش از دو برابر رویش سالیانه مصرف دوبرابر رویش سالیانه عدم برداشت چوب جهت مصارف هیزمی و روستایی میانگین حجم سرپا در واحد سطح کمتر از ۲۰ درصد توان تولیدی جنگل میانگین حجم سرپا در واحد سطح ۲۱-۵۰ درصد توان تولیدی جنگل میانگین حجم سرپا در واحد سطح بیش از ۵۰ درصد توان تولیدی جنگل فاقد تیپ های جنگلی واجد قابلیت تولید محصولات فرعی فرعی ۲۱-۰ درصد وسعت تیپ های جنگلی واجد قابلیت تولیدی محصولات فرعی بیش از ۵۰ درصد وسعت تیپ های جنگلی واجد قابلیت تولیدی محصولات فرعی وجود منابع آبی» اراضی و گیاهی و امکان توسعه کمی وکیفی میزداری -------- صفحهٔ بعد -------- لس ,پایداری حوضه‌های ابخیز ۵ معیار و شاخص‌های پایداری بوم سازگان‌های جنگلی زاگرس لاشبرگ بوده و یا آثار انواع فرسایش مشاهده گردد. چندساله بوده وفاقد آثار انواع فرسایش مشاهده گردد. بیش از ۰ دصد وسعت کف جنگل واجد لاشبرگ و پوشش گیاهی زنده چندساله بوده وفاقد انواع فرسایش باشد. بیش از ۸۰ درصد از جنگل‌های حفاظتی تحت انواع بهره‌برداری قرارد ارند. ۱( تا ۸۰ درصد از جنگل های حفاظتی تحت انواع بهره‌برداری قراردارند ۰ درصد از جنگل های حفاظتی تحت انواع بهره‌برداری قراردارند بیش از ۸۰ درصد از جنگل‌های حفاظتی تحت ممنوعیت انواع بهره‌برداری قرار دارند. دارای توان تولیدی بالقوه غیرفعال بهره‌برداری از خدمات تولیدی بوم‌سازگان جنگلی در قالب اجرای طرح‌های جامع مصوب کلیه اقدامات مدیریتی جنگل توسط بخش دولتی صورت می‌گیرد اجرای طرح‌ها و برنامه‌های بخش جنگل توسط پیمانکاران خارج از محدوده‌های عرفی اجرای طرح‌ها و برنامه‌های بخش جنگل با مشارکت بخش دولتی و تشکل‌های مردمی واحدهای عرفی اجرای طرح‌ها و برنامه های بخش جنگل توسط تشکل های مردمی واحدهای عرفی درامد اصلی خانوارهای جنگلی از طرق دامداری و زراعت در عرصه جنگل تامین می‌شود. درامد اصلی خانوارهای جنگلی از یکی از دو طریق دامداری و زراعت در عرصه ۰ درصد درآمد اصلی خانوارهای جنگلی از سایر مشاغل (خدمات تولید بوم‌سازگان‌های جنگل, باغداری » زراعت در مستثنیات . ..) تامین می‌شود. >۵۰ درصد درامد اصلی خانوارهای جنگلی از سایر مشاغل (خدمات تولید بوم‌سازگان‌های جنگل, باغداری » زراعت در مستثنیات ۰ ..) تامین می‌شود. ۸۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۸ دستورالعمل پایش و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی ‏ وآبخیزداری جدول شماره 1-۶ تعیین درجه پایداری در بوم سازگان جنگلی زاگرس 4-۳-۱-2 بوم‌سازگان جنگلی بنه و بادام (جنگل‌های خشک) پایداری بوم‌سازگان‌های جنگلی بنه و بادام با ۶ معیار و۲۱ شاخص و ۷۷ کمیت مورد ارزشیابی قرار گرفت. ۱-2-۲-۱ معیار گستره منابع جنگلی با ۳ شاخص و ۱۱ کمیت ۲-5-7-۱-5- معیار تنوع زیستی جنگلی با شاخص و ۱۵ کمیت ۳-2-۲-۱ معیار سلامتی» شادابی و حیات جنگلی با ‎٩‏ شاخص و ۱۹ کمیت 5-5-۲-۱ معیار کار کردهای تولید منابع جنگلی با ۲ شاخص و ۸ کمیت ۵-2-۲-۱-2- معیار کار کردهای حفاظتی و محیط زیستی جنگلی با ۲ شاخص و ۸ کمیت ۹-5-۲-۱ معیار کارکردهای اجتماعی و اقتصادی با ؟ شاخص و ۱۹ کمیت حداکثر امتیاز ۷۷ و حداقل ۲۱ -------- صفحهٔ بعد -------- جد ,پایداری حوضه‌ها ی ابخیز بوم سازگان‌های جنگلی بنه و بادام در حوضه های آبخیز(جنگل هما؛ مساحت جنگل ۱۱-۲۰ درصدوسعت حوضه آیخیز مساحت جنگل ۲۱-۵۰ درصدوسعت حوضه آبخیز مساحت جنگل بیش از ۵۰ درصد وسعت حوضه آبخیز میانگین وزنی پوشش تاجی توده های جنگلی کمتر از ۵ درصد میانگین وزنی پوشش تاجی توده های جنگلی ۱۵- ۶ درصد میانگین وزنی پوشش تاجی توده های جنگلی ۱۶-۳۰ درصد میانگین وزنی پوشش تاجی توده های جنگلی بیش از ۳۰ درصد اداره کمتر از ۲۰ درصد وسعت جنگل در قالب طرحهای جنگلداری اداره ۲۱-۵۰ درصد وسعت جنگل در قالب طرحهای جنگلداری اداره بیش از ۵۰درصد وسعت جنگل در قالب طرحهای جنگلداری حوضه آبخیز تیپ یا تیپ های آمیخته دروسعت بیش از ۵۰ درصد مساحت جنگل‌های حوضه آیخیز بیش از ۲۰ درصد وسعت جنگل‌ها به صورت قطعات پراکنده و گسسته است. ۱۱-۰ درصد وسعت جنگل‌ها به صورت قطعات پراکنده و گسسته است. ۵-۰ درصد وسعت جنگل‌ها به صورت قطعات پراکنده و گسسته است. کمتر از ۵ درصد وسعت جنگل‌ها به صورت قطعات پراکنده و گسسته است. تعداد گونه های حوضه آبخیز کمترا ز۲۰درصد تعداد کل گونه های بوم‌سازگان تعداد گونه های حوضه آبخیز ۲۱-۵۰ درصد تعداد کل گونه های بوم‌سازگان تعداد گونه های حوضه آبخیز بیش از ۵۰ درصد تعداد کل گونه های بوم‌سازگان ۸۹ انی) -------- صفحهٔ بعد -------- ۹۰ لس ادامه جد دستورالعمل پایش و ارزسیابی طرح‌های مدیریت ماب بوم سازگان‌های جنگلی بنه و بادام در حوضه های آبخیز(جنگل‌های کمتر از ۱۰ درصد وسعت جنگل دارای تحدید حیات سالم و قابل استقرار است ۱۱-۰ درصد وسعت جنگل دارای تحدید حیات سالم و قابل استقرار است ۳۱-۰ درصد وسعت جنگل دارای تحدید حیات سالم و قابل استقرار است بیش از ۵۰ درصد وسعت جنگل دارای تحدید حیات سالم و قابل استقرار است حضور دام بیش ازدو برابر ظرفیت تولید علوفه تر جنگل حضور دام دو برابر ظرفیت تولید علوفه تر جنگل حضوردام معادل ظرفیت تولید علوفه تر جنگل تغییر کاربری در بیشتر از ۲۰ درصد وسعت جنگل تغییر کاربری در کمتر از ۷ درصد وسعت جنگل فاقد هر نوع تغییر کاربری طغیان آفات و امراض در بیش از ۵۰درصد وسعت جنگل طغیان آفات و امراض در ۱۱-۵۰ درصد وسعت جنگل وجود آثار آتش سوزی در بیش از ۳۰ درصد وسعت جنگل وجود آثار آتش سوزی در ۶-۳۰ درصد وسعت جنگل وجود آثار آتش سوزی در کمتر از ۵ درصد وسعت جنگل بهره برداری از جنگل جهت تامین سوخت و مصارف روستایی فقدان بهره برداری کمتر از ۲۰درصد وسعت تیپ های جنگل واجد قابلیت بهره برداری محصولات فرعی ۲۱-۰ درصد وسعت تیپ های جنگل واجد قابلیت بهره برداری محصولات فرعی ۵۰-۵ درصد وسعت تیپ های جنگل واجد قابلیت بهره برداری محصولات فرعی بیش از ۷۵ درصد وسعت تیپ های جنگل واجد قابلیت بهره برداری محصولات فرعی وجود منابع آبی و اراضی و عدم امکان توسعه کمی و امکان توسعه کیفی وجود منابع آبی اراضی و گیاهی و امکان توسعه کمی و کیفی داری -------- صفحهٔ بعد -------- ادامه جد ,پایداری حوضه‌های ابخیز بوم سازگان‌های جنگلی بنه و بادام در حوضه های آبخیز(جنگل‌های ارزشیابی شاخص چندساله و وجود انواع فرسایش چندساله و وجود انواع فرسایش چندساله باشد بیش از ۵۰ درصد وسعت کف جنگل واجد لاشبرگ و پوشش گیاهی زنده چندساله و فاقد انواع فرسایش بیش از ۸۰ درصد از جنگل‌های حفاظتی تحت انواع بهره برداری قرا ردارند ۱( تا ۸۰ درصد از جنگل‌های حفاظتی تخت انواع بهره برداری قرار دارند. ۰ درصد از جنگل‌های حفا ظتی تحت انواع بهره برداری قرار دارند. فاقد محصولات فرعی غیر قابل بهره برداری بهره برداری درحدخود مصرفی عرضه به بازارهای خریدو فروش دارای توان تولیدی بالقوه غیر فعال بهره برداری از خدمات تولیدی در چارچوب اجرای طرحهای جامع مصوب کلیه اقدامات مدیریتی جنگل توسط پیمانکاران خارج از محدوده های عرفی صورت می گیرد واحدهای عرفی صورت می گیرد می گیرد درآمد اصلی خانوار از طرق دامداری و زراعت در عرصه جنگل تامین میگردد. درآمد اصلی خانوار یکی ازطرق دامداری و زراعت در عرصه جنگل تامین ۰ درصد درآمد اصلی خانوارهای جنگل نشین از سایر مشاغل تامین می‌شود بیش از ۵۰ د رصد درآمد اصلی خانوارهای جنگل نشین از سایر مشاغل تامین می‌شود تعیین درجه پایداری در بوم سازگان جنگلی بنه و بادام ۹۱ ( -------- صفحهٔ بعد -------- ۹ دستورالعمل پایش و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی و آبخیزداری ۵-۳-۱-2 بوم‌سازگان جنگلی ارس (جنگل‌های خشک کوهستانی) پایداری بوم‌سازگان جنگلی ارس با ۵ معیار و ۱۴ شاخص و۴۸ کمیت مورد ارزیابی قرارگرفت. ۱-0-۲-۱-2- معیار گستره منابع جنگلی با ۳ شاخص و۱۱ کمیت ۳۲-۵-۲-۱-2- معیار تنوع زیستی با ۲ شساخص و۱۱ کمیت ۳-۵-۳-۱-2- سلامتی شادابی و جامعیت با 2 شاخص و ۱۱ کمیت ۶-0-۳-۱-2- کار کرد حفاظتی ومحیط زیستی با ۲ شا خص و ۷ کمیت ۵-۵-۳-۱ کار کرد اجتماعی و اقتصادی با ۲ شاخص و ۸ کمیت حداکثر ۴۹ امتیاز وحداقل ۱۴ امتیاز -------- صفحهٔ بعد -------- پایداری حوضه‌ها ی ابخیز اری بوم سازگان‌های جنگلی ارس در حوضه‌های آبخیز (جنگل‌های خ مساحت جنگل ۱۱-۲۰ درصدوسعت حوضه آیخیز مساحت جنگل ۲۱-۵۰ درصدوسعت حوضه آبخیز میانگین وزنی پوشش تاجی توده های جنگلی کمتر از ۵ درصد میانگین وزنی پوشش تاجی توده های جنگلی ۶-۲۰ درصد میانگین وزنی پوشش تاجی توده های جنگلی بیش از ۴۰ درصد اداره کمتر از ۲۰ درصد وسعت جنگل در قالب طرح اداره ۲۱-۵۰ درصد وسعت جنگل در قالب طرح اداره بیش از ۵۰درصد وسعت جنگل در قالب طرح بیش از ۲۰ درصد وسعت جنگل‌ها به صورت قطعات پراکنده و گسسته است. ۱۱-۰ درصد وسعت جنگل‌ها به صورت قطعات پراکنده و گسسته است. ۵-۰ درصد وسعت جنگل‌ها به صورت قطعات پراکنده و گسسته است. کمتر از ۵ درصد وسعت جنگل‌ها به صورت قطعات پراکنده و گسسته است. فاقد تجدید حیات طبیعی(نهال) تعداد متوسط نهال درواحد سطح کمتراز ۵۰۰ اصله تعداد متوسط نهال درواحد سطح ۲۰۰۰ -۵۰۰ اصله تعداد گونه های درختی و درختچه ای کمتراز ۵ گونه تعداد گونه های درختی و درختجه ای ۵-۱۰ تعداد گونه های درختی و درختچه ای بیش از ۱۰ کمتر از ۱۰ درصد وسعت جنگل دارای تحدید حیات سالم و قابل استقرار است ۱۱-۰ درصد وسعت جنگل دارای تحدید حیات سالم و قابل استقرار است ۳۱-۰ درصد وسعت جنگل دارای تحدید حیات سالم و قابل استقرار است بیش از ۵۰ درصد وسعت جنگل دارای تحدید حیات سالم و قابل استقرار است حضور دام بیش ازدو برابر ظرفیت تولید علوفه کف جنگل حضور دام دو برابر ظرفیت تولید علوفه کف جنگل حضوردام معادل ظرفیت تولید علوفه کف جنگل وجود آثار آتنش سوزی در بیش از ۳۰ درصد وسعت جنگل وجود آثار آتش سوزی در ۵-۳۰ درصد وسعت جنگل وجود آثار آتنش سوزی در کمتر از ۵ درصد وسعت جنگل فقدان برداشت و بهره برداری ۹1۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۹ ادا سا ۱ ۳-۱-2 ۲-۱-2 ۲-۱-4 ۲-۱-2 ۲-۱-2 ۲-۱-2 حدا دستورالعمل پایش و ارزشیابی طرح‌های مدیریت ماب یداری بوم سازگان‌های جنگلی ارس در حوضه‌های آبخیز (جنگل‌های کمتر از ۱۰درصد وسعت کف جنگل پوشیده از رستنیها ولاشبرگ ووجود انواع فرسایش خاک ۱۱-۰ درصد کف جنگل پوشیده از رستیها ولاشبرگ وآثار فرسایش خاک ۰-۰ درصد وسعت کف جنگل پوشیده از رستنیها و لاشبرگ بیش از ۵۰ درصد وسعت جنگل‌های حوضه تحت مدیریت حفاظتی قرار دارند بهره برداری موردی از توان تولیدی بوم‌سازگان بهره برداری از توان تولیدی بوم‌سازگان در چارچوب طرحهای جامع مصوب کلیه اقدامات مدیریتی جنگل توسط بخش دولتی صورت می گیرد کلیه اقدامات مدیریتی جنگل توسط پیمانکاران خارج از محدوده های عرفی صورت می گیرد کلیه اقدامات مدیریتی جنگل توسط بخش دولتی و تشکلهای مردمی واحدهای عرفی صورت می گیرد کلیه اقدامات مدیریتی جنگل توسط تشکلهای مردمی واحدهای عرفی صورت ک می تیرد ۱۰-4 تعیین درجه پایداری در بوم سازگان جنگلی ارس امتیاز ۱۴-۸ ۲۹۲ ۴۳-۹ بری (جنگل‌های خشک نیمه گرمسیری) ی با۵ معیار و ۱۸ شاخص و۶۲ کمیت مورد ارزشیابی قرا رگرفت ساخص و ۱۱ کمیت و ۱۵ کمیت ت با ‎٩‏ شساخص و ۲۱ کمیت ساخص و ۱۰ کمیت داری ی( -------- صفحهٔ بعد -------- ی حوضه‌ها ی آبخیز م‌سازگان های جنگلی نیمه گرمسیری ( جنگل‌های خشک نیمه گر مساحت جنگل ۱۱-۲۰ درصدوسعت حوضه آیخیز میانگین وزنی پوشش تاجی توده های جنگلی کمتر از ۵ درصد میانگین وزنی پوشش تاجی توده های جنگلی ۱۰- ۶ درصد میانگین وزنی پوشش تاجی توده های جنگلی ۱۱-۲۰ درصد اداره کمتر از ۲۰ درصد وسعت جنگل در قالب طرح اداره ۲۱-۵۰ درصد وسعت جنگل در قالب طرح اداره بیش از ۵۰درصد وسعت جنگل در قالب طرح بیش از ۲۰ درصد وسعت جنگل‌ها به صورت قطعات پراکنده و گسسته ۱۱-۰ درصد وسعت جنگل‌ها به صورت قطعات پراکنده و گسسته است. ۵-۰ درصد وسعت جنگل‌ها به صورت قطعات پراکنده و گسسته است. کمتر از ۵ درصد وسعت جنگل‌ها به صورت قطعات پراکنده و گسسته است. فاقد تجدید حیات طبیعی(نهال) تعداد نهال کمتر از ۱۰۰ اصله در هکتار تعداد نهال کمتر ۱۰۰-۵۰۰ اصله درهکتار تعداد گونه های حوضه آبخیز کمترا ز۲۰درصد تعداد کل گونه های بوم‌سازگان تعداد گونه های حوضه آبخیز ۲۱-۵۰ درصد تعداد کل گونه های بوم‌سازگان تعداد گونه های حوضه آبخیز ۵۱-۷۵ درصد تعداد کل گونه های بوم‌سازگان تعداد گونه های حوضه آبخیز بیش از ۵۰ درصد تعداد کل گونه های بوم‌سازگان ۹۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۹۹ نورالعمل پایشس و ارزسیابی طرح‌های مدیریت منابع ط ن های جنگلی نیمه گرمسیری ( جنگل‌های خشک نیما کمتر از ۱۰ درصد وسعت جنگل دارای تحدید حیات سالم و ۳۱-۰ درصد وسعت جنگل دارای تجدید حیات سالم و قابل بیش از ۵۰ درصد وسعت جنگل دارای تحدید حیات سالم و حضور دام بیش ازدو برابر ظرفیت تولید علوفه حضور دام دو برابر ظرفیت تولید علوفه حضوردام معادل ظرفیت تولید علوفه ورود گونه های غیربومی بیش از ۲۰ درصد عملیات احیایی و بازسازی ورود گونه های غیربومی به میزان ۱۰-۲۰ درصد در عملیات احیایی و بازسازی ورود گونه های غیربومی به میزان کمتر از ۱۰درصد در عملیات احیائی و بازسازی عدم ورود گونه های غیربومی در احیاء و بازسازی جنگل آثار خشکسالی برروی درختان و درختچه ها اعم از برگریزان از بین رفتن گونه های یکساله و علفی ها و بوته ای های چندساله از بین رفتن گونه های یکساله طغیان آفات و امراض در بیش از ۵۰درصد وسعت جنگل طغیان افات و امراض در ۱۱-۵۰ درصد وسعت جنگل وجود اثار آتش سوزی در بیش از ۳۰ درصد وسعت جنگل وجود آثار آتش سوزی در کمتر از ۱۰ درصد وسعت جنگل یزداری ( -------- صفحهٔ بعد -------- سس های جنگلی نیمه گرمسیری ( جنگل‌های خشک نیمه رتمکرد گربشال و یا هچتخرد »یا هتوب, یفلع ششوپ دوجو از ۱۰درصد وسعت جنگل گربشال و یا هچتخرد, یا هتوب » یفلع ششوپ دوجو در۱۱-۵۰ درصد وسعت جنگل وجود پوشش علفی,» بونه ایدرختچه ای و لاشبرگ در بیش از ۵۰ درصد وسعت جنگل کمتر از ۵ درصد سلامت جنگل‌ها در زمره جنگل‌های حفاظت شده است. ۵-۰ درصد وسعت جنگل‌ها در زمره جنگل‌های حفاظت بیش از ۱۰ درصد وسعت جنگل‌ها درزمره جنگل‌های حفاظت شده است فاقد گونه های مولد محصولات فرعی یا گیاهان داروئی بهره برداری از محصولات فرعی و داروئی درحد خود مصرفی عرضه محصولات فرعی و گیاهان داروئی به بازارهای فروش فاقدمنابع تولیدی غیرجنگلی جنگلی بهره برداری از خدمات تولیدی بوم‌سازگان جنگلی درچارچوب طرحهای جامع مصوب کلیه اقدامات مدیریتی جنگل توسط بخش دولنی صورت می اقدامات مدیریتی توسط پیمانکاران خارج ازمحدوده عرفشی صورت می گیرد اقدامات مدیریتی توسط بخش دولتی و تشکلهای مردمی صورت می گیرد کلیه اقدامات دولّتی توسط تشکلهای مردمی واحدهای عرفی ع صورت می یرد ۹۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۹۸ دستورالعمل پایشس و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی و ابخیزداری جدول شماره ۱۳-۶ تعیین درجه پایداری در بوم‌سازگان ۳-4- بوم‌سازگان مرتع پایداری یا عدم پایداری بوم‌سازگان‌های مرتعی به عوامل و متغیرهای زیادی بستگی دارد. اما به منظور دستیابی به حصول نتیجه در ارزیابی‌ها می‌توان معیارهایی را که همه بوم‌سازگان‌ها به آن وابسته اند مورد مطالعه قرار داد. پایداری خاک و سلامت پوشش گیاهی جزء اصلی‌ترین معیارهای عملکرد بوم‌سازگان‌های مرتعی می‌باشد. که اگر به آنها مسایل اقتصادی و اجتماعی اضافه گردد. معیارهای قابل آندازه‌گیری کامل می‌گردد. هریک از معیارها بوسیله شاخص‌هایی سنجیده می شوند البته شاخص‌ها به دو دسته تقسیم می شوند؛ شاخص‌هایی که کیفی هستند و قابلیت کمی شدن را ندارند و دسته دوم شاخص‌هایی که قابلیت کمی شدن را دارند. بطور کلی شاخص‌هایی برای ارزیابی یک معیار در مرتع انتخاب می‌شوند که علاوه بر شرایط ذکر شده در مقدمه, دارای خصوصیات زیر می‌باشند: - نسبت به تغییرات محیطی حساسیت نشان دهند. - با توجه به شرایط منطقه قابل اندازه‌گیری باشند. - معرف وضعیت موجود در منطقه باشند. براساس» معیارهای پایداری در بوم‌سازگان‌های مرتعی در سه گروه خاک» پوشش گیاهی و مسایل اقتصادی و اجتماعی قابل اندازه‌گیری و ارزیابی می‌باشند: ۱- معیارهای پایداری خاک معیارهای پایداری خاک شاخص‌های قابل تعریف و اندازه‌گیری یا پایداری خاک بشرح زیر مورد ارزیابی قرار می‌گیرند : - حفاظت خاک - ناهمواری سطح خاک - پایداری خاک - بافت خاک -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - ضوابط و معیارهای پاینس و ارزشسیابی پایداری حوضه‌های ابخیز ۹۹ ۲- کمیت های قابل اندازه گیری و ارزیابی شساخص‌های پایداری خاک عبارتند از : * کمیت های مربوط به شاخص حفاظت خاک - میزان پوشش سطح خاک * کمیت های مربوط به شاخص فرسایش پذیری - ارزیابی نوع و شدت فرسایش * کمیت های مربوط به شاخص ناهمواری سطح خاک - بررسی میزان پستی و بلندی - بررسی میزان مقاومت خاک در مقابل آب * کمیت های مربوط به شاخص بافت خاک - بررسی بافت خاک با هدف ارزیابی میزان نفوذپذیری ۳- علایم و نشانه های قابل ارزیابی کمیت ها ۱-۳-2 بوم‌سازگان‌های مراتع مناطق مرطوب و نیمه مرطوب - میزان پوشش سطح خاک بیش از ۸۰ درصد با شد - میزان پوشش سطح خاک ۶۱ تا ۸۰ درصد باشد. - میزان پوشش سطح خاک ۴۱ تا ۶۰ درصد باشد. - میزان پوشش سطح خاک ۲۱ تا ۴۰ درصد باشد. میزان پوشش سطح خاک کمتر از ۲۰درصد باشد. ۲-۳۲-2- بوم‌سازگان‌های مراتع مناطق نیمه خشک - میزان پوشش سطح خاک بیش از ۵۰ درصد باشد. - میزان پوشش سطح خاک ۴۱ تا ۵۰ درصد باشد. - میزان پوشش سطح خاک ۲۶ تا ۴۰ درصد باشد. - میزان پوشش سطح خاک ۱۰ تا ۲۵ درصد باشد. - میزان پوشش سطح خاک کمتر از ۱۰ درصد باشد. ۳-۲-۶ بوم‌سازگان‌های مراتع مناطق خشک - میزان پوشش سطح خاک بیش از ۳۰ درصد باشد. - میزان پوشش سطح خاک ۲۱ تا ۲۰ درصد باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۰۰ دستورالعمل پایش و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی ‏ وآبخیزداری - میزان پوشش سطح خاک ۱۱ تا ۲۰ درصد باشد. - میزان پوشش سطح خاک کمتر از ۵ درصد باشد. * علائم و نشانه های مربوط به کمیت فرسایش برای ارزیابی نوع و شدت فرسایش براساس جدول زیر اقدام می شود. ( [) تراس [51۳۵ع۳۵0 (۳) 28 (ک) علائم و نشانه‌های مربوط به کمیت ناهمواری سطح خاک - فرورفتگی‌های بسیار عمیق یا ترک‌های بزرگتر از ۱۰ سانتی متر (میزان نگهداری مواد گسترده و بسیار زیاد) - فرورفتگی‌های عمیق قابل رویت می‌باشند ( میزان نگهداری مواد زیاد) - فرورفتگی‌های بین ‎٩‏ تا ۲۵ میلی متر- گراسلندهای متراکم ( میزان نگهداری مواد متوسط) - فرورفتگی‌های بین ۳ تا ۸ میلی متر (میزان نگهداری مواد کم ) - ناهمواری سطح خاک کوچکتر از ۳ میلی‌متر (مناطق همواره و فاقد پستی و بلندی) علائم و نشانه های مربوط به کمیت وضعیت مقاومت خاک در مقابل آب - خاک پایدار ( کل قطعه خاک در آب بدون تورم و متلاشی شدن باقی می‌ماند) - خاک نسبتاً پایدار ( تنها قسمت‌های کوچکی از خاک در آب فرو می ریزد) - خاک بسیار ناپایدار ( قطعه خاک تا ۵ ثانیه متلاشی می‌شود) - امکان انجام آزمایش بدلیل سستی و سبک بودن وجود ندارد (بدلیل عدم چسبندگی امکان آزمایش وجود ندارد مانند خاک‌های شنی) علایم و نشانه های مربوط به کمیت بافت خاک - میزان نفوذپذیری خوب (خاک‌های شنی تا شنی رسی) - میزان نفودپذیری متوسط (خاک‌های شنی رسی تا رسی شنی) - میزان نفوذپذیری کم (خاک‌های رسی شنی تا رسی) - میزان نفوذپذیری بسیار کم (خاک‌های رسی تا رسی سنگین) -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - ضوابط و معیارهای پایشس و ارزشیابی پایداری حوضه‌های ابخیز ۱۱ 4- تعاریف . تشریح و روش های ارزیابی و اندازه‌گیری شاخص‌ها * شاخص‌های مربوط به معیار پایداری خاک مورد ارزیابی و اندازه‌گیری قرار می‌گیرند. تمامی این عوامل تحت عنوان پوشش سطح خاک قابل بررسی هستند که عبارتند از تاج پوشش گیاهی» سنگ و سنگریزه و بقایای گیاهی, برای اینکار باید درصد تاج پوشش گیاهان دائمی بعلاوه سنگ و سنگریزه با قطر بزرگتر از ۲ سانتی متر و مواد چوبی بزرگتراز ۱ سانتی‌متر و سایر مواد زنده و غیر زنده که بتوانند جلوی ضربات قطرات باران را گرفته و ضمن جذب آب از میزان تخریب خاک بکاهند و همجنین امکان تشکیل سله‌های سطح خاک را کمتر کنند مورد ارزیابی قرار می‌گیرد. حوزه عمل در گستره تیپ گیاهی و در نقاط معرف و محل برداشت داده‌ها روش ارزیابی و اندازه گیری استفاده از پلات‌های مربعی شکل در طول ترانسکت به تعداد حداقل ۱۰ نمونه در هر ترانسکت طول ترانسکت و ابعاد پلات در مناطق مختلف رویشی و آب و هوایی به شرح جدول شماره ۱۲-۴ می‌باشد که در تمامی شاخص‌ها باید به آن توجه شود. جدول شماره ۱۳-۶ اندازه پلات و طول ترانسکت درمناطق مختلف رویشی لول ترانسکت (متر) | ابعادیلات (مترمریع ) ۱.۰ ۲ ۳ هدف از آرزیابی این شاخص بررسی نوع و شدت فرسایش موجود خاک می‌باشد. منظور از فرسایش,فرسایش تسریع شونده‌ای است که ناشی ازدخالت انسان ( نحوه مدیریتی) و وقایع اقلیمی ( تغییرات اقلیمی) بوجود می‌آید و تغییراتی که در اثر زمین شناسی بوجود می‌آید مدنظر نمی‌باشد. پنج تیپ مشخص فرسایش خاک وجود دارد که ناشی از فعالیت‌های آب و خاک می‌باشد. در ارزیابی این آیتم لازم است نوع -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۰۲ دستورالعمل پایشس و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی ‏ وآبخیزداری گاهی اوقات ممکن است فرسایش مربوط به زمان خاصی در گذشته باشد که از آن زمان به بعد عرصه روند احیاء را طی می‌کند؛ به عنوان مثال, حاشیه شیارها ممکن است مدور و یا حالت پله پله پیدا کند که محل مناسبی برای رشد کریپتوگام‌ها گردد. در اینگونه موارد شدت فرسایش یک درجه کمتر در نظر گرفته می‌شود. اشکال فرسایش انواع عمده فرسایش در اینجا مورد نظر می باشد که عبارتند از : ۲ فرسایش ورقه ای ۳۲ تراس ۴ شستشوی خاک اطراف گیاهان [517۵ع4] ۵ اراضی لخت ( بدون پوشش ) 5۲۵104108 فرسایش شیاری و خندقی عبارتند از شبکه‌هایی که توسط جریان آب ایجاد می‌شوند. شیارهاء عمقی کمتراز ۳۰ سانتی متر دارند. حال آنکه خندق‌ها عمقی بیش از این میزان دارند. حضور علائم این گونه فرسایش‌ها بیانگر جریان سریع هرز آب می‌باشد که اغلب لاشبرگ و خاک را نیز با خود حمل می‌کند. فرسایش ورقه‌ای » برداشت لایه‌های بسیار نازک خاک در سطوح وسیع است. تراس‌هاء دیواره‌هایی با ارتفاع کمتر از ۱۰ سانتی متر و بعضاً بزرگترهستند. تراس‌ها شیب را می‌شکنند و بدین ترتیب باعث تجمع همیشه با اطمینان نمی‌توان فرسایش‌ها را ارزیابی کردء بلکه بعضی اوقات باید سایر عوارض سحطی خاک مانند فرسایش یافته در پائین شیب و یا ماهیت سطوح را ارزیابی و سپس تصمیم‌گیری نمود. شستشوی خاک اطراف گیاهان ۱۳۵00۵17۵1108 حاصل هدر رفت خاک توسط عوامل فرسایش در عمق چند سانتی‌متر می‌باشد که بدنی ترتیب خاک زیر بوته ها بالاتر از سطح عمومی خاک منطقه قرار می‌گیرد. گاهی اوقات دراین گونه فرسایش‌ها ریشه گیاهان به سبب جابجایی خاک اطراف بیرون از خاک قرار می‌گیرد و قابل رویت می‌باشد. اراضی عاری از پوشش ع52۸1410 حاصل فرسایش شدید مواد افق ۸ خاک می باشد. اراضی عاری از پوشش اصلاً توان تولید ندارند و به راحتی آب را از دست می‌دهند و اغلب در اراضی مسطح مشاهده می‌شوند در حالی که فرسایش ورقه‌ای در اراضی با شیب حوزه عمل در گستره تیپ گیاهی و در نقاط معرف و محل برداشت داده‌ها روش آرزیابی و اندازه‌گیری -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - ضوابط و معیارهای پایش و ارزسیابی پایداری حوضه‌های ابخیز ۱۰۳ ۵- ناهمواری سطح خاک هدف از ارزیابی این شاخص بررسی وضعیت ناهمواری سطح خاک به لحاظ تاثیر آن بر ظرفیت نگهداری و حفظ منابع قابل حرکت مانندآب, خاک سطحی و مواد آلی می‌باشد. ناهمواری سطح خاک ممکن است بدلیل وجود میکرو توپوگرافی سطح خاک باشد که باعث نگهداری موادی می‌شود که در حال حرکت به سمت پایین دست هستند. این مواد در داخل فرورفتگی‌ها و گودال‌ها با قسمت‌های با پوشش متراکم به ویژه گراس‌های متراکم تجمع می‌یابنده بطوری که در مقیاس سانتی‌متر جریان آب بصورت مارپیچ خواهد بود. هر چه ناهمواری سطح خاک بیشتر باشد سرعت آب کندتر خواهد شد و بدین ترتیب زمان بیشتری برای نفوذ وجود خواهد چندانی بر نگهداری و حفظ منابع ندارند امتیاز کمتری داده می‌شود. حوزه عمل در گستره تیپ گیاهی و درنقاط معرف و محل برداشت داده‌ها روش ارزیابی و اندازه‌گیری همانند روش حفاظت خاک و داخل پلات‌ها اندازه‌گیری پایداری خاک هدف از ارزیابی این شاخص بررسی واکنش خاک در مقابل رطوبت از نظر پایداری و مقاومت آن می‌باشد. ارزیابی پایداری خاک را با آزمایشی که به نام آزمایش 1051 5120 معروف است می‌توان انجام داد. خاک‌های پایدار چسبندگی خود را وقتی که مرطوب شدند نیز حفظ می‌کنند و لذا پتانسیل فرسایش آبی آنها پایین است. در این آزمایش قطعه‌ای از خاک را که در هوای آزاد خشک شده باشد به آرامی داخل آب قرار داده و مدت زمان از هم پاشیدگی خاک را اندازه گیری می‌کنیم و براساس آن میزان پایداری خاک مشخص می‌گردد. لازم به ذکر است که آبهای شور برای انجام این آزمایش مناسب نمی‌باشند. قطعه خاک بایستی کاملاً در آب فرو رود. قطعه خاک مورد آزمایش را می‌توان با استفاده از کاردک یا چاقو از زمین کند و با انگشت آن را تا اندازه مورد نظر کوچک کرد. برخی خاک‌ها که دارای مواد آلی زیاد هستند ممکن است در آب غوطه ور بماننده معمولاً این خاک‌ها پایداری زیادی دارند (نمره ۴) حوزه عمل در گستره تیپ گیاهی و درنقاط معرف و محل برداشت داده‌ها روش ارزیابی و اندازه گیری آزمایش 16۵1 5120 و داخل پلات‌های اندازه گیری بافت خاک هدف از بررسی بافت خاک تشخیص میزان نفوذ پذیری خاک می‌باشد. این آزمایش در مراحله اولیه استقرار سایت انجام می شود و به تکرار آن در هر مرحله پایش نیازی نیست. این آیتم با یک آزمایش ساده با استفاده از گلوله‌های خاک مرطوب انجام می‌شود که در نهایت به چهار گروه ساده تقسیم و امتیازبندی می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۰ دستورالعمل پایشس و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی و ابخیزداری برای انجام این آزمایش نمونه‌ای از خاک در عمق ۰ تا ۵ سانتی متری به اندازه کف دست برداشت و پس از مرطوب کردن آن در دست مالش می‌دهیم و به مرور به آن آب اضافه می‌کنیم تا آنجا که خاک را بتوان شکل داد و به دست نجسبد. مالش خاک در داخل دست را تا موقعیت که به مرحله چسبناکی برسیم ادامه می دهیمء این مرحله معمولاً حد ظرفیت مزرعه (۲۳۱۵14 2020(1۷)) خاک است . به مالش و مرطوب نمودن خاک تا زمانی که تغییری در گلوله خاک ایجاد نشود ادامه داده می‌شود. معمولاً اینکار ۱ تا ۲ دقیقه طول می‌کشد. با فشار دادن انگشت شصیت روی گلوله خاک خصوصیات بافت خاک را می‌توان مشخص نمود. در این روش خاک‌هایی که حالت پوشش محافظ و مالچ مانند دارند و رس‌های خرد شده نمره ۳ می‌گیرند.ء زیر میزان نفوذپذیری حوزه در عمل در گستره تیپ گیاهی و در نقاط معرف و محل برداشت داده‌ها . روش ارزیابی و اندازه گیری آزمایش گلوله های خاک ,داخل پلات‌های اندازه‌گیری -٩‏ معیار پایداری پوشس گیاهی شاخص‌های قابل تعریف و اندازه‌گیری مربوط به پایداری پوشش گیاهی عبارتند از : - زادآوری و کلاس سنی - بنیه وشادابی گیاهان - میزان پوشش تاجی در مقایسه با کلیماکس - میزان خار و خاشاک - وضعیت گیاهان مهاجم و سمی - میزان تولید سالانه کمیت‌های قابل اندازه‌گیری و آرزیابی شاخص پوشش گیاهی عبارتند از : * کمیت‌های مربوط به شاخص تنوع زیستی -‏ تنوع گونه‌ای * کمیت‌های مربوط به شاخص زادآوری و کلاس سنی - وضعیت تجدید حیات و زادأوری - وجود کلاس‌های سنی مختلف درگونه‌های معرف * کمیت‌های مربوط به شاخص بنیه و شادابی گیاهان - ارتفاع گیاهان مرتع -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - ضوابط و معیارهای پاینس و ارزشسیابی پایداری حوضه‌های ابخیز ۱۰۵ - رنگ و شادابی گیاهان - میزان تولید بذر گیاهان مرتعی * کمیت‌های مربوط به شاخص ترکیب گیاهی -‏ ترکیب گیاهی از نظر کلاس خوشخوراکی - ترکیب گیاهی از نظر فرم رویشی * کمیت‌های مربوط به شاخص میزان پوشش تاجی - میزان پوشش تاجی قابل انتظار در بوم‌سازگان‌های مرتعی در مقایسه با کلیماکس * کمیت‌های مربوط به شاخص میزان پوششس خار و خاشاک - درصد خار و خاشاک قابل انتظار * کمیت‌های مربوط به شاخص وضعیت گیاهان مهاجم و سمی - میزان گیاهان مهاجم و سمی در ترکیب گیاهی * کمیت‌های مربوط به شاخص میزان تولید سالانه - میزان تولید سالانه قابل انتظار علایم و نشانه های قابل ارزشیابی کمیت‌ها علایم و نشانه های مربوط به کمیت پوشش گیاهی عبارتند از: علائم و نشانه‌های مربوط به کمیت تنوع گونه‌ای - مرتع دارای بیش از ۵۰ گونه گیاهی می‌باشد. - مرتع دارای ۳۰ تا ۵۰ گونه گیاهی می‌باشد. - مرتع دارای ۱۰ تا ۳۰ گونه گیاهی می‌باشد. - مرتع دارای کمتر از ۱۰ گونه گیاهی می‌باشد. علائم و نشانه‌های مربوط به کمیت درجه خلوص تیپ - تیپ از چند گونه تشکیل شده باشد. - تیپ از دو گونه تشکیل شده باشد. علائم و نشانه‌های مربوط به کمیت وضعیت زادآوری و تجدید حیات گونه‌ها - زادآوری و تجدید حیات گونه‌های کلاس آ غالب باشد. - زادآوری و تحدید حیات گونه‌های کلاس ]1.1 غالب باشد. - زادآوری و تحدید حیات گونه‌های کلاس ]11.111 غالب باشد. - زادآوری و تجدید حیات گونه‌های کلاس آ11 غالب باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۹ دستورالعمل پایشس و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی و ابخیزداری علائم و نشانه‌های مربوط به کمیت وجود کلاس‌های سنی مختلف - کلاس‌های سنی مختلف در بیش از ۷۵ درصد گونه‌های گیاهی دیده می‌شود. - کلاس‌های سنی مختلف در ۵۰ تا ۷۵ درصد گونه‌های گیاهی دیده می‌شود. - کلاس‌های سنی مختلف در ۲۵تا ۵۰ درصد گونه‌های گیاهی دیده می‌شود. - کلاس‌های سنی مختلف در کمتر از ۲۵ درصد گونه‌های گیاهی دیده می‌شود. علائم و نشانه‌های مربوط به کمیت ارتفاع گیاهان مرتع -‏ بوته‌ها با توجه به شرایط رویشگاه و نوع گونه از ارتفاع مناسب برخوردارند. - ارتفاع بیش از ۵۰ درصد ارتفاع مطلوب - ۲۵تا ۵۰ درصد ارتفاع مطلوب - کمتر از ۲۵ درصد ارتفاع مطلوب علائم و نشانه‌های مربوط به کمیت رنگ و شادابی گیاهان - تمام گیاهان از شادابی خوبی برخوردارند. - فقط گیاهان کلاس آ[ 1.1[ از شادایی خوبی برخوردارند. - فقط گیاهان کلاس ]1[ از شادابی خوبی برخوردارند. - تمامی گیاهان فاقد شادابی لازم هستند. علائم و نشانه‌های مربوط به کمیت میزان تولیذ بذر گیاهان مرتعی تولید بذر در مورد تمامی گونه‌های مرتع به ویژه گیاهان مرتعی کلاس | مناسب می‌باشد. - تولید بر فقط در مورد گیاهان مرتعی کلاس ][ مناسب می‌باشد. - تولید بذر فقط در مورد گیاهان مرتعی کلاس ]11.11 مناسب می‌باشد. - تولید بذر فقط در مورد گیاهان مرتعی در کلاس آ]آ مناسب می‌باشد. علائم و نشانه‌های مربوط به کمیت ترکیب گیاهی از نظر کلاس خوشخوراکی - بیشتر گیاهان از کلاس آ می‌باشند. - بیشتر گیاهان از کلاس آ[ می‌باشند. - بیشتر گیاهان از کلاس ]1[ می‌باشند. - بیشتر گیاهان سمی می‌باشند. علائم و نشانه‌های مربوط به کمیت ترکیب گیاهی از نظر فرم رویشی - گیاهان با فرم‌های رویشی مختلف به نسبت قابل انتظار در ترکیب گیاهی وجود دارند. - گیاهان با فرم رویشی مختلف به نسبت بالای ۵۰ درصد قابل انتظار در ترکیب گیاهی وجود دارند. -‏ گیاهان با فرم‌های رویشی مختلف به نسبت ۲۰ تا ۵۰ درصد قابل انتظار در ترکیب گیاهی وجود دارند. فاقد فرم‌های رویشی -------- صفحهٔ بعد -------- قصل چهارم - ضوابط و معیارهای پایش و ارزشیابی پایداری حوضه‌ها ی آبخیز ۱۷ علائم و نشانه‌های مربوط به کمیت میزان پوشش تاجی در مقایسه با کلیماکس حداکثرتاج پوشش قابل انتظار در بوم‌سازگان‌های مختلف مرتعی بشرح زیر است: - خشک با بارندگی ۱۰۰ تا ۲۵۰ میلی‌مترء حداکثر ۱۰ تا ۲۵ درصد - نیمه خشک با بارندگی ۲۵۰ تا ۴۵۰ میلی‌متر حداکثر ۲۵ تا ۵۰درصد - نیمه مرطوب با بارندگی ۴۵۰ تا ۶۵۰ میلی‌متر حداکثر ۵۰ تا ۷۵ درصد - مرطوب با بارندگی بیش از ۶۵۰ میلی‌متر » بیش از ۷۵ درصد علائم و نشانه‌های این کمیت به شرح زیر قابل دسته‌بندی است: - ۵۱ تا ۷۵ درصد تاج پوشش پتانسیل در عرصه وجود داشته باشد. علائم و نشانه‌های مربوط به کمیت درصد خار و خاشاک قابل انتظار - کمتراز ۱۰ درصد تاج پوشش گیاهی علائم و نشانه‌های مربوط به کمیت میزان گیاهان مهاجم و سمی - کمتراز ۵ درصد ترکیب گیاهی متعلق به گیاهان سمی و مهاجم - ۵ تا ۱۰ درصد ترکیب گیاهی متعلق به گیاهان سمی و مهاجم - تا ۲۰ درصد ترگیب گیاهی متعلق به گیاهان سمی و مهاجم - بیش از ۲۰ درصد ترکیب گیاهی متعلق به گیاهان سمی و مهاجم علائم و نشانه‌های مربوط به کمیت میزان تولید سالانه قابل انتظار - بیش از ۷۵ درصد توان رویشگاه - ۵۰ تا ۷۵ درصد توان رویشگاه - ۲۵ تا ۵۰ درصد توان رویشگاه - کمتراز ۲۵ درصد توان رویشگاه علائم و نشانه‌های مربوط به کمیت نسبت دام موجود به مجاز مرتع - متعادل - کمتراز دو برابر ظرفیت - بیش از دو برابر ظرفیت -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۰۸ دستورالعمل پایشس و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی و ابخیزداری علائم و نشانه‌های مربوط به کمیت رعایت تناسب نوع دام با مرتع - نوع دام کاملاً متناسب با شرایط مرتع باشد. - نوع دام موجود نسبتاً متناسب با شرایط مرتع باشد. - نوع دام موجود متناسب با شرایط مرتع نباشد. علائم و نشانه‌های مربوط به کمیت نسبت جمعیت انسانی موجود به توان سرزمین - جمعیت متکی به مرتع کمتراز ۲ برابر توان سرزمین باشد. -‏ جمعیت متکی به مرتع ۲ تا ۳ برابر توان سرزمین باشد. -‏ جمعیت متکی به مرتع ۴ تا ۵ برابر توان سرزمین باشد. - جمعیت متکی به مرتع بیش از ۵ برابر توان سرزمین باشد. علائم و نشانه‌های مربوط به کمیت تبدیل اراضی مرتعی به سایر کاربری‌ها -‏ عرصه فاقد هر گونه تبدیل اراضی مرتعی به سایر کاربری‌ها می‌باشد. - فقط در عرصه‌های مناسب تغییر کاربری انجام شده است. - علاوه بر عرصه‌های مناسب در عرصه‌های نامناسب نیز تغییر کاربری دیده می‌شود. - تغییر کاربری انجام شده فاقد استعداد بوده است. علائم و نشانه‌های مربوط به کمیت سطوح حفاظتی - قسمتی از عرصه دارای قرق شاهد است. - فاقد سطح حفاظتی و قرق شاهد است. ۷- تعاریفتشریح و روش‌های ارزشیابی و اندازه گیری‌های شاخص‌ها * _شاخص‌های مربوط به پایداری پوششس گیاهی هدف از آرزیابی این شاخص بررسی تعداد گونه‌های غالب تشکیل دهنده تیپ و همجنین تعداد گونه‌های گیاهی موجود در هر تیپ می‌باشد. به عبارت دیگر در بررسی تنوع زیستی» پوشش گیاهی تیپ از دو جنبه» وضعیت درجه خلوص تیپ و وضعیت تنوع گونه‌ای در هر تیپ مورد آرزیابی قرار می‌گیرد و هرچه تعداد گونه‌های غالب بیشتر و تنوع گونه‌های موجود در تیپ بیشتر باشدء تیپ از امتیاز بیشتری برخوردار است. حوزه عمل در گستره تیپ گیاهی و درنقاط معرف ومحل برداشت داده‌ها روش ارزیابی و اندازه گیری از طریق برآورد سطح تاج پوشش هر گونه گیاهی در طول ترانسکت و داخل پلات‌های اندازه‌گیری انجام و در نهایت نامگد اری تیپ و اعلام تعداد گونه‌های موجود در مرتع آنجام می شود. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - ضوابط و معیارهای پایشس و ارزشیابی پایداری حوضه‌های ابخیز ۱۰۹ در نامگذاری تیپ نام گونه‌ای که بیشترین درصد تاج پوشش را در ترکیب به خود اختصاص بدهد بعنوان گونه اول و گونه‌های بعدی به شرطی در نامگذاری تیپ لحاظ می‌شوند که میزان تاج پوشش آنها حداقل بیشتر از نصف تاج پوشش گونه اول باشد. زادآوری و کلاس سنی در یک بوم‌سازگان مرتعی پویا و پایدار » تجدید حیات گیاهان از اهمیت بالایی برخوردارند» زیرا بدون زادآوری و تجدید گیاهان مرتعی نشان‌دهنده مدیریت صحیح و عوامل اقلیمی مناسب طی ادوار گذشته در بوم‌سازگان می‌باشد و به نسبت میزان تجدید حیات و حضور حوزه عمل در گستره تیپ گیاهی و در نقاط معرف و محل برداشت داده‌ها روش آرزیابی و اندازه‌گیری هدف از ارزیابی این شاخص بررسی وضعیت ارتفاع» رنگ و شادابی و میزان تولید بدر گیاهان مرتعی است هرچه بنیه وشادابی گیاهان مرتعی بیشتر باشد در تولید و تجدید حیات آنها تاثیر زیادی خواهد د اشت. بنابراین ارزیابی گیاهان تشکیل دهنده تیپ به ویژه گیاهان مرتعی با ارزش از نظر بنیه و شادابی حایز اهمیت می‌باشد. در بررسی ارتفاع گیاهان مرتعی» اندازه و قد فعلی گیاهان مرتعی مورد آرزیابی قرار می‌گیرد و این اندازه با ارتفاعی که گیاه در حالت ایده ال با توجه به شرایط رویشگاه می‌تواند داشته باشد مقایسه می‌گردد. در بررسی رنگ و شادابیء گیاهان مرتعی از نظر سلامت و رنگ طبیعی آنها مورد ارزیابی قرار می‌گیرند و هر چه گیاهان به ویژه گیاهان کلاس آ از سلامت وشادابی بیشتری برخوردار باشد امتیاز بیشتری به آن تعلق می‌گیرد. در مورد میزان بذردهی گیاهان نیز مقایسه می‌گردد و هر چه به شرایط مناسب نزدیکتر باشد امتیاز بیشتری می‌گیرد. در بررسی این آیتم میزان بذردهی گیاهان براساس کلاس خوشخوراکی نیز مدنظر قرار می‌گیرد. حوزه عمل در گستره تیپ گیاهی و درنقاط معرف و محل برداشت داده‌ها روش ارزیابی و اندازه‌گیری بررسی وضعیت بذردهی گیاهان داخل پلات‌های اندازه‌گیری گیاهی گیاهان در چهار گروه و به ترتیب اهمیت بشرح زیر تقسیم بندی می‌گردند: -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۱۰ دستورالعمل پایشس و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی ‏ وآبخیزداری ۲ گیاهان کلاس آ1 که دارای خوشخوراکی متوسط هستند. ۳ گیاهان کلاس [11 که دارای خوشخوراکی کم هستند. ۴ گیاهان سمی که فاقد ارزش علوفه‌ای می‌باشند. حوزه عمل در گستره تیپ گیاهی و درنقاط معرف و محل برداشت داده‌ها روش ارزیابی و اندازه‌گیری بررسی وضعیت گیاهان از نظر خوشخوراکی در داخل پلات‌های اندازه گیری میزان پوشش تاجی گیاهان هدف از بررسی این آیتم تعیین میزان تاج پوشش گیاهان دائمی می‌باشد و گیاهان یک ساله در شاخص لاشبرگ و بقایای گیاهی محاسبه می‌گردد. در بررسی این شاخص درصد پوشش گیاهی فعلی در مقایسه با درصد پوشش گیاهی قابل انتظار در حال ایده‌آل براساس شرایط رویشگاه مورد آرزیابی قرار می‌گیرد. حداکثر تاج پوشش قابل انتظار در بوم‌سازگان‌های مختلف مرتعی, یعنی توان بوم‌سازگان‌های مختلف درشرایط مطلوب شرح زیر است: - بوم‌سازگان‌های فراخشک با بارندگی کمتر از ۱۰۰ میلی‌متر» حداکثر ۱۰ درصد - بوم‌سازگان‌های خشک با بارندگی ۱۰۰ تا ۲۵۰ میلی‌متر » حداکثر ۱۰ تا ۲۵ درصد - بوم‌سازگان‌های نیمه خشک با بارندگی ۲۵۰ تا ۴۵۰ میلی‌متر حداکثر ۲۵ تا ۵۰درصد - بوم‌سازگان‌های نیمه مرطوب با بارندگی ۴۵۰ تا ۶۵۰ میلی‌متر حداکثر ۵۰ تا۷۵ درصد - بوم‌سازگان‌های مرطوب با بارندگی بیش از ۶۵۰ میلی‌متر» بیش از ۷۵ درصد حوزه عمل در گستره تیپ گیاهی و درنقاط معرف و محل برداشت داده‌ها روش آرزیابی و اندازه‌گیری بررسی میزان تاج پوشش گیاهان در داخل پلات‌های اندازه‌گیری میزان خار و خاشاک بقایای گیاهی و خار و خاشاک نیز در حفاظت خاک و پویایی بوم‌سازگان‌های مرتعی نقش مهمی دارد. هدف از بررسی این آیتم ارزیابی میزان» مبدا و درجه تجزیه‌شدگی لاشبرگ در بوم‌سازگان می‌باشد. منظور از خار و خاشاک مجموعه بقایای گیاهی از قبیل برگ. ساقه. شاخه. میوه و گیاهان یکساله و گیاهان کم‌زی (هم سریا و هم منتقل شده از نقاط دیگر) می‌باشد. درصد خار و خاشاک فعلی اندازه‌گیری و با میزان خار و خاشاک قابل انتظار مقایسه و امتیازدهی می گردد. حوزه عمل در گستره تیپ گیاهی و در نقاط معرف و محل برداشت داده‌ها روش ارزیابی و اندازه گیری بررسی میزان بقایای گیاهی داخل پلات‌های اندازه‌گیری -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم -ضوابط و معیارهای پایش و ارزشیابی پایداری حوضه‌ها یآبخیز ۹۵ وضعیت گیاهان مهاجم و سمی حضور گیاهان مهاجم و سمی در ترکیب گیاهی نشان دهنده بهره‌برداری نادرست از بوم‌سازگان‌های مرتعی است. گیاه مهاجم گیاهی است که در ترکیب گیاهی کلیماکس مرتع حضور نداشته بلکه در اثر بهره‌برداری بیرویه در مرتع ظاهر می‌گردد. بنابراین هرچه میزان گیاهان مهاجم و سمی در ترکیب گیاهی کمتر باشد نشان از پویایی و پایداری پوشش گیاهی در بوم‌سازگان‌های مرتعی است و برعکس افزایش آنها در ترکیب گیاهی نشاندهنده اضمحلال بوم‌سازگان‌های مرتعی می‌باشد. حوزه عمل در گستره تیپ گیاهی و در نقاط معرف و محل برداشت داده‌ها روش آرزیابی و اندازه گیری بررسی میزان پوشش گیاهی مربوط به گیاهان سمی و مهاجم در داخل پلات‌های اندازه‌گیری میزان تولید سالانه هدف از بررسی این شاخص ارزیابی میزان تولید و ظرفیت فعلی بوم‌سازگان‌های مرتعی و مقایسه آن با تولید و ظرفیت نهایی بوم‌سازگان‌ها درشرایط مطلوب با در نظر گرفتن ویژگی‌ها و خصوصیات رویشگاه می‌باشد که هرچه به وضعیت ایده‌آل نزدیکتر باشد از امتیاز بیشتری برخوردار می‌گردد. حوزه عمل در گستره تیپ گیاهی و درنقاط معرف و محل برداشت داده‌ها روش آرزیابی و اندازه گیری روش‌های مختلفی برای اندازه‌گیری تولید و ظرفیت مرتع وجود دارد که دقیق‌ترین آنها روش قطع و توزین علوفه می‌باشد. با استفاده از این روش و بکار بردن ضوابط و معیارهای مربوطه میزان تولید علوفه در پلات‌های اندازه‌گیری برداشت و محاسبه و در سطح هکتار اعلام می‌گردد. ۸ معیار پایداری اقتصادی و اجتماعی شاخص‌های قابل تعریف و اندازه‌گیری مربوط به پایداری اقتصادی و اجتماعی عبارتند از: * تناسب بین دام و مرتع * تناسب بین جمعیت انسانی وابسته با توان سرزمینی * تناسب بهره برداری کمیت‌های قابل اندازه گیری و آرزیابی شاخص‌های پایداری اقتصادی و اجتماعی عبارتند از : * کمیت‌های مربوط به شاخص تناسب یبن دام و مرتع -‏ نسبت دام موجود به مجاز مرتع - رعایت تناسب نوع دام با مرتع * کمیت‌های مربوط به شاخص تناسب بین جمعیت انسانی وابسته با توان سرزمین - نسبت جمعیت انسانی موجود به توان سرزمین -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۲ دستورالعمل پایش و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی ‏ وآبخیزداری * کمیت‌های مربوط به شاخص تناسب بهره‌برداری - تبدیل اراضی مرتعی به سایر کاربری‌ها * شاخص‌های پایداری مسایل اقتصادی و اجتماعی موارد اثر گذار در مسایل اقتصادی و اجتماعی فراواننده. در اینجا به برخی از آنها که تاثیر بیشتری داشته و قابل ارزیابی و اندازه گیری می‌باشند.ء پرداخته می شود. تناسب بین دام و مرتع از موضوعات مهم در پایداری بوم‌سازگان‌های مرتعی ارتباط بین تولیدات بوم‌سازگان با میزان برداشت از آن می‌باشد. در بوم‌سازگان‌های مرتعی متناسب بین تولید علوفه قابل برداشت با تعداد دامی که وابسته به آن می‌باشند و از علوفه آن بهره‌برداری می‌کنند حائز اهمیت است. در وضعیت فعلی بطور میانگین بیش از ۲ برابر توان مرتعء از علوفه آن بهره‌برداری می‌گردد . این میزان در بوم‌سازگان‌های مختلف متفاوت است و از حالت متعادل تا بیش از ۵ برابر تولید مرتع نیز دیده می‌شود. تعیین میزان تناسب بین دام و ظرفیت مرتع به دلیل تاثیر آن در پایداری بوم‌سازگان‌های مرتعی بسیار ضروری است. نکته مهم دیگر در تناسب بین دام و مرتع تناسب نوع دام با خصوصیات و ویژگی‌های بوم‌سازگان‌های مرتعی است. در تعیین نوع دام توجه به ساختار پوشش گیاهی و وضعیت توپوگرافی ( پستی و بلندی) منطقه بسیار ضروری است. در رابطه با ساختار پوشش گیاهی چمنزارها و علفزارها برای گاو وبوته‌زارها برای گوسفند. درختچه‌زارها برای بز و شوره‌زارها و اراضی بیابانی برای شتر مناسب است. در خصوص وضعیت توپوگرافی نیز اراضی مسطح و کم شیب برای گاو و شترء اراضی تپه ماهوری برای گوسفند و مراتع حوزه عمل در گستره تیپ گیاهی و در نقاط معرف و محل برداشت داده‌ها. روش ارزیابی و اندازه‌گیری ارزیابی و مشاهده میدانی و بررسی سوابق و پرونده‌ها نظیر طرح‌های مرتعداری و پروانه‌های چرای دام در مرتع تناسب بین جمعیت انسانی وابسته با توان سرزمین علاوه برتعداد دام تناسب جمعیت انسانی وابسته به بوم‌سازگان‌های مرتعی نیز در پایداری بوم‌سازگان‌ها نقش موئری دارد. واقعیت این است که هر بوم‌سازگان ظرفیت مشخصی دارد که اگر براساس آن بهره‌برداری صورت گیرد.ء تداوم و استمرار تولید و پویایی بوم‌سازگان قابل تصور می‌باشد. در غیر این صورت اضمحلال بوم‌سازگان در روند حرکت اجتناب ناپذیر است. در کشور ما عدم تناسب بین جمعیت انسانی وابسته با توان سرزمین به مراتب حادتر از تناسب دام وابسته به مرتع می‌باشد. بطوری که در وضعیت فعلی بطور متوسط ۵/۷ برابر توان سرزمین جمعیت انسانی متکی به آن در کشور وجود دارد. بنابراین تعیین میزان تناسب بین جمعیت انسانی با توان سرزمین از اهمیت خاصی برخوردار است . برای تعیین توان سرزمین» تعیین اندازه اقتصادی حائز اهمیت و یژه است. اندازه اقتصادی برای هر خانوار بهره‌بردار در مرتع آن اندازه‌ای است که بتواند نیاز غذایی ۲۵۰ واحد دامی را به مدت ۷ ماه از سال تامین نماید. حوزه عمل -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - ضوابط و معیارهای پایشس و ارزشیابی پایداری حوضه‌های ابخیز ۱۱۳ در گستره تیپ گیاهی و در نقاط معرف و محل برداشت داده‌ها روش آرزیابی و اندازه‌ گیری ارزیابی و مشاهده میدانی و بررسی سوابق و پرونده‌ها نظیر طرح‌های مرتعداری و پروانه‌های چرای دام در مرتع تناسب بهره‌برداری بهره‌برداری از سرزمین براساس توان و استعداد آن از موضوعات مهم پایداری بوم‌سازگان‌های مرتعی است. افزایش جمعیت و رشد فزاینده آن علاوه بر بهره‌برداری بیش از توان سرزمین» به عدم رعایت استعداد سرزمین در بهره‌برداری نیز منتهی می‌گردد. تبدیل اراضی مرتعی به دیگر کاربری‌ها بدون در نظر گرفتن استعداد و شایستگی عرصه یکی از معضلات عمده در بهره‌برداری از مراتع بوده» که به پایداری بوم‌سازگان منجر نشده و روند تخریب و اضمحلال آن را تسریع می‌نماید. لذا در ارزیابی بوم‌سازگان‌ها توجه به آن ضروری است. این شاخص وضعیت بوم‌سازگان را براساس نوع بهره‌برداری از آن مشخص می‌نماید. به منظور دستیابی به معیار مناسبی برای مقایسه داشتن نقاط حفاظت شده و قرق شاهد در منطقه بسیار راهگشا می‌باشد. حوزه عمل در گستره تیپ گیاهی و درنقاط معرف و محل برداشت داده‌ها روش ارزیابی و اندازه‌گیری ارزیابی و مشاهده میدانی و بررسی سوابق و پرونده‌ها -٩‏ زمان و دوره پایش در آرزیابی و اندازه‌گیری پیراسنجه‌های مورد نظر در بوم‌سازگان‌هاء زمان نقش مهمی دارد. زمان مناسب برای ارزشیابی در بوم‌سازگان‌های مرتعی زمانی است که گیاهان مرتعی قابل شناسایی باشند و بهترین زمان برای انجام کار مرحله رشد کامل گونه‌های مرتعی می‌باشد. معمولاً دوره رویش کامل گیاهان یعنی مرحله گلدهی زمان مناسب ارزیابی محیط‌های مرتعی است. همچنین دوره مناسب برای ارزشیابی بوم‌سازگان‌های مرتعی بمنظور بررسی روند مدیریتی و روند حرکت و جهت‌گیری بوم‌سازگان‌ها با توجه به نوع بوم‌سازگان‌ها متفاوت خواهد بود. بطور کلی بهترین فاصله زمانی برای ارزشیابی بوم‌سازگان‌های مرتعی در مناطق خشک ۱۰ سال و در مناطق نیمه خشک و نیمه مرطوب و مرطوب ۵ سال خواهد بود. از موضوعات مهم در ارزشیابی و پایش بوم‌سازگان‌های مرتعی تعیین سهم عوامل اثرگذار در روند تغییرات بوم‌سازگان می‌باشد. در بررسی بایستی میزان اثربخشی نحوه مدیریت و عوامل اقلیمی و تغییرات آب و هوایی به ویژه میزان بارندگی در پایداری و ناپایداری بنابراین میزان بارندگی بوم‌سازگان در زمان ( سال) ارزشیابی و مقایسه آن با میانگین بارندگی و تعیین میزان اثربخشی آن در روند تغییرات بوم‌سازگان از ملزومات پایش می باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۹۱ ۰- مب ارزش دستورالعما میزان پوشش متاطق سطح خاک فرورفتگی‌ها بسیار عمیق, ترکهای بزرگتر از فرورفتگی‌ها عمیق قابل رویت می باشند فرورفتگی‌های بین ۲۹ تا ۲۵ میلیمتر خاک بسیار ناپایدار پایش و ارزنشسیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی و آب ول خواهد بود. ن مربوط به معیار پایداری خاک میزان پوشش سطح خاک بیش از ۸۰ درصد باشد میزان پوشش سطح خاک ۶۱ تا ۸۰ درصد باشد میزان پوشش سطح خاک بیش از ۵۰ درصد باشد میزان پوشش سطح خاک ۲۶ تا ۴۰ درصد باشد میزان پوشش سطح خاک ۱۰ تا ۲۵ درصد باشد میزان پوشش سطح خاک کمتر از ۱۰درصد باشد میزان پوشش سطح خاک بیش از ۳۰ درصد باشد میزان پوشش سطح خاک ۲۱ تا ۳۰ درصد باشد میزان نگهداری مواد زیاد میزان نگهداری مواد متوسط میزان نگهداری مواد کم کل قطعه خاک در آب بدون تورم و متلاشی شدن باقی می‌ماند تنها قسمت‌های کوچکی از خاک درآب فرو می ریزد قطعه خاک در آب بین ۵ تا ۱۰ ثانیه متلاشی می شود قطعه خاک تا ۵ ثانیه متلاشی می شود. امکان آزمایش وجود ندارد مانند خاکهای شنی خیزداری .۱ .۱ ۰ -------- صفحهٔ بعد -------- فقصل چهارم ی حوضه‌های ابخیز یت هاءعلائم و امتیازات مربوط به معیار پایداری خاک 3 علائم و نشانه ها ری خوب خاک‌های شنی تا شنی رسی ی متوسط خاکهای شنی رسی تا رسی شنی بسیار کم خاک‌های رسی تا رسی سنگین لام و امتیازات مربوط به معیار پایداری پوشش گیاهی بیش از ۵۰ گونه گیاهی تیپ از دو گونه تشکیل شده باشد تیپ از یک گونه غالب تشکیل شده باشد زادآوری و تجدید حیات تیپ گونه‌های کلاس ] غالب باشد. زادآوری و تجدید حیات گونه‌های کلاس ]]] غالب باشد. گونه‌ها فاقد زادآوری و تجدید حیات مناسب باشند کلاس‌های سنی مختلف دربیش از ۷۵ درصد گونه‌های گیاهی دیده می‌شود کلاس‌های سنی مختلف در ۵۰ تا۷۵ درصد گونه‌های گیاهی دیده می‌شود کلاس‌های سنی مختلف در ۲۵ تا ۵۰ درصد گونه‌های گیاهی دیده می‌شود کلاس‌های سنی مختلف در کمتراز ۲۵ درصد گونه‌های گیاهی دیده می‌شود گونه‌ها با توجه به شرایط رویشگاه و نوع گونه از ارتفاع مناسب برخوردارند بیش از ۵۰ درصد گونه ها ارتفاع مطلوب دارند ۵ تا ۵۰ درصد گو.نه ها ارتفاع مطلوب دارند تمام گیاهان از شادابی خوبی برخوردارند فقط گیاهان کلاس ]]].1آ از شادابی خوبی برخوردارند فقط گیاهان کلاس ]]اً از شادابی خوبی برخوردارند تمامی گیاهان فاقد شادابی لازم هستند تولید بذر در مورد تمامی گونه‌های مرتع به ویژه گیاهان مرتصی کلاس ]| مناسب می‌باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۹ دستورالعمل پایش و ارزنسیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی و ناءعلائم و امتیازات مربوط به معیار پایداری پوششس گیاهی تولید بذر فقط در مورد گیاهان مرتعی کلاس [] مناسب می‌باشد. بیشتر گیاهان از کلاس ] می‌باشند بیشتر گیاهان از کلاس ][ می‌باشند بیشتر گیاهان از کلاس ] ]| می‌باشند گیاهان با فرم های رویشی مختلف به نسبت قابل انتظار در ترکیب گیاهی وجود دارند گیاهان با فرم های رویشی مختلف به نسبت بالای ۵۰درصد قابل انتظار در ترکیب گیاهی وجود دارند. گیاهان با فرم های رویشی مختلف به نسبت ۲۰تا ۵۰ درصد قابل انتظار در ترکیب گیاهی وجود دارند میزان تاج پوشش بش از ۷۵ درصد تاج پوشش پتانسیل میزان تاج کمتر از ۲۵ درصد تاج پوشش پتانسیل کمتر از ۱۰درصد تاج پوشش گیاهی کمتر از ۵ درصد ترکیب گیاهی متعلق به گیاهان سمی و مهاجم ۵ تا ۱۰درصد ترکیب گیا هی متعلق به گیاهان سمی و مهاجم ۰ تا ۲۰ درصد ترکیب گیاهی متعلق به گیاهان سمی و مهاجم بیش از ۲۰ درصد ترکیب گیا هی متعلق به گیاهان سمی و مهاجم بیش از ۷۵ درصد توأن رویشگاه ۰ تا۷۵ درصد توان رویشگاه ۵ نا۵۰ درصد توان رویشگاه کمتر از ۲۵ درصد توان رویشگاه ابیخیزداری -------- صفحهٔ بعد -------- فقصل چهارم ۱-تجزیه اطلاعات بدست آمده ۱ ی حوضه‌های ابخیز م و امتیازات مربوط به معیار پایداری اجتماعی و اقتصادی نوع دام کاملاً متناسب با شرایط مرتع باشد نوع دام موجود نسبتاً متناسب با شرایط مرتع باشد نوع دام موجود متناسب با شرایط مرتع نباشد جمعیت متکی به مرتع کمتراز ۲ برابر توان سرزمین باشد جمعیت متکی به مرتع ۲ تا ۳ برابر توان سرزمین باشد جمعیت متکی به مرتع ۴ تا ۵ برابر توان سرزمین باشد جمعیت متکی به مرتع بیش از ۵ برابر توان سرزمین باشد عرصه فاقد هر گونه تبدیل اراضی مرتعی به سایر کاربری‌ها می‌باشد فقط در عرصه‌های مناسب تغییر کاربری انجام شده است علاوه بر عرصه‌های مناسب در عرصه‌های نامناسب نیز تغییر کاربری دیده می‌شود تغییر کاربری انحام شده فاقد استعداد بوده است قسمتی از عرصه دارای قرق شاهد است فاقد سطح حفاظتی و قرق شاهد است ی می‌گردد و در نهایت نتایج پایش بوم‌سازگان‌های مرتعی براس ل تعیین درجه پایداری بوم‌سازگان های مرتعی ۱۱۹ باز ات -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۱۸ دستورالعمل پایش و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی ‏ وآبخیزداری ۳-4- بوم‌سازگان بیابان ۱-۳-5- معرفی معیارها اثربخشی اجرای طرح‌های مهار بیایان‌زایی (بیابان‌زدایی) را بر محدوده‌ی تحت مدیریت طرحء می‌توان از ابعاد یا جنبه‌های بنیاد پژوهش‌های معتبر و مستندی که تاکنون در این خصوص به اجرا درآمده ال است (فائو 9 بونپ. ۱۹/۸۳۴ و موٌسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع» ۱۳۸۳) نوع اثراتی که بیابان‌زایی در محیط می‌نهد و یا به عبارتی دقیق‌ترء نوع بازخوردهایی که از اجرای یک طرح منابع طبیعی در حوزه‌ی بیابان و مهار بیابان‌زایی انتظار می‌رود» الزاماً در یکی از ابعاد پنج‌گانه‌ی فوق قابلیت ظهور دارد. البته نباید از خاطر دور داشت که معیارها یا شناسه‌های دیگری نیز در این خصوص وجود دارند که با بررسی تغییرات آنها می‌توان پی به کیفیت پایداری سرزمین در این حوزه برد؛ شناسه‌هایی نظیر میزان تغییرات مواد آلی خاک» سله‌بستن یا فشار جمعیت بر محیط قضاوتی قابل قبول از کیفیت پایداری سرزمین متأثر از اجرای طرح‌های مورد اشاره داشت و نیز ممانعت از اثرات متقابل و یا احیاناً تکرار وزن برخی از موْلفه‌هاء از این معیارها یا شناسه‌ها صرف‌نظر شده است. به ویژه آنکه عموماً نقش موْلفه‌های اخیر در مقایسه با پنج معیار اصلی معرفی شده» ثانویه یا فرعی محسوب می‌شوند. جدول شماره ۱۸-۶ معیارهای سنجش پایداری در سرزمین‌های متأثر از اجرای طرح‌های بیابان‌زدایی ۲-۳-۶ معرفی شاخص‌ها با توجه به اختصاصاتی که پیشتر برای هر شاخص استاندارد و مورد قبول ارایه شد و با لحاظ امکانات اطلاعاتی و آزمایشگاهی کشور و نیز با در نظر گرفتن محدودیت‌های مالی موجود. از بین ده‌ها شاخصی که می‌توان برای ارزیابی کیفیت معیارهای پنج‌گانه‌ی موصوف تعیین کرد.ء ۱۵ شاخص زیرء به شرح جدول شماره‌ی ۱۹-۴ انتخاب و معرفی شده است. شایان ذکر آنکه بر خلاف معیار که از سطح یا مقیاس خاصی متأثر نمی‌شود.ء شاخص‌ها الزاماً متأّثر از سطح یا دقت مطالعه بوده و -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - ضوابط و معیارهای پایشس و ارزشیابی پایداری حوضه‌های ابخیز ۱۱۹ ۳-۳-۶ واسنجی شاخص‌ها همان طور که پیش‌تر هم اشاره شد. مسأله‌ی کالیبره کردن شاخص‌ها و اجرای عملی و دقیق نظام پایش و ارزشیابی محتاج پژوهشی دقیق و جامع و واسنجی میدانی شاخص‌های معرفی شده است. بنابراین» به منظور آرایه‌ی الگویی عملی» سزاوارانه‌ترین کار بهره‌گیری از نتایج پژوهش‌هایی است که در این حوزه توسط نهادهای مسئول به سامان رسیده است. خوشبختانه موْسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور چندین سال است که بر روی کمّی‌کردن روش ارزیابی بیابان‌زایی که نخستین بار توسط دو نهاد معتبر وابسته به سازمان ملل متحد (فائو و یونپ) در سال ۱۹۸۴ آرایه شده است. کار کرده و اصلاحاتی را در آن معمول داشته که با تغییرات و تعدیلاتی متناسب با هدف ارزشیابی و پایش طرح‌های بیابان‌زداییء می‌تواند به شایستگی در این بخش مورد استفاده قرار گیرد. ۱-۳-۳-۶ تعریف سه شاخص پوشنس گیاهی و روش‌های اندازه‌گیری آنها همان طور که در جداول شماره‌ی (۱۹-۴) و (۲۰-۴) مشخص است. برای ارزیابی معیار پوشش گیاهی» سه شاخص معرفی شده است که در ادامه تعاریف و روش اندازه‌گیری آنها شرح داده شده است. جدول شماره ۶-۱۹ شاخص‌های ارزیابی‌کننده‌ی ۵ معیار پایداری سرزمین در حوزه‌ی طرح‌های بیابان‌زدایی سنگ و سنگریزه‌ی نمایان شده در سطح زمین "" (درصد) کمیت و کیفیت پوشش به همراه نمایان شدن ریشه‌ی گیاهان (درصد) کی 2 میرن مر 2 ۲۶2 2 علوفه‌ی مرتع نسبت به پیش از سنگ و سنگریزه‌ی نمایان شده اجرای طرح. عمق متوسط ایستابی آبخوان (سانتی‌متر) حساسیت بافت خاک به شوری‌زایی وسعت اراضی مبتلا به شوری (درصد) دوره‌های خشکسالی (سال) کاهش سالانه‌ی عمق ایستابی (سانتی‌متر) ۷۱ توده‌ی خاک در مناطق خشک و کوهستانی, بر حسب پستی و بلندی» شیب و جایگاه فیزیوگرافیک زمین» حاوی مقادیر زیادی سنگ و سنگریزه است که بخشی از آنها در سطح زمین رخنمون دارند. بر حسب جایگاه مزبورء در فواصل این سنگریزه‌ها خاک نیز وجود دارد. چنانچه فرسایش خاک فراتر از حد طبیعی باشد. خاک بینایین سنگریزه‌ها شسته شده و سنگریزه‌های بیشتری که متعلق به لایه‌های زیرین است. ظاهر می‌شوند (افزوده شدن سنگ و سنگریزه نسبت به حالّتی که فرسایش در حد طبیعی بوده است). بدیهی است که در ارزیابی این شاخص همواره بایستی جایگاه فیزیوگرافیک زمین را برای تفکیک فرسایش طبیعی و فراتر از آن در نظر داشت. ۷۱ 112101 عبارت است از هدایت الکتریکی عصاره‌ی اشباع خاک بر حسب میلی‌موس بر سانتی‌متر. -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۰ دستورالعمل پایشس و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی ‏ وآبخیزداری (الف) تاج پوشش گیاهان دایمی منظور از تاج پوشش گیاهان دایمی. سطحی از رمین است که توسط گیاهان چندساله یا دایمی پوشیده شده است. برای اندازه‌گیری درصد تغییر تاج پوشش گیاهان دایمی در اثر اجرای طرح می‌توان با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای و یا برداشت‌های میدانی گفتنی آنکه گردآوری اطلاعات درمورد تغییرات پیوسته‌ی تاج پوشش گیاهی توسط روش‌های معمولی بسیار مشکل و پرهزینه است. در این حالت. استفاده از داده‌های ماهواره‌ای امکان مطالعه‌ی گسترده‌ی پوشش گیاهی را فراهم می‌سازد. به منظور افزایش اطلاعات مربوط به پوشش گیاهی و کاهش اثر عوامل ناخواسته روی اطلاعات پوشش گیاهی» می‌توان دست‌کم دو باند را ترکیب کرده و شاخص مرکبی به نام شاخص پوشش گیاهی (۷1) بوجود آورد؛ شاخصی که مهمترین هدف از انتخاب آنء کمک به ارزیابی رابطه‌ی شاخص‌های گیاهی و پیراسنجه‌های مذکورء به عواملی مانند تغییر زاویه‌ی خورشید.ء آلبیدوء آلودگی‌های نیواری» وضعیت داده‌های ماهواره‌ای و متغیرهای پوشش گیاهی دست یافته و آنها را ارزیابی کرد. (۰/۷-۱/۱ میکرومتر)» زیاد است. با توجه به این موضوع, ترکیب باندهای طیفی نور مریی و مادون قرمزٍ نزدیک می‌تواند به متمایز ساختن پوشش گیاهی از سطح خاک و آب کمک کند. برای افزایش این تمایز در بعضی از شاخص‌ها" از شیب خط خاک و عرض از می‌توانند در این نظام پایش مورد استفاده قرار گیرندء می‌توان به موارد زیر آشاره کرد: - شاخص ۸۷17 (00 1+ 00(/)1111 11-1[ )-1(۷/1 ۲ که ]۲ باند مادون قرمز نردیک و 1۳۵۵ باند قرمز است. ۱ البته در پاره‌ای از موارد اطلاعات باندها به صورت منفرد هم حایز اهمیت بوده و ممکن است همبستگی خوبی با پیراسنجه‌های گیاهی (تولید و پوشش) از خود نشان دهند. ۷۵00121101 : " به طور کلی سه گروه از شاخص‌ها در این مطالعه مورد استفاده قرار می‌گیرند که عبارتند از: ۱- شاخضص‌های حقیقی (مثل 011۷1). ۲- شاخص‌های خط خاک (مثل ]۳۷) و ۳- شاخص‌های نیواری (مثل 0۳۱/۱)). " استفاده از شاخص‌های خط خاک از آن روست که چون در مناطق بیابانی گستره‌ی قابل توجهی از سطح پلات را خاک می‌پوشاند. برای کاهش اثرات بازتاب خاک زمینه. از شاخص‌های کاهش‌دهنده‌ی اثرات خاک زمینه استفاده می‌شود. 110۲ ۵]1700 121110۳0۳1 ۷ ۵20121100 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - ضوابط و معیارهای پایش و ارزشیابی پایداری حوضه‌های ابخیز ۱۳۱ - شاخص "۳۷1 40 (1-511)0(1[11-005)0] ۲۷۷ که ه زاویه‌ی بین خط خاک و محور 6[][( است. - شاخص * 5۸۷1 [(11+1+ل۳71-00(/]0718+800)-5۸۷1 ] فاکتور تصحیح است که برای پوشش گیاهی خیلی متراکم صفرء برای پوشش گیاهی تنک ۱ و برای پوشش گیاهی با تراکم همچنین علاوه بر شاخص‌هایی که نام برده شد» شاخص‌های دیگری نیز وجود دارند که مهمترین آنها عبارتند از: 7( *(03۷1) :7۹۸۷۱) *۷۷۵۷۱۲) (01۱/1) و تبدیل‌های کلاه منگوله‌دار" . (ب) کیفیت مرتع کیفیت مرتع» یکی دیگر از شاخص‌های مهم ارزیابی وضعیت پوشش گیاهی محسوب می‌شود که با توجه به فراوانی کنونی گیاهان چند ساله یا مطلوب (خوشخوراک) از نظر ارزش مرتعی در ترکیب پوشش گیاهی در قیاس با شرایط پیش از اجرای طرح (بر حسب درصد) در مقایسه با وسعت گیاهان مهاجم یا یک ساله‌ی نامرغوب << مطابق جدول شماره‌ی «۳» - سنجیده و کالیبره می‌شود. (ج) تنوع گونه‌ای تعداد گونه‌های گیاهی موجود در واحد سطح عرصه‌ی مورد بررسی یکی دیگر از شاخص‌های گویایی است که می‌تواند به ارزیابی کیفیت اجرای طرح کمک کند. نحوه‌ی کلاسه‌بندی این شاخص نیز در جدول شماره‌ی (۱۹-۴) آمده است. -۳-۳-۳- تعریف شاخص‌های فرسایش آبی و روش‌های اندازه گیری آنها از آنجا که ارزیابی فرآیند فرسایش آبی» یکی از مهمترین موْلفه‌های توصیف‌کننده‌ی کیفیت و کمیت جریان بیابان‌زایی محسوب می‌شود. محاسبه‌ی دقیق آن در نظام پایش و ارزشیابی طرح‌های بیابان‌زدایی از جایگاهی ویژه برخوردار است. بخشی از ابزار و اطلاعاتی که می‌توانند ارزیاب را در این مهم یاری رسانند. عبارتند از: - تعیین مشخصات ایستگاه‌های هواشناسی و آب‌سنجی (هیدرومتری) موجود در محدوده‌ی اجرای طرح ؛ - تهیه‌ی آمار بارندگی, دماء دبی و رسوب از ایستگاه‌های مذکور؛ -‏ تعیین تخریب ویژه (فرسایش خاک در واحد سطح در واحد زمان) در حوضه‌ها؛ ۷۵۵6121100 تهابن زل م۳۳ ۱ ۷۵۵6121100 از ۸ آنم5 ۱ ۵86121100 ۷ #ماسوزل۸ انم ۱/۸۵60 ۱ 210 ۵01ع0 ۷ عون ‎٩ ۵۵6121100 ۷ از ۸ آزمگ وعصد دده۶ ۲ ‎٩ 6 ۷۵۵20121100 161( 60 ۱۷/2 ۱ ۱/008 5۳601 لهحامان 1 م۲ لام دده ۲ " -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۲ دستورالعمل پایش و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی ‏ وآبخیزداری - استفاده از عکس‌های هوایی و تصاویر ماهواره‌ای برای پردازش و بررسی فرسایش آبی از منظر نوع شیار» آبکند یا حرکت‌های توده‌ای؛ - تهیه‌ی 11:۸ از نقشه‌ی توپوگرافی. اینک به تشریح روش اندازه‌گیری سه شاخص معرفی شده و تعاریف مرتبط با آنها برای ارزیابی معیار فرسایش آبی پرداخته می‌شود. تعیین میزان تغییر وسعت سنگ و سنگریزه نسبت به قبل از اجرای طرح (درصد)؛ تغییر نوع فرسایش و سرانجام میزان تغییر سطوح خندقی‌شده نسبت به قبل از اجرای طرح (درصد). برای اندازه‌گیری این شاخص‌های سه‌گانه نیز می‌توان از روش‌های زیر مدد گرفت: سنگ و سنگ‌ریزه و میزان حضور آن در عرصه در شمار بارزترین شناسه‌هایی است که کیفیت فرسایش آبی و غلظت آن را نمایش می‌دهد. به نحوی که هر چه مقدار آن در محدوده‌ی مورد مطالعه بیشتر باشد.ء نشاندهنده‌ی جولان بیشتر فرسایش آبی خواهد نحوه‌ی کالیبره کردن و امتیازدهی به این شاخص در جدول شماره (۲۰-۴) درج شده است. (ب) نوع فرسایش شاخص نوع فرسایش نیز کمک می‌کند تا به ارزیابی درست‌تری از وخامت شرایط تخریب و جابجایی خاک در منطقه پی برده شود. این شاخص به کمک عکس‌های هوایی؛ پردازش تصاویر ماهواره‌ای و کنترل میدانی مشخص شده و برای طبقه‌بندی به نشان‌دهنده‌ی وضعیت بهتر است؛ وجود فرسایش ورقه‌ای " و شیاری با شدّت کم تا متوسط (نشان‌دهنده‌ی آغاز آسیب‌پذیری سرزمین است)» وجود فرسایش ورقه‌ای و شیاری با شدّت متوسط تا زیاد» نشاندهنده‌ی شروع بحران است و سرانجام اگر فرسایش ورقه‌ای و است بر وخامت جریان بیابان‌زایی در منطقه. ۱ (۱/10461 ۳۱۵۷۵1۵۵ [ه11ع1(1) نقشه‌ی رقومی ارتفاع» پستی و بلندی زمین را توسط یک شبکه‌ی سلولی نمایش می‌دهد. هر سلول(پیکسل) از این شبکه با یک رقمی که نشان دهنده‌ی ارتفاع واقعی آن نقطه می‌باشد» مشخص می‌گردد. از آنجا که فرسایش ورقه‌ای (۵۲0۹1010 511001) معمولاً در اثر آبدوی حاصل از باران و یا ذوب برف به وجود می‌آید. می‌توان چنین نتیجه گرفت که در بوجود آمدن این نوع فرسایش, دو عامل فقدان پوشش گیاهی کافی (برای جلوگیری از کارمایه‌ی سینیتیک قطرات باران) و وقوع رگبارهای شدید در فصول خشک بیشترین تأثیر را دارند. نکته‌ی مهم دیگر آنکه چون در فرسایش ورقه‌ای شیارها یا آبراهه‌های مشخصی در سطح زمین مشاهده نمی‌شود. تشخیص چشمی آن به سهولت امکان‌پذیر نیست. هر چند که حجم تخریب حاصل از آن بسیار زیاد است. از این رو در هنگام بازدیدهای میدانی شایسته است تا به علایم و نشانزدهای چهارگانه‌ی زیر توجه شود: ۱- وجود لکه‌های روشن در عرصه (در اثر فرسایش لایه‌ی سطحی خاک ظاهر می‌شود)؛ ۲- وجود سنگریزه و قلوه‌سنگ در روی سطح خاک (وجود سنگفرش بیابانی یا ورنی بیابانی ۳۵۷۵۲۲۵۲۲ ۵۲0851010*)؛ ۳- لخت‌شدن پای درختان و ظاهر شدن ریشه‌ی آنما در باغ‌ها و مناطق درختکاری شده؛ ۴- یکدست نبودن پوشش گیاهی و یا اقلام زراعی کشت‌شده در مزارع منطقه‌ی مورد مطالعه. واپسین نکته آنکه فرسایش ورقه‌ای معمولاً در شیب کم اتفاق می‌افتد (برای آگاهی بیشتر رجوع شود به رفاهی, ۰۱۳۷۵ ص ‎:)٩۳ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - ضوابط و معیارهای پایشس و ارزشیابی پایداری حوضه‌های ابخیز ۱۳۳ ( ج) تغییرات سطوح خندقی شده تغییرات سطوح خندقی شده هم به کمک عکس‌های هوایی و پردازش تصاویر ماهواره و کنترل میدانی قابل اندازه‌گیری خواهد بود (جدول ۲۰-۴). 2-۳-2 تعاریف و روش‌های اندازه‌گیری شاخص‌های فرسایش بادی کیفیت فرآیند فرسایش و افزایش بادی» به ویژه در مناطق خشک و نیمه خشک. یکی از مهمترین شناسه‌های ارزیابی بیابان‌زایی محسوب شده و حتا در پاره‌ای از زیست‌اقلیم‌های خشک. از اهمیتی بیشتر از فرسایش آبی برخوردار می‌شود. با این وجودء ارزیابی آن نسبت به فرآیند فرسایش آبی به مراتب دشوارتر است. چرا که جهت حرکت جریان آب را به راحتی می‌توان تعیین کرد ولی سمت وزش باد می‌تواند هر لحظه تغییر یابد. همان طور که در جدول شماره‌ی (۱۹-۴) مشخص است. سه شاخص نیز برای ارزیابی معیار فرسایش بادی» نسبت به پیش از اجرای طرح در نظر گرفته شده است که برای اندازه‌گیری تغییرات آنها نسبت به قبل از اجرای طرح» می‌توان از عکس‌های هوایی و تصاویر ماهواره‌ای یا برداشت‌ها و مشاهدات میدانی و پلات‌گذاری بهره برد. شایان توجه آنکه نحوه‌ی امتیازدهی به این شاخص‌های سه گانه در جدول شماره‌ی (۲۱-۴) آمده است. ۵-۳-2 تعاریف و روش‌های اندازه‌گیری شاخص‌های شوری‌زایی برای بدست‌آوردن و ارزیابی شاخص‌های موّید شوری‌زایی بایستی به صورت زیر عمل کرد: - استفاده از اطلاعات موجود در زمینه‌ی نیم‌رخ خاک و آب آبیاری و استخراج پیراسنجه‌های مورد نیاز از آنهاء نظیر هدایت - تخمین وسعت اراضی شور به کمک نقشه‌های موجودء تصاویر ماهواره‌ای و عکس‌های هوایی در محدوده‌ی اجرای طرح‌های بیابان‌زدایی. به هر حال در اینجا نیز شرایط مورفولوژیک و درصد وسعت اراضی مبتلا شده» با مطالعات میدانی و تفسیر عکس‌های هوایی و پردازش تصاویر ماهواره‌ای قابل تعیین است؛ همچنین شاخص‌های حساسیت بافت خاک و تغییرات سطح ایستابیاز اطلاعات موجود در گزارش‌های خاکشناسی و یا نمونه‌برداری مستقیم و یا اخذ اطلاعات از ادارت منابع آب قابل استخراج یا اندازه‌گیری یا دریافت است. دست آخر آنکه نحوه‌ی امتیازدهی در جدول شماره‌ی (۲۲-۴) آمده است. 1-۳-2 تعاریف و روش‌های اندازه‌گیری شاخص‌های منابع آب آفت کیفی و کمّی منابع آب را شاید بتوان یکی از مهمترین شاخص‌های معرف بیابان‌زایی برشمرد؛ شاخصی که معمولاً در ارزیابی‌ها توجه درخوری به آن نمی‌شود. در صورتی که با توجه به ویژگی‌های کشور ایران, این فرآیند به عنوان یکی از فرآیندهای مهم ارزیابی بیابان‌زایی تلقی می‌شود. چنین است که برای بررسی وضعیت اندوخته‌های آبی محدوده‌ی اجرای طرح» سه شاخص اصلی تعیین شد که عبارتند از (جدول ۱۹-۴). -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳2 ۱. جنک 7 وصع سفره با استفاده از آمار : بت بافت خاک به شوری آن به شوری‌زایی مورد شتر است و هر چه بافت هی (۲۳-۴) آمده است. شماره‌ی (۲۰-۴) تا (۴-: جدول شماره ۲۰-۶ نحو تاج پوشش گیاهان دایمی کمی از ترکیب را شامل . دستورالعمل بایش و ارزسیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعم ی و تغییر عمق سفره نسبت به قبل از دوره‌ی مورد بررسی (سانت سطح سفره‌های آب زیرزمینی منطقه که از چاه‌های پیزومتر به‌دس نیز بعد از استخراج اطلاعات نقشه‌ی خاک از روی نقشه‌ی قابا طبقه بندی قرار می‌گیرد. بنابراین هر چه خاک ریزدانه‌تر و سن ۳ دام به کالیبره کردن شاخص‌ها در ۴ کلاس و دادن امتیاز از یک ۰ کلاس‌های چهار گانه گونه‌های مرغوب توأم با گونه‌های متوسط بوده و تعداد گونه‌های بی‌ارزش کمتر از ۲۵ درصد است. گونه‌های متوسط به تنهایی و یا توأم با گونه‌های کم‌ارزش ترکیب گیاهی غالب را تشکیل می‌دهند" و تعداد گونه‌های بی‌ارزش بین ۲۵ تا ۵۰ درصد است. گونه‌های کم‌ارزش پوشش غالب را تشکیل می‌دهند و تعداد گونه‌های بی‌ارزش بین ۵۰ تا ۷۵ درصد است. گونه‌های کم‌ارزش نیز تقریباً از بین رفته‌اند و بیش از ۷۵ درصد گونه‌ها را. گونه‌های بی‌ارزش تشکیل می‌دهند. کمتر از ۱۰ گونه‌ی گیاهی می‌شوند. اری سی؛ سد. ی ات -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - ضوابط و معیارهای پایش و ارزنسیابی پایداری حوضه‌ها ی ابخیز جدول شماره ۲۱-۶ نحوه‌ی امتیازدهی به شاخص‌های سه گانه‌ی معیار فرسایش آبی کمتر از ۱۰ درصد بین ۱۰ تا ۲۵ درصد بین ۲۵ تا ۵۰ درصد ورقه‌ای ورقه‌ای و شیاری ورقه‌ای و شیاری و خندقی ورقه‌ای و شیاری و هزاردره‌ای و خندق‌های عمیق کمتر از ۱۰ درصد بین ۱۰ تا ۲۵ درصد بین ۲۵ تا ۵۰ درصد جدول شماره ۲۲-۶ نحوه‌ی امتیازدهی به شاخص‌های سه گانه‌ی معیار فرسایش بادی کمتر از اکمتر از ۵ درصد قمروطرح ۱ بین ۲۵ تا ۵۰ درصد نمایان شدن ریشه‌ی گیاهان بین ۵۰ تا ۷۵ درصد بلیسسر ل بین ۲۵ تا ۵۰ درصد بین ۱۰ تا ۲۵ درصد ۱۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۹ دستورالعمل پایشس و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی ‏ وآبخیزداری ص توح جدول شماره ۲۳-۶ نحوه‌ی امتیازدهی به شاخص‌های سه گانه‌ی معیار شوری‌زایی عمق متوسط ایستابی ۴ 0 5۵۵۱۷ شوری‌زایی حساسیت بافت خاک به شوری‌زایی 1 60۱ 1۵۷ وسعت اراضی مبتلا به شوری جدول شماره ۲2۶-۶ نحوه‌ی امتیازدهی به شاخص‌های سه گانه‌ی معیار منابع آب دوره‌های خشکسالی منابع خصوصیات سنگ‌ها دگرگونی, بازالت» ریولیت, توف, سنگ‌های آهکی, دولومیت مارن و رس‌های املاح دار» گچ ومارن‌های ایندزیت دار سنگ‌های سست -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - ضوابط و معیارهای پایشس و ارزشیابی پایداری حوضه‌های ابخیز ۱۳۷ ۷-۳-2 ارزشیابی نهایی ۵ شاخص معرفی شده» می‌توانند در بهترین حالت ۶۰ امتیاز را بدست آورند.ء بنابراین» درجه‌ی پایداری بوم‌سازگان بیابانی مطابق جدول شماره‌ی (۲۵-۴) تعیین می‌شود. جدول شماره ۲۵-۶ تعیین درجه‌ی پایداری بوم‌سازگان بیابانی 2-4 بوم‌سازگان آبی همان طور که اشاره شده یکی دیگر از بوم‌سازگان‌های اصلی موجود در حوضه‌های آبخیز که هم به شدت از اجرای طرح‌های توسعه متأثر شده و هم می‌تواند آنها را متأثر سازد. محیطها یا بوم‌سازگان‌های آبی و تالابی است . بنابراین» آشکار است که پایش پایداری این عرصه‌های ارزشمند تا چه اندازه در اعمال مدیریت مطلوب بر آبخیز می‌تواند حیاتی و مفید باشد. در دهه‌های آینده مهمترین مسأله‌ی ۸۰ درصد از جمعیت جهان کمبود آب بر اثر تنزل کیفیت و کمیت آب است. توسعه آبزی دست می‌گردد. عناصر یک حوضه‌ی رودخانه‌ای عبارتند از : ۱ مناطق باتلاقی که به صورت مستقیم با رودخانه همخوانی دارند ۳ کریدورهای بوم‌شناختی ۵. حوضه هایی که سطح آبهای زیرزمینی آنها بالاست (۰/۶ متر) ۶ شیب تیه ماهورهای منتهی به رودخانه ( بالای ۱۵ درصد) -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۸ دستورالعمل پایشس و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی ‏ وآبخیزداری ارزیابی آلودگی در مقیاس حوضه آبخیز در سه مرحله‌ی زیر خلاصه می‌شود: ۱ بررسی و شناسایی مناطق بحرانی (نقشه و پرسشنامه ) ۳ شناسایی و بررسی مشکلات (ارزیابی آزمایشگاهی و زمانبندی اجرای آن). با توجه به وجود ۳۴۷۰ رشته رودخانه با حجم آبی ۳ میلیارد مترمکعب,» متاسفانه کیفیت آب این منابع به نحو مطلوب پایش نمی شود و عوامل بنیادی مدیریت حوضه آبخیز در هریک از ایستگاههای شاخص اندازه گیری نمی شود. به منظور کسب اطلاعات لازم در خصوص کیفیت آب رودخانه‌هاء دریاچه‌هاء مصبها و نواحی ساحلی بایستی نظام پایش کیفیت منابع آب تنظیم گردد تا به سوالات کاربران مختلف آب (آبزی پروری »کشاورزی» شرب» صنعت. اکوتوریسم و....) پاسخ د هد. شیوه‌های مختلفی برای پایش وضعیت آب موجوددارد و شامل سنجش‌های فیزیکی, شیمیایی و بیولوژیکی می‌باشد. درسنجش‌های شیمیایی» اکسیژن محلول» رسوبات معلق» مواد مغدی, فلزات. حشره کش‌ها و... و در سنجش‌های فیزیکی, درجه حرارت» کدورت آب» وضعیت کیفی سواحل رودخانه ها و دریاچه‌ها اندازه‌گیری می‌شود. برای سنجش‌های بیولوژیک فراوانی و تنوع گیاهان آبزی و حیات جانوری و توانایی ارگانیسم به لحاظ بقاء تا حد گسترده ای برای پایش وضعیت آب مورد استفاده قرار می‌گیرند. پایش می‌تواند در مکان‌های مشخص و بصورت مستمر( پایش در ایستگاه‌های ثابت) جهت پاسخگویی به سوالات خاص و تخصصی, و بصورت مقطعی و یافصلی (مثل فصل تابستان) و یا بصورت اضطراری صورت گیرد. علاوه بر این باید اضافه شود که تلاش‌های پایش به منظور تعیین شرایط کل حوضه آبخیز که عبارتست از مناطق زهکشی شده توسط رودخانه هاء دریاچه‌ها و مصب‌ها هدف گذاری شده است. پایش به منظور شناخت تاثیر فعالیت‌های انجام شده روی خشکی بر روی آبهایی که ۱-۱-2-2 دلایل انجام پایش پایش برای نیل به اهداف گوناگون صورت می پذیرد که عمده ترین اهداف آن عبارتنداز: ۲ تعیین مسایل و مشکلات مربوط به کیفیت آب که موجود بوده و یا آنکه بصورت ناگهانی بروز کرده و بسیار خاص و ویژه ۳ جمع‌آوری اطلاعات برای طراحی برنامه‌های ویژه مربوط به جلوگیری از آلودگی و یا بهبود و ترمیم شرایط پیش آمده از لحاظ آلودگی ۴ تعیین میزان تحقق اهداف برنامه‌های کنترلی نظیر تنظیم آلودگی و یا بکارگیری عملیات موثر مربوط به کنترل آلودگی ۶ زیبایی شناختی آبها و توریسم -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - ضوابط و معیارهای پایشس و ارزشیابی پایداری حوضه‌های ابخیز ۱۳۹ ۳-۱-4-2 مراکز اجرای پایش مسئولیت پاش کیفیت آب بهه عمده مراکز متعددی است. سازمان‌های دولنی در سطح ملی و منطقه‌ای و استانی (شهری و روستایی) برنامه‌های پایش را اجرا می‌نمایند. هزینه اجرای طرح‌های پایشی توسط دولت و یا بخش‌های خصوصی تامین می‌شود. داده‌های برنامه‌های پاش جمع‌آوری و مورد ارزیابی قرار می‌گیرد. این داده‌ها جمت تیه برنامه‌های کنترل آلاینده‌ها فوق العاده مهم هستند. بدون این داده‌ها تعیین مناطق آلوده امکان پذیر نیست و نمی‌توانیم تعیین کنیم که برنامه‌های کنترل را کجا متمرکز کنیم و نتایج پیشرفت پروژه‌های اجرایی را مشخص کنیم. خود از این داده‌ها استفاده می‌کنند. ۳-۱-2-2 راهبرد پایش کیفیت آب ۱ توسعه روابط کاری نزدیکتر میان افرادی که بنحوی با اطلاعات کیفیت آب سر و کاردارند. ۲ تسهیل طرح‌های مربوط به برنامه‌های پایش ۳ تعیین شاخص‌های ملی برای پاسخگویی به پرسش‌های کلیدی مربوط به کیفیت آب ۴ توسعه شیوه‌های فنی قابل مقایسه ۵. تسهیل در امر اتوماسیون داده‌هاء مشار کت و دسترسی به آنها ۷ بهبود ارزیابی‌ها وگزارش پیرامون وضعیت کیفی آب 2-۱-2-5 استفاده کننده اطلاعات پایش برای فرآیند توسعه دسترسی و درک اطلاعات برای کاربران ضروری است. اطلاعات بالقوه مورد نیاز کاربران ممکن است شامل : ۲ آنالیز آب رودخانه موردنظر ۳۲ اطلاعات حاصله از نظام پایش توسط افراد و سازمان‌های مختلف مورد استفاده قرار می‌گیرد. ۴ آبزی پروران ۵ بیولوزیست‌ها ۶ مراکز دانشگاهی ۷ مراکز تحقیقاتی ۸ معلمین مدارس ٩‏ سازمان‌های زیست محیطی -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۰ دستورالعمل پایش و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی ‏ وآبخیزداری ۰ اکوتوریسم ۱ برنامه‌ریزان سلامت محلی, استانی و کشوری ۲ حفاظت آب و خاک منطقه ۳ گروه‌ها و جوامع محلی هریک از کاربران به اطلاعات متفاوتی نیازمند هستند. بعضی از کاربران به اطلاعات دقیق تر و با کیفیت‌تری نیازمند هستند. اطلاعات مورد نیاز کاربران بایستی توسط هماهنگ کنندگان اجرای پروژه در نظر گرفته شود و اطلاعات مورد نیاز و دقت آنها را به محریان اطلاع دهد. اطلاعات پایش حداقل بابستی برای یکی از کاربران مورد استفاده قرار گیرد. در بعضی از موارد ممکن است که کاربر اطلاعات مورد نیاز خویش را پایش کند. به منظور کسب اطلاعات لازم در خصوص کیفیت عوامل بوم سازگان حوضه آبخیز بایستی نظام پایش حوضه آبخیز تدوین و اجراء گردد. شیوه‌های مختلفی برای پایش وجود دارد و شامل سنجش‌های فیزیکی شیمیایی و بیولوزیکی می‌باشد. پایش می‌تواند در مکانهای مشخص و بصورت مستمر صورت گیرد. پایش به منظور تعیین شرایط کل حوضه آبخیز هدف‌گذاری شده است. علت این امر این است که تاثیر فعالیت‌های انجام در روی خشکی بر روی آبهایی که خشکی‌ها را زهکشی می‌کنند. شناخته شود وتاثیر متقابل تمامی انواع بوم‌سازگان بررسی شود. مسئولیت پایش کیفیت آب به عهده مراکز متعددی است. سازمانهای دولتی در سطح ملی و منطقه‌ای و استان (شهری و روستایی) برنامه‌هایی پایش را اجرا می کنند. هزینه اجرای طرح‌های پایش توسط دولت و یا بخش‌های خصوصی تامین می‌شود. داده‌های پایش جمع‌آوری و مورد ارزیابی قرار می‌گیرد. این داده‌ها جهت تهیه برنامه های کنترل آلاینده‌ها فوق العاده مهم است.در این گزارش به ارزشیابی عوامل پایش پرداخته می شود.براساس بررسی‌های به عمل آمده » روش‌های مختلفی برای ارزیابی کیفی حوضه آبخیز وجود دارد که هر کدام از این روش ها با استفاده از فاکتورهای فیزیکی- شیمیایی و بیولوژیکی اقدام به ارزیابی محیط می‌پردازند. 2896851361058 ۲1301121 ۰[ 299651165 0616۵ - ۳۳۹۵ .2 28569317605 801021012 .3 دینامیک چرخه‌های هیدرولوژیکی» مقدار آب موجود در بوم‌سازگان» منابع آبهای شیرین و همچنین قابلیت دسترسی آب در بوم‌سازگان خشکی را تنظیم می‌کند. این عامل, به صورت بالقوه عامل محدودکننده میزان تولیدات اولیه و رشد رستنی‌ها است. بنابراین آب یکی از نیروهای مهم تعیین‌کننده فرآیندهای بوم شناختی در سطح حوضه آبخیز است. فرآیندهای زیست شناختی» چرخه هیدرولوژیکی را مخصوصاً در سطح حوضه‌های آبخیز از طریق تاثیرگذاری بر روی فرآیندهایی نظیر تبخیر و تعرق » تعادل گرما و آب چرخه هیدرولوژیک باعث تشکیل چرخه‌های بیوژئوشیمیایی در یک حوضه آبخیز شده و با فرآیندهای فرسایش خاک و رسوب‌گذاری مرتبط است. آب یکی از مهم‌ترین نیروهای موثر برای چرخش مواد تلقی شده و اولین واسطه‌ای است که مواد مغذی و مواد آلاینده به واسطه آن در دل مناطق جاری شده و حتی بسیاری از مناطق خشک و بوم‌سازگان‌های خاص حوضه‌های آبخیز را -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - ضوابط و معیارهای پایش و ارزنسیابی پایداری حوضه‌های ابخیز ۱۳۱ را در مدول ساختار خود بوجود آورده و حفظ نمایند و نیز بخوبی در مرزهای مجاور خود جاری گشته و آنها را مرطوب سازند . مسیر تکاملی رودخانه‌های طبیعی تحت تاثیر مستقیم اقلیم» زئومرفولوژی» توپوگرافی, خاک و شرایط ویژه پوشش گیاهی مربوط به مسیر ۱-۳-2-2 هدایت الکتریکی (۲۳۴) مختلف در آب حاصل می شود. انحلال مواد در آب باعث هدایت جریان الکتریکی در آن شده و شدت انتقال جریان متناسب با میزان مواد حل شده در آب می‌باشد. بنابراین هدایت الکتریکی غلظت مواد حل شده در آب را صرفنطر از اهمیت آنها نشان می‌دهد. هدایت الکتریکی اغلب آبها پایین است. آب دارای املاح زیاد که بر روی بستر سنگی جریان داردء بیشترین هدایت الکتریکی را دارا است. - کمیت قابل اندازه‌گیری واحد اندازه‌ گیری هدایت الکتریکی میکروزیمنس بر سانتی متر(۵13 ۸]5) است که ممکن است بصورت میکروموس برسانتی متر(" 1/1056(71(/// ) نیز بیان شود. - روش‌شناسی ۱ تعیین محدوده مورد بررسی در هر بوم سازگان ۳ نمونه‌برداری » ارسال به آزمایشگاه - تواتر لازم نمونه‌برداری بصورت ماهانه در ایستگاه‌های شاخص خواهد بود. - ابزار لازم هدایت الکتریکی آب با استفاده از دستگاه هدایت سنج (13۵1۵۲ (0110011۷11))که دارای یک سلول هادی شامل الکترودهای پلاتینی پوشیده شده با پلاتین سیاه یا کرس می‌باشد » اندازه گیری می‌شود. نمونه‌ها با استفاده از دستگاه‌های نمونه‌برداری‌آب (روتنر- - ارزشیایی ار یت ریک سروس بوساتی را -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۲ دستورالعمل پایش و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی ‏ وآبخیزداری ۳۲-۳۲-2-2- کل مواد محلول جامد محلول (115) کل مواد جامع محلول » شامل انواع مختلف مواد معدنی موجود در آب می‌باشد. کل مواد جامع محلول شامل گاز و مواد کلوئیدی موجود در آب نمی‌شود. - کمیت قابل اندازه‌گیری برای سنجش این کمیت. کل مواد جامد محلول (از باقیمانده نمونه صاف شده پس از تبخیر) برحسب میلی گرم بر لیتر اندازه‌گیری ۱ تعیین محدوده مورد بررسی در بوم سازگان ۲ تعیین ایستگاههای شاخص جهت نمونه‌برداری ۳ برداشت نمونه از ایستگاه‌های شاخص و در سال آن برای آزمایشگاه - تواتر زمانی کل مواد جامد محلول به همراه سایر پارامتر به صورت ماهانه اندازه‌گیری می‌شود. - ابزار لازم برای دریاچه‌ها و مخازن پشت سدء از بطری‌های نمونه‌بردار مثل روتنر- نیسکین و ...استفاده می‌شود و در آبهای جاری » نمونه بصورت دستی از آب گرفته می شود. - روش کار برای انجام آزمایش یک بوته تمیز و خشک را وزن کنیم . نمونه آب را با استفاده از کاغذ صافی با نمره مناسب فیلتر کرده» بطوریکه آب صاف شده » هیجگونه کدورتی نداشته باشد. آب صاف شده را داخل بوته ریخته و در حمام آب تبخیر نمائید . سپس بوته را به مدت یک ساعت در دمای ۲ ۰ در داخل آن بگذارید . نهایتاً بوته را در دیسیکاتور سرد کرده و وزن کنید. 00( -0) را ِ کل درات جامد محلول برحسب میلی‌گرم بر لیتر 2 وزن نهایی بوته به میلی‌گرم تانوزن ابتدایی بوته به میلی‌گرم - ارزشیابی -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - ضوابط و معیارهای پایشس و ارزشیابی پایداری حوضه‌های ابخیز ۱۳۳ ۳-۲-4-4 اکسیژن محلول اکسیژن محلول یکی از متداول‌ترین متغیرهایی است که برای پایداری بوم سازگان آبی مورد استفاده قرار می‌گیرد و برای سنجش آن روش‌های شیمیایی متعددی وجود دارد. اکسیژن محلول یکی از مهم‌ترین عوامل محیطی است که بر حیات موجودات بصورت آزاد یافت می‌شود. اکسیژن ازطریق جو وارد آب شده و یکی از فرآیند جانبی فتوسنتز حاصل از گیاهان آبزی است. که بوسیله بسیاری از فرآیندهای تنفس بیوشیمیایی و واکنش‌های شیمیایی مواد غیرآلی مصرف می‌شود. غلظت اکسیژن محلول در آب به درجه حرارت » فشار و غلظت یونهای موجود در آب بستگی دارد. [(1985) [1957(1۷۷/0170) 90 ]۰ - کمیت قابل اندازه‌گیری برای اندازه‌گیری این کمیت » مقدار اکسیژن محلول آب (0(]) را برحسب میلی‌گرم بر لیتر اندازه‌گیری می‌شود. ۱ تعیین محدوده مورد بررسی در بوم سازگان ۲ تعیین ایستگاه‌های شاخص برای نمونه‌برداری ۳ گرفتن نمونه و تثبیت آن و ارسال به آزمایشگاه امروزه با استفاده از تجهیزات پرتابل می‌توان در محل اقدام به اندازه‌گیری اکسیژن محلول آب کرد. - تواتر زمان پایش تواتر زمانی اندازه‌گیری اکسیژن محلول بسته به اهداف پایش متغییر می‌باشد. بطور کلی نمونه‌برداری ماهانه برای اندازه‌گیری این پارامتر ضروری است . - ابزار لازم برای نمونه‌برداری از آبهای ساکن (دریاچه‌ها - مخازن پشت سد ) از بطری‌های نمونه‌بردار مثل روتنر » نیسکین و ... استفاده می‌شود. (در آبهای جاری» نمونه آب » مستقیماً توسط مشخص نمونه‌بردار وارد بطری نمونه می گردد). ۱ با استفاده از نمونه‌بردار آب 131116۲ مقدار ۲۲ ۲۵۰ نمونه آب گرفته می شود. ۲ بلافاصله و به آرامی تقریباً زیر سطح آب » یک میلی‌گرم مصرف ۱۷1804 و یک میلی لیتر +3120 اضافه کنید . دقت شود مکنده اتوماتیک پیپت سکون آب را برهم نزند. نمونه بدون اینکه هوا وارده بطری می‌شود درب آن را بسته و به شدت به هم بزنید. ۳ امکان دهید رسوب ته‌نشین شود. دوباره بطری را به هم زده و امکان دهید حداقل یک سوم ته بطری رسوب » ته نشین شود. ۴ به نمونه اسید سولفوریک غلیظ اضافه شود تا رسوب کاملاً حل شود. ۵ با یک پیپت حجم‌سنجی » صد میلی نمونه را به یک ارلن مایر ۲۵۰ میلی‌لیتری انتقال دهید. ۶ محلول را با یک بورت ۵۰ میلی و با محلول تیوسولفات سدیم استاندارد ۰/۰۰۵ مولار تیتره کرده و تا حصول رنگ زرد که رنگ (زرد کاهی )آن را به هم بزنید. -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳ دستورالعمل پایشس و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی ‏ وآبخیزداری ۷ دو قطره مخلوط نشاسته ثابت‌کننده را اضافه کرده و مخلوط را تا حصول رنگ آبی یکنواخت به هم بزنید به نیتراسیون به دقت و سرعت ادامه دهید تا محلول بی‌رنگ شود بعد از ۱۵-۲۰ ثانیه درباره رنگ آبی ظاهر می‌شود که آنرا نادیده می‌گیرند. یعنی به نقطه پایان تیتراسیون برسد. حجم ماده‌ای که برای نیتراسیون بکار رفته را به میلی‌گرم تا دو رقم اعشار یادداشت حجم ماده بکار رفته در تیتراسیون * مولاریته تیوسولفات ۸۰۰۰ < انا/ 2 ۱۲۷۵60 حجم بطری به میلی /۲-حجم بطری به میلی(نمونه نیتره شده به میلی) در عملیات صحرایی می‌توان اکسیژن محلول - اشباعیت و درجه حرارت آب توسط دستگاه‌های پرتابل اندازه‌گیری کرد. - ارزشیابی 5-۲-2-4 فسفر محلول در آب فسفر یکی از عناصر اساسی حیات است. منبع ذخیره اصلی آن سنگ‌ها یا لایه‌های رسوبی کره و زمین است. امروزه کاربرد بیش از حد کودهای فسفره تغییرات مهمی در چرخه طبیعی فسفر ایجاد کرده است. برای مثال چنانجه مقدار زیادی فسفر (که اغلب به صورت کود شیمیایی به زمین داده می‌شود و یکی از موادتشکیل دهنده شوینده‌ها نیز هست ) توسط رواناب وارد دریاچه‌ها می‌شود که می‌تواند باعث افزایش رشد و تکثیر جلبک‌ها و گیاهان آبزی گردد و نهایتاً پدیده اختناق دریاچه‌ها را مجب شود. در این حالت سطح اکسیژن به شدت پایین آمده و ماهی‌ها نیز به تدریج از بین خواهند رفت. - کمیت قابل اندازه‌گیری برای اندازه‌گیری این کمیت به مقدار فسفر محلول آب برحسب میلی گرم بر لیتر اندازه‌گیری می‌شود. ۱ تعیین محدوده مورد برری در بوم‌سازگان ۲ تعیین دستگاههای شاخص جهت نمونه‌برداری ۳ گرفتن نمونه » تثبیت و ارسال به آزمایشگاه -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - ضوابط و معیارهای پایشس و ارزشیابی پایداری حوضه‌های ابخیز ۱۳۵ - تواتر زمانی پایش نمونه‌برداری بصورت ماهانه خواهد بود. - ابزار لازم در دریاچه‌ها و مخازن پشت سد ء از تجهیزات نمونه‌برداری مثل روتنر و نیسکین استفاده می‌شود و در آبهای جریانی (رودخانه‌ها ) نمونه‌برداری بدون تجهیزات نمونه‌برداری صورت می‌گیرد. - روش اندازه‌گیری میزان فسفر کل فسفر در نمونه آب با استفاده از پرسولفات اکسید شده و فسفر آلی بصورت فسفر معدنی آزاد می‌شود. صاف کردن نمونه باید در طی یک ساعت پس از جمع‌آوری نمونه انجام شود. اگر امکان سنجش فوری نمونه‌ها نسیت آنها را در بطری‌های پلی اتیلن در دمای ۲۰۲ - نگهدارید . تمام مخمرها باید بلافاصله پس از ذوب شدن نمونه‌ها به یکباره انجام شود از انجماد و ذوب مجدد نمونه‌ها خودداری کنید. - روش کار ۱ ۱۶ میلی محلول پرسولفات را به صدمیلی نمونه آب موجود در یک فلاکس بور و سیلیکات ۲۵۰ میلی گرم بریزید. ۲ فلاکس را در حمام آب جوش به مدت یک ساعت نگه داشته و یا به مدت ۰/۵ ساعت در آتو کلاو در فشار ۱۵ پوند برسانتی‌متر مربع یا ۱۰۵۵ گرم برسانتی‌متر مربع نگهدارید. ۳ با استفاده از استوانه مدرج ۱۵۰ میلی لیتری این مایع را سرد کرده و به ۱۲۰ میلی برسانید . ۴ سپس /- ,۳0 را براساس روش فوق سنجش کنید (از روشی که برای غلظت بیش از ۱۰ میکروگرم "/ - ,70 بکار می‌رود استفاده کنید. ۵ از ۳ - ر0]/ استاندارد و تعریف مبنا (12131ا) برای تشخیص مایع و تعیین حجم مایع جوشیده استفاده نمایید. - ارزشیابی ۵-۲-2-2 فیتوپلانکتون‌ها اصطلاح پلانکتون به معنی موجودات شناور آزاد میکروسکوپی موجود در آب اعم از گیاهی و جانور یاست . پلانکتون‌ها در تمامی آبها اعم از شور » شیرین » نمکزارها و با مواد غذایی کم و یا زیاد و حتی در آبهای سرد قطبی و چشمه‌های آب گرم قادر به زندگی هستند. فیتوپلانکتون‌ها جلبک‌های میکروسکوپی کوچکی هستند که در بوم‌سازگان‌های آبی نقش حیاتی دارند . -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۹ دستورالعمل پایش و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی ‏ وآبخیزداری - کمیت قابل اندازه‌گیری ۱ زی توده فیتوپلانکتون‌ها برحسب میلی گرم بر لیتر ۲ میزان کلروفیل 2۵ برحسب میکروگرم برلیتر - روش‌شناسی ۱ تعیین محدوده موردبررسی در بوم سازگان آبی بسیاری از روش‌های نمونه‌برداری پلانکتون‌ها به اندازه پلانکتون متکی هستند یک روش مناسب و قراردادی برای دسته‌بندی اندازه پلانکتون‌ها و نانوپلانکتون‌ها استفاده از تورپلانکتون با25 ]۸/105 است. موجوداتی که در تور می‌مانند. موجوداتی که در تور می ماننده صرفنظر از موقعیت تاکسونومیکی » پلانکتون مانند در صافی تور نامیده می‌شوند. شعاع دهنه تور ۷ 77 * طولی که تور کشیده می‌شود < حجم نمونه نمونه‌ها را می‌توان در محلول فرمالین ۲-۰/۵ درصد نگه‌داری کرد. گرچه فرمالین سبب تغییر شکل » چروکیدگی و تغییر رنگ و ماهیت الک‌های حساس می‌شود . همچنین برای فیکس نمودن نمونه‌ها از محصول لوگل استفاده می‌گردد. مایع لوگل با حداقل غلظت یک درصد به نمونه افزوده می‌شود.(یک به صد).برای اندازه گیری کلروفیل 2۵ نمونه ها بدو ن اضافه کردن فرمالین در آزمایشگاه با دستگاه اسیکتروفتومتر اندازه گیری خواهد شد. - تواتر زمانی تواتر زمانی به صورت ماهانه باشد - ارزیابی کمی و زیست‌توده گونه‌ها تحلیل دقیق جمعیت فیتوپلانکتوت‌ها نیاز به برآورد تعداد و حجم هر گونه از آزها دارد. نمونه فیتوپلانکتون‌ها که با استفاده از روش رسوب دادن مورد مشاهده قرار می‌گیرد را با استفاده از محلول لوگل در شیشه با - ارزشیابی کیفی آب ارزشیابی کیفی آب برحسب زی توده فیتوپلانکتون -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - ضوابط و معیارهای پایش و ارزنسیابی پایداری حوضه‌ها ی ابخیز ۱۳۷ بررسی رنگدانه‌های فنوسنتزی برای برآورد محتویات زی توده جمعیت فیتوپلانکتون‌ها اهمیت دارد . غلظت رنگدانه‌های جلبکی کاربردی‌ترین و عمومی‌ترین سنجش زی توده فیتوپلانکتون‌ها تعیین کمیت کلروفیل [ (۵ [7ا2) است . ارزشیابی کیفی آب برحسب غلظت کلروفیل 2 زی‌توده فیتوپلانکتون ها (برحسب میکرو گرم بر لیتر) آبهای آلوده معمولاً کدر بوده و برای آشامیدن - استحمام و یا شستشو مناسب نیستند. این آبها مضر بوده و حامل بیماری هستند. میکروارگانیزم‌هایی نظیر باکتریهاء کربوهیدراتها را تجزیه کرده و انرژی آزا دشده آن را مورد استفاده قرار می‌دهند. اما در بوم‌سازگان‌های آبی این فرآیند باعث کاهش اکسیژن محلول آب می‌شود. این آزمایش به منظور برآورد نسبی نیاز اکسیژنی فاضلایهاء پسابها و آیهای آلوده انجام می‌گیرد. - کمیت قابل اندازه‌گیری اکسیژن مصرف شده جهت تجزیه کرین» از طریق آزمایش استاندارد ۵ روزه (800) تحت عنوان (13010) اندازه‌گیری می‌شود. و در این آزمایش مقدار اکسیژن محلول مورد نیاز برای اکسیداسیون در طول مدت ۵ روز اندازه‌گیری شده و به صورت میلی گرم برلیتر بیان می‌شود. بنابراین اکسیژن محلول اساس آزمایش(13010) می‌باشد. - روش‌شناسی ۱ تعیین محدوده مورد بررسی در بوم سازگان آبی ۲ تعیین ایستگاه‌های شاخص در سطح حوضه آبخیز ۳ نمونه‌برداری با استفاده بطری مخصوص اندازه‌گیری (13010) و ارسال‌آن به آزمایشگاه - تواتر زمانی این پارامتر بصورت ماهانه اندازه‌گیری می‌شود. - ابزار لازم ۱( دستگاه‌های نمونه‌برداری آب از لایه‌های مختلف دریاچه‌ها -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۸ دستورالعمل پایش و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی ‏ وآبخیزداری - روش کار این تنها آزمایش تعیین مقدار اکسیژن لازم برای باکتریهاست تا مواد آلی قابل تجزیه تثبیت شوند. تیثبیت کامل برای مقاصد عملی نیاز به مدت زمان طولانی کشت دارد. نمونه‌ها در تاریکی و دمای) ۱ ۲۰ در دستگاه انکوباتور نگه‌داری می‌شوند. مقدار اکسیژن محلول در ابتدا و در پایان ۵ روز با استفاده از روش وینکلر اندازه‌گیری می‌شود آزمایش ((1701) بایستی بلافاصله پس از جمع‌آوری نمونه انجام گیرد. در کتاب روش‌های استاندارد متد حداکثر زمان نگه‌داری - ارزشیابی تس ۷-۲-2-2 بنتوزهای آب‌های ساکن و جاری بنتوزها یا کفزیان موجوداتی هستند که در سوبسترای بستر دریاچه‌ها » استخرها و رودخانه‌ها بسر می‌برند. آنها را می‌توان به صورت قراردادی به دو گروه اصلی ماکروبنتوزها و میکروبنتوزها تقسیم کرد. در مطالعات کمی کفزیان معمولاً تعداد و نوع موجودات برای تخمین محصول سربار و میزان تولیدات به کار می‌رود. همچنین به علت شاخص‌های تعیین کننده کیفیت آب مورد استفاده قرار می‌گیرند. موجودات کفزی به ویژه برای مطالعه آلودگی‌ها مفید هستند. تنوع زیستی آنها وسیعاً به عنوان شاخصی برای برآورد درجه آلودگی به کار می‌رود. - نمونه‌برداری برای جمع‌آوری نمونه‌ای از جمعیتی از کفزیان که بر روی یا درون رسوبات زندگی می کنند لازم است از وسایل خاصی استفاده شود که به خوبی داخل رسوبت نفوذذ کرده و در عمق معین تمام موجوداتی که در یک زیستگاه اسکان دارند را جمع آوری می‌کنند این وسیله باید در هر بار نمونه‌برداری سطح مشخصی را برداشت کند و نباید محیط رسوبات را آشفته کند و باعث فرار برخی از کفزیان شود. دهانه آن باید کاملا بسته شود تا هنگام بالا آوردن مانع فرار یا از دست دادن برخی موجودات شود. - ابزار لازم جهت نمونه‌برداری از موجودات بنتوزی رودخانه‌ها از دستگاه سوربر (5210161 5۱۳00۳۲)و در دریاچه از نمونه‌بردار رسوب (8۲00 ۷۵۵ ۷۵ ۲0ع ۳۳۳۵۵) » استفاده می‌گردد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - ضوابط و معیارهای پایشس و ارزشیابی پایداری حوضه‌های ابخیز ۱۳۹ نمونه‌ها را از الک ۰/۴۰ میلیمتر برای موجودات بزرگسال و بزرگ جچشم و الک ۰/۲۰ میلی‌متر برای موجودات ریزتر استفاده می‌کنند. نمونه‌ها را با فرمالین ۴ درصد نگه داری کنید. نمونه‌ها در آزمایشگاه بیولوژی بررسی و پس از شناسایی در حد گونه » نسبت به کیفیت زیستگاه با استفاده از شاخص‌های زیستی بررسی‌های لازم صورت می پذیرد. امروزه اثبات شده است که آلودگی رودخانه‌ها سبب کاهش شمار انواع موجودات زنده و برهم خوردن بوم‌سازگان آبزیان می‌گردد. به عنوان مثال تیرگی یا کدورت سبب کاهش نفوذ نور گشته و به دنبال آن سبب افت شدید گیاهان آبزی می‌گردد و نهایتاً جمست بی‌مهرگان آبزی را تحت تاثیر قرار می‌دهد. همچنین تیرگی تاثیر منفی در زیستگاه شکارچیان و مکانیسم عمل فیلترکننده ها (ع1004010 ۳1110۲) را به دلیل رسوب ناشی از ذرات متوقف می‌نماید. کدورت آب باعث افزایش درجه حرارت آب و تجزیه ارگانیکی می‌شود. در واقع باعث ایجاد شرایط کم اکسیژنی در منابع آب شده که خود تاثیر منفی بر روی فوق بوم‌سازگان های آبی می‌گذارد. در این شرایط جانوران مقاوم به آلودگی کم کم غالب شده و می‌توانند شرایط پایین اکسیژننی را تحمل می‌کنند. - مزایای ارزیابی بیولوژیکی ۱ غالب بی‌مهرگان بزرگ آبزی رودخانه‌ها , از الگوهای مهاجرت بسیار محدودی برخوردارند و یا دارای حرکت بسیار کند هستند. بنابراین در مواقع آلوگی در محل باقی مانده و از خود واکنش نشان می‌دهند. ۲ ارگانیزم های آبزی آثار و پیامدهای شیمیایی و فیزیکی را به خوبی در هم ادغام می کنند. بنابراین با ارزیابی آنها وضعیت ۳ به دلیل طول عمر کوتاه » بی‌مهرگان آیزی نسبت به عوامل ایجاد فشار و استرس » سریع‌تر واکنش نشان می‌دهند. ۴ نمونه‌برداری و بررسی کم هزینه است. ۵. بررسی‌های آزمایشگاهی برای تعیین کیفیت آب مهم است ولی در غالب موارد به دلایل مختلف دارای اشتباهات آزمایشگاهی و یا نمونه‌برداری است. ۶ هزینه بررسی‌های آزمایشگاهی گران است (اقتصادی - نیروی انسانی ... ) چندین نوع آلودگی به محیط‌های آبی وارد می‌گردد که یکی از مرسوم‌ترین آنها » آلودگی آلی است. این نوع آلودگی ها به واسطه فاضلاب‌های اکسیژن خواه نظیر فاضلاب‌های خانگی, دامداریها , فرسایش خاک در حوضه آبریز » کشاورزی » سیلاب شهری و ... ایحاد می‌شود. متابولیزه کردن مواد آلی در منابع آبی بعنوان یک منبع انرژی و مواد مغذی باعث کاهش اکسیژن و نهایتاً منجر به بروز خطر برای ارگانیزم‌های آبزی می‌شود. یکی از شاخص‌های ارزیابی بیولوزیکی شاخص ,(1998 100۲ 1710110 |۳۵۳۳ 0011860۳01۲) می‌ باشد که فرمول محاسباتی آن به شرح ذیل می‌باشد: - [ورجر ۸ ,۵ * تولرانس آلودگی در هر گروه موجودات بنتوزی ,77 > تعداد نمونه در نمونه بنتوزی -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۰ دستورالعمل پایشس و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی ‏ وآبخیزداری بررسی به صورت فصلی انجام می‌گیرد. ۸-۲-2-54- ماهیان تنوع واکنش ماهیان نسبت به شرایط متغیر زیست محیطی به ما اجازه می‌دهد که وضعیت بوم‌سازگان آبهای شیرین را براساس ساختار جامعه ماهیان آن و نیز فراوانی گونه‌های ویژه ماهیان ارزیابی کنیم . فهم ساختار جوامع ماهیان جهت تصمیم‌گیری در فرایند شیوه‌های کنترل کیفی آب براساس روابط اکوهیدرولوژیک بعنوان مثال دستکاری بیولوژیکی (171013121101۵11010) مهم و اساسی - نمونه‌برداری به منظور نیل به تفسیر روش و دقیقی از تجمعات ماهیان بکارگیری شیوه‌های نمونه‌گیری مختلفی که با ویژگی های بدنه آبی مشخص, مثل گونه‌های ماهیان مورد آنتظار و ساختار سنی‌شان ضروری و لازم است. معمول‌ترین شیوه‌های نمونه‌گیری کیفی شامل: ۱ دام‌های گوشگیر ۲ تورهای ترال ۳ الکتروشوکر ۴ تورپس و ساحلی ۵ شیوه مصاحبه با ماهیگیران - ارزیابی کمی وکیفی چارچوبی که براساس آن نحوه استفاده از جوامع ماهیان برای توصیف سطوحی از کنترل کیفی رودخانه بکار گرفته می‌شود. بخوبی در مفاهیم ارزیابی مبتنی بر ماهی در رودخانه‌ها مطرح می‌باشد. براساس اصول تئوریک موجودات سطوح عالی‌تر تروفی نسبت به سطوح پایین‌تر مقاومتر هستند. بنابراین موجودات سطوح مختلف تروفی می‌توانند تضمین کننده تغییرات متعدد انسانی در یک رودخانه باشد. در خصوص اهمیت این موضوع باید این نکته را در نظر داشت که جامعه ماهیان رودخانه‌ای به واسطه وجود دسته‌ای از فاکتورهای زنده و غیرزنده تنظیم می گردند. هیدرولوژی » شیب و اقلیم از فاکتورهای غیرزنده و تولیدات اولیه » شکار و رقابت موجودات از فاکتورهای زنده محسوب می‌شوند. - کمیت‌های قابل اندازه‌گیری -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - ضوابط و معیارهای پاینس و ارزشسیابی پایداری حوضه‌های ابخیز ۱: ۱ - روش‌شناسی ۱ تعیین محدوده مطالعاتی در سطح حوضه آبیخیز - تواتر زمانی نمونه‌برداری به صورت فصلی در زمان و محل مناسب - ارزشیابی بسیاری از نویسندگان و دست اندر کاران » توسعه پایدار را به معنای حوزه تعامل سه قلمرو اجتماعی, اقتصادی و زیست محیطی توصیف نموده اند (نگاه کنید به نمودار شماره۱-۴. معنا و مفهوم ضمنی این نمودار این است که محل تلاقی یا همپوشی این سه قلمرو نشان‌دهنده پایداری است. لیکن به هنگام به اجرا درآوردن این ایده شماتیک مشکلات مفهومی قابل ملاحظه‌ای ظاهر می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۱:۲ دستورالعمل پایشس و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی و ابخیزداری نمودار شماره ۱-2 حوزه تعامل سه قلمرو اجتماعی » اقتصادی و زیست محیطی توسعه پایدار اغلب گفته می‌شود که جایی که هر قلمرو به صورت مستقل مدیریت شود (سناریوی قراردادی)» توسعه به صورت قابل قبول و محیطی» بدون کارکرد منطقی قوی اجتماعی و اقتصادی شکست خواهد خورد و دستیابی به فوائد اجتماعی حاصل از توسعه اقتصادی بدون ملاحظات زیست محیطی به ندرت تحقق خواهد یافت. معذالک با یادگیری مدیریت سه قلمرو یاد شده در یک چارچوب منطقی جدید (گزینه سناریو توسعه پایدار)» به ایرادات رویکردهای قراردادی فائق خواهیم آمدنارج نهادن به سرمایه‌گذاری در قلمرو حمایت از محیط زیست » و تمرکز بر رفاه اجتماعی و مبارزه با فقر و افزایش تامین عمومی سرمایه اجتماعی. اصول یاد شده به آسانی تدوین می شود اما اجرا و تضمین کاربرد آن ها تغییر و تحول قابل ملاحظه‌ای در جوامع و دولت‌هایشان را طلب می‌کند. ۱-۵-2 ساخص‌های کل حوضه و کاربری عرصه های عمده حوضه اساسا کل سرمایه‌ای که ما برای پایداری آن در درون نسل حاضر و بین نسل‌ها برسر آن کشمکش می‌کنیم شامل موارد زیر است : (الف) سرمایه طبیعی ( سرزمین » آب » هوا » منابع ژنتیکی » بوم‌سازگان و نظایر آنها ) (ج ) سرمایه اجتماعی ( دموکراسی » حکمرانی مطلوب » حقوق مدنی , عدالت » هماهنگی) -------- صفحهٔ بعد -------- فصل جهارم - ضوابط و معیارهای پایش و ارزشیابی پایداری حوضه‌های ابخیز ۱:۳ میزان یا سطح جایگزینی سرمایه های مختلف » چالشی بحث بر انگیز می باشد لیکن واضح است که فقط جایگزینی محدود و هرچند کلیه شاخص‌های اجتماعی » اقتصادی و زیست محیطی بمنظور سنجش پایداری عمیق و پویای توسعه ضروری است لیکن بدلیل تجربه اندک و جوانی علم پایش و ارزشیابی در کشور و همچنین ضرورت ساده بودن بمنظور امکان مشارکت گروهها و جوامع ذینفع » تکنسین ها وکارشناسان جوان مراکز و واحد های مدیریت در سطح شهرستانها و حوضه های آبخیز(کارشناسان میدانی) و نیز ضرورت سهولت واعتبار و هزینه محدود دسترسی به اطلاعات و اندازه‌گیری‌های لازم در مراحل آغازین این فرآیند بایستی به حد اقلی از مجموعه شاخص‌های بارز و معنی دار که منعکس کننده مداخلات عمده انسان در محیط طبیعی و تحلیل روابط فشار(نیروهای پیش برنده)» وضع موجود و پاسخ گویی( اصلاحات پیشنهادی) باشد بسنده نمود. در زمینه تحولات اجتماعی - اقتصادی » هر چند مجموعه شاخص‌های توسعه انسانی بسیار با اهمیت هستند لیکن در شرایط مدیریت منابع طبیعی وآبخیزداری فوق الذکر تاکید بر روابط متعامل گرو هها و جوامع ذینفع با منابع پایه از اهمیت شایان توجهی برخوردار است و به نظر می‌رسد در مراحل آغازین کار مورد تاکید بیشتری قرار گیرد. بدیهی است با پیشرفت تدریجی این فرآیند و پیش برد سازمان‌دهی و تشکیلات پایش و ارزشیابی و نیز پیشرفت تحلیل روابط علُّی بتدریج امکان گسترش شاخص‌ها بر حسب سئوالات مطرح شده فراهم خواهد گردید . ۱-۱-0-۶ مشارکت مشارکت مردم عمیقاً (به صورت تنگاتنگ) بستگی به اصل تأمین معاش دارد. در عین حال تجارب به ما می‌گوید: برنامه هایی که مشارکت را پشتیبانی می‌کنند» هنگامی که سیاست‌های حکومتی و شیوه‌های برخورد مدنی تغییر نکرده باشند. با عدم موفقیت مواجه می‌شوند. بنابراین فرآیندهای منشور ۲۱ باید نه تنها برای مشارکت مردم بلکه برای سیاست‌هایی که نیاز به تغییر دارد تا ظرفیت های آنها یک نقطه ضعف جدی اغلب کمکهای توسعه ای زمانی بروز می‌کند که هیچ پیامدی در بخش خصوصی تولید نداشته باشد . این امر یک منشاء افزایش محرومیت و شکست است که شرایط اقتصاد آزاد حاکم شود و بخش خصوصی قادر شود که بیشتر به تنهایی تصمیم سازی نماید. مشارکت بنگاههای خصوصی در فرآیند های منشور ۲۱ الزامی دانسته شده به ویژه در مواقعی که موضوع تصمیم سازی در زمینه ای باشد که بر محیط زیست تاثیر تعیین کننده داشته باشد . برنامه عمران ملل متحد 1]10۳[] همیاری بین بخش‌های خصوصی و عمومی را بطور جدی پیگیری می‌نماید و برنامه مشارکت بخش خصوصی برای محیط زیست شهری در این زمینه توصیه گردیده است . ۳-۱-۵-4 پیوستگی رویکردها عمده‌ترین اصول منشور ۲۱ مدیریت مشترک قلمروهای اقتصادی » اجتماعی و زیست محیطی را مطرح می‌کند » بنابراین شکستن مرزهای نهادی موجود و ایجاد یک فرهنگ تعامل است . -------- صفحهٔ بعد -------- ۱ دستورالعمل پایش و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی ‏ وآبخیزداری --۳-۱- پایش و یادگیری این موضوع جنبه حیاتی دارد که برای فرهنگ خود پایشی که در آن هم اعضاء در زمینه چگونگی پیشرفت خود تامل و آن را بازبینی نمایند و تغییرات متناسب در برنامه‌های خود بوجود آورند سرمایه‌گذاری نمائیم . بر اساس تمامی ملاحظات فوق‌الذکر سیاهه‌ی کمینه‌ی معیارها و شاخص‌های پیشنهادی به شرح جدول زیر ارایه می‌شود : دامع 00 ۰ ۵۲۷۵|65 ۲۵۷۵۳ ۸ ناکت انا ناهانگ 1997 ملظ مه 3 کعطا همه نالماع اجه ما -------- صفحهٔ بعد -------- فقصل چهارم سس پایش و ارزنسیابی پایداری حوضه‌ها ی آبخیز ۵ اره ۲۹-۶ سیاهه‌ی معیارها و شاخص‌های پیشنهادی برای پایش بوم‌سازگان انسانی ۵: در آمد نا خالص هر فعالیت کشاورزی ( زراعی » باغی » درختکاری » آبزیان در واحد سطح » دامی بازاء هر راس » پرورش طیور بازاء هر صد قطعه و سایر فعالیت‌های مربوطه ) ۶ ارزش افزوده هر آبادی حوزه آبخیز ۷ متوسط در آمد خالص خانوارها ۸ متوسط وام دریافتی خانوارها ) ‏دسترسی به بازار های عرضه محصولات ( کشاورزی » صنایع دستی و سایر‎ ٩ ۰عداد کارگاههای صنایع دستی ۱ نسبت خالص ثبت نام در مدارس ابتدایی ( به تفکیک پسر و دختر ) ۲ نرخ با سوادی بزرگسالان ( ۱۵ ساله و بیشتر به تفکیک مرد و زن ) ۳ تعداد کارگران ماهر و حرفه ای در آبادی ۱ سرانه اراضی کشاورزی ( به تفکیک خانوارهای کشاورز و کل جمعیت ) ۴ سهم هزینه های خوراکی به کل هزینه ها ۱(تعداد خانوار های برخوردار از آب آشامیدنی (بهداشتی) ۲تعداد خانوار های برخوردار از توالت بهداشتی ۳عداد خانوار های برخوردار از حمام(خانگی) ۴عداد خانه بهداشت فعال در آبادی و در کل حوضه آبخیز ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱:۹ آها به < صر( سازمان دهی و توسعه نهادی حولات جمعیت از جمله سکان شهری و روستایی سی آسان به اطلاعات : دستورالعمل پایشس و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی ‏ وآبخیزداری ۲۹-۶ سیاهه‌ی معیارها و شاخص‌های پیشنهادی برای پایش بوم‌سازگان انسانی ۱ تعداد خانوارهای برخوردار از واحد مسکونی کامل ۲ : متوسط تعداد افراد در اتاق ۳ قدمت واحدهای مسکونی ( نوساز و یا فرسوده ) ۴ استحکام واحدهای مسکونی ( مصالح مقاوم یا غیر مقاوم ) ۵: طول شبکه راه های اصلی » فرعی و روستایی قابل استفاده در تمام طول سال ۱ میزان اراضی جنگلی پا مرتعی تخریب یافته ۳ درصد اراضی دیم با شخم خورده بیش از ۱۲ درصد شیب ۵: برداشت اضافی از سفره های زیر زمینی ۶ بوته کنی و جمع آوری هیزم ۱ تعداد تراکتور ۰ تیلر . کمباین و سایر ماشین آلات ۲ نسبت طول شبکه های مدرن آبیاری نسبت به کل سیستم آبیاری ۳ نسبت اراضی تحت آبیاری بارانی و قطره ای به کل اراضی آبی ۴ تعداد واحدهای گاوداری شیری ۵ تعداد واحدهای مرغداری ۶ وسعت سالن های گلخانه ای ۷ سایر واحدهای تولیدی کشاورزی ۸ بهره وری نیروی انسانی ۱ تعداد تشکلهای مردمی ( شوراهای شهر و روستا ء سا زمانهای غیر دولتی » دستجات مذهبی ) ۲ تعداد نهاد های توسعه روستایی در حوضه آبخیز ( مراکز خدمات کشاورزی » ادارات » منابع طبیعی و مدیریت آبخیز » بخشداری . دهداری و نظایر آنها ) ۳ تعداد تشکلهای نوین بهره برداری از منابع خاک و آب جامعه مورد بررسی و پایش قرار گیرد. تراکم نسبی و بیولوژیک جمعیت. بعد خانوار» ترکیب سنی و جنسی جمعیت و رفتار اجتماعی 3 چگونگی میزان فعالیت و ظرفیت‌های جمعیت و جوامع» مولفه ها و اجزای عمده این تحولات تعریف و پیشنهاد گردیده است که با توجه به معیارهای لازم برای انتخاب شاخص‌ها و به ویژه عیت » نرخ فعالیت و نرخ مهاجرت از عمده ترین آنها محسوب می‌گردد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - ضوابط و معیارهای پایش و ارزنسیابی پایداری حوضه‌های ابخیز ۱۷ فقر به عنوان نوعی بی عدالتی و عدم تامین نیازهای اساسی مباحث و چالش‌های پیچیده‌ای را مطرح می‌نماید . در اغلب گزارش‌ها و پژوهش‌های بین المللی توسعه پایدار » فقر بعنوان عامل تخریب سرزمین و محیط زیست اعلام گردیده است . فقر معمولا بر پایه محرومیت در سه زمینه طول عمر » تحصیلات و در آمد دیده می‌شود . اقتصاد دانان فقر را آن سطح در آمدی می‌دانند که به فقر امکان خرید و مصرف حداقل نیازهای لازم برای زیستن را نمی‌دهد . در فقر مطلق غذا » پوشاک و مسکن کافی برای داشتن حداقل استاندارد زندگی در اختیار فرد فقیر نیست . خط فقر آن در آمد سرانه‌ای است که اولا با آن بتوان حداقل نیاز بدن به غذا را ء که برابر با ۲۲۵۰ کالری حساب شده است » تامین نمود و ثانیاً چون غذا تنها نیاز انسان نمی‌باشد » خط فقر در مرز داشتن در آمد سرنه حداقل ۳ برابر مقدار پول لازم برای خرید مواد غذایی عادی ترسیم می‌گردد. در خصوص وضعیت فقر و معیشت شاخص‌های نرخ اشتغال » تعداد شاغلین آبادی » بار تکفل خالص, عملکرد محصولات عمده» در آمد ناخالص خانوار » متوسط وام دریافتی خانوار » دسترس به بازارهای عرضه محصولات » تعداد کارگاه‌های صنایع دستی » تی‌داد واحدهای فرآوری محصولات کشاورزی و صنایع جانبی قابل ذکر است . ۳-۳-۵-2 آموزش و مهارت مبارزه با بیسوادی در دستیابی به اهداف رشد و توسعه اهمیت اساسی دارد . لیکن امروزه باور عمومی براین اصل استوار است که نوپذیری و دستیابی به آهنگ رشد سریع تحولات اجتماعی - اقتصادی بدون پشتیبانی و زمینه سازی ارتقاء آگاهی » سواد و مهارت و توانمند سازی جامعه محلی اگر غیر ممکن نباشد عملا چندان آسان و موفقیت آمیز بنظر نمی رسد . آموزش‌های فنی - حرفه‌ای» دوره های آموزش تخصصی و جمع بندی تجارب بومی در کسب آگاهی و مهارت تاثیر گذار می‌باشد. در هر صورت وجود مهارت و تخصص‌های ویژه گوناگون در نیروهای بومی یک منطقه عامل موثری برای پیش برد اهداف و عملیات اجرایی طرحهای مختلف می باشد . در قلمرو آموزش و مهارت شاخص‌های گوناگونی معرفی گردیده که اعم آنها عبارتند از: نسبت خالص ثبت نام در مدارس ابتدایی» نرخ باسوادی بزرگسالان » تعداد کارگران ماهر و حرفهای . امنیت غذایی به معنی در دسترس بودن دائمی غذای کافی » سالم و مغذی چه از لحاظ فیزیکی (موجود بودن )۰ و چه از لحاظ اقتصادی ( در آمد و توانایی خرید ) است . این امر علاوه بر امکان تحصیل در آمد در یک اقتصاد موزون و پایدار مستلزم تولیدات کافی ( سرانه زمین و تولیدات متناسب ) و نیز بدلیل کمبودهای قبلی مستلزم افزایش تولید بیش از افزایش جمعیت است . با توجه به این که ابعاد تغذیه صحیح و تضمین امنیت غذایی بسیار متنوع و گسترده است و بتدریج از ابعاد صرف کمی (تامین انرژی لازم ) به ابعاد کیفی ( تامین نیاز سلولی و سلائق غذایی ) نیز گسترش یافته است لذا بهره گیری از شاخص‌های متصددی برای سنجش میزان دستیابی به اهداف مورد نظر ضرورت می‌یابد لیکن الزامات و محدودیت‌های تعیین شاخص‌های عمده ایحاب می‌نماید که در مراحل آغازین به خطوط عمده و اصلی بسنده شود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۸ دستورالعمل پایش و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی و آبخیزداری شاخص‌های مهم و بارزی که در زمینه تغدیه و امنیت غذایی مورد استفاده قرار می‌گیرد مشتمل بر سرانه اراضی کشاورزی » سرانه تعداد دام . سرانه تولیدات کشاورزی » سهم هزینه‌های خوراکی ( یا غیر خوراکی ) به کل هزینه‌های خانوار است . ۵-۲-۵-5- شرایط بهداشت و سلامت جامعه بهداشت و سلامت نه تنها از دیدگاه رفاهی بلکه از نظر پشتوانه سرمایه انسانی اهمیت بسزایی دارد . ضرب المثل فارسی می‌گوید عقل (فکر) سالم در بدن سالم است . افزایش کارآیی » بهره‌وری و توانمند سازی نیروهای فعال یک جامعه معمولا زمانی شکل می‌گیرد که سلامت نسبی جمعیت فراهم گردیده باشد و پیشبرد فرآیندهای توسعه از انسانهای رنجور و بیمار ساخته نیست . شاخص‌های تعداد خانوار برخوردار از آب آشامیدنی سالم (۰۰ بهداشتی ) توالت بهداشتیء حمام خانگی و نیز تعداد خانه‌های بهداشت فعال در محدوده را در زمینه شرایط بهداشت و سلامت جوامع محلی عمده می‌دانند . 1-۳-۵-2 مسکن و خدمات عمومی واحد مسکونی و سرپناه مناسب و نیز امکانات دسترسی متناسب (راه و وسیله نقلیه عمومی) به مراکز خدمات و بازارهای عرضه خدمات و کالاهای مختلف معیار مهم چگونگی تأمین نیازها و جنبه‌های رفاهی است. این معیارها همچنین بیانگر شرایط فقر و محدودیت جوامع محلی می باشد. شاخص‌های این دسته را می‌توان تعداد خانورهای برخوردار از واحد مسکونی کامل, متوسط تعداد نفرات در اتاق, قدمت واحد مسکونی مورد استفاده و چگونگی استحکام آن (با استفاده از مصالح مقاوم یا غیر مقاوم)» طول شبکه راه‌های اصلیء فرعی و روستایی قابل استفاده در تمام طول سال و سرانجام وجود و یا عدم وجود وسیله نقلیه عمومی است. در زمینه مسکن و خدمات عمومی می‌توان شاخص‌های زیر را مورد توجه ویژه قرار داد: تعداد خانوارهای برخوردار از واحد مسکونی کامل, متوسط تعداد افراد در اتاق» قدمت واحدهای مسکونی (نوساز یا قدیمی بودن آنما)» استحکام واحدهای مسکونی (مصالح مقاوم و یا غیر مقاوم)» طول شبکه‌های راه‌های اصلیء فرعی و روستایی قابل استفاده در تمام طول سال و شاخص خدمات ۷-۳-۵-2 تغییر کاربری اراضی هر چند تغییر کاربری اراضی الزام یا خاصیت داتی روند توسعه کشورهای در حال توسعه می باشد لیکن حدود و نغور و رعایت برخی اصول و مبانی تعادل بوم‌سازگان در این زمینه ضرورت تام دارد . تغییر کاربری جنگل‌ها یا مراتع علاوه بر کاهش تنوع زیستی » در انجام کارکردها و خدمات بوم‌سازگان‌های مربوطه اختلال ایجاد می‌کند و بر اساس پژوهش‌های بین‌المللی انجام شده موجب افزایش رواناب و فرسایش به ویژه در مناطق کوهستانی می گردد . با کمک شاخص‌های دیل می‌توان برخی جلوه‌های عمده تغییر کاربری یا پیدایش کاربری‌های نا متناسب را مورد سنجش قرار داد. شاخص‌ها میزان تخریب اراضی جنگلی یا مرتعیء میزان کشت در زیر درختان» درصد اراضی دیم یا شخم خورده با بیش از ۲درصد شیب تعداد چاه‌های عمیق و نیمه‌عمیق» میزان برداشت اضافی از سفره‌های زیرزمینی و بالاخره میزان بوته‌کنی و جمع‌آوری هیزم در زمینه تغییر کاربری و تخریب سرزمین مهم اعلام شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - ضوابط و معیارهای پایش و ارزسیابی پایداری حوضه‌ها ی آبخیز ۱۹ ۸-۲-۵-۶ بهره‌وری و فناوری فناوری» بهره‌گیری از شناخت (آگاهی) در حل مسایل تجربی است. بسیاری از مردم در پندار خودء فناوری را در هیئت ماسین‌هاء ابزار و ادوات (سخت افزار) مجسم می کنند. اما هیچ سخت‌افزاری به تنهایی توان انجام کاری را ندارد. در توان (قابلیت) بهره‌وری هر بطور کلی فناوری و بهره وری را که ملازم یکدیگر بوده و رابطه تنگاتنگی با یکدیگر دارند بصورت زیر می توان تعریف نمود. فناوری» عبارت است از همه فرآیندهاء روش‌هاء فنون» معلومات (نرم‌افزار) و همچنین سخت افزاری است که جامعه را در حفظ بقاء و ارتقای سطح زندگیش یاری می‌دهد. فناوری عبارتند از آن چیزی است که مردم با آنچه که می‌دانند. انجام می دهند و بدین ترتیب فناوری بر پایه شناخت (آگاهی) استوار است. دانش محصول آگاهی است حال آن که فناوری» بهره‌گیری از آن است." بهره‌وری را می‌توان به طور ساده نسبت سناده‌ها (بروندادها) و نهاده‌ها (دروندادها) یک نظام دانست. گروه‌ها و جوامع مختلف متناسب با سطح آگاهی» دانش» مهارت‌ها و فناوری‌های سازگار و متناسب با شرایط زندگی و معحشیت خود می‌توانند بهره وری نیروی کار خود را پیوسته افزایش دهند. فناوری عبارتست از دانش تبلور یافته در نهاده‌ها و روش های تولید و نیز فراوری مواد و محصولات مختلف, نگهداری» ذخیره سازی,» توزیع» مبادله و بطور کلی روش‌ها و وسایل ارضای « نیازهای انسانی» در جوامع مختلف. نیاز به فناوری از کنجکاوی بشر در حل مسایل ریشه می‌گیرد. از« عصر حجر» (که شاید آغاز کار انسان در استفاده از فناوری است)» تاریخ زندگی جامعه‌های بشری بر پایه پیشرفت پی در پی فناوری استوار بوده است. شاخص‌های متعددی می‌توانند وضعیت فناوری و بهره‌وری را در یک جامعه (آبادی» حوضه آبخیز...) منعکس نماید. در خصوص فناوری و بهره‌وری شاخص‌های گوناگونی معرفی گردیده‌اند که از شاخص‌های عمده قابل اندازه گیریارزان و ساده می توان تعداد تراکتور و سایر ماشین آلات. نسبت طول شبکه های مدرن آبیاری به کل شبکه آنها آبیاری» نسبت اراضی تحت روش‌های نوین آبیاری (بارانی و قطره‌ای به کل اراضی آبی» تعداد واحدهای گاوداری» مرغداری, گلخانه‌ای, واحدهای تولیدی کشاورزی و بهره‌وری نیروی انسانی را نام برد. ۹-۲-۵-2 سازمان‌دهی و توسعه‌ی نهادی بی‌تردید هیچ پدیده و فرآیند قانونمنده منطقه و توسعه ای بدون رویکرد برنامه‌ای و مشارکتی با موفقیت همراه نخواهد بود. حفاظت و توسعه منابع طبیعی و محیط زیست نیز بدون تعامل و مشارکت فعال تحقق نمی یابد و برای نیل به این اهداف زمینه‌سازی» سازمان‌دهی و ایجاد و تقویت نهادهای مختلف محلی و تخصصی ضروری است. در زمینه سازماندهی و توسعه نهادی می‌توان به شاخص‌های تعداد تشکل‌های مردمی, تعداد نهادهای توسعه روستایی» تعداد تشکل‌های نوین بهره‌برداری از منابع خاک و آب اشاره نمود. "- شریف, نواز.مدیریت انتقال تکنولوژی و توسعه, مترجم رشید اصلانی, وزارت برنامه و بودجه. مرکز مدارک اقتصادی- اجتماعی و انتشارات, ۰۱۳۶۷ صفحه ۷۴ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۹۰ دستورالعمل پایش و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی ‏ وآبخیزداری ۳-۵-۶- رویکرد نظام‌ها و ساخص‌های تلفیقی هیچ یک از شاخص‌ها به تنهایی نمی‌توانند معرف سطح پایداری یک بوم‌سازگان یا جامعه انسانی باشد.علیهذا راه‌های گوناگونی برای تلفیق و تجمیع شاخص‌ها پشنهاد شده است.سه رویکرد اولیه یا مبنایی در این زمینه عبارتند از: (الف) تهیه فهرست بدون رده بندی شاخص‌های ناهمگون ( ب) نظام‌های امتیاز بندی با ابعاد متحدالشکل(واحد) (ج ) نظام تشریحی نخستین و ساده‌ترین رویکرد ارزیابی پایداری از طریق شاخص‌های مختلف. تهیه سیاهه‌ای از شاخص‌ها بدون تصمیم در مورد تجمیع یا متحدالشکل کردن آنها در قالب ابعاد واحد و بدون در نظر گرفتن وزن یا اهمّیت خاص برای اجرای آن است. فهرست مشترک زیست محیطی که به این گروه تعلّق دارد, توسط سازمان توسعه اقتصادی اروپاء انستیتوی منابع جهانی(۱۷141)» برنامه عمران ملل متحد. بانک جهانی و سازمان خوارو بار کشاورزی" پیشنهاد شده است. چنین سیاهه‌هایی از شاخص‌ها در تلاش برای کاربرد اطلاعات از مباحث پایداری علمی برای توسعه سیاسی- به طور مثال(1994 []15 ۷1۵8۵0 1996 1۹0۲۵0۲ یک ۵ 45) - بدست آمده است. امتیاز این فهرست‌ها شفافیت آنهاست. زیرا آنها مقدمتا" اقدام گرا از لحاظ سیاست‌های اجرایی مستند.ء آنها متکی بر داده‌های موجود و اصول ضوابط نهادینه کردن هستند در حالی که اجرایی کردن علمی پایداری در انتخاب اجزاء کمتر آشکار است . تعریف ارزشهای آستانه بهره‌برداری از منابع یا آلودگی اغلب پیش برنده منافع است تا متکی بر دانش علمی « سخت » نادر بودن یا در دسترس بودن منابع ( بطور مثال هدف کاهش مصرف سوخت اتومبیل ها به ۳ لیتر برای صد کیلومتر ) رویکردهای نظام رده بندی اجزاء ( یا مولفه های ) مختلف «کمپلکس پایداری» به یک اندازه ( سنجش ) تبدیل و تلفیق می‌نماید. اجزاء مذکور ممکن است بر حسب هدف و سلائق مولفین اوزان مختلفی به خود بگیرند . مصادیق نظام رده بندی در مقیاس محلی عبارتند از : نمایه تامین معیشت پایدار ( [51. 5) که توسط سوامیناتان ۲ ( ۱۹۹۱) و چارچوب تحلیل بوم‌سازگان زراعی. نمایه امنیت معیشت پایدار ( 51-5 ) عوامل اکولوژیکی » اقتصادی » اشتغال » و عدالت را تلفیق و از طریق سه جزء زیر وزن دهی می‌کند : ظرفیت قابل تحمل ( انسانی و حیوانی ) » تعداد نیروهای فعال اقتصادی در آبادی » و میزان با سوادی و اشتغال زنان . بنابراین نمایه امنیت معیشت پایدار یک سنجش موضوعی پایداری» یا دقیق‌تر بگوییم بر اساس تعریف نویسنده, یک سنجش امنیت غذایی و خوار و بار در مقیاس خانوار است. چارچوب تحلیل بوم‌سازگان‌های زراعی یک نظام رده‌بندی است که جنبه‌های فیزیکی» پیامدهای اجتماعی - اقتصادی و جنبه های سیاسی - اداری را در قالب ۴ یا ۵ جزء یا عامل با یک امتیازبندی به منظور مقایسه نظام‌های مختلف کاربری اراضی طبقه‌بندی می نماید .این روش هر چند از روش قبلی تفصیلی تر است لیکن در انتخاب اجزاء و وزن دهی امتیازات یک روش انتزاعی است . مشکل نظام‌های رده بندی اینست که آنها عینیت و یکنواختی را مفروض می پندارند در حالی که انتخاب اجزاء و اختصاص امتیازات کاملا" انتزاعی است » و تجمیع ابعاد مختلف فضایی » زمانی و بخشی اغلب معنی دار نیست ( مولر » ۱۹۹۵ ).۰ ( آکاک ) 106 ازع 11۷۵11000 6اه هاگ :| 5۳۵۱۱ : 2 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - ضوابط و معیارهای پایش و ارزسیابی پایداری حوضه‌های ابخیز ۱۹۱ رویکردهای سیستم محور قوانین نظری سیستم را برای انتخاب ویژگی‌های سیستم نظیر شاخص‌های پایداری و انتخاب قوانینی که مشخص می‌کند چگونه آنها را در یک ارزیابی معنی دار پایداری سیستم تجمیع و یکپارچه کنیم » بکار برده می‌شود . مصادیق کاربرد این روش عبارتست از کمی کردن پایداری بوم‌سازگان در تحلیل نظام‌های کشاورزی که توسط دالس گارد و دیگران" (۱۹۹۵) و عملیاتی کردن نظام محور شاخص‌های اقتصادی در مقیاس‌های مختلف که توسط وان پلت" و دیگران انجام شده است . دالس گارد و دیگران (۱۹۹۵) چهار ویژگی که آنها برای پایداری تعیین کننده یافته اند -تنوع زیستی » چرخه ( مواد ) » مقاومت » و ظرفیت - انتخاب نمودند و صریحاً معیار های انتخابی خود را بر مبنای مبانی نظری بوم‌سازگان تشریح نمودند . متدولوژی آنها در یک فر آیند مشارکتی با زارعین محلی برای ارزیابی پایداری بوم‌سازگان های زراعی بکار برده شده است . این روش مبتنی بر محاسبات پیراسنجه‌هایی است که به سادگی توسط خود زارعین قابل اندازه‌گیری است اما برای تبدیل نتایج بدست آمده در قالب سنجش‌های پایداری مدلهای پیچیده ای بکار برده شده است . هر چند فرضیه هایی برای انتخاب چهار ویژگی سیستم مطرح شده است ولی بحث انگیز می‌باشد. محققین نامبرده تصریح می نمایند که رویکرد بوم‌سازگان محور ویژگی‌های نظام بحرانی گامی بسوی ارزیابی پایداری تلقی می‌شود .روش مدذکور معدالک در حال حاضر به سطوح محلی محدود گردیده است و برای جنبه‌های اجتماعی یا اقتصادی صراحت روشنی ندارد . بعلاوه » این روش بر پایه این فرضیه شکل گرفته است که ویژگی‌های نظام انتخابی بوم‌سازگان زراعی همانند الگوهای بوم‌سازگان های طبیعی است . محققین مزبور هیجگونه نگاه روشنی به مداخلات انسانی در نظام‌های کشاورزی نداشته اند . قوت روش مذکور در انتخاب سیستماتیک ویژگی‌های سیستمی نهفته است . و کمتر در مجموعه قوانین یکپارچه نگری کاربرد داشته است و تاکید آن بر شاخص‌های وضع موجود و شرایط نظام» بدون توجه به روند تغییرات در گذر زمان است . روش مدکور بیشتر برای مقایسه نظام فضایی جهت‌گیری شده است تا تحلیل پویایی منابع پایه در یک رویشگاه. وان بلت و دیگران(۱۹۹۵) برای بررسی جایگزینی منابع طبیعی از طریق تمایز بین پایداری«سخت»و«نرم» نرخ تنزیل را برای پیراسنجه‌های پایه بکار برده‌اند. شناسایی تصمیمات ضابطه‌مند در این تمایزات(عدالت درون نسلی) نظیر شرایط رفاه اجتماعی(عدالت بین نسل‌ها) استء آنها یک الگوریتم برای اتخاذ تصمیمات سیاسی متکی بر مدل یکپارچه عدالت درون و بین نسلها برای سطوح پیشنهادی سایر محققین را مورد بحث قرار داده اند. در هر دو مثال نتایج نهایی همانند تصویر واحدی بیان می شود. تفاوت بین ایندو رویکرد در انتخاب نظام محور و یکپارچگی اجزاء منفرد می باشد. همانند سایر فنون امتیاز دهی, تصاویر(جداول) نهایی توسط خود محققین تفسیر می شود» یا آنها ممکن است 5-0-2 دوره زمانی پایش و ارزشیابی تحلیل و آرزشیابی قرار می‌گیرد و نتایج حاصله می‌بایست در فر آیند تصمیم گیری و انجام اصلاحات ضروری مورد استفاده قرار گیرد. 5 . 01۲5 یک 2220 ۵۵۱۵ ۱ 5 خه‌ناان ‏ )ام ۷۵۵" -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۹۲ دستورالعمل پایشس و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی و ابخیزداری نظر به اینکه پایش و آرزشیابی حلقه‌ای از زنجیره یا مدار برنامه ریزی است بهتر است دو سال قبل از هر دوره برنامه‌ریزی جموع شاخص‌ها ( برخی شاخص‌ها نظیر عملکرد در واحد سطح» در آمد خانوار و نظایر آنها سالانه مورد سنجش و مقایسه قرار می‌گیرد ) مورد سنحش قرار گرفته و نظام پایش و آرزشیابی به اجرا گذاشته شود تا نتایج بدست آمده و اصلاحات احتمالی پیشنهادی بتواند در بر نامه‌ریزی مورد استفاده قرار گیرد. ۵-۵-2 ارزشیابی نهایی و جداول مربوطه در این بخش. همان طور که ملاحظه می‌شود در جداول مربوطه شیوه‌ی امتیازدهی و9 ارزشگذاری معیارها و شاخص‌های نشان‌دهنده‌ی پایداری اجتماعی - اقتصادی حوضه‌ی آبخیز معرفی و شرح داده شده است.(جدول ۲۷-۴) -------- صفحهٔ بعد -------- میابی پایداری حوضه‌ها ی آبخیز 1 7 : 71 7 و2 ۱ ت در[ 1 وا یل خی زر چا لول گر[ زا اد ی 1 3 5 1 4 ود له ود ۶ ی پ ۰ سم ود وی ود رک داد 5 وادکم دد هو رو جو ۳ اه وا اه ۹ ی 1 3 ی : دی ۹ کیک که ود در و اد ون 3 ی پ ی اج اب ۴ و و دی و2 2 اه 1 ه 2 3 اک 1 ا 3 7 1۰ ات 1 2 ی 1 وراج دک دا 3 ۵۵۵ ی و 3 3 3 1 تج وا رل دود یرم موز 4 ژد و2 رز نز داز : و دد [ 1 4 ذ : ۱۹: ۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۹۵2 دسنورالعمل 5 4 : 7 11330113711 73 لوخد تج مها وه وود 0 کر 1 ماو واه 13 14 که که ۳ وا و ۳ و 1 ما ی تا + ۸ 4 ۵ ی 3 لر 2 5[ و ق ۸ 2 ‎٩3‏ هچ ز توت 2 دچ 2 پا که ۱ 1 3و1 را وک1 در 2( 5 3 [ 5[ زا ۳ 1 2 3. 1 3 ما ۴ ‎٩‏ ار وگ ا ی ۹ من ها هه 1 ات 1 ود بو پا ات 34لا + کگ 2 43 3 اد ۰ *1 2 ۵ 3 1 از 77 [ ‎٩‏ لد 3 33 22 +7 1 1 چادو و 2 1 9 او ید درز : و ود 4 بش هی 4 3 13 11 پایشس و ارزشسیابی طرح‌های ط 3 453 33 ۹43 231 ود رد ‎3٩ 1 هه و 1 پم ‎٩‏ لژ[ ۸ اب ده دکد لد اجه و رد۸ ره رد1 34 ذ 1 بخ رک دود 2 تاو سرکا اب اه و ود در و اش ۳ ۱ 2:3 ۵ 2 5 : 1 وآبخیزداری م۴ 3 ۸4 پ 3 3 3 ُ زا ی 3 یس 3 3 3 سا 4 3 1 -------- صفحهٔ بعد -------- 3 3 ۹ 13 ی 1۳ 3 اب :1 1 ی چدول شماره۲۷-5 سنجش شاخص های بابداری شرابط اچتماعی - اقتصادی توضبحات و مقادر قابل پابداری/ استانه تاپایداری آررش افروده یک خانوار با گروهی لز کشاورران یک آبادی پاید طی سالهای تلف یک برنامه . رشدی بیش از نرخ تورم پیش بینی شده و افزابش سطح هزینه های زندگی آنما داشنه باشد نا بتواند بهبودی را در زندگی آنها بشارت دهد دسنرسی آسان و افزایش میزان وام دریافتی علی الفاعده غامل ملیشی در پیشبرد فعالیهای روستایی بارد و عدم دسترسی به آن عامل مجنودکننده و ناپایبار تلقی می شود. وجود و دسترسی به بازار غرصه محصولات به افراش مبران درآمد نولیدکنندگان کمک می کند و عدم وجود و با دسترسی دشوار به آن اغلب موجب گسترش سلف خری و رباخواری می گردد افراش تمداد و با تعطبل کارگاههای صنانع دسنی تأثبر قابل ملاحظه ای در شرابط معیشت خانوارها پویژه رنان روسنانی دارد ابجاد و با افرایش واحدهای فرآوری محصولات کشورزی فرصنهای ایجاد اشسغال و کاهش هدررفت محصولات را موجب می شود در گروههای سنی لازم التعلیی, نویژه کودکان ۶-۷ ساله صددرصد باید در نیستان ثیت نام شوند و محروصت تمادی از آنها نوعی نایانداری تلفی می شود حوضه آبخیز تجزبه و تحلبل (ارزشیابی اولیه متوسط درآمد خالص خانوار کمتر ازخما فقر متوسط درآمد معادل خط ففر متوسط درآمد خانوار پالاثر از خطا ففر دسترسی دشوار و محدود به اعتبارات پانکی دسترسی متوسطا ولی اعتبارات محلود دسترسی آسان همراه با میزان وام و فابل ملاحظه دسترسی منود و موردی دسترسی متوسط و فصلی دسترسی اسان و دأئمی تمطبل با کاهش تعناد کار گاهها وغعیت ثابت کار کاهها آفرایش تمداذ کار گاهها عدم وجود واحدهای فراوری محصولاث وجود اندک واحدهای فرآوری محصولات تمداد قابل ملاحظه واحدهای فرآوری محصولات میزان خالص ثبت نام کمتر از 18۵ میرآن خالص ثبت نام ۹۹ ا ۹۵ میزآن خالص آثبت‌نام : ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۹۵۹ دستورالعمل اه ۹ و ‎٩ 3 نس 1ذور 11144 ری اه ی ارچ اه درا 5 جرج ‎٩ 3 ور بت موه و ده 53 ود 1 دا 3 ان دود اد مز ده و ود و و وی جح و۱ ا 2 رم و 3 دزد اس 1 ان و زب 3 و و 31 7 رو 3 در 3 1دلج 7 4و2 1 ۱ چم ۸ چم ۸ 4 2 ۹ بو ۷ و3٩ دج مود که 1 1 د 4 3 4 9 3 1 4 ۲ 3 9 3 4 1 ۳ : ای 1 3 1 -------- صفحهٔ بعد -------- رزتسیابی پایداری حوضه‌ها یی 1 3 م اق و اور اد ۲و و 2 و ۹ اه 1 4 5 1 گر +* گر ۵ 1 1 4 4 ۹ با او 1 7 3 4 و 4 5 2 . ۳ 4 ۳ 2 372 ژر #1 + ی 1 3 4 2 1 1 4 : ط ی 3 4 + 3 اد هد هد اش هر هد ۵ هی ف بخ هن قه 2 در ۳ دک ۳ سل سا سا ۹ ( دا رو و و 8 و 1 1 سود خی اما مت و ژد 1 اه 3 1 ۹ و٩ ‎٩21 ۱۹۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۹۵۸ دستورالعمل پایش و ارزشیابی طرح‌های و 1 3 1 2 2 15 3 : دم 8 تا بو 3 و 2 1 1 1 1 3و ی هه 5 > ی ی 4 لد ماد ه 9 زک 3 3 27 ۰ ۰ ۰ ۰ 1 3 5 3 5 ۹ 9 ۵ ( ۵ مرح ۳ داهج ود < ۹ مر دوهی اد ام 3 در رده جرد کل ژد رز 7 و رود دا 2 +1 و چ دندید جر 3 ۱ ۴2 کر چ 5 وود ان 2 اوح + 1 1 دید داد 3 : 3 واودج 1 ۲ نا 1 5و 2 1 5 1 3و 2 3 ۳ هد خ هل ۱ 3 و ۴ چ کچ ی خرچ ۵۰ ۹ ۹ ۹5 ۹ 2 5 و با : لام 7 َ و هه 3 3 در با ی ی 4 2 3 2 3 ید ی 1 ۹۳۳۱۹۲۳۳ ۷۹۳ ۳۳۳۷۳۳۳ : # نژ ‎17٩‏ درو 111 وآبخیزداری م۴ 3 ۸4 پ 3 3 3 ُ زا ی 3 یس 3 3 3 سا 4 3 1 -------- صفحهٔ بعد -------- و / رای بایس ( ارزشیابی پایداری حوضه‌ها یآبخیز 75 4 ای 2 2۸ 113 4 1 ال و ۱ 70 311338 1723 اه 2 زود دهد ها 2 ددم ید مم- 4 12 1 مر 3اه از 2 ۱ 3 0 دی 15 3 1 ۹2 پا 11 2 اه ۱ 1 5 << + 2 و مد رد1 ربا 0 ٩‏ با اد اد 1و 11 1 دجم مود 1 ا: اج 3 ۹ 71 7 1 3 او ۱23 : 7133[ ده و23 2 راو در 3و تاد ۳ 13 3 4و3 و2 11۶ ۳ 32 ۵71 1 ۳ با چ و 4 111 ی 1۸ و3 وج 6 4 ۱۹۵۹ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۹۰ العمل پایش و ارزشیابی طرح‌های مدب ام ۱ 3 شلر2 4 ۳ 2 اس و ی اا ی ی [ بط له ۱ : 3 3 دود 134352 3 وچ ۱3 را 3 بو 1 ی ۵ 2 ای 2 3 2 ی و ‎[٩‏ 2و 3 وود هر ی زظ داز له زر ی 23 1 که 3 3 3 3 3 3 اد اج اج 1 کر ک ی 133 7 و ی 8 ما اه را 8 1 زض 3 ۳ سن۳ ۰ 3 ابا ط مواح ی تا بع طبیعی ‏ وآبخیزداری -------- صفحهٔ بعد -------- - ضوابط و معیارهای پاینشس و ارز: صه‌ها ی آبخیز #اد ٍ رس و اج 3 رواد 113 وا اه ۳ ۳ 13 چ کرد رکذ کر ‎٩ [ و چج در واه 4ج ‎٩‏ خر 3 شا رز ود دی ول فد رد وا ای با و ان ۳ لا ی 34 لد پ 3 ال ات رش و پر لاد اج 3 < ز2 زک 1 7 ٩‏ ک و 1 2 1+ ی ۷ ل نوت ۳ 7 ۳ 1 2 چا شا ْ 1 پا دول الر و ۸ 1 بو حو اح نو سوام ۹۱۹۱ -------- صفحهٔ بعد -------- له 3 ۳ ۳ ۹ ] ادامه چدول شماره + گزارشها و یا استعلام از وادهای تخصصر ذیربها (دامپزشکی» مرکز آمار آیران» سازمان جهاد کشاورزی لستان و أَخذدٌ تأئیدیه از نهادهای محلی) استعلام با بررسی گزارشهای عملکرد سازمانهای جهاد کشاورزی و واحدهای تابعه گزارشهای آماری (از جمله سالنامه ها) و پررسی گزلرشهای عملکرد فعالیتهای اجرابی استانها و استملام از واحدهای جهاد کشاورزی شهرسنانها با توجه به آرزش ناخالص کل تولیدات کشاورزی یک آبادی با یک حوضه آبخیز و تفسیم آن بر تسناد شاغلین[نیروی کار درگیر) بهره وری بروی انسانی بحش کشاورزی بدست می آید. این فرآبند را می توان بر سایر بحشها انجام داد, ۷ سنچسش شاخص های پابداری شرایط اجتماغی - اق توضیحات و مغادبر قابل بابداری/ استاته تایایداری تنوع در فرصنهای آشسفال ۰ تولیدات ,۰ استماده از ضاعات کشاورری مسنلزم تنوع در فعالیههای کشاورزی ازحمله مرشتاری استم فقنان آن به مضسایی مجدودینه‌انی محتلف و نازل بودن سطح فن آوری و بهره وری است. محدودیت منابع خاک و اب و نباز فزاآنشده به آفرایش تولیدات بواسطه افرایش جممیت. افرایش اشتقال و درامد توسبه صانرات و غبره مستلرم بکارگیری دساوزدهای تکنولوژیک از جمله تولید گلحانه ای است. بنظر می رسد بجاد یک واحد کلحانه ای در نک آبادی با ۴۰ خانوار جصبت علاوه بر ابفای نقش فوق به امنبت غذایی کمک نماند انواع واحدهای پرورش علیور و آبریان, پرواربشدی, تولید ارچ و رشورداری در افزایش اشتغال و درامد و مبارزه با ففرزدایی و رشد پهره وری نیروی کار کند می باشد و بهره وری نمروی کار بخش کشاورری به مرانب کمنر از بخش صاعت گزارش شده است که برای توسعه بحش نوعی ناپایداری تلفی می شود صادی حوضه آبخیز تجز به و تحلبل (ارزشیابی اولیه وجود یک واحد مرغداری به لزای هر۶۰ خانوار روستایی وجود یک واحد مرغداری به ازای ۴۰نا ۶۰ خانوار روستایی وجود یک واحدمرغداری به ازای هر۱۰ تا ۴۰ خانوار روستای وجود یک واحد گلخانه ای در سطح شهرستان وجود یک واحد گلشانه ای در سطح تهستان وجود دو با بیشتر در هر دهسنان وجود یک واحد تولیدی در هر دهستان وجود ۲ تا ۵ واحد تولیدی در هر دهستان وجود حداقل یک واحد تولیدی مذکور بازاء هر آبادی بهره وری سرأنه کمتر از ۱۵ میلبون ریال بهره وری سرأنه بین ۱۵ تا ۴۵ میلیون ربال بهره وری سرأنه بیش از ۳۵ میلیون ریال -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم -ضوابط و معیارهای پایش و ارزضیابی پایدار» اد 3 ۲ ولاد3 و دز 2 اه تک 3 که 2 2و 3[ ذ درد ن و 3 رو و ارو[ ول راد ل 1 رده ی 123 ,و که اد 1 ی بو دز اه 1 ٩ 1 3‏ خدد رد 3 ده و۹ 1 1 1 51 11 1 اک 1 جح 1 2 3 یا + :4 ۹ 3 ی هه چیه دس 2 5 2 وج ز: د ۱۹۳ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۵ فر آیند ارزشیابی طرح های مدیریت منابع طبیعی و آبخیزها -------- صفحهٔ بعد -------- ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم- فرایند ارزشیابی طرح‌های مدیریت و منابع طبیعی و آبخیزها ۱۹۷ ۱-۵-گزاره‌های اساسی در فرآیند ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی و طرح‌های آبخیزداری به استناد مستنداتی که در فصول پیشین ارائه گردید. و در چارچوب رویکرد سیستمی و در راستای ارزشیابی پایداری باید گزاره‌های زیر را مدنظر قرار داد: (الف) فرضیه اساسی در فرآیند ارزشیابی یک طرح یا اقدام که در قالب برنامه‌ها اجرا می‌شود. این است. که حاصل اجرای طرح در پایداری یک اکوسیستم متجلی می‌شود. پس اولین عامل در ارزشیابی - تشخیص پایداری بوم سازگان‌ها (اکوسیستم‌ها) بعد از اجرای طرح مدیریت منابع طبیعی یا آبخیزداری است. (ب ) از منظر مدیریت» ارزشیابی نهایی در پهنه واحد هیدرولوژیک یا حوضه آبخیز انجام می‌شود. گزاره مهم در این روش این است که حوضه آبخیز» یک سیستم یکپارچه است که از مجموعه‌ای از اکوسیستم‌ها شکل گرفته است. لذا در رویکرد سیستمی, نمی‌توان به استناد پایداری یک زیرسیستم در مورد کل حوضه قضاوت نمود. صحت مدیریت در حوضه زمانی است که حاصل تعامل اجزاء و همه اکوسیستم‌ها دلالت بر پایداری حوضه داشته باشد. بدین ترتیب» زمانی می‌توان در مورد کارأمدی یک طرح یا اقدام قضاوت نمود که انعکاس آن در کل سیستم (حوضه آبخیز) مورد ارزشیابی قرار گیرد. (ج ) طبیعتاً- ارزش ماهوی و عملکردی اکوسیستم ها در شکل‌گیری و پایداری حوضه آبخیز یکسان نیست. از این رو به استناد اجماع کارشناسان» اکوسیستم‌های آبی بالاترین ارزش و اکوسیستم‌های بیابانی کمترین ارزش را در ارزشیابی یک حوضه آبخیز احراز می‌نمایند. پس در فرآیند ارزشیابی» باید به ارزش ماهوی ترکیب اکوسیستم‌ها و سطحی از حوضه آبخیز که تحت پوشش آنها قرار دارند توجه نمود. ۳-۵- عوامل ذیمدخل در ارزشیابی پایداری براساس گزاره ها و رویکرد پایدای عوامل موثر در فرآیند ارزشیابی عبارتند از : ۱ نسبت درصد سطح اکوسیستم ها در حوضه آبخیز که با کسری از ده نشان می شود. ۲ وضعیت اکوسیستم‌ها که از جداول پایش و ارزشیابی اکوسیستم‌ها استخراج می‌شود و از یک تا پنج رتبه‌بندی می‌شود. (۵) ۳ ضریب ماهیتی و عملکردی" یک اکوسیستم براساس اجماع کارشناسی به شرح زیر است: توجه به اینکه, نظام پایش و ارزشیابی در ایران از پشتوانه تحقیقاتی برخوردار نیست. تعیین ضریب اهمیت نقش یک اکوسیستم در حوضه آبخیزء با مستندات پزو هش ناممکر است. لذا برای پا سخگویی به این نیازء از روش اجماع کارشناسی و طوفان فکری. استفاده شده است. ضرائب ارائه شده حاصل - نظرسنحی و مشاوره با بیش از بیست نف رکارشناس در تحخصص های مختلف تعیین شده است. در محک تجربه و یا گسترش تحقیقات منطقه‌ای مرتبط » در آینده می‌توان ضرائب فوق را دقیق‌تر تعیین نمود. امتیاز نهایی - جمع بندی کل امتیازجعبه های ماتریس است. -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۹۸ دستورالعمل پایش و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی ‏ وآبخیزداری - جنگل ضریب ۲ - مرتع ضریب ۲ - بیابان ضریب ‎۰/٩ در سطر این ماتریس وضعیت اکوسیستم و در ستون» اکوسیستم‌های شکل دهنده حوضه آبخیز درج می شود. در جعبه‌های ماتریس مقادیر امتیاز, از حاصلضرب خطی امتیاز عوامل به شرح زیر حاصل می شود. ضریب ماهیتی عملکردی » امتیاز وضعیت » نسبت سطح اکوسیستم ها در کل حوزه ۹ تا2 از ۱ تاه (درصد) جدول شماره ۱-۵ ماتریس ارزشیابی حوضه آبخیز حوضه(درصد) ۱ وعملکردی . عالی(۵) ۱ خوب (۶) | متوسط (۳) خیلی ضعیف (۱) مدای | جع ار رز زر شش را ات شش ی با ا را ‏ یااواشف باا عا ی چا نا ما مساژژ ‏ نز حداکثر امتیاز در این مدل ۲۰ و حداقل امتیاز ‎۰/٩‏ خواهد بود. - نسبت درصد سطح مراتع ۳۰ وضعیت: خوب انسانی اشغال شده -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم- فرایند ارزنسیابی طرح‌های مدیریت و منابع طبیعی و آبخیزها ۱۹۹ ٍ 0 که تس سس هس 0 سس خ بت کح هس مس سس سس 2-۵ ارزشیابی نهایی پایداری حوضه آبخیز ارزشیابی نهایی پایداری حوضه آبخیز » پس از اجرای طرح مدیریت منابع طبیعی و (یا آبخیزداری) - براساس میزان امتیاز کسب شده و مقایسه آن با جدول الگویی به شرح زیر صورت می‌گیرد. جدول ۲-۵ جدول مبنایی ارزشیابی حوضه آبخیز ی این ارزشیابی به سیاست گذاران و برنامه‌ریزان و محریان» در مورد نتایج حاصله از اقدامات خبر می‌دهد. از سوی دیگرء با پی‌گیری مسیر فرآیند پایش و ارزشیابی می‌توان گره‌گاه‌ها و ناکارآمدی‌ها یا اقدامات موثر و همچنین اولویت‌های اقدام» در اکوسیستم‌ها را ردیابی کرد. -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۶ منابع -------- صفحهٔ بعد -------- ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل تسشسم - منابع ۱۷۳ ۱ ۲ ۳ ۴ ۰ آسافو - آجایی» جان. ۱ اقتصاد محیط‌ز یپست برای غیر اقتصاددانان (برگردان سیاوش دهقانبان و ذکریا فرج‌زاده» ۸۱ مشهد. انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد.ء شماره‌ی ۳۲۱ ۲۳۵ صفحه. أشفته‌تهران, امیر. ۱۳۶۴: جامعه‌شناسی و آینده‌نگری جمعیت ایران. تهران. دفتر جهاد کشاورزی (واحد فوق برنامه بخش اووین»؛ لویس و تیم آن‌وین. ۹۹۶ مدیریت محیط‌ز یپست (برگردان از ناصر محرم‌نژاد و همکاران, ۸(۱) تمران. انتشارات سازمان حفاظت محیط‌زیست» ۵۲۲ صفحه. برنامه‌ریزی و اقتصاد کشاورزی. اطهاری» کمال. ۱۳۷۷: دفاع کور و انتظار نایجا از بخش کشاورزی. تهران. روزنامه توس شماره ۳۰ هفتم شهریور ماه ۱۳۷۷ امین زاده» فرخ. ۱۳۴۹: جمعیت شناسی - جلد اول. تهران. انتشارات ؟ بانک کشاورزی. ۱۳۷۳: طرح تحقیقاتی طبقه‌بندی مناطق روستایی استان‌های کشور با توجه به شاخص‌های اقتصادی, آموزشی,» بهداشتی و اجتماعی (گزارش نهایی) با همکاری آقایان دکتر عباس عرب بازار» مرتضی قره‌باغیان و محمد سعید بخشنده, عبدالمهدی. ۱۳۸۰: استراتژزی توسعه‌ی پایدار در بخش کشاورزی در مجموعه مقالات همایش استراتژی توسعه‌ی پایدار در بخشهای اجرایی کشور- ۵ و ۶ دی‌ماه. تهران. سازمان حفاظت محیط‌زیست. واکنش؛ در محموعه‌ی شاخصهای توسعه‌ی پایدار -- ص‌ص ۲۲۹-۲۳۸ (برگردان نشاط حداد تهرانی و ناصر محرم‌نزاد. ۱ تهران. انتشارات سازمان حفاظت محیطزیست. مترجمان» ۱۳۸۱). تهران. انتشارات مرکز تحقیقات و بررسی مسایل روستایی وزارت جهاد کشاورزی» ص‌ص ۰۱-۳ برینگزو, استفان. ۱۹۹۹: حسابرسی برای اصول فیزیکی اقتصاد ملی؛ شاخصهای جریان ماده؛ در محموعه‌ی شاخصهای توسعه‌ی پایدار - ص‌ص ۲۱۷- ۲۰۷ (برگردان نشاط حداد تهرانی و ناصر محرم‌نژاد. ۱۳۸۱). تمران. انتشارات سازمان پانایوتو تئودور. ۱۹۹۹: ابزارهای تحوّل؛ برای فراهم‌کردن موجبات توسعه‌ی پایدار (برگردان سیّد امیر ایافت. ۱۳۸۲). تمران. انتشارات سازمان حفاظت محیطزیست» ۲۷۸ صفحه. ماهنامه‌ی اطلاعات سیاسی اقتصادی» ش ۰۱۸۳-۱۸۴ ص ص ۲۲۰-۲۳۱ پرزدکوثیار خاویر. ۱۹۹۶: تنوع خلاق ما- گزارش کمیسیون جهانی فرهنگ و توسعه (برگردان هادی غبرایی» ۱۳۷۷). تهران. مرکز انتشارات کمیسیون ملّی یونسکو در ایرانء ۳۲۸ صفحه. -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۷ دستورالعمل پایشس و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی ‏ وآبخیزداری ۵.پورزاهد گیلانی, محمد هادی. ۱۳۷۲: توسعه راه‌های روستایی» پیامدهاء تأثیرهای اجتماعی. وزارت کشاورزی» مرکز مطالعات برنامه‌ریزی و اقتصاد کشاورزی و توسعهء شماره یک. ۶ پیرس, دیوید ویلیام و جرمی جی وارفورد. ۱۹۹۳: دنیای بیکران؛ اقتصادء محیطزیست و توسعه‌ی پایدار (برگردان عوض کوچکی, سیاوش دهقانیان و علی کلاهی اهری, ۱۳۷۷). مشهد. انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد. ۵۹۵ صفحه. ۷ تارو, لستر. ۱۹۹۲: رویارویی بزرگه نبرد اقتصادی آینده - ژاپن» اروپا و آمریکا (برگردان عزیز کیاوند» ۱۳۷۲). تهران. موْسسه‌ی عالی پژوهش در برنامه‌ریزی و توسعه, ۳۸۷ صفحه. ۸ تبلهایم» شارل. ۱۹۷۱: برنامه‌ریزی و رشد شتابان (برگردان نسرین فقیه» ۱۳۵۲). تهران. انتشارات کتاب زمان. ۹ ترک‌نژاد. احمد. ۱۳۷۶: مبحثی در باب تعادل اکولوژیک و پایداری در توسعه. تهران. موْسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع» شماره‌ی ۰۱۳۷۶-۱۶۹ ۶۴ صفحه. ۰ توکلی, حمید. ۱۳۸۱: انسانهای متعادل, جامعه‌ی متعادل, قدرت متعادل و روابط بین‌الملل متعادل؛ در مجموعه مقالات همایش چالشها و چشم‌اندازهای توسعه‌ی ایران. تهران. موّسسه عالی آموزش و پژوهش مدیریت و برنامه‌ریزی» ۲۴ صفحه» به نقل از: 220 / ۳۹۱1/0110 ۹/۸۷ 2/11۸ ۵111۳۵0/01 //:1110 1 ۱ چیراس, دانیل دی. ۱۹۹۴: علوم زیست‌محیطی (برگردان محمّد رضا داهی و بهرام معلمی). تمران. مرکز نشر دانشگاهی, ۱ صفحه. ۲۳ حاج یوسفی» علی و طاهره ماهرتجیان. ۱۳۶۱: تعاریف اقتصادی - اجتماعی واژه‌های برنامه‌ریزی - بودجه‌ریزی. تهران. ۳ خلیلیان» صادق. ۱۳۷۸: اقتصاد منابع طبیعی. تهران» انتشارات موْسسه‌ی تحقیقات جنگل‌ها و مراتع» شماره‌ی ۲۲۲ ۱۲۷ صفحه. ۴ خلیلیان» صادق و اسماعیل شمس‌الدینی. ۱۳۸۰: بررسی وضعیت پایداری منابع طبیعی تجدیدشونده (جنگل و مرتع) در برنامه‌ی اوّل و دوم توسعه. تهران. فصلنامه‌ی پژوهش و سازندگی» ش ۵۲ ص‌ص ۰۱۹-۲۱ ۵ خوارزمی» شهیندخت. ۱۳۸۲: کیفیت زندگی و انقلاب دیحیتال. تهران. ۳۴ صفحه. برگرفته از تارنمای آینده‌نگر به نشانی: 13۳3 ۶ دبیرسپهری» مهران. ۱۳۸۲: چگونگی تهیه‌ی شاخص ]۳.۹ توسط محجمع جهانی اقتصاد و نقدی بر آن. زاهدان. فصلنامه‌ی سبزینه‌ی شرقء ش هفتم (تابستان ۸۲ ص‌ص ۲۹-۳۲ ۷ دلجودهی, رقیه. ۱۳۸۱: بررسی وضعیت بهره‌وری نیروی انسانی در کشور ایران و مقایسه‌ی آن با چند کشور آسیای شرقی. تهران. دانشگاه علامه طباطبایی» دانشنامه‌ی کارشناسی آرشد. ۸ .رایان» جان.سی. ۱۹۹۲: حفاظت از تنوّع حیات (برگردان حمید سیادت» ۱۳۷۲)؛ در محموعه‌ی وضعیت جهان - مسایل محیطزیست. تهران» نشر آروین» ص ۲۵-۵۰. ۹ رفیع‌پورء فرامرز. ۱۳۶۴: جامعه روستایی و نیازهای آن. تهران. شرکت سهامی انتشار. ۰ ربیعی» مهناز. ۱۳۷۵: مشکلات و تنگناهای بخش کشاورزی. تهران. وزارت کشاورزی» مرکز مطالعات برنامه‌ریزی و اقتصاد کشاورزی. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل تسشسم - منابع بفها ۱ زنجانی» حبیب‌الله و مجید کوششی. بی‌تا: بررسی مرگ و میر در ایران» مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران (تحول جمعیت در طرح‌ریزی کالبدی ملی از ۱۳۶۵ تا ۱۴۰۰). ۷۲دانشگاه علوم بهزیستی و توان‌بخشی. ۱۳۷۹: فقر در ایران (مجموعه مقالات) زیر نظر دکتر فریبرز رئیس داناء دکتر ژاله ۳ سازمان برنامه و بودجه. ۱۳۷۵: محموعه مقالات گردهمایی بررسی مساله فقر و فقرزدایی (جلد اول). ۴ سازمان برنامه و بودجه. ۱۳۷۵: محموعه مقالات گردهمایی بررسی مسئله فقر و فقرزدایی (جلد دوم). ۵ سازمان برنامه و بودجه. ۱۳۷۵: محله برنامه و بودجه (شماره ۲) ویژه‌نامه فقرزدایی. ۶ سازمان برنامه و بودجه و انسیتیو تحقیقات تغذیه‌ای و صنایع غذایی کشور (۱۳۷۷) امنیت غذا و تغذیه کشورء مطالعات الگوی برنامه‌ریزی و اجراء تهران. ۷ سازمان برنامه و بودجه. ۱۳۷۰: مکانیزاسیون کشاورزی» مسایل و راه حل‌ها. ۸ سازمان حفظ محیط زیست. ۱۳۸۱: شاخص‌های توسعه پایدار. مترجم نشاط حداد تهرانی و دکتر ناصر محرم نژاد . ۹ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی مرکز آمار ایران. ۱۳۸۴: سالنامه آماری کشور ۰۱۳۸۳ ۰ شریف, نواز. ۱۳۶۷: مدیریت انتقال تکنولوژی و توسعه (برگردان رشید اصلانی» ۱۳۶۷) مجموعه برنامه وبودجه شماره ۲۴. ۱ طبیبیان» محمد. ۱۳۶۵. اقتصاد کلان (اصول نظری و کاربرد آن). مجموعه برنامه وتوسعه -۱۱. ۲ علیزاده» محمد. ۱۳۶۴: جمعیت. منابع و توسعه در ایران» تهران. سازمان برنامه وبودجه, دفتر جمعیت و نیروی انسانی» مرکز اسناد اجتماعی و انتشارات. ۳ ماهر فرهاد. ۱۳۷۲: مهاجرت» قانونمندی‌هاء دیدگاه‌هاء نگاهی جامعه‌شناختی. تهران. وزارت کشاورزی» مرکز مطالعات برنامه‌ریزی و اقتصاد کشاورزی. ۴ مرکز آمار ایران. ۱۳۵۵: اندازه‌گیری رشد جمعیت ایران. ۵ مرکز تحقیقات و بررسی مسایل روستایی. ۱۳۷۱: روستا و توسعه, گزیده مقالات شماره چهارم . ۶ میردال, گونار. ۱۹۷۲: طرحی برای مبارزه بافقر جهانی (برگردان قهرمان قدرت‌نماء ۱۳۵۵). تهران. موْسسه انتشارات امیر کبیر. ۷ رضایی» سید عطا. ۱۳۸۲: مدیریت مرانع و مبارزه با بیابان‌زایی؛ پیش نیازی برای توسعه پایدار. تهران. تارنمای سازمان جنگل‌هاء مراتع و آبخیزداری کشور. ا 0 62 ع ی ها اه هه 7031/1 هماج 2و۹ ۵۵۱/۹۷۹۵ ۰۲۷ ۷ ۲۲۵://۷۷ 1 ۸ ریفکین» جرمی و تد هوارد. ۱۹۸۹: جهان در سراشیبی سقوط (برگردان محمود بهزاد. ۱۳۷۴). تهران. انتشارات سروش؛ ۳۱۳ صفحه. ۹ زیاری» کرامت‌الله. ۱۳۷۸: اصول و روش‌های برنامه‌ریزی منطقه‌ای» ۱۳۷۸. انتشارات دانشگاه یزد. ۰ سازمان برنامه و بودجه. ۱۳۷۸: خلاصه‌ی اوّلین گزارش ملی توسعه‌ی انسانی در جمموری اسلامی ایران. تمران. سازمان برنامه و بودجه و برنامه‌ی توسعه‌ی ملل متحدء ۳۵ صفحه. ۱( شریف. مصطفی. ۱۳۸۱: میزان دستیابی به اهداف کمی بخش کشاورزی در برنامه‌های اول و دوم توسعه؛ در محموعه مقالات همایش چالشها و چشم‌اندازهای توسعه‌ی ایران. تهران. موسسه عالی آموزش و پژوهش مدیریت و برنامه‌ریزی, صفحه ۱۸ به نقل از: ۰10 21211 206202۹/۸2 1/00 [ک ۳ ۸ 11۸۵3 دمحا : 1۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۷۹ دستورالعمل پایش و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی ‏ وآبخیزداری 7۲ شریفی‌پورء رزیتا و مجید مخدوم. ۱۳۸۳: آمایش سرزمین حوضه‌ی آبخیز کبار - کهک قم (با استفاده از سامانه‌ی اطلاعات جغرافیایی). تهران. مجله‌ی محیطشناسی, ش ۳۴ ص‌ص ۸۹-۹۶ ۳ غریب‌رضاء عبدالمجید. ۱۳۸۱: بررسی چالشها و جهت‌گیریهای اهداف بخش کشاورزی و منابع‌طبیعی در قوانین برنامه‌های اول» دوم و سوم توسعه‌ی اقتصادی, اجتماعی و فرهنگی کشور؛ در مجموعه مقالات همایش چالشها و چشم‌اندازهای توسعه‌ی ایران. تهران. موْسسه عالی آموزش و پژوهش مدیریت و برنامه‌ریزی» به نقل از: ۱://۷۷ ۹۵۷۵1۵۰01171۳۵30 / 27100۹20-5 ۴ فائو. ۱۹۹۵: پایش و ارزشیابی دستاوردهای طرح‌های مدیریت آبخیز - نشریه شماره ۲۴ سازمان خواربار و کشاورزی (برگردان رسول جلالی» ۱۳۸۴). تهران. سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور. ۱۲۱ صفحه. 40۵ کلانتری, عیسی و ناصر خادم. ۱۳۷۴: سیاست اصلاح الگوی تغذیه و جلوگیری از ضایعات. تمران. فصلنامه‌ی اقتصاد کشاورزی و توسعهء ش ‎٩‏ ص‌ص ۷-۵۷ ۶ کورتزء آنتونی. ۱۹۹۶: سلامتی انسان» ریسک و محیطزیست. ص ۱۱-۲۰؛ در مجموعه‌ی پنجم از هشدارهای محیطزیست (برگردان حمید طراوتی و فرزانه‌ی بهار» ۱۳۷۷). تهران. انتشارات جهاد دانشگاهی. ۷ کولاء ارهان. ۱۹۹۶: اقتصاد منابع‌طبیعی» محیط زیست و سباستگذاریها(برگردان سیاوش دهقانیان و فرخ‌دین خزایی: ۱۳۸۰). مشهد. انتشارات دانشگاه فردوسی,ء ش ۳۱۴ ۴۶۳ صفحه. ۸ لیست. فردریک. ۱۹۲۷: اقتصاد ملّی و اقتصاد جهانی - تجانسها و تعارضها (برگردان عزیز کیاوند» ۱۳۷۸). تمران. انتشارات دیدار»ء ۱۷۹ صفحه. ۹ مخدوم. مجید. ۱۳۷۲: شالوده‌ی آمایش سرزمین. تمهران. انتشارات دانشگاه تمهران» ش ۲۲۰۳(چاپ چهارم: ۱۳۸۰)» ۲۸۹ صفحه. ۶۰ مولدان, بدریج. ۱۹۹۹: ارزشهاء کالاها و خدمات ژئوبیوسفر؛ در محموعه‌ی شاخصهای توسعه‌ی پایدار -- ص‌ص ۱۱۷- ۱۱۵ (برگردان نشاط حداد تهرانی و ناصر محرم‌نژاده ۱۳۸۱). تهران. انتشارات سازمان حفاظت محیط‌زیست. ۱( مولدان» بدریچ و سوزان بیلهارز. ۱۹۹۹: شاخص‌های توسعه‌ی پایدار (برگردان نشاط حداد تهرانی و ناصر محرم‌نژاد. ۱۳۸۱). تهران. انتشارات سازمان حفاظت محیط‌زیست. ۴۶۸ صفحه. ۲ نجفی, بهاءالدین. ۱۳۷۷: تنگناهای توسعه‌ی کشاورزی در ایران. تمران. فصلنامه‌ی اقتصاد کشاورزی و توسعه.ء ش ۲۴ صص ۲۴۵-۲۶۶ چشم‌اندازهای توسعه‌ی ایران. تهران. موْسسه عالی پژوهش در برنامه‌ریزی و مدیریت توسعه. ۱۴ صفحه. ۴ یخکشی» علی. ۱۳۸۱: شناخت» حفاظت و بهسازی محیطزیست ایران. تهران. نشر آموزش کشاورزی» موْسسه آموزش عالی -------- صفحهٔ بعد -------- ۵ یخکشی» علی. ۱۳۸۲: مدیریت سازمان جنگلها و مراتع و حفاظت محیط‌زیست ایران در مقایسه با سیستم مدیریتی پاره‌ای از کشورهای اروپایی. ساری. انتشارات دانشگاه مازندران» ش ۰۱۸۲ ۲۱۴ صفحه. -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- دفتر نظام فنی اجرایی معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهورء با گذشت بیش از سی سال فعالیت تحقیقاتی و مطالعاتی خودء افزون بر چهارصد عنوان نشریه تخصصی-فنی» در قالب آیین‌نامه. ضابطه معیار, دستورالعمل» مشخصات فنی عمومی و مقاله. به صورت تالیف و ترجمه, تهیه و ابلاغ کرده است. نشریه پیوست در راستای موارد یاد شده تهیه شده» تا در راه نیل به توسعه و گسترش علوم در کشور و بهبود فعالیت‌های ۲ قابل دستیابی می‌باشد. دفتر نظام فنی اجرایی -------- صفحهٔ بعد -------- 0 0۴ 1۳۵۵۵۲۱۱۲ ع[1512 0 ل 01207136 ۹۱۳۵182 ۲۵۲ 0۳6۹100 ۷1۵ 9 شوه 1108107192۶ 07۷] موزاعضمزی ۷۷20۳50 مجنه ۸۵503۳۲۵۶ [۵ ۲۷2۳ 5و1 )و موورم 22 :۱۷12 5 40 عک ۳۵۳۵۵۲ ,۳۵۵۶۵۰ 0615100 ناک 5۳۵216 ۱۵۲ 100 آ0 06 ۷ 0۲ 0۳82201721100 ۱۷/1۵282061 3132826161 ۷۷۵1۲۹1۵۵ 5 ۳010۱ [01016۵ع1 آ۵ با۵عظ ۷ 000۵121100 یک ۲۱۵۵۵۵۵ ۲ ۳۳۳ ۳۳۳۳ 2010 -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- با عنوان « دستورالعمل پایش و ارزشیابی طرح‌های مدیریت منابع طبیعی و آبخیزها » با ارائه اطلاعات به کارشناسان فنی جهت مطالعات پایش و ارزشیابی که بخشی از فرآیند برنامه‌ریزی استء این امکان را به آنها می‌دهد که نتایج اقدامات اجرا شده قرار دهند.