معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی

⚠ این متن با نرم‌افزار از روی تصویر خوانده شده و ممکن است خطا داشته باشد؛ برای استناد، اصلِ سند را ببینید. جمهوری اسلامی ایران ریاست جمهوری معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی راهنمای حامع مطالعات طر ح؛ بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش بینی و معاونت نظارت راهبردی وزارت نیرو امور نظام فنی دفتر مهندسی و معیارهای فنی آب و آبفا ,37۳2333 ۱۳۳۳/۳/0 ۱۳۹۱ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- اصلاح مدارک فنی این نشریه نموده و آن را برای استفاده به جامعه مهندسی کشور عرضه نموده است. با وجود تلاش فراوان؛ این اثر مصون از ایرادهایی نظیر غلط‌های مفهومی» فنی» ابهام, ایهام و اشکالات موضوعی نیست. از این‌رو از تُسما خواننده گرامی صمیمانه تقاضا دارد در صورت مشاهده هرگونه ایراد و اشسکال فلی مراتب را به صورت زیر گزارنئس فرمایید: - تسماره بند و صفحه موضوع مورد نظر را مشخص کنید. ۳- ایراد مورد نظر را به صورت خلاصه بیان دارید. ۳- در صورت امکان من اصلاح تسده را برای جایکزینی ارسال نمایید. 5- نشانی خود را برای تماس احتمالی ذکر فرمایید. کارشناسان این آمور نظرهای دریافتی را به دقت مطالعه نموده و اقدام مقتضی را معمول خواهند داشت. پیشاپیش از همکاری و دقت نظر جنابعالی قدردانی می‌شود. نشانی برای مکانیه: تهران» میدان بهارستان» خیابان صفی علی‌شاه - مرکز تلفن ۲۳۲۷۱ معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهورء آمور نظام فنی ۳.1112[[1:11 10۲ ۷۷۵۱: 7 -------- صفحهٔ بعد -------- ([) سای ریاست جمهوری معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهور شماره : ۲۸۳ بخشنامه به دستگاه‌های اجرایی. مهندسان مشاور و پیمانکاران تاریخ : ۱۳۹۱۱۳۳/۲۱ موضوع : راهنمای جامع مطالعات طرح., بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل به استناد ماده (۲۳) قانون برنامه و بودجه و ماده (۶) آیین‌نامه اسستانداردهای اجرایی طرح‌های عمرانی مصوب سال ۱۳۵۲و در چارچوب نظام فنی و اجرایی کشور (موضوع تصویب‌نامه شماره ۹ ۳۳۴۹۷ه. مورخ ۱۳۸۵/۴/۲۰ هیأت محترم وزیران)» به پیوست نشریه شماره ۵۸۳ امور نظام فنی. با عنوان «راهنمای جامع مطالعات طرح. بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل» از نوع گروه سوم ابلاغ می‌شود. رعایت مفاد این ضابطه برای دستگاه‌های اجرایی. مشاوران. پیمانکاران و سایر عوامل ذی‌نفع -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- بسمه تعالی بر اساس آمار بلایای طبیعی در جهان, سبلاب در ابعاد مختلف از جمله تعداد وقوع سیلء جمعیت افراد تحت تاثیر صدمات ناشی از سیل» خسارات حاصل شده و غیره» از مهم‌ترین بلایای طبیعی در جهان محسوب می‌شود. مهم‌تر این که در سال‌های اخیر با توجه به افزایش جمعیت ساکن در سیلابدشت‌هاء بلایای طبیعی ناشی از سیلاب‌ها روند افزایشی داشته‌اند و پیش‌بینی می‌شود که این روند در دهه‌های اخیر نیز ادامه یابد. در این چارچوب با توجه به تجارب جهانی و محدودیت شدید منابع» روش‌های غیرسازه‌ای مدیریت سیلاب می‌توانند نقش کلیدی در کاهش اثرهای مخرب سیلاب‌ها ایفا نمایند. با توجه به اهمیت مبحث فوقء آمور آب وزارت نیرو در قالب طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشورء تهیه نشریه «راهنمای جامع مطالعات طرح» بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل» را با هماهنگی امور نظام فنی معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس‌جمهور در دستور کار قرارداد و پس از تهیهء آن را برای تایید و ابلاغ به عوامل ذینفع نظام فنی اجرایی کشور به این معاونت ارسال نمود که پس از بررسی» براساس ماده ۲۳ قانون برنامه و بودجه و آیین‌نامه استانداردهای اجرایی مصوب هیات محترم وزیران و طبق نظام فنی اجرایی کشور (مصوب ۳۲۳۳۹/ت ۳۳۴۹۷ مورخ ۱۳۸۵/۴/۲۰ هیات محترم وزیران) تصویب و ابلاغ گردید. بدین وسیله معاونت نظارت راهبردی از تلاش و جدیت رییس امور نظام فنی جناب آقای مهندس غلامحسین حمزه مصطفوی و کارشناسان محترم امور نظام فنی و نماینده مجری محترم طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشور وزارت نیروء جناب آقای مهندس محمد ابراهیم نیا و متخصصان همکار در امر تهیه و نهایی نمودن این نشریه, تشکر و قدردانی می‌نماید و از ایزد منان توفیق روزافزون همه‌ی این بزرگواران را آرزومند می‌باشد. امید است متخصصان و کارشناسان با ابراز نظرات خود درخصوص این نشریه ما را در اصلاحات بعدی یاری فرمایند. معاون نظارت راهبردی بهار ۱۳۹۱ -------- صفحهٔ بعد -------- تهیه و کنترل مجری: دانشگاه زابل مولف اصلی: کامران امامی شرکت مهندسان مشاور کریت کاراً دکترای مهندسی عمران- آب اعضای گروه ترهیه کننده: کامران امامی شرکت مهندسان مشاور کریت کاراً دکترای مهندسی عمران- آب حمیدرضا اسلامی شرکت پایش گر تدبیرافزار لیسانس مهندسی برق و الکترونیک فرهاد بنی‌زمان شرکت مهندسان مشاور کریت کاراً فوق‌لیسانس مدیریت سوانح طبیعی فوق‌لیسانس مهندسی رودخانه هانیه خدایی شرکت مهندسان مشاور کریت کاراً فوق‌لیسانس مدیریت سوانح طبیعی علی کبیری شرکت مهندسان مشاور کریت کاراً فوق‌لیسانس مدیریت منابع آب زینب کراری شرکت مهندسان مشاور کریت کاراً لیسانس مهندسی سد و شبکه سارا مکی شرکت مهندسان مشاور کریت کاراً لیسانس مهندسی عمران اعضای گروه نظارت: محمدعلی بنی‌هاشمی دانشگاه تهران دکترای هیدرولیک حسام فولادفر موسسه تحقیقات آب فوق‌لیسانس‌مهندسی هیدرولیک کیاندخت کباری کارشناس آزاد لیسانس مهندسی راه و ساختمان اعضای گروه تایید کننده (کمیته تخصصی مهندسی رودخانه و سواحل طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشور): محمود افسوس شرکت مهندسین مشاور سازه‌پردازی ایران فوق‌لیسانس مهندسی هیدرولیک محمدابراهیم بنی‌حبیب دانشگاه تهران دکترای عمران- آب محمدحسن چیتی شرکت مهندسین مشاور ساز آب‌پردازان فوق‌لیسانس مهندسی سازه‌های آبی فریدون خزاعی انجمن شرکت‌های ساختمانی فوق‌لیسانس مهندسی راه و ساختمان آب کشور- وزارت نیرو شکور سلطانی شرکت مدیریت منابع آب دکترای مهندسی آب حسام فولادفر موسسه تحقیقات آب فوق‌لیسانس مهندسی هیدرولیک سید کمال آلدین نوری وزارت کشور لیسانس مهندسی کشاورزی جبار وطن‌فدا وزارت نیرو فوق‌لیسانس مهندسی سازه‌های هیدرولیکی -------- صفحهٔ بعد -------- اعضای گروه هدایت و راهبردی پروژه: خشایار اسفندیاری رییس گروه آمور نظام فنی فرزانه آقارمضانعلی رییس گروه آمور نظام فنی ساناز سرافراز کارشناس منابع آب امور نظام فنی -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان مقدمه فصل اول- رهیافت‌های غیرسازه‌ای مدیریت سیلاب ۱-۱- کلیات ۲-۱- رهیافت‌های غیرسازه‌ای در مدیریت سیل ۳-۱- اهمیت روش‌های غیرسازه‌ای فصل دوم - کلیات سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیلاب ۱-۲- کلیات ۲-۲- مشخصه‌های پیش‌بینی‌ها ۳-۲- کاربردهای پیش‌بینی‌های هیدرولوژیکی ۱-۳-۲- دقت و به‌هنگام بودن ۳-۳-۲ هزینه‌ها و منافع پیش‌بینی‌های هیدرولوژی ۴-۲- خدمات مرکز پیش‌بینی هیدرولوژی ۱-۴-۲ سازماندهی ۲-۴-۲- فعالیت‌ها ۱-۶-۲- سامانه‌ی پیش‌بینی سیل غیررسمی ۸-۲- اجزای یک سامانه‌ی کارای هشدار سیلاب ۹-۲- تعریف سطوح مختلف توسعه‌یافتگی سامانه جامع پیش‌بینی و هشدار ۱-۹-۲- سامانه جامع هشدار سیلاب ۲-۹-۲- انواع سامانه‌های هشدار سیل ۳-۹-۲ تعریف سامانه‌ی پیش‌بینی و هشدار سیل محلی فصل سوم - بررسی‌ها و مطالعات پایه ۱-۳- کلیات ۲-۳- مطالعات سیلاب (هواشناسی - هیدرولوژی) ۱-۲-۳- تحلیل فراوانی سیلاب ۱۰ ۱۳ ۱۵ ۱۵ ۱۷ ۱۷ ۱۸ ۳۲ ۳ ۲۳۱ ۳۱ ۲۳۲ ۲۳۳ ۲۳۳ ۲۳۳۴ ۳۵ ۲۶ ۲۳۶ ۲۷ ۳۹ ۳۱ اه ۲۳۲ -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان ۳-۲-۳ منابع اطلاعاتی ۴-۲-۳- مطالعه‌ی سیلاب‌های تاریخی در طراحی سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیلاب ۵-۲-۳- کاربردهای سیلاب‌های تاریخی در پروژه‌های هشدار سیلاب ۶-۲-۳- دسته‌بندی سیلاب‌ها با استفاده از آمار سیلاب‌های تاریخی ۳-۳- پارامترها و جوانب زیست‌محیطی, اثرهای زیست‌محیطی حاصل از سیلاب ۱-۳-۳ ارزیابی محیط زیستی ۲-۳-۳ تاثیرات اجتماعی سیلاب ۳-۳-۳ ابعاد اقتصادی خسارات زیست‌محیطی سیلاب ۴-۳- مطالعات اجتماعی - اقتصادی فصل چهارم - سامانه پایش داده‌ها در زمان واقعی ۱- ۴- کلیات ۳-۴ انواع پایش ۳-۴- پایش قبل از وقوع سیلاب ۳-۴ پایش در زمان واقعی ۱-۴-۴- پایش پارامترهای هیدرولوژیکی و هیدرومتری در زمان واقعی ۵-۴- پایش سازه‌های سیل‌بند در طول سیلاب ۶-۴- پارامترها و تجهیزات جمع‌آوری داده‌های لازم برای سامانه‌ی پیش‌بینی سیلاب ۱-۶-۴ دما ۲-۶-۴- باد ۳-۶-۳ بارش ۴-۶-۴- شدت جریان ۷-۴ تراکم ایستگاه‌های هواشناسی ۱-۷-۴- نواحی مسطح معتدل, نواحی با آب و هوای مدیترانه‌ای و نواحی استوایی ۲-۷-۴ نواحی کوهستانی معتدل, آب و هوای مدیترانه‌ای و نواحی استوایی ۳-۷-۴ نواحی خشک و مناطق قطبی ۸-۴- مکان‌یابی ایستگاه‌های هواشناسی ۹-۴- روندهای نوین در رابطه با ایستگاه‌های خودکار هواشناسی ۱۰-۴- دقت مطلوب مشاهدات و تناوب اندازه‌گیری اطلاعات برای پیش‌بینی‌های هیدرولوژیکی ۳۵ ۳۶ ۳۶ ۳۸ ۳۹ ۴ ۳۱ ۳۲ ۵ ۳۷ ۴۷ ۴۳۷ ۴۸ ۴۸ ۴۸ ۳۹ ۴۹ ۳۹ ۸۰ 19 ۲ ۹۳ ۹۳ اه ۵۵ ۵۶ -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان ۱۱-۴- روش‌های جمع‌آوری و مخابره‌ی اطلاعات ۱-۱۱-۴- جمع‌آوری اطلاعات از ایستگاه‌های زمینی ۱۳-۴- روش‌های مخابره داده‌های ایستگاه‌های هیدرو کلیماتولوژی ۱-۱۲-۴- سامانه‌های مخابراتی زمینی ۲-۱۲-۴- سامانه‌های مخابراتی ماهواره‌ای ۱۳-۴- ماهواره هواشناسی در ایران ۶-۴- فن‌آوری‌های پیشرفته پایش فصل پنجم - سامانه‌ی پیش‌بینی در زمان واقعی ۱- ۵- کلیات ۳-۵- نقش پیش‌بینی و هشدار سیلاب در پایداری سازه‌های آبی ۱-۲-۵ نقش پیش‌بینی و هشدار سیلاب در مدیریت سدهای چند منظوره ۲-۳-۵- عناصر پیش‌بینی سیلاب ۳-۳-۵ مدل‌های پیش‌بینی ۳-۳-۵- روش‌های پیش‌بینی ۵-۳-۵- همبستگی و رگرسیون ۶-۳-۵- تحلیل سری زمانی ۷-۳-۵- پیش‌بینی احتمالاتی ۴-۵- روش‌ها و فن‌آوری‌های موجود و نوین برای انجام پیش‌بینی ۱-۳-۵ نرم‌افزارهای مربوط به پیش‌بینی ۲-۴-۵- شبکه‌های عصبی مصنوعی ۳-۴-۵- نقش فن‌آوری ۶-۵- شاخص‌های مورد استفاده در پیش‌بینی سیلاب ۱-۶-۵- شاخص رطوبت خاک ۵۸ ۵۸ ۵۹ ۵۹ ۶۳ ۶۸ ۶۸ ۷۳ ۷۳ ۷۵ ۷۵ ۷۷ ۷۷ ۸ ۸۰ ۸۱ ۸۱ ۸۱ ۸۳ ۸۳ ۸۳ ۸۳ -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان ۲-۶-۵- حداکثر تراز سیلاب ۳-۶-۵- حجم ذخیره ۷-۵- مدل‌های مفهومی جریان رودخانه ۸-۵- روش‌های اصلاح پیش‌بینی ۹-۵- سامانه‌های پیش‌بینی محلی ۱-۹-۵- ایجاد سامانه‌های پیش‌بینی محلی ۱۰-۵- تفسیر پیش‌بینی سیلاب ۱-۱۰۵ اهمیت تفسیر پیش‌بینی‌ها فصل ششسم - سامانه‌ی پهنه‌بندی سیلابدشت ۱- ۶- کلیات ۳-۶- استفاده از مدل‌های ریاضی هیدرودینامیک برای پهنه‌بندی سیلابدشت و تهیه نقشه‌های خطر ۱-۳-۶- مدل‌های مورد استفاده در پهنه‌بندی سیلاب ۲-۳-۶ ملاحظات کلیدی در کاربرد مدل‌های هیدرولیکی ۴-۶- کاربرد سامانه اطلاعاتی جغرافیایی فصل هفتم - سامانه‌ی پشتیبانی تصمیم‌گیری در زمان واقعی ۱- ۷- کلیات ۲-۷- تصمیم گیری و نقش اطلاعات در فرآیند تصمیم‌گیری ۱-۲-۷- معرفی سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری ۲-۲-۷- توسعه سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری ۳-۲-۷- سطوح مختلف سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری ۴-۲-۷- چارچوب سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری ۵-۲-۷- ایجاد تحول در وظایف مرتبط با سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری ۶-۲-۷- طراحی مجدد در ایجاد سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری ۷-۲۷ نحوه عملکرد سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری به صورت یک سامانه تطبیقی ۳-۷- استفاده از سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری در هشدار سیل ۱-۳-۷- طراحی سامانه هشدار سیل- سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری ۲-۳-۷- شرح مختصر عملکرد اجزای مختلف سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری- هشدار سیل ۸۴ ۸۷ ۸۷ ۸۹ ۸٩۹ ۸٩ ۸۹ ۹۱ ۹۳ ۳ ۶ ۹۷ ۹۸ ۱۱ ۱۰۳ ۱۳۵ ۱۳۵ ۱۰۷ ۱۸ ۱۸ ۱۱۰ ۱۱۰ ۱۱۱ ۱۱۱ ۱۱۳ ۱۱۵ ۱۱۷ -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان ۳-۳-۷- آستانه‌های درجه‌ی سیلاب ۵-۳-۷- دیدگاه‌های اجتماعی فصل هشتم - سامانه‌ی ترکیبی پایش تا پشتیبانی تصمیم‌گیری در زمان واقعی ۱- ۸- کلیات ۱-۲-۸- شرح اجزای عمومی سامانه مدیریت حوضه ۲-۲-۸- نقش مدیریت دانش در سامانه‌ی مدیریت منابع آب حوضه ۱-۳-۸- ارتباط دقت پایش با پیش‌بینی و زمان پیش‌هشدار ۲-۳-۸ روند توسعه سامانه‌های پایش و پیش‌بینی سیلاب ۴-۸- طراحی سامانه‌های پایش سیل-پشتیبانی تصمیم‌گیری ۵-۸- طرح سامانه عملیاتی پیش‌بینی سیل - سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری ۱-۵-۸- زیرسامانه جمع‌آوری داده ۲-۵-۸ مدل‌های حوضه ۳-۵-۸- سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری ۶-۸- عملکرد سامانه اطلاعاتی در استفاده موثر از داده‌های حاصل از پایش و پیش‌بینی ۱-۶-۸- کمک به فرآیند تصمیم‌گیری ۲-۶-۸- پایگاه داده هیدرولوژیکی و امکانات پردازش اطلاعات ۳-۶-۸- ارتباط با کاربر ۳-۶-۸ استفاده از فیلتر کالمن برای همسان‌سازی نتایج حاصل از اندازه‌گیری‌ها و نتایج حاصل از مدل -۱-۹٩‏ کلیات ۳-۹ معیارهای تدوین پیام هشدار سیل ۳- ۹- مثالی از نحوه و ساختار یک پیام هشدار ۳-۹ فاکتورهای اجتماعی در رابطه با درک و دریافت مردم از پیام‌های هشدار سیلاب -۵-۹٩‏ نحوه‌ی اعلان هشدار سیلاب ۱-۵-۹- استفاده از تلفن» دورنماء پست الکترونیک و بی‌سیم ۱۱۷ ۱۳۰ ۱۳۰ ۱۳۱۹ ۱۳۳ ۱۲۳۳۴ ۱۳۳۴ ۱۳۵ ۱۲۶ ۱۲۳۷ ۱۳۸ ۱۳۹ ۱۳۹ ۱۳۰ ۱۳۰ ۱۳۱ ۱۳۱ ۱۳۲ ۱۳۳ ۱۳۳ ۱۳۳ ۱۳۵ ۱۳۷ ۱۳۷ ۱۳۹ ۱۴۰ ۱۳۲ ۱۳۳ -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان ۲-۵-۹- اطلاع‌رسانی خانه به خانه ۳-۵-۹- هشدار رایانه‌ای ۴-۵-۹- استفاده از رسانه‌ها فصل دهم - سامانه عکس‌العمل اضطراری ۱-۰- کلیات ۳-۰ انواع مدیریت عملیاتی ۱-۲-۰ مدیریت عملیاتی به‌وسیله سازمان مقابله با سیل ۲-۲-۰ مدیریت عملیاتی به‌وسیله ساختار مدیریت شرایط اضطرار ۳-۲-۰ مدیریت عملیات به‌وسیله ترکیبی از موارد فوق ۳-۰- عملیات مقابله با سیل ۴-۰ تعریف سطوح مختلف توسعه‌یافتگی سامانه جامع پیش‌بینی و هشدار : ۵-۰- ملاحظات مهم ۱-۵-۰ فعالیت‌های مقابله ۲-۵-۰- خدمات مورد نیاز ۳-۵-۰ آغاز عملیات واکنش به سیلاب ۶-۰ برنامه طرح عمل در شرایط اضطراری ۱-۶-۰ ساختار یک برنامه طرح عمل در شرایط اضطراری ۷-۰ نقش آموزش عمومی در عملیات اضطراری فصل یازدهم - سامانه بازیافت (باز توانی) بعد از سیل ۱-۱- کلیات ۱-۱-۱- ساماندهی ۳-۱-۱ بازسازی ۲-۱ برنامه‌ریزی برای ساماندهی و بازسازی ۱-۲-۱ راهکارهای پیشنهادی برای برنامه‌ریزی صحیح برای بازتوانی ۳-۳-۱ جنبه‌های مختلف خسارات ناشی از سیل ۳-۲-۱- بخش‌های آسیب‌پذیر ۳-۱ ارزیابی نیازها در فعالیت‌های بازتوانی ۱-۳-۱ نقش منابع موجود در انجام فعالیت‌های بازتوانی ۱۳۳ ۱۳۴ ۱۳۴ ۱:۷ ۱۳۹ ۱۳۹ ۱۳۹ ۱۳۹ ۱۵۰ ۱۵۰ ۱۵۰ ۱۹۱ ۱۹۱ ۱۹۲ ۱۹۲ ۱۹۲۳ ۱۹۳۴ ۱۵۹۵۶ ۱۹۹ ۱۶۱ ۶۱ ۶۱ ۱۳۲ ۱۳۲ ۶۳ ۱۶۴ ۱۳۴ ۱۸۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست مطالب عنوان ۳۴-۱ بازسازی ۱-۴-۱ مدیران و دست‌اندر کاران بازسازی ۲-۴-۱ تخفیف خطر در بازسازی ۳-۴-۱ پادسیل‌سازی (ضد سیلاب کردن) ۴-۴-۱ بازسازی و برنامه‌های آمادگی ۵-۱- مرحله بعد از فروکش شدن سیلاب ۱-۵-۱ جزییات فعالیت‌های بازتوانی بعد از وقوع سیل ۶-۱ بازتوانی سامانه‌ی پیش‌بینی و هشدار سیلاب فصل دوازدهم - سامانه مدیریت پیوسته, ارزیابی» بهره‌برداری» نگهداری و توسعه ۱-۳- کلیات ۲-۲ مرور و بازنگری سامانه‌ی هشدار سیل ۱-۲-۲ ملاحظات عمومی در بازنگری سامانه‌های هشدار سیل ۲-۲-۲ سطوح مختلف مرور و بازنگری سامانه ۳-۲-۲ ملاحظات قابل توجه در فرآیند بازنگری ۴-۲-۲ بازنگری مضمون هشدار و صدور آن ۵-۲-۲ بازنگری تغییرات فنی» محیطی و سازمانی و تاثیرات آنها بر سامانه هشدار سیل ۶-۲-۲۳- فواصل انجام بازنگری ۷-۲-۲ اشکال انجام بازنگری ۸-۲-۲- دلایل عدم موفقیت عملیات بازنگری در نیل به اهداف مورد نظر ۹-۲-۳- نقش سازمان‌ها در بازنگری سامانه‌های هشدار سیل ۳-۲ اعتبارسنجی مدل‌های پیش‌بینی در یک سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری ۴-۲ برنامه‌ها و مانورهای سازمان‌ها برای مرور و بازنگری سامانه ۱-۴-۲- آمادگی و نگهداری طرح ۵-۲ بهره‌برداری,» برنامه‌ریزی و نگهداری ۱-۵-۳۲ نگهداری ۲-۵-۲ بهره‌برداری ۶-۲۳ توسعه سامانه جامع هشدار سیل فصل سیزدهم- سرفصل مطالب مورد نیاز در تهیه فهرست خدمات مطالعات طرح, بهره‌برداری و نگهداری .. ۱۸۳۵ ۱۶۶ ۱۳۷ ۱۳۷ ۱۸۳۸ ۱۳۹ ۱۷۰ ۱۷۰ ۱۷۳ ۱۷۵ ۱۷۵ ۱۷۵ ۱۷۶ ۱۷۶ ۱۷۷ ۱۷۷ ۱۷۸ ۱۷۸ ۱۷۸ ۱۷۹ ۱/۸۰ ۱۸۱ ۱۸۱ ۱/۸۳ ۱۸۳ ۱۸۸ ۱۸۸ ۱۹۱ -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان ۱-۳- کلیات ۲-۳- شرح خدمات مطالعات طراحی ایستگاه‌های اندازه گیری و سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل و شبکه‌ی رادیویی و مخابراتی طرح آجی‌چای ۱-۲-۳- مطالعات مرحله اول ۲-۲-۳ مطالعات فیزیوگرافی و موقعیت جغرافیایی ۳-۲-۳- مطالعات هواشناسی و هیدرولوژی ۳۴-۲-۳- تعیین مقاطع کنترل هیدرومتری ۵-۲-۳- تهیه بانک اطلاعات جامع سیل حوضه آجی چای ۶-۲-۳ مدل‌های پیش بینی سیلاب ۷-۲-۳ روندیابی سیلاب در مخازن ۸-۲-۳- روندیابی سیلاب دررودخانه‌ها ۹-۳-۳ بررسی نیاز و ضرورت انجام روش‌های مهار سیلاب ۱۰-۲-۳- سامانه‌ی پشتیبانی تصمیم‌گیری (155]) ۱۱-۲-۳- طراحی سامانه هشدارسیل ۱۳-۲-۳- مطالعه ریخت‌شناسی و فرسایش و رسوب رودخانه ۱۳-۲-۳- ساختار تشکیلاتی و مدیریت سامانه‌ی هشداردهنده سیلاب ۱۴۳۴-۲-۳ لحاظ نمودن نتایج مطالعات شکست سد شهیدمدنی بر سامانه‌ی هشدارسیل پیوست ۱- کاربرد سیلاب‌های تاریخی در طراحی سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیلاب پیوست ۲- سامانه ارت پیوست ۳- روش مقایسه دو دویی برای وزن‌دهی معیارها (۸11۳) پیوست ۶- کاربرد 15+ در مدل‌سازی هیدرولوزیکی و هیدرولیکی منابع و مراجع ۱۹۳ ۱۹۳ ۱۹۴ ۹۶ ۱۹۷ ۱۹۸ ۱۹۹ ۲۳۰۱ ۳۰۱ ۳۰۱ ۲۰۲ ۳۰۳ (و را ۳۶ ۳۰۶ ۳۰۹ ۳۱۹ ۳۳۵ اهر هرا ۳۱: ۷ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست شکل‌ها و نمودارها عنوان نمودار ۱-۲- رابطه تراز- خسارت اولیه نمودار ۲-۲- رابطه تراز - احتمال وقوع سیل نمودار ۳-۲- رابطه سود خالص - احتمال شکل ۲-۳- ابعاد خسارت زیست محیطی سیلاب‌های شهری شکل ۱-۴- سامانه جامع پیش‌بینی و هشدار سیلاب شکل ۲-۴- ایستگاه‌های خودکار هواشناسی به صورت یک واحد کامل و خودکفا شکل ۳-۴- طرح شماتیک اجزای یک سامانه تله‌متری شکل ۴-۴- طرح شماتیک سامانه نقطه به نقطه انتقال داده با استفاده از رادیو مودم شکل ۵-۴- نمونه‌ای از تصاویر تکرار کننده‌های رادیویی 557 در حوضه آبریز رودخانه 50۷107 در ایالت یوتا آمریکا شکل ۱-۵- ساختار کلی شبکه عصبی مصنوعی نمودار ۱-۵- حداکثر تراز سیلاب و زمانی که موج مسیر دو ایستگاه را طی می‌کند.ء برای رودخانه ولگا نمودار ۲-۵- روابط تیپ تراز ایستگاه‌ها با متغیرها برای جریان ورودی محلی نمودار ۱-۶- مقایسه کمی و زمانی تخلیه منطقه سیل‌دیده با توجه به رجوع یا عدم رجوع به نقشه خطر شکل ۱-۷- انواع سامانه‌های اطلاعاتی و رایانه‌ای و سطوح مختلف مدیریت و عملیات [۷| شکل ۳-۷- نمایش سطوح مختلف سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری در ارتباط با نقش‌های مختلف مدیران و کاربران نمودار ۱-۷- نمایش مراحل مختلف تصمیم‌گیری شکل ۴-۷- اجزای مختلف یک سامانه هشدار سیل شکل ۵-۷- نمایش عملیاتی سامانه هشدار سیل- پشتیبانی تصمیم‌گیری شکل ۶-۷- فرآیند عملیاتی سامانه مدیریت سیلاب شکل ۱-۸- نمایش مرحله جمع‌آوری داده به‌عنوان شروع‌کننده عملیات هشدار سیلاب شکل ۲-۸- نمایش سامانه مدیریت پیش‌بینی در مدیریت حوضه شکل ۳-۸- نمایش شماتیک حلقه مدیریت ریسک طبیعی حوضه رودخانه‌ای شکل ۴-۸- نمایش ارتباط بین زمان پیش‌هشدار و نوع پایش شکل ۵-۸- نمایش عملکرد مدل‌ها در سامانه اطلاعاتی شکل ۶-۸- نمایش ساختار بانک اطلاعاتی نمونه شکل ۱-۹- الزامات انتشار پیام هشدار و عکس‌العمل مناسب شکل ۱-۱۱- مراحل بازتوانی از دیدگاه زمان‌بندی و برنامه‌ریزی شکل ۲-۱۱- نمایش تصویری مبانی پادسیل‌سازی شکل ۱-۱۲- ارتباط بین اجزای مختلف سامانه جامع هشدار سیل شکل پ.۱-۴- سه روش به‌کارگیری 5آن) در مدل‌سازی هیدرولیکی و هیدرولوژیکی ۱۸ ۱۹ ۱۹ ۳۸ ۴ ۳۷ ۵۶ ۸ از او ۸۲ ۸۵ ۹۵ ۱۰۶ ۱۹ ۱۱۰ ۱۱۲ ۱۱۳ ۱۱۶ ۱۱۹ ۱۳۳ ۱۳۵ ۱۲۳۶ ۱۳۸ ۱۳۲ ۱۳۳ ۱۳۲ ۱۳۵ ۱۶۶ ۱۳۸ ۱۸۹ ۲۳۳۸ -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان شکل پ.۲-۴- تخمین شماره منحنی رواناب شکل پ.۳-۴- مدل حوضه آبریز گلاب‌دره-دربند در نرم‌افزار ۷۷۸/5 شکل پ.۴-۴- نمایی از نرم‌افزار 3۸517 ۱۷11۴۲3 فهرست جدول‌ها عنوان جدول ۱-۱- روش‌های غیرسازه‌ای مدیریت سیلاب جدول ۲-۱- کاربرد رهیافت‌های غیرسازه‌ای مدیریت سیلاب در کشورهای مختلف جدول ۱-۲- فعالیت‌هاء سازمان‌های مسوول و عوامل کلیدی سامانه‌ی پیش‌هشدار سیلاب جدول ۲-۲- نمایش سطوح مختلف توسعه سامانه هشدار سیلاب از جنبه‌های مختلف جدول ۱-۳- ماتریس کیفی ارزیابی اثرهای سیلاب بر محیط زیست جدول ۱-۴- حداقل تراکم ایستگاه باران‌سنجی برحسب کیلومترمریع جدول ۲-۴- حداقل تراکم ایستگاه‌های هواشناسی جدول ۳-۴- معیارهای کیفی برای مکان‌یابی ایستگاه‌های هواشناسی جدول ۴-۴- نمایش میزان دقت مورد نیاز در اندازه‌گیری پارامترهای هیدرولوژیکی جدول ۵-۴- حسگرهای مورد نیاز در ایستگاه‌های زمینی جدول ۶-۴- مقدار حجم اطلاعات جمع‌آوری شده هر حسگر در سامانه هشدار سیلاب دربند- جدول ۷-۴- فهرست ماهواره‌های زمین‌آهنگ جدول ۸-۴- معیارهای کیفی انتخاب سامانه‌ی مخابراتی جدول ۱-۵- مقایسه‌ی مدل‌های پیش‌بینی آماری و ریاضی جدول ۲-۵- پیش‌بینی تراز آب رودخانه و جریان ورودی مخازن در کشور هند جدول ۱-۶- جمع بندی تاثیرات و موارد استفاده نقشه‌ی خطر سیلاب در شرایط مختلف جدول ۲-۶- موارد کلیدی در نقشه‌های خطر جدول ۳-۶- اطلاعات لازم در رابطه با تهیه نقشه‌های خطر سیلاب جدول ۱-۹- نمونه‌ای از فرم استاندارد پیش‌بینی‌های تندسیلاب فهرست جدول‌ها عنوان جدول ۱-۱۱- دست آاندرکاران شاخص در بازتوانی پس از سانحه ۳۴ ۳۳۲ ۳۳۴ ۱ ۳۴ ۳۵ ۴۱ ۳ ۳ 8۴ ۵۷ ۵۸۸ ۵۸۸ ۶۸ ۶۹ ۷۷ ۷۹ ۳ ۹۴ ۹۴ ۱۳۹ ۵۰ ۶۶ -------- صفحهٔ بعد -------- جدول ۱-۱۲- چارچوب کلی برای ارزیابی اجرای سامانه‌ی هشدارسیلاب جدول پ.۱-۱- جدول علامت‌گذاری جدول پ.۲-۱- جعبه طرح نمادها جدول پ.۱-۲- محدوده‌ی مقاومت مخصوص چند نوع خاک جدول پ.۲-۲- تاثیر کاهش درجه حرارت بر افزایش مقاومت سامانه زمین جدول پ.۱-۳- جدول ۸۲1۳ جدول پ.۱-۴- مقایسه روش‌های اتصال مدل و 5آن) جدول پ.۱-۴- مقایسه روش‌های اتصال مدل و 5آن) ۷۹ ۳۱۴ ۳۱۵ ۳7۲ ۲ ۳۳۸ ۳۴۴ ۳۴۵ -------- صفحهٔ بعد -------- مدمه ۱ مقدمه در سال ۱۳۸۹ سیل پاکستان میلیون‌ها نفر را تحت تاثیر مستقیم قرار داد و موجب خسارات چند ده میلیارد دلاری گردید. در استرالیا سیلاب ژانویه ۲۰۱۱ نیز مساحتی معادل سطح کشورهای فرانسه و انگلستان را زیر آب برد و در همین زمان نزدیک به ۱۰۰۰ نفر قربانی تندسیلاب‌های برزیل شدند و یک میلیون نفر نیز آواره‌ی سیلاب‌های سریلانکا گردیدند. این وقایع نمادی از روند افزایشی تلفات و خسارات سیلاب در جهان هستند و بدون شک نیار مبرم و فوری به کاربرد روش‌های کاراتر و موثرتر برای همزیستی هارمونیک و تطبیق با سیلاب‌ها وجود دارد. برای مثال به‌دنبال سیلاب پاکستان در آولین بررسی‌های کارشناسی توصیه شد که زمان پیش‌هشدار از سه روز به ده روز افزایش یاید. در صورت وجود سامانه‌های کارا و موثر پیش‌بینی و هشدار سیلاب. تلفات جانی سیلاب‌های مهم کشور از جمله سیلاب‌های استان گلستان در سال‌های اول دهه‌ی ۱۳۸۰ و سیلاب گلاب‌دره و دربند تهران در سال ۱۳۶۶ به نحو چشمگیری کاهش می‌یاشت. با افزایش جمعیت در مناطق پرخطر و اثرهای تغییر اقلیم» ریسک تلفات جانی ناشی از سیلاب می‌تواند بسیار بیش‌تر از آمار سال‌های اخیر باشد. در تحقیقی که کشورهای آروپایی در مورد آثرهای تغییر اقلیم در افزایش پتانسیل سیلاب در قرن بیست و یک میلادی انجام داده‌اند هشدار سیلاب به‌عنوان یکی از موثرترین و عملی‌ترین راهکارها توصیه شده است. به‌علاوه با احداث نزدیک به ۲۰۰ سد بزرگ در کشور عزیزمان» تدوین طرح‌های عملیاتی سیلاب برای مناطق پایین‌دست این سدها الزامی خواهد بود و بدیهی است سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیلاب در این طرح‌ها نقش محوری خواهند داشت. از طرف دیگر براساس بولتن کمیته بین‌المللی سدهای بزرگ [۵۶] با اتکا به این سامانه‌ها و دیگر روش‌های غیرسازه‌ای, افزایش ایمنی سدها و کاهش ابعاد و هزینه‌های سازه‌های هیدرولیکی امکان‌پذیر است. در این چارچوب و با توجه به اثربخشی چشمگیر و هزینه‌ی کم این سامانه‌ها باید در ده سال آینده» صدها سامانه‌ی پیش‌بینی و هشدار در سراسر کشور طراحی و راه‌اندازی شوند. نشریه راهنمای جامع مطالعات طرح» بهره‌برداری و نگهداری سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیلاب به‌منظور تسهیل طراحی, راه‌اندازی و بهره‌برداری این سامانه‌ها توسط طرح تهیه‌ی برای طراحی, راه‌اندازی و بهره‌برداری این سامانه‌ها نیاز به تیم‌های ماهر چندرشته‌ای وجود دارد و مخاطبان اصلی این کتاب این تیم‌ها هستند. البته تاکید بیش‌تر بر تیم طراحی و مهندسان مشاور قرار گرفته به‌نحوی که این راهنما بتواند با توجه به مشخصات و مختصات پروژه در انتخاب راهبردهای اصلی مطالعات هشدار سیل مورد استفاده قرار گیرد. کار کرد اصلی این راهنما آموزش مبانی و ارائه یک هندبوک نیست. هدف عمده این راهنما نشان‌دادن راه صحبح مطالعات هشدار سیل برای یک مهندس مشاور با درک درستی از سیلاب و مسلط بر مبانی نظری آن است. البته با توجه به بدیع‌بودن این‌گونه مطالعات در کشورء ذکر مبانی نظری به‌صورت بسیار خلاصه و کوتاه و ارائه مراجع مفید دور از نظر نبوده است. از طرف دیگر با توجه به نیاز به تیم طراحی چندرشته‌ای» ایجاد زبان مشترک برای کارشناسان مختلف از اهداف اصلی این کتاب بوده است. ظرف ۱۵ سال گذشته, سیلاب‌های بزرگ شدید رودخانه‌ای در تمام قاره‌ها روی داده و موجب تلفات انسانی و خسارات مالی در این تحارب در رابطه با امور فنی بوده و جنبه‌های سازمانی فقط به‌طور کلی مطرح می‌گردد. با مطالعه مجموعه مقالات و مستندات ۱- 10110 )1 161۵110۵ 600111۴ 0۵ 2۳826 12۳۹( -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ راهنمای جامع مطالعات طرح» بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل سمینارهاء کارگاه‌ها و کنفرانس‌هایی که اخیرا در زمینه سیلاب برگزار شده نشان داده می‌شود که به‌جای توجه به جنبه‌های فنی و سازه‌ای» رهیافت‌های غیرسازه‌ای و جنبه‌های سازمانی مدیریت سیلاب نقش محوری داشته است. به‌طور کلیء پاسخ‌های روزآمد در مورد سوال‌های مرتبط به جنبه‌های فنی و ملموس‌ترء در اینترنت و کتاب‌ها و گزارش‌های مستند قابل دسترسی است. از طرف دیگر, پاسخ مستقیم به سوال‌ها در مورد مطالب اساسی غیرسازه‌ای و اصلاحات سازمانی (از قبیل مدیریت. قانون‌گذاری» برنامه‌ریزی مالی, نظارت. اجراء اطلاع‌رسانی عمومی و غیره) ممکن است به این سادگی‌ها هم امکان‌پذیر نباشد. زیرا برای هر مورد ویژه‌ی یک کشور یا یک حوضه‌ی آبریز» یک راه‌حل خاص لازم است و یک ایده موفق در یک نقطه جهان» برای الگوبرداری در نقاط دیگر کافی نیست. بنابراین در تدوین این راهنماء تمرکز ویژه‌ای بر الزامات سازمانی مدیریت سیلاب بوده است. در نهایت جنبه‌های مختلف مدیریت سیلاب یا همزیستی هارمونیک با سیلاب مورد نظر بوده است زیرا امروزه مدیریت سیلاب در حوضه‌های رودخانه‌ای و مناطق ساحلی» برحسب تعریف به جنبه‌های چندگانه می‌پردازد. راه‌حل موثر در مورد معیارها به‌منظور حفظ جان و مال در مناطق سیل‌خیز (و در سیلابدشت‌ها) باید با سایر جنبه‌های اقتصادی- اجتماعی, فرهنگی و محیط زیستی ادغام گردد. راه‌حل‌های پایدار باید به‌گونه‌ای انتخاب شوند که هم مدیریت یکپارچه آب و هم برنامه‌ریزی مکانی مناطق سیل‌خیز و سیلابدشت‌هاء در تعادل باشند. این حالت تنها زمانی ممکن است که تغییرات اساسی و حتی اصلاح قوانین» مسوولیت‌ها و مدیریت زیرساخت‌های مرتبط به حفاظت سیلاب» جایگزین آندیشه‌های سنتی و مرسوم گردد. استانداردهای جدید ایمنی و خطرپذیری باید توسعه یابد و در نهایت به تصویب بالاترین سطوح سیاسی برسد. بخشی از بودجه خطرپذیری و خسارت احتمالی در مناطق سیل‌خیز باید از طریق بیمه‌های منطقی مبتنی بر نرخ‌های ترجیحی متداول قابل قبول, تامین گردد. با توجه به موارد فوق» در تدوین این راهنما تلاش شده جایگاه خاص سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار در راهبردهای نوین مدیریت سیلاب شناسایی شده و تجارب ارزشمند جهانی که با صرف زمان طولانی و هزینه‌ای هنگفت حاصل شده به نحو مناسبی انعکاس یابد. - هدف در دو دهه‌ی اخیر کاربرد روش‌های غیرسازه‌ای مدیریت سیلاب و به‌خصوص پیش‌بینی و هشدار سیل برای کاهش ریسک سیلاب‌ها روندی افزایشی داشته است (به خصوص در کشورهای توسعه یافته). در این چارچوب با توجه به تجارب کم کشور ما در این زمینه» تدوین این راهنما در دستور کار قرار گرفته است. هدف از تهیه راهنمای جامع مطالعات طرح» بهره‌برداری و نگهداری سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیلاب. ارائه‌ی رهنمودها و دستورالعمل‌های لازم برای تسهیل طراحی و بهره‌برداری این سامانه‌ها است. با توجه به این که طراحی این سامانه به‌وسیله‌ی تیم‌های چندرشته‌ای صورت می‌گیردء مخاطبان اصلی راهنمای حاضرء این تیم‌ها هستند. - دامنه‌ی کاربرد این راهنما برای هدایت مهندسان طراح و بهره‌بردار سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیلاب و همچنین کارفرمایان این طرح‌ها با دیدگاه انتقال فن‌آوری تهیه شده است. در تدوین این راهنما فرض شده است که کاربران آن مهندسان و کارشناسان حرفه‌ای با سابقه‌ی حداقل ۵ سال هستند که آموزش‌های دانشگاهی و حرفه‌ای را فرا گرفته و درصورت لزوم توانایی لازم برای فراگیری فن‌آوری‌های مربوط را دارا هستند. در این چارچوب» موارد کلیدی در رابطه با طراحی» بهره‌برداری و نگهداری سامانه‌های پیش‌بینی و -------- صفحهٔ بعد -------- مدمه ۳ هشدار سیلاب مطرح می‌شوند و فرض بر این است که کاربران می‌توانند با استفاده از مراجع ارائه شده» مسایل خاص طرح خود را مورد موشکافی بیش‌تر قرار دهند. به‌علاوه با توجه به ماهیت تیمی طراحی سامانه‌های هشدار سیلاب» تلاش شده است که مباحث مختلف سامانه به نحوی ارائه شوند که کارشناسان با تخصص‌های مختلف در حداقل فرصت بتوانند چارچوب اساسی مطالعات و تعاملات با متخصصان دیگر را درک نمایند. بدیهی است که فن‌آوری‌های مرتبط به سرعت در حال تغییر هستند و کاربران این راهنما باید تلاش کنند که فن‌آوری‌های به‌روز شده را مورد استفاده قرار دهند. با توجه به دامنه‌ی کاربرد»ء مخاطبین این راهنما عبارتند از: - تیم طراحی تیم طراحی سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیلاب متشکل از کارشناسانی با تخصص‌های مختلف از جمله هواشناسی» هیدرولوژی» سنجش از دورء سامانه‌ی اطلاعاتی جغرافیایی, کاربری اراضی,» هیدرولیک, مخابرات. رایانه» سوانح طبیعی و ... است. بنابراین مدیریت این تیم نیازمند دید سیستماتیک و همه‌جانبه است. مدیران تیم‌های طراحی از مهم‌ترین مخاطبین این نشریه محسوب می‌شوند. از طرف دیگر در یک کار تیمی چند رشته‌ای موفق, متخصصان مختلف باید درک مناسبی از کلیات طرح و فعالیت‌های دیگر اعضای تیم داشته باشند. به‌علاوه روند مطالعات مرسوم که در پروژه‌هایی غیر از پیش‌بینی و هشدار سیلاب صورت می‌گیرد ممکن است برای این مطالعات مناسب نباشد. در این چارچوب راهنمای حاضر می‌تواند در تطبیق مطالعات لازم با ویژگی‌های خاص این سامانه‌ها مورد استفاده قرار گیرد. - تیم کارفرمایی تعیین لزوم راه‌اندازی» راهبردها و چارچوب‌های سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیلاب و انتخاب مشاورین دی‌صلاح» از مهم‌ترین چالش‌های تیم‌های کارفرمایی است. شایان ذکر است که شرایط بسیار مختلف طبیعی و غیرطبیعی موجب اختلاف بسیار چشمگیر در کار کرد این سامانه‌ها می‌شود و چه بسا در بسیاری از رودخانه‌هاء سامانه‌های بسیار کم‌هزینه که در زمان کوتاهی قابل راه‌اندازی هستند بتوانند کارکردهای اصلی را با کیفیت مطلوب به‌دست دهند. بنابراین تصمیم‌های کلیدی کارفرما در مراحل اولیه‌ی تعریف پروژه و انتخاب مشاور می‌تواند موجب کاهش قابل ملاحظه‌ی هزینه‌ها و دوره‌ی احداث گردد. با توجه به تجارب کم راه‌اندازی و بهره‌برداری از این سامانه‌ها در کشورء این راهنما می‌تواند تیم کارفرمایی را در این جهت یاری نماید. همانطوری که در مقدمه اشاره شد جنبه‌های سازمانی» مهم‌ترین عامل در کارآیی سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیلاب است. بنابراین امید است این راهنما بتواند در تطبیق شرایط سازمانی با نیازهای راه‌اندازی و بهره‌برداری این سامانه‌هاء به تیم‌های کارفرمایی کمک جدی نماید. - تیم بهره‌برداری و مسوولین حوادث غیرمترقبه بهره‌برداری کاراً و موثر از نیازهای اصلی برای موفقیت سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیلاب محسوب می‌شود. به‌علاوه این سامانه‌ها باید به صورت پیوسته مورد ارزیابی قرار گرفته و به‌روز شوند. در این چارچوب لازم است تیم بهره‌برداری علاوه بر توانمندی‌های بهره‌برداری» از توانمندی‌هایی مشابه تیم طراحی برخوردار باشد تا ارتقای سامانه و افزایش اتکاپذیری آن امکان‌پذیر -------- صفحهٔ بعد -------- 3 راهنمای جامع مطالعات طرح» بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل شود. بنابراین با وجودی‌ که فصل‌های هشتم تا دوازدهم با محوریت بهره‌برداری تهیه شده لازم است تیم‌های بهره‌برداری درک جامعی از تمامی فصول داشته باشند. از طرف دیگر همان‌طوری که در فصل دوم ارائه شده» موفقیت بسیاری از روش‌های غیرسازه‌ای مانند تخلیه, مقابله با سیلاب و ... در گرو کار کرد مناسب سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیلاب است بنابراین افزایش درک مسوولین حوادث غیرمترقبه از این سامانه‌ها از اهداف اصلی این راهنما محسوب می‌شود. - چارچوب‌های این راهنما شرح خدمات این پروژه و عناوین فصل‌های راهنمای حاضر توسط کارفرمای طرح و ناظران پروژه از ابتدا مشخص شده بود. در طول انحام این مطالعهء ناظران بر خلاصه و کاربردی بودن مطالب برای مخاطبین حرفه‌ای تاکید ویژه داشته‌اند. در این چارجوب. مطالبی که ضروری ارزیابی شده ولی در فصل‌های کتاب قابل ارائه نبود در پیوست‌ها ارائه شده‌اند. محورهای اصلی فصل‌های این راهنما عبارتند از: فصل اول: هدف و دامنه کاربرد فصل دوم: براساس تجارب جهانی» اهمیت روش‌های غیرسازه‌ای و نقش کلیدی پیش‌بینی و هشدار سیلاب در این فصل آرائه شده و در پایان بر پتانسیل هم‌افزایانه این روش‌ها تاکید شده است. فصل سوم: کلیات سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیلاب» مشخصه‌های پیش‌بینی‌های هیدرولوزیکی و سطوح توسعه یافتگی این سامانه‌ها در این فصل ارائه شده است. فصل چهارم: مطالعات پایه‌ای که معمولا در رابطه با طراحی سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیلاب صورت می‌گیرد و توصیه‌های کلیدی در این رابطه در این فصل ارائه شده است. بدیهی است مطالعات انجام شده در این بخش در کلیه‌ی ابعاد یک سامانه جامع پیش‌بینی و هشدار سیلاب (پایشء پیش‌بینی» تصمیم‌گیری در زمان واقعی و هشدار) مورد استفاده قرار می‌گیرد. از دیدگاه کلان» یک سامانه‌ی جامع پیش‌بینی و هشدار سیلاب شامل سامانه‌های زیر است: ۱ سامانه‌ی پایش و انتقال اطلاعات ۲- سامانه‌ی پیش‌بینی ۳ سامانه‌ی تصمیم‌گیری در زمان واقعی ۴ سامانه‌ی هشدار در این چارچوب. در فصل‌های پنجم تا یازدهم موارد مختلف این سامانه‌ها تشریح می‌شود. فصل‌های دوازدهم و سیزدهم به سامانه‌ی بازیافت و مدیریت پیوسته. آرزیابی» بهره‌برداری» نگهداری و توسعه اختصاص یافته است. در فصل چهاردهم نیز شرح خدمات نمونه برای طراحی یک سامانه‌ی جامع پیش‌بینی و هشدار سیلاب ارائه شده است. بنابراین تمرکز اصلی این راهنما بر جنبه‌های مختلف راهبردی؛ طراحی و بهره‌برداری این سامانه‌ها قرار گرفته است. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۱ رهیافت‌های غیرسازه‌ای مدیریت سبلاب -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- رهیافقت‌های غیرسازدای مدیریت سبلاب ۷ ۱-۱- کلیات در سال‌های اخیر مصداق‌های بارزی در مورد اهمیت حیاتی و کارایی روش‌های غیرسازه‌ای مدیریت سیلاب و به خصوص سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیلاب مطرح شده‌اند. البته برخی از این مصداق‌ها مانند فاجمه سونامی ۲۰۰۴ در اقیانوس آرام هزینه‌ی سنگین تلفات چند صد هزار نفری به‌همراه داشت. مصداق دیگر به تلفات جانی ۲ توفان دریایی در بنگلادش اشاره دارد: - توفان دریایی نوامبر ۱۹۷۰: ۳۰۰.۰۰۰ کشته - توفان دریایی آوریل ۱۹۹۱: ۱۴۰.۰۰۰ کشته - توفان دریایی نوامبر ۲۰۰۷: ۳.۵۰۰ کشته این واقعیت که کشور فقیری همچون بنگلاش موفق شده است علی‌رغم افزایش جمعیت» تلفات توفان ۲۰۰۷ را به یک صدم تلفات توفان ۱۹۷۰ برساند به‌وضوح هیچ شکی در مورد نیاز به سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیلاب در مناطق پرخطر باقی نمی‌گذارد. در چین تلفات جانی سه سیلاب مشابه در قرن بیستم شاهدی دیگر بر این مدعا است: - سیلاب ۱۹۵۴: ۳۰.۰۰۰ کشته - سیلاب ۱۹۹۸: ۲.۰۰۰ کشته در همین کشور در جریان سیلاب‌های تابستان ۱۹۹۸ در رودخانه بانگ‌تسه. مقامات مسوول در موقعیت دشواری برای تصمیم‌گیری قرار گرفته بودند. یکی از شهرهای مهم این کشور با جمعیت ۵ میلیون نفر در معرض خطر جدی آب‌گرفتگی قرار داشت و براساس دیدگاه مدیران حوادث غیرمترقبه, تنها گزینه‌ی نجات این شهرء انفجار سیل‌بندها و انحراف سیلاب به منطقه جین‌گینگ" با جمعیت نیم میلیون نفر بود. به‌علت تبعات سنگین این امرء گزینه‌ی انحراف سیلاب توسط بالاترین آرگان تصمیم‌گیری اجرایی یعنی هیات وزیران چین تصویب شد و مقدمات انفجار سیل‌بندها فراهم گردید. با توجه به این که تخریب یا عدم تخریب سیل‌بندها معمولا وابسته به افزایش تراز اوج به میزان چند سانتی‌متر است. تصمیم‌گیری‌های حیاتی در هنگام وقوع سیلاب باید براساس پیش‌بینی‌های دقیق صورت پذیرد. در اوج بحران؛ سامانه‌های پیش‌بینی سیلاب نشان دادند که بدون تخریب سیل‌بندها و انحراف عملی نگردید و هر دو شهر از خطر آب‌گرفتگی مصون ماندند. این تجربه نشان داد که پیش‌بینی دقیق و به‌هنگام می‌تواند مانع موارد فراوانی مشابه آنجه گفته شد.ء می‌تواند به‌عنوان مصداق‌های بارز کاراییء اهمیت فوق‌العاده و ضرورت حیاتی سامانه‌های هشدار سیلاب ارائه شود. در سال‌های اخیر تغییر گرایش از مدیریت بحران به مدیریت ریسک و تاکید بر مدیریت دانایی‌محورء موجب ارتقای قابل ملاحظه‌ی سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار گردیده است. زیرا موفقیت مدیریت ریسک بستگی مستقیم به دقت برآورد شرایط آینده دارد. در این رابطه باید توجه داشت که راه‌اندازی سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار» کم‌هزینه بوده و نیاز به زمان زیادی ندارد. علاوه بر این درصد قابل ملاحظه‌ای از هزینه‌های این سامانه‌ها مربوط به نیروی انسانی است که در کشورهای در حال توسعه با هزینه‌ی بسیار |- [10 8 -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ راهنمای جامع مطالعات طرح, بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل کم‌تری نسبت به کشورهای توسعه یافته قابل تامین است. افزون بر این» انقلاب اطلاعاتی و توسعه اینترنت» فرصت‌ها و امکاناتی را که پیش از این کارشناسان سیلاب در رویا هم نمی‌دیدند برای ارتقای کارآیی سامانه‌های پیش‌بینی فراهم آورده است. از طرف دیگر تعداد سیلاب‌های فاجعه‌بار در جهان رو به افزایش بوده و تغییر اقلیم و توسعه عمرانی در سیلابدشت‌ها موجب رشد خطرات سیلاب گردیده است. این روند نگران کننده نیز توجه بیش‌تر به روش‌های غیرسازه‌ای و به‌ویژه سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیلاب را موجب گردیده است. برای مثال در تحقیقی که تحت عنوان ۳۱۲۵۳1000 توسط کشورهای آروپایی به انجام رسید.ء به‌کارگیری سامانه هشدار سیلاب به‌عنوان مهم‌ترین راهکار در تطبیق با تغییر اقلیم و افزایش تراز آب اقیانوس‌ها در قرن ۲۱ توصیه شده است. ۲-۱- رهیافت‌های غیرسازه‌ای در مدیریت سیل با وجود آن که بشر در طول تاریخ با سیلاب‌ها زندگی کرده است. هیچ‌گاه اثرهای مخرب سبلاب‌ها در گذشته مانند امروز نبوده است. زیرا افراد بسیار کم‌تری در سیلابدشت‌ها زندگی می‌کردند و فعالیت‌های انسانی در گذشته این چنین موجب افزایش پتانسیل سیلاب روش‌های مختلفی برای مدیریت سیلاب به‌کار گرفته می‌شوند. این روش‌ها را می‌توان در چهار دسته زیر طبقه‌بندی نمود: - ابحاد آمادگی برای تحمل خسارات اولین دسته بر مبنای حفاظت فیزیکی به‌وسیله سازه‌ها است و روش‌های سازه‌ای نامیده می‌شود. سه دسته دیگر در گروه روش‌های غیرسازه‌ای طبقه‌بندی می‌شوند. به عبارت دیگر روش‌های سازه‌ای: - قبل از وقوع سیلاب اعمال می‌شوند. - ماهیت عمدنا سازه‌ای دارند. - به منظور دورکردن سیلاب از مردم به‌کار گرفته می‌شوند. کلیه روش‌هایی که در برگیرنده توامان سه مشخصه فوق نباشند.ء روش‌های غیرسازه‌ای مدیریت سیلاب محسوب می‌شوند. برای مثال مقابله به‌هنگام با سیلابء دارای ماهیت سازه‌ای است و به‌منظور دورکردن سیلاب از مردم و در هنگام سیلاب آنجام می‌شود با مدیریت حوضه آبریز که قبل از وقوع سیل و به‌منظور دورکردن سیلاب از مردم صورت می‌گیرد. ماهیت غیرسازه‌ای دارد. روش‌های دیگر مانند هشدار سیلاب و تخلیه ساکنین «به هنگام سیلاب» و به‌منظور «دورکردن مردم از سیلاب» آنحام می‌شوند و دارای ماهیت «غیرسازه‌ای» هستند. با وجود آن که برخی روش‌های غیرسازه‌ای مدیریت سیلاب مانند پیش‌بینی سیلاب. مقاوم‌سازی سیل‌بندها در جریان سیلاب, پهنه‌بندی و مقاوم‌سازی در مناطق مسکونی و اراضی کشاورزی از ۲۰۰۰ سال پیش در برخی کشورهای جنوب شرقی آسیا مانند چین» ویتنام و بنگلادش به‌کار گرفته می‌شده است. در اواخر دهه ۰۱۹۸۰ روش‌های غیرسازه‌ای در بسیاری از کشورها یا ناشناخته بودند و یا مورد توجه قرار نمی‌گرفتند. از آن زمان بسیاری از کشورهایی که تصور داشتند با روش‌های سازه‌ای موفق به مهار سیلاب -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- رهیافت‌های غبرسازهای مدیریت سیلاب ۹ شده‌اندء مجددا خسارت‌های عمده‌ای را در اثر سیلاب‌ها متحمل شدند و اکنون به‌طور جدی در حال تفکر مجدد در مورد کاراآیی روش‌های سازه‌ای در شرایطی که به تنهایی به‌ کار گرفته شوند. هستند. در بسیاری از این کشورها این تصور وجود داشت که روش‌های غیرسازه‌ای برای کشورهای فقیر مناسب است و با احداث سدهاء سیل‌بندها و کانال‌های سیل‌بر می‌توان به‌طور کامل سیلاب‌ها را مهار نمود و از آب‌گرفتگی جلوگیری کرد. تجربیات جهانی نشان داده است که این راهبرد غیرعقلانی و غیرعملی است. اکنون در بسیاری از کشورهای ثروتمند غربی و ژاپن» کارشناسان سیلاب اعتقاد دارند که ترکیب و هم‌افزایی روش‌های سازه‌ای و غیرسازه‌ای» راه‌حل بهینه برای حداقل‌نمودن خسارات سیلاب است. در عین حال ترکیب روش‌های سازه‌ای و غیرسازه‌ای کم‌هزینه‌تر از روش‌های سازه‌ای به تنهایی است. رهیافت‌های غیرسازه‌ای در مدیریت سیل در برگیرنده آن بخش از فعالیت‌هایی است که برای رفع یا کاهش اثرهای تخریبی سیلابء سازه‌های فیزیکی احداث نمی‌شوند. رهیافت‌های سازه‌ای در مدیریت سیلاب عبارتند از: احداث سدهاء خاکریزهاء سیل‌بندهاء منحرف‌نمودن سیلاب. کانال‌های سیلاب‌بر و غیره که به‌وسیله ذخیره» محدودسازی یا تعدیل جریان و یا انحراف سیلاب» مهار سیلاب را تا حدی ممکن می‌سازند. ممکن است سازه‌ای به‌صورت ترکیبی از رهیافت‌های سازه‌ای یا غیرسازه‌ای مورد استفاده قرار گیرد. به هر حال همیشه روش‌های غیرسازه‌ای باید درکنار طراحی‌های سازه‌ای مورد توجه قرار گیرند. زیرا استفاده از آنها موجب افزایش اثربخشی و هم‌افزایی می‌شود. در شرایط حاکم بر بسیاری از حوضه‌های آبریز رودخانه‌هاء ممکن است روش‌های غیرسازه‌ای از روش‌های سازه‌ای مهار سیلاب کم‌هزینه‌تر باشند. رهیافت‌های غیرسازه‌ای مهار سیلاب در دو گروه اساسی در جدول (۱-۱) نشان داده شده‌اند. نکته کلیدی در مورد رهیافت‌های مختلف غیرسازه‌ای» پتانسیل هم‌افزایی این رهیافت‌ها است. زیرا کاربرد موثر و کاریی این روش‌ها حاصل کاربرد توامان آنها است. بدیهی است اقدامات واکنشی بدون تمهیدات برنامه‌ریزی فاقد کارآیی لازم خواهد بود. در این چارچوب» هم‌افزایی بهینه روش‌های غیرسازه‌ای و سازه‌ای نیاز به توجه خاص دارد. جدول ۱-۱- روش‌های غیرسازه‌ای مدیریت سیلاب روش ی مات | عناق پیش‌بینی سیلاب‌های دریایی غیر ساز هنگام وقوع سیلاب دور کردن مردم از سیلاب کنترل گسترش سیلابدشت غیر ساز قبل از وقوع سیلاب دورکردن مردم از سیلاب بیمه سیلاب غیر ساز قبل از وقوع سیلاب ۲ می‌تواند در دورکردن مردم از سیلاب موثر باشد که و تس -------- صفحهٔ بعد -------- ۰ راهنمای جامع مطالعات طرح» بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل مناطق وسیعی از جهان» اعم از کشورهای صنعتی یا در حال توسعه در معرض خطر سیل قرار دارند. حتی در کشورهای ثروتمند و پیشرفته‌ی صنعتی علی‌رغم تمام تلاش‌هایی که در طول تاریخ به‌وسیله مردم یا دولت‌ها صورت گرفته است. هیچ کشوری نتوانسته است نواحی سیل‌گیر خود را کاملا و برای همیشه از خطر سیل محفوظ بدارد. دلایل بسیار ساده‌اند: در تمام دنیاء رودخانه‌ها تامین کننده‌ی نیازهای اولیه زندگی نظیر سامانه‌های آب شرب آبیاری» انرژی» کشتیرانی» ماهیگیری (به‌خصوص برای کسانی که در سواحل آنها زندگی خود را بنا نهاده‌اند) و منبع درأمد هستند. بنابراین تمرکز جمعیت در طول رودخانه‌ها موجب افزایش ریسک سیلاب در این مناطق شده است. دره‌هایی که از بقایای آبرفتی تشکیل شده‌اند. غنی‌ترین اراضی از نظر کشاورزی و سایر نیازهای زندگی و از زیرساخت‌های مهم توسعه‌ی کشورها محسوب می‌شوند. برای تضمین کامل در برابر خطرپذیری سیل نیاز به سرمایه‌گذاری بسیار زیاد و ایجاد سازه‌های پرهزینه و گرانی است که از عهده هر کشوری» حتی کشورهای بسیار فروتمند خارج است. به‌علاوه ایجاد چنین تمهیداتی ممکن است باعث از بین رفتن و حذف جاده‌ها, خطوما ارتباطی و بسیاری از تاسیساتی شود که برای شکل‌گیری تمدن در طول رودخانه‌ها و در دشت‌های آبرفتی آنها ایجاد شده‌اند. بنابراین سطوح ایجاد حفاظت در برابر سیل محدود است و در بسیاری از حالات دوره برگشت سیل ۱۰ تا ۱۰۰ سال منظور می‌شود. پیش‌بینی سیل و همراه با آن اطلاع‌رسانی وقوع سیل» ابزاری منطقی برای کاهش خطرات سیل نسبت به‌جان انسان‌ها و مایملک آنها در نقاط سیل‌گیر است. به‌طور بسیار خلاصه دلایل اهمیت تکمیل روش‌های سازه‌ای به‌وسیله روش‌های غیرسازه‌ای عبارتند از: - عدم قطعیت‌های هیدرولیکی» هیدرولوزیکی» ژئوتکنیکی و همچنین کاستی‌های اجرا مانع از آن می‌شوند که اطمینان کامل از عملکرد سازه‌ها وجود داشته باشد. - در دهه‌های اخیرء فعالیت‌های انسانی تغییرات شدیدی در هیدروسیستم‌ها ایجاد نموده و روند کند تغییرات طبیعی را بسیار افزایش داده است. از جمله این تغییرات می‌توان به تغییر اقلیم» تغییرات ناشی از احداث سازه‌های هیدرولیکی» تغییرات ناشی از کاربری اراضی» تغییرات ریخت‌شناسی» تغییرات زیست‌محیطی و اثرهای اندرکنشی اشاره نمود. - روش‌های غیرسازه‌ای بهتر می‌توانند با پیشرفت فن‌آوری تطبیق کنند و این مساله می‌تواند ابزاری برای مقابله با آثار زیان‌بار تغییرات هیدروسیستم‌ها و استفاده از منافع آزها باشند. - در بسیاری از موارد به‌علت محدودیت منابع مالی امکان اعمال محافظه‌کاری در پروژه‌های مدیریت سبلاب وجود ندارد. انتخاب دوره‌های بازگشت طولانی در مواردی که محدودیت منابع مالی وجود ندارد نیز ممکن است توجیه اقتصادی نداشته باشد. - هزینه‌های روش‌های غیرسازه‌ای عموما کم‌تر از روش‌های سازه‌ای بوده» به‌علاوه این هزینه در زمان پخش می‌شود. - در حین احداث سازه‌هاء اعمال روش‌های غیرسازه‌ای تنها گزینه ممکن است. این دوره در طرح‌های بسیار بزرگ می‌تواند طولانی باشد و از نظر اقتصادی کاهش خسارات در سال‌های اول بسیار بااهمیت‌تر از سال‌های بعدی است. - افزایش دوره بازگشت سیلاب طراحی و افزایش ابعاد سازه‌ها در طولانی‌مدت می‌تواند خطرات ناشی از سیلاب را بیش‌تر کند. زیر تخریب سازه‌های بزرگ معمولا عواقب بسیار فاجعه‌بارتری از زمانی که اصلا سازه‌ای احداث نشده باشد.ء به دنبال دارد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- رهیافت‌های غبرسازهای مدیریت سیلاب )۱ - در موارد زیادی محدودکردن مسیر رودخانه عواقب زیست‌محیطی نامطلوبی به‌دنبال داشته است. در این راستا - یک اصل بنیادی مهندسی رودخانه, اصلاح تدریحی رودخانه با توجه به پاسخ رودخانه و عمدتا با استفاده از انرژی جریان می‌توانند هم‌خوانی بیش‌تری میان مهندسی رودخانه و مدیریت سیلاب ایجاد نمایند. > در بسیاری موارد روش‌های غیرسازه‌ای تنها گزینه ممکن هستند. مانند هشدار و تخحلیه مردم در موج‌های عظیم ناشی از سونامی در سواحل یا توفان‌های دریایی و یا شکست سدها (به‌عنوان یک مصداق بارز می‌توان به سونامی ۲۰۰۴ جنوب - روش‌های غیرسازه‌ای موجب ایجاد شناخت بهتر از هیدروسیستم و تغییرات آن می‌شوند و در نتیجه این تغییرات را می‌توان بهتر هدایت کرد و با آن تطبیق نمود. گروه کاری رهیافت‌های فراگیر سیلاب! در کمیته بین‌المللی آبیاری و زهکشی" جدول (۲-۱) را در رابطه با فعالیت‌های کشورهای مختلف در زمینه‌ی رهیافت‌های غیرسازه‌ای ارائه نموده است. همان‌طوری که جدول نشان می‌دهد. پیش‌بینی و هشدار سیلاب مهم‌ترین و فراگیرترین رهیافت‌های غیرسازه‌ای مدیریت سیلاب محسوب می‌شوند. جدول ۲-۱- کاربرد رهیافت‌های غیرسازه‌ای مدیریت سیلاب در کشورهای مختلف "۲ را اقدامات برنامه‌ریزی ۱ 2 ۱ ۱ د ی 1 1 ۸ اون ۳ 1 ۳100 ۵ +6 ۸0۲0۵0 ۲۵۵۳۵۹۱۷۵ اه ما0 ۷۷۵۳۵۵۵ -۱ 86 ل 2 1۳۳1221100 ۵۵ ۲۵۱1166 [۵ 11۵1100 -2 ۳- منبع گروه رهیافت‌های فراگیر مدیریت سیلاب در کمیته‌ی بین‌المللی آبیاری و زهکشی -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ راهنمای جامع مطالعات طرح» بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هضدار سیل 3333شششششششششششششججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججشجشججشجججججتت ادامه جدول ۲-۱- کاربرد رهیافت‌های غیرسازه‌ای مدیریت سیلاب در کشورهای مختلف وگ وه رو دک د ً : : نت 7 وج وی رک وج و دا راو ۲ و2 و بو زد از ود ,رو ّ ۳3 و اد 3 2 ۲ 1 : 2 نها 4 ( نی مراکش + + + اچج. + چ+اچج +جج + هلند + + جج اج اج اج + + جج. + پاکستان + + + + + بقل کج کج جک اج ۳ جنوب شرقی آسیا چا + + +چ+ + + + + + اسپانیا + ج ج ج. + چا اج ج ج + ++ انگلستان + + بجج جج. + + + + + آمریکا + + بجبج جلجا + + جد + + + ج جبج + -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۲ سبلاب -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۳ کلیات بلایای طبیعی مثل سیلاب‌ها یا خشکسالی‌هاء در همه سطوح توسعه ملی ضروری محسوب می‌شوند. هدف از این بخش آرائه اطلاعات در موارد زیر است: - آنواع پیش‌بینی‌ها و هشدارهایی که صادر می‌شوند. - مراکزی که خدمات لازم برای تهیه‌ی پیش‌بینی‌ها را ارائه می‌دهند. سابقه اولین پیش‌بینی سیل مبتنی بر فن‌آوری‌های ارتباطی به سال ۱۸۵۴ در فرانسه برمی‌گردد. در آن سال هیدرولوژیست‌ها با استفاده از تلگراف, وقوع سیل را در یکی از رودخانه‌های بزرگ فرانسه از سه روز قبل پیش‌بینی کردند که این پیش‌بینی منجر به سامانه‌های پیشرفته پیش‌بینی سیل به‌عنوان یکی از روش‌های غیرسازه‌ای مدیریت سیلاب» بیش از نیم قرن است که در اکثر کشورها مورد توجه قرار گرفته است. در زمینه‌ی ایجاد سامانه‌های پیشرفته پیش‌بینی سیل, چه از لحاظ سخت‌افزاری و چه از لحاظ نرم‌افزاری» تجربیات مفیدی در سطح بین‌المللی وجود دارد. مولفه‌های سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیلاب عبارتند از: - اندازه‌گیری, پایش و ارسال داده‌ها - بخش نرم‌افزاری و مدل‌های ریاضی پیش‌بینی - بخش مدیریت و اطلاع‌رسانی مهم‌ترین اجزای بخش نرم‌افزاری سامانه, شامل شبیه‌سازی بارش - رواناب و فرموله کردن روابط حاکم در فرآیند تبدیل بارش به رواناب» روندیابی سیلاب در رودخانه‌ها و مخازن, واسنجی" و اصلاح سامانه در زمان واقی و برنامه‌ی ارتباط با کاربر است. بررسی‌های انجام شده در سطح دنیا نشان می‌دهد که سامانه‌های پیش‌بینی سیل در کشورهای مختلف بسیار متفاوتند. این موضوع نمایانگر این است که بسته به شرایط حوضه‌ی آبریز» پیچیدگی هیدرولوژیکی آن و اهداف روش‌های مختلف. می‌توانند کارایی پیش‌بینی‌ها و هشدارهای هیدرولوژیکی برای اهدافی از جمله پیش‌بینی وقایع کوتاه‌مدت از تندسیلاب‌ها" گرفته تا پیش‌بینی‌های فصلی برای تامین منابع آب» آبیاری» تولید انرژی یا کشتیرانی در رودخانه‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرند. روش‌های پیش‌بینی از روابط ساده تجربی و روابط همبستگی تا استفاده از مدل‌های پیجیده ریاضی که شامل تمامی مراحل بیلان آبی در حوضه‌ی رودخانه است؛ |- 2- 1105۱ 40 -------- صفحهٔ بعد -------- 7 راهنمای جامع مطالعات طرح؛ بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌پینی و هشدار سیل محاسبه شدت و بزرگی سیلاب. از نظر آبدهی و حجم در یک زمان مشخص در آینده» مهم‌ترین تمایز بین پیش‌بینی‌های هیدرولوژیکی و محاسبات آماری است. در محاسبات آماری» هیدرولوژیست‌ها فقط عناصر مورد انتظار را مورد ارزیابی قرار می‌دهند. برای مثال احتمال وقوع یک سیلاب ده ساله در یک سال آبی. تنها احتمال متوسط مبتنی بر آمار را به‌دست می‌دهد. در حالی که پیش‌بینی هیدرولوژیکی با استفاده از اطلاعات مشاهده‌ای, مقدار عددی یک پارامتر که هنوز به‌وقوع نپیوسته را به‌دست می‌آورد که این مقدار می‌تواند تفاوت زیادی با متوسط درازمدت آن پارامتر داشته باشد. تاخیر زمانی میان فرآیندهای هواشناسی سریع و فرآیندهای هیدرولوژیکی امکان پیش‌بینی برخی از عناصر در چرخه هیدرولوژیکی را فراهم می‌سازد. مشخصات اصلی که بر رواناب و دیگر فرآیندهای هیدرولوژیکی حاکم است را می‌توان به دو گروه زیر تقسیم نمود: ۱( عوامل اولیه حوضه آبریز که در زمان پیش‌بینی سیل حاکم است و می‌تواند براساس مشاهدات یا اندازه‌گیری‌های موجود محاسبه و برآورد شود. ۲ عوامل آینده که بر فرآیندهای هیدرولوژیکی پس از پیش‌بینی تاثیر دارد. مهم‌ترین عامل شرایط آتی» آب و هوا است که تنها درصورتی که پیش‌بینی‌های هواشناسی مورد اتکا موجود باشد. می‌تواند صریحا در نظر گرفته شود. آما تاکنون - حجم رواناب در دوره‌های زمانی مختلف (دوره‌های جریان زیاد و کم یا دوره‌ها برحسب ماه فصل و سال) - هیدروگراف آبدهی یا تراز آب - تراز و آبدهی حداکثر سیلاب و زمان وقوع آن در زیر معانی واژه‌های استانداردی که برای تعیین طیف پیش‌بینی‌های هیدرولوژیکی به‌کار می‌رود؛ ارائه می‌گردد: - پیش‌بینی هیدرولوژیکی کوتاه‌مدت: پیش‌بینی مقدار آتی یک پدیده هیدرولوژیکی برای یک دوره کوتاه‌تر از ۲ روز - پیش‌بینی هیدرولوژیکی میان‌مدت: پیش‌بینی مقدار آتی یک پدیده هیدرولوژیکی برای یک دوره ۲ الی ۱۰ روز - پیش‌بینی هیدرولوژیکی بلندمدت: پیش‌بینی مقدار آتی یک پدیده هیدرولوژیکی برای یک دوره بلند بیش از ۱۰ روز - پیش‌بینی هیدرولوژیکی فصلی: پیش‌بینی مقدار آتی یک عامل هیدرولوژیکی برای یک فصل (که معمولا دوره‌ای چند ماهه را پوشش می‌دهد). - هشدار هیدرولوژیکی: اطلاعات اضطراری برای یک پدیده هیدرولوژیکی مورد انتظار که خطرناک تلقی می‌شود. - متغیر پیش‌بینی پدیده‌ای است هیدرولوژیکی که لازم است پیش‌بینی شود. - زمان پیش‌هشدار که همچنین به‌عنوان دوره پیش‌بینی یا دوره پیش‌هشدار شناخته می‌شود. - روش‌های محاسباتی - شکل ارائه, به‌عنوان منال مقدار عددی» هیدروگراف. توزیع احتمالاتی و... - اطلاع‌رسانی همگانی -------- صفحهٔ بعد -------- ۳-۲- کاربردهای پیش‌بینی‌های هیدرولوزیکی پیش‌بینی‌های هیدرولوژیکی برای تنظیم آورد رودخانه, استفاده از انرژی رودخانه» کشتیرانی در رودخانه‌هاء آبیاری (مخصوصا در مناطق خشک) و مدیریت کمی و کیفی منابع آب با ارزش محسوب می‌شوند. پیش‌بینی‌ها همچنین در مواجهه و تطبیق با پدیده‌های خطرناک در رودخانه‌ها نقش مهمی دارند. در نتیجه ارائه هشدار قبل از سیلاب» موجب می‌شود اقداماتی برای جلوگیری از تلفات جانی و خسارات مالی صورت پذیردء به‌طوری که خسارات و خرابی‌های ناشی از این بلای طبیعی حداقل شود. پیش‌بینی‌های هیدرولوژیکی در طراحی و طی ساخت و بهره‌برداری از سازه‌های هیدرولیکی مهم هستند. به‌عنوان مثال مدل‌های قابل اعتماد پیش‌بینی رواناب فصلی و آبدهی اوج رودخانه می‌تواند در طراحی سدها و سرریزها در نظر گرفته شود و این امر منجر به صرفه‌جویی اجرایی و مدیریت بهره‌برداری کارا می‌گردد. در این رابطه کمیته‌ی بین‌المللی سدهای بزرگ» بولتن روش‌های غیرسازه‌ای ۱-۳-۲ دقت و به‌هنگام بودن ارزش یک پیش‌بینی تا حد زیادی بستگی به دقت پیش‌بینی دارد. دقت مورد نیاز باید متناسب با کاربرد پیش‌بینی باشد. در ضوابط ارزیابی یک پیش‌بینی به‌طور ایده‌آل, دقت و به‌هنگام بودن باید توامان مورد نظر قرار گیرد. دقت و به‌هنگام بودن پیش‌بینی‌های هیدرولوژیکی به عوامل زیر وابسته‌اند: - قابل اعتماد بودن و حجم اطلاعات هیدرولوژیکی و هواشناسی - سرعت ارسال اطلاعات به مرکز پیش‌بینی - زمان تأخیر حوضه رودخانه - زمانی که طول می‌کشد تا خبر پیش‌بینی به کاربران ارسال شود. از عوامل عدم قطعیت در پیش‌بینی‌های هیدرولوزیکی» می‌توان به مواردی مانند خطاهای اندازه‌گیری, محدودیت‌های مدل و تغییرپذیری طبیعی ورودی‌های هواشناسی به سامانه‌های هیدرولوزیکی آشاره کرد. روش‌هایی برای تعیین دقت وجود دارند: بر پایه اطلاعات لازمء پیش‌بینی کننده باید کل خطاها را برآورد کرده و این اطلاعات را در اختیار کاربر قرار دهد. اگرچه منفست اصلی این ارزیابی به پیش‌بینی‌کننده برای بهبود روش‌های پیش‌بینی می‌رسد. همچنین پیش‌بینی‌های احتمالی» برای کاربران خاص برای آرزیابی ریسک و تصمیم‌سازی برای پدیده خاص هیدرولوزیکی مفید هستند. پیش‌بینی‌های کمی بارش ([0۳)) از جمله مورد عدم قطعیت پارامترهای شرایط آتی» مخصوصا بارش» منبع اصلی عدم قطعیت در پیش‌بینی هیدرولوژیکی محسوب می‌شود. به‌منظور استفاده بیشینه از اطلاعات تمامی منابع مانند رادار» ماهواره» مشاهدات و پیش‌بینی‌های هواشناسی و اندازه‌گیری‌های -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ راهنمای جامع مطالعات طرح,» بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل ۳-۳-۲ هزینه‌ها و منافع پیش‌بینی‌های هیدرولوژی تعیین منافع و هزینه‌ها برای کاربردهای پیش‌بینی» مشابه مراحل برنامه‌ریزی و طراحی است. مولفه‌هایی که در ارزیابی منافع در نظر گرفته می‌شوند عبارتند از: - میزان خسارات قابل اجتناب در یک مجموعه از نوع خانگی, تجاری» صنعتی و کشاورزی در صورت وجود پیش‌بینی سیل - ابعاد صرفه‌جویی‌ها در ابعاد کشاورزی» صنعتی یا بازرگانی در صورت استفاده از پیش‌بینی هیدرولوژیکی - تعیین کل منافع تجمعی در منطقه که شامل منافع ملموس و غیرملموس است مساله‌ی مهمی که باید در پیش‌بینی در نظر گرفته شود. تأثیر بی‌دقتی پیش‌بینی‌ها بر عکس‌العمل و اعتماد مردم در بلندمدت این نوع ارزیابی» به‌تنهایی یک پروژه جامع محسوب می‌شود و به‌علت این که پیش‌بینی هیدرولوژیکی نسبتا کم‌هزینه است. به‌ندرت مواردی پیش می‌آید که هزینه‌ها از منافع تجاوز کند. هیدرولوژیست‌ها و اقتصاددان‌های مجرب در یک تیم پروژه می‌باید منافع احتمالی برای بخش‌های متفاوت فعالیت‌ها مثل صنعت و کشاورزی را در نظر بگیرند. قبل از هر تصمیمی به‌علت پیچیدگی برآورد هزینه - سود برای یک سامانه پیش‌بینی هیدرولوژیکی» باید مطالعه دقیقی صورت گیرد. اگر تصمیمی برای انجام چنین مطالعاتی گرفته شودء ارزیابی منافع مالی سامانه‌ی پیش‌بینی سیلاب می‌تواند با استفاده از روابط گرافیکی زیر به‌دست آید: رابطه تراز - خسارت (نمودار ۱-۲). با استفاده از این نمودار می‌توان سود سامانه‌ی پیش‌بینی و هشدار سیلاب را برای ترازهای مختلف به دست آورد. رابطه تراز - احتمال (نمودار ۲-۲). این نمودار در مطالعات سیلاب تهیه می‌شود و احتمال وقوع ترازهای مختلف سیلاب را به‌دست می‌دهد. رابطه سود خالص - احتمال (نمودار ۳-۲). با ترکیب دو نمودار قبلی می‌توان سود خالص سامانه‌ی پیش‌بینی و هشدار سیلاب را برای ترازهای مختلف به‌دست آورد. سطح زیر منحنی سود خالص سامانه در محدوده‌ی احتمالات مختلف سیلاب را به‌دست می‌دهد. سود مابه تفاوت مربوط به تراز خاص سیل با پیش‌بینی بدون پیش‌بینی 1 تراز سبا نمودار ۱-۲- رابطه تراز - خسارت اولیه -------- صفحهٔ بعد -------- روش‌های استاندارد برای ارزیایی احتمال سیل به‌ کار می‌رود نمودار ۲-۲- رابطه تراز - احتمال وقوع سیل توسط انتظا احتمال مربوط به حادثه بت شده ‎ -‏ ,2 ۳ زک سود مابه تفاوت سالانه احتمال مربوط به حادثه ثبت شده ‎ <‏ ۳ احتمال تراز سبل حادثه ثبت شده ۳ ۳ - سود خالص سالانه ا- سود و م‌-احتمال نمودار ۳-۲- رابطه سود خالص - احتمال منافع ناشی از پیش‌بینی عموما کم‌تر از منافع اقدامات سازه‌ای حفاظت از سیلاب است. از طرفی هزینه‌های مربوط به سرویس پیش‌بینی سیلاب نیز به‌طور قابل ملاحظه‌ای کم‌تر است و این موجب می‌گردد تا در مقایسه با روش‌های سازه‌ای نسبت سود به هزینه پیش‌بینی‌ها بسیار بالا باشد. در مطالعاتی که ۵۰ سال پیش در آمریکا صورت گرفت. نسبت سود به هزینه چند سامانه‌ی پیش‌بینی و هشدار سیلاب, بیش از ۳۰ گزارش شده است. بدیهی است با پیشرفت فن‌آوری‌ها در دهه‌های اخیر می‌توان نسبت سود به هزینه بیش‌تری را برای بسیاری از سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیلاب متصور بود. منافعی که باید با هزینه‌های بهره‌برداری و نگهداری سرویس هشدار سیلاب مقایسه شوند. می‌تواند تبدیل به ارزش مالی سالیانه مورد انتظار شود. اگر پیش‌بینی‌های هیدرولوژیکی بر پایه داده‌ها و تسهیلات دایر برای عرضه سایر خدمات استفاده شوندء باید میان خدمات مختلف تقسیم شوند. سه اصلی که باید در نظر گرفته شوند عبارتند از: - هزینه‌های پرسنلی برای بهره‌برداری یک سرویس پیش‌بینی هیدرولوزیکی که می‌تواند در مقایسه با سایر سامانه‌های -------- صفحهٔ بعد -------- .۳ راهنمای جامع مطالعات طرح» بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل - هزینه پشتیبانی برای یک سرویس پیش‌بینی که احتمالا" تنها به‌صورت نظری به‌عنوان درصدی واقع‌بینانه از هزینه کل سرویس آرزیابی می‌شود. - هزینه شبکه اطلاعاتی زمان واقعی که علی‌رغم استفاده احتمالی از آن به‌عنوان قسمتی از شبکه سنجش استاندارد باید تمامی هزینه‌های آن برای سامانه‌ی پیش‌بینی محسوب شده و کاربرد جایگزین آن به‌عنوان منفعت غیرملموس محسوب یک جنبه مهم در رابطه با توجیه‌پذیری اقتصادی سامانه‌های پیش بینی هبدرولوژیکی؛ این حقیقت است که قائل‌شدن ارزش اقتصادی برای جان انسان‌ها معمولا عملی نیست. روش‌های مورد استفاده برای چنین کاری» از اطلاعات بیمه یا ارزش درآأمد در طول یک زندگی حرفه‌ای استفاده می‌کند. ولی باید این هزینه‌ها به‌صورت واقعی در نظر گرفته شوند تا شاخص‌های اقتصادی اگر رابطه سود- هزینه برای سامانه موجود رضایت‌بخش باشد. تنها چیزی که باید در نظر گرفته شود هزینه‌ها و منافع اضافی است. با وجود این باید تاکید شود که وجود یک سامانه‌ی پیش‌بینی و هشدار ممکن است مردم بیش‌تری را برای اقامست در مناطق خطرناک تشویق نماید. در اثر بروز خطا در پیش‌بینی‌هاء اطمینان‌پذیری این نوع سامانه‌ها کاهش می‌یاید. 2-۲- خدمات مرکز پیش‌بینی هیدرولوزی ۱-2-۲ سازماندهی سازماندهی سرویس پیش‌بینی هیدرولوزیکی موضوع داخلی هر کشور محسوب می‌شود که الگوی سازمانی آن در کشورهای مختلف متفاوت است. الزامات اصلی برای بهره‌برداری کارآمد یک سامانه‌ی پیش‌بینی و هشدار سیلاب عبارتند از: - ایجاد یک شبکه مناسب ایستگاه‌های بالای جو و زمینی شامل ایستگاه‌های هیدرومتری» هواشناسی و رادار - نصب و راه‌اندازی تسهیلاتی برای ارتباطات سریع و قابل اعتماد برای جمع‌آوری و انتشار اطلاعات هیدرومتری و هواشناسی - تهیه‌ی بانک اطلاعاتی آمار هیدرولوژیکی و هواشناسی ثبت شده با تسهیلاتی برای پردازش اطلاعات. ذخیره و بازیابی سریع - پرسنل مجرب و آموزش‌دیده در زمینه‌های مختلف پیش‌بینی‌های هیدرولوژیکی - ایحاد سامانه‌ی جمع‌آوری اطلاعات مربوط به بهره‌برداری مدیریت منابع آب و مدیریت سیلاب مانند مخازن,» نیروگاه برقابی و شبکه‌های آبیاری - زهکشی خطوط ارتباط و اختلال در تبادل اطلاعات و تولید انرژی را فراهم می‌آورد. تاکید شود. کارکنان مرکز پیش‌بینی باید قادر باشند که وظایفشان را تحت چنین شرایط خطیری به‌نحو موثر و کار آمد انجام دهند. در زمان بحران وجود سامانه‌ی پشتیبان مانند سامانه‌های ارتباطی رادیو منبع انرژی اضطراری و تسهیلاتی برای رفت و آمد پرسنل ضروری است. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - کلیات سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیلاب )۳ همچنین ارتباط نزدیک با هواشناسان برای دسترسی سریع به اطلاعات مشاهده‌ای» پیش‌بینی‌ها و مشورت با آنها برای هیدرولوزیست مطلوب است. این امر با ترکیب سرویس‌ها تحقق می‌یابد. درصورتی که این سرویس‌ها مجزا باشند ایجاد کانال‌های ارتباطی مناسب آداری و عملیاتی ضروری است. ۲-2-۳ فعالیت‌ها پنج زمینه اصلی فعالیت مرکز پیش‌بینی عبارتند از: - جمع‌آوری و پردازش اطلاعات ورودی هیدرولوژیکی در وضعیت موجودء عناصر بهره‌برداری» مشاهدات و پیش‌بینی‌های هواشناسی - صدور یک بولتن دوره‌ای که مربوط به وضعیت حاضر یا هر پیش‌بینی یا هشدار جاری باشد - انتشار و آرائه اطلاعیه‌هاء تحلیل‌هاء پیش‌بینی‌ها و هشدارها برای کاربران مسوول - ارزیابی کارایی و دقت پیش‌بینی - تحلیل نیازهای کاربران و پیشرفت‌های حاصل شده در سامانه‌های پیش‌بینی موجود مورد آخر بدین معناست که سامانه‌ی پیش‌بینی هیدرولوژیکی باید به‌طور دایم در حال پیشرفت و توسعه باشد. در نتیجه‌ی تغییرات هیدروسیستم‌ها و افزایش خطرپذیری ناشی از توسعه سیلابدشت. بهبود اتکاپذیری سامانه, افزایش زمان پیش‌هشدار و افزودن پارامترهای جدید به مدل‌های پیش‌بینی الزامی خواهد بود. روش انتشار اطلاعات درباره موقعیت رودخانه‌هاء دریاچه‌هاء مخازن و تحلیل‌های پیش‌بینی و هشدارهای هیدرولوژیکی» به نیاز کاربران» میزان ضرورت» کانال‌های ارتباطی و تسهیلاتی که مرکز پیش‌بینی هیدرولوژیکی در اختیار دارد وابسته است. به‌طور کلی انتقال اطلاعات در شرایط اضطراری در فواصل کوتاه‌تر صورت می‌گیرد. مثلا یک تا دو ساعت به‌جای ۲۴ ساعت. هشدار تندسیلاب‌ها یک نمونه حدی است که در آن مهم‌ترین الزام» هشدار به کاربران در کوتاه‌ترین زمان ممکن است. اطلاعات پردازش شده به شکل بولتن» تحلیل, پیش‌بینی و هشدار توسط مراکز پیش‌بینی منطقه‌ای و مرکزی پخش می‌شود. به‌علاوه می‌توان اطلاعات منتخب مشاهده‌ای ایستگاه‌ها را برای کاربران واجد شرایط مستقیما ارسال نمود. با این وجود عاقلانه است که به سازمان مسوول تنها یک مجموعه اطلاعات که منشا و اطمینان‌پذیری" آن کاملا مشخص شده باشد. ارسال شود. کاربران سامانه‌های - ستادهای حوادث غیرمترقبه - سازمان هلال احمر - وزارتخانه‌های دی‌ربط - سازمان‌های دولتی دست‌اندر کار مانند بخش‌های حمل و نقل 3 باازازداهزاه ۲ -1 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۳ راهنمای جامع مطالعات طرح» بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل - بهره‌برداران سازه‌های آبی - شهرداری‌ها - مدیران پروژه‌های در حال ساخت (مانند سدها و شبکه‌های آبیاری زهکشی) - سازمان‌های بهداشتی مانند بیمارستان‌ها و ... 1-۳- مشار کت مرذم توسعه یک سامانه‌ی پیش‌بینی و هشدار سیلاب نیاز به مشارکت هوشیارانه مردم و سازمان‌های مختلف دارد و برای کاراآًیی مناسب سامانهء کلیه‌ی اجزا باید به‌نحو موثری کارکرد خود را به انجام برسانند. به‌منظور دستیابی به هشدار موثرء سازمان‌های درگیر در فعالیت‌های واکنشی باید از روابط میان فرآیندهای هشدار سیلاب و وظایف خود آگاه باشند. به‌علاوه آگاهی جوامع در معرض خطر پیش‌نیاز موفقیت این سامانه‌ها خواهد بود. بهترین روش» درگیرکردن مردم در برنامه‌ریزی و بازنگری سامانه‌های هشدار است. روش‌های مختلفی برای مشارکت‌دادن و آموزش مردم در پیش‌بینی و هشدار سیلاب وجود دارد: - توزیع اطلاعات مربوط به سیلاب از طریق جزوه‌هاء بروشورها و... - تعامل چهره به چهره و خانه به خانه با مردم - بازدید مسوولین هشدار سیلاب از کارخانه‌ها و صنایع واقع در سیلابدشت نیز احتمال وقوع سیل‌گرفتگی را به صاحبان و پرسنل مربوط یادآوری می‌کند. - نشانگرهای سیلاب‌های مشاهده‌ای وقابع - انتشار مقالات در روزنامه‌ها - تبلیغات آگاهی‌بخش در رادیو - ارائه دستورالعمل‌های سیلاب به‌شکل کتابچه‌ها و بروشورها به مردم و کتابخانه‌ها (اطلاعات محلی نیز باید در قالب موارد فوق ارائه شود.) - برگزاری جلسات با مردم ساکن در سیلایدشت - نصب تابلوهای نشانگر پتانسیل سیلاب بر روی ساختمان‌های عمومی - مانورهای آزمایشی بدیهی است که می‌توان ترکیبی از راهکارهای فوق را در شرایط مختلف به‌کار گرفت. مناسب است اقدامات فوق را در ابتدای محل سیلاب و یا در حوالی سالگرد سیلاب‌های بزرگ و تاریخی ارائه نمود. باید تلاش شود سازمان‌های مختلف در فعالیت‌های آموزشی و فرهنگ‌پروری دخیل شوند تا انرژی و هزینه‌های لازم توزیع شود. فعالیت‌های فوق را نباید به‌صورت مرتب اجرا نمودء به‌خصوص پس از وقوع یک سیلاب شدید زیرا ممکن است خاطرات بدی را در ذهن برخی زنده کند. -------- صفحهٔ بعد -------- برنامه‌ها باید به اندازه کافی انعطاف‌پذیر باشند به‌نحوی که بتوان آنها را با شرایط جدید تطبیق داد. ۱-1۱-۲- سامانه‌ی پیش‌بینی سیل غیررسمی وجود یک سامانه‌ی پیش‌بینی سیل غیررسمی در کنار سامانه‌ی پیش‌بینی سیل رسمی, مهم تلقی می‌شود. این سامانه بر دیدگاه‌های ساکنین سبلابدشت از روند ادامه سیلاب متکی است. نظرخواهی از این افراد مهم است و باید در دستور کار قرار گیرد. در این چارچوب آنها باید شناسایی شده و تشویق شوند که اطلاعات خود را در اختیار پرسنل سامانه‌ی پیش‌بینی قرار دهند. استفاده از این افراد برای قرائت تراز رودخانه در هنگام سیلاب می‌تواند مناسب باشد. البته به شرطی که این افراد هم‌زمان دغدغه حفاظت از خانه و دارایی‌های خود را نداشته باشند. روش دیگر آن است که این افراد را تشویق نمود که پیش‌بینی‌هایی را که فکر کنند یک پیش‌بینی منحصر به فرد آرائه خواهد شد. این راهبرد می‌تواند موجب تلفیق سامانه‌ی پیش‌بینی غیررسمی با سامانه‌ی پیش‌بینی رسمی شود و در نتیجه نتایج رقابت‌های نامطلوب دو نوع پیش‌بینی در جریان سیلاب حداقل خواهد شد و پیش‌بینی‌های مستقل به رسانه‌ها منتقل نخواهد شد. با کمک گرفتن از اطلاعات مردم محلی, آنها خود را در سامانه‌ی پیش‌بینی سهیم خواهند دانست و اعتماد عمومی به آن افزایش می‌یاید. مسوولین محلی می‌توانند خود را برای شرایط بدتری از پیش‌بینی‌ها مهیا نمایند. به‌شرطی که با اعمال نظم لازم از سردرگمی مردم اجتناب شود. بالادست به کشاورز پایین‌دست ممکن باشد که در مناطق زیادی سابقه طولانی دارد. ۷-۲ تضمین پایداری و خلل‌ناپدیری سامانه‌ی پیش‌بینی و هشدار سیل تضمین پایداری و خلل‌ناپذیری سامانه‌ی پیش‌بینی و هشدار سیل در شرایط جدی و در سیلاب‌هایی که بزرگ‌تر از سیلاب‌های مشاهده‌ای و تاریخی هستند. بسیار مهم است. محدودیت‌ها و کاستی‌های روش‌های هواشناسی و هیدرولوژی باید شناسایی شده و در نظر گرفته شوند. این مساله به‌خصوص در مورد پیش‌بینی دقیق شدت و مدت پایش که با علم امروز ممکن نیست. صدق می‌کند. سازمان‌ها و مردم باید احتمال وقوع سیلاب‌های مخرب‌تر از سیلاب‌های تاریخی را بپذیرند. برای مثال در یک رودخانه» سیلابی به‌وقوع پیوست که نقطه اوج آن چهار برابر بزرگ‌تر از بزرگ‌ترین اوج مشاهده‌ای در یک دوره‌ی صدساله بود. در غرب استرالیا در سال ۱۹۷۰ بارش ۲۴ ساعته‌ای بیش از بارش بیشینه محتمل محاسبه شده آن حوضه. بارید. در ایران نیز» سیلاب مشاهده‌ای مردادماه ۱۳۸۰ در محل سد گلستان» ۲۵ درصد بیش از سیلاب بیشینه محتمل محاسبه شده در محل سد بود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ ۸-۳- اجز در جدول در ی یک سامانه‌ی کارای هن (۱-۲) اجزایی که همانند زنحیر از جدول ۱-۲- فعالیت‌ها, ب موسسات و سازمان‌های مسوول ی جمع‌آوری داده‌های هواشناسی و پیش‌بینی‌های آب و هوا - جمع‌آوری داده‌های هیدرولوژی و - دریافت و تفسیر داده‌ها - مدل‌سازی سیل - انتشار هشدار - دریافت هشدارها و پیش‌بینی‌های سیل - تفسیر و تصمیم‌گیری در مورد داده‌ها - انتشار هشدارها - ایجاد اطلاعات - همکاری با گروه‌های درگیر با سیل و رسانه‌ها - فعالیت‌ها - هماهنگی فعالیت‌ها/ ابزارها و - اطلاع‌رسانی به عموم - کاستن خسارت به‌وسیله ابزارهای - دفاع در برابر سیل و تخلیه برای تضمین کارایی و اثربخشی ب مکاری و هم‌افزایی سازمان‌های م ن راستا لازم است پرسنل کلیدی | شه‌ها و دیگر اطلاعات از طریق ار ازمان‌های در گیر در پیش‌بینی» تفس امانه‌ی پیش‌بینی و هشدار سیل را گر روش‌های غیرسازه‌ای مدیریت راهتمای جامع مطالعات طرح» بهره‌بردار کشف تا واکنش به سیل به‌منظور موثر بو سازمان‌های مسوول و عوامل کلیدی سامانه‌ی : عوامل کلیدی سازمان مرکزی هواشناسی یا سازمان ایالتی مدیریت منابع آب به همراه واحدهای محلی/ منطقه‌ای - سازمان پیش‌بینی سیل - سازمان مدیریتی ایالتی یا مرکزی به همراه واحدهای محلی/ منطقه‌ای - تصمیم‌گیرندگان محلی و منطقه‌ای - کمیته سیل و پیشگیری از حوادث نمادهای حفاظت از حوادث - حفاظت غیرنظامی (سرویس‌های نجات. پلیس, - رسانه‌ها - کمیته سیل و واحدهای محلی پیشگیری از سوانح - سازمان پشتیبانی شهری شرکت‌های استفاده کنندگان از رودخانه - صنایعی که در مناطق مستعد سیل قرار دارند ین سازمان‌ها به‌صورت ادواری با یکدیگر . ترنت نیز می‌تواند نقش بسیار موثری ایفا نترنت به‌سرعت و با هزینه‌ی بسیار کم امک مورد اجزای مختلف به‌وضوح شناسایی شو باید به‌عنوان بخشی از مدیریت سیلاب د سیلاب باید در دستور کار قرار گیرد. ی و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل ن یک سامانه‌ی هشدار سیل لازم هستند. - جمع‌آوری و انتقال داده‌های اندازه‌گیری شده از دور و اتوماتیک - تراکم شبکه ایستگاه جمع‌آوری داده - رادار آب و هوا - سامانه پیش‌بینی عملیات سیلاب به‌وسیله مدل‌های ریاضی - سامانه کارای ارتباطی درون‌سازمانی و بین‌سازمانی - مسوّلیت‌های مشخص - کارمندان ۲۴ ساعته - ارتباط سریع و موثر - هشدارهای دقیق - هشدارهای هدفمند - همکاری موثر درون‌سازمانی و بین‌سازمانی - فاکتورهای کلیدی - سامانه اطلاعات مناسب برای مردم با بازخورد آموزشی - پاسخ به اطلاعات و هشدارها - دسترسی به کمک‌ها - اگاهی از موقعیت کلیدی در بهبود کارآیی سامانه دارد و در جلساتی برای بررسی اجزای سامانه و بهبود دم عادی نیز قرار دهد. به‌علاوه انتخاب آن‌پذیر می‌شود. گری سامانه مشارکت داشته باشند. وظایف ر نظر گرفت و شناسایی اندرکنش آن با -------- صفحهٔ بعد -------- گیرند. - برنامه‌ریزی و پایداری سامانه‌های هشدار سیلاب نیاز به زمان زیادی دارد. به‌علاوه تامین منابع مالی لازم باید تضمین شود. نکته مهم آن است که تمامی اجزا تکنیکی و هزینه‌بر نیست. بسیاری از اجزا را می‌توان با هزینه‌ی کم ایجاد نمود زیرا برقراری آن بر پایه‌ی تغییر چیدمان‌ها استوار است و سخت‌افزارهای هزینه‌بر مورد نیاز نخواهند بود. در حقیفت - پاسخ‌گویی سازمان‌ها در مورد عملکرد خود در سیلاب‌ها با توجه به درگیری چندین سازمان در پیش‌بینی و هشدار سیلاب هیدرولوژی (حوضه و زیرحوضه» پوشش گیاهی, شبکه آبراهه‌هاء توپوگرافی)» هیدرولیک رودخانه (شیبء مقاطع» مصالح, بستر)» داده‌های هواشناسی (آمار بارندگی و اطلاعات برفسنجی, ذوب برف)» اطلاعات هیدرومتری (آمار آبدهی رودخانه در مقاطع مختلف و لازم در منطقه باشد و آیا در میان دیگر ابزارهای مدیریت سبلاب بهترین انتخاب است؟ در صورت نیاز به سامانه» چه نوع سامانه هشدار سیلاب را تایید می‌کند؟ آیا نسبت سود به هزینه قابل قبول است؟ پاسخ صحیح به این سوالات بنیادی و کلیدی از طریتقی معیار مراحل توسعه -------- صفحهٔ بعد -------- ۳7 راهنمای جامع مطالعات طرح» بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل ادامه جدول ۲-۲- نمایش سطوح مختلف توسعه سامانه هشدار سیلاب از جنبه‌های مختلف را - جرا و مشاهده شاخص‌های کلیدی دقت/ زمان‌بندی/ قابل اعتماد ۳ استانداردهای ملی متغیرهای ملی/ منطقه‌ای بین ۴ فرهنگ سازماندهی ی ارتباط سازمانی سطح توافق با سازمان‌ها ۱-۹-۲ سامانه جامع هشدار سیلاب اجزای سامانه‌ی هشدار سیلاب جامع عبارتند از: - زیرسامانه شناسایی و پیش‌بینی سیل - زیرسامانه‌ی تفسیر پیش‌بینی - سامانه‌ی پشتیبانی تصمیم‌گیری - زیرسامانه‌ی هشدار سیل - زیرسامانه‌ی عکس‌العمل اضطراری - زیرسامانه‌ی بازتوانی بعد از سیل - زیرسامانه‌ی مدیریت پیوستهء مرور و بازنگری سامانه برای آن که یک سامانه هشدار سیل عملکرد موثری داشته باشد تمامی این اجزا باید حضور داشته و به‌جای آن که مستقل و محزا از هم باشند باید بیش‌تر به‌صورت یکپارچه و همراه با هم عمل کنند. این مساله بسیار مهم است و پیش‌نیاز یک سامانه هشدار سیل کارا و موثر است که نیاز به همکاری نزدیک تمامی سطوح پیش‌برنده و اجرایی سامانه دارد. ۳-۹-۲ انواع سامانه‌های هشدار سیل سامانه‌های هشدار سیل با توجه به نوع و قابلیت فن‌آوری به‌کار گرفته شده در اجزای مختلف آن در مراحل سنجش داده‌های پایه» مخابره داده‌هاء پردازش و چگونگی پیش‌بینی سیل به دو نوع کلی دستی و خودکار طبقه‌بندی می‌شوند. ۱-۲-۹-۲ سامانه هشدار سیل دستی! ساده‌ترین و کم‌هزینه‌ترین سامانه‌های منطقه‌ای هشدار سیل از نوع دستی هستند که در نوع آبتدایی خود با استفاده از خدمات هماهنگ‌کننده سامانه گزارش می‌دهند. ۱- ۱1۵۵۵۱ 11000 ۷۷/۳۱۱۲ ۶ 0 -------- صفحهٔ بعد -------- ۲-۲-۹-۲ سامانه هشدار سیل خودکار " یک سامانه‌ی هشدار سیل منطقه‌ای خودکار» متشکل است از یک شبکه از سنجشگرهای مختلف که شرایط جوی و محیطی را به یک رایانه مرکزی گزارش (مخایره) می‌نمایند. این رایانه قادر است که اطلاعات پایه (دریافتی) و پردازش شده خود را با دیگر سامانه‌های رایانه‌ای مبادله نماید. معمولا یک سامانه‌ی هشدار سیل منطقه‌ای خودکار قادر است که یا به‌صورت یک سامانه منفرد" و یا در قالب یک شبکه عمل نماید و متشکل از تجهیزات زیر می‌باشد: - سنجشگرهای مخابره‌گر تمام اتوماتیک - یک سامانه‌ی مخابراتی و ارتباطی مطمئن - سامانه‌ی خودکار جمع‌آوری و پردازش اطلاعات - سخت‌افزار رایانه‌ای مناسب - مدل هیدرولوژیک (پیش‌بینی و هشدار سیل) رایانه‌ای یک سامانه‌ی هشدار سیل منطقه‌ای خودکار به‌صورت یکپارچه و در قالب یک سامانه‌ی هماهنگ, طراحی و پیاده‌سازی می‌گردد و نمی‌توان اجزای آن‌را به‌صورت منفک و مجزا و یا بدون هماهنگی لازم طراحی و پیاده‌سازی نمود. این مهم یکی از ملزومات پایه در تحهیز منطقه مدنظر به سامانه‌ی هشدار سیل خودکار است. سامانه‌های هشدار سیل جامع و یکیارچه از طریق تلفیق و یکپارچه‌سازی سامانه‌های هشدار سیل منطقه‌ای از طریق ایجاد ارتباط و محاوره بین آنها (تبادل اطلاعات دوطرفه) به‌وجود می‌آیند و در سطح کشوری و یا حتی بین‌المللی کارآمد هستند. این ارتباط از یک مرکز هشدار سیل کشوری توسط یک سامانه‌ی رایانه‌ای مجهزء هماهنگ و مدیریت می‌گردد. ۳-۹-۲ تعریف سامانه‌ی پیش‌بینی و هشدار سیل محلی سامانه‌ی هشدار سیل محلی, سامانه‌ای است برای آگاه‌ کردن مردم از خطر سیل و هشداردادن به مناطق تحت پوشش و مواردی چون اندازه‌گیری بارش و شدت جریان» مدل‌های هیدرولوژیکی, سامانه‌ی ارتباطی و داوطلبانی توانمند و علاقه‌مند را شامل می‌شود. هدف اولیه‌ی این سامانه, انجام خدمات اضطراری و ارائه‌ی پیش‌بینی سیل است» به‌طوری که به سرعت و سهولت بتوان پس از دریافت این اطلاعات, واکنش مناسب را به انجام رساند. دومین هدف مهم سامانه‌ی هشدار سیل محلی» فراهم‌آوردن اطلاعات برای مدیریت منابع آب است. بنابراین» اطلاعات سامانه‌ی هشدار سیل محلی می‌تواند برای تصمیم‌گیری‌های روزانه در مدیریت و ۱-۳-۹-۲ اهداف سامانه‌ی هشدار سیل محلی هدف‌های اولیه‌ی سامانه‌ی هشدار سیل محلی عبارتند از: - کاهش خسارت وارد آمده به‌جان و اموال مردم از طریق سیل ۷۷۵۳۱۲۵۶ 11000 ۸۵۲۵۲۳۵۵ -۱ 6 ل5100 -2 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ راهنمای جامع مطالعات طرح» بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل برای رسیدن به اهداف بالاء اقدامات زیر باید انجام شود: - بهبود بخشیدن و نگهداری از یک سامانه‌ی ارتباطی موثر بین سازمان‌ها و افراد - مشارکت عمومی و برنامه‌ریزی عکس‌العمل و پاسخ به خطر - آموزش همگانی برای عکس‌العمل در برایر پیش‌بینی و هشدار سیل‌های ناگهانی - موثرتر و بهترکردن مدیریت سیلابدشت - به حداقل‌رساندن زمان عکس‌العمل پس از پخش هشدار سیل ناگهانی در جوامع مجهز به سامانه‌های هشدار سیل محلی, می‌توان مشاهدات محلی را به سرعت به یک واحد هشدار سیل انتقال داد. واحد هشدار سیلء اطلاعات مربوط به بارندگی‌های شدید و آبراهه‌هایی را که در معرض خطر سیل هستند هماهنگ می‌کند و به سازمان ملی هواشناسی گزارش می‌دهد. ارزیابی سریع پتانسیل سیل در مراحل اولیه‌ی وقوع سیل, کاری دشوار و حساس است. وقتی داده‌های کافی در دسترس باشند.ء سازمان هواشناسی (با مشارکت واحد هشدار سیل) می‌تواند هشدار تندسیلاب را که ممکن است باعث نجات جان مردم و جلوگیری از واردأمدن خسارات زیاد به اموال مردم شود به‌سرعت و به هنگام پخش کند. فراوانی وقوع یک تندسیلاب که در یک جامعه اتفاق می‌افتد بسیار متفاوت است و بستگی به موقعیت و نوع رودخانه دارد. ممکن است فاصله‌ی زمانی بین وقوع سیل‌ها زیاد باشد. ازاین‌رو سازمان‌های مسوول همواره باید بازدیدهای فردی از سامانه‌های هشدار سیل, برگزاری جلسات گروهی و انجام مانورهای‌های لازم را در برنامه خود پیش‌بینی و پی‌گیری نمایند. تحلیل‌های آماری سیلاب‌ها نشان می‌دهد که اگر سامانه‌ی هشدار سیل محلی حداقل ۳۰ دقیقه زودتر از وقوع سیل هشدار آبدهید. زندگی افراد نجات پیدا می‌کند و در نتیحه سامانه‌ی هشدار سیل محلی از نظر اقتصادی توجیه‌پذیر خواهد بود. سامانه‌ی خودکار هشدار سیل محلی می‌تواند موجب افزایش دقت و زمان پیش‌هشدار شود.ء هرچند ممکن است در کاهش خسارات سیل موثر واقع نگردد. عوامل موثر در انتخاب یک سامانه‌ی خودکار هشدار سیل محلی شامل موارد زیر است: - مشخصات هیدرولوژیکی حوضه‌ی‌آبریز مورد نظر - فراوانی وقوع سیل - زمان هشدار و رابطه‌ی آن با منافع حاصل شده -------- صفحهٔ بعد -------- بررسی‌ها و مطالعات پایه -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - بررسی‌ها و مطالعات پایه )۳ ۱-۳- کلیات در این فصل مطالعات لازم برای طراحی سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیلاب به‌صورت راهبردی ارائه می‌شود. با توجه به این که در بیش‌تر موارد هزینه‌های سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیلاب بسیار کم‌تر از منافع آنهاست. توصیه می‌شود مطالعات توجیهی (امکان‌سنجی) این سامانه‌ها توسط کارشناسان کارفرما انجام شود. در همین چارچوب و نیز با توجه به اینکه طولانی شدن پروسه‌ی طراحی می‌تواند موجب افزایش ریسک تلفات جانی و خسارات مالی شود (درصورتی که سیلاب بزرگی در دوره‌ی طراحی و قبل از راه‌اندازی سامانه روی دهد)» توصیه می‌شود مطالعات مراحل طراحی پایه و طراحی تفصیلی در یک مرحله صورت پذیرد. در این چارچوب لازم است در شرح خدمات بخش‌های طراحی پایه و تفصیلی به صورت مجزا ارائه شوند و انجام هر مرحله منوط به تصویب مرحله قبل شود. به‌علاوه به منظور راه‌اندازی هرچه سریعتر سامانه, به کارفرمایان توصیه می‌شود روش دو عاملی با عنوان طرح و اجرا را برای راه‌اندازی سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیلاب به‌صورت جدی مورد بررسی قرار دهند. در سال‌های میانی دهه ۸۰ و دهه ۹۰ میلادی» روش طرح و اجرا کاربرد بیش‌تر پیدا کرد. پروژه‌های دو عاملی از دو عامل کارفرما و پیمانکار تشکیل شده‌اند که پیمانکار کار طراحی و اجرا را یک‌جا انجام می‌دهد. این نوع پیمان‌ها از ویژگی‌های خاصی, از قبیل سرعت انجام پروژه ورود علم تجربه و اجرا در بخش طراحی پروژه» صرفه‌جویی در هزینه‌های پروژه و به طور کلی قطعیت در زمان و هزینه برخوردار هستند. در روش اجرای متعارف» مهندس مشاور پس از انجام طراحی تفصیلی, اسناد مناقصه را آماده نموده و پیمانکاران تنها برای اجرای طرح» براساس طراحی تفصیلی یاد شده» مشخصات فنی و مقادیر مشخص کارء در مناقصه شرکت می‌کنند. در روش‌های طرح و اجراء مسوّولیت طراحی و اجرای طرح در چارچوب خواسته‌های کارفرما و ضوابط مقررء با یک پیمان به پیمانکار واگذار می‌شود. این روش سابقه بسیار طولانی‌تر از روش سه عاملی داردء به‌طوری که در منشور حمورابی» مسوولیت مطلق معمار آرشد یا سازنده اصلی» مطرح شده است. منافع پروژه‌های «طرح و اجرا» عبارتند از: - زمان اجرای کوتاه‌تر با هم‌پوشانی طراحی و اجرا - انتقال برخی ریسک‌ها و مسوولیت‌ها از دستگاه اجرایی به پیمانکار - قطعیت‌دادن به تاریخ تکمیل طرح و مبلغ پیمان - حساسیت بیش‌تر بخش طراحی نسبت به دغدغه‌ها و مشکلات اجرایی - حمایت مالی بخش اجرایی از بخش طراحی - همافزایی بخش‌های طراحی» خرید و اجرا - ایجاد انگیزه برای کارشناسان طراحی» اجرا و خرید برای شناسایی و حذف هزینه‌های غیرضروری پروژه - زمینه‌سازی برای استفاده از فن‌آوری‌های نوین - تقلیل عوامل دست‌اندر کار طرح و به تبع آن کاهش مکاتبات و مسایل اداری در روش‌های سازه‌ای مدیریت سیلاب» هزینه‌های طراحی درصد کمی از هزینه‌های اجرایی است. از طرف دیگرء در بیش‌تر موارد هزینه‌های اجرایی سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیلاب چندان بیش‌تر از هزینه‌های طراحی نیست و بنابراین هم‌پوشانی طراحی و اجرا می‌تواند از نظر کاهش ریسک تلفات جانی و خسارات مالی کاملا توجیه‌پدیری اقتصادی داشته باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۳ مطالعات طرح» بهرهبرداری و نکهداری سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیلاب ۲-۳- مطالعات سیلاب (هواشناسی - هیدرولوژزی) هواشناسی- هیدرولوژیکی در پروژه‌های سیلاب عبارتند از: - ایجاد زیرساختار لازم برای تهیه مدل پیش‌بینی سیل دو رهیافت اصلی تحلیل فراوانی " (آماری) و مدل‌های بارندگی - رواناب" در تعیین سیلاب‌های بزرگ مورد استفاده قرار ارزیابی راهبردی مدیریت سیل برای حالت خاص از یک حادثه تاریخی یا فرضی در نظر گرفته شود. در این حالت رهیافت مدل‌های بارندگی - رواناب کارآیی بیش‌تر دارد. در عمل برای پروژه‌های پیش‌بینی که خطرپذیری از دیدگاه تلفات جانی و مالی زیاد باشد به کارگیری تمامی روش‌ها از جمله سیلاب‌های تاریخی و دیرینه سیلاب » نیز توصیه می‌شود. ۱-۲-۳- تحلیل فراوانی سیلاب هدف اصلی تحلیل فراوانی سیلاب پاسخ‌گویی به دو پرسش زیر است: - بزرگی سیلاب چقدر است؟ در کتاب هیدرولوژی تخصصی سیلاب در کانادا (۱۹۸۹) ذکر شده است که: «هدف از تحلیل فراوانی هیدرولوژی» تفسیر یک واقعه هیدرولوژی در گذشته برای تعیین احتمال وقوع آن در آینده است». این روش شامل انتخاب نمونه‌ای از مجموعه‌ی داده‌های در منتخب داده است. بسیاری از کارشناسان برجسته جهان, محاسبه سیلاب‌های بزرگ را مشکل‌ترین و بغرنج‌ترین مرحله در مطالعات مدیریت سیلاب بازگشت بیش از ۱۰۰ سال با عدم قطعیت همراه است. با توجه به مورد اخیر لازم است که مطالعات برآورد سیلاب توسط کارشناسان با استفاده از قوانین احتمالاتی, دوره‌ی بازگشت سبلاب‌های بزرگ را به‌دست آورد. این زمانی ممکن است که دوره بازگشت سیلاب از ۱- ۳1۵۵۵ ۳۳۵۳۵۵ ۸۲۵۵ 2- 1۵11۵11-1۵۲۲ 8 3- ۳۵1۵0 40 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - بررسی‌ها و مطالعات پایه ۳۳ طول آمار چندان بزرگ‌تر نباشد. در غیر این صورت عدم قطعیت‌های برون‌یابی» مانع از برآورد دقیق سیلاب‌های بزرگ می‌گردد (برای مثال برآورد سیلاب ۱۰۰۰ ساله با ۵۰ سال آمار می‌تواند با خطاهای بزرگی همراه باشد). در همین راستا بسیاری از برنامه‌های رایانه‌ای تحلیل فراوانی را حداکثر تا دوره بازگشت ۱۰۰ یا ۲۰۰ ساله محاسبه می‌نمایند. برای نمونه در کتاب تحلیل فراوانی سیلاب که یکی از مراجع کلیدی در این زمینه است در هیچ یک از مثال‌هایش حتی با داشتن آمار بلندمدت (۵۰ تا ۱۰۰ ساله)» سیلاب بیش از ۲۰۰ساله برآورد نشده است |۱۱۸. برای حل این مشکل در بسیاری از کشورها ابتدا سیلاب ۱۰۰ ساله را با استفاده از تحلیل فراوانی محاسبه می‌کنند و سپس با استفاده از ضرایب منطقه‌ای یا کشوری سیلاب‌های نادر محاسبه می‌گردد. روش درون‌یابی میان سیلاب ۰ ساله و ۳۸/۲ نیز در سال‌های اخیر مطرح شده است. در رابطه با سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیلاب, در بیش‌تر موارد نیاز به برآورد سیلاب‌هایی با دوره بازگشت ۲۰ تا ۱۰۰ سال است و در نتیجه می‌توان در این مطالعات تحلیل‌های فراوانی را با سهولت بیش‌تر نسبت به مدل‌های بارندگی رواناب به کار گرفت. به عبارت دیگر کاربرد تحلیل‌های فراوانی سیلاب در مطالعات مهندسی رودخانه و پروژه‌ها پیش‌بینی و هشدار گسترده‌تر از پروژه‌های سدسازی است. عدم قطعیت‌های مهم در تحلیل فراوانی سیلاب عبارتند از: - خطاهای سیستماتیک در اندازه‌گیری آبدهی - ناهمگونی داده‌ها در اثر تغییر حوضه آبریز - داده‌های نامتجانس (مانند سیلاب ناشی از باران یا ذوب برف) - نامناسب بودن مدل احتمالی مورد استفاده - خطای مربوط به برآورد پارامترها - مشکلات مربوط به تحلیل فراوانی تراز سیلاب (در شرایط تغییرات بالادست و بستر) توصیه‌های گروه مهندسی ارتش آمریکا در مورد تحلیل فراوانی به‌شرح زیر است: - دو یا چند نوع سیلاب که کاملا از یکدیگر متمایز هستند و به‌صورت ترکیبی روی نمی‌دهند. نباید در یک دسته تحلیل فراوانی به‌ کار روند (مانند سیلاب‌های پاییزه و بهاره). به عبارت دیگر تحلیل فراوانی سیلاب‌های متمایز باید به‌صورت جداگانه صورت پذیرد. - درصورتی که خلا آماری در اثر تخریب ایستگاه در جریان یک سیلاب بزرگ حاصل شده باشدء عدم برآورد آن سیلاب می‌تواند لطمه مهمی به دقت تحلیل فراوانی وارد کند و باید از این امر اجتناب نمود. - آمار ثبت شده در شرایط مصنوعی باید به شرایط طبیعی تبدیل شوند. - درصورتی که بزرگ‌ترین سیلاب سالانه. بیش‌تر مورد نیاز و توجه باشد و یا دومین سیلاب بزرگ چندان مورد توجه نباشد باید از سری سیلاب‌های حداکثر سالانه استفاده نمود. - برخی سازمان‌ها به‌خصوص در آمریکا استفاده از توزیع‌های آماری خاصی را توصیه کرده‌اند. در این رابطه باید توجه داشت که «عوامل موثر طبیعی» در شکل‌گیری سیلابء ملزم به رعایت بخش‌نامه‌های دولنی نیستند. در صورت امکان‌پذیر بودن, استفاده از تحلیل‌های منطقه‌ای سیلاب توصیه می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ مطالعات طرح, بهره‌برداری و نکهداری سامانه‌های پیس‌بینی و هشدار سیلاب ۳-۳-۳ مدل‌های بارش - رواناب مدل‌های بارش - رواناب از روش‌های مهم در براورد سیلاب و همچنین سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیلاب محسوب می‌گردند. مدل‌سازی بارش - رواناب در ۵ مرحله به شرح زیر به انجام می‌رسد: - مدل‌سازی ادراکی " - مدل‌سازی مفهومی" - مدل‌سازی فرآیندی" - واسنجی مدل" - اعتبارسنجی مدل" یکی از کاربردهای مهم مدل‌های بارش - رواناب» برآورد سیلاب بیشینه محتمل (]۳۸/1) است. مهم‌ترین مزیت سیلاب بیشینه محتمل, مطابقت با واقعیت‌های فیزیکی برای وجود سقف بارندگی است. در روش‌های دیگر مانند روش‌های آماری این سقف وجود - منافع: ۰ خصوصیات مختلف حوضه را می‌توان در نظر گرفت. * اثرهای احداث سدهای دیگر در حوضه را می‌توان برآورد نمود. * در به‌دست آوردن رواناب چند توفان پیایی استفاده از این مدل‌ها غیرقابل اجتناب است. ۹ با گذشت زمان و با استفاده از روش‌های پیشرفته دقت مدل‌های بارندگی- رواناب افزایش می‌یاید. ۹ مشکلات برآورد شرایط حوضه در شروع توفان * مشکلات کالیبرهکردن مدل * مشکلات برون‌یابی دقیق پارامترهای حوضه برای سیلاب‌های بزرگ ۷1061 ۳۵۲۵۵۲۵۱ 16 -| ۷1061 [0۵ع0۱) 16 -2 |۷106 [۳۵ ۳۶۵۵۵۵ 1۳۵ -3 0 ل[(عل۷10 -4 0 ع 10 -5 -------- صفحهٔ بعد -------- فقصل سوم - بررسی‌ها و مطالعات پایه ۳ بارندگی - رواناب از انعطاف‌پذیری بیش‌تری نسبت به تحلیل‌های فراوانی برخوردار است. در بهره‌برداری از سامانه‌های پیش‌بینی و افزایش دقت مدل‌های بارندگی رواناب گردیده است. اگر مقادیر حاصل از تحلیل‌های فراوانی در مدل‌های بارندگی رواناب برای برون‌یابی منحنی‌های آبدهی _ فراوانی مورد استفاده قرار می‌گیردء باید در انتخاب مشخصات حوضه‌ی آبریز مانند رطوبت اولیه دقت نمود. برای مثال به احتمال زیاد مدل بارش - رواناب خاک‌شناسی و کاربری اراضی برای تعیین ضرایب نفودپدیری حوضه مورد نیاز است. نمونه‌ای از شرح خدمات لازم برای این مطالعات در فصل ۱۳ ارائه شده است. ۳-۲-۳ منابع اطلاعاتی در طول سیلاب و یا بلافاصله بعد از آن باید شکاف‌های اطلاعاتی پر شوند. اطلاعات جمع‌آوری شده در طول سیلاب باید به مراکز معمولا جدولی برای نمایش تراز و سطح (پهنه) آن تهیه می‌شود و در کنار جداول اطلاعاتی نقشه‌های هوایی به‌طور موثری ایده‌آل» نقشه‌ها باید وقایع سیلاب با احتمال بیش از ۸۱ را ارائه دهند. در فاصله زمانی تا سیلاب بعدی» خصوصیات مرتبط با سیلاب نیز باید ثبت شوند. از جمله: - رطوبت اولیه حوضه - شرایط آب و هوایی حوضه ی زمان سیلاب بین ایستگاه‌ها و9 دیگر مکان‌ها - سرعت جریان - زیرحوضه‌ها برای سیلاب < حجم سیلاب و رابطه آن با ارتفاع - پارامترهای هیدرولوژیکی داشتن این گونه اطلاعات سطح ادراک عمومی را ارتقا داده و به انجام عکس‌العمل مناسب در هنگام وقوع سیل کمک می‌نماید. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ مطالعات طرح» بهره‌برداری و نگهداری سامانه‌های بیش‌بینی و هشدار سیلاب 2-۲-۳ مطالعه‌ی سیلاب‌های تاریخی در طراحی سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیلاب اطلاعات مربوط به یک سیلاب بزرگ و فاجعه‌بارء غالبا باعث بهبود عملکرد سازه‌های حفاظتی موجود و پروژه‌ی مدیریت سیلاب در دست مطالعه می‌شود. بدین ترتیب بزرگ‌ترین سیلاب ثبت شده به‌عنوان یک معیار طراحی تلقی می‌شود. برای مثال می‌توان به سیلاب‌های تاریخی زیر اشاره نمود: - سیلاب بهار ۱۳۴۸ در خوزستان - سیلاب آذر ۱۳۶۵ در استان‌های فارس و بوشهر - سیلاب مرداد ۱۳۶۶ در تهران (تحریش) - سیلاب بهمن ۱۳۶۹ و فروردین ۱۳۷۰ رودخانه‌های هیرمند و سیستان در حوضه‌هایی که کاربری اراضی تغییر کرده و در بالادست منطقه‌ی مورد مطالعه, سد یا سیل‌بند احداث شده باید از سیلاب تاریخی با احتیاط و پس از مطالعات دقیق و جامع استفاده نمود. (مانند سیلاب در اهواز) از طرف دیگر می‌توان از سیلاب‌های تاریخی در تدقیق برآورد سیلاب‌های طراحی استفاده نمود. کلیه‌ی مطالعات سیلاب نیاز به برآورد آبدهی اوج برای یک دوره بازگشت مشخص دارند که به‌نحو قابل ملاحظه‌ای طولانی‌تر از طول آمار اندازه‌گیری شده موجود اطلاعات تاریخی می‌تواند برای بهبود تحلیل فراوانی سیلاب با ارائه اطلاعاتی در مورد سیلاب‌هایی قبل از دوره اندازه‌گیری سیستماتیک. مورد استفاده قرار گیرد. بازنگری اطلاعات تاریخی می‌تواند منجر به درک بهتری از عواملی شود که در نتیحه آزما سیلاب‌های نادر به‌وقوع می‌پیوندد. همچنین تحلیل اطلاعات سیلاب‌های تاریخی می‌تواند دید بهتری نسبت به خصوصیات فصلی سیلاب رودخانه‌ها و اثرهای تغییر کاربری اراضی در رژیم سیلاب‌های رودخانه به‌دست دهد. در رابطه با کاربرد سیلاب‌های تاریخی در پروژه‌های پیش‌بینی و هشدار سیلاب. به‌علت ماهیت این پروژه‌هاء دوره بازگشت سیلاب‌هایی که در این مطالعات «تاریخی» نامیده می‌شوندء نسبت به دیگر مطالعات سیلاب به‌نحو قابل ملاحظه‌ای کم‌تر است. شکل و قابلیت اعتماد اطلاعات سیلاب‌های تاریخی به‌دست‌آمده برای رودخانه‌ها به اندازه تمایز منابع مورد استفاده متفاوت است. اگر قرار است اطلاعات منظم و بازنگری‌شده منتج به بهبود در برآوردهای تحلیل فراوانی (با آمار کوتاه‌مدت) شود.ء باید یک ارزیابی بسیار دقیق از این اطلاعات انجام شود. بدون این بازنگری احتمال دارد که اطلاعات نادرست (جعلی) بسیاری در این برآوردها وارد شده که این امر می‌تواند موجب خطاهای قابل ملاحظه در برآوردها گردد. ۵-۲-۳ کاربردهای سیلاب‌های تاریخی در پروزه‌های هشدار سیلاب اطلاعاتی که سیلاب‌های تاریخی ارائه می‌دهند می‌تواند در موارد زیر در طراحی و بهره‌برداری سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیلاب مورد استفاده قرار گیرد: - اولویت‌بندی طرح‌های مختلف هشدار سیلاب با توجه به عواقب سیلاب تاریخی - توجیه‌پذیری اقتصادی (اولیه) - کالیبره‌کردن مدل پیش‌بینی سیل با استفاده از سیلاب تاریخی (مدل هیدرولوژیکی و مدل هیدرولیکی) -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - بررسی‌ها و مطالعات پایه ۳۷ - برآورد ابعاد سیلاب در زمان واقعی با مقایسه پارامترهای آن با پارامترهای سیلاب‌های تاریخی (این کاربرد هنگامی تحقق می‌یابد که مدل مناسبی برای پیش‌بینی سیستماتیک سیلاب در دسترس نباشد. با این وجود براساس قانون ۰- ۸۰ پاراتو» در برخی موارد حتی مقایسه‌های ابتدایی در زمان واقعی می‌تواند نتایج مهمی به‌دست دهد.) - تدقیق برآورد سیلاب‌ها با دوره‌های بازگشت مختلف - تعیین خطرپذیری مناطق مختلف در مدل رودخانه با توجه به گزارش‌های مربوط به سیلاب‌های تاریخی - ایحاد آگاهی عمومی در مورد خطرات سیلاب با انتشار آمار تلفات و خسارات سیلاب‌های تاریخی و بررسی واکنش مردم در شرایط اضطراری ناشی از سیلاب - برآورد ریسک تخریب سدها و لزوم اجرای سامانه‌ی هشدار برای مدیریت سد و مدیریت شرایط اضطراری پایین‌دست - استفاده از سیلاب تاریخی در مطالعات پهنه‌بندی سیلاب - استفاده از سیلاب تاریخی برای تهیه طرح عمل شرایط اضطراری - تهیه نقشه‌های آب‌گرفتگی ناشی از سیلاب‌های تاریخی (این نقشه‌ها به‌عنوان یک روش غیرسازه‌ای برای هشدار به مردم که در مناطق پر خطر زندگی می‌کنند مورد استفاده قرار می‌گیرند.) - برآورد روند افزایش یا کاهش سیلاب در یک دوره‌ی آماری بر اثر تغییر هیدروسیستم (تغییر کاربری اراضی و تغییر اقلیم) شیب منحنی افزایش سیلاب و حجم سیلاب) به نحو قابل ملاحظه‌ای افزایش یافته است. - برآورد بارش‌های آستانه‌ای برای تعیین سطح و وضعیت سیلاب در زمان واقعی - برآورد پارامترهای مدل 1-۲-۳ دسته‌بندی سیلاب‌ها با استفاده از آمار سیلاب‌های تاریخی مرجع ۵۲ این راهنماء دستورالعمل‌هایی در مورد شناسایی سیلاب‌های تاریخی و ارزیابی اطلاعات مربوط را ارأئه می‌دهد. در این گزارش روش‌های به‌کارگیری اطلاعات تاریخی در مورد برآوردهای تحلیل فراوانی سیلاب بازنگری می‌شود. به‌علاوه یک مطالعه موردی نیز برای نشان‌دادن کاربرد روش‌های مطرح شده ارائه می‌گردد. تصور جستجوی اطلاعات در مورد وقایع سیلابی که قبل از اندازه‌گیری ساختاریافته و منظم جریان رودخانه روی داده» ممکن است دلهره‌آور باشد. در این‌جاء اطلاعات مفیدی در این زمینه ارائه می‌شود. شکل و قابلیت اعتماد اطلاعات سیلاب‌های تاریخی» بسیار متفاوت هستند. مرجع ۵۳ این کتاب راهنماء ارزیابی سیستماتیک و بسپار دقیق تمامی اطلاعات تاریخی جمع‌آوری شده را مورد تاکید قرار می‌دهد. این آرزیابی براساس کامل‌بودن و صحت اطلاعات به‌وسیله علامت‌گذاری در جدول به انجام می‌رسد. مرور بر شیوه‌هایی به‌منظور به کارگیری اطلاعات تاریخی برای برآورد تحلیل فراوانی سیلاب در مرجع ۵۳ محدوده نسبتا گسترده‌ای را در بر می‌گیرد. این بازنگری, استفاده از اطلاعات سیلاب‌های تاریخی و همجنین اطلاعات دیرینه سیلاب‌ها" را ۱- بر اساس این قاعده سر انگشتی, ۲۰ درصد فعالیت‌ها ۸۰ درصد نتیجه را به‌دست می‌دهند. 40 ۳۵۱۵0 -2 -------- صفحهٔ بعد -------- مبمرررججهه۷؟]] ۱ مطالات طر بهرهبرناری ونگهداری سامانه‌های پیش‌بینی و فشدا ر سل دربرگرفته و نیز آشاره‌ای به چندین روش رسمی و غیررسمی دارد که به‌منظور به کارگیری اطلاعات تاریخی برای براورد تحلیل 1 ۸ ور / وه ره سم تسس , ز 1 ‎٩‏ ۲۱۶۱۹7۹ بش ۳ ۹ ۹ هم سح ۳ 9 ی + « ۱۷ ۱ ۸ 1 1 حسس ۹ ۳ ۲ ی 1 ۹ ۹ وی د 5 سپ ۸ 9 جمسمت ی ,۲ مس ضایر 1 ر مرس ۹ شکل ۱-۳- ثبت تراز سیلاب‌های تاریخی در انگلستان ۳-۳- پارامترها و جوانب زیست محیطی, اترهای زیست‌محیطی حاصل از سیلاب مطالعه آثرهای مخرب سیلاب بر محیط زیست می‌تواند ابعاد جدیدی به توجیه‌پذدیری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیلاب دهد. در سیلاب بوده است (مانند سیلاب‌های ۱۸۷۱ و ۱۹۳۱ چین). تغییر در زهکشی رواناب ناشی از بارش و سیلاب سبب ایجاد اختلال قابل توجهی در محیط زیست سیلابدشت‌های شهری و روستایی می‌شود. وقوع این اثرها بر روی محیط زیست می‌تواند عناصر مختلف محیطی سیلابدشت را به‌صورت کوتاه‌مدت و یا بلند مدت تغییر دهد که ممکن است در مواردی منفعت و در موارد دیگر مضراتی را به‌همراه داشته باشد. یکی از اثرهای مهم زیست‌محیطی,» تخریب کیفیت آب در مقایسه با استاندارد آب‌های سطحی و زیرزمینی و از بین رفتن تعادل ارگانیسم‌ها برای استفاده از آب به‌عنوان محیط زندگیشان است. آلودگی آب رودخانه و آبراهه‌های سطحی می‌تواند ناشی از مسایل زیر باشد: - سرریز شدن جریانات حاوی ذرات خاک و زباله به داخل آب - فعالیت‌های حیوانی و گیاهی و ایجاد نخاله - شستگی سطوح جاده‌هاء جمع‌شدن جامدات معدنی» شن» مواد نمکی جاده و دیگر ضدیخ‌ها و جریان یافتن به درون رودخانه - جاری‌شدن مواد سوختی مانند: نفت, گازء بنزین و دیگر ذرات و بقایای لاستیکی فعالیت‌های بشری و در نتیجه آن جریان یافتن پساب کارخانه‌هاء منابع گازها و زباله‌هاء شوینده‌هاء کودهای شیمیایی باغ‌ها و مزارع» حشره کش‌هاء علف کش‌ها و پسماندهای آلی به داخل رودخانه‌ها و انتشار به سطح منطقه سیلاب‌دیده در هنگام وقوع سیلاب -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - بررسی‌ها و مطالعات پایه ۳۹ تقریبا نیمی از بار آلودگی رواناب مربوط به شسته‌شدن سطح حوضه و نیمه دیگر مربوط به فاضلاب‌های شهری است. معیارهای محیط زیستی با پارامترهای میزان اکسیژن حل شده (00) دما و شمار باکتری‌ها مورد ارزیابی قرار می‌گیرند. به هر حال, ارزیابی معمولا مستقیما از طریق آزمایش بیوشیمیایی اکسیژن مورد نیاز (13010)» صورت می‌گیرد که میزان مواد آلی که تحت شرایط استاندارد از بین می‌رود را نشان می‌دهد. آزمایش (۲010)" برای ارزیابی کل میزان مواد آلی به‌کار می‌رود. دیگر معیار جهانی برای کیفیت آبء میزان مواد جامد. به‌عنوان شاخص مواد جامد محلول (105)" و شاخص مواد جامد ۱-۳-۳ ارزیابی محیط زیستی مدیریت مهار سیلاب بخشی از سیاست حفاظت از محیط زیست در سطح دنیا به‌شمار می‌رود. وازه کلیدی که در رابطه با کاهش اثرهای منفی محیط زیست مورد استفاده قرار می‌گیردء کاهش خطر است. واژه کاهش خطر که توسط متخصصین محیط زیست مورد استفاده قرار می‌گیرد به معنی اجرای هدفمند تصمیم‌های اخدذ شده و فعالیت‌های مرتبط با کاهش اثرهای نامطلوب زیست‌محیطی است. کاهش خطر شامل جلوگیری از اثرهاء کاهش اثرهاء اعمال اصلاحی و نهایتا جبران اثرها است. زمانی که اثرهای سیلاب مورد بررسی هستندء موارد زیر باید مورد ملاحظه قرار گیرند: - توپوگرافی - خاک - منابع آب سطحی و زیرزمینی - کاربری اراضی - خدمات تاسیساتی - معادن و سدهای باطله ابعاد خسارات زیست محیطی و آلودگی ناشی از سیلاب در مناطق شهری و صنعتی می‌تواند بسیار بزرگ‌تر از سیلاب‌های مناطق |- 11۹0|۷۵ 0۷0 401 078260 ۵10061۵ -2 40 0ع 2 ۷( 61 ان) -3 دلز|[50 12101۷60 -4 دلز امک 6060 ریگ -5 -------- صفحهٔ بعد -------- ۰ مطالعات طرح, بهره‌برداری و نکهداری سامانه‌های پیس‌بینی و هشدار سیلاب آب‌های سطحی و زیرزمینی استفاده استفاده شده صنعت شهری فاضلاب سامانه فاضلاب سامانه زهکشی هک ها سیلاب مجز سطحی شهری شهری سامانه تصفیه‌ی اندازه‌گیری‌های فاضلاب منبع یا 8۸/۳ فاضلاب سطحی شکل ۲-۳- ابعاد خسارت زیست محیطی سیلاب‌های شهری ۲-۳-۳- تاثیرات اجتماعی سیلاب اختلالات اجتماعی ناشی از سیلاب یکی از مهم‌ترین تاثیراتی است که باید مدنظر قرار گیرد. مشکلات اجتماعی را می‌توان از جمله عواقب زیست‌محیطی در نظر گرفت. این مشکلات عبارتند از: - تغییر مکان و اختلال در حمل و نقلء خدمات تجاری و عمومی, تامین غذا و خدمات پزشکی - تهدید سلامت عموم و اسکان تخلیه‌کنندگان در شرایط غیر بهداشتی - آمادگی اضطراری برای فعال کردن غذا و تامین نیرو (برق)» خدمات پزشکی و حمل و نقل - نیاز به مراقبت ویژه از گروه‌های اجتماعی خاصی مانند سالمندان و معلولین - از دست دادن شغل (بیکاری) - اسکان موقت - تاثیرات جابجایی اجباری افراد سیل‌دیده -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - بررسی‌ها و مطالعات پایه یک ۳-۲-۳ ابعاد اقتصادی خسارات زیست‌محیطی سیلاب برای برنامه‌ریزی و کنترل مناسب محیط زیست. باید ارزش‌های اصولی و محیطی جامعه در نظر گرفته شوند که خود شامل فعالیت‌های مهار سیلاب و زهکشی, رواناب ناشی از بارش ارزیابی تاثیرات بالقوه چندجانبه اجرای سازه‌ها و عملکردهای اقتصادی, اجتماعی, فرهنگی» زیستی و فیزیکی منطقه جغرافیایی مورد نظر را در بر می‌گیرد. انجام ارزیابی محیط زیستی در زمره فعالیت‌های پیشگیرانه محسوب گردیده و به واسطه آن پتانسیل ریسک‌های موجود محیط زیستی و زندگی در محیط طبیعی مورد مطالعه قرار می‌گیرد. مباحث فراوانی در رابطه با ارزیابی محیط زیستی سیلاب وجود دارد که برخی از آنها بدین شرح است: - اثرهای متقابل کشاورزی و سیلاب - اختلال در مهاجرت ماهی‌ها به مناطق تخم‌ریزی - حفاظت از مناطق تاریخی - توسعه و بهبود زمین‌های پست جلوگیری از صدمه‌زدن به زیستگاه‌های طبیعی در رودخانه‌های شهمری - ایجاد زیستگاه‌های جدید برای حیات وحش - ایجاد مناطق کمربند سبز در سیلابدشت‌ها - توسعه غیر قانونی و غیرمجاز در سیلابدشت - کاهش ریسک زمین لغزش و جریانات گلی می‌شوند که زنده‌ماندن را به عملیات امداد و نحات وابسته می‌کنند. در سال‌های اخیر متحصصین سلامت و بهداشت اهداف و به‌موقع سیلاب نقش کلیدی در موفقیت استراتژی فوق دارد. ماتریس کیفی ارزیابی اثرهای سیلاب که توسط یونسکو در مرجع شماره جدول ۱-۳- ماتریس کیفی ارزیابی اثرهای سیلاب بر محیط زیست خسارت به سازه‌های مهندسی عمران 0 رو ٍ قطع برق امین اب و دقع ۳2790 | آلودگی (زیستی با شیمیایی) ه اختلالات در حمل و نقل -------- صفحهٔ بعد -------- 2۲۳ مطالعات طرح» بهرهبرداری و نکهداری سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیلاب ادامه جدول ۱-۳- ماتریس کیفی ارزیابی اثرهای سیلاب بر محیط زیست خسارت به سازه‌های مهندسی ی اختلالات در حمل و نقل کنترل پسماندهای جامد ۱۰ نقص‌های ابزاری آلودگی آبء خاک و هوا خسارت به تاسیسات پیشگیری از سیلاب اختلالات حمل و نقل قطع برق آسیب به زیرساخت‌های حمل و نقل اختلال در برنامه‌های کنترل خطوط حامل بیماری معیوب شدن یا تخریب سازه‌ها آلودگی غذا و آب سیب به سرویس‌های تامین آب اثرهای شدیدتر 62 . اثرهای با شدت کم‌تر ( » اثرهای غیرممکن یا حداقل 20 2-۳- مطالعات اجتماعی - اقتصادی هشدارهای سیلاب به‌منظور مدیریت اثرهای سیلاب‌ها صادر می‌شوند. اثربخشی آزها منوط به موفقیت در متقاعدکردن سازمان‌ها و مردم ساکن در منطقه خطرپذیر است و انجام اقداماتی که خطرات و اثرهای سیلاب را کاهش دهد. در شرایط ایده‌آلء مشورت با مردم منطقه‌ی تحت خطر باید از طریق یک حامی محلی که مورد احترام باشد» صورت گیرد. این فرد ارتباط میان تیم طراحی سامانه هشدار سیلاب و مردم را ارتقا می‌دهد. تعامل مثبت با جامعه در معرض خطر می‌تواند به‌صورت زیر موثر باشد: - شناسایی ذی‌نفعان سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیل - اثرهای سیلاب در ترازهای مختلف - تغییر واکنش‌های مردم با توجه به الزامات - شناسایی روش‌های مناسب انتشار هشدار بدون همکاری همه‌جانبه جوامع در معرض خطر در طراحی و توسعه سامانه‌ی پیش‌بینی و هشدار سیل بسیاری از مردم اهمیت پیام‌های سیلاب را نخواهند یافت. به‌علاوه آموزش مردم در استفاده موثر از سامانه‌ی پیش‌بینی و هشدار سیل بدون همکاری اولیه در طراحی و توسعه این سامانه مشکل‌تر خواهد بود. با جلب مشار کت مردم در کلیه‌ی مراحل توسعه سامانه» جوامع خود را صاحب سامانه خواهند دانست. پس از نگاه مخاطره‌آمیز مردم به سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیلاب جلوگیری می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - بررسی‌ها و مطالعات پایه ۳ در این چارچوب لازم است به منظور اطمینان از مشارکت مردم در توسعه» راه‌اندازی» حفاظت و بهره‌برداری سامانهء ابتدا مطالعات اجتماعی - اقتصادی صورت گیرد. این مطالعات مشابه مطالعاتی است که در پروژه‌های آبیاری - زهکشی صورت می‌گیرد. بدیهی است در مطالعات اجتماعی - اقتصادی سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیلاب تاکید بیش‌تر بر شناسایی مشخصه‌هایی است که در هنگام بحران نقش مهمی ایفا خواهند کرد مانند ارتباطات» تحصیلات, وضعیت اقتصادی خانوارهاء زبان» تعاملات اجتماعی و غیره. به‌علاوه محور اصلی این مطالعات جمعیت در خطر است. اهداف اصلی مطالعات اجتماعی - اقتصادی سیلاب عبارتند از: - شناسایی افراد و سازمان‌های مرتبط - بررسی اثرهای اقتصادی ناشی از خسارات سیلاب - وضعیت اقتصادی خانوارها - پیش‌بینی روند توسعه‌ی اجتماعی - اقتصادی منطقه‌ی مورد مطالعه - مباحث مرتبط با مشارکت مردم در مدیریت سیلاب - ملاحظات مربوط به حافظه‌ی تاریخی سیلاب و واکنش و آمادگی جامعه در مقابل سیلاب‌های بزرگ - ملاحظات مربوط به ارتباطات - ملاحظات مربوط به شرایط اضطراری - برنامه‌ی آمادگی جامعه - ملاحظات مربوط به آموزش مردم - ملاحظات مربوط به میراث فرهنگی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- سامانه بایش داده‌ها در فصل ۴ زمان واقعی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل جچهارم - سامانه پایشس داده‌ها در زمان واقعی ۷ ۱-4- کلیات پایش حوضه به‌منظور آگاهی از شرایط بارندگی که منجر به سیلاب می‌شود به‌کار می‌رود. این کار از طریق پایش پارامترهای هواشناسی و هیدرولوژیکی از قبیل بارش که به پیش‌بینی تراز رودخانه و رواناب می‌انجامد صورت می‌گیرد. ۳-4- انواع پاش جایگاه سامانه‌ی پایش در سامانه جامع پیش‌بینی و هشدار سیلاب در شکل (۱-۴) ارائه شده است. به‌منظور انجام یک پایش موثرء اطلاعات مربوط به خصوصیات هیدرولوژیکی (حوضه و زیرحوضه‌هاء پوشش گیاهی, شبکه آبراهه‌هاء توپوگرافی)» هیدرولیک هیدرومتری (آمار آبدهی مقاطع مختلف رودخانه و سیلاب‌های پیشین) مورد نیاز است. به‌طور کلی پایش را می‌توان به دو نوع پایش قبل از سیلاب و در طول سیلاب تقسیم کرد که پایش قبل از سیلاب در رابطه با شرایط اقلیمی و ارزیابی پارامترهای هواشناسی صورت می‌گیرد و پایش در طول سیلاب شامل اندازه‌گیری پارامترهای هیدرومتری و پایداری سازه‌های مهار سبلاب است. شکل ۱-۶- سامانه جامع پیش‌بینی و هشدار سیلاب ۳-2- پایش قبل از وقوع سیلاب با مقیاس‌های مختلف از تمام سطح کره زمین تهیه شده است. در اثر پیشرفت‌های اخیر دقت پیش‌بینی‌های ۵ روزه در دهه ۱۹۹۰ مشابه دقت پیش‌بینی‌های ۱ روز در دهه ۱۹۵۰ برآورد می‌شود. ماهواره‌های هواشناسی به‌طور دایم از جابجایی توده‌های ابر بر فراز هواء جهت و سرعت باد در سطح زمین و در لایه‌های پایین جو (تروپسفر) را گردأوری می‌کنند. با وجود شبکه‌های پیشرفته ارتباط از -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ راهنمای جامع مطالعات طرح, بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل دگرگونی‌های شدید آب و هوایی و در نتیجه اتخاذ تدبیرهای پیشگیرانه فراهم شده است. پیش‌بینی هوا به‌ویژه امکان آگاهی پیشاپیش از وقوع باران‌های را فراهم می‌کند که با توجه به تمرکز ابرها و وضعیت حوضه آبریز» گاهی ممکن است منجر به‌وقوع سیل شود. رادارهای هواشناسی برای پیش‌بینی کوتاه‌مدت در این زمینه کاربرد بسیار دارند. تعیین مرکز و میزان باران‌های شدید با استفاده از رادار و سنجش میزان تاثیر این باران‌ها بر میزان آبدهی رودخانه‌ها امکان هشدار به‌موقع برای کاهش اثرهای وقوع سیل یا محدود -5- پایش در زمان واقعی ۱-2-2 پایش پارامترهای هیدرولوژیکی و هیدرومتری در زمان واقعی از مهم‌ترین پارامترها که در نقاط از قبل تعیین شده مورد پایش قرار می‌گیرند تراز سطح آب است. شبکه ایستگاه‌های مشاهده نکته مهم این است که بتوان یک رابطه رگرسیونی بین پارامترهای ایستگاه‌های شبکه اصلی مورد استفاده برای پیش‌بینی سیلاب و پارامترهای مشاهداتی ایستگاه‌های محلی مورد استفاده برای تفسیر بهتر پیش‌بینی برقرار نمود. در کنار ایستگاه‌های اندازه گیری» رکوردهای سطح آب و داده‌های سنجش از راه دور می‌توانند برای احداث سیل‌بندهای زنجیره‌ای مورد استفاده قرار گیرند. در موارد خاص برآورد به‌هنگام سرعت باد بسیار کلیدی است. ۵-2- پایش سازه‌های سیل‌بند در طول سیلاب طرح عملیات شامل پایش سیلاب و رفتار آن برای اجرایی نمودن عملیات پیشگیری و محافظت و جمع‌آوری اطلاعات در رابطه با ساختار هیدرولیکی منطقه است. پروژه‌های مدیریت سیلاب براساس داده‌های محاسبه شده طراحی می‌شوند و در عمل با موضوعاتی همچون عدم قطعیت در شرایط مرزی, بارهاء ضرایب اطمینان (همچون ارتفاع آزاد) و ظرفیت‌های تحمل بار سروکار دارند. اگر در طراحی سازه‌های مهار سیلاب» این عدم قطعیت‌ها در نظر گرفته شوند عملا ضریب ایمنی بالا می‌رود. بنابراین پایش مداوم در زمان سیلاب به‌منظور جمع‌آوری داده‌های مربوط و بررسی روندهای پیشرفت و در نهایت هشدار برای مقابله با سیلاب انجام می‌گیرد. پدیده‌هایی که در طی سیلاب مشاهده می‌شوند باید با دقت زیادی ثبت گردند. عکس نقاط ثبت شده در نقاط امکان‌پذیر به‌وسیله تصاویر فتوگرافیکی گرفته می‌شوند و بعد از سیلاب دلایل پدیده‌های رخ‌داده مورد بررسی قرار می‌گیرند. لازم است نتایج تجزیه و تحلیل و مشاهده واقعی پدیده‌های ثبت شده با یکدیگر در طول سیلاب مقایسه گردند. بعد از انجام بررسی, گزارش‌هایی از سازه‌های مذکور تهیه و طی آن نتایج بررسی‌های صورت گرفته به سرعت اعلان شوند. بازرسی مرتب سیل‌بندها برای کسب اطمینان از پایداری طرح ضروری است که این خود بیش‌تر به شرایط نشست. اشباع و رفتار مصالح خاکی در بدنه خاکریز مربوط می‌شوند. برای تحلیل سازه‌های سیل‌بند از دیدگاه مکانیک خاک, مشاهدات صورت گرفته باید موارد زیر را دربرگیرد: - شرایط اشباع‌شدگی سیل‌بندها - گرادیان هیدرولیکی - اثرهای موج و باد -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - سامانه پایس داده‌ها در زمان واقعی اه - تعیین مناطقی که دچار آب‌گرفتگی می‌شوند در کنار روش‌های معمول مشاهده» ابزارها و تجهیزات مختلفی برای انجام مشاهدات به کار گرفته می‌شوند. به‌منظور جلوگیری از شسته شدن سیل‌بندها و برای سرعت بخشیدن به انجام مشاهدات» اخیرا تلاش‌هایی بر مبنای استفاده از روش‌های ژئوالکتریک شکل گرفته است. از آن‌جا که اشباع شدن بر روی پارامترهای ژئوالکتریک سیل‌بندها تاثیرگذار است. انجام تحقیقات اولیه برای تعیین پارامترهای مشابه در زمانی که سیل‌بندها خشک هستند امری ضروری است. با ترکیب داده‌های حاصل از انجام مشاهدات در طی سیلاب و اطلاعات موجود میزان اشباع خاک به‌دست می‌آید. در این راستاء مقاومت الکتریکی خاک نیز از معیارهای مهم برای اندازه‌گیری محسوب می‌گردد. فشار بالابرنده" در شالوده سیل‌بندها از طریق نصب پیزومترها در لایه‌های قابل نفود اندازه گیری می‌شود. با نصب ردیفی از چاه‌ها در عمق‌های مشخص مشاهده گرادیان هیدرولیکی در طول سیل‌بند به سهولت ممکن می‌گردد. پیزومترها باید به شکل مناسبی بیرون از خاک قرار گیرند. 1-2- پارامترها و تجهیزات جمع‌آوری داده‌های لازم برای سامانه‌ی پیش‌بینی سیلاب ۱-1-4- دما دما به‌عنوان نمایه‌ای از شدت گرماء یکی از عناصر اساسی است. با توجه به دریافت نامنظم انرژی خورشیدی توسط زمین» دمای هوا در سطح زمین دارای تغبیرات زیادی است. دمای هوا توسط دماسنج اندازه گیری می‌شود. اغلب نیاز است که حداکثر و حداقل دما در طول یک دوره‌ی معین مثلا یک شبانه‌روز اندازه‌گیری شود. برای این کار از دماسنج‌های حداکثر و حداقل استفاه می‌شود. برای ثبت پیوسته تغییرات دما از وسیله‌ای به نام دمانگار (ترموگراف) استفاده می‌شود. خطوط افقی روی کاغد دمانگار به روزها و ساعت‌ها تقسیم شده است و تقسیم‌بندی دما به‌صورت عمودی روی کاغد دمانگار مشخص می‌شود. ۳-1-2- باد اتنمسفر زمین به دلیل وزنی که دارا است. فشاری را بر سطح زمین اعمال می‌کند. به‌دلیل وجود کمربندهای فشاری در سطح کره زمین الگویی از حرکت هوا به‌صورت باد به‌وجود می‌آید که باعث جریان هوا یا باد از مراکز پرفشار به سمت مراکز کم‌فشار می‌شود. باد یک کمیت‌برداری است که دارای ۲ مشخصه جهمت و سرعت است. جهت باده توسط وسیله‌ی ساده‌ای به نام بادنما" و سرعت باد با 6 ۶ ]ام 7] -۱ 6 :۷۹۷ -2 0 3 -------- صفحهٔ بعد -------- ۰ راهنمای جامع مطالعات طرح» بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل ۳-۹-4- بارش انواع مختلف ایستگاه‌های باران‌سنجی در سامانه‌های پیش‌بینی سیل به‌کار می‌رود که می‌توان آنها را به دو دسته باران‌سنج‌های ۱-۳-1-۶ باران سنج‌های معمولی باران‌سنج‌های معمولی یا غیرثبات به دو گروه تقسیم‌بندی می‌شوند. باران‌سنج روزانه و ذخیره‌ای که در سامانه‌های هشدار سیل عمدتا باران روزانه را اندازه‌گیری می‌کنند. باران‌سنج‌های ذخیره‌ای برای استفاده در نقاط دوردست که امکان اندازه گیری روزانه باران در آنها وجود نداردء به کار برده می‌شود. ۲-۳-1-۶- باران سنج‌های ثبات یا باران‌نگار باران‌سنج ثبات یا باران‌نگار» وسیله‌ای است که مقدار بارندگی را به‌صورت پیوسته ثبت می‌کند. سه نوع معمول باران‌نگارهایی که در ایستگاه‌های هواشناسی به‌کار برده می‌شوند عبارتند از باران‌نگار وزنی» باران‌نگار سیفونی با جسم شناور و باران‌نگار با سامانه ترازویی. -۳-۳-۹- محل نصب باران سنج‌ها انتخاب محل نصب ایستگاه‌های باران‌سنج بستگی به عوامل متعددی دارد. مقدار بارانی که توسط باران‌سنج اندازه‌گیری می‌شود باید نمایانگر بارندگی در سطح وسیعی از حوضه باشد. مثلا اگر باران‌سنجی که سطح دهانه قیف آن ۱۵۰ سانتی‌متر مربع است و در حوضه‌ای به وسعت ۱۵ کیلومترمربع نصب شودء این محل باید نمایانگر ۱۰۹ جز مشابه خود باشد. از این‌رو هرچه در انتخاب این محل دقت شود.ء نتایج حاصل آمده بیش‌تر به واقعیت نزدیک خواهد بود. در این رابطه دوربودن محل باران‌سنج از ساختمان‌ها و با درخت‌های بلندء چه در زمان نصب و چه پیش‌بینی آن برای توسعه‌های آینده مهم است. محل باران‌سنج باید طوری باشد که چنانچه از دهانه خطی به بلندترین نقطه ساختمان یا دیوارهای مجاور وصل شودء زاویه‌ای کوچک‌تر از ۳۰ درجه را تشکیل دهد. هرگونه تغییری که در اطراف محل باران‌سنج در طول دوره آمارگیری به‌عمل آید بر نتایج حاصل شده موثر بوده و لازم است داده‌ها بر مبنای آن اصلاح شود. در رابطه با سامانه‌های پایش در مناطق کوهستانی توصیه می‌شود از باران‌سنج‌های هیتردار به جهت جلوگیری از یخ زدگی و 2-1-2 شدت جریان اندازه‌گیری جریان» اطلاعات لازم درباره وضعیت جریان رودخانه را فراهم می‌کند. در حوضه‌های کوچک. داده‌های مشاهداتی جریان آب در پیش‌بینی و هشدار سیل محلی مورد استفاده قرار می‌گیرند. همچنین این داده‌ها برای واسنجی مدل‌های هیدرولوزیکی موجود در سامانه‌ی پیش‌بینی در مرحله راه‌اندازی و در زمان وقوع سیل به‌کار برده می‌شوند. محل ایستگاه‌های هیدرومتری در یک سامانه هشدار سیل محلی توسط یک یا هر دو عامل زیر مشخص می‌شوند: -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - سامانه پایش داده‌ها در زمان واقعی )2 - هشدار سیل با استفاده از جریان مشاهده‌ای در بالادست - داده‌های تراز و آبدهی مورد نیاز برای مدل پیش‌بینی زمان پیش‌هشدار سیل را باید از طریق اندازه‌گیری تراز و آبدهی در نقاط بالادست مناطق آسیب‌پذیر به‌دست آورد. اندازه‌گیری تراز و آبدهی در نقاط بالادست مناطق آأسیب‌پذیر زمان پیش‌هشدار کافی را باید به‌دست دهد. داده‌هایی که در ایستگاه‌های هیدرومتری یا آب‌سنجی اندازه‌گیری می‌شود و در تجزیه و تحلیل‌های هیدرولوژی از آنها استفاده می‌شود عبارتند از: - اندازه‌گیری سطح آب - آندازه‌گیری سرعت جریان - اندازه‌گیری عمق آب - اندازه‌گیری آبدهی جریان ۱-2-1-2 اندازه‌گیری سطح آب یکی از ساده‌ترین روش‌های اندازه‌گیری سطح آب نصب اشل در حاشیه رودخانه است. درصورتی که شرایط محلی ایجاب کند نصب یک اشل در حاشیه رودخانه کفایت خواهد کرد.ء در غیر این‌صورت تعدادی اشل در ارتفاعات مختلف نصب می‌شود. معمولا روزانه دو بار اشل قرائت می‌شود. در هنگام وقوع سیل فاصله اندازه‌گیری‌ها کوتاه‌تر می‌شود (برای مثال هر دو ساعت). در مواردی که اندازه گیری روزانه سطح آب به دلیل کمبود نیروی انسانی ممکن نباشد. از دستگاه‌های اندازه‌گیری سطح آب یا لیمنوگراف" استفاده می‌شود. ۳-2-1-2 اندازه‌گیری سرعت جریان اندازه گیری سرعت با جسم شناور» منظور از اندازه‌گیری با جسم شناور این است که جسمی در داخل آب قرار می‌گیرد و سرعت حرکت آن بین دو نقطه مشخص از مسیر آب. اندازه‌گیری می‌شود. این روش ساده‌ترین و البته نزدیک‌ترین روش اندازه‌گیری واقصی ۳-2-1-2 اندازه‌گیری عمق آب ساده‌ترین وسیله برای اندازه‌گیری عمق آب. استفاده از میله‌های مدرج است. استفاده از میله محدود به شرایطی است که عمق آب کم باشد. در هنگام سیلابی‌بودن رودخانه و یا در مواردی که عمق آب زیاد باشد از کابل‌هایی که وزنه سنگینی به آن متصل شده است استفاده می‌شود. روش دیگر در اندازه‌گیری عمق آب رودخانه‌ها استفاده از ابزارهای صوتی است. نوع معمول آن در هیدرولوژی, اکوساندر " است. طرز کار اکوساندر بر این اساس است که فاصله زمانی از ایجاد یک صدا تا زمان برگشت انعکاس آن از کف رودخانه اندازه‌گیری می‌شود. 113۵2۵ -۱ 67 1100 -2 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ راهنمای جامع مطالعات طرح, بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل اندازه گیری سرعت با سرعت‌سنج (مولینه یا پروانه آبی نامیده می‌شود) از معمول‌ترین وسیله‌های اندازه‌گیری سرعت آب در ایستگاه هیدرومتری است. اساس کار سرعت‌سنج‌های پروانه‌ای این است که در مقابل جریان آب قرار می‌گیرند و در انر سرعت آب به چرخش درمی‌آیند. تعداد دور پروانه از روی روشن و خاموش‌شدن چراغ یا بوق‌هایی که زده می‌شودء اندازه گیری می‌گردد. بعضی سرعت‌سنج‌ها به کنتور یا شمارشگری مجهز هستند که تعداد دور را اندازه‌گیری می‌کند. از مواد شیمیایی هم در اندازه‌گیری سرعت و آبدهی استفاده می‌شود. ولی به علت آلودگی محیط از آن کم‌تر استفاده می‌شود. ضمنا استفاده از این روش در زمان سیلاب مشکل است. ۶-4-1-2 اندازه گیری آبدهی جریان براساس توصیه‌ی سازمان هواشناسی جهانی, فاصله‌ی ایستگاه‌های هواشناسی باید به‌نحوی انتخاب شود که بتوان با درون‌یابی آبدهی اندازه گیری شده ایستگاه‌های مختلف بتوان آبدهی‌هایی را در نقاط بین ایستگاه‌ها برآورد نمود. در ضمن عموما نمی‌توان آبدهی یک سرشاخه‌ی کوچک را با کسرکردن آبدهی ایستگاه‌های شاخه‌ی اصلی در قبل و بعد محل اتصال به‌دست آورد. اگر آبدهی سرشاخه مورد توجه خاص است باید یک ایستگاه جداگانه بر روی آن احداث شود. در حالت ایده‌آل ایستگاه هیدرومتری باید بر روی سرشاخه‌هایی احداث شود که دارای رژیم طبیعی هستند. در صورت عملی نبودن این امرء باید با احداث ایستگاه‌های کمکی بر روی کانال‌ها و مخازنء بتوان آبدهی اندازه‌ گیری شده را به حالت طبیعی تبدیل نمود. در مناطق توسعه یافته, عدم احداث ایستگاه هیدرومتری حتی برای حوضه‌های کوچک ۱۰ کیلومتر مربعی می‌تواند یک کاستی ایستگاه‌های هیدرومتری باید به‌نحوی احداث شوند که بتوان رواناب نواحی مختلف با زمین‌شناسی و توپوگرافی متفاوت را اندازه‌گیری نمود. این مساله به‌خصوص در مناطق کوهستانی مهم است که رواناب در ترازهای مختلف متفاوت است. به‌علاوه وجود دریاچه‌ها در انتخاب محل ایستگاه‌ها در نظر گرفته شود. نکته‌ی مهم این است که در رابطه با جانمایی ایستگاه‌های هیدرومتری انجام مطالعات ریخت‌شناسی برای اطمینان از پایداری بستر رودخانه در درازمدت. الزامی است. ۷-2 تراکم ایستگاه‌های هواشناسی ایستگاه‌های باران‌سنجی» تبخیرسنجی, رسوب‌سنجی و... در زمره ایستگاه‌های هواشناسی محسوب می‌شوند که با توجه به فیزیوگرافی منطقه تراکم این ایستگاه‌ها متفاوت است. هر قدر تعداد باران‌سنج‌های موجود در یک حوضه بیش‌تر باشدء اطلاعات به دست آمده دقیق‌تر است. ولی حداقل باران‌سنج‌های لازم براساس مساحت حوضه رودخانه در جدول (۱-۴) ارائه شده است. بدیهی است به مرور زمان با استفاده از بازخورد سامانه باید شبکه‌ی ایستگاه‌های هواشناسی را تکمیل نمود. در رابطه با ایستگاه‌های باران‌سنجی باید جانمایی این ایستگاه‌ها به‌صورتی انجام شود که بتوان برای هر ایستگاه هیدرومتری بارش» حوضه مربوط را اندازه‌گیری نمود. در بسیاری از حوضه‌ها (به‌خصوص حوضه‌های کوهستانی) این معیار موجب افزایش قابل ملاحظه تراکم ایستگاه‌ها در مقایسه با جدول (۲-۴) می‌گردد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - سامانه پایش داده‌ها در زمان واقعی ۰.۳ جدول ۱-۶- حداقل تراکم ایستگاه باران‌سنجی برحسب کیلومترمربع ۲ مساحت بر حسب کیلومترمربع برای یک ایستگاه فیزیوگرافی منطقه ۰ ساحلی ۹.۰ ۰ کوهستانی جزیره (مساحت کم‌تر از ۳۰۰۰ کیلومتر مربع) مناطق شهری تقریبا تمامی کشورهای جهان, مقررات مربوط به ایحاد ایستگاه‌ها با شبکه‌های اندازه گیری عوامل آب و هوایی را که توسط سازمان جهانی هواشناسی ((۷۷/۸/ 10) وضع شده قبول نموده‌اند. این مقررات شامل دستورالعمل‌هایی است که در مورد نحوه ایحاد شبکه‌ها و ایستگاه‌های اندازه‌گیری عوامل آب و هواییء بسته به نوع مناطقء به شرح زیر طبقه‌بندی می‌شوند: ۱-۷-۶ نواحی مسطح معتدله, نواحی با آب و هوای مدیترانه‌ای و نواحی استوایی سازمان جهانی هواشناسی تراکم ایستگاه‌ها را در نواحی فوق برای هر ۱۰۰۰۰ کیلومترمربع سطح حوضه آبریز» ۱۱-۱۷ ایستگاه و -------- صفحهٔ بعد -------- ند راهنمای جامع مطالعات طرح» بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل ۳-۷-2 نواحی کوهستانی معتدل, آب و هوای مدیترانه‌ای و نواحی استوایی در نواحی کوهستانی,» مناسب‌ترین نحوه توزیع ایستگاه‌های هواشناسی بدین ترتیب توصیه شده که ارتفاع ایستگاه‌ها از یکدیگر در ۳-۷-۶ نواحی خشسک و مناطق قطبی به علت کمی بارندگی در این نواحی, تعداد ایستگاه‌های لازم را در حدود ۱-۷ ایستگاه برای هر ۱۰۰۰۰ کیلومترمربع توصیه می‌نمایندء که در واقع برای هر ۱۵۰۰-۱۰۰۰۰ کیلومترمربع» یک ایستگاه در نظر گرفته شده است. درصورتی که نواحی مورد توجه در یکی از تقسیم‌بندی‌های فوق قرار نگیرد. می‌توان آب و هوا و وضعیت جغرافیایی منطقه مورد نظر را در بین دو حالت از سه حالت فوق پیدا نمود و از ارقام متوسط حالت‌های فوق استفاده کرد. در پایان» پیشنهاد موسسه استاندارد هند" در مورد تراکم ایستگاه‌های هواشناسی ارائه می‌شود: - باران‌سنج برای هر ۵۲۰ کیلومترمربع در نواحی مسطح که در مسیر سامانه کم فشار قرار دارند - باران‌سنج برای هر ۱۳۰ کیلومترمربع در نواحی ناهموار و شیب‌دار با بارش سنگین نکته مهم این است که در رابطه با سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار تندسیلاب‌هاء درصورتی که خطرپذیری تلفات جانی قابل ملاحظه باشد.ء با توجه به این که حوضه آبریز این نوع سیلاب‌ها معمولا بسیار کوچک هستند. توصیه می‌شود با توجه به هزینه‌ی کم ایستگاه‌های جایگزین برای شرایط اضطراری مورد استفاده قرار گیرد. برای مثال در حوضه‌ی گلاب‌دره - دربند با مساحت کل ۲۰ کیلومتر مربع دو ایستگاه سینوپتیکی و دو ایستگاه هیدرومتری و یک ایستگاه برف‌سنجی برای سامانه‌ی پایش پیش‌بینی شده است. ۸-2- مکان‌یابی ایستگاه‌های هواشناسی برای مکان‌یابی ایستگاه‌های هواشناسی» عوامل کیفی زیر را باید در نظر گرفت: جدول ۳-8- معیارهای کیفی برای مکان‌ یابی ایستگاه‌های هواشناسی ایمنی راه‌های ارتباطی و دسترسی آسان به‌ویژه در مواقع بحران ایمنی در مقابل پدیده‌های طبیعی مانند زمین لغزش برخورداری از امکانات مخابراتی (مانند پوشش تلفن همراه» خطوط تلفن, بی‌سیم و غیره) آسیب پذیری کم در مقابل سرقت و خراب‌کاری 1- 10۵1۵ 51۵01۵70 11۹1] -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - سامانه پایشس داده‌ها در زمان واقعی د. ادامه جدول ۳-۶- معیارهای کیفی برای مکان‌یابی ایستگاه‌های هواشناسی رعایت الزامات تراز ایستگاه‌ها در مناطق کوهستانی (اختلاف ۵۰۰ متری) صعوبت دسترسی عمومی به ایستگاه حضور پیوسته‌ی نیروی انسانی ۹ نزدیکی به مرکز حوضه در روش‌های متداول حدود ۷۰ درصد تحهیزات یک ایستگاه‌های خودکار هواشناسی توسط یک کارخانه تامین می‌شود و بقیه‌ی تجهیزات (عموما باتری خورشیدی» دکل و مودم) از منابع دیگر تامین می‌شوند. در سال‌های اخیر کاربرد ایستگاه‌های خودکار هواشناسی به صورت یک واحد کامل و خودکفا رو به افزایش بوده است. منافع اصلی این ایستگاه‌ها عبارتند از: - سهولت سفارش به عنوان یک بسته کامل - جامع و کامل بودن سامانه - طراحی بخشی و انعطاف‌پذیری - مصرف کم برق - عدم نیاز به چاه ارت - امکان خرید و انبار بخش‌های حساس برای افزایش اتکاپذیری ایستگاه این ایستگاه‌ها متشکل از اجزای سبک و مقاومی است که به‌سادگی قابل نصب است. ایستگاه روی کابینتی قرار می‌گیرد که بر روی زمین نصب و تثبیت می‌گردد. ارتفاع دکل مزبور قابل تنظیم است. حسگرها و تجهیزات مخابراتی نصب شده در بالای دکل و همچنین باتری خورشیدی توسط یک کابل به دیتالاگر مستقر در داخل کابینت متصل می‌گردند. داده‌های خام جمع‌آوری شده» پس از پردازش اولیه در دیتالاگر ذخیره می‌گردد. انتقال داده‌های ذخیره‌شده هم از طریق خط تلفن» مودم و همچنین با استفاده از سامانه رادیویی» تلفن همراه 05۸ (پیام کوتاه)» ماهواره و نیز بارگیری مستقیم داده‌ها به نوت بوک از طریق اتصال مستقیم نوت بوک به دیتالاگر امکان‌پذیر است. امکان افزایش حجم و زمان ذخیره داده‌هاء با استفاده از دستگاه ذخیره داده‌ها (1511) که ضد آب بوده و قابل پاک‌کردن و ذخیره مجدد داده‌هاست. نیز فراهم می‌گردد. این دستگاه برای نصب در مناطق دورافتاده و صعب‌العبور بسیار مناسب است زیرا نیروی مورد نیاز کل تجهیزات ایستگاه می‌تواند توسط یک واحد باتری خورشیدی تامین گردد. که در دکل نصب می‌شود. 1] - -------- صفحهٔ بعد -------- . راهنمای جامع مطالعات طرح» بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل ۸ 1۱ ۵ +۷ ۱ ۰ شکل ۲-۶- ایستگاه‌های خودکار هواشناسی به صورت یک واحد کامل و خودکفا 2-*۱- دقت مطلوب مشاهدات و تناوب اندازه گیری اطلاعات برای پیش بینی‌های هیدرولوزیکی با توجه به مشاهدات واقعی و ضوابط فنی سازمان جهانی هواشناسی (۷۷۸/10) از عبارت دقت مشاهدات یا قرائت استفاده می‌شود. این عبارت به‌صورت کوچک‌ترین واحد ممکن می‌تواند به‌صورت مستقیم یا با برآورد به‌وسیله قرائت ارائه شود. در این رابطه تعیین نوع بارش به لحاظ جامد یا مایع بودن مورد نیاز است. گزارش‌دهی وقایع بعد از ریزش به دقت دو میلی‌متر بارش نیاز دارد. بسته به میزان حساسیت» ممکن است رابطه آبدهی- اشل نیاز به دقتی در حدود ۱ * میلی‌متر داشته باشد. در صورت امکان دقتی معادل ۸۵ * در انحراف معیار مد نظر است. گزارش‌دهی وقایعء امری مهم در پیش‌بینی‌های تندسیلاب‌ها محسوب می‌گردد. برای مثال برای پیش‌بینی دوب یخ» گزارش‌دهی ساعتی با دقت ۰/۳ * سانتی‌گراد مورد نیاز است. سنجش از دور می‌تواند ورودی‌های مستقیم برای فرآیندهای پیش‌بینی را به‌شرح زیر فراهم کند: - بارش منطقه‌ای - حدود مناطقی از سیلابدشت‌ها که دچار آب‌گرفتگی شده‌اند - تصاویر ابرها جهت تعیین شاخص باد تروپوسفریک به‌عنوان ورودی مدل پیش‌بینی هواشناسی و هیدرولوژیکی - اطلاعات کسب شده از طریق رادار داپلر نیز می‌تواند برای نشان‌دادن بادهای تروپوسفریک مورد استفاده قرار گیرد - حرکات توفان‌های مناطق حاره و تندبادها - مناطق پوشیده شده از برف و آب معادل پوشش برفی - کیفیت آب به‌خصوص میزان کدورت آن -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - سامانه پایش دادهه سس در ادامه میزان دقت مورد نیا جدو میزان کل باران و نوع آن" ارتفاع یخ‌زدگی روی زمین ارتفاع پوشش برفی تراقم پوشش بر درجه حرارت آب رودخانه‌ها و دریاچه‌ها" نیمرخ درجه حرارت (برف و دریاچه‌ها) ضخامت یخ بر روی رودخانه‌ها و تراز آب در چاه‌ها ۱- با توجه به مشاهدات واقعی, ضوا,د کوچک‌ترین واحد ممکن می‌تواند یا به ۲- ممکن است که تعیین نوع بارش ( انحراف معیار باید به‌دست آید. ۵- به بند ۳ توجه شود. گزارش‌دهی و ۶- گزارش‌دهی ساعتی با دقت ۰/۳ ) در زمان واقعی ز در اندازه‌گیری پارامترهای هواشناسی و ۱ ل ۶-2 نمایش میزان دقت مورد نیاز در اند برای بارش‌های کم‌تر از ۴۰ میلی‌متر ۲ میلی‌متر برای بارش‌های بیش‌تر از ۴۰ میلی‌متر ۵ میلی‌متر برای ارتفاع یخ‌زدگی کم‌تر از ۷ میلی‌متر ۳۲ج برای ارتفاع یخ‌زدگی بیش‌تر از ۱۰ میلی‌متر وم برای ارتفاع کم‌تر از ۲۰ میلی‌متر ۲+ میلی‌متر برای ارتفاع بیش‌تر از ۲۰ میلی‌متر 1 برای ارتفاع پوشش کم‌تر از ۲۰ میلی‌متر ۲ سانتی‌متر برای ارتفاع پوشش بالای ۲۰ میلی‌متر ۳/۰ برای محدوده ۰ تا ۴ سانتی گراد ۳۱ در غیر این صورت ۱ ۰ سانتی‌گراد برای ضخامت پوشش یخ کم‌تر از ۰/۲ متر ۲ متر برای ضخامت پوشش یخ بیش‌تر از ۰/۲ متر پوس /(۵ل/۰/۴۸1[2 برای کم‌تر از ۷112/0 ۸ ۵ درصد برای مقادیر بیش‌تر ما فنی سازمان جهانی هواشناسی /۷۷۸ از عبارد صورت مستقیم یا با برآورد به‌وسیله قرائت ارائه برف یا باران) مورد نیاز باشد. ن تا یک روز متغیر است. گزارش‌دهی وقایع برای متال هی نسبت به تغییرات تراز بوده و ممکن است نیاز درجه سانتی گراد برای پیش‌بینی یخ. سححوووو همیدرولوژیکی ارائه می گر دگیری پارامترهای هیدرو فواصل زمانی گزارزش بعد از دو میلی‌متر بارندگی در ب به دقت 2۱ میلی‌متر باشد. مناسب باشد. ۷ اندازه گیری به‌وسیله ایستگاه زمینی بله بله یش‌بینی تندسیلاب‌ها مورد لزوم است. -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ راهنمای جامع مطالعات طرح» بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل ۱۱-۶- روش‌های جمع‌آوری و مخابره‌ی اطلاعات ۱-۱۱-2- جمع‌آوری اطلاعات از ایستگاه‌های زمینی بارش» تراز آب رودخانه و آبدهی رودخانه در زمره مهم‌ترین اطلاعات پایه برای پیش‌بینی سیلاب محسوب می‌گردند و تجهیزاتی که برای اندازه‌گیری و جمع‌آوری اطلاعات مورد استفاده قرار می‌گیرند همواره اطلاعات به‌روز شده‌ای را فراهم می‌کنند. در حوضه‌های با زمان تمرکز کوتاه (کم‌تر از ۶ ساعت) افزایش زمان پیش‌هشدار" و اطلاع‌رسانی به‌موقع در کاهش خسارت سیل بسیار مفید است بنابراین استفاده از روش‌های خودکار اندازه‌گیری و ارسال اطلاعات برای سامانه‌های مختلف پیش‌بینی سیل امری ضروری است. با توجه به وسعت حوضه و زمان تمرکز تعداد مراکز پیش‌بینی مشخص می‌شود. مراجع تصمیم‌گیری می‌توانند نتایج پیش‌بینی‌ها را از این مراکز دریافت کنند. سامانه‌ی ارتباطی بین مراکز تصمیم‌گیری با توجه به شرایط تعیین می‌شود. پس از تعیین تنوع حسگرهای مورد نیاز در بخش مطالعات هیدرولوژی برای هر ایستگاه» حجم اطلاعات گردآاوری شده تعیین می‌گردد. حسگرهای جدول ۵-۶- حسگرهای مورد نیاز در ایستگاه‌های زمینی با توجه به اهمیت هر یک از پارامترهای اندازه‌گیری شده برای تهیه مدل بارش- رواناب فاصله‌ی زمانی متفاوتی برای ثبت اطلاعات هر حسگر مورد نیاز است. با توجه به تجارب کارکرد فصلی سامانه‌های هشدارسیل توصیه می‌شود که دستگاه‌های مرکزی هر ایستگاه توسط کانال ارتباطی قابل برنامه‌ریزی باشند و بتوان فاصله زمانی قرائت اطلاعات را در فصول مختلف تنظیم کرد. برای هر حسگر در هر نوبت قرائت با دکر کد ایستگاه» کد حسگرء تاریخ» زمان قرائت و مقدار مشاهده‌ای» ححجم۲۰ بایت اطلاعاتی مورد نیاز است. این ححم با توجه به نوع ایستگاه مرکزی جمع‌آوری اطلاعات در ایستگاه راه دور" و نحوه ارتباط ممکن است در یک بازه 25+ درصدی متغیر باشد. پریود قرائت اطلاعات مورد نیاز در مواقع سیلابی با توجه به زمان تمرکز حوضه برای هر حسگر متفاوت است. در پیوست (ج) سامانه‌ی پیش‌بینی سیل دربند و گلاب‌دره ارائه شده است. در جدول (۶-۴) حجم اطلاعات جمع‌آوری شده در این سامانه ارائه شده است. جدول ۹-۶ مقدار حجم اطلاعات جمع‌آوری شده هر خسگر در سامانه هشدار سیلاب دربند- گلاب‌دره (بسته)* 3 ۵ دو باراد سسلا ۵ روز ۰ روز * روز |- ‏ل۵م]‎ 6 2- ۵۲۵۱۵ 101061۲۷ 11011 )1٩11][( -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - سامانه پایشس داده‌ها در زمان واقعی اه در رابطه با طراحی سامانه پایش, بازدید صحرایی از حوضه برای مطالعه در مورد زیرساخت‌های موجود مخابراتی» برقی» مراکز ۱۳-۶- روش‌های مخابره داده‌های ایستگاه‌های هیدرو کلیماتولوزی داده‌های برداشت شده توسط حسگرهای اندازه‌گیری در داخل دیتالاگرها ذخیره می‌شوند. در حال حاضر بعضی از وظایف مقدماتی پردازش داده‌ها نیز داخل دیتالاگرها انجام می‌گیرد و اطلاعات نهایی در تماس‌های مخابراتی که ایستگاه مبدا با ایستگاه مرکزی برقرار می‌کند برای ایستگاه مرکزی ارسال می‌شود. در این‌جا لازم است اشاره شود که تعریف به‌هنگام بودن " اطلاعات نیز بسته به خواسته‌های کاربر متفاوت است. به‌طور مثال در حوضه‌های بسیار بزرگ اگر هر داده هواشناسی و هیدرومتری برداشت شده از محل حسگر در زمان کم‌تر از یک ساعت به ایستگاه مرکزی ذخیره‌کننده داده‌ها (سرور) شکل ۳-۶- طرح شماتیک اجزای یک سامانه تله‌متری در شکل (۳-۴) سه قسمت از یک سامانه تله‌متری یک ایستگاه هیدرو کلیماتولوژی ارائه شده است: - دستگاه‌های مخابراتی در ایستگاه فرعی یا راه دور - کانال ارتباطی این سه قسمت مجموعا وظیفه انتقال داده‌ها از دیتالاگر ایستگاه فرعی به پایگاه اطلاعاتی ایستگاه مر کزی را به عهده دارند. برای انتقال داده‌ها روش‌های مختلفی وجود دارد که هر یک دارای خصوصیات ویژه‌ای هستند. این روش‌ها ر می‌توان به دو گروه سامانه مخابرات زمینی و سامانه مخابرات ماهواره‌ای تقسیم کرد: ۱-۱۳-2۶- سامانه‌های مخابراتی زمینی در این بخش سامانه‌های مخابراتی بین ایستگاه فرعی و ایستگاه مرکزی با استفاده از کانال ارتباطی بدون واسط ماهواره‌ای تشریح می‌شود. در این گروه ارتباطی روش‌های مختلفی وجود دارد که در ادامه روش‌های مرسوم در تله‌متری ایستگاه‌های هیدرو کلیماتولوژی 6 ] 01 -[ -------- صفحهٔ بعد -------- 7 راهنمای جامع مطالعات طرح» بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل ۱-۱-۱۳۲۶ مودم تلفن سیمی این روش عموما برای مکان‌های نزدیک شهر و یا روستاهای مجهز به سامانه تلفن سیمی و یا در نزدیک خطوط انتقال تلفن پروتکل‌های بسیاری بین یک مودم و دستگاه‌های دیتالاگر تعریف شده‌اند که استفاده از مودم در کنار یک دیتالاگر را بسیار آسان می‌کند. در طرف دیگر کانال ارتباطی یک دستگاه رآیانه متصل به یک دستگاه مودم قرار دارد. دستگاه مودم متصل به رایانه می‌تواند برای کاربری‌های دیگر نیز استفاده شود. در یک سامانه شامل چند ایستگاه فرعی اندازه‌گیری» یک خط تلفن و یک دستگاه مودم در ایستگاه مرکزی کافی است. از خصوصیات این روش می‌توان به نکات زیر اشاره کرد: - خط ارتباطی دو طرفه است (ارسال و دریافت). ترافیک خط مبتنی بر نیاز است. در صورت عدم نیاز می‌توان داده‌های یک هفته را در دیتالاگرهای ایستگاه ذخیره نمود و در اولین تماس داده‌ها بین ایستگاه فرعی و ایستگاه مرکزی داد و ستد شود. همین امر برعکس نیز صادق است به‌طور مثال هر گاه در محل یک ایستگاه باران‌سنجی باران شروع به بارش کرد و میزان بارش از مرز تعریف شده بالاتر بود, دستگاه مودم به فرمان دیتالاگر شروع به شماره‌گیری ایستگاه مرکزی کرده ارتباط بستّه به مکان دو نقطه تماس بین ۰ تا ‎٩۹۰‏ ثانیه متغیر است. امکان ارتباط با ایستگاه اندازه‌گیری در صورت - این روش در حال حاضر نیز در بسیاری از کشورها به‌عنوان تنها روش ارتباطی و یا روش ارتباطی پشتیبان برای مواقعی که کانال ارتباطی اصلی قطع می‌گردد مورد استفاده قرار می‌گیرد. با پیشرفت فن‌آوری و ساخت قطعات کم‌مصرف الکترونیکی مودم‌هایی ساخته می‌شوند که تزها توسط یک باتری خشک ۲۴ آمپر ساعت. ماه‌ها برای ارسال داده‌ها به‌کار خود ادامه می‌دهد. - این روش تقریبا تمام پروتکل‌های ارتباطی سامانه‌های تله‌متری و کنترل از راه دور را پشتیبانی می‌کند. این روش در تعدادی از ایستگاه‌های هیدرومتری و باران‌سنحی آب منطقه‌ای مازندران» تهران و آذربایجان‌شرقی به‌طور آزمایشی در حال کار است. سازمان آب منطقه‌ای آذربایجان‌شرقی نیز به‌صورت عملیاتی در حال نصب این سامانه در تعدادی از ۲-۱-۱۲-۶- مخابرات کابلی در این قسمت اشاره کوتاهی به مخابرات کابلی شامل مخابره با استفاده از زوج‌سیم» کابل هم‌محور و فیبر نوری می‌شود: - استفاده از زوج‌سیم به هم تأبیده: این روشی است که برای ارتباط یک مشترک تلفن به مرکز تلفن مورد استفاده قرار می‌گیرد. این ارتباط عرض باند محدودی دارد و افت آن در فواصل طولانی زیاد است بنابراین برای فواصل محدود مناسب‌تر است. - استفاده از کابل هم‌محور: این کابل عرض باند زیادتری دارد و اثر اغتشاشات۱ روی آن کم‌تر است اما به دلیل تضعیف |- 6 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - سامانه پایش داده‌ها در زمان واقعی )7 - فیبر نوری: این روش انتقال دارای عرض باند بسیار زیادی است و افت قابل قبولی دارد و در فواصل نسبتا زیاد هم به‌کار می‌رود. ۳-۱-۱۳-2- مودم تلفن همراه سلولی برای تلفن همراه استفاده می‌کنند تقریبا تمام نقاط کشور تحت پوشش تلفن همراه قرار دارد. به‌طور مثال کشورهای اروپایی از سامانه 05۸ در بسیاری از ایستگاه‌های هیدرو کلیماتولوژی خود استفاده می‌کنند. شبکه تلفن همراه ایران براساس استاندارد 05۸/4 بنا شده است و باند فرکانس مورد استفاده در آن ۹۰۰ مگاهرتز است. خصوصیات این روش عبارت است از: - در این روش امکان ارتباط فقط در مناطق نزدیک مراکز تقویت‌کننده امواج تلفن موبایل امکان‌پدیر است. - تاخیر برقراری ارتباط ممکن است قابل ملاحظه باشد. - هزینه اجاره خط و هزینه برقراری مکالمه از روش سیمی بالاتر است. 2-۱-۱۳۲۶ استفاده از شبکه ۲1.2 می‌توانند دارای کانال‌های مخصوص ارسال داده باشند. برای استفاده از این کانال‌های اطلاعات باید به فرم مورد نیاز این کانال‌ها ۵-۱-۱۳-2۶- مخابرات رآدیویی - فرکانس‌های ۷17۴ و711۳ (از ۳۰ تا ۳۰۰ مگاهرتز) این فرکانس‌ها معمول‌ترین فرکانس‌های مورد استفاده در مخابرات رادیویی‌اند. در ناوبری هوایی» رادیوی ۳۸ پخش تلویزیونی» مخابرات بی‌سیم و غیره مورد استفاده قرار می‌گیرند. در باندهای بالای ۳ و باند 1۳ نیاز به دید مستقیم بین گیرنده و فرستنده 7 ع[ 3/0 10۳ 0عا۹ 5 |010۵ -۱ -------- صفحهٔ بعد -------- 71۳ وجود دار ۱۳-۶- همار به دهن . ساده نیت کاربری ه بقیه عواه این ۱ هوأشنَاس ارسال اط راهنمای حامع مطالعات طرح» بهره‌برداری و نکهداری سامانه پیش‌بینی و هد د. با افزایش فرکانس ابعاد آنتن‌ها کوچک می‌شود و اثر عوامل جوی در حدی است که با ملاحظاتی می‌توان 1-۱ رادیو مودم‌های ۷11۳ طوری که قبلا اشاره شد در باند ۷11۲ می‌باید دید مستقیم بین گیرنده و فرستنده وجود داشته باشد بنابراین اولین « خریدار این نوع تحهیزات می‌رسد. برد مسافت و یا فاصله حداکثر بین فرستنده و گیرنده است. جواب به این سوال ت. این پارامتر به عواملی از جمله فاصله بین فرستنده و گیرنده» ارتفاع آنتن در ایستگاه‌های فرستنده و گیرنده» قدرد: ساسیت گیرنده» فرکانس حامل اطلاعات. عوارض منطقه و ناحیهء افق زمین در منطقهء سامانه تصحیح خطا بستگی ای مختلف. بعضی از این عوامل اهمیت بیش‌تری دارند. غالبا فرکانس حامل, ارتفاع آنتن و قدرت انتشار امواج بی ل اهمیت دارند. کته قابل توجه است که این روش در حال حاضر در بسیاری از کشورها برای مخابره‌ی داده‌های سامانه‌های تله‌متر ی استفاده می‌شود. به‌طور مثال درحدود ۶۰ درصد ایستگاه‌های تله‌متری آب و هواشناسی در آمریکا برای روش < لاعات. از این روش استفاده می‌کنند. این روش برای طراحی سامانه‌های ارتباطی چند نقطه به یک نقطه و یک نز شکل ۶-۶2- طرح شسماتیک سامانه نقطه به نقطه انتقال داده با استفاده از رادیو مودم | ۷ والی که دارد. در ش‌تر از | - -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - سامانه پایش داده‌ها در زمان واقعی 7۳ ۷-۱-۱۳2۶ رادیو مودم دس 506 50۳۵0 این روش مخابراتی نیز از فرکانس‌های رادیویی معمولا بالای ۹۰۰ مگاهرتز در سه محدوده فرکانس با کاربری‌ها و پهنای باند مختلف مورد استفاده قرار می‌گیرد (شکل ۵-۴). این روش از نظر فن‌آوری جدیدتر از رادیو مودم‌های ]۷11 می‌باشد و به‌علت احتیاج نداشتن به مجوز فرکانس از اداره مخابرات است. ۹ <جوم / !۱ ۱ ۳4 ۱ 1 ۱ جه ۳ ۰ ا ی : ا ۳ شکل ۵-۶- نمونه‌ای از تصاویر تکرار کننده‌های رادیویی 557 در حوضه آبریز رودخانه 50۷16۲ در ایالت بوتا آمریکا ۲-۱۳-2۶ سامانه‌های مخابراتی ماهواره‌ای بیش از سه دهه از آغاز عصر ماهواره می‌گذرد. با شروعی آرام و تلاش‌های فراوان» فن‌آوری ماهواره جای خود را در جهان امروز در حال حاضر بیش از دو هزار ماهواره در مدارهای مختلف و برای مقاصد متفاوت در اطراف زمین در حال چرخش هستند. در میان آزهاء شاید ماهواره‌های ارتباطی (مخابراتی) از بقیه شناخته شده‌تر باشند و کار آنها در سطح بین‌المللی بیش‌تر ملموس باشد. به‌طور کلی خصوصیات زیرء مخابرات ماهواره‌ای را از دیگر سامانه‌های مخابراتی زمینی تفکیک می‌کند: اینترنتی و غیره میسر بوده و ارائه این سرویس‌ها به‌طور هم‌زمان آمکان‌پذیر است. - پوشش وسیع: ارتباط بین نقاط مختلفی که در پوشش یک ماهواره قرار دارد به آسانی امکان‌پذیر است. - انعطاف پذیری: در هر جا که پایانه‌های لینک ماهواره وجود داشته باشد.ء مثلا بر روی کشتی» هواییما و حتی واحدهای روی زمین مانند تلفن‌های موبایلء امکان ارتباط از طریق ماهواره وجود دارد. -------- صفحهٔ بعد -------- ق راهنمای جامع مطالعات طرح,» بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل - هزینه کم: اگر قرار باشد تمام سرویس‌های ارتباطاتی ماهواره‌ای از طریق لینک زمینی صورت گیرد به مراتب گران‌تر خواهد بود. در ضمن مخارج مخابرات ماهواره‌ای تابع فاصله بین نقاط در حال ارتباط روی زمین نیست. - سطح اطمینان بالا: در مقایسه با ارتباطات زمینی» دارای اطمینان بیش‌تر و یا حداقل مساوی است. سامانه‌های ماهواره‌ای مشکلاتی نیز مخصوصا برای کشورهای غیرصنعتی و در حال توسعه به‌همراه دارند. از جمله می‌توان از وابستگی مالی و سیاسی به کشورهای پیشرفته تولیدکننده و احتیاج به کارآموزی در سطح بالا نام برد. همچنین شرایط باید به‌نحوی باشد تا تغییرات سریعی را که در مورد این فن‌آوری پیشرفته پیش می‌آید. برای کشور استفاده کننده قابل اجرا سازد. هر یک از ماهواره‌ها مشخصاتی دارند. تعدادی از آنزها عمومی و تعدادی نیز اختصاصی هستند. برای استفاده کاربران لازم است تا مشخصات عمومی شامل مدارء پوشش, نوع ماهواره و سرویس و نوع کار آنها مشخص گردد. اگر صفحه مدار ماهواره استوایی و ارتفاع ماهواره برابر ۳۵۶۷۸ کیلومتر باشد. مدت زمان گردش ماهواره برابر طول یک روز نجومی (۲۳ ساعت و ‎۵٩‏ دقیقه و ۴ ثانیه) خواهد بود و گردش ماهواره در روی این مدار بر گردش زمین منطبق می‌شود. این مدار را مدار ثابت زمین گویند. برای ثابت نگهداشتن ماهواره در نقطه معین نسبت به زمین از این مدار استفاده می‌شود. به همین دلیل این مدار مورد توجه خاص قرار گرفته است. این مدار دارای مزایا و معایبی است. مزایای ماهواره‌های زمین‌آهنگ عبارتند از: - ماهواره نسبت به آنتن ایستگاه ثابت به‌نظر می‌رسد. در نتیجه آنتن ایستگاه زمین ثابت به طرف ماهواره است و برای ردیابی ماهواره احتیاج به سامانه پیچیده نیست. - پوشش زمینی ماهواره‌های این مدار بزرگ‌تر و وسیع‌تر از ماهواره‌های مدارهای دیگر است. بنابراین تعداد بیش‌تری از ایستگاه‌های زمینی می‌توانند با یکدیگر در یک زمان در ارتباط باشند. - حتی فقط با ۳ عدد از این ماهواره‌ها می‌توان به‌طور تقریبی تمام سطح زمین را پوشاند. ولی با وجود این مزایاء از طرف دیگر ماهواره‌های زمین‌آهنگ دارای معایبی از قرار زیر هستند: - به‌علت مسافت طولانی بین ماهواره و ایستگاه زمینیء افت مسیر بسیار زیاد است. - پرتاب ماهواره‌های زمین‌آهنگ بسیار پرهزینه است. - ماهواره‌های زمین‌آهنگ, مناطق قطبی را تحت پوشش ندارند. - تاخیر در ارسال یک پیغام در یک مسیر برابر ۰/۳ ثانیه است. بعضی اوقات مدارها بر طبق ارتفاع ماهواره از سطح زمین طبقه‌بندی می‌شوند. اگر ارتفاع ماهواره از سطح زمین تا ۱۰۰۰ کیلومتر باشدء مدار را مدار پایین می‌گویند. مدار متوسط وقتی است که ارتفاع بالاتر تا حدود ۲۰۰۰۰ کیلومتر باشد و بالاخره ماهواره‌های با ارتفاع بالا آنهایی هستند که بیش‌تر از ۲۰۰۰۰ کیلومتر از سطح زمین فاصله دارند. ماهواره زمین‌آهنگ زمین مثالی از نوع آخر است. ۱-۲-۱۲ مساحت تحت پوشش یکی از مهم‌ترین مسایل طراحی سامانه‌های ماهواره‌ای مساحت تحت پوشش ماهواره در روی زمین است. برای طراحی بخش‌های مختلف سامانه ماهواره‌ای, نظیر تعداد ماهواره‌هایی که باید مورد استفاده قرار گیرد. انتخاب مدار و فرکانس و همجنین 060 -| -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - سامانه پایش داده‌ها در زمان واقعی 7 دانستن مساحت زیر پوشش در روی زمین از نظر اقتصادی ضروری است. وسعت و پوشش ماهواره اصولا با ارتفاع آن» حداقل زاویه ارتفاع مجاز برای دیدن ماهواره توسط آنتن ایستگاه و همچنین پهنای پرتو تشعشع آنتن ماهواره» ارتباط دارد. ۲-۲-۱۳-2- تجهیزات رادار منبع ایجاد تندسیلاب, وقوع بارش شدید همراه با رعدوبرق است. بنابراین پیش‌بینی بارش منطقه‌ای یکی از راه‌های مهم پیش‌بینی سیل ناگهانی است. با توجه به این که اکثر حوضه‌های آبریز کشور در مناطق کوهستانی, حوضه‌هایی کوچک هستند. شرایطا اقلیمی باعث افزایش مقدار بارش در منطقه می‌شود. رادار می‌تواند در سنجش بارش منطقه‌ای ابزاری مفید واقع گردد. چرا که رادار وضعیت منطقه را به‌خوبی ارائه می‌دهد و با امکانات موجود.ء بارش منطقه‌ای را سریعا تخمین می‌زند. کاربردهای اصلی رادار در پیش‌بینی‌های هیدرولوژیکی عبارتند از: - تعیین موقعیت و حرکت سامانه‌های باران‌زا - برآورد بارش منطقه‌ای یک رادار با توان خروجی حداکثر ۵۰۰ کیلووات برای برآورد شدت و انتشار بارش منطقه‌ای مناسب است. وسعت محدوده داده‌های هیدرولوزیکی که با چنین رادارهایی می‌تواند برداشت شوند در شرایط معمولی ۱۵۰ کیلومتر و در زمان‌های بارندگی شدید فقط ۱۰۰ کیلومتر است. یک رادار با محدوده توان خروجی ۷۵۰ کیلووات. وسعتی تا حدود ۲۳۰ کیلومتر را پوشش می‌دهد. دقیق‌ترین رادار برای اندازه گیری شدت بارش رادار 5-۳۵1۵ می‌باشد. اگر واسنجی الکترونیکی علایم رادار براساس روابط منطقه‌ای بین رادار و شدت‌های بارش در فصل‌های مختلف و انواع توفان‌ها به دست آید.ء پیشرفت قابل توجهی در دقت انجام برآوردهای کمی بارندگی می‌تواند حاصل شود. با استفاده از یک یا چند باران‌سنج خودکار انجام واسنجی در زمان واقعی امکان‌پذیر می‌شود. بعضی پیش‌بینی‌های هیدرولوژیکی نیاز به اطلاعات بارش‌های زمان‌های گذشته دارند. در صورت وجود یک بانک اطلاعاتیء این امر می‌تواند با استفاده از سامانه رادار تحقق یابد. این اطلاعات وقتی با مشخصات حوضه آبریز ترکیب شونده می‌تواند احتمال آب‌گرفتگی منطقه و موقعیت وقوع آن‌را به‌دست دهد. پیشرفت‌های مدرن در فن‌آوری رادار شامل موارد زیر است: - پردازش اطلاعات دیجیتالی برای برآورد نمودن بارش منطقه‌ای زیرحوضه‌ها - جممع‌آوری اطلاعات با استفاده از تعدادی رادار و مخابره‌نمودن به‌وسیله یک خط تلفن به یک رایانه مرکزی برای گسترش منطقه تحت پوشش - واسنجی خودکار اطلاعات رادار با واقعیت زمینی" (اطلاعات باران‌سنج‌ها) با وارد نمودن مستقیم اطلاعات به مدل 1- 0070۱۵ "1۳۲ -------- صفحهٔ بعد -------- 77 راهنمای جامع مطالعات طرح» بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل استفاده از رادار داپلر برای پیش‌بینی توفان‌های میانی" که قبل از رعد و برق‌ها وگردبادها می‌آیند. این مساله نیازمند اندازه‌گیری علی‌رغم وجود مشکلات فنی در برآورد میزان بارش» روش‌های راداری برآورد بارش می‌توانند فوایدی متمایز از دیگر روش‌ها زیادی از اطلاعات با مقیاس کوچک براساس زمان واقعی است. با این وجود برای نیل به این فوایده نگهداری فنی و صحیح رادار و تجهیزات کمکی آن و همچنین استفاده از بهره‌برداران و متخصصین کارآزموده پیش‌بینی نیز امری ضروری است. خروجی بیش‌تر عمده رادارها عبارتند از: - خروجی‌های استاندارد و پیشرفته هواشناسی - خروجی‌های پیشرفته هواشناسی - خروجی‌های هیدرولوزیکی مانند شدت بارش, مقدار بارش در ساعت. روز و... - خروجی‌های چینش باد و هوانوردی مانند چینش باد در راستاهای مختلف - خروجی‌های تشخیص پدیده‌ها نظیر توفان میانیء توفان خاک. گردباد - خروجی‌های اخطار و پیش‌بینی مانند اخطار تگرگ و ردیابی توفان در حال حاضر سه رادار داپلر در مرحله نصب در تبریزء تهران و اهواز هستند. تعداد رادار موجود در حال حاضر با توجه به توپوگرافی کشور کافی نبوده و براساس نظر کارشناسان برای پوشش کل کشور نیاز به بیش از ۲۰ رادار است. ۳-۲-۱۲-2- سنجش از دور" سنجش از دور که با استفاده از ماهواره‌ها و یا هواپیماها صورت می‌گیرد مزایای بسیار متمایزی را نسبت به روش زمینی برای انواع پیش‌بینی‌ها ارائه می‌دهد. سنحش از دور امکان مشاهده مستقیم پارامترهای مورد نیاز در منطقه‌ای گسترده را فراهم می‌نماید. در صورت عدم استفاده از سنجش از دورء تنها با نمونه‌گیری نقطه‌ای مکانی می‌توان پارامترهای مورد نیاز را جمع‌آوری نمودء به‌علاوه این روش می‌تواند مشاهده پارامترها در مناطق غیرقابل دسترس و دریا را امکان‌پذیر نماید. می‌توان برای تخمین مقدار بارش از داده‌های ماهواره‌ای استفاده نمود. تصاویر ماهواره‌ای روند تغییرات ابرهای کومولوس و میزان خشکی هوا در هنگام حرکت رو به بالای هوا را با تغییر ارتفاع و ضخامت ابر نشان می‌دهند. هرچه میزان خشکی شدیدتر باشد ورود رطوبت به ابرها بیش‌تر خواهد شد و همین مساله منجر به تشکیل ابر با ضخامت بیش‌تر و ابعاد بزرگ‌تر می‌گردد و در نتیجه تولید بارش با شدت بیش‌تری صورت می‌گردد. اطلاعات ماهواره‌ای مورد استفاده به‌منظور پیش‌بینی هیدرولوژیکی عمدتا توسط دو نوع ماهواره» زمین‌آهنگ و ماهواره یا فضاپیمایی که مدارش دور خط استوا بوده و سرعتش مساوی با سرعت حرکت زمین به دور خود است تامین می‌گردد. ماهواره زمین‌آهنگ در بالای محل خاصی به‌طور ثابت مستقر می‌شود. ماهواره زمین‌آهنگ یک دوره مداری به‌طور دقیق یک روزه دارد و بنابراین حدودا در نقطه ۳۶۰۰۰ کیلومتری بالای خط استوا ثابت می‌ماند. ماهواره‌های مدارقطبی در یک مدار قطبی مستقر بوده و از | - 65 6 2ع 1 -2 (15) 5605102 16۱۵۲۵ -3 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - سامانه پایشس داده‌ها در زمان واقعی 71۷ یک دوره مداری بین یک تا دو ساعت برخوردارند. مزایای ماهواره‌های مدارقطبی در پیش‌بینی مربوط می‌شود به تعداد عبور آنها از روی منطقه مورد نظرء دقت و طبیعت تجهیزات سنجنده و حساسیت آنها به ابرهایی که تصاویر را تار و مبهم می‌کنند. با توجه به موارد استفاده ذکرشده در مورد تصاویر ماهواره‌ای» تصاویر ماهواره‌ای برای انجام پیش‌بینی‌های بلندمدت مورد استفاده واقع می‌شوند که این پیش‌بینی‌ها بر مبنای تفسیرهای هواشناسی صورت می‌گیرند. همچنین روش‌های سنجش از دورء امکاناتی برای مشاهده کاربری و پوشش اراضی در حال تغییر در اختیار کارشناسان می‌گذارند که این اطلاعات در پیش‌بینی‌های هیدرولوژیکی مورد ملاحظه قرار می‌گیرند. توزیع و حرکت خطوط پوشش برف در حوضه‌های کوهستانی را می‌توان با استفاده از عکس‌های ماهواره‌ای با جزییات بیش‌تری نسبت به ایستگاه‌های زمینی موجود تهیه نمود. نقاط ضعف استفاده از عکس‌های ماهواره‌ای شامل برداشت‌های اشتبا» مزاحمت ابرهاء پوشش جنگلی و دقت اطلاعات ماهواره‌ای است. انجام تحلیل کمی عمق برف فقط با انجام مشاهدات ماهواره‌ای که همراه با مشاهدات زمینی صورت می‌گیرند امکان‌پذیر است. مشخص گردیده است که سامانه فعلی انتقال عکس ماهواره‌ای ([۸]۳) می‌تواند در تعیین مدل شکست یخ برای دریاچه‌ها و مخازن با سطحی بزرگ‌تر از ۵۰۰ کیلومترمربع مفید واقع گردد. مقایسه بین اطلاعات ماهواره‌ای و اطلاعات روش‌های سنتی برف‌سنجی نشان می‌دهد خطوط برف می‌توانند با استفاده از ماهواره با دقت حدود ۱۰ تا ۲۰ کیلومتر مشخص شوند که دقت آن بستگی به مقیاس عکس دارد. دیگر عناصر هواشناسی و هیدرولوزیکی که ممکن است به‌وسیله ماهواره‌ای مشاهده شوند عبارتند از آب مایع معادل ابرها"ء الگوی ابرهاء مناطق و شدت بارش» آب‌گرفتگی سیلابدشت» بادهای زیست توده" و رطوبت خاک. سنجنده‌های ماکروویو برای اندازه‌گیری وجود رطوبت در ابرهاء باران در حال بارش و منطقه آب گرفته استفاده می‌شوند. سامانه‌های منفعل " که انرژی‌های منتشر شده به‌طور طبیعی را اندازه می‌گیرند. می‌توانند برآوردی از حجم آب قابل بارش را به دست دهند و نیز می‌توانند جریان یافتن آمواج یک سیلاب بزرگ از طریق پوشش ابر را ردیابی کنند. وسایل مورد استفاده عموما شامل دستگاه اندازه‌گیری آامواج الکترونیکی, ردیاب ماکروویو (15۸/[4) و دستگاه اندازه گیری طیف‌های ماکروویو (۳1۸15) پیش‌بینی‌های هواشناسی به‌وسیله اطلاعات ماهواره‌ای زمین‌آهنگ ارزیابی می‌شوند که به‌وسیله مقایسه بین تصاویر گرفته شده به فاصله ۳۰ دقیقه, داده‌هایی برای مدل‌های عددی و اطلاعات بصری درباره سامانه‌های هوا و گردبادها ارائه می‌دهند. دمای تابش یکی از داده‌های موثر برای انجام محاسبات تعادل گرما برای پیش‌بینی ذوب یخ و محاسبات تبخیر و تعرق " به شمار تصاویر ماهواره‌ای اطلاعات بسیار با ارزشی به‌ویژه در مناطقی که فاقد ایستگاه‌های زمینی هستند برای زیرحوضه‌ها در هنگام ایجاد سامانه‌های پیش‌بینی فراهم می‌کنند. فهرست ماهواره‌های زمین‌آهنگ که در ادامه می‌آید برای جمع‌آوری و تقویت اطلاعات به‌وسیله سکوهای میدانی مجهز شده یا در حال تحهیز هستند. 05 |[ن) 01 0061 ۷/۵۱۵۲ 11000 -۱ 05 -2 6 3 0 4 -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ راهنمای جامع مطالعات طرح بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هضدار سیل جدول ۷-۶2- فهرست ماهواره‌های زمین‌آهنگ هر فضاپیما می‌تواند اطلاعات را از ۱۰۰۰۰ ایستگاه جداگانه یا بیش‌تر در گستره تحت پوشش خود دریافت و پردازش نماید و این گستره از ۰ درجه طول شرقی و غربی نقطه متناظر آن در زمین و از شمال و جنوب به قطب شمال و جنوب پراکنده شده است. ماهواره مورد بهره‌برداری زمین‌آهنگ (00[5)) سازمان ملی اقیانوس‌شناسی و9 نیز ماهواره هواشناسی ایالت متحده (۱10۸۸) مثال‌هایی از ماهواره‌هایی هستند که هم‌اکنون در حال بهره‌برداری هستند. جزییات هر کدام از سامانه‌های ماهواره‌ای در کتاب اطلاعات حدود ‎۹٩۰‏ درصد از عملیات گردآوری اطلاعات سنجش از دور از طریق ماهواره‌ها انجام می‌شود. در ایران از ماهواره ۰ کیلومتری از زمین قرار گرفته است. درصورتی که ماهواره در ۸۰۰ کیلومتری از زمین واقع شده است. نظر به این که ماهواره‌های زمین‌آهنگ در ارتفاع بالاتری قرار دارندء در نتیجه از قدرت تفکیک کم‌تری برخوردارند. ماهواره متئوست دارای ۳ باند ارسال اطلاعات است که عبارتند از: ۲ مرینی ۳ - مادون‌قرمز - بخار آب" مسیر حرکت آبرها را بر روی کشور نشان دهد. ۱۶-2 انتخاب سامانه‌ی مخابراتی ولی انتخاب یکی از این روش‌ها و یا استفاده ترکیب آنها به معیارهای مختلفی بستگی دارد. تعدادی از این معیارها و امتیاز هریک در جدول (۴-۴) نشان داده شده است و با ضرب هر امتیاز در وزن معیار مربوط و جمع امتیازات هر یک از راه‌حل‌های مخابراتی امتیاز 1 - | ۷/1۵1۴ -2 1160-40 -3 4-0 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - سامانه پایش داده‌ها در زمان واقعی 7۹ کل آن روش ارتباطی مشخص می‌شود. برخی از معیارهای جدول (۴-۴) مربوط به هزینه‌های اولیه و طول عمر است و برخی دیگر مهندسی آرزش به‌کار گرفته می‌شود استفاده نمود: (۱-۴) سا هزینه‌ی کل وزن‌دهی معیارها صورت می‌گیرد. سپس امتیازدهی معیارهای ارزیابی توسط تیم طراحی صورت می‌پذیرد. با مش‌خص‌شدن وزن و 0 (۲-۴) ۷۷:۳ 2 11 که در این رابطه: 0: شاخص کیفی سامانه 1 وزن معیارها براساس روش ۸۲1۳ 1 امتیاز متوسط هر معیار براساس نظر تیم کارشناسی لازم به دکر است که هزینه کل شامل هزینه کل اولیه به‌علاوه هزینه بهره‌برداری و نگهداری است: - هزینه اولیه تاسیس ایستگاه مرکزی - هزینه اولیه تاسیس یک ایستگاه راه دور (سامانه مخابراتی) - هزینه اولیه تأسیس یک ایستگاه راه دور (متعلقات جانبی و ساختمانی) - هزینه جاری بهره‌برداری سامانه (شارژ ترافیک مخابره داده) - هزینه نگهداری یک ایستگاه راه دور جدول ۸-۶- معیارهای انا انتخاب سامانه‌ی مخابراتی سرعت برپا شدن شبکه از لحظه تصمیم و خرید تجهیزات تا برپایی (هماهنگی با ارگان‌ها و سازمان‌ها) یکنواختی خصوصیات موقعیت ایستگاه را دور -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۰ راهنمای جامع مطالعات طرح» بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل علاوه بر پارامترهای هواشناسی و هیدرولوژیکی,» سازه‌های مهار سیلاب را نیز در هنگام سیلاب باید پایش نمود. روند پایش می‌تواند به‌صورت زیر انجام گیرد: - طراحی و برنامه‌ریزی سامانه پایش - انتخاب و نصب ساختارهای مشاهده‌ای شبکه و اندازه‌گیری - مطالعه میدانی و اندازه‌گیری به‌خصوص در طول سیلاب به‌طور پیوسته. تدریجا یا به‌طور تصادفی - ارزیابی آنی داده‌های مشاهده شده و توزیع نتایج در زمان لازم - ارزیابی جزیی داده‌های جمع‌آوری شده پس از سیلاب در جهت توسعه سامانه مهار سیلاب به‌کار گرفته شده - مباحث مورد نیاز برای مشاهده شامل موارد زیر است: - پدیده‌های هیدرولوژیکی» در رابطه با بارهای معمولی وارد بر سازه - پایداری سازه‌های مهار سیلاب» برای مثال بارهای خارجی, حرکت‌ها و تغییر شکل سازه‌هاء کرنش‌ها و مقاومت‌ها.ء نیروهای برهم‌کنش فشار آب. خط نشست (تراز پیزومتر) و آزمایش مواد (مخرب و غیرمخرب) ۱۹-۶- فن‌آوری‌های پیشرفته پایش روش‌های زیرء روش‌های مورد استفاده به‌همراه ابزار و تجهیزات لازم برای مشاهده و پایش بخش‌های مختلف سیل‌بندها را بیان می‌کنند. به‌علاوه آزمایش‌ها و نمونه‌برداری‌هایی به‌منظور تعیین نفوذپذیری خاک صورت می‌گیرد. شماری از آزمایش‌های صورت گرفته در زیر آمده‌اند: - آزمایشات ژئوتکنیکی برای تعیین ترکیب ساختار خاک و مصالح سیل‌بندهاء همچنین تعیین گسترش عمودی و افقی لایه‌های قابل‌نفود و غیرقابل‌نفود - تهیه عکس‌های هوایی از سیل‌بندهاء برای این امر» عکس‌ها باید در یک باند طیفی مناسب از سیل‌بندها در دوره‌های زمانی خشک و سیلابی تهیه شوند. براساس رابطه نزدیک بین میزان رطوبت و ظرفیت گرمایی» اطلاعات در این زمینه به‌راحتی از طریق مقایسه عکس‌های هوایی حاصل می‌گردد. - روش قطبی برای بررسی لایه‌های رسی که می‌تواند نقش مهمی را در بررسی رفتار سیل‌بندها از خود نشان دهد. - بررسی تراکم سیل‌بندها (نمونه‌ها می‌توانند در عمق بین ۵ تا ۱۰ متر یا بیش‌تر به‌دست آورده شوند). -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۵ زمان واقعی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم - سامانه‌ی پیش‌بینی در زمان واقعی ۳۳ ۱-۵- کلیات سامانه‌ی پیش‌بینی سیل با استفاده از اطلاعات زمان واقعی سامانه‌ی پایش» وضعیت و تغییرات مشخصه‌های سیل در زمان‌های آتی را برآورد می‌کند. پیش‌بینی سیل از طریق پایش آب و هواء رودخانه و شرایط حوضه که منجر به سیلاب می‌شود و مدل‌های عددی انجام می‌شود. سابقه اولین پیش‌بینی سیل در دنیا به سال ۱۸۵۴ در فرانسه برمی‌گردد. در آن سال بلگراند ء احتمال وقوع سیل در رودخانه سن را از سه روز قبل به‌وسیله تلگراف و روابط ساده میان افزایش تراز در سرشاخه‌ها و در پاریس پیش‌بینی کرد. سامانه‌های پیشرفته پیش‌بینی سیل به‌عنوان یکی از روش‌های غیرسازه‌ای مدیریت سیلاب, بیش از ۴۰ سال است که در اکشر کشورها مورد توجه قرار گرفته‌اند. در زمینه ایحاد سامانه‌های پیشرفته پیش‌بینی سیل چه از لحاظ سخت‌افزاری و چه از لحاظ نرم‌افزاری» تجارب ارزنده‌ای در سطح بین‌المللی وجود دارد. مهم‌ترین اجزای بخش نرم‌افزاری سامانه شبیه‌سازی بارش -رواناب. فرموله کردن روابط حاکم در فرآیند تبدیل بارش به رواناب روندیابی سیلاب در رودخانه‌ها و مخازن» واسنجی و اصلاح سامانه در زمان واقعی و برنامه رابط کاربر است که تجربیات موجود در این رابطه در فصل حاضر تشریح می‌گردد. سامانه‌های ساده‌ای نیز در برخی کشورها به خدمت گرفته شده‌اند که تنها از چندین رابطه همبستگی تشکیل یافته‌اند. تعریف درجه پیچیدگی و پیشرفته بودن سامانه پیش‌بینی بستگی به اقلیم» ریخت‌شناسی حوضه آبریز امکانات و تجهیزات اندازه‌گیری و ارسال داده‌ها در سطح حوضه و همچنین درجه دقت پیش‌بینی و اهداف پیش‌بینی سیل دارد. به‌عنوان مثال در حوضه‌هایی که هدف صرفا پیش‌بینی سیل و تخلیه مناطق است پیش‌بینی آبدهی اوج هیدروگراف سیل به‌همراه زمان وقوع آن کافی است. درحالی که در حوضه‌هایی که مساله مدیریت مهار سیل در مخازن مطرح می‌گردد. پیش‌بینی هیدروگراف سیل امری ضروری است. بررسی‌های انجام شده در سطح دنیا نشان می‌دهد که سامانه‌های پیش‌بینی سیل در کشورهای مختلف بسیار متفاوت‌اند. این موضوع نمایانگر این است که بسته به شرایط حوضه آبریز و پیچیدگی هیدرولوژیکی آن و اهداف, روش‌های مختلف می‌توانند کارایی متفاوتی داشته باشند. تقسیم‌بندی این ساختار براساس اجزای مهم بخش نرم‌افزاری سامانه پیش‌بینی سیل صورت گرفته است. ۲-۵- نقش پیش‌بینی و هشدار سیلاب در پایداری سازه‌های آبی طراحی اکثر سازه‌های آبی براساس سیلاب‌های بزرگ که هزینه هنگفتی را به‌همراه دارند انجام می‌شود. با پیش‌بینی و هشدار به‌موقع و در زمان واقعی سیلاب می‌توان سطح آبدهی سیل طراحی سازه‌ها را پایین آورد تا بتوان هم پایداری سازه‌های آبی را تامین کرد و هم هزینه‌های اضافی را کاهش داد. اطمینان به سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیل در کشورهایی جچون ژاپن به حدی است که سیلاب طراحی سدهای بتنی را با سیل ۲۰۰ ساله یا بیش‌ترین سیل مشاهده شده طراحی می‌کنند. در بسیاری از کشورهای دنیاء تدوین طرح عملیاتی شرایط اضطراری و وجود سامانه‌ی پیش‌بینی و هشدار در پایین دست سدها اجباری استء از طرف دیگر وجود سد عامل بسیار مهمی در کاهش سیلاب محسوب می‌شود. وجود سد می‌تواند هم موجب کاهش پایین دست ایجاد نماید. تمامی این موارد به‌علاوه منحنی فرمان سد لازم است در مدل پیش‌بینی و هشدار سیلاب لحاظ شوند. 1-۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ راهنمای جامع مطالعات طرح» بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل ۱-۳-۵- نقش پیش‌بینی و هشدار سیلاب در مدیریت سدهای چند منظوره یکی از اهداف سدهای چند منظوره» تولید برق آبی است. برای این منظور باید تراز آب مخزن در حداکثر مقدار خود باشد.ء ولی چنین عملی سبب کاهش مهار سیل مخزن می‌شود و اطمینان‌پذیری مهار سیل مخزن را کاهش می‌دهد. ایجاد سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیلاب در زمان واقعی» اطمینان‌پذیری از بالا نگاه داشتن تراز مخزن بیش‌تر کرده و بهره‌برداری از حجم مخزن را را برای تولید حداکثر برق آبی ممکن می‌سازد. در مخازن ذخیره‌ای که آب برای مدت زیادی در محزن باقی می‌ماند.ء بهه مرور زمان آب کیفیت مطلوب خود را از دست می‌دهد. تخلیه سریع مخزن سبب بهبود کیفیت آب برداشتی از مخزن می‌گردد. بنابراین با پیش‌بینی زمان تخلیه سریع مخزن قبل از وقوع پیش‌بینی سیلاب و تخمین ارتفاع آب در رودخانه در یک مکان و زمان مشخص در آینده می‌تواند به صورت زیر بیان شود: - میزان دقیق» برای مثال ۱۲/۳ متر - متغیر بین ۱۲ تا ۱۲/۵ متر - بیش از یک مقدار بحرانی» برای مثال بیش از ۱۲ متر - کلاس سیلاب (کم متوسط یا حداکثر) پیش‌بینی از طریق پایش آب و هواء رودخانه و شرایط حوضه که منجر به سیلاب می‌شود و مدل‌های عددی انجام می‌شود. مسایل کلیدی موجود در این رابطه عبارتند از: - درک این که کجا نیاز به پیش‌بینی دارد و هدف از پیش‌بینی چیست - درک این مساله که پیش‌بینی همیشه قطعی نیست - ایجاد ارتباطات مناسب بین بخش‌های پیش‌بینی» بخش‌های مقابله و جوامع در معرض اثرهای سیلاب - در اختیار داشتن ضوابط و دستورالعمل‌ها لازم در رابطه با دریافت و استفاده از پیش‌بینی‌ها - در نظرگرفتن این مساله که گروه‌های خاصی از جامعه هشدارهای سازمان‌های مسوول پیش‌بینی را جدی نمی‌گیرند - توجه خاص در رابطه با پیش‌بینی‌های حوادث شدید ۱-۳-۵- کیفیت پیش‌بینی پیش‌بینی‌ها اغلب از طریق پیش‌بینی بارش صورت می‌گیرند. به‌دلیل عدم قطعیت پیش‌بینی‌های بارش» چنین پیش‌بینی‌هایی چنین پیش‌بینی‌هایی برخی اوقات به‌عنوان هشدارهای اولیه یا توصیه سیلاب برای سازمان‌ها و جوامع به‌کار می‌روند. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم - سامانه‌ی پیش‌بینی در زمان واقعی ۳ در طی سیلاب» مهم‌ترین نیازء پیش‌بینی تراز مورد انتظار رودخانه در مکان‌های خاصی از رودخانه است. پیش‌بینی‌ها می‌تواند برای حداکثر تراز سیلاب یا ارتفاع سطوح خاص صورت پذیرد. پیش‌بینی تراز رودخانه در زمان عقب‌رفت رودخانه» برای هدایت فعالیت‌های بازتوانی بعد از سیلاب مفید است. پیش‌بینی‌ها اغلب برای زمان و مکان خاص برای یک تراز خاص رودخانه و در یک ایستگاه خاص انجام می‌گیرد که نیازمند دسترسی به داده‌ها و روش‌های پیش‌بینی رفتار هیدرولوزژیکی حوضه و رودخانه برای مدل است. در جایی که این امر امکان‌پذیر نباشد پیش‌بینی ممکن است تنها کلاس سیلاب (کم» متوسط یا شدید) را به دست دهد. عناصر هیدرولوژیکی اصلی که پیش‌بینی آنها عملا مورد نظر است عبارتند از: - هیدروگراف آبدهی یا تراز آب - تراز و آبدهی حداکثر سیلاب و زمان وقوع آن - حداکثر ترازآب در دریاچه‌ها و زمانی که به این ترازمی‌رسد - ارتفاع امواج ایحاد شده توسط باد در دریاچه‌ها و مخزن‌های بزرگ - بالا آمدن آب ناشی از باد در دریاچه‌هاء آب‌های ساحلی و خورها ۳-۳-۵ مدل‌های پیش بینی مدل‌های عددی هیدرولوژیکی, اساس سامانه‌ی پیش‌بینی هیدرولوژیکی کوتاه‌مدت را تشکیل می‌دهند. گرچه روش‌های پیش‌پینی مهم‌ترین بخش‌های سامانه پیش‌بینی هستند. اما این روش‌ها حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد کل سامانه پیش‌بینی را تشکیل می‌دهند. پیش‌بینی موفقیت آمیز بستگی به روابط ساده‌ای دارد که به صورت تجربی بین متغیرهای مشاهده‌ای برقرار می‌شود. برای مثال, براساس تراز بالادست می‌توان تراز پایین‌دست را کمی بعد از آن پیش‌بینی کرد. روند مدل پیش‌بینی مانند مدل‌های ریاضی بارش- رواناب و روش‌های روندیابی کانال براساس توصیف فیزیکی روند هیدرولیکی و هیدرولوزژیکی است. دو نوع مدل شبیه‌سازی وجود دارد: مدل‌های شبیه‌سازی پاسخ حوضه؛ این مدل‌ها توانایی شبیه‌سازی اثرهای انسانی در رابطه با حوضه را ندارند. مدل‌های شبیه‌سازی پاسخ سامانه رودخانه‌ها شامل تداخل انسانی؛ این مدل‌ها توانایی شبیه‌سازی اثرهای کوتاه‌مدت انسانی در رابطه با رفتار حوضه را دارند. این مدل‌ها شامل موارد زیر هستند: - مدل‌هایی که حجم رواناب را محاسبه می‌کنند. - مدل‌هایی که زمان توزیع رواناب را برآورد می‌کنند. - مدل‌هایی که روندیابی جریان رودخانه را انجام می‌دهند. 06 در سال ۱۹۸۳ مدل‌های پیش‌بینی را به‌صورت زیر تعریف کرد: ۱-۳-۳-۵ مدل‌های پیش‌بینی کاملا قطعی - مدل‌هایی که از داده‌های هیدرومتری رودخانه استفاده می‌کنند: * روش‌های تخمین ترازء آبدهی و حجم (روش‌های همبستگی) -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ راهنمای جامع مطالعات طرح» بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل * مدل‌های ورودی/ خروجی (با درنظرگرفتن هیدروگراف واحد) * روندیابی هیدرولیکی با استفاده از موج دینامیکی, کینماتیکی یا مدل‌های ذخیره - مدل‌های هیدرولیکی و هیدرولوژیکی - هواشناسی شامل روندهای جریان و بارش- رواناب: * روابط همبستگی با استفاده از پارامترها و متغفیرهای فیزیکی * مدل‌های ورودی/ خروجی برای حوضه در رابطه با بارندگی * مدل‌های توزیعی ۹ محاسبه رطوبت با استفاده از شاخص رطوبت خاک ۲-۳-۳-۵- مدل‌های پیش‌بینی تصادفی " (5) (استو کاستیک) - مدل‌های اتورگرسیون (۸14) - مدل‌های (۱1۸) - مدل‌های آرما (۸1/1۸) - مدل‌های سری زمانی غیرخطی ۳-۳-۳-۵ مدل‌های پیش‌بینی قطعی - تصادفی کاربرد ترکیبی روندیابی هیدرولیکی با مدل تصادفی» برای پیش‌بینی جریان رودخانه روش‌های پیش‌بینی باید نیازهایی به شرح زیر را برآورده کنند: - اندازه نوع و روند انتشار عدم قطعیت‌ها را در هر پیش‌بینی محاسبه کنند. - با تغییرات طبیعی یا انسان‌ساز انطباق پیدا کنند. - برای دریافت اطلاعات بیش‌تر بدون تغییر ساختار روش پیش‌بینی مناسب باشند. - برای پرکردن داده‌های گم شده مناسب باشند. - معیارهای پایداری عددی را رعایت کنند. - در ریزپردازنده‌ها به‌راحتی قابل اجرا و برای اهداف پیش‌بینی مناسب باشند. - بدون تغییرات اساسی به مدل‌های اجرایی سامانه‌های منابع آب متصل شوند. عدم قطعیت مدل‌های پیش‌بینی ناشی از موارد زیر است: - محدودیت در انتخاب تعداد وقوع مدل‌ها - ساختار نامناسب مدل _ خطاهای مشاهدات 1]- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم - سامانه‌ی پیش‌بینی در زمان واقعی ۳۷ - تقریبی از متغیرهای توزیعی به‌وسیله متغیرهای متمرکز - خطا در تخمین پارامتر - ساده‌کردن متغیرها و فاکتورهای مشابه هیدرودینامیکی سامانه را راحت‌تر و بخش تصادفی آن خصوصیات تصادفی مدل را بررسی می‌کند. حتی زمانی که مدل‌های پیش‌بینی قطعی - تصادفی اجرا می‌شوند.ء نیازمند یک سامانه پشتیبان هستند که در این حالت مدل‌های سری زمانی تصادفی به‌عنوان سامانه‌ی پشتیبان عمل می‌کنند. 2-۳-۵- روش‌های پیش بینی این قسمت به روش‌های پایه عددی و هیدرولوژیکی که اجزای اساسی هر سامانه پیش‌بینی محسوب می‌شوند و نیز به ضوابطی برای انتخاب روش‌ها و تعیین پارامترها می‌پردازد. بسیاری از مدل‌های موفق پیش‌بینی براساس یک رابطه بسیار ساده که به‌صورت تجربی میان متغیر مشاهده‌ای و متغیر هدف پیش‌بینی وجود دارد. عمل می‌کنند. برای مثال رابطه تحربی تراز در بالادست با تراز در پایین‌دست در یک فاصله زمانی خاص برقرار می‌شود. به‌طور روزافزون» پیش‌بینی‌ها براساس توصیف فیزیکی کامل‌تر فرآیندهای هیدرولوزیکی و هیدرولیکی صورت می‌گیرد (به‌عنوان مثال مدل‌های مفهومی بارش- رواناب یا فرآیندهای ذوب یخ و مدل‌های روندیابی رودخانه). تضمینی برای افزایش دقت پیش‌بینی‌ها با استفاده از مدل‌های جامع‌تر وجود ندارد. اگرچه آنها در تهیه اطلاعات بیش‌تر و اجازه به‌کارگیری اطلاعات و تجربیات جدید بسیار انعطاف‌پذیرتر هستند. در جدول زیر مقایسه‌ی مدل‌های آماری و فیزیکی ارائه شده است. جدول ۱-۵- مقایسه‌ی مدل‌های پیش‌بینی آماری و ریاضی ۵-۳-۵- همبستگی و رگرسیون ضریب همبستگی, ارتباط خطی بین دو متغیر را اندازه‌گیری می‌کند و یک ابزار عددی است که در پایه‌ریزی تحلیل‌های هیدرولوژیکی بسیاری کاربرد داشته و دارد. رگرسیون یک نوع همبستگی است که رابطه‌ای را برای به‌دست آوردن یک متغیر مورد نظر به‌دست می‌دهد. 640 - | -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ راهنمای جامع مطالعات طرح,» بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل فقدان همبستگی الزاما به معنی نبود وابستگی نیست. به‌علت این که ضریب رگرسیون فقط ارتباط خطی را ارائه می‌دهد. یک رابطه کاملا غیرخطی الزاما موجب افزایش در ۲ نمی‌شود. برعکس همبستگی بین دو متغیر ضامن ارتباط سببی و علی آنها نیست. نمودار پراکنش میان دو متغیر به یک همبستگی گرافیکی منتهی می‌شود و پایه روش پیش‌بینی تراز پایین‌دست از تراز بالادست است. اگر * یا لا یک سری زمانی باشد.ء گام‌هایی باید در جهت حذف روند سری قبل از ایجاد همبستگی برداشته شود. از روش‌های سری زمانی می‌توان برای پیش‌بینی مقادیر بعدی استفاده نمود. جزییات در مرجع ۸۵ آورده شده است. (۱-۵) 6 + ۸ + روط + هط + وط ۷ شامل متغیرهایی است که تاکنون مشاهده شده‌اند و ‎٩7‏ مقدار متغیرها در آینده است که هدف پیش‌بینی هستند. 13 ضریب رگرسیون برآورد شده از مقادیر 2 و ۷ مشاهده شده است. متغیر 2 ممکن است تراز بالادست یا آبدهیء بارش» شرایط حوضه آبریزء دما یا بارش فصلی باشد. متغیر ۷ ممکن است حداکثر یا حداقل یک تابع باشد. ضریب همبستگی چندگانه بیان کننده درجه همبستگی در رابطه است. این پارامتر انحراف استاندارد از خط رگرسیون را در سری ترکیبات خطی متغیرها بعضی اوقات رضایت‌بخش نیستند و لازم است ۸ یا ۷ نرمال‌سازی شوند. یک روش قدرتمند انتقال که توسط 830۳ و 007 ارائه شده است. ۷ را به ۷ به‌وسیله رابطه زیر انتقال می‌دهد: زا 7۳0 :7/-۷)- +۷ ۳۲ > [) (: ] < 0 این روش انتقال توانی» لگاریتمی و هارمونیکی را در یک مقیاس زمانی پیوسته در برمی‌گیرد. مقدار مناسب ]" می‌تواند به‌وسیله سعی و خطا (با کاهش چولگی) یا با روش نمودار برآورد شود. روابط غیرخطی همچنین می‌توانند با استفاده از چند جمله‌ای‌هاء در رگرسیون در نظر گرفته شوند. به‌طور جایگزین» رگرسیون غیرخطی با استفاده از روش‌های عادی کمینه‌سازی تابع» یک روش کاربردی ساده را برای تطبیق پارامترها را با یک معادله کاملا غیرخطی ممکن می‌سازد. انتخاب یک زیرمجموعه مناسب از میان مجموعه عظیم داده‌های مشاهده‌ای نیاز به قضاوت مناسب و به‌خصوص بررسی دقیق اختلافات دارد. این اختلافات تفاوت میان مقادیر مشاهده‌ای و برآورد شده در مجموعه اطلاعات کالیبره شده هستند. شرایطی که منجر به ایجاد مانده‌های بزرگ شود. نشان‌دهنده نیاز به تطبیق است. از برنامه‌های رایانه‌ای و نمودارهای گرافیکی در زمینه‌ها مانده‌ها در شناسایی ترکیبات جایگزین می‌توان سود برد. ۱-9-۳-۵ موفقیت چشمگیر مدل‌های همبستگی در هند در این کشور ۱۵۸ ایستگاه پیش‌بینی سیل نصب شده است که ۱۳۳ ایستگاه آن برای پیش‌بینی تراز آب رودخانه در مناطق سیل گیر و ۲۵ ایستگاه برای پیش‌بینی جریان ورودی به مخازن سدها هستند. ۱۵۷ ایستگاه موجود. ۶۲ حوضه و زیر حوضه را در سطح کشور می‌پوشاند. همچنین سازمان هواشناسی هند.ء اطلاعات عمومی وضعیت هواء مقدار بارش در ۲۴ ساعت گذشته و هشدار و اعلان می‌کند. نحوه انتقال اطلاعات در زمان واقعی توسط شبکه ارتباطی مجهز به بی‌سیم ۷۳1۳/711۳ انجام می‌شود. انواع همبستگی‌هایی که به صورت گسترده در حوضه‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرند عبارتند از: -------- صفحهٔ بعد -------- فقصل پنجم - سامانه‌ی پیشس‌بینی در زمان واقعی ۳۹ - همبستگی مستقیم بین آبدهی اوج در ایستگاه‌های پیش‌بینی و پایه - همبستگی بین تغییرات تراز آب ایستگاه‌های پایه و تغییرات تراز آب ایستگاه‌های پیش‌بینی با در نظر گرفتن تاخیر زمانی ]7 ساعت (1 - زمان حرکت سیل بین ایستگاه‌های پایه و پیش‌بینی) - همبستگی بین ترازهای ساعت آ ام و (1+[۸) ام ایستگاه‌های پیش بینی با تغییرات تراز در ایستگاه‌های پایه طی ] ساعت گذشته به عنوان متغیر. پس از تعیین این روابط همبستگی» نمودارهای شاخصی برای پیش‌بینی تراز آب در ایستگاه‌های پیش‌بینی استفاده می‌شوند. درصورتی که همبستگی بین ایستگاه‌ها به علت سهم زیاد سیلاب رودخانه‌های فرعی (حوضه‌ی میانی) یا تغییرات شرایط اولیه رطوبت خاک نتایج مناسبی حاصل ندهد.ء پیش‌بینی سیلاب براساس معادلات ریاضی و با استفاده از سنجش از دور در سطح حوضه انجام می‌شود. پارامترهای اضافی نظیر آبدهی و تراز رودخانه‌های فرعی» متوسط بارش» مشخصات حوضه سیل‌خیز و شاخص پیش‌بینی بارش (۸1)! برای ارائه نتایج بهتر از طریق مخایره زمان واقعی اطلاعات اخذ می‌گردد. پیش‌بینی جریان ورودی به سدها با به کارگیری روابط همبستگی بارش - رواناب برای حوضه‌های خاص انجام می‌گیرد. با استفاده از سامانه‌های پیش‌بینی سیل؛ به‌طور متوسط حدود ۶۰۰۰ پیش‌بینی سیل در هر سال منتشر می‌شود. متوسط دقت پیش‌بینی تراز رودخانه طی سال‌های نصب سامانه حدود ۵ درصد بوده است. پیش‌بینی سیلاب‌های رودخانه‌ای و ورودی به مخازن سدها در این کشور در جدول (۲-۵) ارائه شده است. با تکیه بر تجارب کشور هند. استفاده از مدل‌های ساده در سطح وسیع و کاربرد فن‌آوری پیشرفته در مواردی که دقت مدل‌ها مطلوب نباشد در بسیاری از کشورهاء راهبرد بهینه برای کاربرد اثربخش و کارا سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیلاب خواهد بود. جدول ۲-۵- پیش‌بینی تراز آب رودخانه و جریان ورودی مخازن در کشور هند پیش‌بینی جریان ورودی به سدها پیش‌بینی تراز آب رودخانه تعداد پیش‌بینی دقت 3 تعداد پیش‌بینی در+ 1۲۰ تغییرات پیش‌بینی منتشر در ۱۵۵+ کگ اانگ 0 ۴ ند نگ نگ اند لس کح کح 0 که |- ۸۲100۵160 ۳۳۵۵1011۵1100 -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۰ راهنمای جامع مطالعات طرح, بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل 1-۳-۵ تحلیل سری زمانی از آنجایی که رواناب» نشان‌دهنده وضعیت زهکشی حوضه است. تحلیل سری‌های زمانی یک‌متغیره ممکن است برای برقراری روابط پیش‌بینی مورد استفاده قرار گیرند. یکی از این روش‌ها استفاده از مدل ۸1۹۸/1۸ است که بسیار مناسب استفاده در حوضه‌هایی با اطلاعات بارش محدود است زیرا فقط آبدهی قبلی برای انجام یک پیش‌بینی از نوع چندجمله‌ای مورد نیاز است: (۳-۵) 0 ...+ رو اجه + جرد + مدع 0 در این مدل ۱,, پیش‌بینی با زمان پیش‌آگهی واحد است و :. ها مقادیر آندازه‌گیری شده در فواصل زمانی [مرحله قبل هستند. ضریب آ۵ ها در تحلیل سری‌های زمانی تخمین‌زده می‌شوند. علاوه بر پیش‌بینی مقدار |+1» یک مدل سری‌های زمانی می‌تواند توزیع خطاهای احتمالی پیش‌بینی را آبدهید. به‌طوری که یک برآورد خطای پیش‌بینی به‌راحتی در دسترس باشد. زمانی پیش‌بینی سری‌های زمانی جریان ماهانه قابل اعتماد است که همبستگی مناسبی در سری‌های زمانی ماهانه مشاهده شود. این مساله در مورد رودخانه‌های بزرگ و نهرهایی که زهکشی سفره‌ها و دریاچه‌های بزرگ را انجام می‌دهند. صدق می‌کند. اگرچه پیش‌بینی‌ها معمولا برای فقط یک تا ۴ ماه بعد عملی هستند. یک مدل سری زمانی می‌تواند شامل متغیرهای هواشناسی نیز باشد. اما اگر چنین اطلاعاتی در دسترس نباشدء غالبا ارجح است که پیش‌بینی‌ها با استفاده از رگرسیون یا مدل مفهومی انجام شود. از مدل‌های سری‌های زمانی برای تطبیق سری خطاها می‌توان استفاده نمود. در رابطه با جزییات فنی سری‌های زمانی مرجع ۸۵ این کتاب راهنما ارائه می‌شود. ۷-۳-۵- پیش ‌بینی احتمالاتی پیش‌بینی‌های بلندمدت, مخصوصا رواناب فصلی غالبا به‌صورت احتمالاتی بیان می‌شوند. به‌عنوان مثال می‌توان به توزیع آماری حجم رواناب محتمل براساس بارش که قبل از زمان پیش‌بینی مشاهده شده است.ء آشاره نمود. یکی از منابع مهم عدم قطعیت شرایط اقلیمی آتی میان زمان پیش‌بینی و زمان وقوع پدیده است. برای مثال یک پیش‌بینی رگرسیونی فرمول زیر را به‌دست می‌دهد: (۴-۵) مس کار + ریاد + مممزیگادط + یار + وک موی به‌وسیله رابطه می‌توان یک پیش‌بینی احتمالاتی با پارامترهای کم‌تر بعد از اخذ اطلاعات بارش پاییز و زمستان قبل صادر نمود. مولفه احتمالاتی باید با استفاده از توزیع بارش‌های احتمالی بهاری و تابستانی که ممکن است رخ دهد منظور گردد. به‌جز در مورد مدل‌های ساده که برای شبیه‌سازی لازم است. می‌توان از نمونه‌گیری تکراری توزیع یا از کاربرد تکراری مدل با اطلاعات تاریخی استفاده نمود. اگر روش نمونه‌گیری به‌کار رود در نظر گرفتن همبستگی که ممکن است میان متفیرهای مستقل وجود داشته باشدء ضروری خواهد بود. اگر روش تاریخی مورد استفاده قرار گیرد. داده‌های حداقل ۳۰ سال آماری برای انجام دامنه‌ای کاربرد این روش به مدل رگرسیون محدود نمی‌شود. هر مدل پیش‌بینی هیدرولوژیکی می‌تواند با توجه به گذشته به‌وسیله اطلاعات واقعی یا مصنوعی دچار تغییرات شود. با لحاظ نمودن خطا در سامانه یک توصیف واقع گرایانه‌تر از مقادیر واقعی توزیع به‌دست می‌آید. این مساله با اضافه کردن یک عدد تصادفی که انحراف استاندارد آن برابر با خطای استاندارد مدل برآورد است. انجام می‌شود. نامناسب بودن مدل و خطای اطلاعات را نشان می‌دهد. شاید بهترین روش تمایز میان آنها تعریف پیش‌بینی احتمالاتی به عنوان -------- صفحهٔ بعد -------- فقصل پنجم - سامانه‌ی پیشس‌بینی در زمان واقعی ۸۱ بیانی از طیف خروجی‌ها (با آگاهی از شرایطی که ممکن است قبل از زمان پیش‌بینی رخ دهد) است. درحالی که خطای پیش‌بینی یک روش‌ها اجازه خواهند داد که تمامی منابع عدم قطعیت (خطای داده‌هاء خطای مدل, شرایط اقلیمی آنی و...) در بیان پیش‌بینی به 2-۵- روش‌ها و فن‌آوری‌های موجود و نوین برای انجام پیش‌بینی ۱-2-۵- نرم‌افزارهای مربوط به پیش‌بینی از سری نرم‌افزارهایی که رسته مهندسی آمریکا جهت شبیه‌سازی, بهینه‌سازی و انجام عملیات مختلف در تحلیل‌های هیدرولوژیکی و هیدرولیکی تدوین کرده است می‌توان به سری نرم‌افزارهای ]11 و ۷۷۸۸5 اشاره کرد: نرم‌افزار [--)1]۳] که جهت مدل‌سازی بارش- رواناب» شبیه‌سازی سیلاب ناشی از بارش» روندیابی سیل در مخزن و رودخانه در حوضه‌های مختلف مورد استفاده واقع می‌گردد. نرم‌افزار 115-11015 که نسخه‌ی ارتقایافته و تحت ویندوز 152-1] است. نرم‌افزار 11۳-5 که جهت انجام محاسبات هیدرولیکی و رسم نیمرخ سطح آب در جریان‌های ماندگار و غیرماندگار و پهنه‌بندی سیلاب مورد استفاده قرار می‌گیرد. نرم‌افزار ۷۷۸/5 سامانه مدل‌سازی حوضه آبریز است که در انگلستان توسعه پیدا کرده و توسط شرکت 11101 130۵۵ در اختیار کاربران قرار گرفته است. از جمله قابلیت‌های این نرم‌افزار استفاده از اطلاعات رقومی ارتفاع و بانک اطلاعاتی داده‌های 015 به‌منظور ایجاد ساختار مدل حوضه آبریزء شبیه‌سازی سه‌بعدی آن» انجام محاسبات هیدرولیکی و هیدرولوژیکی حوضه آبریزء ترسیم هیدروگراف سیل و روندیابی و پهنه‌بندی سیل است. از آن‌جایی که دیگر نرم‌افزارها در ارائه داده‌های ورودی و خروجی با یک سری مشکلات همراه هستند. ابعاد گرافیکی ۷۷۸/5 قابلیت انجام تمامی عملیات مدنظر در نرم‌افزارهای 1113۲ و سایر مدل‌ها را داراست و همجنین قابلیت شبیه‌سازی سه‌بعدی و گرافیکی بالا و استفاده از اطلاعات 015 از جمله مزیت‌های این نرم‌افزار است. ۳-2-۵- شبکه‌های عصبی مصنوعی شبکه‌های عصبی مصنوعی" یکی از دستاوردهایی هستند که با الگوبرداری از شبکه عصبی مغز انسان» قادرند پدیده‌های پیجیده و ناشناخته را به‌خوبی بررسی نمایند. دیدگاه جدید شبکه عصبی با ارائه عمل شرط‌گذاری " به‌عنوان قانون آموزش مطرح شد که با پیدایش شبکه پرسپترون تک‌لایه " و قانون یادگیری به همین نام توسعه یافت. سپس با طرح الگوریتم پس‌انتشار" و گسترش ریزپردازنده‌ها " تحول شگرفی در آن پدید آمد. (۸۷۳) ۲1۵1۳۵۲۵ [0۳۵ه۲ ۸۳۱۲۵۱ -1 2-008 3- 5108216 ]۵۷۵۲ ۳۵۳۵۳۵۵ )51۳( (۳) (07110ع|۸ ۳۳۵,۵22110- 301 -4 کی-5 -------- صفحهٔ بعد -------- ی راهنمای جامع مطالعات طرح» بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل شبکه عصبی مصنوعی به تقلید از شبکه عصبی انسان دارای یک ساختار لایه لایه است که از روی تاریخجه عملکرد یک سامانه می‌تواند به‌صورت یک جعبه سیاه" نحوه کار کرد آن سامانه را یاد بگیرد. با وجود عمر کوتاهی که از تولد شبکه‌های عصبی می‌گذرد کار کرد آن در شاخه‌های مختلف علوم و مهندسی گسترش فزاینده‌ای داشته است. از کاربردهای مهم شبکه‌های عصبی یادگیری و تعمیم‌دهی, رگرسیون» خوشه‌یابی» بهینه‌سازی و پیش‌بینی را می‌توان نام برد. شبکه‌های عصبی ساختاری ارگانیک دارند که از تعدادی سلول عصبی (گره) و تعدادی رابط (وزن) بین سلول‌ها تشکیل شده‌اند. شبکه‌های عصبی مصنوعی این قابلیت را دارند که از روی تاریخچه عملکرد سامانه مورد مطالعه ارتباط بین اجزای آن‌را پیدا کرده و با تنظیم خودکار وزن‌ها عملکرد سامانه را شبیه‌سازی نمایند. در واقع این ساختارها قابلیت خودساماندهی دارند. به این ترتیب در سامانه‌هایی که قابلیت روابط دقیق عددی بین اجزای آنها پیجیده باشدء شبکه‌های عصبی عملکرد سامانه را آموزش‌دیده و آن‌را شبیه‌سازی می‌کنند. به باور بیش‌تر پژوهشگران شبکه‌های عصبی مصنوعی به دو دلیل عمده در تحلیل مسایل ناشناخته و پیچیده عملکرد خوبی از خود نشان می‌دهند. اول این که با برخورداری از قابلیت تشخیص الگوء رابطه خوبی بین ورودی و خروجی داده‌ها برقرار می‌کنند. همچنین در قیاس با دیگر الگوهاء حساسیت کم‌تری نسبت به وجود خطا در اطلاعات ورودی از خود نشان می‌دهند. علت این امر پردازش توزیعی " اطلاعات در آن, است. به طوری که عمل پردازش کاملا موازی صورت می‌گیرد و به‌جای این که تمام بار محاسبه به یک واحد پردازشگر تحمیل شود.ء تعداد زیادی از واحدهای پردازشگر هم‌زمان وارد عمل شده و در نتیجه با کم‌شدن سهم هریک از آنهاء تاثیر منفی بسیاری در عملکرد شبکه و خروجی آن نمی‌گذارند. ساختار کلی ۸۳۷87 از سه لایه با وظایف مجزا تشکیل شده است شکل (۱-۵) لایه ورودی" با نقش توزیع داده‌ها در شبکه لایه میانی (پنهان)" که عمل پردازش اطلاعات را بر عهده دارد و لایه خروجی" که علاوه بر پردازش, به ازای بردار ورودی شبکه, نتایج و خروجی آن‌را نشان می‌دهد. لابه رررودی > س 0 شکل ۱-۵- ساختار کلی شبکه عصبی مصنوعی اع10ظ -1 2- 113110۱ 8 3- 130۷7 4- ۱110016 )1۲11006( 7 5- 0۲0۲ ۲ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم - سامانه‌ی پیش‌بینی در زمان واقعی ۸۳ ۳-2-۵- نقش فن‌آوری کیفیت فنی پیش‌بینی سیلاب (دقت. زمان و اعتماد) بسته به نوع فن‌آوری به‌کار رفته متفاوت است. اندازه‌گیری داده‌های ورودی پایه برای سامانه پیش‌بینی (جریان/ سطح بارش و رودخانه) می‌تواند با استفاده از روش‌های دستی پایش انجام گیرد. اما استفاده از ابزارهای خودکار و نیمه‌خودکار می‌تواند منجر به پیشرفت‌هایی در کیفیت پیش‌بینی شود. ابزارها می‌توانند شامل یا فشارسنج" برای تراز رودخانه یا باران‌سنج‌های خاص یا روش‌های پرهزینه اولتراسونیک (فراصوتی) برای سنجش جریان یا سامانه‌های رادار برای اندازهگیری بارش باشند. ۵-۵- زمان پیش‌هشدار کیفیت پیش‌بینی سیلاب از طریق دقت پیش‌بینی و میزان زمان پیش‌هشدار تعیین می‌شود. زمان پیش‌هشدارء زمان بین پیش‌بینی و رسیدن به سطح پیش‌بینی است. برخی عملیات باید قبل از رسیدن به تراز پیش‌بینی انجام گیرد. در چنین مواردی» زمان لازم برای انجام عملیات کم‌تر از کل زمان پیش‌هشدار است. زمان پیش‌هشدار تابعی از نوع سیلاب است و ممکن است از یک مقدار خیلی کم در رابطه با تندسیلاب, تا هفته‌ها برای رودخانه‌ها با شیب کم متغیر باشد. زمان پیش‌هشدار مورد نیاز و دقت پیش‌بینی» از طریق اجزای فنی سامانه پیش‌بینی انجام می‌گیرد. این اجزا عبارتند از: - شبکه جمع‌آوری داده‌ها - مدل‌های پیش‌بینی سیلاب (هیدرولوژیکی و هیدرولیکی) دقت و کاراأیی مدل‌های پیش‌بینی بهینه از منطقه‌ای به منطقه دیگر متفاوت بوده و بیانگر سرعت روند تشکیل سیلاب است. در زمین‌های مسطح‌تر و رودخانه‌های طولانی» که در آن سیلاب, مساحت زیادی را طی می‌کند. پیش‌بینی‌ها نسبت به مناطق با شیب تند نیاز به بازنگری و به‌هنگام‌سازی کم‌تری دارند. در بیش‌تر مواردء پیش‌بینی دقیق لازم نیست بلکه اغلب تخمین آن (تا حدود ۰/۳ متر برای تراز رودخانه) برای مدیریت کارا و موثر سیلاب کافی است. البته شرایط خاصی نیز وجود دارد که نیازمند پیش‌بینی با دقت بالاست. (برای مثال شرایطی که در آن خاکریزهای محافظ شهر را احاطه کرده است. مانند سیل‌بندهای شهر نیواورلئان در آمریکا) موارد مورد نیاز برای پیش‌بینی باید با درک اثرهای سیلاب در سطوح مختلف رودخانه و انواع مقابله‌ها در شرایط مناسب همراه باشد. بنابراین لازم است که موارد زیر مشخص شود: - ترازهای بحرانی رودخانه (برای مثال» در چه ترازی زمین‌های کشاورزی زیر آب خواهند رفت. جاده‌ها تخریب می‌شوند. خانه‌ها سیل‌گیری یا مسیرهای تخلیه بسته می‌شوند.) - زمان لازم برای مقابله (برای مثال زمان لازم برای تخلیه‌ی شمار مشخصی از خانه‌ها یا ایجاد کیسه‌های شنی در پشته‌ها) [[۳(0۵-۷/۵ -1 -------- صفحهٔ بعد -------- ۸4 راهنمای جامع مطالعات طرح, بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل در پیش‌بینی تندسیلاب‌هاء در بیش‌تر موارد باید پیش‌بینی‌هایی براساس بارش پیش‌بینی‌شده ارائه نمود. در پیش‌بینی تندسیلاب, روش موسوم به راهبرد قیفی مورد استفاده قرار می‌گیرد. در این راهبردء در مراحل اولیه» پیش‌بینی‌های کلی با دقت کم و در مرحله‌ی بعد با افزایش دقت پیش‌بینی بارش با زمان پیش‌هشدار (۰ تا ۳ ساعت) می‌توان پیش‌بینی کمی تندسیلاب را ارائه نمود. شناسایی تغییرات دقت پیش‌بینی و زمان پیش‌هشدار در توسعه راهبردهای واکنشی سامانه‌های هشدار سیلاب بسیار مهم است. 1-۵- ساخص‌های مورد استفاده در پیش‌بینی سیلاب ۱-1-۵ ساخص رطوبت خاک بارش پیش‌بینی شده» ابزار پایه برای عملیاتی نمودن پیش‌بینی سیل در بسیاری از کشورها مورد استفاده قرار گرفته است. به‌عنوان یک معیار بررسی تأثیر بارندگی که قبل از زمان پیش‌بینی رخ می‌دهد. شاخص رطوبت خاک به‌عنوان معیاری مهم مورد استفاده قرار می‌گیرد. غالب‌ترین شاخص‌هایی که بیش‌تر مورد استفاده قرار می‌یرند. شاخص بارندگی پیش‌بینی شده و شاخص روش‌های تعیین شاخص رطوبت با توجه به کاربردشان در پیش‌بینی‌های هیدرولوژیکی دو مشخصه اصلی دارند. مشخصه اول این است که به‌علت این که شاخص مذکور به‌طور روزانه به هنگام می‌شود.ء برای مدل‌سازی پیوسته مناسبت بیش‌تری دارد. بنابراین برای کاربرد بیش‌تر این شاخص باید دوره‌های زمانی طولانی شامل بارندگی» دوره‌های کم‌بارش یا بدون بارش به‌کار گرفته شوند. دوره‌های طولانی بارندگی که با دوره‌های کوتاه کم بارش یا بدون بارش منقطع می‌گردند» تصمیم‌گیری در مورد این‌که آیا یک با چندین توفان مورد تحلیل قرار گیرند را مشکل می‌سازد. مشخصه دوم این است که حجم رواناب سطحی محاسبه شده زمانی که در یک هیدروگراف واحد به کار می‌رود. فقط یک هیدروگراف رواناب سطحی را تولید می‌کند. به منظور ترکیب کل هیدروگراف رواناب, جریان پایه باید به‌وسیله روش دیگر مشخحص شود. استفاده از شاخص ]۸۸ که توسط سازمان حفاظت خاک در ایالات متحده ارائه شده در کتاب راهنمای طراحی سدهای کوچک اداره عمران آمریکا آورده شده است. ۲-1-۵- حداکثر تراز سیلاب یک الزام بسیار معمول برای پیش‌بینی‌هاء مربوط به برآورد تراز حداکثر سیلاب است. به این منظور در رودخانه‌های متوسط یک روش عملی, استفاده از نمودار همبستگی تراز حداکثر در محل مورد نظر با تراز حداکثر در ایستگاه بالادست است. در نتیحه زمان پیش‌هشدار این پیش‌بینی‌ها برابر با زمانی است که موج, مسیر دو ایستگاه را طی می‌کند. نمودار (۱-۵) این روش را نشان می‌دهد. ۸11۵10۵160 -| ۳6 3/1011 ۸1۱۵0۵160 -2 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم - سامانه‌ی پیش‌بینی در نمودار ۱-۵-. بالادست. ورودی به یک پیش‌بین رابطه همبستگی زیر وقتی رو (۵-۵) و د1آ]: به ترتیب ترازهای ایستگاه‌ها است و ۸۲ زمان تاخ را کاهش دهد. زمان واقعی 100 1400 1200 1000 800 600 حداکثر تراز سیلاب در ایستگاه بالادست (۲۳۱ع) 1600 1400 1200 1000 800 6900 سر حداکثر تراز سیلاب و زمانی که موج مسیر دو ایستگاه را طی می‌کند. برای ها معمولا برای برآورد حداکثر تراز سیلاب انجام می‌شودء به‌طوری گیرند و در این صورت باید تفاوت در زمان تاخیر بازوهای صع ابط ساده ایستگاه به ایستگاه موفقیت‌آمیز نیستندء مفید است: ر است. شکل ‎٩‏ مثالی از این نوع رابطه را ارائه می‌دهد. مجموع آبد یک متغیر ترکیبی به‌جای ترازهای جداگانه سرشاخه‌ها می‌تواند تع د۸ ودی و نزولی هیدروگراف را در مزا ی( (13))] < ی( ۳) ([: ورودی بین حوضه‌ای بین هی‌ها در دو ایستگاه یا بیش‌تر با .اد متغیرها در معادله همبستگی -------- صفحهٔ بعد -------- ۸7 راهنمای جامع مطالعات طرح بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل 700 4 600 ۸ دید پا ار :۸ اج 0 .2 دی ی 2 مر سل رش هن زما ای 300 1 200 اج 100 600 500 400 300 200 100 حداکثر تراز سیلاب در ایستگاه بالادست (۴۲1) نمودار ۲-۵- روابط تیپ تراز ایستگاه‌ها با متغیر ها برای جریان ورودی محلی د0 و ... آبدهی‌های ایستگاه‌های بالادست در یک زمان خاص هستند. دیگر متغیرها مانند بارش و شرایط قبل از باران حوضه آبریز ممکن است متغیرهای آبدهی را تکمیل کرده یا جایگزین آنها شوند. ۳-1-۵- حجم ذخیره ماهیت فرآیندهای هیدرولوژیکی» این حجم می‌تواند برای پیش‌بینی جریان‌ها در خروجی از چند روز قبل مورد استفاده واقع شوند. مشابه زیر ممکن است: (۸-۵) زع + زلازا< ز۸ | : طول بازه ز ام است 1 و ز۸: سطح مقطع و تراز هستند و همین‌طور [2ء رل و را وزع پارامترهای تجربی هستند. روش‌های رگرسیون می‌توانند برای برقراری رابطه بین کل حجم ذخیره و جریان خروجی ] روز بعد مورد استفاده قرار گیرد. به‌طور جایگزین -------- صفحهٔ بعد -------- فقصل پنجم - سامانه‌ی پبیش‌بینی در زمان واقعی ۸۳ می‌توان یک شکل توزیعی حجم ذخیره را تهیه نمود. روش رگرسیون چندگانه برای برقراری روابط بین جریان‌های پیش‌بینی و حجم‌های ذخیره آب در هر یک از حوضه‌های سرشاخه‌های اصلی به‌ کار گرفته می‌شود. ۷-۵- مدل‌های مفهومی جریان رودخانه بدی‌هی است که واسنحجی موفق و به‌کارگیری موثر یک مدل مفهومی بستگی به مجموعه اطلاعات مشاهداتی دارد. این اطلاعات باید قابل اعتمادء دقیق» باثبات» پیوسته و دارای طول آماری باشند. اطلاعات موجود که واجد تمامی شرایط فوق هستند کمیاب هستند و معمولا برای به‌کارگیری مدل‌های مفهومی در پیش‌بینی نیاز به افزایش این داده‌ها است. یک هدف بلندمدت در استفاده از این مدل‌ها به دست آوردن یک تعادل میان مدل حوضه و کمیت. کیفیت و به‌هنگام بودن اطلاعات ورودی مورد نیاز است. اطلاعات جمع‌شده در طی عملیات روزمره باید در واسنجی دوباره مدل و بهبود عملکرد آن به کار روند. در سال‌های اخیر چندین کشور از مدل‌های مفهومی در پیش‌بینی هیدرولوژیکی استفاده کرده‌اند. برخی سازمان‌های مسوول پیش‌بینی هیدرولوزیکی» مدل مورد نیاز را توسعه داده‌اند. آزها با مشکلات حصول اطمینان از منافع و کاستی‌های مدل‌های مختلف بیشنهادی مواجه می‌شوند. برای تهیه اطلاعات و ارائه راهنمایی‌های لازم برای استفاده از مدل‌ها در وضعیت‌های مختلف پیش‌بینی؛ سازمان جهانی هواشناسی ۷/۸/10 در چندین پروژه بین‌المللی مقایسه‌ای را در رابطه با کاربرد مدل‌های مفهومی در پیش‌بینی عملیاتی هیدرولوزژیکی انجام داده است. نتایج و9 توصیه‌های این پروژه‌ها در کتاب‌های این سازمان جهانی هواشناسی ۷/۱0 آورده شده است. است. حتی در این شرایط به علت خطاهای اطلاعات و کاستی‌های مدل شبیه‌سازی شده» رواناب مشاهده شده متفاوت خواهد بود. مزیت اصلی پیش‌بینی با مدل‌های مفهومی این است که انواع بسیار متفاوت پیش‌بینی‌ها ممکن است با یک مدل انجام شود. به‌عنوان مثال احتمالات شرطی جریان‌های زیاد و کم می‌تواند استخراج شود و مدل هیدرولوژیکی با مدل مدیریت مخزن ترکیب گردد. کاربردهای دیگر ممکن است شامل پیش‌بینی‌های نقصان رطوبت خاک برای هشدارهای آتش‌سوزی جنگل و مدت دوام ۸-۵- روش‌های اصلاح پیش‌بینی اصلاح پیش‌بینی وجود دارد. اگر یک مشاهده از خروجی مدل پیش‌بینی ایحاد شود می‌توان با استفاده از خطای معلوم توضیح داده می‌شود. ۱- 0۵0۵| 51۳۵110۷ ۷1005 -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۸ راهنمای جامع مطالعات طرح,» بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل راحت‌ترین روش آن است که برای اصلاح پیش‌بینی» خطای مشاهده‌ای پیش‌بینی را به آخرین پیش‌بینی اضافه نمود. به‌منظور اجتناب از ناپیوستگی‌هاء اصلاحات به‌صورت ترکیبی از اصلاحات کوچک بر روی هیدروگراف اعمال می‌شود. یک روش پیچیده‌تر تحلیل سری زمانی خطاهای مدل برای اصلاح پیش‌بینی‌ها است. مقادیر مشاهده‌ای :۷ می‌توانند به‌منظور تعریف مجدد متغیرهای وضعیت یک مدل پیش‌بینی مورد استفاده قرار گیرند. این روش برآورد بازگشتی نامیده می‌شود و اگر مدل پیش‌بینی را بتوان به صورت یک فرم ساده ارائه نمود. روش فوق می‌تواند پایه‌ای برای یک راهبرد مرسوم اصلاح خروجی مدل باشد. فیلتر کالمن" و فیلتر اصلاح شده کالمن روش‌های بازگشتی برآورد هستند که در پیش‌بینی‌های هیدرولوژیکی استفاده شده‌اند. این روش‌ها مهارت عددی و هیدرولوزژیکی قابل ملاحظه‌ای نیاز دارند تا اطمینان حاصل شود مدل در حالت مناسبی برای تحلیل است یا خیر. هرچند یک روش مفهومی برای اصلاح خروجی مدل هیدرولوژیکی بیش‌تر ممکن است مورد استفاده قرار گیرد. در این روش نیازی به تغییرات در ساختار مدل یا در الگوریتم‌های استفاده شده در مدل نیست. این روش در عمل اطلاعات ورودی را به‌نحوی اصلاح می‌کند که جریان پیش‌بینی شده به جریان مشاهده‌ای نزدیک‌تر شود. این مقادیر اصلاح شده برای پیش‌بینی هیدروگراف استفاده می‌شوند. با افزایش شیب رودخانه نیاز به اصلاح مدل‌های پیش‌بینی» افزایش می‌یابد. در بسیاری از موارد به جز اوج سیلاب باید روند افزایش تراز رودخانه نیز پیش‌بینی و ارائه گردد. در سال‌های اخیر استفاده از فن‌آوری وب‌کم" برای انتقال فیلم سیلاب در محل فن‌آوری مناسب براساس ایجاد تعادل میان منافع فن‌آوری و هزینه‌های آن استوار شده است. اصلاح پیش‌بینی تنها براساس خروجی مدل صورت نمی‌گیرد. همچنین ممکن است با استفاده از اندازهگیری متغیرهای وضعیت. مقایسه با مقادیر محاسبه شده توسط مدل انجام شود. (به‌عنوان مثال یک چنین روشی از اندازه‌گیری‌های مشاهده شده از آب معادل پوشش برف به‌عنوان وسیله بهبود پیش‌بینی‌های تامین منابع آب فصلی به‌دست آمده از مدل مفهومی استفاده می‌کند.) جایگزین مستقیم اندازه گیری‌های میدانی با مقادیری که به‌صورت عددی تولید شده‌اند برای متغیرهای وضعیت مدل, نادرست خواهد بود. زیرا در عمل ساده‌سازی مدل می‌تواند منتج به مقادیر غیرفیزیکی شود. انتخاب مناسب یک روش اصلاحی بستگی به شرایط زیر دارد: - نیازهای کاربر - مقدار و کمیت اطلاعات در دسترس - تحهیزات مورد استفاده برای جمع‌آوری انتقال و پردازش اطلاعات - واجد شرایط بودن پرسنل و تجربه آنها 7۳ ۳۵۱۱۵۱۱ -| 5) ۷۷/۵ -2 -------- صفحهٔ بعد -------- ۹-۵- سامانه‌های پیش‌بینی محلی سامانه پیش‌بینی محلی در کنار سامانه‌های سازمان‌یافته قرار دارد. سامانه محلی معمولا به‌وسیله ساکنین محلی ایجاد می‌شود. آزها باید تشویق شوند تا اطلاعات خود را برای فرآیند پیش‌بینی به اشتراک بگذارند. یکی از روش‌های به‌کارگیری چنین افرادی استفاده از آنها به‌عنوان قرائت‌کنندگان ایستگاه‌ها است که البته این خود می‌تواند در زمانی که قرائت‌کنندگان به دور از املاک خود باشند, مشکل‌ساز باشد. یک روش دیگر تشویق آنها برای تماس با سازمان‌های پیش‌بینی است. این سیاست می‌تواند اطلاعات سامانه‌های سازمان‌یافته و محلی را با هم ترکیب کرده و اثرهای منفی پیش‌بینی‌ها را در طول سیلاب کاهش دهد. گروه‌های محلی و سازمان‌ها را باید از روند پیش‌بینی سیلاب آگاه کرد تا بدین ترتیب به آزیا اعتماد به نفس بخشید. به طور کلی آژانس رسمی باید با بخش‌های محلی همکاری داشته باشد و سازمان‌های محلی را برای بدترین شرایط ممکن آماده کند. ۱-۹-۵ ایجاد سامانه‌های پیش‌بینی محلی مواردی وجود دارد که باید اقدام به برقراری سامانه‌های پیش‌بینی غیررسمی کرد. برای بسیاری از رودخانه‌ها و نهرها ممکن است هیچ گونه سامانه هشدار سیلاب رسمی و برپایه علمی وجود نداشته باشد. اما امکان توسعه سامانه‌های جانشین درصورتی که مردم و اموال و آبنیه‌هایی در معرض سبلاب باشند وجود دارد. یکی از این سامانه‌های محلی, تبادل اطلاعات سیلاب از مناطق بالادست به مناطق پایین‌دست توسط کشاورزان است. این مساله می‌تواند موضوع جالبی برای سازمان‌های مقابله با سیلاب محلی باشد تا اطلاعات را به صورت گسترده‌تر و به‌هنگام تراز کلیه سامانه‌ها دریافشت کنند. این سامانه‌های محلی همکاری نزدیکی را با سازمان‌هایی همچون سازمان هواشناسی و سازمان‌های مسوول خواهند داشت که این همکاری موجب ارتقای جوانب فنی و طراحی بهینه‌تر سامانه خواهد شد. سامانه‌های پیش‌بینی محلی در مکان‌های مختلفی نصب می‌شوند به‌طوری که افراد زیادی را مسوول قرائت ایستگاه‌ها کرده و آنها از طریق تلفن با هم در تماس بوده و در نهایت نتایج را به مرکز بحران محلی اعلان می‌کنند. در نتیجه می‌توانند افراد منطقه را برای عملیات اضطراری آماده کنند. این سامانه‌ها می‌توانند به سامانه‌های دیگر برای انتقال سریع داده‌ها که شامل ۸1-13۹7 (سامانه ارزیابی‌های محلی خودکار در زمان واقعی) است و سامانه‌های مشابه به‌خصوص در شرایطی که زمان هشدار کوتاه است. متصل شوند. چنین سامانه‌هایی به‌خصوص در بخش‌های شرقی استرالیا موجود هستند. پیام از راه دور زمانی که شدت بارش طراحی ثبت شود یا در طرح رودخانه به حد بحرانی برسد. برای پرسنل از طریق بلندگوها اعلان می‌شود. ۱-۱۰-۵- اهمیت تفسیر پیش‌بینی‌ها تفسیر و تجزیه و تحلیل سیلاب عمدتا به این معنی است که جریان سیلاب به کجا می‌رود و تاثیرات آن چگونه خواهد بود. پیش‌بینی‌ها بیش‌تر در سطوح محلی تفسیر می‌شوند. در این سطح اثرهای سیلاب در ترازهای مختلف بررسی می‌گردد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۹ راهنمای جامع مطالعات طرح» بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل به طور کلی اطلاعات مورد نیاز جهت ارزیابی اثرهای سیلاب در پهنه‌های مختلف باید مورد استفاده قرار گیرد. بنابراین ارتفاعی آب‌گرفتگی که بخش یا مساحت خاصی را تحت پوشش قرار می‌دهد (برای مثال زمین‌های کشاورزی» محدوده‌های مسکونی یا تجاری) و اثرهای موضعی آن (برای مثال مسدودکردن جاده) مشخص می‌گردد. درک صحیح از مفهوم پیش‌بینی برای ساختن پیام هشدار موثر در منطقه سیل‌زده» بسیار ضروری است. اطلاعات مورد نیاز برای تعیین رابطه بین پهنه سیلاب در پای ساختمان‌ها (و یا ارتفاع آب‌گرفتگی ساختمان) و ارتفاع آب در ایستگاه شامل موارد زیر است: - درک درست تیم‌های مقابله با سیلاب از سیلاب در پیش‌رو - درک صحبح مردم از ارتفاع مشخص بارش در ایستگاه‌ها - عکس‌العمل صحیح مردم برای مقابله در مناطقی که تجربه سیلاب‌های شدید گذشته وجود ندارد معمولا هم سازمان‌ها و هم مردم پیش‌زمین‌های از تراز سیل در یک ایستگاه مشخص ندارند. سازمان‌های مسوول که پیش‌بینی‌ها را دریافت می‌کنند در قبال درک پیش‌بینی‌ها از طرف جامعه مسوولیت دارند و بنابراین باید پیش‌بینی صورت گرفته به‌طور کامل تفسیر شود. تفسیر پیش‌بینی به این معنا است که ارتفاع آب ایستگاه با کلاس سیلاب پیش‌بینی شده را در قالب توصیفی بیان کنیم به‌طور کلی پیش‌بینی آنچه که اتفاق خواهد افتد. کار بسیار مشکلی ست. اما سامانه‌های اطلاعات سیلاب می‌توانند شاخص‌های معقولی را در رابطه با ارزیابی سیلاب و اثرهای آن بر روی مردم و دارایی‌ها ارائه کنند. درک نتایج احتمالی صحبح از سیلاب برای سطح مشخص, ما را در موارد زیر کمک می‌کند: - راهنمایی و کمک به سازمان‌های مقابله برای به کارگیری عملیات و استراتژی‌های موثر برای مقابله با سیلاب (برای مثال مسدودکردن جاده یا تخلیه اولیه) - ارائه دستورالعمل مقابله با آَن. برای مثال برای سیلی کم در ارتفاع پیش‌بینی شده ۸» 13 و ۲ اتفاق می‌افتد. باید به گزینه‌های ۰۸۲ ۷ و یم عمل نمایند. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۶ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- -۱-۹٩‏ کلیات با رشد جمعیت» شهرسازی و تمرکز بیش‌تر جمعیت به‌خصوص در مناطق سیل‌خیزء همچنان بسیاری از افراد در رابطه با سیلاب و خطرات ناشی از آن بی‌اطلاع هستند. تهیه نقشه خطر را می‌توان نوعی هشیاری بلندمدت برای مردم دانست تا به‌وسیله آن بتوانند در زمان خطر اقدامات مناسب را اتخاذ کنند. این نقشه‌ها در آگاه ساختن آسیب‌پذیران نقش حیاتی ایفا می‌کند. در نتیحه. خودآأگاهی مردم سبب ایفای فعالیت‌های پیشگیرانه می‌شود و در زمان حادثه با عکس‌العمل درست می‌توانند منطقه را تخلیه نمایند. در این فصل کلیات مربوط به نقشه‌های خطر سیلاب و محورهای راهبردی کاربرد مدل‌های هیدرولیکی در تهیه این نقشه‌ها ارائه می‌شود. ۳-۹- تعریف نقشه خطر سیلاب نقشه خطر سیلاب نقشه‌ای است که اطلاعات آب‌گرفتگی سیلاب (به شکل مناطق آب‌گرفتگی پیش‌بینی شده, عمق آب‌گرفتگی و غیره) و تخلیه (مناطق اسکان» مسیرهای اسکان» مناطق خطرناک برای مسیرهای تخلیه و غیره) را به شکلی ساده و قابل استفاده نشان می‌دهد و هدف آنء تخلیه سریع و به‌موقع مردم به مناطق امن‌تر است. برای تهیه‌ی این نقشه‌هاء گروه‌های متخصص آمادگی و پیشگیری از سوانح طبیعیء سازمان‌های آب‌منطقه‌ای» هیدرولوژیست‌هاء مهندسین رودخانه و کارشناسان شهرداری مشارکت می‌نمایند. اهداف و منافع حاصل از تهیه‌ی نقشه‌های خطر برای ساکنین محل و مسوولین سیلاب عبارتند از: ساکنین محلی اطلاعات مربوط به پتانسیل خطر سیلاب را دریافت می‌کنند. در زمان هشدارهای سیلاب. مردم داوطلبانه و خودجوش اقدام به تخلیه می‌کنند. این نقشه‌ها به ستادهای مدیریت بحران کمک می‌کند تا مانورهای شبیه‌سازی شرایط اضطراری را به نحو بهتری انجام دهند. در زمان سیلاب. استفاده از نقشه‌های سیلاب» موجب افزایش کارآیی و اثربخشی عملیات امداد و نجات و تخلیه می‌شود. جمع‌بندی تاثیرات و موارد استفاده نقشه خطر سیلاب در شرایط مختلف در جدول (۱-۶)» موارد کلیدی در نقشه‌های خطر در جدول (۲-۶) و اطلاعات لازم در رابطه با تهیه نقشه‌های خطر سیلاب در جدول (۳-۶) ارائه شده است. جدول ۱-1۹- جمع بندی تاثیرات و موارد استفاده نقشسه‌ی خطر سیلاب در شرایط مختلف درنظر گرفتن الگوی کاربری مناسب و ساختمان‌های مقاوم در برابر - بازنگری نقشه شهری و به‌کارگیری الگوهای کاربری مقاوم در مقابل سیلاب آبء در مناطق أسیب‌پذیر منطقه در مناطق پر خطر ۱ ۱ - ارتقای برنامه‌های بیشگیری ومقابله با سالات آماده‌ساختن کودکان و افراد آسیب‌پذیر و تهیه غذا برای شرایط رتقای برنامه‌های پیشگیری ومقابله با سیلان اسیب‌پذیر (افراد مسن» معلول» مریض و غیره) - تعیین کانال‌های ارتباطی مناسب و سامانه‌هایی برای اطلاع رسانی | - ارتقای کانال‌های ارتباطی و سامانه‌ها برای دریافت اطلاعات راجع به تخلیه و - سازماندهی گروه‌های مردمی مدیریت بحران - توسعه واحدهای پیشگیری و مقابله داوطلب - انتقال تجارب سیلاب‌های تاریخی و ریسک آب‌گرفتگی - ارتقای آموزش‌های مرتبط با پیشگیری و آمادگی و مانورهای ادواری تخلیه - سازماندهی بخش‌های آموزشی در رابطه با پتانسیل خسارت سیل» | براساس طرح عمل شرایط اضطراری -------- صفحهٔ بعد -------- 73 راهنمای حامع مطالعات طرح, بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشضدار سیل زا ادامه جدول ۱-۹- جمع بندی تاثیرات و موارد استفاده نقشه‌ی خطر سیلاب در شرایط مختلف تس د.. بناهگاه‌ها های تخله و مشخص کردن پناهگاه‌هاء مسیرهای تخلیه و غیره موقعیت پناهگاه‌ها و مسیرهای تخلیه سرایط ‏ | هشدارهای شرایط اضطرار و غیره و بدون هدایت سازمان‌های امداد و نجات هیه طرح عمل شرایط اضطراری - هی شرا رِ ا -همراهی در تخلیه افراد آسیب‌پذیر در سیلاب - امداد و نحات افراد آسیب‌پذیر در رابطه با سیلاب همراهی در فر پدیر در و فر پدیر در ر ۱ ۱ - استقرار در پناهگاه‌ها جدول ۲-1۹- موارد کلیدی در نقشه‌های خطر پیش‌بینی مناطق سیل‌گیرء عمق سیلاب و زمان تمرکز سیلاب مناطق مورد نیاز برای تخلیه خطر واقعی سیلاب, حد پیش‌بینی دامنه‌ی خسارات مکان پناهگاه‌های تخلیه اطلاعات هواشناسی مسیرهای تخلیه رکوردهای سیلاب‌های گذشته (بارش, آب‌گرفتگی و خسارت) نقاط خطرناک در مسیرهای تخلیه قوانین قابل پیروی در مواقع سیلاب قوانین حاکم در زمان تخلیه توضیحات و مسیرهای قابل استفاده در نقشه‌های خطر سیلاب سامانه‌ها و کانال‌های ارتباطاتی و گرفتن اطلاعات برای تخلیه آمادگی در برابر سیلاب معیارهایی برای هشدارهای تخلیه جدول ۳-۹- اطلاعات لازم در رابطه با تهیه نقشه‌های خطر سیلاب - نقشه‌های عمومی مرتبط 9 - نقاط سرریز و شکست خاکریزء مناطق سیل‌گیری» عمق سیل‌گرفتگی و خسارت سیلاب‌های گذشته - بارش ساعتی و برآورد ساعتی سطح آب در نقاط رودخانه 1 اطلاعات م.تط با ۰ ی ۰ ۰ 3 ۰ ۰ پس ع ی مر پهنه‌بندی مناطق, مناطق آموزشی و مناطق مجاور - تعداد خانوارهای هر منطقه شوند - بناهگاه‌ها ۱ ۱ ۱ ۱ 1 پناهگاه‌های تخلیه - اماکن عمومی (مهد کودک. پیش دبستانی» ابدهیرستان, دانشکده‌هاء باشگاه‌ها و غیره) اطلاعات .اجه به تخله - نقاط با پتانسیل شیب بالاء جریانات کلی و هجوم اشیای شناور ی مسیرای سس 2 ی قبلی نقاط خطرناک در مسیرهای - موقعیت زمین لغزش‌های قبلی - زیرگذرها : کانال‌های ارتباطی و کاربردی برای استفاده در مواقع اضطراری کانال‌های ارتباطی -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ ادامه جدول ۳-1- اطلاعات لازم در رابطه با تهیه نقشه‌ها - فعالیت‌های بعد از تخلیه (کانال‌های ارتباطی, هشدارهای مربوط به‌منظور تخلیه, ایجاد پناهگاه‌هاء آمارگیری از پناهندگان) - تسهیلات برای آسیب‌پذیران (بیمارستان اضافه برای افراد معلول و مسن و دیگر امکانات) - امکانات و تجهیزات محلی و شهری - امکانات و تجهیزات استانی - امکانات ملی - امکانات مبارزه با آتش‌سوزی ایستگاه‌های پلیس - ایستگاه‌های بدون سامانه اداری برای پیشگیری از سانحه, بلندگوهاء آژیرها - مراکز پیشگیری از سانحه - ایستگاه‌های کمک‌رسانی, امکانات اطلاع‌رسانی برای خسارت سیلاب - بیمارستان‌های اضطراری - مراکز سلامت عمومی - بیمارستان‌هاء درمانگاه‌ها و پزشکان - تصفیه‌خانه‌ها و بخش‌های تامین آب - تسهیلات ارتباط از راه دور (مراکز تلفن) - محل‌های مسکونی برای معلولین و افراد مسن در نمودار (۱-۶) مقایسه کمی و زمانی تخلیه منطقه سیل‌دیده با توجه به رجوع با ۱ یم ری افرادی که نقشه‌های ۱ خطر را ندیدند زمان صدور زمان هشدا !رل ر سور ی ۱ برای تخلیه زمان (از شروع سیلاب) نمودار ۱-۹- مقایسه کمی و زمانی تخلیه منطقه سیل‌دیده با توجه به رج ام ی خطر سیلاب تسهیلات برای افراد آسیب‌پذیر در مواقع اضطراری امکانات پیشگیرانه در سانحه و شریان‌های حیاتی عدم رجوع به نقشه خطر ارائه شده است. این نخلیه مردم در جریان تندسیلاب‌ها می‌تواند به افرادی که نقشه‌های خطر را دیدند وع با عدم رجوع به نقشه خطر -------- صفحهٔ بعد -------- 7 راهنمای جامع مطالعات طرح» بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل ۳-۹- استفاده از مدل‌های ریاضی هیدرودینامیک برای بهنه‌بندی سیلابدشست و ترهیه نقشه‌های خطر در این بخش محورهای راهبردی کاربرد مدل‌های ریاضی هیدرولیکی (هیدرودینامیک) در پهنه‌بندی سیلابدشت و تیه نقشه‌های خطر آرائه می‌شود. بدیهی است ارائه معادلات ریاضی, جزییات مدل‌هاء پردازش اطلاعات. برنامه‌ریزی و ساده‌سازی در توجه به تغییرات مورد انتظار در مدل‌های هیدرولیکی تجاری در سال‌های آتی به صراحت به مدل خاصی اشاره نشده است. مدل‌های - شبیه‌سازی موج سیل در یک رودخانه و سیلابدشت آن (قبل از سیلاب و در زمان واقعی) - محاسبه خسارات سیلاب - تجزیه و تحلیل آثر و توسعه‌های زیربنایی و شهری و همچنین تغییر در کاربری اراضی بر روی سیلاب‌ها - پیش‌بینی سیلاب و اخطاردهی - آموزش در جهت افزایش ارتباطات و آگاهی عمومی شناخت مناسب از یک رویداد سیلابی پیچیده را تنها می‌توان از طریق مدل‌های هیدرودینامیکی یک‌بعدی یا دوبسدی به‌دست (عملا ۱۰۰ تا ۱۰۰۰۰ کیلومترمربع در مناطق روستایی و ۱۰ تا ۱۰۰ کیلومترمربع در مناطق شهری) شبیه‌سازی نمایند. باید توجه داشت که به محض این که ضخامت لایه آب به ۲۰ تا ۵۰ سانتی‌متر برسد دقت مدل کاهش می‌یاید. می‌گردد) را برای شدت جریان‌های مختلف ترسیم کنند و اطلاعات ضروری برای اعمال مقررات مدیریت سیلابدشت منطقه‌ای را کسب نمایند. برای مثال در سال‌های اخیر در انگلستان تهیه نقشه‌های خطر سبلاب در گستره وسیعی در دستور کار قرار گرفته است. نتایج مدل هیدرولیکی سامانه پیش‌بینی سیلاب در زمان واقعی می‌تواند نقش بسیار مهمی در افزایش دقت این سامانه داشته باشد. زیر احتمال کمی وجود دارد که مشخصه‌های سیلاب واقعی مانند هیدروگراف با سیلاب طراحی کاملا منطبق باشد. در بیش‌تر موارد عدم قطعیت‌های قابل ملاحظه‌ای در نتایج مدل‌های هیدرولیکی وجود دارد. با استفاده از اطلاعات زمان واقعی و واسنحی می‌توان عدم قطعیت‌های سامانه پیش‌بینی و هشدار سیلاب را به‌نحو قابل ملاحظه‌ای کاهش داد. مدل‌ها در نشریه شماره ۷۴۰ سازمان هواشناسی جهانی((۷۷۸/10) ارائه گردید. دستورالعمل‌های ۰۷۷۸/10 مدل‌ها را به دو نوع تصادفی و قطعی تقسیم نموده است. برای ارزیابی نتایج توسعه‌های انسانی, مدل‌های تصادفی محققا کارایی کم‌تری برای مدل‌سازی -------- صفحهٔ بعد -------- جریان‌های سطحی دارند. مدل‌های احتمالاتی- تصادفی و مدل‌های تولید تصادفی سری زمانی" نمی‌توانند انعکاس‌دهنده نتایج توسعه‌های انسانی بر روی پارامترهای مستقل از زمان باشند. بدیهی است در این موارد مدل‌های قطعی که مدل‌سازی فیزیکی را براساس پارامترهای تغییر یافته انجام می‌دهند. نتایج واقعی‌تری به‌دست می‌دهند. همیشه باید در نظر داشت که به‌منظور توصیف «دنیای واقعی» با استفاده از ابزار مدل‌سازی,» کاربر مجبور به ساده‌سازی شماری از عوامل و فرآیندهای درگیر و ارتباط درونی بین آنها با در نظر گرفتن مهم‌ترینشان است. واضح است که این موضوع بسیار اغواکننده است. اما ساده‌نمودن بیش از حد سامانه بسیار خطرناک است. زیرا باعث می‌شود که مساله بیش‌تر مهارپذیر جلوه نماید. یکی از اشتباهات ویژه مربوط به اعمال ساده‌گرایی بیش از حد. نادیده گرفتن وابستگی زمانی موج سیلاب و در نظر گرفتن جریان رودخانه به صورت دایمی است. تعیین مرز بین واقع گرایی و ساده‌گرایی بیش از حد به‌منظور سنجش میزان خطرات سیلاب مهم می‌باشد. اتخاذ رویکرد جریان غیردایمی در بررسی روند بارش - رواناب در مقیاس منطقه‌ای یا محلی آمری اجتناب‌ناپذیر است. روش جریان دایمی را می‌توان برای طراحی سازه‌های آبی و برای لحاظ نمودن تغییراتی که دارای وابستگی زمانی موثر نیستند مورد استفاده قرار داد. با استفاده از مدل‌های یک‌بعدی و دوبعدی هیدرودینامیکی غیردایمی می‌توان به یک تصویر مطلوب از متغیرها و پارامترهای مکانی به‌منظور کمی‌کردن مشخصه‌های سیل از نقطه نظر هیدرودینامیکی دست یافت. مدل‌های یک‌بعدی ارزان‌ترین مدل‌ها بوده و به‌سادگی قابل دسترس هستند. اما کاربرد نها در بعضی مواردء نتایج حاصله را تا حدودی تقریبی می‌سازد. از آن‌جایی که بعضی از پارامترها به‌طور منظم اندازه گیری و تجزیه و تحلیل نمی‌گردند. تنظیم نمودن مدل براساس آنها فریبنده است. هزینه اطلاعات سبب کاهش اشتیاق مدل‌سازان برای کاربرد مدل‌های هیدرودینامیکی دوبعدی و سه‌بعدی " می‌گردد. ۱-۳-۹٩‏ مدل‌های مورد استفاده در پهنه‌بندی سیلاب انواع مدل‌های مورد استفاده در پهنه‌بندی سیلاب عبارتند از: - مدل‌های هیدرولوژیکی (مثلا مدل بارش - رواناب) که به‌صورت گسترده‌ای در برآورد هیدروگراف‌های سیلاب طراحی مورد استفاده قرار می‌گیرند. این مدل‌ها برای پیش‌بینی زمان واقعی وقوع سیل و به‌عنوان داده ورودی مدل‌های هیدرودینامیکی نیز به‌کار می‌روند. - مدل‌های هیدرولیکی (هیدرودینامیک) به‌صورت گسترده برای روندیابی سیلاب‌ها در مسیر رودخانه‌ها و مخازن» در امتداد سیلابدشت‌ها و مناطق سیلابی» جهت محاسبه تراز سطح آب» سرعت جریان سیلاب‌ها با دوره‌های بازگشت مختلف به صورت محلی استفاده می‌شوند. هیدرولیکی ذکر شده) را به پهنه سیلاب منطقه‌ای و خسارات سیلاب مرتبط می‌سازند. - مدل‌های بارش - رواناب توزیعی " که در شرایط زیر مورد استفاده قرار می‌گیرند: *_پارامترهای هیدرولوژیکی و اقلیمی به مقدار قابل ملاحظه‌ای در حوضه آبریز تغییر کنند. د[ع۱100 06067۵1100 دعاعگ 116 عزاحد 510 :51۹5001 -| 2- 2-1 200 3-1 71۷0۳00۷۵1۵ ۱006۵ 3- 11۹11۳۷۵ 1۵11۵11-1۵۲۲ ۱۷10061٩ -------- صفحهٔ بعد -------- ۹۸ راهنمای جامع مطالعات طرح» بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل * مشخصات توپولوژی و توپوگرافی حوضه آبریز به میزان قابل ملاحظه‌ای تغییر کنند. فرآیندهای زیرسطحی در نگهداشت و سرعت‌دادن یا کندکردن مولفه‌های رواناب» نقش اصلی داشته باشند. تعمیق و پا تعریض آبراهه, حذف انحناء تعریض یا احداث سیلایدشت‌های جانبی, معرفی مناطق ذخیره توسط مقاطع, تغییر مقطع» تغییر زبری و انحرافات را می‌توان توسط مدل‌های قطعی مدل نمود. بدیهی است این مدل‌ها نیاز به واسنجی دارند. ممکن است در مرحله اول, مدل‌سازی به‌صورت یک‌بعدی صورت گیرد. در مدل‌های هیدرودینامیکی فرض می‌شود که در هر نقطه رودخانه خطوط جریان آب عمود بر سطح مقطع آبراهه هستند. تا زمانی که آب از سیلابدشت سرریز نشود.ء این مدل‌ها واقعیت را به‌خوبی نشان می‌دهند. اما زمانی که آب از سواحل رودخانه سرریز می‌شود. چنین نخواهد بود. وقتی رودخانه بر روی دشت سرریز نمایده جریان آب بر روی منطقه غرقابی» دیگر به موازات آبراهه رودخانه نخواهد بودء بنابراین از مدل‌های یک‌بعدی نمی‌توان با اطمینان استفاده کرد و باید مدل‌های دوبعدی به‌کار گرفت تا بتوان هر دو مولفه جریان شامل جریان موازی و عمود بر آبراهه را مدل نمود. مدل‌های یک‌بعدی معمولا طبق معادلات سنت ونانت! براساس مشتقات جزیی درجه ۲" هستند. استفاده از آنها نیاز به فرآیندهای ریاضی دارد که گرچه امروزه کاملا قابل درک هستندء اما هنوز حاوی پاره‌ای پیچیدگی‌هاست. به همین دلیل در بعضی مواقع معادلات را با حذف موارد کم‌اهمیت‌تر ساده‌سازی می‌کنند. در نتیجه اشتباهاتی روی می‌دهد که موجب اختلاف بین واقعیت و خروجی کسب شده از مدل می‌گردد. معادله پیوستگی و تئوری معادلات مومنتم» به‌عنوان پایه معادللات سنت ونانت در مدل‌های دوبعدی مورد استفاده قرار می‌گیرند. ولی کاربرد آن در مدل‌سازی مشکلات بزرگ‌تری را به وجود می‌آورد. به این دلیل معمولا از سامانه‌ای به نام سامانه‌ی سلولی استفاده می‌شود که با استفاده از آن منطقه تحت مطالعه قرار می‌گیرد. به عبارت دیگر رودخانه و سواحل آن به سلول‌هایی که به صورت هیدرولیکی توسط بند, کالورت یا جریان رودخانه, یا ترکیبی از هر سه نوع به یکدیگر متصل شده‌اند, تفکیک می‌شوند. ارتفاع آب به‌صورت یکنواخت در کل سطح سلول منظور می‌گردد. گرچه طبیعتا بین سلول‌ها تفاوت وجود دارد. نتیجه حاصل شده عبارت از به‌دست آمدن سامانه‌ی معادلاتی است که مجهول‌های آن ارتفاع سلول‌ها هستند. ۲-۲-۹ ملاحظات کلیدی در کاربرد مدل‌های هیدرولیکی در این زیر بخش ملاحظات کلیدی در کاربرد مدل‌های هیدرولیکی برای تهیه نقشه‌های خطر سیلاب به اختصار ارائه می‌گردد. ۱-۲-۳-۹- ضریب زبری (مانینگ) در مدل‌سازی هیدرولیکی رودخانه‌ها معمولا بحث برانگیزترین پارامتر» ضریب زبری است. بنابراین در هر فرصتی باید این ضریب با استفاده از مشاهدات رودخانه‌ای برآورد شود. ضریب زبری" ساحل سیلابی برابر ضریب زبری آبراهه نیست و بدتر از همه ممکن است در اثر افزایش ارتفاع آب این ضریب تغییر کرده و خود تبدیل به یک متغیر وابسته به مقادیر سیل که وارد مدل می‌شود. گردد. 5۵1۲1 -| 5 ]۳۵۲11۵ 0۳06۲ 560000 -2 1 د6۵ ۳۵۵2 -3 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ثسسم - سامانه‌ی پهنه‌بندی سیلابدست نها پارامتر دیگر در سیلابدشت که بر روی زبری اثر دارد وضعیت پوشش گیاهی در زمان سیلاب است. مقدار این پارامتر ممکن است در در آبراهه‌های رودخانه» ریخت‌شناسی نقش عمده‌ای در مقدار ضریب زبری دارد درحالی که در سیلابدشت‌هاء عامل اصلی پوشش ۳-۲-۳-۹ فرسایش و رسوب‌گذاری فرآیند فرسایش یا رسوب‌گذاری در کلیه رودخانه‌ها وجود دارد ولی شدت آن در زمان جاری‌شدن سیلاب افزایش می‌یابد. در آغاز سیل با افزایش شدت جریان, توان فرسایشی نیز افزایش می‌یابد و سبب آبشستگی می‌گردد. زمانی که آبدهی به تدریج فرونشست می‌کند. رسوب‌گذاری اتفاق می‌افتد. تمام این موارد بر روی ضریب زبری و سطح مقطع تاثیرگذار هستند و ممکن است نتایج را به‌طور بحث‌انگیزی تغییر دهند. مدل‌ها احتمالا براساس این که با فرسایش» رسوب‌گذاری و انتقال رسوب تطابق داشته یا نداشته باشند نیز طبقه‌بندی می‌گردند. به‌منظور احتراز از ساخت مدل‌های فیزیکی و استفاده از فرآیندی که به‌خودی خود پیجیده و به مقدار زیادی بغرنج است. در کارهای عملی عمدتا از مدل‌هایی با بستر ثابت استفاده می‌شود. ۳-۲-۲-۹- حداکثر خطای قابل قبول استفاده از مدل‌های هیدرولیکی به دامنه وسیعی از مسایل گوناگون بستگی دارد و میزان دقت نتایج حاصل شده نیز بستگی به عوامل مختلفی دارد. با این وجود یک قانون مهم قابل پیشنهاد وجود دارد: خطای تعیین ارتفاع آب هیچ وقت نباید بیش‌تر از ۰/۵ متر پا به‌طور عملی بیش از ضخامت یک کیسه شن گردد. منابع خطای مدل‌های هیدرولیکی را می‌توان به پنج گروه تقسیم نمود: - محدودیت دسترسی به اطلاعات پایه - فرضیات مربوط به ساده‌سازی فرآیند فیزیکی - استفاده از مدل ساده شده حوضه آبریز - کمبود اطلاعات طراحی برای پارامترهای مدل - نداشتن تجربه کافی مهندس محاسب کارشناسان باسابقه هیدرولیک رودخانه ادعا می‌نمایند که اگر استاندارد طراحی به‌کار گرفته شده تا حد قابل قبولی از نقطه‌نظر اقتصادی نزدیک به حفاظت بهینه باشد. عدم قطعیت‌های معمول احتمالا نتایج وخیمی به دنبال ندارد. به هر حال, زمانی که منحنی هزینه از شیب زیادی برخوردار باشدء تصمیمات اتخادذ شده حساسیت بیش‌تری نسبت به اشتباهات در برآورد خطر سیلاب یا بزرگی 7 - | -------- صفحهٔ بعد -------- ی راهنمای جامع مطالعات طرح» بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل 2-۲-۳-۹ منحنی‌های آبدهی- اشل منحنی‌های آبدهی- اشل در یک ایستگاه اندازه‌گیری ابزار فراگیر برای ارزیابی سیلاب محسوب می‌شوند. با این وجود منحنی‌های آبدهی- اشل غالبا از طریق یک روش بسیار ابتدایی به‌دست می‌آیند و ممکن است داده‌های کاملا غلطی برای ارزیابی سیلاب در اختیار کاربر قرار دهند. بخش فوقانی منحنی آبدهی- اشل در بسیاری از موارد توسط قضاوت مهندسی برون‌یابی می‌شود. به این دلیلء کاربری مدل‌های هیدرودینامیکی یک‌بعدی یا دوبعدی به‌منظور استنتاج کامل منحنی آبدهی- اشل هر نوع سطح مقطع پیچیده در شرایط جریان غیردایمی پیشنهاد می‌شود. ۵-۲-۳-۹ مشخصه‌های مدل هیدرولیکی به‌طور کلی تعیین دقیق داده‌های مورد نیاز مدل مشکل است. تدوین قوانین کلی که تحت کلیه شرایط برای دامنه وسیعی از مدل‌ها ورودی اطلاعات نامطلوب» خروجی نامطلوب حاصل می‌شود. بنابراین» لازم است کلیه داده‌های ورودی صحیح و قابل استناد باشند حتی اگر منجر به استفاده از داده‌های کم‌تری شود. به علاوه باید سعی شود که داده‌های مورد استفاده در مدل‌ها متناسب با سطح پروژه باشند. لذا بسیار نامعقول است اگر مدل مورد مطالعه برای مدل‌سازی پهنه رودخانه‌ای به طول ۱۰۰ کیلومتر از مقاطع عرضی با فواصل ۲۰ متری استفاده نماید درحالی که مقاطع با فاصله ۱۰۰۰ متری نیز می‌تواند مناسب باشد و دقت مشابه را فراهم کند. 1-۲-۳-۹ اطلاعات لازم برای مدل‌های هیدرودینامیکی (هیدرولیکی) اطلاعات لازم برای این گونه مدل‌سازی را می‌توان به دو گروه تقسیم نمود: ۱ توپوگرافی و هیدرولوژیکی ۲ هیدرولیکی اطلاعات توپوگرافی به نوبه خود.ء از نظر مفهومی به دو بخش فرعی کیفی و کمی تقسیم می‌شوند. اولی اشاره به تشریح رودخانه و شناخت آن دارد که شامل شاخه‌هاء وجود سیل‌بندهاء جاده‌هاء پل روگذر راه‌آهن» اراضی مرتفع و پستء منطقه سیل‌گیر و غیره است. تمام این مسایل سبب درک رودخانه و پایه‌ای برای تعیین سطح تفصیلی اطلاعات توپوگرافی کمی می‌شود. اطلاعات توپیوگرافی کمی به مقاطع طولی رودخانه واقع در بین سواحل, خاکریزها و مقاطع عرضی آبراهه و پهنه منطقه سیل‌گیر مرتبط می‌شود. چنین اطلاعاتی را می‌توان از روی نقشه کلی یا نقشه‌های مستقل توپوگرافی به‌دست آورد. این اطلاعات نه تنها برای رودخانه اصلیء بلکه باید برای کلیه رودخانه‌های موجود در منطقه تهیه گردند. مقاطع عرضی معمولا با فاصله‌های کم و بیش برایر در نظر گرفته می‌شوند (به استثنای تقاط خاص یا مناطق مسین). فاصله متوسطء بستگی به دقت مورد نظر و شیب دره دارد. مقاطع عرضی سیلابدشت‌ها معمولا در فواصل ۱ تا ۱۰ کیلومتر انتخاب می‌شوند. در بخش‌هایی از آبراهه که دارای شیب تند هستند فواصل ۲۰۰ تا ۵۰۰۰ متری برای مقاطع عرضی انتخاب می‌شوند. |- 12190۵26 1۵118 )۵ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل تسسم - سامانه‌ی پهنه‌بندی سیلابدشت )۱۰ به‌طور کلیء برای محاسبه تراز آب با دقت حدود ۵۰ سانتی‌متر خطوط تراز باید حدود یک متر فاصله داشته باشند. این مساله مستلزم (بستگی به شیب منطقه دارد) استفاده از نقشه‌هایی با مقیاس حدود ۱:۱۰۰۰۰ است. تحربه نشان می‌دهد چنانجه نقشه‌هایی با مقیاس کوچک با نقشه‌های توپوگرافی در نقاط خاص همپوشانی داده شوند, دقت نتایج مدل‌ها افزایش می‌پاید. قابلیت دسترسی اطلاعات در حوضه آبریز شدیدترین محدودیت برای کاربرد گسترده مدل‌های ریاضی است. زیرا واکنش حوضه.» برای این موضوع باشد که عکس‌العمل حوضه نسبت به باران در طول زمان تغییر نموده است. از آن‌جایی‌که شدت و سرعت جریان در آبراهه اصلی معمولا تفاوت چشمگیری نسبت به ارقام سیلابدشت دارد. سازنده مدل نیاز به اطلاعات کسب شده از مشاهدات مکرر آبدهی و جهت جریان دارد. -۶- کاربرد سامانه اطلاعاتی جغرافیایی امروزه با استفاده از سامانه اطلاعاتی جغرافیایی(015)" می‌توان با سرعت و دقت بیش‌تر و هزینه‌ی کم‌تر محدوده‌ی پخش سیل را تعیین کرد. در این روش دقت محاسبات عمدتا بستگی به دقت نقشه‌های توپوگرافی دارد. در صورت عدم وجود نقشه‌های ریز مقیاس» کاربرد 15ن) با خطای زیادی همراه خواهد بود. مدل‌های 5آن) به‌دلیل موجودبودن نقشه‌های رقومی رودخانه‌ها در کشورهای پیشرفته, کاربرد فراوان یافته‌اند. به کارگیری این روش در ایران در مراحل اولیه قرار دارد که از دلایل عمده آن می‌توان نیاز به نقشه‌های رقومی را عنوان نمود. تهیه این نقشه‌ها ضمن هزینه‌بر بودن به مدت زمان طولانی جهت آماده شدن نیاز دارد. در بازه‌های کوتاه و یا در پروژه‌هایی که نقشه‌های رقومی آن موجود است سرعت تهیه نقشه‌ها به مراتب بیش‌تر می‌شود و از کارآیی بالاتری نسبت به روش دستی برخوردار است. به‌طور خلاصه مزایای استفاده از سامانه‌های اطلاعات جغرافیایی در تهیه نقشه‌های پهنه‌بندی سیل را می‌توان به‌صورت زیر بیان کرد: - در صورت نیاز به اعمال تغییرات و به‌روزسازی نقشه‌ها براساس آمار و اطلاعات جدیدء این امر به سادگی صورت می‌گیرد. - تغییرات عوارض جغرافیایی موجود و تاثیر احتمالی آن بر گستره و عمق سیلابدشت. در نظر گرفته می‌شود. - امکان اتصال به مدل‌های ریاضی و سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیل با اطلاعات زمان واقعی فراهم می‌گردد. - آرشیو و نگهداری نقشه‌ها مطمئن‌تر و ساده بوده و بازیابی و انتشار آنها به سهولت میسر است. - کاربرد 5آن) در مدل‌سازی هیدرولوژیکی و هیدرولیکی در پیوست ت این کتاب راهنما ارائه شده است. ا 3 1310۳۵110۱ 060270110 -۱ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۷ زمان واقعی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هفتم - سامانه‌ی پشتیبانی تصمیمگیری در زمان واقعی یط ۱-۷- کلیات با رشد فن‌آوری اطلاعات در سال‌های اخیرء سامانه‌های هشدار سیلاب توسعه‌های چشمگیری داشته‌اند. جریان پیوسته اطلاعات پیش‌نیاز بنیادی مدیریت جامع سیلاب محسوب می‌شود. در مدیریت سیلاب برای تخمین فراوانی و شدت سیلاب‌ها و عواقب آنما به‌روزرسانی پیوسته نقش کلیدی دارد. روش‌های طولانی‌مدت و با گستره وسیع برای پیش‌بینی سیل باید ارتقا یابد. اطلاعات مورد نیاز از دو جهت شایان اهمیت است. اول این که در رودخانه‌هایی که به‌وسیله سدهای بالادست تنظیم شده‌اند به دلیل توسعه آراضی در نواحی شهری» حوضه آبریزء احتمال و شدت سیلاب به میزان قابل توجهی تغییر یافته است. رشد فن‌آوری اطلاعات هم‌زمان با توسعه سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل, فن‌آوری جمع‌آوری» پردازش و ارسال داده و اطلاعات در کشورهای مختلف پیشرفت‌های چشمگیری در کار کرد سامانه به‌وجود آورده است. کار کرد صحیح سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل شدیدا وابسته به تصمیم‌گیری صحیح در زمان مناسب است که این نیز به جریان و منابع اطلاعاتی وابسته می‌باشد. به این مفهوم که ابداع سامانه‌های اطلاعاتی زاییده رشد فن‌آوری اطلاعات است و خود پیشرفت‌های قابل ملاحظه‌ای در ارتقای سامانه‌های مدیریتی و فنی از جمله سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل به‌وجود آورده است. به بیان کلی توسعه سامانه‌های اطلاعاتی کمک شایان توجهی به حل مشکلات ساختارنیافته" محسوب می‌شود. ۲-۷- تصمیم‌گیری و نقش اطلاعات در فرآیند تصمیم‌گیری در یک تعریف کلی فرآأیند تصمیم‌گیری» فرآیندی است که به‌وسیله آن بتوان به اهداف کلانء سیاست‌ها و یا راهبردهایی با مقتضیات مختلف رسید. بسته به این که چه مقدار اطلاعات از این مقتضیات در دست باشد.ء فرآیند تصمیم‌گیری می‌تواند خیلی پیچیده بوده و شامل عوامل احتمالاتی مربوط به خطرپدیری نتایج و ارزش‌های موضوعی و کیفی مرتبط با عوامل کمی باشد. تصمیم‌گیر مسوول است که مساله‌ی مطرح در تصمیم‌گیری و اهداف کلان آن مساله را شناسایی کند و به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم ارزیایی نهایی را ساماندهی کند تا در طبقه‌بندی گزینه‌هاء راه‌حل مشخصی برای آن معین شود. تجزیه و تحلیل‌کننده, مسوول معرفی مدل همکاری‌های بین تحلیل‌گر و تصمیم‌گیران پیش‌نیاز اثربخشی و کارایی این فرآیند محسوب می‌شود. سطح تصمیم‌گیری متاثر از سطح دانش تصمیم‌گیر و علاقه‌مندی وی به شرکت در نوع روش اتخاد شده برای حل مسایل و ماهیت مسایل تحت بررسی است. به‌وسیله تحلیل‌گرء تصمیم‌گیر و یا هر دو صورت پذیرد. بعضی تصممم‌گیران ممکن است از تحلیل‌گر بخواهند بهترین گزینه را انتخاب نماید. ماهیت گزینه باید طوری باشد که تصمیم‌گیر تشخیص دهد کدام گزینه برای تحقق هدف‌های کلان مناسب‌تر است. در این رابطه مخصوصا خطرپذیری‌ها به خصوص ۱-۹۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱.7 راهنمای جامع مطالعات طرح» بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل خطرات جانی باید به‌وضوح مشخص شود. برای کمک به تصمیم‌گیر در تشخیص الگوها و نکات منفیء مسایل طرح شده به‌وسیله دو روش زیر ارائه می‌شود: - روش‌های نمایش ماتریسی - روش‌های نمایشی حذفی نحوه نمایش باید به‌گونه‌ای باشد که تصمیم‌گیر به‌صورت منطقی هر گزینه‌ای را نسبت به اهداف کلان ارزشیابی کرده و بتواند فرآیند تصمیم‌گیری از سه سطح بالاء پایین و میانی برخوردار است تصمیم‌گیری در سطح پایین به صورت مکرر و روزمره صورت می‌گیرد و دارای ساختاری مشخص! است که از قبل قابل پیش‌بینی و برنامه‌ریزی است. این گونه تصمیمات به‌طور عمده براساس حقایق, داده‌ها و اطلاعات موجود در سازمان صورت می‌گیرد و کم‌تر به قضاوت شخصی نیاز دارد جرا که مساله دارای پارامترها و راه‌حل‌های مشخص است. تصمیم‌گیری در سطوح بالا غیرمکرر و دارای ساختاری غیرمشخص است که از قبل قابل پیش‌بینی و برنامه‌ریزی نیست. در این سطح تصمیمات به‌طور عمده به قضاوت شخصی مدیریت و تبحر او بستگی دارد چرا که مساله دارای پارامترهای مختلف است و می‌توان راه‌حل‌های مختلفی برای آن در نظر گرفت. تصمیم‌گیری در سطح میانی بین دو سطح بالا و پایین قرار دارد که بخشی از آن ساختاریافته و بخش دیگر آن غیرساختاریافته است. با توجه به توسعه سامانه اطلاعاتی, برای سطوح مختلف مدیریت سامانه‌های اطلاعاتی مختلفی وجود دارد که در شکل (۱-۷) نشان داده می‌شود. شکل ۱-۷- انواع سامانه‌های اطلاعاتی و رایانه‌ای و سطوح مختلف مدیریت و عملیات [ ۷] از دیدگاهی دیگر تصمیم‌ها به‌صورت زیر طبقه‌بندی می‌گردند: - غیرمستقل و متوالی: یک تصمیم‌گیرنده بخشی از یک تصمیم را می‌سازد و بقیه آن به شخص دیگری واگذار می‌شود. 1|- ۹۵ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هفتم - سامانه‌ی پشستیبانی تصمی مگیری در زمان واقعی ۱.۷ ۱-۲-۷- معرفی سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری سامانه‌ی پشتیبانی تصمیم‌گیری سامانه‌ای است که تصمیم‌گیرنده (فرد یا گروه کوچک) را در تصمیم‌گیری در مورد یک مشکل با استفاده از منابع موجود یاری می‌کند. براساس تعریفی دیگرء سامانه‌ی پشتیبانی تصمیم‌گیری سلسله مراتبی است از یک مجموعه‌ی نرم‌افزاری» یک متدولوژی که گروهی از متخصصان و گروه‌های مختلفی از مردم با منافع گوناگون را در بر دارد و عملکرد کل مجموعه شامل تعیین و انتخاب گزینه مناسب از بین کلیه گزینه‌ها است. دیدگاه دیگر بیان می‌دارد که سامانه‌ی پشتیبانی به کار می‌رود. در دهه‌های اخیر» پیشرفت‌های حاصل در فن‌آوری رایانه» سامانه اطلاعات جغرافیایی (015)) و اینترنتء ابعاد گوناگونی به توسعه و کاربرد سامانه‌های پشتیبانی تصمیم‌گیری بخشیده است. از نظر عملیاتی سامانه‌های پشتیبانی تصمیم‌گیری را می‌توان در چهار مرحله مورد بررسی قرار داد: مرحله سوم: انتخاب گزینه‌ای که به بهترین وجه مشکل را حل نماید. مرحله چهارم: بازنگری گزینه منتخب از لحاظ تطبیق و مناسبت با مساله را دربرمی گیرد. ایده سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری اولین بار در سال‌های نخست دهه ۷۰ توسط اسکات مورتون! تحت عنوان سامانه‌های مدیریت تصمیم‌گیری بیان شد. اهداف کلی سامانه‌های پشتیبانی تصمیم‌گیری به‌صورت زیر بیان می‌شوند: - کمک به مدیران در گزینش راه بهینهء بالابردن قدرت تحزیه و تحلیل, کمک به الگوگرایی و عملکرد فعال. - این سامانه‌ها عموما به‌منظور تصمیم‌سازی در حل مشکلات کم‌تر ساختاریافته " مدیران ارشد طراحی می‌گردند. - این سامانه‌ها از مدل‌ها و روش‌های تحلیلی در ترکیب با روش‌های سنتی جمع‌آوری اطلاعات و توابع بازیابی اطلاعات استفاده می‌نمایند. - سامانه‌های مورد اشاره به‌ویژه بر روش‌های سهل‌الوصول تاکید دارند به‌گونه‌ای که افرادی که با رایانه آشنایی ندارند نیز قادر به برقراری ارتباط با آنها باشند. - در طراحی این سامانه‌ها بر روی انعطاف‌پذیری و تطابق‌پذیری با تغییرات مربوط به محیط و روش تصمیم‌گیری تاکید می‌گردد. طبق تعاریف ارائه شده از طرف صاحب‌نظران» ویژگی‌های کلیدی سامانه‌های پشتیبانی تصمیم‌گیری شامل موارد زیر است: - سامانه‌ها مبتنی بر رایانه هستند. 0 5001 .5 |۵۵ ۷1۱۳ -۱ ۳۵ [][۷۷۵ مدع ] -2 -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ راهنمای جامع مطالعات طرح بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل - به تصمیم‌گیرندگان کمک می‌نمایند. - توانایی رودررویی با مشکلات نامانوس را دارند. - از داده‌ها و مدل‌های تحلیلی استفاده می‌نمایند. ۲-۲-۷- توسعه سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری سامانه‌ی پشتیبانی تصمیم‌گیری از آواخر دهه ۱۹۷۰ تا اوایل دهه ۱۹۸۰ توسعه یافت. عوامل موثری که در این مر دخیل بوده‌اند عبارتند از: - انقلاب به وجودآمده در رایانه‌های شخصی, تحول سخت‌افزارها و نرم‌افزارها و سهولت در کاربرد آنها با ظمور صفحات - افزایش ظرفیت و قابلیت سامانه‌های اطلاعاتی و کاهش هزینه آنها - افزایش دسترسی به پایگاه‌های مردمی و دیگر منابع اطلاعات خارجی - رشد روش‌های هوش مصنوعی از قبیل سامانه‌های خبره و پردازشگرها - کاربرد روزافزون محاسبات کامپیوتری بر طبق این دیدگاه» یک سامانه‌ی پشتیبانی تصمیم‌گیری بر ویژگی‌های زیر تمرکز دارد: - سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری کلیه مدیران شاغل در سازمان‌ها و تصمیم‌گیران اجرایی را شامل می‌شود. - انعطاف‌پذیری,» تطابق‌پذیری و ارائه‌ی پاسخ سریع به مشکلات مورد تاکید است. - توسط کاربران راه‌اندازی و کنترل می‌گردد. - پشتیبانی از روش‌های مختلف تصمیم‌گیری شخصی مدیران مربوط را بر عهده دارند. ۳-۲-۷- سطوح مختلف سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری در سه سطح مختلف سخت‌افزاری- نرم‌افزاری توسط افرادی با قابلیت‌های مختلف فنی مورد استفاده قرار می‌گیرند و به لحاظ نوع کارکرد متنوع هستند: ۱-۳-۲-۷ سامانه‌ی پشتیبانی تصمیم‌گیری ویژه شامل بخش نرم‌افزاری و سخت‌افزاری است که به یک فرد با گروه تصمیم‌گیرنده خاص امکان می‌دهد که در هنگام مواجهه با مشکلات خاص راه‌حل مناسب را آرائه نمایند. در ادامه یک مطالعه موردی برای درک بهتر این مساله ارائه می‌شود. یک نمونه از پروژه‌های مدیریت اضطرار سیلاب شهری با کاربرد برنامه‌های سنجش از دور زیر نظر گروه محیط زیست در منطقه لیگوری واقع در ایتالیا و آتن بزرگ در یونان اجرا گردید. در مناطق نام‌برده سیلاب‌های ویرانگری در دو دهه اخیر به‌وقوع پیوسته است. اهداف پروژه توسعه یک سامانه‌ی کاربردی جامع برای مدیریت عملیات اضطراری سیلاب شهری است. این سامانه. فن‌آوری سنجش از دور را با پیش‌بینی هواشناسی و هیدرولوژیکی پیشرفته در قالب یک سامانه‌ی پشتیبانی تصمیم‌گیری ترکیب می‌نماید. -------- صفحهٔ بعد -------- اهداف این سامانه مدیریت نمودن اطلاعات دینامیکی مورد نیاز سنجش از دورء وارد نمودن این اطلاعات در یک ماتریس مرکب از ابزار مدل‌سازی و پیش‌بینی‌ها و کمک به مسوولان محلی در تصمیم‌گیری در شرایط اضطراری است. ۲-۲-۲-۷ مولد سامانه پشتیبانی 53 تصمیم گیری این سطح شامل یک مجموعه نرم‌افزاری و سخت‌افزاری است که با سرعت و سهولت پشتیبانی تصمیم‌گیری را انجام می‌دهد. بارش را با استفاده از ابزار و نرم‌افزارهای گرافیکی قابل مشاهده می‌نماید. این سامانه از مدل‌های هیدرولوژیکی جمت شبیه‌سازی بارش- رواناب» هیدروگراف و تراز سطح آب استفاده می‌نماید. این سامانه همجنین با استفاده از ابزار 5آن) نتایج حاصل را گرافیکی طریق ۳11۸/۸ در اختیار کاربران قرار می‌گیرد. ۳-۳-۲-۷ ابزار سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری این بخش عناصر سخت‌افزاری یا نرم‌افزاری را در بر می‌گیرد که توسعه یک سامانه‌ی پشتیبانی تصمیم‌گیری به‌صورت عادی یا ویژه را هموار می‌نماید. این ابزار» زبان‌های برنامه‌نویسی,» سامانه‌های عامل توسعه یافته جدید برای تامین ارتباط با کاربران» نرم‌افزار و سخت‌افزار جهت تصاویر گرافیکی و غیره را در بر می‌گیرد. شکل (۲-۷) نشان می‌دهد ابزار سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری می‌توانند مستقیما مورد استفاده سامانه‌ی پشتیبانی تصمیم‌گیری ویژه قرار گیرد. در بیش‌تر سامانه‌های کاربردی سنتی با استفاده از یک زبان برنامه‌نویسی عمومی چنین روشی به‌کار گرفته می‌شود. مشکل موجود در ارتباط با این شبوه» تغییرات یکنواخت و انعطاف‌پذیری سامانه است. سامانه‌ی پشتیبانی تصمیم‌گیری نه‌تنها ویژگی واکنشی که به محیط داده می‌شود را تغییر می‌دهد بلکه شیوه مورد استفاده مدیران برای حل مشکلات را نیز تغییر می‌دهد. بنابراین» عامل جدی که استفاده از ابزار پایه -------- صفحهٔ بعد -------- ۰ راهنمای جامع مطالعات طرح» بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل 5-۲-۷ چارچوب سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری فن‌آوری مورد استفاده برای این سامانه از سه قابلیت زیر برخوردار است: - دیالوگ‌ها (مکالمات) - داده و اطلاعات - مدل‌سازی باید تعادل بین سه قابلیت نامبرده سامانه‌ی پشتیبانی تصمیم‌گیری را به‌نحوی برقرار نمود که سامانه بتواند ارتباط مناسبی با کاربران غیرفنی برقرار نماید. همچنین به دامنه گسترده و متنوعی از داده‌ها دسترسی داشته و تحلیل و مدل‌سازی را از راه‌های متنوعی به انجام رساند. بسیاری از سامانه‌ها تنها بر یکی از سه قابلیت فوق تکیه دارند. بنابراین نمی‌توان آنها را سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری محسوب نمود. ۵-۲-۷ ایجاد تحول در وظایف مرتبط با سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری هر سه سطح شرح داده شده در توسعه و عملکرد سامانه‌ی پشتیبانی تصمیم‌گیری مورد استفاده قرار می‌گیرند. پیشرفت‌های قابل توجهی در سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری با تعریف وظایف مهم مدیران و کاردان‌ها (عوامل اجرایی)» تحقق یافته است. شکل (۳-۷) سامانه‌ی تکامل یافته شکل (۲-۷) را به نمایش می‌گذارد. در این شکل طیفی از وظایف قابل اجرا توسط سه سطح سامانه به نمایش شکل ۳-۷- نمایش سطوح مختلف سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری در ارتباط با نقش‌های مختلف مدیران و کاربران در شکل (۳-۷) مدیر یا کاربر شخصی است که با مشکل مواجه می‌شود و لزوما باید در مورد وضعیت پیش‌آمده تصمیم‌گیری یا عنصری با مسوولیت بالاتری باشد که با ترمینال‌های رایانه‌ای کار می‌کند و با قصد ارائه پیشنهاد در امور مداخله می‌نماید. سازنده یا تسهیل کننده سامانه‌ی پشتیبانی تصمیم‌گیری قابلیت‌های ضروری را از مولد سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری جمع‌آوری نموده و بدین 8 12 ع110[0: /110 -۱ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هفتم - سامانه‌ی پشتیبانی تصمیمگیری در زمان واقعی )۱ طریق سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری ویژه که کاربر یا میانجی مستقیما با آن در تماس است را پیکربندی می‌نماید. این شخص باید با نوع مشکل, مولفه‌های فن‌آوری سامانه اطلاعات و قابلیت‌های آن آشنا باشد. بخش پشتیبانی فنیء دیگر قابلیت‌های سامانه اطلاعات یا مولفه‌های آن‌را در موقع لزوم به‌عنوان بخشی از مولد توسعه می‌دهد. کلیه این موارد نیازمند آشنایی با فن‌آوری و همچنین اشراف به مشکل است. سازنده ابزارء فن‌آوری» زبان» سخت‌افزار و نرم‌افزار مورد نیاز را توسعه داده و نیز کارآیی ارتباط بین زیرسامانه‌ها را بالا می‌برد. دو نکته در مورد این طیف از وظایف مشاهده می‌شود. اول این که وظایف نام‌برده بر مبنای نفر به نفر اجرا نمی‌شوند. یک فرد ممکن است چندین نقش ایفا نماید و یا این که چندین فرد برای ایفای یک نقش مشترک مورد نیاز باشند. ایفای نقش مناسب به موارد زیر بستگی دارد: - ماهیت مشکل؛ به‌ویژه گستردگی یا غیرجزیی‌بودن آن - ماهیت شخص؛ به‌ویژه میزان ارتباط شخص با تجهیزات رایانه‌ای و زبان مفاهیم - نقاط قوت فن‌آوری موجود به‌ویژه هم‌جهتی آن با کاریر بسیاری از مدیران به میانجی نیازی ندارند. از کامپیوتر شخصی جهت برنامه‌نویسی استفاده می‌کنند و بدین وسیله سه یا چهار 1-۲-۷ - طراحی مجدد در ایجاد سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری چهار گام مهم در ایجاد یک سامانه شامل فرآیند و تحلیل, طراحیء ساخت و اجرایی نمودن آن با هم ترکیب شده و یک فرآیند واحد را تشکیل می‌دهند که مکررا تکرار می‌گردد. طراحی یک سامانه بدین‌صورت است که یک مدیر به‌همراه متخصص مربوط برای مواجمهه با یک مشکل خاص سامانه‌ی پشتیبانی تصمیم‌گیری را طراحی می‌نماید. این سامانه پس از گذشت مدت‌زمانی از کار کردش مورد ارزیابی قرار گرفته تا این که به مرحله‌ای از تکامل برسد که حالتی نسبتا متعادل داشته باشد و قادر به انجام پشتیبانی گردد. ۷-۲-۷ نحوه عملکرد سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری به صورت یک سامانه تطبیقی به مفهومی گسترده» سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری یک سامانه تطبیقی از سه سطح مختلف فن‌آوری است و نقش‌ها و وظایف مختلفی را در برمی گیرد. به‌علاوه فن‌آوری موجود در طول زمان با تغییرات تطبیق پیدا می‌نماید. بنابراین ایجاد یک سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری در واقع توسعه و نصب یک سامانه تطبیقی است. براساس یکی از دیدگاه‌های موجود.ء سامانه نام برده با تغییرات حاصل در سه بازه زمانی تطبیق پیدا می‌نماید: - در کوتاه‌مدت» سامانه جستجو برای پاسخ را با دیدی نسبتا محدود آغاز می‌نماید. - در میان‌مدت. سامانه قابلیت‌ها و فعالیت‌های خود را تغییر می‌دهد و بدین‌ترتیب گستره فعالیت‌ها تغییر می‌یابند. - در بلندمدت. سامانه به سطحی از تکامل می‌رسد که بتواند از روش‌های رفتاری و قابلیت‌های مختلف استفاده نماید. -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳ راهنمای جامع مطالعات طرح» بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری باید از تمام مراحل یک فرآیند تصمیم‌گیری پشتیبانی نماید. به‌طور عمومی سه مرحله در تصمیم‌گیری وجود دارد: * مرحله جمع‌آوری داده‌ها: سامانه محیط را برای شرایطی که منجر به تصمیم‌گیری می‌گردد. جستجو می‌کند. به این صورت داده‌های خام مورد نیاز جمع‌آوری گردیده» پردازش می‌شوند و سپس به‌منظور یافتن سر نخی که منجر به تشخیص مشکل شود مورد سنجش قرار می‌گیرند. * مدل‌سازی: این مرحله شامل ایجاد.ء توسعه و تحلیل عملیات ممکن است. بدین طریق به‌منظور درک مساله» ارائه‌ی راه‌حل و آزمایش توجیه‌پذیری راه‌حل ارائه شده» پردازش‌هایی صورت می‌گیرد. مختلف تصمیم‌گیری را نمایش می‌دهد. به دلیل اهمیت اجرایی نمودن تصمیم, این عمل به‌صورت جداگانه در شکل به جمع‌آوری داده واطلاعات نمایش گذاشته شده است. سامانه‌ی پشتیبانی تصمیم‌گیری نمودار ۱-۷- نمایش مراحل مختلف تصمیم‌گیری در نهایت, استفاده از سامانه‌ی پشتیبانی تصمیم‌گیری باید آسان باشد. عوامل موثر بر این ویژگی عبارتند از: انعطاف‌پذیری, کاربرپسندی و مهم‌تر از همه آزادی عمل اختیارات کارفرمایی. با این وجود بعضی سامانه‌ها که به حمایت بالای سازمانی یا گروهی نیازمندند این اختیارات را محدود می‌نمایند. کاربر سامانه‌ی پشتیبانی تصمیم‌گیری نسبت به کاربر یک سامانه مبادلاتی سنتی و یا سامانه‌ای که بیش‌تر به گزارش‌ دهی نیاز دارد اختیار بیش‌تری برای سرپیجی از سامانه دارد. بنابراین» یک سامانه‌ی پشتیبانی تصمیم گیری باید با دارا بودن خاصیت سهولت در استفاده» بتواند کاربران وفادار و متعهدی را جذب کند. پایگاه اطلاعاتی از ارکان مهم یک سامانه‌ی پشتیبانی تصمیم‌گیری محسوب می‌شود. شماری از قابلیت‌های یک پایگاه اطلاعاتی عبارتند از: - ترکیب نمودن مجموعه متنوعی از منابع اطلاعاتی - قابلیت اضافه و کم نمودن منابع اطلاعاتی با سرعت بالا -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هفتم - سامانه‌ی پشتیبانی تصمیمگیری در زمان واقعی ۱۳ - قابلیت مدیریت نمودن داده‌های شخصی و غیراداری که کاربر را قادر به تجربه نمودن گزینه‌های مبتنی بر قضاوت - قابلیت مدیریت نمودن یک محجموعه وسیع اطلاعات با مجموعه کاملی از توابع مدیریت اطلاعات. ۳-۷ استفاده از سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری در هشدار سیل یکی از اهداف عمده استفاده از سامانه‌ی پشتیبانی تصمیم‌گیری» امکان آزمایش و مقایسه گزینه‌های مختلف است. شکل (۴-۷) زیرسامانه برکردن ی 11 3 ز برساما > دوس وم چا زپرسامد زیرسامانه انتشار اطلاعات پیش‌بینی زیرسامانه تشخیص خطر :1 7 8 8 سس زبان ارائه زیرسامانه جمع آوری و انتقال داده شکل ۶-۷- اجزای مختلف یک سامانه هشدار سیل هسته مرکزی این سامانه یک طرح عملیات اضطراری (۳: 0۳)" است. یکی از مولفه‌های این طرح» تشخیص خطر تهدیدکننده و تشخیص داده شده و به مدیران شرایط اضطراری هشدار لازم در مورد آن خطر تهدیدکننده داده می‌شود. یک نمونه از گزینه‌ها به‌صورت زیر است: 0067۵110 ۳۵۳۵۵۵۷ -| -------- صفحهٔ بعد -------- ۱5 راهنمای جامع مطالعات طرح» بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل اگر تراز مشاهداتی در ایستگاه تحت پایش از ۸/۵ متر تجاوز نماید و نرخ افزایش تراز ۰/۳ متر بر ساعت باشد. از طریق خط تلفن از قبل تعیین شده به مسوول مربوط مستقر در ایستگاه آتش‌نشانی با استفاده از دستگاه پیج" مخابره شود. برای کاربرد گزینه‌های تشخیص خطر در زمان واقعیء سامانه هشدار سیل باید قادر به تشخیص پتانسیل تهدید خطر در زمان واقعی باشد. بدین منظورء نیاز به مشاهده ارتفاع بارش» تراز رودخانه یا پیش‌بینی کمیت‌های نام‌برده و مقایسه آنها با مقادیر آستانه تهدید است که همه این‌ها در طرح عملیات اضطراری گنجانده شده‌اند. این مراحل در شکل (۴-۷) نشان داده شده‌اند. وقنی سیل از یکی از آستانه‌ها بگذرد با پیش‌بینی‌های صورت‌گرفته احتمال تجاوز از یک آستانه را نشان دهدء سامانه هشدار سیل» طرح مورد نظر اطلاعاتی را که باید منتشر شودء فردی که این اطلاعات را باید دریافت کند و چگونگی برقرار نمودن ارتباط را جستجو می‌نماید. وقتی که هشدارها توسط مدیران اضطراری دریافت می‌گردند» عملیات اضطراری به‌منظور حفاظت از انسان‌ها و کاهش خسارات در زودترین زمان به همان صورت که از طریق فرآیند عملیات استاندارد دیکته شده‌اندء اجرا می‌گردند. این عملیات شامل بستن راه‌هاء تخلیه, تاسیس مراکز عملیاتی امدادء حفاظت از اموال عمومی» مقابله با سیلاب و عملیاتی که منجر به مراقبت از سرویس‌های حیاتی می‌شوندء است. این عملیات پایش سازه‌های مهار سیلاب جهت کسب اطمینان یا توسعه عملکرد آنها را نیز در بر می‌گیرد. پس از رفع خطرء طرح عملیاتی اضطراری به ارائه یک طرح ساماندهی‌شده شامل بازگر‌اندن تخلیه‌شدگان پاکسازی منطقه و... می‌پردازد. در آخرء مجموعه طرح عملیاتی اضطراری, انتشار اطلاعات و تشخیص خطر بر مبنای درس‌های آموخته شده به روز شده تصحیح شده و توسعه می‌یأبند. در امر مدیریت و مهار سیلاب با استفاده از روش‌های سازه‌ای یا غیرسازه‌ای» وجود سامانه‌ای که مسوولان را در امر پیش‌بیسی سیلاب به صورتی مطلوب جهت انجام تخلیه کامل و منظم منطقه و ارائه دستورالعمل برای تسریع بخشیدن به فعالیت‌های ساماندهی یاری نماید. بسیار ضروری و با اهمیت است. هزینه توسعه و اجرایی نمودن یک سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری جهمت هشدار سیلاب و ساماندهی بسیار کم‌تر از خسارت‌های گزارش شده ناشی از سیلاب‌های شدید یا هزینه‌های مربوط به توسعه و ایجاد سازه‌های مقابله با سیلاب است. یک سامانه‌ی پشتیبانی تصمیم‌گیری در مدیریت سیلاب به‌طور موثری از یک یا چند مدل برای انجام پیش‌بینی سیلاب و از یک سامانه تله‌متری (دورسنجی) برای جمع‌آوری اطلاعات استفاده می‌نماید. انتخاب مدل‌ها به عواملی از قبیل ویژگی‌های هیدرولوژیکی- هواشناسی منطقه» سطح دقت مورد نظرء زمان پیش‌بینی مورد نظر و عامل وقوع سیلاب بستگی دارد. مثلا برای سیلاب‌های ناشی از طغیان رودخانه, از یک مدل روندیابی رودخانه که داده‌های بالادست جریان را مورد استفاده قرار می‌دهد استفاده می‌گردد و با به‌صورت دقیق‌تر از پیش‌بینی‌های مبتنی بر روندیابی خطوط کنتور عمق جریان با استفاده از ایستگاه‌های اشل‌سنجی استفاده می‌شود. اما درصورتی که زمان اوج سیلاب کوتاه باشد و عامل اصلی وقوع سیلاب بارش محلی باشد. آخرین بارش مشاهداتی به همراه یک مدل بارش- رواناب مورد استفاده قرار می‌گیرد. یک سامانه‌ی هشدار سیل- سامانه‌ی پشتیبانی تصمیم‌گیری, از مولفه‌های سهل‌الوصولی جهت افزایش زمان پیش‌هشدار استفاده می‌نماید و بدین ترتیب به‌طور مطلوب امکان کاهش خسارات ناشی از سیل و نجات جان انسان‌ها حاصل می‌گردد. سخت‌افزار مورد ا ‏ ۳:0 ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هفتم - سامانه‌ی پشتیبانی تصمیمگیری در زمان واقعی ۱ استفاده برای جمع‌آوری داده و مخابره نمودن آنها با قیمت مناسب و به وفور موجود است. دستگاه رایانه مورد استفاده و نرم‌افزار پایش سیل و بانک اطلاعاتی مورد استفاده همه قابل وصول هستند. ۱-۳-۷ طراحی سامانه هشدار سیل- سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری ۱-۱-۳-۷ اجزای مختلف سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری - هشدار سیل سامانه‌های هشدار سیل- پشتیبانی تصمیم‌گیری» به‌عنوان یکی از روش‌های شاخص مدیریت سیلاب, با استفاده از ابزار پیش‌بینی زمان واقعی سیل و مدیریت سیل در حوضه آبریزء نقش چشمگیری در کاهش خسارت سیل دارند. فن‌آوری جمع‌آوری اطلاعات. انتقال و پردازش داده‌های هیدرولوژیکی و پیش‌بینی زمان واقعی از طریق مدل‌سازی به‌صورت قابل توجهی پیشرفت نموده و امکان بیش‌تری را برای استفاده از سامانه‌های پیشرفته هشدار سیل مطرح می‌سازد. سامانه‌ی هشدار سیل- پشتیبانی تصمیم‌گیری دارای زیرسامانه‌های مختلفی به شرح زیر است: - زیرسامانه‌ی شناسایی و پیش بینی سیل: جمع‌آوری, انتقال, دریافت. سازماندهی و پردازش اطلاعات. مدل‌سازی,» - زیرسامانه‌ی هشدار سیل: که شامل تعیین مناطق سیل‌گیر و ناحیه‌بندی این مناطق از نظر نوع خطر سیلاب و تهیه و انتشار پیام‌های هشدار به هر یک از این نواحی است. سامانه هشدار سیل جهت بازنگری هشدار سیلاب پس از تحلیل پیش‌بینی‌های انجام‌شده توسط مدل,» مورد استفاده قرار می‌گیرد و مبتنی بر نتایج شبیه‌سازی‌های هیدرولیکی و هیدرولوژیکی حاصل از ماتریس مدل‌های هواشناسی و یا نتایج حاصل از دیگر سامانه‌های پیش‌بینی از قبیل فن‌آوری رادار است. مورد اخیر قابل مشاهده نمودن هشدار سیل را به‌صورت یک لایه نقشه 5آ7) همراه با علایم توصیف کننده امکان‌پذیر می‌نماید. - زیرسامانه‌ی عکس العمل اضطراری: تخلیه موقت مناطق سیل‌گیر قبل از وقوع سیل» تعیین زمان واقعی بهره‌برداری از سازه‌های مهار سیل» جستجو و نجات سیل‌زدگان بعد از وقوع سیل, سازماندهی مراکز کمک‌رسانی, مقابله با سیل, حفاظت از سرویس‌های حیاتی, تدارکات برای کمک‌رسانی و غیره را شامل می‌شود. - زیرسامانه پایگاه اطلاعات: در سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری» جمع‌آوری اطلاعات با کمک شبکه دورسنجی که به جمع‌آوری داده‌های زمان واقعی کمک می‌کند و ارتباط با پایگاه داده‌ها را برقرار می‌نماید انجام می‌شود. این زیرسامانه به صورت داخلی در سامانه هشدار سیلاب مورد استفاده قرار می‌گیرد و به جهت جمع‌آوری تصمیمات روزانه سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری در یک پایگاه داده استاندارد استفاده می‌شود. اطلاعات ثبت شده مربوط به فعالیت‌های قبلی سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری با دارا بودن برچسب تاریخ ثبت آنها به سهولت قابل دسترسی و بررسی هستند. این امر با استفاده از زبان استاندارد اطلاع‌گیری" و تقویم موجود در مدل امکان‌پذیر است. همچنین قابلیت ذخیره نمودن حوادث سیلاب مشاهداتی به همان صورت که مورد قضاوت متخصصین واقع شده‌اند در پایگاه داده‌ها وجود دارد. (این موضوع عملی 6 0۲۷ 50151۵۵۵۲۵ -۱ -------- صفحهٔ بعد -------- اه راهمای حامع مطالعات طرح بهره‌برداری و نکهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار س مهم در انجام تحلیل‌های سوابق گذشته جهت ارزیابی عملکرد مدل و ارتقای مدل‌ها و پارامترهای تصمیم‌گیری محسو می‌گردد.) بدین ترتیب آرزیابی‌های صورت گرفته توسط متخصصین از حوادث گذشته و درجه سیلاب در پایگاه داده‌ه ذخیره می‌گردند. اضطراری 9 راه‌های خروج 9 غیره مورد استفاده قرار می‌گیرد و این بستگی ید در دسترس بودن نقشه‌های دیحیتال مربوط به سیل از مرکز فرمان استفاده می‌شود. پروتکل انتقال فایل (۲1۳۱) به‌منظور ارسال و دریافت اطلاعات و داده‌ها بین مر کز فرمان و دیگر سرویس دهنده‌های ۳۳ مور استفاده قرار می‌گیرد. شوند. بدی‌هی است این صفحات می‌توانند از طریق اینترنت در اختبار عموم قرار گیرند. استفاده از سامانه‌های سنتی مخابراتی از قییب تلفن و دورنما هنوز هم برای مراکز فرمان دارای اهمیت است. شکل (۵-۷) ارتباط بین زیرسامانه‌های مختلف را نشان می‌دهد. ٍ ۱ ۸ ۰ م زح ک 2 پایگاه داده ها وجه اصلی نقشه های 15 1255 ارزیابی و ار تباطات مستند سازی (71]0], ۲1۳۲ ,از1۳: ۳۵) بعد از سیلاب پلیس . رسانه ها. | | داده‌های دور سنجی | شکل ۵-۷- نمایش عملیاتی سامانه هشدار سیل - پشتیبانی تصمیم‌گیری ۳۲۳۵۵۵۵ 1۳۵۵1۵۲ 11۱6 ل ۱ اد ک ن ۵ 4 ل 3 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هفتم - سامانه‌ی پشتیبانی تصمیمگیری در زمان واقعی ۱۷ عمل می‌کند و تمام مراحل پردازش سامانه به محض ایجاد شرایط بحرانی برای وقوع سیلاب فعال می‌شوند. برای رسیدن به این مقصودء زیرسامانه پایش» شرایط آب و هوایی را در زمان واقعی و به‌صورت پیوسته به مرکز جمع‌آوری اطلاعات مخابره می‌کند. در این مرکز هیدروگراف سیل در نقاط مختلف حوضه آبریز تهیه و مورد ارزیابی قرار می‌گیرد. در صورت پتانسیل وقوع سیلء در مرکز سامانه‌ی پیش‌بینی سایر مولفه‌های موثر از قبیل مدل‌های پیش‌بینی هیدرولوژزی- هواشناسی» شبکه سنجش از دور و پایگاه داده‌های ۲-۳-۷ شسرح مختصر عملکرد اجزای مختلف سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری- هشدار سیل سامانه‌ی پشتیبانی تصمیم گیری- هشدار سیل شامل سامانه‌ی هشدار, سامانه‌ی ساماندهی, تشکیل بانک اطلاعاتی مرتبط با سامانه اطلاعات جغرافیایی(0015) و زیرسامانه‌های ارتباطات است. أستانه‌های تراز سطح آب یا ارتفاع بارش در مقاطع و ایستگاه‌های مشخص تعریف می‌گردند که بدین‌وسیله درجه سیلاب به تراز سطح آب یا ارتفاع بارش مربوط می‌گردد و تعداد آستانه‌های تعیین‌شده به تعداد درجات سیلاب که توسط تصمیم‌گیرنده تعیین می‌شود.ء بستگی دارد. می‌توان از سه آستانه استفاده نمود که بدین طریق سیلاب به سه درجه طبقه‌بندی می‌شود: - اگر از آستانه ۱ تجاوز گردد درجه سیلاب ملایم است. - اگر از آستانه ۲ تجاوز گردد درجه سیلاب مهم است. - اگر از آستانه ۳ تجاوز گردد درجه سیلاب شدید است. متناسب با هر درجه از سیلاب باید فعالیت و عکس‌العمل‌های مرتبط و موثر توسط مسوولان و عامه‌ی مردم صورت گیرد. سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری دارای قابلیت اضافه نمودن» حذف نمودن یا بازنگری در عملیات واکنشی به یک سیلاب با درجه خاص است. فهرست فعالیت‌های مورد نظر به صورت خودکار در صفحات سبلاب تولید شده توسط زیرسامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری لحاظ می‌گردد و در واقع فهرست فعالیت‌ها انعطاف‌پذیر است. بنابراین می‌شود سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری را به مرور و با کسب تجربیات بیش‌تر ارتقا داد. علاوه بر تصمیمات روزانه‌ای که توسط این سامانه با توجه به درجه مورد انتظار سیلاب اتخاذ می‌شود. زیرسامانه پایگاه اطلاعات مدل دارای قابلیت لحاظ نمودن درجه مشاهده‌ای سبلاب نیز است. واضح است که میزان گسترش سیلاب باید توسط یک فرد متخصص برآورد گردد. در این صورت پس از جمع‌آوری داده‌ها به اندازه کافی» متخصصین مربوط قادر خواهند بود مکان و زمان درجه سیلابی که به‌صورت اشتباه پیش‌بینی شده را بازنگری نمایند. در نتیجه می‌توان مولفه‌های مدل‌ها و پارامترهای تصمیم‌گیری سامانه را مورد ارزیابی قرار داد. ۳-۳-۷ آستانه‌های درجه‌ی سیلاب بنابه تعریف,» سیلاب به ناحیه‌ای از هیدروگراف که بالای تراز سیلابی واقع می‌گردد اطلاق می‌شود. این تعریف برای حالت سیلاب رودخانه‌ای مناسب است. در حالت وقوع تندسیلاب شهری» تشخیص دادن مرز جریان مشکل است. به این دلیل که جریان از -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ راهنمای جامع مطالعات طرح بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل مسیر مشخصی تبعیت نمی‌نماید و بنابراین در اختیارداشتن آستانه‌ای که توسط آن بتوان بین حالات سیلابی و غیرسیلابی تفاوت مقادیر آستانه سیلاب با استفاده از سرعت یا آبدهی جریان یا تراز سطح آب سیلاب تعیین می‌گردند. ترکیب پارامترهای عمق آب‌گرفتگی و سرعت به‌صورت وزن‌دار نیز می‌تواند مورد استفاده واقع شود. گزارش‌های اخیر سازمان مطالعات زمین‌شناسی آمریکا (1505]) بیان می‌دارد که املاک و دارایی‌ها توسط آب حاوی رسوب دچار خسارت می‌شوند. ۱-۳-۲-۷ تفاوت ترازهای آستانه سیلاب مورد استفاده برای مرحله هشدار و مرحله ساماندهی ترازهای آب متناظر با آستانه‌ها از اهمیت یکسانی در زیرسامانه ساماندهی و زیرسامانه هشدار سیل برخوردار هستند. با این حال, بزرگی ترازهای آستانه سیلاب بنا به دلایل زیر لزوما برای زیرسامانه‌های هشدار و ساماندهی یکسان نیستند: - مکان نصب تجهیزات پیش‌بینی و هشدار سیل با مکانی که پیش‌بینی و هشدار سیلاب برای آن انجام می‌شود متفاوت است. توضیح این که تجهیزات مربوط بر روی سازه‌هایی از قبیل پل‌ها نصب می‌شوند درحالی که پیش‌بینی مدل برای مکان‌های دیگری صورت می‌گیرند. - میزان اضطرار برای ایجاد آمادگی در جمعیت ساکن برای سیلاب‌های محتمل با آماده نمودن مردم برای شروع انجام عملیات ساماندهی یکسان نیست. - سطح عدم قطعیت مربوط به سامانه‌های هشدار سیلاب و ساماندهی متفاوت هستند. دلیل این امر این است که زیرسامانه هشدار سیل با داده‌های پیش‌بینی سیلاب کار می‌کند درحالی که زیرسامانه‌های ساماندهی داده‌های مشاهده‌ای را مورد استفاده قرار می‌دهند. - فیزیک پدیده سیلاب به‌گونه‌ای است که مشخصه‌های آن در شاخه صعودی هیدروگراف با شاخه نزولی متفاوت است. دلیل این امر آن است که سیلاب فروکش‌کننده دارای آبدهی و سرعت کم‌تر از سیلاب در زمان شروع است درحالی که هر دو می‌توانند دارای تراز مشایهی باشند. برای پیش‌بینی و هشدار سیل به پارامترهای مشاهده شده در بالادست حوضه نیاز است؛ در حالی که پارامترهای مورد نیاز برای ارزیابی اثرهای سیل جهت ساماندهی و بازسازی(به طور مثال تراز سیل) علاوه بر این که از نقاط پایین‌دست حوضه برداشت می‌شوند از حساسیت کم‌تری نسبت به پارامترهای قبل برخوردار می‌باشند. ۲-۳-۳-۷ مجموعه مدل‌های عملیاتی و سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری زمان موثر پیش‌بینی موجود عمدتا به زمان پیش‌هشدار مربوط به پیش‌بینی هواشناسی بستگی دارد. اگر یک پیش‌بینی ۷۲ ساعته انجام شودء همان‌گونه که در شکل (۶-۷) نمایش داده شده است. زمان موثر پیش‌بینی سیلاب به زمان پیش‌هشدار مدل‌های هواشناسی,» زمان مورد نیاز برای انجام پیش‌بینی هیدرولوژیکی و هیدرولیکی و زمان مورد نیاز برای تصمیم‌گیری بستگی دارد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هفتم - سامانه‌ی پشتیبانی تصمیمگیری در زمان واقعی ۱۹ رمال در دسترس برای شکل ۹-۷- فرآیند عملیاتی سامانه مدیریت سیلاب موارد زیر برای عملیاتی نمودن یک سامانه‌ی پشتیبانی تصمیم‌گیری نمونه پیشنهاد می‌گردند: - تولید بارش با استفاده از مدل‌های هواشناسی که نمونه معمول آنما /06۸ یا /۸3] هستند و یا از طریق تصاویر رادارهای هواشناسی - گرافیکی‌نمودن پیش‌بینی‌های بارش برای حوادث محتمل با ابعاد بزرگ (با پیش‌بینی یک بارش با شدت زیادء فرآیندهای بعدی را آغاز می‌نمایند) - شبیه‌سازی برای پیش‌بینی هیدروگراف تراز سطح آب در نقاط مختلف با استفاده از مدل‌های مختلف هیدرولیکی و - مقایسه نمودن تمام ترازهای سطح آب مرتبط با سری‌های زمانی با ترازهای آب آستانه به‌منظور تحلیل نمودن ریسک - تعیین ترازهای اوج سطح آب در دوره زمانی پیش‌بینی و در زمان‌های رسیدن به ترازهای اوج - فراهم نمودن نمایش خروجی گرافیکی از طریق ارتباط با کاربر گرافیکی سامانه‌ی پشتیبانی تصمیم‌گیری به شکل لایه‌های نقشه 5آ0) - تهیه عبارات مربوط به سیلاب با استفاده از یک فرمت اولیه عبارت سیلاب و تهیه کد .1178/1 برای دسترسی عموم مردم به عبارات نام‌برده از طریق اینترنت - تحلیل نتایج بررسی‌شده در مورد نیاز به صدور محتمل هشدارها به مسوولین مرتبط (نیروی انتظامی» آتش‌نشانی و بیمارستان)» رسانه‌ها و یا عموم مردم - انتقال پیش‌بینی‌ها به داخل سامانه پایگاه داده‌های استاندارد برای مستندسازی - صدور هشدار با استفاده از ابزار مخابراتی در دسترس از قبیل تلفن برای عملیات اضطراری» دورنما و ارسال صفحه ۳11۱۸۲ از طریق یک سرویس‌دهنده اینترنت» ارسال عبارات سیلاب به مسوولین از طریق پست الکترونیکی یا ارسال عبارات سیلاب به یک سایت ۳]] -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۰ راهنمای جامع مطالعات طرح» بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل - بازنگری سامانه پایش برای تایید موقعیت و نیز به جهت کسب آمادگی برای فعالیت‌های ساماندهی 2-۳-۷ آسیب‌شناسی سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری دلیل عمده عدم مقبولیت سامانه‌ی پشتیبانی تصمیم‌گیری در بین تصمیم‌سازان و سیاست‌گذاران این است که سامانه‌ای که جهت حل‌نمودن مشکلات ویژه طراحی شده است از ارائه راه‌حل مشکلی خاص منحرف شده و مفهوم آن تغییر نموده است. شماری از دلایل عدم موفقیت سامانه‌ی پشتیبانی تصمیم‌گیری به‌صورت زیر است: - وقت‌گیر و پرهزینه بودن سامانه برای کاربران تفضیلی - پیجیده بودن سامانه به لحاظ عمومی - عدم قطعیت خروجی مدل - مشارکت محدود کاربران در مرحله توسعه - عدم ارائه آموزش‌های لازم به کاربران (این در حالی است که سامانه‌ی پشتیبانی تصمیم‌گیری صرفا در صورت ارائه آموزش صحیح می‌تواند مورد استفاده موثر واقع شود و نتایج حاصل خالی از اشتباه و مفید برای تصمیم‌سازی باشد.) کاربران همیشه قادر به استفاده از سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری نیستند. به نظر می‌رسد که پتانسیل سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری همیشه به صورت مناسب مورد استفاده قرار نمی‌گیرد. بعضی از معیارهای موفقیت سامانه‌ی پشتیبانی تصمیم‌گیری عبارتند از: - استفاده مکرر از سامانه‌ی پشتیبانی تصمیم‌گیری و موفقیت در ترویج سامانه - اعتماد سیاست‌گذاران به نتایحی که به استمداد سامانه‌ی پشتیبانی تصمیم‌گیری حاصل شده‌اند - دقت و ظرافت خروجی‌های مدل - منابع ذخیره شده از قبیل زمان - توانایی در انجام شبیه‌سازی چند مدله - توانایی در مخفی نمودن پیچیدگی مدل‌های علمی و افزایش سهولت کاربرد آنها - آموختن مسایل اجتماعی که در طول توسعه و کاربرد سامانه‌ی پشتیبانی تصمیم‌گیری به‌وقوع می‌پیوندد - توانایی جهت شفاف‌سازی و متناسب‌سازی مراحل تصمیم‌سازی - ایجاد ساختاری قابل اعتماد در بین مولفه‌های درگیر ۵-۳-۷- دیدگاه‌های اجتماعی مدیریت سیلاب در نواحی شهری و غیرشهری از آن جهت که با جان و مال مردم درگیر است دارای اهمیت فوق‌العاده‌ای است. از طرف دیگر آثار اجتماعی و اقتصادی ناشی از صدور هشدار غلط دارای اهمیت بیش‌تری است. صدور هشدارهای غلط ممکن است سبب ایجاد بی‌اعتمادی در ساکنین گردد. تصمیم به صدور هشدار به جمعیت باید با آگاهی لازم صورت پذیرد تا بدین طریق از بروز بی‌تفاوتی یا دستپاچگی جلوگیری شود. به این منظور اضافه نمودن یک مولفه آموزشی به سامانه از طرف کارشناسان برجسته جهانی -------- صفحهٔ بعد -------- قصل ۸ تصمیم گیری در زمان واقعی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هشستم - سامانه‌ی ترکیبی پایش تا پشتیبانی تصمیم‌گیری در زمان وافعی ۱۳۳ ۱-۸- کلیات پایش پارامترهای هواشناسی و هیدرولوژیکی و جمع‌آوری داده‌های مربوط جهت تولید اطلاعات به‌منظور پیش‌بینی مخاطرات هیدرولوژیکی از جمله سیلاب و آمادگی و مقابله با آن مورد استفاده واقع می‌شوند. به‌طور کلیء اندازه گیری پارامترها برای توصیف کردن زوایای مختلف یک سیلاب, مورد استفاده قرار می‌گیرند. به‌عنوان مثال داده‌های شدت جریان اندازه‌گیری شده رودخانه به خودی خود اطلاعات مربوط به یک مخاطره تلقی نمی‌گردد و بلکه در تهیه اطلاعات یک مخاطره طبیعی(سیلاب) مورد استفاده قرار می‌گیرند. در این رابطهء کتابخانه‌ها و پایگاه داده‌ها آبزارهای مفیدی جهمت حفاظت از داده‌ها محسوب می‌گردند. اطلاعات یک مخاطره هیدرولوژیکی با استفاده از تفسیر داده‌های پایش شده براساس چارچوب‌های ویژه تحلیلی و مفاهیم مربوط تولید می‌گردد. تفسیر داده‌ها به‌منظور تولید اطلاعات توسط متخصصین علم هیدرولوژی و دیگر علومء مهندسین» سیاست‌گزاران و عامه‌ی مردم انجام می‌شود. گروه‌های مختلف مصرف‌کننده داده‌ها از قالب‌های مفهومی مختلف جهت تولید اطلاعات مرتبط با یک هدف خاص استفاده می‌نمایند. پایش پیوسته پارامترهای خطرء اطلاعات کارآمدی از خطر جهت پیش‌بینی و هشدار سیل به‌دست می‌دهد. به‌علاوه» با استفاده از اطلاعات حاصل می‌توان میزان خسارت‌های حاصل از سیل را پیش‌بینی نمود و برای جبران آنها برنامه‌ریزی نمود. شکل (۱-۸) ارتباط مرحله پایش سیل را با سایر زیر سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیل نشان می‌دهد. شکل ۱-۸- نمایش مرحله جمع‌آوری داده به‌عنوان شروع کننده عملیات هشدار سیلاب اطلاعات هیدرولوزیکی ممکن است جهت پیش‌بینی و یا درک موارد زیر مفید باشند: - احتمال وقوع حوادث خطرناک - شریان‌های پیجیده اطلاعاتی که بین حوادث و عواقب مخاطره‌آمیز آزها ارتباط برقرار می‌نمایند. -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳5 راهنمای جامع مطالعات طرح» بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل ۳-۸ نقفش پیش‌بینی هیدرولوزیکی در تصمیم‌گیری و مدیریت حوضه یک سامانه پیش‌بینی هیدرولوژیکی زمان واقعی» یک سامانه‌ی عملیاتی در خدمت تصمیم‌گیری محسوب می‌شود. کاربردهای مختلف این سامانه عبارتند از: - مدیریت سیل (پایش مناطق زیر آب رفته, مخازن آبء اطلاعات مربوط به ساکنین نواحی مجاور رودخانه و...) - مدیریت جریان‌های با شدت کم و رهانمودن اضطراری آب در مواقع خشکسالی به منظورهای آبیاری, مهار ۱-۲-۸ شرح اجزای عمومی سامانه مدیریت حوضه یک سامانه‌ی عمومی مدیریت منابع آب حوضه از اجزای زیر تشکیل یافته است. شکل (۲-۸) یک سامانه‌ ی پایش با قابلیت ارسال از راه دور داده های هیدرولوژیکی و هواشناسی و کیفیت آب. این اطلاعات از طریق ایستگاه‌های خودکار یا دستی (متکی بر عوامل انسانی) جمع‌آوری می‌گردند و از طریق ایستگاه‌های رایانه‌ای منتقل می گردند. یک سامانه‌ی پیش بینی نرم‌افزاری که قادر است از معیارهای اندازه گیری شده برای پیش بینی شرایط آینده استفاده نماید و این کار با ملاحظه توسعه موقعیت طبیعی حوضه از یک طرف و امکان مداخله در مدیریت از طرف دیگر صورت می گیرد. این سامانه از یک نرم‌افزار شبیه‌سازی قابل اعتمادء مدل‌های کالیبره شده و پایگاه‌های اطلاعاتی (مثلا برای داده‌های تاریخی و داده‌های موجود) تشکیل شده است. این امر با استفاده از یک مولفه نرم افزار مدیریتی ویژه که جریان اطلاعات را از طریق دیگر اجزا هدایت می نماد سامانه‌ ی پشتیبانی تصمیم گیری که پیش بینی را ارزیابی نموده و به زبان مشترکی برمی گرداند و بدین طریق عواقب تغییرات طبیعی یا تغییرات حاصل از دخالت‌های انسانی در حوضه را روشن می‌نماید. مدیریت عملیاتی حوضه بر مبنای دانش و اطلاعات موجود از موقعیت‌های حال و آینده. این نوع مدیریت از طریق تصمیمات و اطلاعاتی که به ادارات» کمیته‌ها و جمعیت‌ها مخابره می گردد به انجام می‌رسد. دامنه تصمیمات اخذ شده متنوع بوده و به‌طور مثال موارد زیر را در بر می‌گیرند: مانور سدء دریچه‌ها و ایستگاه‌های پمپاز, تخلیه مناطق سیل‌زده ارائه دستورالعمل‌های مربوط به جریان‌های آلوده صنعتی به‌عنوان تابع پذیرش ظرفیت مجاری آب. سامانه‌ی مخابراتی قابل اطمینان قادر به ارسال داده‌هاء اطلاعات و تصمیمات اخذشده در بین تمام اجزای سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری است. شبکه مخابراتی زیربنای سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری و آسیب‌پذیرترین بخش آن است. به‌علت وابستگی به شرایط محلی و طبیعی و اصول فنی» این بخش نیازمند یک نرم‌افزار ویژه برای مدیریت نمودن» ارسال اطلاعات و تبادل بین اجزای مختلف حلقه و پایگاه‌های اطلاعاتی است. با رایانه جایگزین گردد. درحالی که مولفه‌های دیگر می‌توانند با فن‌آوری اطلاعات جایگزین شوند. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هنسم - سامانه‌ی ترکیبی پاینس تا پشتیبانی تصمی مگیری در زمان واقعی 1۳ رت کمک کارشناسی آینده نمایش‌مفادیراندازه‌گیری ی شده کامپیوترهای بایثر ۱ ابتدا یی و ائتهایی ی ۳ ۵ ۷ فرمان‌ها | عملکرد تحهیزات 6 1 ۱ اطلاعات متتشرشده ۹ جح هسس-- . به عموم. کشاورزان ی صاحبان صنابع و غیره سس - محدوده بپن اطلاهات پاپش شده و اطلاعاتی که به صورت فعال مدیریت می‌شوند. ایستگاءهای اندازه‌گبری خودکار (بارش. درجه حرارت. رطوپت و غبره) ند - ایستگاه‌های اندازه‌گبری خودکار (تراز سطح آب سرعت جریان وبده) 1 شکل ۲-۸- نمایش سامانه مدیریت پیش‌بینی در مدیریت حوضه ۲-۲-۸- نقش مدیریت دانش در سامانه‌ی مدیریت منابع آب حوضه در شکل (۲-۸) حلقه مدیریت ریسک طبیعی حوضه رودخانه‌ای نمایش داده شده است. یک سامانه‌ی پشتیبانی تصمیم‌گیری, ترکیبی از ابزار الکترونیکی و نرم‌افزاری است که اطلاعات را مخفی یا پردازش می‌نماید و به‌طور کلی مطابق الگوی طراحی شده به می‌گردند که برای ما بی‌معنی می‌شوند اما مناسب فن‌آوری دیجیتالی هستند (از قبیل سیگنال‌های الکترونیکی). سپس اطلاعات اولیه به کمک سامانه‌ی فن‌آوری اطلاعات پردازش شده و با دانش و اطلاعات سامانه ترکیب می‌گردند. -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳ راهنمای حامع مطالعات طرح, بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشضدار سیل داده و اعتبار سنجی شکل ۳-۸- نمایش شماتیک حلقه مدیریت ریسک طبیعی حوضه رودخانه‌ای یک پیش‌بینی کننده یا تصمیم‌گیرنده به‌طور معمول, تمام نتایج تغییرات سطح آب و شدت جریان تحت‌تاثیر سیاست‌ها و سناریوهای مختلف و نیز کلیه عواقب اجتماعی- اقتصادی (خسارت‌هاء تعداد افرادی که باید جابجا شوندء اولویت‌های خطر و غیره) را در دسترس دارد. در این حالت شخص تصمیم‌گیرنده از درک و ایده بالاتری نسبت به دانش تزریق شده به داخل سامانه از طریتقی سامانه‌ی جمع‌آوری داده و پایگاه اطلاعاتی برخوردار است. سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری به‌نحوی از مدل استفاده می‌نماید که کاربران به تفکر واداشته می‌شوند. در این صورت کاربران واقعیت‌های موجود را زمانی بهتر درک می‌کنند که مدل‌ها خوب کالیبره واسنجی مدل‌ها همواره مشکل‌آفرین بوده است. مدل‌ها ابزاری برای سازماندهی نمودن تفکرء به آزمون گذاشتن ایده‌ها برای اگاهی از میزان مطلوبیتشان و تعیین نقاط حساسیت آنها هستند. همچنین مدل‌هاء تجارب مهم را به فرمول درمی‌آورند و بدین شکل تئوری‌ها را مورد آزمایش قرار می‌دهند و در نهایت خروجی‌هایی به دست می‌دهند که بدون استفاده از مدل قابل حصول نیستند. آشکار است که هر نکته‌ای که برای یک مدل صدق می‌کند برای سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری یا هر سامانه دیگری که با آن مدل کار می‌کند نیز صدق می‌نماید. ۳-۸- نز نلشسش پاش و بش بینی سیل در هشدار زود هنگا م شوند. متخصصین هواشناسی و هیدرولوژی با انجام امور زیر در یک نقطه خاص از رودخانه قادر به کاهش اثرهای سیل هستند: - هشدار قبلی در مورد شرایط بالقوه خسارت‌زا -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هشتم - سامانه‌ی ترکیبی پایش تا پشتیبانی تصمیم‌گیری در زمان واقعی ۱۳۷ - پیش‌بینی سیل (نرخ جریان» زمان وقوع» زمان رسیدن به وج سیلاب و...) به‌هنگام و دقیق باشد و شامل یک برنامه برای افزایش آگاهی مردم باشد تا به آزها بیاموزد که بعد از دریافت هشدار چه عملی انجام دهند. احداث یک مرکز پیش‌بینی و هشدار سیل برای جوامعی که دسترسی به داده‌های هواشناسی و هیدرولوژیکی دارند و در مصرض - سامانه‌ی پایش سیل که مجهز به تجهیزات مورد نیازء انسان‌افزار و روندهای مرتبط با جمع‌آوری داده‌های بارش و رواناب» انجام تحلیل‌های سیل و انجام پیش‌بینی‌ها باشد. - مدیریت ریسک جریان‌های پیش‌بینی شده در مناطق سیل‌زده و صدور هشدار به موسسات و سازمان‌های مربوط و جمعیت‌های درگیر سیلاب در سناریوهای مختلف باید آنجام گیرند - برنامه مدیریت نگهداری سیل برای به روزنمودن» آزمایش و پایش شرایط سیل, هشدارها و طرح عملیاتی شرایط اضطراری ۱-۳-۸- ار تباط دقت پایش با پیش‌بینی و زمان پیش‌هشدار پیش‌بینی هیدرولوزیکی اولین عامل موثر در تخمین پدیده‌های هیدرولوژیکی محتمل در زمان واقعی است. حداقل زمان پیش‌هشدار لازم جهت پیش‌بینی از طریق مشاهده تراز سطح آب حاصل می‌گردد و این خود از طریق پایش نمودن دورترین نقطه قابل مشاهده در رودخانه امکان‌پذیر است. دامنه روش‌های پیش‌بینی از روش رگرسیون ساده گرفته تا روش استفاده از مدل‌های روندیابی هیدرودینامیکی جریان» متغیر است. با این حال زمان پیش‌هشدار حاصل حتی با توجه به زمانی که صرف حرکت جریان حاصل از بارش در نقاط مشاهداتی بالادست حوضه تا پایین‌دست حوضه می‌گردد بسیار اندک است. انجام یک پیش‌بینی بارش کیفی با مدل‌سازی بارش- رواناب مشابه به طور قابل توجهی به زمان پیش‌هشدار پیش‌بینی -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۸ راهنمای جامع مطالعات طرح» بهره‌برداری و نکهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل از آن‌جایی که سامانه هشدار سیل زودهنگام (۳۷۷5]) در زودترین زمان ممکن باید وقوع سیل را پیش‌بینی نماید. موثربودن سامانه به پیش‌بینی و تخمین بارش حوضه و پیش‌بینی در زمان واقعی وابسته خواهد بود. برای سیلاب پایین‌دست حوضه» مدل‌سازی افزایش زمان پیش‌هشدار و نوع پایش را نشان می‌دهد. ز فاصله از خروجی حوضه ‏ مه شکل ۶-۸- نمایش ار تباط بین زمان پیش‌هشدار و نوع پایش ۳-۳-۸ روند توسعه سامانه‌های پایش و پیش‌بینی سیلاب در طراحی سامانه های عملی پایش و هشدار سیل, قابلیت کنترل سامانه بسیار مهم تلقی می‌شود. معیارهای طراحی سامانه به گونه‌ای تعیین می‌شوند که به کاهش ریسک سیلاب یا حجم خسارات قابل پیش‌بینی منجر شود. در تعیین حداقل زمان عملی و موثر مورد نیاز جهت به وقوع پیوستن معیارهای فوق باید در نظر داشت که حداقل زمان مورد نیاز بین ۶ تا ۸ ساعت جهت اجرای یک به‌سادگی قابل درک است که در رودخانه‌های بزرگ که سرعت حرکت امواج سیلاب نسبتا کم است. این مدت‌زمان ۶ تا ۸ ساعت مورد نیاز برای زمان پیش‌هشدار عموما با پایش تراز رودخانه و یا شدت جریان در بالادست قابل حصول است. در حوضه‌های کوچک‌تر برای افزایش زمان پیش‌هشدار باید از پارامتر زمان تمرکز حوضه» بارش اندازه‌گیری شده و مدل بارش- رواناب استفاده نمود. در حوضه‌های کوچک کوهستانی با شیب زیاد برای حصول زمان پیش‌هشدار لازم استفاده از پیش‌بینی بارش حتمی است. به این مفهوم که به اصطلاح متخصصین هواشناسی پیش‌بینی کوتاه‌مدت و پیش‌بینی زمان حال در سامانه دخیل گردند. بدین طریق بارش پیش‌بینی شده برای ۳ ساعت بعدء ۶ ساعت بعد تا ۱۲ ساعت آینده مورد استفاده قرار خواهد گرفت. شایان ذکر است که هرچه جزییات بیش‌تری در سامانه لحاظ شود.ء پیش‌بینی صورت گرفته دارای عدم قطعیت بیش‌تری خواهد بود. بنابراین بسیار مفید است که به اندازه کافی جزییات مورد نظر قرار گیرد و مولفه‌های تصادفی مورد نیاز برای به حداقل رساندن خطای باقی‌مانده به سامانه اضافه ۱- ۳1۵۵۵ ۳۵۳۱۷ ۷۷۵۲۱۳۵ 0 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هشستم - سامانه‌ی ترکیبی پایشس تا پشتیبانی تصمیم‌گیری در زمان واقعی ۱۳۹ تصمیم‌گیرندگان به‌طور قابل توجهی به استفاده از سامانه‌های پشتیبانی تصمیم‌گیری که گزینه‌ها را به صورت گرافیکی ارائه می‌نمایند علاقه‌مند شده‌اند. این سامانه‌ها زیان‌ها و فواید ناشی از تصمیمات اخذ شده را با شبیه‌سازی نمودن عواقب ناشی از گزینه‌های منتخب به‌دست می‌دهند. 2-۸- طراحی سامانه‌های پایش سیل-پشتیبانی تصمیم‌گیری با توجه به پیچیدگی مولفه‌های مختلف مورد استفاده در سامانه, تحلیل و بررسی میزان پیچیدگی مولفه‌های مورد اشاره» قبل از ایجاد یک سامانه نرم‌افزاری- سخت‌افزاری عملیاتی» امری موثر محسوب می‌شود. در فرآیند تصمیم‌گیری تحت یک سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری یکپارچه» چارچوب کاری یک فرآیند نمونه به صورت زیر است: - سامانه جمع‌آوری داده - پیش‌بینی بارش (با استفاده از مدل‌های قطعی و تصادفی) - پیش‌بینی بارش و رواناب (مدل‌های قطعی و تصادفی) - روندیابی سیل و مدل‌های سیلابدشت - شرح فرآیند تصمیم‌گیری - برنامه‌های بهینه‌سازی چند معیاره - سامانه‌ی اطلاعات جغرافیایی - هوش مصنوعی و سامانه‌ی پشتیبانی تصمیم‌گیری پیش‌بینی‌های کیفی بارش وارد یک مدل بارش- رواناب و یک مدل روندیابی سیل می‌شوند تا یک پیش‌بینی زمان واقعی و یک تحلیل آسیب‌پذیری در مناطق مستعد به سیلاب به انجام برسد. بر مبنای یک برنامه بهینه که توسط یک سامانه خبره تهیه می‌شودء گزینه‌های راه‌حل استنباط می‌گردند و به تصمیم‌گیرندگان ارائه می‌گردند و این برنامه در فرمت گرافیکی بر مبنای سامانه‌ی اطلاعات جغرافیایی (015)) که با مدل رقومی دیجیتالی ترکیب شده ارائه می‌شود. ۵-۸- طرح سامانه عملیاتی پیش‌بینی سیل - سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری آنچه در بیش‌تر کشورها به‌عنوان یک سامانه‌ی عملیاتی پیش‌بینی عنوان می‌گردد عمدتا ترکیبی از سامانه‌های زیر است: یک سامانه جمع‌آوری داده از راه دور داده‌های هیدرولوژیکی و هواشناسی یک مدل مفهومی بارش - رواناب و روندیابی سیل یک برون‌یابی تصادفی برای گسترش پیش‌بینی ورای بازه زمانی موجود یک سامانه‌ی عملیاتی پیش‌بینی سیل در زمان واقعی» یک سامانه مرکب منطبق بر نیازهای واقعی برای پیش‌بینی زمان -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ راهنمای جامع مطالعات طرح» بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل مولفه‌های مورد نیاز یک سامانه‌ی عملیاتی پیش‌بینی سیل عمدتا شامل موارد زیر است: - زیرسامانه جمع‌آوری داده - مدل میدانی بارش (قطعی و تصادفی) - مدل حوضه‌ای (قطعی و تصادفی) - سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری شماری از مولفه‌های فوق به‌طور مختصر در بخش‌های بعدی توضیح داده می‌شوند. ۱-۵-۸ زیرسامانه جمع‌آوری داده ابزار جمع‌آوری داده مهم است کیفیت و دقت داده‌های جممع‌آوری شده است. یکی از مهم‌ترین ملزومات سامانه جمع‌آوری داده‌هاء توانایی آنها در پوشاندن فواصل خالی موجود در بین داده‌ها است که بر داده‌های خام تاثیر می‌گذارند و این به دلیل خطا در جمع‌آوری داده و ارسال داده‌ها به‌ویژه در دوره‌های توفانی است. جهت رفع این نقص می‌توان داده‌های گمشده را با استفاده از روش فیلتر کالمن تخمین زد. این امر در زمان واقعی انجام می‌شود و درصورتی که تعداد ایستگاه‌ها اندک باشند نیز موثر واقع می‌گردد. برای پیش‌بینی بارش؛ تما استفاده از روش قطعی کفایت نمی‌کند. تصمیم گیرنده بر مبنای عدم قطعیت‌های آینده تصمیم‌گیری می‌کند و لازم است عدم قطعیت‌ها به‌نحوی ملحوظ شود. ۳-۵-۸ مدل‌های حوضه مدل‌های حوضه‌ای دامنه گسترده‌ای از مدل‌های کاملا تصادفی تا مدل‌های قطعی را در بر می‌گیرد. توافق گسترده‌ای در بین کاربران برای استفاده از مدل‌های نیمه‌توزیعی وجود دارد. در سال‌های اخیر با دسترسی به سامانه‌ی اطلاعات جغرافیایی (0015) و الگوی بارش راداری» شماری از مدل‌های توزیعی ساده‌تر ظاهر شده‌اند که اساس آنها روندیابی موج سینماتیکی و بالانس جرم محلی است. اهمیت انتخاب مدل مورد استفاده در عملکرد پایدار مدل در عبور از مرحله واسنحی به مرحله اعتبارسنجی مشخص می‌گردد. ۱-۲-۵-۸ واسنجی مدل" اتوماتیک به‌گونه‌ای که خروجی هیدروگراف حاصل شده با هیدروگراف مشاهداتی با بیش‌ترین دقت ممکن تطبیق داشته باشد. ۲-۲-۵-۸ اعتبارسنجی مدل " فرآیند اثبات دقت و اعتبار پارامترهای واسنجی شده یک مدل هیدرولوژیک است. اعتبارسنجی از طریق مقایسه خروجی‌های شبیه‌سازی شده مدل, بدون تغییر پارامترهای حاصل از واسنحی, با مقادیر مشاهده‌ای که در مرحله واسنحی استفاده نشده‌اند.ء انجام 1و 1 8111 2-۳ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هتم - سامانه‌ی ترکیبی پایش نا پشستیباتنی تصمیمگیری در زمان واقعی )۱۳ ۳-۵-۸- سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری با تلفیق سامانه‌ی پشتیبانی تصمیم‌گیری با سامانه‌ی جمع‌آوری اطلاعات پیش‌بینی سیلء سامانه ساختار جدیدی پیدا می‌کند. در این چارچوب باید توجه داشت که سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری علاوه بر استفاده از داده‌های زمان واقعی هیدرولوژیکی و هواشناسی از اطلاعات زمینی نیز استفاده می‌نماید. یک سامانه‌ی پشتیبانی تصمیم‌گیری بر سامانه‌ی هوش مصنوعی مبتنی است و باید ملزومات هر مشکل را در نظر داشته باشد. بدین طریق دانش حل مساله» جمع‌آوری داده‌ها و نحوه اجرای مدل‌ها مشخص می‌شوند. در واقع مدل‌ها ابزاری برای کسب اطلاع از آثار و نتایج تصمیمات اتخاذ شده محسوب می‌گردند. به عنوان نمونه می‌توان از مدل یک‌بعدی جهت تحلیل مناسب‌بودن آبدهی عبوری از محدوده سیل‌گیری استفاده نمود درحالی که مدل دوبعدی جریان برای تخمین سناریوهای آینده تولید شده توسط مدل‌های بارش و بارش - رواناب مورد تحلیل قرار می‌گیرند و نتایج حاصل به‌صورت گرافیکی لمس از خسارات حاصل از گزینه‌های مختلف تصمیم‌های اتخاد شده در اختیار تصمیم‌گیرندگان قرار دهد (به‌عنوان نمونه تصویر خانه‌های به زیر آب رفته در سیلابدشت به‌صورت گرافیکی). 1-۸ عملکرد سامانه اطلاعاتی در استفاده موثر از داده‌های حاصل از پایش و پیش‌بینی روند هیدرولوزیکی و دینامیکی حوضه رودخانه‌ای با استفاده از مدل‌های ریاضی شبیه‌سازی می‌گردند. مدل مورد استفاده ترکییی از مدل بارش- رواناب و یک مدل روندیابی جریان است. هر دو مدل به‌طور مستقل و به‌هنگام کار می‌کنند و بنابراین باید از یک روش همسان‌سازی اطلاعات جهت وارد نمودن داده‌های مشاهداتی در تخمین‌ها استفاده گردد. هر مرحله محاسباتی با انجام پیش‌بینی حاصل از مدل بارش- رواناب آغاز می‌گردد. رواناب محاسبه‌شده حوضه به مدل روندیایی جریان وارد می‌گردد. مدل روندیابی جریان» تراز آب و میزان جریان در کل سامانه رودخانه را محاسبه می‌نماید. ترازهای آب اندازه گیری شده برای بهبود بخشیدن تخمین‌های جریان مورد استفاده قرار می‌گیرند. تخمین‌های اصلاح شده جریان در محدوده بالادست به‌عنوان معیارهایی جهت به‌روزنمودن وضعیت مدل بارش- رواناب استفاده می‌شوند. (شکل ۵-۸). -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۳ راهنمای جامع مطالعات طرح, بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل براورد وضعیت واقعی ۱ ۱ : ۱ مدل بارش - رواناب مدل بارش - رواناب همسان‌سازی داده‌ها برآورد وضعیت واقعی مدل روندیابی مدل روندیابی جریان همسان‌سازی داده‌ها شکل ۵-۸- نمایش عملکرد مدل‌ها در سامانه اطلاعاتی مدل‌ها از طریق یک ابزار ارتباط با کاربر ویژه اجرا گشته و سپس اندازه‌گیری‌ها و نتایج محاسبات در یک بانک اطلاعاتی موقتی ذخیره می‌گردند. از طریق ارتباط با کاربرء اندازه گیری‌ها و نتایج محاسبات بر گزیده به‌طور دایم در یک پایگاه داده هیدرولوزیکی ذخیره گردیده و بدین طریق آرزیابی و گزارش‌گیری تسهیل می‌گردد. ۱-1-۸- کمک به فرآیند تصمیم‌گیری وقتی که داده‌های مورد نیاز در دسترس باشندء» تشخیص زمان انتشار هشدار امر مهمی است. ابزار موجود برای تحلیل داده‌ها می‌توانند شامل سامانه‌های دستی ساده و یا ابزاری کاملا خودکار باشند. سامانه‌های دستی شامل جداول, نمودارها و نمایه‌های مشتق از بارش متوسط و شاخص‌های سیلاب هستند. سامانه‌های رایانه‌ای مشتمل بر مولفه‌های مدیریت داده» مدل‌سازی» پیش‌بینی و انتشار هشدار خودکار هستند. بعضی مولفه‌ها ابتدایی یا پیجیده هستند و در تعامل با یکدیگر نیازها و محدودیت‌های یک سامانه‌ی هشدار سیل را برطرف می‌نمایند و بعضی از آنها جهت ارتقای کارآیی» قابلیت اعتماد و زمان پیش‌هشدار اصلاح می‌گردند. شماری از مولفه‌های مورد نیاز عبارتند از: - کنترل کیفیت داده‌های ورودی - نمایش داده‌های بارش ورودی به شکل جدولی یا نقشه‌ای - نمایش داده‌های تراز آب به شکل جدولی پا گرافیکی - نمایش داده‌های هواشناسی سنجنده به شکل جدولی یا گرافیکی - هشدارهای دیداری یا شنیداری مبتنی بر نرخ بارش» تراز یا نرخ افزایش تراز در یک سنجنده تراز آب» آستانه سرعت باد و - مدل‌های هیدرولوژیکی با استفاده از بارش زمان واقعی یا پیش‌بینی شده یا اطلاعات هیدروگراف به عنوان ورودی -------- صفحهٔ بعد -------- فصل هنسم - سامانه‌ی ترکیبی پایش تا پنشستیبانی تصمیمگیری در زمان واقعی ۱۳۳ - ارتباط آلکترونیکی با نزدیکترین مرکز هواشناسی برای دریافت پیش‌بینی‌ها و هشدارها در نزهایت» یک طرح هشدار سیل باید کیفیت داده‌های مورد نیاز برای اتخادذ تصمیم‌های هشدار سیل را بالا ببرد. ۲-1-۸- پایگاه داده هیدرولوزیکی و امکانات پردازش اطلاعات سامانه‌ی پیش‌بینی سیلاب به یک پایگاه داده موقتی جمهت گردآوری آخرین داده‌ها و نتایج حاصل از محاسبات مرتبط با پیش‌بینی در حال انجام نیاز دارد. تراز آب و داده‌های بارش مرتبا از طریق ارتباط با کاربر به پایگاه داده‌ها وارد می‌گردند. وجود چنین پایگاه داده‌ای سبب می‌گردد که به مرور یک پایگاه داده دایمی متشکل از داده‌های مورد نباز و نتایج محاسبات تشکیل گردد. بدین طریق, داده‌های مورد اشاره در فواصل زمانی کوتاه مثلا هفته‌ای یک بار از پایگاه داده موقتی به داخل پایگاه داده خارجی دایمی منتقل می‌گردند. یک نمونه از این نوع پایگاه داده, پایگاه داده مدل سامانه‌ی هیدرولیکی, هیدرولوژیکی دلفت! (11۷13105) است. پایگاه داده مورد نیاز می‌تواند به صورتی عمل نماید که هم یک مدیریت پایگاه داده باشد و هم مانند یک بسته‌ی نرم‌افزاری پردازش اطلاعات عمل نماید. این بسته نرم‌افزاری می‌تواند بر روی رایانه‌ای شخصی پیاده و اجرا گردد. این سامانه یک ساختار سهل‌الوصول از داده‌ها در پایگاه داده‌ها به‌وجود می‌آورد به‌گونه‌ای که یک مجموعه گسترده از آبزارها برای وارد کردن داده» اعتبارسنجی, تکمیل و تهیه گزارش را شامل می‌گردد (شکل ۶-۸) ورودی و پردازش داده سامانه‌ی ذخبره و پردازش داده اندازه‌گیری جربان جمع آوری داده‌ها تحلیل‌های سری زمانی گزارش‌دهی و به روز کردن 0 اعل3/10 ای ۲1۵0|0۵ 12011۳1۷۵۳۵00۰ -۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳5 راهنمای جامع مطالعات طرح» بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل ۳-۹-۸ ارتباط با کاربر سامانه‌ی ارتباط با کاربر دارای یک منوی ابزاری است که از طریق آن با سامانه ارتباط برقرار می‌گردد. اهداف این ابزار عبارتند از: - ایجاد ارتباط با پایگاه داده‌ها - وارد نمودن داده‌ها با دارا بودن امکان کنترل نمودن داده‌های ورودی - فعال نمودن مدل‌ها به‌منظور به‌روزنمودن داده‌ها و پیش‌بینی‌ها - گزینش پیش‌بینی‌های بارش (سناریوها) و استراتژی‌های مدیریت حوضه و مخزن - قابل مشاهده‌نمودن (گرافیکی) وضعیت به‌هنگام سیل و نتایج پیش‌بینی‌های مختلف به‌منظور مقایسه آنها - حفظ تنظیمات پیش‌فرض, پیکربندی مدل و پارامترهای مدل ارائه‌ی مطلوب نتایج پیش‌بینی‌ها یا وضعیت واقعی رودخانه‌ها به‌صورت گرافیکی امری قابل توجه است. کدهای رنگی برای نمایش شرایط هشدارء بحرانی و سیلابی مورد استفاده قرار می‌گیرند و سریعا تحلیل می‌شوند. دستورات وارد شده توسط پیش‌بینی کننده قبل از پردازش کنترل می‌گردند و گزینه‌هایی که نامناسب و نامربوط هستند حذف می‌گردند و یک تابع کمکی (۲10[0]) به‌صورت متنی وجود دارد. 5-1-۸ استفاده از فیلتر کالمن برای همسان‌سازی نتایج حاصل از اندازه‌گیری‌ها و نتایج حاصل از مدل در مقایسهء داده‌های حاصل از اجرای مدل‌ها و داده‌های حاصل از اندازه‌گیری‌ها و مشاهدات محلی دارای اختلاف هستند. وجود چنین مشکلی, نیاز به کالیبره نمودن مدل‌ها برای ارائه نتایج واقعی را می‌طلبد. در صورت کارکردن صحیح مدل‌های بارش- رواناب و روندیابی جریان باز هم در مقایسه با واقعیت. اثر دینامیکی فرآیندهای موجود باید مدل گردند. بدین جهت که نتایج محاسبات در یک اجرای درازمدت نسبت به داده‌های اندازه‌گیری شده دچار انحراف می‌گردند و بنابراین کالیبره نمودن پیوسته مدل‌های ریاضی آمری ضروری محسوب می‌شود. یک روش مهم مورد استفاده در این راستا استفاده از فیلتر کالمن توسعه یافته است. فیلتر کالمن یک الگوریتم پردازش اطلاعات است که اطلاعات حاصل از اندازه گیری‌ها را با اطلاعات حاصل از مدل‌های ریاضی ترکیب نموده و این امر به طریقی صورت می‌گیرد که نتایج حاصل حاوی کم‌ترین عدم قطعیت باشند. فیلتر کالمن توسعه یافته در رابطه با سامانه‌های غیرخطی مورد استفاده قرار می‌گیردء درحالی که فیلتر کالمن اولیه در مورد سامانه‌های خطی اعمال می‌شود. در اولین مرحله مقادیر پیش‌بینی شده و در مرحله بعد مقادیر اندازه‌گیری شده جمع‌آوری می‌گردند. باید توجه داشت که ویرایش و تصحبح اطلاعات مبتنی بر خطای سامانه‌ای و خطای اندازه‌گیری است. فایده عمده استفاده از فیلتر کالمنء مداخله صحبح انحرافات مدل از مشاهدات. در کاهش عدم قطعیت حاصل از تخمین مقادیر است. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ‎٩ سا ۰ زمان واقعی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل نهم - سامانه گسترس و انتشار هشدار در زمان واقعی ۱۳۷ -۱-۹٩‏ کلیات به‌دنبال تهیه پیامی قابل درک و انتقال و اطمینان از دریافت پیام توسط مردم است. به‌طور مثال یک پیام کامل موارد زیر را ارائه می‌دهد: سیلاب ممکن است شامل اطلاعاتی در رابطه با آنچه از قبل اتفاق افتاده است نیز باشند. برای مثالء جاده 7 تا ۷ در پل 7 بسته - چه اتفاقی رخ داده است؟ - پیام به چه معنی است؟ - فرد چه کاری باید انجام دهد؟ ۲-۹- معیارهای تدوین پیام هشدار سیل یک پیام هشدار سیلاب. اطلاعاتی در مورد شرایط حاضر و محل وقوع سیلاب ارائه می‌دهد. به‌علاوه اثرهای پیش‌بینی بر دریافت‌کنندگان پیش‌بینی و اقداماتی که لازم است آنها انجام دهند نیز در پیام‌های هشدار مورد توجه قرار می‌گیرند. تدوین پیام باید براساس نیازهای مردم در معرض ریسک صورت گیرد و به زبان مردمی که انتظار می‌رود اقداماتی را انجام دهند باشد. در این چارچوب موضوعات کلیدی عبارتند از: - پیام باید بر آینده‌نگری استوار بوده و به‌علاوه اطلاعاتی در مورد شرایط حال نیز ارائه دهد. - پیام باید مردم را تشویق نماید که اقدامات لازم را به انجام رسانند. یک پیام هشدار حاوی نتایج پیش‌بینی سیلاب و تفسیر آن است. پیش‌نیاز تدوین موثر پیام هشدارء آگاهی دقیق به مشکل سبلاب است. از جمله مشخصه‌های سبلاب» شاخص جوامع در معرض خطرء اندرکنش سیلاب و جوامع می‌باشد. - زمانی که تا رسیدن سیلاب به تراز معین پیش‌بینی شده است - زمان وقوع سیلاب (روزء» شب و...) |- ۵۵| 116 ۳۱۵۵۵ ۷۷۵۳۱۲۶ 0 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ راهنمای جامع مطالعات طرح بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل - زمان تداوم سیلاب - محلی که سیلاب از آن می‌آید و محلی که سیلاب به آن‌جا خواهد رفت - عمق و سرعت سیلاب - سایر عوامل موثر در ایمنی دریافت‌کنندگان پیام» گروهی یک‌دست از مردمی که یکسان می‌اندیشند و یکسان عمل می‌کنند. نیستند. این تفاوت‌ها در تدوین پیام‌ها باید در نظر گرفته شوند. تمایز دریافت‌کنندگان پیام از جنبه مختلف می‌تواند به مشکلاتی در جهت تحقق اهداف پیام‌های هشدار بیانجامد. بنابراین مخاطب اصلی پیامء افراد در معرض خطر بوده و بسیار مهم است که این افراد و جوامع به‌خوبی شناسایی شوند. تدوین پیام هشدار, نیاز به تخصص‌های ارتباط عمومی دارد که ممکن است در سازمان‌های مسوول شرایط اضطراری وجود نداشته باشد. بنابراین در صورت لزوم باید در اسرع وقت افراد متخصص در زمینه‌ی روابط عمومی به‌کار گرفته شوند. شاخص‌هایی که براساس آنها طراحی پیام صورت می‌گیرد عبارتند از: - درجه خطر - میزان سابقه و یا تجربه سیلاب‌های قبلی در منطقه - وضعیت خانواده‌های ساکن در محل - زبان - وضعیت اشتغال و کسب و کار در منطقه ویژگی‌های پیام هشدار عبارتند از: - کوتاه باشد. - امری بوده و با هدف جلب توجه آرائه شود. - عواقب سیلاب را اعلان کند. - روشن و با زبان ساده بیان شود. - مسایل روان‌شناختی را در نظر گیرد. - در جهت مثبت ارائه شود. - به شکل دستورالعمل باشد. - برای جلب توجه مردمء به صورت زنده ارائه شود. سازمان‌های مسوول تهیه هشدارهای سیلاب اغلب وابسته به رسانه‌های جمعی هستند تا بتوانند اعتماد مردم را کسب کنند. آزبا کمک می‌کنند تا: - پیام‌ها به‌صورت هر چه خلاصه‌تر بیان شوند (پیام‌های صادر شده از طریق رادیو نباید بیش از ۳۰ ثانیه باشند). - پیام‌ها باید ترتیب داشته باشند (مهم‌ترین موضوعات در ابتدا برای جلب توجه مردم ارائه گردند). - پیام‌ها زمان‌بندی شده و به‌صورت شفاف و بدون ابهام ارائه شوند. - پیام‌ها باید به ایجاد انگیزش افراد در اقدام به مقابله کمک کنند و موجب نگرانی و ترس بی‌مورد نشوند. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل نهم - سامانه کسنرنس و انشار هشدار در زمان واقعی ۱۳۹ برخی عبارت‌ها به‌راحتی قابل درک به‌وسیله عموم مردم نبوده و حتی برای متخصصین نیز معانی مختلفی را القا می‌نمایند. استفاده از زبان ساده می‌تواند در حل مشکلات موثر باشد. در بسیاری مواقع به‌دلیل این که زمان پیش‌هشدار کم است باید یک‌سری پیام‌های از پیش تعیین شده وجود داشته باشد. از جمله سیلاب‌هایی که نیاز به الگوی پیام قبلی دارندء تندسیلاب‌ها هستندء چرا که زمان کافی برای طراحی آنها در زمان بارندگی وجود ندارد. تندسیلاب‌ها می‌توانند باعث غافل‌گیری مردم شده و تلفات جانی به‌دنبال داشته باشند. اکثر موارد مرگ و میر شدید ناشی از سیل در تندسیلاب‌ها به‌وقوع می‌پیوندد. به‌عنوان نمونه" از اصطلاحات زیر برای هشدار تندسیلاب استفاده می‌کند: - هشیارباش تندسیلاب: نشان‌دهنده محتمل‌بودن وقوع سیل در محل مورد نظر یا نزدیک به آن است. هشیارباش تندسیلاب به این معنا است که ۶ ساعت بعد.ء احتمال وقوع بارندگی شدید و تندسیلاب وجود دارد. یعنی ممکن است بارندگی در آن منطقه منجر به سیل برق‌آسا شود و مردم باید برای یک شرایط اضطرار سیل آماده باشند. اخطار می‌تواند برای مناطق روستایی» شهری با مناطق حاشبه رودخانه‌ها صادر شود. باران شدید در زمان کم بسته به سطح زمین» پوشش زمین» میزان شهرنشینی» تغییر و ساخت و ساز در حریم و بستر رودخانه و شرایط اولیه زمین و جدول ۱-۹- نمونه‌ای از فرم استاندارد پیش‌بینی‌های تندسیلاب سطح پیام ۱ - آگاهی اولیه" این پیام بیان می‌کند که شرایط آب و هوایی به‌گونه‌ای است که توفان سیل‌آسا تا ساعاتی دیگر به وقوع می‌پیوندد. به زودی نتایج نهایی, بعد از مشورت با سازمان ملی هواشناسی اعلان خواهد شد. این پیام بعد از مشاوره با سازمان ملی هواشناسی, در جهت آماده ساختن مردم ارائه می‌شود. این پیام بیان می‌کند که سیل با احتمال بالایی روی خواهد داد و تلفات جانی و مالی محتمل خواهد بود. سطح پیام ۴ - بازگشت به حالت اولیه" این پیام بیانگر برگشت به شرایط اولیه و پایان یافتن شرایط اضطراری سیلاب است. ۳-۹- مثالی از نحوه و ساختار یک پیام هشدار «پیش‌بینی می‌شود که پتانسیل سیلاب ازساعت شش تا ساعت وجود دارد.» |- (۸۸ 2- 112۳۵۱ 1 ۷۷/۵۲ 11000 111۸5 -3 8 11000 دا1*[۵۵ -4 07 [|۸ -5 -------- صفحهٔ بعد -------- 5 راهنمای جامع مطالعات طرح» بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل - رودخانه‌ها و دشت‌های کوهپایه‌ای؛ سیلابدشت‌هاء رودخانه‌های شهری,» خیابان‌های شهری» تقاطع‌ها و مناطق مسطح - رونوشت پیام به سازمان‌های مربوط برخی از اقدامات لازم در زمان هشدار سبلاب تخلیه به‌موقع» جابجایی اموال و رفتن ید مناطق امن و9 پناهگاه‌ها است. یکی از مشکلات در امر امدادرسانی, تخلیه مردم است. منطقه را ترک کرده بودند. (اغلب بحث‌ها و جنحال‌ها در خانواده در مورد لزوم تخلیه منطقه بوده است.) در خانواده‌ها اکثر مخالفت‌ها - ۴۵ درصد افراد به خانه اقوام خود رفتند. - ۲۱ درصد افراد به خانه دوستان خود رفتند. - ۱۸ درصد افراد به مناطق مرتفع پناه بردند. بنابراین بسیاری از پناهگاه‌هایی که برای فرار و اسکان» در نظر گرفته شده بود خالی باقی ماندند. - مسافت پناهگاه‌ها از خانه‌ها - میزان خطر و ریسک - نوع فرهنگ مردم - سطح آمادگی جامعه مساله دیگر باورداشتن هشدار است. براساس تحقیقات صورت گرفته " اگرچه افراد زیادی به پیام‌های هشدار گوش می‌دهند. ولی میزان باور آنها از پیام متفاوت است. مردم براساس تجارب خود از رویداد قبلیء نسبت به هشدار عکس‌العمل نشان می‌دهند. بر این میلیتی نشان داد که عکس‌العمل مردم همیشه به شکل گروهی بوده است نه فردی. در یک نظرخواهی سوال‌های مختلفی درباره زمان دریافت پیام‌های اولیه هشدار مطرح گردید: |- 2- [4[ 3- ۷ 7 ,980-۷711110۵ | ز[ع 0 -4 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل نهم - سامانه گسترشس و اننتشار هشدار در زمان واقعی )۱5 - یا پیام‌ها روشن است؟ - آیا فرد هشداردهنده قابل اعتماد است؟ سن: تجربه نشان می‌دهد که افراد مسن تمایل کم‌تری برای عکس‌العمل در زمان حادثه دارند. جنسیت: زنان نسبت به مردان به هشدارهای سیلاب بهتر و زودتر پاسخ می‌دهند . در یک تحقیق سوالی با این مضمون که در دهه بعدی, چند درصد وقایع رخ داده نیاز به تخلیه منازل خواهد داشت. مطرح گردید. حدود نصف زنان احتمال را ۹۰ یا ۱۰۰ درصد اعلام کردند و تخلیه را ضروری می‌دانستندء درحالی که تنها ۴۱ درصد مردان معتقد به تخلیه منطقه بودند. نسبت به هشدارها دارند. بررسی‌های انجام شده در آمریکای مرکزی بیانگر این مطلب بود که مردم آمریکای لاتین به‌خاطر زنجیره و گستره قومی؛ نسبت به سیاهان و سفیدان منطقهء عکس العمل بهتری از خود نشان داده‌اند. وضعیت اجتماعی- اقتصادی: هرچه وضعیت اقتصادی و اجتماعی و به تبع آن تحصیلات منطقه‌ای کم‌تر باشدء دریافت هشدار و مقابله با سیلاب نیز کم‌تر می‌شود. درک پیام هشدار می‌تواند با وقایع اخیر و مقایسه سیلاب محتمل با سیلاب‌های قبلی افزایش یابد. برای مثال می‌توان عباراتی همجون, این سیلاب شبیه سیلاب سال --- خواهد شد یا این سیلاب شدیدتر از (یا ۰/۵ متر بیش‌تر از) سیلاب سال ---- خواهد بود را در پیام مطرح نمود. اطلاعات کافی گرفته‌شده از منابع مت ی کرت با ی فوصت گریز در درک صحیح از ریسک محیط دادن دستورالعمل‌ها برای گریز ی : : ۱ شرایط تهدید خطر باور به هشدار داده شده تجزیه ساختارها و گزارش‌ها کردن از دستورالعمل‌های داده شده ارزیابی افراد و جامعه در عکس‌العمل آزها پیروی کرش ار اور ممل ی شکل ۱-۹- الزامات انتشار پیام هشدار و عکس‌العمل مناسب 80 ,اعان۳ -۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ راهنمای جامع مطالعات طرح بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل ۵-۹- نحوه‌ی اعلان هشدار سیلاب افراد در معرض ریسک قادر به اتخاذ تصمیم و ارائه‌ی عکس‌العمل مناسب نخواهند بوده مگر این که پیام هشدار به آنها منتقل شود. پیام‌های هشدار به‌موقع از راه‌های زیر منتقل می‌شوند: - پیام رادیو: اعلان هشدار در میان پیام‌ها یا مصاحبه با مسوول امداد و نجات - تلویزیون: به شکل زیرنویس تلویزیون و یا پیام در طول اخبار یا میان برنامه - تابلوهای اعلان: اطلاعات بر روی صفحات نمایشی - به صورت نوشته یا روزنامه‌ها - تلفن و یا دورنما - شبکه‌های رایانه‌ای - حضوریافتن در درب منازل - بلندگوهای ثابت و سیار - تماس با رهبران و افراد کلیدی انتشار پیام در مراحل مختلفی صورت می‌گیرد. در مرحله اولیه» پیام از بخش پیش‌بینی به نمایندگان مقابله با سیلء مسوولین انتشار هشدار و سازمان‌های در معرض ریسک فرستاده می‌شود. در مرحله دوم تصمیمات مقابله‌ای مناسب و طراحی پیام‌های اضافی برای جمعیتی که نیاز به مقابله مشخص دارند»ء صورت می‌گیرد. هشدارها می‌توانند به‌عنوان هشدارهای خاص با کلی طبقه‌بندی شوند. تفاوت آنها بستگی به نوع مخاطبین دارد. هشدارهای عمومی, به کل جوامع برای بیان این مساله که سیلاب در راه است یا شرایط سیلاب موجود ممکن است تغییر یابد؛ به‌کار می‌رود. هشدارهای خاص» برای افراد یا بخش‌هایی از جوامع بوده و بیانگر یک عملکرد دقیق است. تفاوت‌های مهمی در محتویات پیام‌ها و فن‌آوری‌های قابل دسترس بین دو مرحله وجود دارد. در مرحله اول با زبان فنی‌تر و با ابزارهای الکترونیکی شرایط برای مسوولین ارائه می‌شود. در مرحله دومء باید فرآیند توزیع و انتشار را به‌نحوی مدیریت نمود که دریافت‌کنندگان پیام مناسب‌ترین واکنش را از خود نشان دهند. ارتباطات باید دارای زمان‌بندی بوده و برای رسیدن به بهترین و مناسب‌ترین مقابله به کار رود. پیشرفت‌های حاصل در ارتباطات الکترونیکی بیانگر این موضوع است که گزینه‌های انتخابی برای هشدار عموم گسترش یافته است. برای مثال, ارتباطات رایانه‌ای» افراد در معرض ریسک را قادر می‌سازد تا از طریق اینترنت به پیام‌های استاندارد یا تلفن‌های نیاز برای هشدارهای خاص در سیلاب‌های شدید بیش‌تر از سیلاب‌های با شدت کم است. هشدارهای عمومی بیش‌تر برای وقایع نسبتا کوچک و جهت تهیه اطلاعات کلی برای قشر وسیعی از افراد است. کانال‌ها یا مسیرهای ارتباطی مختلفی وجود دارند که در ادامه به نقل از راهنمای شرایط اضطراری استرالیا ارائه می‌شوند: -------- صفحهٔ بعد -------- فصل نهم - سامانه گسترنس و انتشار هشدار در زمان واقعی ۱8۳ ۱-۵-۹ استفاده از تلفن» دورنماء پست الکترونیک و بی‌سیم برای هشدار سیل به سازمان‌های مسوول به‌کار می‌روند. البته در مورد افرادی که امکان اطلاع‌رسانی به آنها به شکل عمومی وجود ندارد نیز استفاده می‌شوند. یکی از فن‌آوری‌های جدید مخابراتی» اجازه شماره‌گیری خودکار تعداد زیادی تلفن در یک زمان و امکان هشدار از طریق پیام صوتی ‏ را ایجاد می‌کند. این فن‌آوری وقتی که شمار خانوارها نسبت به زمان دسترسی زیاد باشدء یا زمانی که عملیات اطلاع‌رسانی خانه به خانه ممکن نباشدء مفید واقع خواهد شد. در سال‌های اخیر استفاده از پیام کوتاه تلفن‌های همراه (5۸/15) برای اطلاع‌رسانی و هشدار سیلاب سریع بیش‌ترین کاربرد را داشته است. در زمان سیلاب, کاربر محلی» با شماره‌های تهیه شده تماس گرفته» یک شماره مشخص را وارد می‌کرده و پیامی مشخص را برای هشدار به مردم ثبت می‌کند و به آنها پیشنهاد می‌کند که به ایستگاه رادیویی 1۳۸۸ محلی برای کسب اطلاعاتی همچون روند سیلاب گوش فرا دهند. دریافت‌کنندگان می‌توانند از طریق بلوک‌های خیابانی یا آدرس مناطقء گروه‌بندی شوند. سامانه‌های تماس خودکار به‌خصوص برای هشدار شکست سد به کار می‌روند که در این حالت موج سیلاب به سرعت به مراکز جمعیتی نزدیک می‌شود. در مناطق زیادی از استرالیاء جزوه‌های راهنمای مقابله با سیلاب تهیه و به‌وسیله دورنما به ساکنین مناطق سیل‌خیز به‌خصوص کشاورزان فرستاده می‌شوند. ۲-۵-۹- اطلاع‌رسانی خانه به خانه این روش در زمان تخلیه با توجه به زمان» اقدامی مطمئن به‌شمار می‌رود. مسوولین این کار باید مطالب چاپ شده‌ای را در رابطه با نحوه آمادگی و پاسخ‌گویی مردم در مقابله با سیلاب به مردم تحویل دهند. این مطالب می‌تواند شامل اطلاعاتی در رابطه با مسیرها و مراکز تخلیه باشند و مشخص می‌کنند که مردم چه کاری را باید قبل از ترک خانه انجام دهند و چه چیزهایی را به‌همراه داشته ۳-۵-۹ هشدار رایانه‌ای این هشدار از طریق اینترنت ارائه می‌شود. صفحات وب می‌توانند برای نشان‌دادن جزییات و اطلاعات به‌روز به شکل متن و فرمت‌های گرافیکی به همراه جزییات و تاریخجه به‌کار روند. آنها می‌توانند به‌عنوان منبع اصلی اطلاعات در رابطه با هشدار در آینده به‌ کار گرفته شوند. سامانه‌های مبتنی بر اینترنت را می‌توان به‌صورت مرحله‌ای توسعه داد و مرتبا به‌روز نمود. کاربران باید بتوانند نظرات یا پیشنهادات خود را برای بهبود سایت مرتبط ارائه دهند. ۱- ۷۵۱۵۵ ۸/1۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱:4 راهنمای جامع مطالعات طرح» بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل 2-۵-۹ استفاده از رسانه‌ها رسانه‌های گروهی مزیت‌های زیادی را برای انتشار پیام‌های عمومی به‌همراه دارند. رسانه‌ها دارای کانال‌های آزاد هستند و در بیش‌تر مواقع, آنها تنها روش برای انتشار سریع پیام‌ها به مردم محسوب می‌شوند. رسانه‌ها معمولا بسیار بهتر از جزوه‌ها برای افزایش هشیاری افراد در معرض ریسک. موثر واقع می‌شوند. برای مثال, روزنامه‌ها می‌توانند راهنمای طرح عملیاتی سیلاب را با توجه به زمان دسترسی فراهم کنند. اعلان هشدارها از طریق رادیو و روزنامه می‌توانند تکمیل کننده هم باشند. به‌عنوان مثال می‌توان از رادیوهای محلی بر روی موج استفاده کرد و جزییات بیش‌تر را در مقالات ارائه کرد. به‌طور کلی هر یک از اشکال انتشار پیام هشدار مزایا و معایب مربوط به خود را دارد. برخی از این اشکال مانند آزیرهاء ممکن است در شرایطی اصلا مورد استفاده قرار نگیرند. از محدودیت‌های آژیرها این است که ممکن است برای همه ساکنین قابل شنیدن نباشند. به‌خصوص زمانی که مردم در خواب هستند. در مقابل, اغلب مردم صدای زنگ تلفن خود را در شب یا روز می‌شنوند. تمامی روش‌ها به شکل یکسان در همه شرایط مفید واقع نخواهند شد. روزنامه‌هاء در زمان تندسیلاب به شکل سریعی نمی‌توانند مورد استفاده قرار گیرند. اما در زمان سیلاب‌های تدریحی در فاصله زیاد موثر واقع می‌شوند. یکی از خصوصیات بد رسانه‌های گروهی» این مساله است که تعداد زیادی از مردم پیام هشدار را در برخی زمان‌ها دریافت نمی‌کنند. به خصوص در مناطق غیرشهری که کانال‌های اطلاع‌رسانی زیادی وجود ندارد. برای ساکنین شهری, رادیو در زمان صبحانه و در زمان اوج ترافیک صبح بهترین روش محسوب می‌شود. اما کاریی آن در بعد از ظهر کم‌تر می‌شود. در مقابل تلویزیون بهترین رسانه ساعات بعد از ظهر و عصر خواهد بود. در نتیجه انتخاب اشکال ارتباطی در شرایط خاص بستگی به موارد زیر دارد: - فراوانی - شدت سیلاب - زمان هشدار موجود - منابع در دسترس - زمان روز و روز هفته " - عکس‌العمل مورد انتظار در پایان باید آشاره کرد که در برخی موارد ترکیب روش‌های فوق می‌تواند با هم‌افزایی» گزینه بهینه را به‌دست دهد. محققین زمان هشدار و دقت هشدار را معیار عملکرد و مقابله مناسب افراد در رابطه با هشدارسیلاب عنوان کردند. در این راستا مبحث داده‌های زمان واقعی مطرح گردید و به‌هنگام‌سازی داده‌ها در زمان واقعی به روش فیلتر کالمن به‌عنوان بخشی از سامانه‌ی هشدارسیلاب برای کاهش عدم قطعیت معرفی گردید. سامانه‌های هشدارسیلاب به‌عنوان ابزار مدیریتی کارا برای پهبودبخشی اثر مدیریت سیلاب و کاهش اثرهای سیلاب مطابق شکل (۲۳-۹) ارائه شده است. ۱- ساعتی از روز و روزی از هفته که پیام در آن ارسال می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل نهم - سامانه گسترس و انتشار هضدار در زمان واقعی ۱0 معیارهای سازه‌ای برای مثال خاکریز, دیدار مخازن. کانال‌های برخی از مباحث تحقیقاتی اصلی ۹- زمان هشدار ۲- قابلیت اعتماد به ۳- بهینه‌سازی هر بخش در هم‌افزایی مدیریت شکل ۲-۹- هم‌افزایی در میان اقدامات مختلف مدیریت سیلاب -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۱۰ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دهم - سامانه عکس‌العمل اضطراری ۱۹ ۱-۰- کلیات در این فصل ابتدا کلیات سامانه‌ی عکس‌العمل اضطراری" ارائه شده و سپس چارچوب‌های عملیاتی شرایط اضطراری مطرح می‌شود. ۳-۰ انواع مدیریت عملیاتی - یک ساختار کلی مدیریت شرایط اضطرار - ترکیبی از هر دو ۱-۳-۰ مدیریت عملیاتی به‌وسیله سازمان مقابله با سیل ۲-۲-۰ مدیریت عملیاتی به‌وسیله ساختار مدیریت شرایط اضطرار عملیات به‌وسیله یک شخص در شرایط کنترلی خاص با ساختار مدیریت اضطرار» مدیریت می‌شود. سازمان‌های سهیم در مدیریت سیلاب, وظایف خاصی دارند و انتظار می‌رود که ابزار لازم را برای مدیر عملیات سیل فراهم آورند. باتوجه به ملزومات مدیر شرایط اضطرار تشخیص شکل این نوع عملیات بر عهده مدیران سازمان‌های حمایت‌کننده است. ساختار مدیریت شرایط اضطرار» حمایت‌های مورد نیاز سازمان مقابله با سیل را هماهنگ می‌نماید. این نوع مدیریت تنها می‌تواند در مواردی که سازمان مقابله با سیل به‌صورت قانونی دارای اختیارات است. موثر واقع گردد. بر اساس تحارب جهانی» مدیریت شرایط اضطراری مقابله با حوادث غیرمترقبه در قالب یک سازمان ملی و پکپارچه بهترین کارایی را داشته است. به زبان ساده» سیلاب تنها یکی از مجموعه حوادث مخاطره‌آمیزی است که یک ملت پیشرفته باید برنامه مقابله با آن‌را آماده کرده باشد. شبکه‌های آمادگی اضطراری و مقابله در برابر سیلء وقتی در مجموعه‌ی یک طرح جامع مقابله اضطراری چندبعدی قرار می‌گیرند. می‌توانند از سامانه‌های تشکیلاتی و سازه‌های موجود بهره برند و با گرد هم‌آوردن منابع و متخصصین در یک مجموعه برای کاهش خطرات بلایای طبیعی از قبیل توفان» زلزله و سیلء صرفه‌جویی‌هایی در اقتصاد سازمانی و هزینه‌ای حاصل گردد. ۱- ۵۵| 116 11000 11۵۳860۷ 5 -------- صفحهٔ بعد -------- ۱.۰ مطالعات طرح» بهره‌برداری و نگهداری سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیلاب ۳-۲-۰- مدیریت عملیات به‌وسیله ترکیبی از موارد فوق - عملیات به‌وسیله یک شخص که مدیر عملیات سیل است در درون ساختار مدیریت اضطراری مدیریت می‌شود. سازمان‌های مقابله با سیل نامزد انجام اعمال خاصی هستند و آنها این اعمال را تحت هدایت کلی مدیر شرایط اضطرار - انتخاب سامانه مدیریت واکنش به سیلاب به‌طور قابل توجهی به سامانه کلی مدیریت اضطرار وابسته است. ۳-۰- عملیات مقابله با سیل - جلوگیری از بالازدن آب از میان آدم‌روها و مجراهای دیگر در سامانه‌ی فاضلاب - پمپ‌کردن آب از زهکش‌های داخلی - مهار فرسایش در پل‌هاء گوره‌هاء پی ساختمان‌ها و خاکریز جاده‌ها 2-۰ تعریف سطوح مختلف توسعه‌یافتگی سامانه جامع پیش‌بینی و هشدار سیلاب شناسایی و اعلان رسمی آغاز و پایان عملیات واکنش به سیلاب به خاطر تدارکات خاصی که معمولا به‌کار می‌رود دارای اهمیت خاصی است. برنامه عملیات واکنش به سیلاب همانند دیگر عملیات مدیریت مخاطرات, با استفاده از یک رویکرد جامع به مدیریت شرایط اضطرار تهیه می‌شود. رویکرد کلی شامل موارد زیر است: - پیشگیری از اثرها یا کاهش درجه سختی آن - فراهم‌کردن یک واکنش فوری موثر - بازتوانی جامعه - در قالب چهار محور فوقء می‌توان به موارد زیر اشاره نمود: جدول ۱-۱۰- مشخصات چهار بخش سامانه مدیریت شرایط اضطرار در استرالیاژ ۲۲] فعالیت‌های پیشگیری فعالیت‌های آمادگی فعالیت‌های واکنش (مقابله) فعالیت‌های بازتوانی قانون گذاری اجرای قانون/ بیانیه باز گر داند.., خدمان < شرایط اضطراری بار ترداندن صروری سنحنده‌های سازه‌ای کاهش اثر توسعه طرح‌های حوادث اجرا نامه‌های تخلیه کنترل‌های برنامه‌ریزی کاربری اراضی | توسعه سامانه‌های ارتباطی اضطراری جری پرامی ۱ مشاوره فعال‌سازی مراکز -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دهم - سامانه عکس‌العمل اضطراری )۱ ادامه جدول ۱-۱۰- مشخصات چهار بخش سامانه مدیریت شرایط اضطرار در استرالیاژ ۲۲] فعالیت‌های پیشگیر فعالیت‌های آمادگی فعالیت‌های ی (مقابله) فعالیت‌های باز توانی جابجایی از مناطق ناامن به عهده گرفتر ن تمرین‌های اموزشی انجام توافقات دوجانبه ی ۱ با سازمان‌های ایالتی» محلی و فدرال تهیه مراقبت‌های پزشکی بلند را ۳ باز گرداندن / بازسازی اموال عمومی و آگاهی عمومی تمیه منابع خاص امدادرسانی قوری زیرساخت‌ها زک سس ۱ : ۹ 9 ارزیابی اثرهای اقتصادی آگاهی/ آموزش جامعه آماده‌سازی فهرست اموال منابع نخلیه مردم در معرض خطر بررسی عملیات مدیریت اضطراری سیلا ۵-۰ ملاحظات مهم در چارچوب شرایط اضطراری باید برخی موارد مهم را مورد توجه ویژه قرار داد: ۹ تعداد افراد ۵ مقصد * افرادی که باید زودتر تخلیه شوند * وسایل مورد نیاز برای رفاه شامل سرویس‌های خدماتی ۱-۵-۰ فعالیت‌های مقابله وقتی یک سبل اتفاق می‌افتد همه سازمان‌های درگیر در مدیریت اضطراری سیلاب برای انجام فعالیت‌های مقابله فرا خوانده می‌شوند. وظایف پرسنل سازمان محلی به شرح زیر است: - انتشار هشدارهای سیل (در ارتباط با دفتر هواشناسی و سازمان مدیریت اضطراری سیل) - تخلیه و ایجاد پناهگاه برای مردم در معرض خطر سیل (همچنین ممکن است تجهیزات محلی و ساختمانی نیاز باشد.) - حفاظت از سازه‌های زیربنایی (مثل انتقال موتورهای الکتریکی از ایستگاه‌های پمپاز فاضلاب و...) به محض این که فعالیت‌های مقابله با سیل آغاز شدند. سازمان بازتوانی باید آغاز ارزیابی محیط زیست و ابعاد بازتوانی را اعلان نماید. سازمان‌های آب معمولا می‌تواند اطلاعات اثرهای محتمل سیلاب را تهیه کند. مخصوصا اگر مقابله با سیل از مخازن اصلی شروع شود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۱.۳ مطالعات طرح» بهره‌برداری و نگهداری سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیلاب ۲-۵-۰ خدمات مورد نیاز تهیه کنندگان خدمات ضروری باید مدیر عملیات سیل را در حد مقدورات حمایت نمایند و او را قادر سازند تا خدمات مورد نیاز را فراهم نماید. مدیر عملیات سیل باید هر زمان که لازم باشد برای کمک به نیروهای خدماتی جهت نگهداری امن سرویس‌هایشان تا حد امکان» کمک نماید. در موردی که سرویس‌ها دجار وقفه شده‌اند» مدیر عملیات سیلاب ممکن است ترتیبی اتخاذ کند که از سرویس‌های جایگزین استفاده شود. این خدمات عبارتند از: - برق (اولویت‌بندی برای برخی سازمان‌های خدماتی خاص و توجه به خطر برق گرفتگی) - بهداشت عمومی (تامین امکانات شستشو و توالت و دفع زباله» کنترل جانوران موذی و ناقل بیماری» کنترل بیماری‌های عفونی» گندزدایی و ضد عفونی و مدیریت مواد خطرناک) - حمل و نقل (مدیر عملیات سیلاب باید اختیارات را به کمیته فرعی تفویض نماید و کمیته فرعی با در نظرگرفتن موارد زیر اقدام به برنامه‌ریزی جزییات می‌کند: نوع حمل و نقل (جاده‌ای» ریلی» هوایی و دریایی)» نوع وسایل مورد نیازء انتخاب مسیرهاء سوخت. مهار ترافیک, انسداد موقت راه‌ها به‌وسیله نیروهای انتظامی و اطلاع‌رسانی مربوط به آن) ۳-۵-۰ آغاز عملیات واکنش به سیلاب پس از ظهور اولین شواهد بروز سیلء عملیات واکنش به سیلاب آغاز می‌شود که این عملیات ممکن است هم‌زمان با اعلان رسمی هشدار یا پیش‌بینی سیل باشد. آغاز رسمی عملیات واکنش به سیل نیازمند برنامه‌های فعالء پیشنهادات خاص و دسترسی آسان به بودجه تخصیص داده شده است. نقطه پایان برای عملیات سیلاب زمانی است که جان افراد و دارایی‌ها مورد تهدید قرار نگیرند. تشخیص این نقطه اغلب آسان نیست. این نقطه نشان‌دهنده پایان عملیات واکنشی است و از آن به بعد مهار اوضاع به ماموران بازتوانی یا محلی ستاد سپرده می‌شود. نکته قابل توجه این که این چهار عنصر (آمادگی» پیشگیری, مقابله و بازتوانی) لزوما به دنبال هم نیستند. برای مفال, عملیات بازتوانی باید از همان زمانی که عملیات واکنش در حال اجرا است انجام شود. این چهار عنصر جنبه‌هایی از مدیریت هستند نه مراحلی از آن. 1-۰ برنامه طرح عمل در شرایط اضطراری همان‌طوری که در فصل دو نیز اشاره شد قدرت رهیافت‌های غیرسازه‌ای در هم‌افزایی با روش‌های سازه‌ای است. در این چارچوب باید توجه داشت که سامانه‌های اطلاع‌رسانی و هشدار سیل بدون مدیریت موثر شرایط اضطراری سیلء عملا کارآیی نخواهند داشت. هر سامانه هشدار سیل باید شامل یک طرح عملیاتی باشد به‌گونه‌ای که اطمینان لازم از تخلیه مناطق سیل‌گیر و کاهش خسارت حاصل شود. محورهای اصلی این فصل برنامه عملیاتی اضطراری, مقابله با سیلاب تخلیه و اسکان است. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دهم - سامانه عکس‌العمل اضطراری ۱.۳ برنامه عملیاتی شرایط اضطراری" یک سند رسمی است که عملیات خاص از پیش طراحی شده‌ای را به‌منظور به حداقل رساندن خسارات جانی و مالیء دنبال می‌کند. این برنامه کارهایی را که یک فرد دارای صلاحیت باید به‌منظور کاستن مشکلات مربوط به سیل انجام دهدء تعیین می‌کند و شامل روش‌ها و اطلاعاتی برای کمک به فرد دارای صلاحیت جهت انتشار پیش‌هشدار و پیام‌های هشدار به مسوولان مدیریت شرایط اضطراری است. این برنامه‌ی از قبل هماهنگ شده با مامورانء سازمان‌های محلی و استانی باید عکس‌العمل به‌موقع و موثر را در مراحل اولیه‌ی سیلاب‌های محتمل, تسهیل نماید. هر برنامه عملیاتی شرایط اضطراری باید برای شرایط مکانی مورد نظر با لحاظکردن کلیه‌ی ویژگی‌های مربوط تهیه شود. برنامه عملیاتی شرایط اضطراری عموما شامل ۶ جز اساسی است: ۱(- دیاگرام هشداردهی ۲- کشفء ارزیابی و طبقه‌بندی موقعیت اضطراری ۳ پاسخ‌گویی ۴ آمادگی ۵- نقشه‌های آب‌گرفتگی ۶- ضمایم توسعه یا تجدید نظر ادواری در مورد یک برنامه عملیاتی شرایط اضطراری باید با هماهنگی کسانی که در سطح استانی و محلی مدیریت شرایط اضطرار را بر عهده دارند». صورت گیرد. مدیران دارای صلاحیت. از اطلاعات برنامه عملیاتی شرایط اضطراری برای سهولت در اجرای مسوولیتشان, استفاده خواهند کرد. مسوولان مدیریت شرایط اضطرار محلی و استانی باید نوعی برنامه محلی و هرگاه قبل از بحران و در آرامش با کمک کارشناسان چندرشته‌ای که اطلاعات لازم را در دسترس دارند.ء برنامه‌ریزی برای مدیریت ریسک و بحران صورت گیرد» آن برنامه بازده بسیار خوبی در زمان واقعی خواهد داشت. برنامه‌ریزی شرایط اضطراری نیاز به برخورد فنی و حس داتی (چشم‌انداز) دارد و از طرف دیگر وجود دیدگاه‌های دانشگاهی تا حرفه‌ای آلزامی است. بنابراین برنامه‌ریز شرایط اضطراری باید آموزش‌های لازم را در گستره‌ی وسیع دریافت کرده باشد. برای مثال آشنایی با سامانه‌های اطلاعات جغرافیایی (015) و فن‌آوری اطلاعات (17) قطعا یک مزیت محسوب می‌شود. در عمل افراد کمی از تمامی قابلیت‌های لازم برخوردارند. به‌عنوان یک نمونه تاریخی می‌توان به حضرت نوح به‌عنوان اولین برنامه‌ریز شرایط اضطراری سیلاب اشاره نمود. کلیدی‌ترین مساله در تهیه برنامه عملیاتی در نظر داشتن قانون پاراتو" است. براساس این اصل ۲۰ درصد فعالیت‌ها ۸۰ درصد نتایج را به‌دست می‌دهد. در این راستا باید در تهیه برنامه عملیاتی دفت نمود تا موارد کلیدی و مهم (۲۰ درصد اصلی) در اولویت قرار گیرند. (1۸۳) ۳1۵0 ۸۵10 1۲20۵۷ -۱ (ع|۳ 80-20 116 که ۵۷ 0دا0) ۵۳۱۵۵۱۵ ۳۵۳۵۵ -2 -------- صفحهٔ بعد -------- ۱5 مطالعات طرح بهره‌برداری و نکهداری سامانه‌های پیس‌بینی و هشدار سیلاب ۱-1-۰ ساختار یک برنامه طرح عمل در شرایط اضطراری برنامه طرح عمل در شرایط اضطراری در عمل یک راهنمای به‌روز شده است که اطلاعاتی ر که پیش‌بینی می‌شود مورد نیاز مدیریت بحران باشد. در اختیار کاربران قرار می‌دهد. ساختار یک برنامه تیپ طرح عمل در شرایط اضطراری می‌تواند به شرح زیر مقدمه - بیانیه برنامه بحران به‌وسیله مسوول اجرایی - پایه‌های قانونی برای طراحی برنامه و برای طی مراحل آن - شرایطی که تحت آن برنامه قابل اجراست - ماهیت حوادث محلی - توصیف سوابق تاریخی اثرهای حوادث محلی اجتماعی - تجزیه و تحلیل ریسک (خطر * آسیب‌پذیری* در معرض خطر قرارگیری) - سناریوهای ریسک و سوانح برای مناطق محلی(سناریوهای خطرء آسیب‌پذیری» ریسک و اثرهای آن) - به‌کارگیری منابع برای مشکلات مربوط به سناریوهای در نظر گرفته شده - استراتژی مدیریت ریسک مسوولیت‌های قانونی و اختیارات برای مدیریت بحران معرفی منابع مدیریت اضطرار محلی - منابع انسانی» تجهیزات, لوازم ضروری» ارتباطات و غیره ساختار سازماندهی ارگان‌ها -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دهم - سامانه عکس‌العمل اضطراری ۱۵ - سلسله مراتبء روابط سازمانی» ساختارهای هماهنگی, توافقات دوطرفه و ارتباط آنها با دیگر سازمان‌ها - ارتباط با دیگر سطوح دولت, به‌خصوص سازمان‌های مرتبط با بحران برنامه کلی خطرات یا برنامه‌های مدیریتی خاص - نقشه‌هاء روابط و وظایف - اجرای سامانه‌های هشدار - انواع هشدارهاء چگونگی توزیع آنء وظایف و عملیاتی که باید براساس هشدارهای دریافتی صورت گیرد - آمادگی‌های پیش از بحران - روابط بین انواع سازمان‌های بحران و آمادگی‌های لازم - مسوولیت‌های سازمان‌های مختلف - موقعیت مکانی بزرگ‌ترین ریسک‌ها - روند تخلیه در شرایط اضطرار - شرایطی که تحت آن تخلیه سازماندهی می‌شود - مسیرهای تخلیه و مقاصد - چگونگی اسکان نیازهای خاص, پیران و بیماران یا افراد معلول - مکان‌ها و تجهیزات پناهگاه‌های اضطراری - مراکز عملیات بحران و مراکز ستاد حوادث - ارتباطات - مسوولیت‌هاء تحهیزات. عملیات - اطلاعات عمومی - مدیریت رسانه‌های گروهی - موقعیت. حمل و نقل» ظرفیت و امکانات - حفظ خدمات پایه و اولویت‌بندی مسوولیت‌ها - محافظت در مقابل تهدیدات مداوم - جستجو برای تهدیدات ثانویه و عملیات اضطراری - آرزیابی مداوم شرایط کمیء مسوولیت‌ها و توزیع -------- صفحهٔ بعد -------- نص مطالعات طرح» بهره‌برداری و نگهداری سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیلاب برنامه‌ریزی برای بخش‌های خاص - بیمارستان‌هاء موزه‌های هنری,» سازمان‌های امنیتی» آرشیوهاء مناطق توریستی» کارخانه‌ها و رأکتورهای هسته‌ای برنامه‌ریزی برای مانورء توزیع و به‌رو زکردن برنامه - توزیع برنامه و تبلیغات - برنامه تدوین عملیات» مانور و ارزیابی - روندهای خودکار برای ارتقای برنامه - جداول داده‌ها - نقشه‌ها و عکس‌ها - فهرست اسامی و آدرس‌ها ۷-۰- نقش آموزش عمومی در عملیات اضطراری ایجاد آگاهی در اذهان عمومی برای درک خطر سیل و تجهیز به‌منظور دسترسی به اطلاعات دقیق و به‌هنگام در حین وقوع سیل غیرمنتظره ضروری است. برای ترویج هر برنامه هشدار و اطلاع‌رسانی» آموزش عمومی باید مورد توجه قرار گیرد. آموزش از دو مزیت عمده برخوردار است: - جامعه‌ای که از خطرات سیل مطلع است به احتمال زیاد به کمک‌های فوری کم‌تر نیاز دارد. - آموزش به اطلاع‌رسانی کمک می‌کند. چرا که عموم مردم می‌دانند برای دریافت اطلاعات مربوط به سیل به کجا مراجعه کنند تا از مزایای هشدار و اقدامات لازم بعد از آن مطلع شوند. با توجه به این که سیلاب‌ها به‌خصوص در مناطق حفاظت‌شده بسیار به‌ندرت به وقوع می‌پیوندند. خطر سیلاب بسیار دور از هن می‌نماید. بدین ترتیب عموم مردم تمایل به دست کم گرفتن خطرات و حتی صرف‌نظر کردن از این‌گونه خطرپذیری‌ها دارند که همین امر وظیفه سازمان‌ها و مراکز خدمات‌رسانی حرفه‌ای را در ایجاد آگاهی و اطلاع‌رسانی به مردم با مشکل مواجه می‌سازد. ممکن است در یک منطقه چند نسل متوالی وقوع سیل مهم و بزرگی را مشاهده نکرده باشند و آنها عکس‌العمل‌های مناسبی در برابر سیلاب‌های بزرگ از خود نشان ندهند. مشابه آنجه در ارتش برای آمادگی در شرایط استثنایی انجام می‌شود.ء آمادگی لازم باید به‌وسیله مانورهای یک نوار ویدیویی می‌تواند در چگونگی برخورد مناسب با خطرات سیل بسیار مفید واقع شود. این نوار می‌تواند در دسترس گروه‌های مختلف جامعه قرار گیرد. از جمله مدارس, دانشگاه‌هاء کتابخانه‌هاء سازمان‌هاء انجمن‌های مالکین و غیره. می‌توان از یک محری رادیو تلویزیونی برای نقل مطالب استفاده کرد و به اعتبار این نوار در انظار عموم افزود. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دهم - سامانه عکس‌العمل اضطراری ۷ همچنین اطلاعات مربوط به خطر سیل را می‌توان به صورت یک طرح غیراضطراری به‌سادگی و به‌صورت ارزان در اختیار مردم قرار داد. این مطالب می‌تواند شامل تعاریف ساده باشد.ء این که در صورت وقوع سیل چه باید کرد و برای اطلاعات بیش‌تر در مواقع اضطراری و غیراضطراری به کجا مراجعه کرد. یکی دیگر از برنامه‌های بسیار موثر» آموزش و اطلاع‌رسانی به کودکان است. کتاب‌های نقاشی و داستانی مطلوب‌ترین گزینه‌ها در این زمینه به شمار می‌آیند. می‌توان این مطالب را در مدارس» کتابخانه‌هاء اداره‌های دولتی و اجتماعات عمومی در مراسم و مناسبت‌های مذهبی» اجتماعی و ملی توزیع کرد. توسعه» تصویب و توزیع یک برنامه عملیاتی اضطراری پایان کار نیست. به‌روز نمودن و توسعه برنامه و اطمینان از آمادگی برای اجرای برنامه مهم‌ترین پارامترهای نگهداری برنامه محسوب می‌شود. تجهیزات سامانه‌ی هشدار سیل باید به منظور اطمینان از این که اجزاء هنگام وضعیت اضطراری به درستی عمل می‌نمایند به‌طور دوره‌ای بازدید شوند. ضرورت دارد در سال‌هایی که هیچ سیلی اتفاق نمی‌افتد مانورهای پیشگیری انجام گیرد. همچنین اطلاعات برنامه عملی در شرایط اضطراری باید حداقل سالی یک بار به‌روز شود و تغییرات کار کنانء شماره تلفن‌ها و مسوولیت‌ها در آن لحاظ شود. دعوت از سازمان‌های دیگر برای شرکت در مانورهای دوره‌ای شرایط بهتری را برای شبیه‌سازی شرایط اضطراری سیل واقعصی فراهم می‌کند. بعد از اتمام مانور و یا وقوع سیل, ضرورت دارد گزارشی تهیه شود و تغییرات لازم به مرحله اجرا درآید. بسیار ضروری است که سازمان‌های مقابله با سیلاب و اعضای جوامع از محدودیت‌های دقت در فرآیند پیش‌بینی سیلاب آگاهی داشته باشند. سازمان‌های مقابله, می‌توانند از اطلاعات مرتبط با دقت پیش‌بینی برای امتحان حساسیت عملیات مقابله با محدودیت‌های پیش بینی استفاده کنند. این عمل به سازمان‌ها کمک می‌کند تا عملکرد بهتری داشته باشند و با توجه به محدودیت‌هاء بتوانند در بدترین و سخت‌ترین شرایط و سناریوها عملکرد قابل قبولی ارائه دهند. -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۱۱ سامانه بازیافت (بازتوانی) بعد از سیل -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- قصل یازدهم - سامانه بازیافت [بازتوانی) بعد از سیل )۱7 ۱-۱ کلیات فعالیت‌های پس از سانحه شامل فعالیت‌هایی است که پس از دوران اضطراری» آسیب‌دیدگان را برای بازگشت به زندگی معمول خود و بهبود اوضاع معیشتی رهنمون می‌کند. مجموعه عملیات پس از مرحله امداد اضطراری را (بازیاشت) می‌نامند که حاوی دو مرحله ساماندهی و بازسازی است. تعیین زمان دقیق انجام یک مرحله و آغاز مرحله دیگر در سوانح طبیعی گوناگون متفاوت است. در این فصل پس از ارائه چارچوب‌های سامانه بازیافت بعد از سیل, نقش سامانه‌ی پیش‌بینی و هشدار سیلاب در مرحله بازتوانی به‌صورت مختصر ارائه می‌گردد. ۱-۱-۱ ساماندهی ساماندهی بر بازگرداندن خدمات بنیادی به عملکردهای پیش از سانحه» کمک به مردم در جمت خودکفایی و خودباوری» مرمت خرابی‌هاء اعطای تسهیلات مالی» بازتوانی فعالیت‌های اقتصادی و فراهم آوردن زمینه‌های حمایت از بازماندگان در زمینه‌های روانی و اجتماعی دلالت دارد. مرحله ساماندهی عمدتا بر توانمندکردن آسیب‌دیدگان متمرکز است. تا جامعه آمادگی بازگشت به الگوهای زیست قبل از سانحه را بیابد. این مرحله در عین حال می‌تواند به عنوان یک دوره میان امداد اضطراری و توسعه پایدار بلندمدت تلقی شود. ۲-۱-۱ بازسازی بازسازی عبارت است از تامین کل خدمات و زیرساخت‌های تخریب شده» جایگزینی کالبدی بناهای منهدم شده» بازتوانی کردن مجاری اقتصادی و در نهایت بهبود شرایط زیستی جامعه مصیبت‌زده. برنامه بازسازی باید بر اهداف طولانی‌مدت توسعه استوار باشد تا بتوان با درنظرگرفتن احتمال سوانح آتی؛ زمینه‌های کاهش خطرات را با به کارگیری ابزارهای مناسب در جامعه فراهم آورد. بناها و خدمات تخریب‌شده را می‌توان در شکل و مکان اولیه خود مرمت و درجاسازی نکرد.ء بلکه به‌گونه‌ای اضطراری یا موقتی بازسازی کرد تا نیازهای دوران ساماندهی را برآورده سازند. به‌طور مثال» پس از وقوع سیلی سهمگین, اگر راه‌اندازی خطوط انتقال آنرژی اولویت نخست قلمداد شودء بقیه خدمات زیربنایی نیز به تدریج به عملکردهای اصلی خویش باز خواهند گشت. این در حالی است که در بازسازی خطوط انتقال آنرژی,» هدف از راه‌اندازی سامانه‌های سامان داده شده» ارتقای استانداردهای آنان و ایمن‌ترشدن نسبت به وضعیت قبل از سانحه است. به این ترتیب در مخاطرات احتمالی آینده» خطوط انتقال انرژی در سانحه بعدی آسیب بسیار کم‌تری خواهند دید. در اغلب اوقات معنای بازتوانی مشمول هر دو فعالیت ذکر شده می‌شود. باید به خاطر سپرد که عملیات بازسازی الزاما بازتوانی کامل را تامین نمی‌کند.ء بلکه غالبا برای رسیدن به شرایط عادی در جامعه به زمان طولانی‌تری نیاز است. حتی در بعضی مواقع» ممکن است بازتوانی هرگز تحقق نیابد. بنابراین» ارائه الگویی جهانی به عنوان یک ظرف زمانی ثابت برای دوره‌های ساماندهی و بازسازی به عوامل زیادی بستگی دارد که برخی از آنها عبارت‌اند از الگوهای پیش از سانحه, وسعت خرابی‌هاء میزان آلودگی, دسترسی به منابع» مجاری مناسب اداری و قانونی برای سرعت‌دهی به عملیات, اقتدار سیاسی و میزان پایبندی به اجرای کلیه برنامه‌ها. -------- صفحهٔ بعد -------- 7۳( راهنمای جامع مطالعات طرح» بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل غالبا بازتوانی اجتماعی و روانی جمعیت آأسیب‌دیده و نقش مردم در برنامه‌های پس از سانحه نادیده گرفته می‌شود. سانحه عموم اقشار آسیب‌پذیر از قبیل سالمندان» بی‌سرپرستان» مادران و پدران تنها به‌جای‌مانده را به دلیل فقدان پشتوانه موثر مورد تهاجم بیش‌تری قرار می‌دهد. لازم به توضیح است که ریشه‌های خویشاوندی خانوارها پس از سوانح» به دلیل مرگ پدر و مادر و بی‌خانمانی کودکان, چنان أسیب می‌بینند که برخی اوقات باعث می‌شود این افراد راه مهاجرت را به امید یافتن کار و امرار معاش, در پیش گیرند. گروه‌هایی از این قبیل برای مصونیت در برابر اثرهای مخرب سوانح محتاج حمایت‌های ویژه و اضطراری هستند. از جنبه دیگرء لطمات روحی ناشی از فقدان خویشاوندان و دوستان نیز همانند آشفتگی‌های اجتماعی شوک سانحه را طولانی‌تر می‌کند که اثرهای منفی آن در بازتوانی کالبدی نمایان می‌شود. بنابراین» ضروری است امدادهای اجتماعی و برنامه‌های روان‌درمانی فوری پس از سانحه به عنوان بخشی از سیاست‌های بازتوانی اجرا شوند. این نوع پشتیبانی‌ها نه‌تزها جامعه آسیب‌دیده» بلکه امدادگران و مجریان امور بازسازی را باید در برگیرد. زیرا آنان نیز بر اثر فشارهای ناشی از کار در شرایط سخت دچار افسردگی و خستگی زودرس می‌شوند. ۳-۱ برنامه‌ریزی برای ساماندهی و بازسازی مسوولیت‌های بازتوانی نیازمند به فراهم آوردن اطلاعات و توصیه‌های لازم برای چگونگی مدیریت نمودن عملیات بازتوانی در سطوح خانوار و غیره است. فرآیند بازتوانی در تامین ورودی‌های لازم به منظور بازنگری در ساختارهای اجتماعی" که می‌تواند در یکپارچه‌سازی فرآیندهای برنامه‌ریزی سیلاب" و مدیریت سیلابدشت‌ها مفید باشدء دخیل است. بخش‌های آسیب‌پذیر پیش از وقوع سیل معمولا قابل شناسایی‌اند. از آن‌جا که سیل برای زمین‌های کشاورزی و بنادر ماهیگیری در مناطق روستایی مشکل‌آفرین است. برنامه‌ریزی‌های ساماندهی و بازسازی باید منطبق بر شدت تخریب احتمالی ناشی از سیل و اولویت‌های کمک‌رسانی به آسیب‌دیدگان تدوین شوند. مثلا بعد از آمدن سیل در یک روستاء آماده‌سازی زمین کشاورزی برای فصل کاشت بعدی» نسبت به بازسازی خانه‌ها ممکن است در اولویت بالاتری باشد. پس از وقوع سیل سال ۱۹۹۲ پاکستان» اکثر کمک‌های مالی دولت به روستاییان برای بازسازی خانه‌ها صرف خرید دامء علوفه و بدرهای زراعی شد. وقوع چنین سوانحی در ابعاد بزرگ پیامدهای منفی سیاسی دارند و نهایتا موجب تضعیف دولت می‌شوند و در عین حال, نقطه‌ضعف‌های دولت را در فعالیت‌های بازتوانی نمایان می‌سازند. بنابراین» در برنامه‌های ساماندهی و بازسازی نباید صرفا به‌جایگزینی کاستی‌هایی که محسوس است بپردازند. بلکه باید به طراحی چیزهایی که فورا قابل رویت نیستند نیز پرداخته شود که برخی از آن موارد شامل تقویت سامانه‌های اداری, اجتماعی, اقتصادی و روان‌شناختی جامعه‌ای که درگیر سانحه است می‌شود. ۱-۲-۱ راهکارهای پیشنهادی برای برنامه‌ریزی صحیح برای بازتوانی در طول عملیات بازتوانی پس از وقوع سیلاب, فشارهایی برای کسب اطمینان از بازگشت سریع جامعه به شرایط معمول خود وجود دارد. با این وجودء در این دوره می‌توان فعالیت‌هایی برای کاهش اثرهای سیل‌های آتی پایه‌ریزی نمود. درس‌های مرتبط با ۳۳۳-0 ۲۳0۳۳۵ -| 2- 11000 6 3- 1110040 ۳۱۵۱ 1 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل یازدهم - سامانه بازیافت (بازتوانی) بعد از سیل 7۳ برنامه‌ریزی برای سیل مانند درس‌های مرتبط با مدیریت آتی سیلابدشت باید به کار گرفته شوند. راهکارهای موجود در این زمینه می‌تواند شامل موارد زیر باشد: - انجام مطالعات و نظرسنجی‌های اجتماعی برای بهره‌برداری از دیدگاه‌های مدیریت سیل و پیامدهای بعدی آن جمت کسب اطلاعات مربوط به برنامه‌ریزی مجدد استراتژی‌های مردم و اموال و ارتقای سطح عملیات بازتوانی در آینده - انحجام مطالعات خسارت‌های سیل نه‌تنها برای تعیین خسارات وارد آمده بلکه به‌منظور اجتناب از خسارات در راستای اجرای طرح‌ها و فعالیت‌های فردی و اجتماعی (نظیر هشدارء اقدامات شخصی برای تخفیف خسارات وارد آمده به دارایی‌ها در نتیحه افزایش آگاهی‌ها و غیره) - انحام مطالعات تاثیرات اقتصادی به منظور تعیین و مکان‌یابی املاک و مستغلاتی که به‌صورت متناوب دچار سیل‌گرفتگی می‌شوند. این مطالعات در حدی که به یک مسوولیت اجتماعی تبدیل گردند باید دنبال شوند - بازنگری آیین‌نامه‌های ساختمانی و ناحیه‌بندی کاربری اراضی برای اطمینان از این که ساختمان‌ها به‌نحو مناسبی مقاوم گشته‌اند و همچنین برای تشویق مالکان برای ضدسیل نمودن (مصون نمودن در برابر سیلاب) با مقاوم‌سازی یا افدامات دیگر ۲-۲-۱- جنبه‌های مختلف خسارات ناشی از سیل ۱-۲-۳-۱ مقیاس خسارت شناسایی مقیاس و محل خرابی‌های ناشی از سانحه اهمیت فوق‌العاده‌ای داردء زیر لازمه برنامه‌ریزی دوران‌های ساماندهی و بازسازی است. میزان و درصد آنجه که از میان رفته یا تخریب شده نسبت به آنجه باقی‌مانده استء» بر نحوه برنامه‌ریزی و اجرای عملیات بازتوانی تاثیرگذار است. ۲-۲-۲-۱ مکان وقوع سیل مکان وقوع سانحه در تعیین و درک صحیح بخش‌های آسیب‌دیده و تدوین سیاست‌های ساماندهی و بازسازی اهمیت فراوان دارد. مکان‌های آسیب‌پذیر در برابر سیل در مناطق گوناگون مختلف‌اند. مثلا در مناطق روستایی به تسهیلات زیرساختی» اداری, تجاری و صنعتی توجه و تاکید کم‌تری می‌شود.ء ولی در مقابل, منابع معیشتی از جمله بذر کشاورزی جهت کاشت محصول غالب امری حیاتی در بازتوانی سریع مردم أسیب‌دیده محسوب می‌شود. اما در بازسازی یک شهر پس از سیلء ساماندهی و راه‌اندازی زیرساخت‌های تخریب‌شده برای ترمیم نهادهای اقتصادی شهر از عمده‌ترین فعالیت‌های شهری محسوب می‌شوند. زیرا کار کرد این نهاد بستگی تام به در دسترس‌بودن خطوط انتقال آنرژی و تسهیلات مخابراتی و حمل و نقل دارد. باید به‌خاطر داشت که در صورت آسیب‌دیدن زیرساخت‌هایی از جمله مراکز بهداشتی یا راه‌های ارتباطی در روستاها به احتمال زیاد مراحل ساماندهی و بازسازی به تاخیر خواهند افتاد. مگر این که جایگزین‌های مناسبی به‌جای آنان پیش‌بینی شوند. در چنین شرایطی ساماندهی تسهیلات روستایی اولویت اصلی بازتوانی سریع أسیب‌دیدگان محسوب می‌شود. به طور مثالء مرمت راه‌های دستیابی به مراکز تجاری و بهداشتی نسبت به بازسازی مسکن در جوامع روستایی در اولویت قرار دارند. روستاییان عموما قادرند با مصالح محلی سرپناه‌های موقتی برای خود -------- صفحهٔ بعد -------- 7 راهنمای جامع مطالعات طرح بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل احداث کنندء ولی ترمیم زیرساخت‌ها نیازمند سرمایه‌گذاری» تجهیز ماشین‌آلات و فراهم بودن تخصص‌های ویژه‌ای که به‌ندرت در جوامع روستایی یافت می‌شونده است. مشکلات خاصی که در برخی شهرها خصوصا جوامع در حال توسعه پس از سانحه به‌وجود می‌آیند. عمدتا ریشه در تشکیلات مرکزی اداری» سیاسی, تجاری و فرهنگی دارند. بنابراین» زیان‌های سنگین ناشی از سوانح در شهرهای بزرگ ممکن است تاثیرات منفی فراوانی در روند تصمیم‌گیری سریع در نحوه تخصیص منابع کشور داشته باشند.ء که در این صورت.» تسریع روند ساماندهی را الزامی می‌سازند. پس ظرفیت‌های موجود و بالقوه موسسات عمومی و خصوصی برای بازسازیشان باید پیش از آغاز عملیات اجرایی در برنامه‌ریزی ارزیابی شوند. توجه مقامات به یک منطقه خاص باعث می‌شود معضلات سایر مناطق نادیده گرفته شود. گاهی اوقات رسانه‌های گروهی اخبار را از دیدگاه خاصی منتشر می‌کنند. به‌طور مثال» مشکلات چندین روستای کوچک می‌تواند تحت‌الشعاع وقایع یک شهر بزرگ قرار گیرد یا تمرکز اخبار در یک مرکز خاص موجب کم‌توجهی به مرکز أسیب‌دیده شود. اصولا مناطقی که از نظر نژادی» سیاسی, اقتصادی و اجتماعی در اقلیت یا حاشیه قرار دارند» هنگام بازسازی کم‌تر مورد توجه قرار می‌گیرند. ۳-۲-۱ بخش‌های آسیب‌پذیر دوران ساماندهی و خصوصا بازسازی اغلب به تعمیر و دوباره‌سازی خرابی‌های کالبدی اختصاص دارد. درصورتی که زیان‌های نامحسوس ‏ شامل اثرهای روانی و اجتماعی سانحه, مشکلات اقتصادی و مسایل فرهنگی جوامع در حین بازسازی معمولا بسیار کم مورد توجه قرار می‌گیرند. یک برنامه جامع ساماندهی و بازسازی باید به نیازهای کالبدی و روحی- روانی جوامع توامان پاسخ دهد. در غیر این صورت., نتایج منفی به بار خواهد آمد. زیر اولا احتمال نابودی سرمایه‌گذاری در بازسازی مسکن» بدون توجه به نیازهای مردم از نظر بازتوانی اجتماعی- روانی و خودکفایی اقتصادی وجود دارد و ثانیا شناخت روابط علت و معلولی میان کالبدی و اجتماعی- روانی امری مهم است. باید توجه داشت که اگر در فرآیند بازسازی» آسیب‌دیدگان در احداث خانه‌هایشان فعال شوند.ء تاثیر به‌سزایی در وود سریع وضعیت روحی و حتی اقتصادیشان خواهد داشت و میزان وابستگی این جوامع را به عوامل بیرونی کاهش خواهد داد. ۳-۱ ارزیابی نیازها در فعالیت‌های باز توانی ارزیابی نیازهای ناشی از زیان‌ها و تلفات احتمالی آینده به برنامه‌ریزی بهتر فعالیت‌های ساماندهی و بازسازی کمک می‌کند. ارزیابی اولیه از سانحه, به‌طور طبیعی بر برآورد نیازهای اضطراری استوار است» این که چه نیازی اولویت دارد و به چه میزانی» معمولا میان دست‌اندر کاران مورد اختلاف‌نظر و عقیده است. خلق یک تصویر شفاف از شرایط موجود برای تصمیم‌گیری به نحوه و نوع اطلاعات جمع‌آوری شده و تشخیص میزان صحت آنها توسط افراد مجرب بستگی دارد. این امر مستلزم مشورت‌های لازم با آسیب‌دیدگان و نمایندگانشان به منظور شناخت اولویت‌ها و نیازهاست. مواردی که برای اتخاد روش‌های مقتضی در دوران ساماندهی و بازسازی باید مورد توجه قرار گیرند عبارتند از: |- 11۵216 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل یازدهم - سامانه بازیافت (بازتواتی) بعد از سیل ۱7 - متعادل کردن نیازهای روانی» اجتماعی» اقتصادی با نگرش کالبدی - شناخت این حقیقت که جوامع یکدست و همگون نیستند - درنظرگرفتن نیازهایی که کم‌تر محسوس‌اند - تشخیص و تمیز میان نیازها و خواست‌ها - شناسایی نیازهای غفلت شده در هر مرحله از تصمیم‌گیری - اطمینان یافتن از این که همه بخش‌ها و مناطق أسیب‌دیده ارزیابی می‌شوند - شناسایی نیازهای اساسی که به سایر بخش‌های بازتوانی وابسته هستند - اطمینان یافتن از این‌که ارزیابی جامع بوده است و همه آنچه را که حتی ظاهرا به آنها نیاز نیست در برمی‌گیرد ۱-۳-۱ نقش منابع موجود در انجام فعالیت‌های باز توانی برقراری تعادل میان پاسخ‌دهی به نیازها از یک سو و منابع موجود از سوی دیگر از موارد حساس در همه مراحل فعالیت‌های پس از سانحه است. درحالی که مرحله امداد ممکن است امکانات فراوانی را در سطوح ملی و بین‌المللی به خود اختصاص دهد. مراحل ساماندهی و بازسازی نمی‌توانند سهم زیادی از امکانات را جذب کنند. از این‌رو اولویت‌بندی نحوه و نوع سرمایه‌گذاری‌ها در بخش‌های گوناگون اهمیت ویژه‌ای دارد.ء زیرا منابع مالی غالبا محدود هستند. در این موردء نقش کمک‌های خارجی باید به دقت شناسایی شود و نقاط قوت و ضعف جامعه به‌منظور بسیج کلی منابع اضطراری تعیین گردد. در نتیجه, منابعی که در سطوح محلی و ملی در دسترس نیستند مشخص خواهند شد. براساس تجربیات قبلی بازسازی» منابع زیر غالبا مورد نیازند: - سرمایه و تبیین راهکارهای مقتضی برای هدایت آن به سوی بازماندگان و بخش‌های مربوط - مصالح ساختمانی برای احداث سرپناه‌هاء زیرساخت‌هاء تاسیسات بهداشتی و غیره - تجهیزات و ابزار جهت پاکسازی معابرء تعمیرات» حمل و نقل کالاهاء بازتوانی تاسیسات بهداشتی» کشاورزی و غیره - نیاز فوق‌العاده به منابع انرژی و نیرو برای حمل و نقل» ارتباطات و... - زمین لازم برای ساخت و ساز (ممکن است بسیار گران باشد یا موجود نباشد) - منابع انسانی برای برنامه‌ریزی» هماهنگی و اجرای مراحل ساماندهی و بازسازی - اطلاعات مفید و کافی برای اقدام - ساختار سازمان‌های اداری» ویژه فعالیت‌های ساماندهی و بازسازی 2-۱ بازسازی ساماندهی و بازسازی فعالیت‌های متمایزی هستند. اما در محموع نباید از عملیات قبل و بعد از سانحه جدا پنداشته شوند. بازسازی» پس از سانحه» زمینه‌های کاهش خطر را ایجاب می‌کند که امکان دستیابی به آنها در شرایط معمول موجود نیست. در این مواقع» استفاده درست از موقعیت‌های پیش‌آمده» ضمن تقویت مرحله بازتوانی» منجر به عملکرد مثبت جامعه آسیب‌دیده در برابر سوانح آتی خواهد شد. همچنین ادغام برنامه‌ریزی ساماندهی در برنامه‌های ملی و آمادگی سبب اجرای هرچه بهتر عملیات بازتوانی می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۱77 اهنمای جامع مطالعات طرح» بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیا راضمای جامعق > بهره‌برذاری و ری بیس‌بیسی و ر ۱-2-۱ مدیران و دست‌اندر کاران بازسازی پرسش‌هایی که پیش روی اکثر برنامه‌ریزان بازتوانی قرار دارد عبارتند از: چه کسی نیازمند است؟ در چه زمانی نیازمند است؟ و چه باید کرد؟ پاسخ قابل قبول در بینشی جامع» میزان موثربودن تلاش‌های بازتوانی بستگی دارد. نظر به نیاز فراوان به منابع انسانی در یک بازتوانی موثر» مجریان بازسازی باید ضمن بسیج گروه‌های داوطلب مردمی از نیروی آنان استفاده کنند. مراحل بازتوانی از دیدگاه زمان‌بندی و برنامه‌ریزی منوط به گذار از ساماندهی به بازسازی پنج مرحله است. شکل (۱- ۱۱) مرحله ۵ مرحله ۴ مرحله ۳ مرحله ۲ مرحله ۱ شکل ۱-۱۱- مراحل باز توانی از دیدگاه زمان‌بندی و برنامه‌ریزی در جدول (۱-۱۱) مجموعه عوامل و سازمان‌هایی که در هر مرحله خاص از امداد قادر به مشارکتند»ء مشخص شده‌اند. این عوامل و سازمان‌ها باید حایز شرایط زیر باشند: - تمام دست‌اندر کاران در ارتباط با یکدیگر باشند - عوامل مزبور مشاغل و وظایف مشخصی به عهده داشته باشند - برای هر شغلی تعریفی روشن از قانون‌مندی,» منابع و مسوولیت‌پدیری وجود داشته باشد - دست‌اندر کاران با اعضای مرکزی دولت همکاری کنند جدول ۱-۱۱- دست اندرکاران شاخص در بازتوانی پس از سانحه آارزیابی سانحه آپاکسازی خرابی‌هاساماندهی سریع آبرنامه‌ریزی بازسازی | عملیات بازسازی سازمان‌های دواتی ااااا ‏ ی سازمان‌های ردو سس سس -------- صفحهٔ بعد -------- فصل یازدهم - سامانه بازیافت [بازتواتی) بعد از سیل ۱7۷ ۲-2-۱- تخفیف خطر در بازسازی هدف از بازسازی در حد مطلوب, برقراری محدد شرایط گذشته در جامعه آسیب‌دیده با استانداردی به مراتب بالاتر است. هر اقدامی در جهت بهینه‌سازی شرایط قبل از سانحه باید به کاهش خطر سانحه و تخفیف خسارات آینده منجر شود. یکی از وجوه ساختاری و غیرساختاری تخفیف خطر در بازسازی مورد زیر است: - کدهای ساختمانی» تبیین نوعی آیین‌نامه موقتی اضطراری برای تعمیرات است که به روند کار اجرایی سرعت می‌بخشد. از بازسازی حمایت می‌کند و موجبات مرمت فوری بناهای تخریب شده را فراهم می‌آورد. این کار تا زمانی که آیین‌نامه‌های اصلی ساختمانی تهیه و ابلاغ شوند باید ادامه یابد. باید در نظر داشت که آیین‌نامه‌های زمان اضطرار در طولانی مدت اگر مورد بازنگری اساسی قرار نگیرند. احتمالا مشکل آفرین خواهند شد. ۳-2-۱ پادسیل‌سازی! (ضد سیلاب کردن) تغییرات در ساختمان‌هاء سازه‌ها و اطراف آزها به‌نحوی که خسارات ناشی از سیل در آن بنا کاهش یابد. پادسیل‌سازی نامیده می‌شود. تمهیدات لازم برای پیشبرد اقدامات پادسیل‌سازی: - تمهیدات فردی و جامعه - تمهیدات (دولت) محلی - تمهیدات منطقه‌ای و ملی ۱- 11000 8 -------- صفحهٔ بعد -------- (۱7۸ 5-2-۱ بازسازی و بر رفع نیازهای فوری و ساماندهی - ارزیابی خطرها و 1 - برنامه‌ریزی برای : تسهیلات اداری تا - شناسایی نیروهای راهنمای جامع مطالعات طرح» بهره‌برداری و نکهدارو تفر مکان دادن ۱ ۱ افزاش تراز ۱ دی ضد سیل نمودن در حالت ۹ ی ضد سیل نمودن در حالت ۰ ۳ ۳ مرطوب | (۳] شکل ۲-۱۱- نمایش تصویری مبانی پادسیل‌سازی امه‌های آمادگی است. علاوه بر این؛ مزایای ملحوظ داشتن نیارهای بازسازی در برنامه« هی و بازسازی سرعت می‌بخشند: زهای ساماندهی و بازسازی تانداردها و نحوه جمع‌آوری داده‌ها در سطح ملی و انتشار ارزیابی میزان . خلیه مجروحان و برپایی سرپناه برای مردم آسیب‌دیده و مکان‌یابی زمانی که بازسازی کامل شود. بالقوه جهت رفع نیازهای ساماندهی و بازسازی از جمله نیروهای مردمی سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل ردن داروء ابزار و غیره برای خرابی‌ها و نیازها مراکز بهداشتی» آموزشی و و منابع محلی -------- صفحهٔ بعد -------- فصل یازدهم - سامانه بازیافت (بازتواتی) بعد از سیل ۱7۹ - ارائه آموزش لازم برای تقویت منابع انسانی» به‌ویژه در سطح محلی و تربیت پرسنل متخصص در زمینه‌های بهداشتی, حمایت‌های روان‌شناختی» سرپناه» آب» بهداشت و غیره - تقسیم مسوولیت‌ها در فرآیندهای ساماندهی و بازسازی» تبیین وظایف و مسوولیت‌ها در سازمان‌های محلی و ملی - قانون گذاری برای ایجاد هماهنگی بین کلیه بخش‌هاء سازمان‌های غیردولتی و امدادهای بین‌المللی هنگام ساماندهی و بازسازی و تهیه ساختاری روشن برای تصمیم‌گیری - قانون‌مندی مصوبه‌های تخصیص زمین» تغییرات کاربری‌هاء تامین منابع مالی بازسازی» کدهاء استانداردها و روش‌های بهبود برنامه‌های شهری - تحقیق در مبانی اجتماعی و اقتصادی برای مطالعه ابعاد جامعهء استانداردهای زندگی, ظرفیت بازپرداخت و سطوح توان محلی - روش‌های شناسایی کمک‌گیرندگان - تقویت مشارکت مردم محلی و خودکفایی در آموری از قبیل کشاورزی و تعاونی های مسکن که سازمان های مفیدی برای اجرای عملیات در طول ساماندهی و بازسازی محسوب می‌شوند. ۵-۱ مرحله بعد از فروکش شدن سیلاب پس از فروکش کردن سیل,» مقابله با سیلاب وارد مرحله تکمیلی می‌شود. لازم به دکر است که حتما پس از رفع خطر سیلاب, شبکه‌های مقابله با سیل نباید از حالت آماده باش و بسیج خارج شوند. ابتدا باید تجارب با ارزش حاصله در جریان سیل برای تجزیه و تحلیل‌های بعدی و کاربرد آن در اصلاح روش‌های مقابله با سیلء فنون و رهیافت‌های لازم در حوادث سیل آتی ثبت شوند. وظایف اصلی در زمان فروکش سیلاب شامل موارد زیر است: * مطالعه علل سیل و نیز گسترش آن تجزیه و تحلیل رفتار شبکه حفاظت از سیل, شناسایی و ثبت تمام نقاط ضعیف شده, شکستگی‌ها و نقاط آسیب‌دیده در جریان سیل و نیز موفقیت‌های به دست آمده ۹ تجزیه و تحلیل تمهیدات به کار گرفته شده در مقابله با سیلاب» مشکلات پیش آمده و تحارب مثبت و منفی * تجزیه و تحلیل جوانب مالی مقابله با سیل, هزینه‌های مربوط به تمهیدات مقابله با سیل و به‌جا بودن آنها تجزیه و تحلیل جنبه‌های قانونی و سازماندهی» از قبیل کارأیی همکاری‌های منطقه‌ای و بین‌المللی در صورت به کارگیری آزها * تجزیه و تحلیل پاسخ‌گویی عموم به فعالیت‌های مقابله با سیلاب» همکاری گروه‌های حرفه‌ای» بخش خصوصی افراد و غیره این مطالعات و تجزیه و تحلیل‌ها باید منتمی به پیشنهاداتی برای اصلاح شبکه حفاظت از خسارات سیل, در تمهیدات سازه‌ای و غیرسازه‌ای شود. به‌ویژه طرح‌های مقابله با سیلاب با توجه به جنبه‌های قانونی آن اصلاح و با آخرین اطلاعات موجود تطبیتقی داده -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ راهنمای جامع مطالعات طرح؛ بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌پینی و هشدار سیل ۱-0-۱ جزییات فعالیت‌های بازتوانی بعد از وقوع سیل بازتوانی بعد از وقوع یک سیل شامل انجام فعالیت‌های است که سلامت مردم را حفظ نمایده خدمات اجتماعی و زیرساخت‌ها را بازسازی کند و به مردم کمک و همیاری رساند. یک مدل مناسب و مفید فعالیت‌های لازم را در ۴ کلاس گروه‌بندی می‌کند: - بازگرداندن آوارگان - حفظ و بازسازی تسهیلات تامین کننده سلامت جامعه - تعمیر ساختمان‌ها - ارائه کمک‌ها و همیاری‌های فردی و ارائه خدمات شخصی 1-۱ بازتوانی سامانه‌ی پیش‌بینی و هشدار سیلاب برخی از اجزای سامانه‌ی پیش‌بینی و هشدار سیلاب در مقابل سیل آسیب‌پذیرند که در این رابطه باید به‌خصوص به ایستگاه‌های هیدرومتری آشاره نمود. با توجه به ماهیت سیلاب و احتمال وقوع سیلاب‌های پیایی لازم است آسیب‌های احتمالی وارد بر سامانه‌ی پیش‌بینی و هشدار سیلاب در کوتاه‌ترین زمان ممکن برطرف شده و سامانه برای پیش‌بینی و هشدار سیلاب‌های محتمل بعدی آماده باشد. در این رابطه ممکن است درست پس از رویداد آولین سیل و از کار افتادن برخی از اجزای سامانهء اقداماتی به‌صورت موقت صورت گیرد مانند پایش تراز رودخانه توسط نیروی انسانی و اطلاع‌رسانی به‌وسیله بی‌سیم. تدابیر لازم برای آماده به‌کار بودن اجزای نرم‌افزاری سامانه در بدترین شرایط باید از قبل اتخاد شده باشد. باید به‌خاطر داشت که در دوره‌ی پس از سیلاب» آسیب‌پذیری زیرساخت‌ها می‌تواند به شدت افزایش یابد و هشیاری و تطبیق‌پدیری خاصی مورد نیاز است. برای مثال بزرگ‌ترین سیلاب رودخانه سیستان در بهمن ماه ۱۳۶۹ روی داد. این سیلاب موجب تخریب برخی از سیل‌بندها یا گوره‌ها گردید. بنابراین آسیب‌پذیری سازه‌های مهار سیلاب در سیلاب‌های بهاره ۱۳۷۰ به شدت افزایش یافت. با توجه به موارد دکرشده توصیه‌های کلیدی در مورد بازتوانی سامانه‌ی پیش‌بینی و هشدار سیلاب عبارتند از: - براساس تحقیقات گسترده بین‌المللی» طراح سامانه‌ی پیش‌بینی و هشدار سیلاب باید به فراوانی سیلاب‌ها و خشکسالی‌ها در اثر تغییر اقلیم توجه داشته باشد به این دلیل که احتمال وقوع سیلاب‌های بزرگ ممکن است در عمل بیش از مقداری باشد که محاسبات نشان می‌دهد. لذا باید در طرح عمل شرایط اضطراری سناریوهای مربوط به سامانه پیش‌بینی و هشدار - سیلاب‌های بزرگ می‌توانند روابط آبدهی - تراز رودخانه‌ها را به نحو قابل ملاحظه‌ای تغییر دهند. این امر با تخریب سیل‌بندها و انحراف سیل به سیلابدشت‌هاء فرسایش شدید بستر و رسوب‌گذاری در بستر رودخانه صورت می‌گیرد. در این شرایط منطقی است که با استفاده از اندازه‌گیری‌های زمان واقعی در مقاطع بالادست و پایین‌دست بتوان منحنی آبدهی - تراز را اصلاح نمود. - با توجه به اهمیت سامانه‌ی پیش‌بینی و هشدار سیلاب در زمان سیلاب. لازم است مستندات طراحی این سامانه و حتی فایل‌های ورودی برنامه‌های رایانه‌ای در طرح عمل شرایط اضطراری ارائه گردد. به‌علاوه وظایف و ارتباطات پرسنل -------- صفحهٔ بعد -------- فصل یازدهم - سامانه بازیافت (بازتوانی) بعد از سیل )۱۳ کلیدی سامانه باید به‌طور کامل در طرح عمل شرایط اضطراری آورده شود. در این رابطه علاوه بر پهره‌برداران سامانه» طراحان کلیدی نیز باید در نظر گرفته شوند. - با توجه به خصوصیات فصلی رودخانه‌ها باید احتمال وقوع سیلاب‌های پیاپی در طراحی‌ها ملحوظ شود. - با توجه به اهمیت پیش‌بینی و هشدار سیلاب در زمان واقعی لازم است اجزای آسیب‌پذیر سامانه از قبل شناسایی شده و راهکار جایگزین برای آنها پیش‌بینی شود. در این رابطه باید به‌خاطر داشت که در موارد زیادی حتی روابط ساده رگرسیونی می‌تواند زمان پیش‌هشدار مناسبی را به‌دست دهد. با توجه به موارد فوق لازم است به‌روزنمایی ادواری سامانه به‌طور جدی در دستور کار قرار گیرد. -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۱۳ سامانه مد بریت ببوسته» اآرزیابی؛ بهر هبرداری» نگهداری و نوسعه -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوازدهم - سامانه مدیریت پیوسته, ارزیابی؛ بهره‌برداری» نگهداری و توسعه ۳۵ ۱-۳ کلیات یک سامانه‌ی پیش‌بینی و هشدار سیل باید با مشخصه‌های سیلاب و نیازهای واکنش صحیح جامعه منطبق باشد. لذا شاخص‌های عملکرد سامانه را می‌توان در قابلیت اعتمادء. سرعت واکنش و کفایت اطلاعات انتقالی خلاصه کرد. از دیدگاه قابلیت اعتمادء سامانه پیش‌بینی» هشدار و واکنش سیلاب از محموعه‌ای از اجزا تشکیل شده است که هر یک احتمال شکست خاص خود را است که قسمت هشدار از کم‌ترین قابلیت اعتماد برخوردار است. در واقع پخش و گسترش هشدارها به سازمان‌ها و افراد و تشکیلات دی‌نفع یا مسوولان عملا ضعیف‌ترین حلقه این زنجیره را تشکیل می‌دهد. کلیه فعالیت‌ها در سامانه مستلزم زمان مشخصی برای اجرای وظیفه محوله است. شاخص سوم به طبیعت سامانه هشدار بر می‌گردد که چه نوع اطلاعاتی, به چه میزان و چگونه انتقال داده شود و این اطلاعات به چه صورت می‌تواند دریافت کنندگان را در مقابله با سیلاب کمک کند؟ اصولا شاخص‌های ارزیابی منافع اجتماعی دریافتی از سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیلاب به واکنش افراد (اعم از منفرد یا مجتمع) به این گونه سامانه‌ها (جمعیت هشدار داده شده» اجتناب از تلفات جانی و خسارات مالی و رضایت مردم) وابسته است. بررسی ۱۸ سامانه‌ی پیش‌هشدار سیلاب در آمریکا برای سیلاب‌های ناشی از شکست سد نشان می‌دهد که مسایل اصلی این گونه سامانه‌ها عبارتند از: - اعتبارات مالی ناکافی برای نگهداری - سطوح ناهماهنگ انتظارات - سطوح مختلف تعهد به سامانه - کم‌توجهی به توان عکس‌العمل - تمایل به اعتماد بیش از حد به سامانه هشدار این تحقبقات نشان می‌دهد که اطلاعات موجود برای ارزیابی دقیق عملکرد و تاثیر سامانه‌های هشدار کافی نیست و همجنین اگر هدف, کاهش تلفات جانی و خسارات سنگین مالی به مستغلات باشد.ء به سامانه‌ی هشدار فقط باید به‌عنوان یک مولفه و تنها یک مولفه از یک محموعه کامل سامانه کاهش خسارات سیل توجه شود. ۳-۳۲۳ مرور و بازنگری سامانه‌ی هشدار سیل ۱-۲-۳ ملاحظات عمومی در بازنگری سامانه‌های هشدار سیل در طی انجام مراحل بازنگری سامانه» بررسی‌های منتقدانه‌ای بر روی تمام یا بخشی از قسمت‌های سامانه‌ی هشدار سیل صورت می‌گیرد. این بازنگری‌ها با هدف ارتقای عملکرد آن سامانه صورت می‌گیرند. -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳ راهنمای جامع مطالعات طرح, بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل موارد زیر باید در انجام بازنگری سامانه مورد ملاحظه قرار گیرند: - حفظ عملکرد سامانه هشداردهنده و اعتمادپذیری آن - کسب اطمینان از این که درس‌ها و تجربیات به دست‌آمده از تجربیات گذشته به فراموشی سپرده نشوند. - کسب اطمینان از لحاظ نمودن تغییرات به‌وجود آمده در شرایط حوضه آبریز و آبراهه و فن‌آوری و همچنین در جوامع بشری در معرض ریسک در اجرایی نمودن سامانه هشدار سیل - بازنگری در مورد سامانه می‌تواند از طریق تبادل اطلاعات به‌طور غیررسمی و یا جلسات عمومی رسمی صورت گیرد. مردمی که در معرض خطر هستند ذی‌نفعان مهمی در سامانه هشداردهنده به شمار می‌آیند که باید برای شرکت در گردهمایی و بحث در مورد عملکرد سامانه و ارائه‌ی راه‌های ارتقای آن تشویق گردند. - جنبه‌های منتقدانه بازنگری‌ها بر کسب اطمینان از موارد زیر تمرکز دارند: ٩‏ بازنگری به‌صورت تشریفاتی و یا رفع مسوولیت از مسوولین انجام نشود. * سازماندهی‌های موجود در سامانه هشدار سیلاب» در یک قالب ساختاری و به‌طور موثر پاسخ‌گوی مسایل و مشکلات مربوط باشند. * بازنگری‌ها با هدف ارتقای سامانه صورت گیرند. * _شاخص‌های عملکردی برای ارزیابی کارایی سامانه باید تعریف شده و در چارچوب طرح موجود. عملکرد سامانه محک زده شود. ۲-۲-۲۳ سطوح مختلف مرور و بازنگری سامانه سامانه‌های هشدار سیل نیازمند بازرسی منظم در سطوح مختلف به‌منظور اطمینان از کارآیی آنها در شرایط اضطراری و شناسایی نقاط ضعف که نیاز به بهبود دارندء هستند. بنابراین کاراآّیی سامانه می‌تواند به صورت هدف‌مندی ارزیابی شود. مرور و بازنگری سامانه باید در دو سطح انجام شود که عبارتند از: - سطح استراتژیک: در این بازنگری‌هاء کمیته‌ی مشورتی راهبردی باید همراه با دولت محلی وارد عمل شوند. - سطح بهره‌برداری: در این بازنگری‌هاء سازمان‌های موجود عملکردهای اجرایی خود را مورد آزمون قرار می‌دهند. بنابراین لازم است سازمان‌های مسوول پیش‌بینی فرآیندهای پیش‌بینی سیل را بررسی کنند. ضمن این که سازمان‌های مدیریت شرایط اضطراری محلی» باید شیوه انتشار روش‌ها و کارایی پیام هشدار را آزمایش کنند. به علاوه سازمان‌های محلی باید اطلاعات 5ان) وسایر اطلاعات ثبت شده سیل که در تعیین ساختار پیام مورد استفاده قرار گرفته را مرور کرده و با مردم محلی هم‌فکری کنند. ۳-۲-۲ ملاحظات قابل توجه در فرآیند بازنگری بازنگری‌ها باید بلافاصله پس از یک سیل و در اولین فرصت انجام شوند. اتلاف وقت کم‌تر باعث کاهش هزینه‌ها می‌شود. در هر صورت عملکرد سامانه باید امتحان گردد. فرآیند بازنگری فرصتی برای آزمودن کفایت سامانه‌ی هشدار در شرایط بحرانی و اطمینان -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوازدهم - سامانه مدیریت پیوسته» ارزیابی» بهره‌برداری» نگهداری و توسعه 4 حوادئی که به سختی از آن احتراز شده (اصطلاحا به خیر گذشته است) ممکن است تجربیات ارزشمندی را با هزینه نسبتا کم مهیا سازند. در هر دو مورد سامانه در حالت عملیاتی مورد ارزیابی قرار خواهد گرفت. مرحله بازنگری» فرصت انجام آزمونی است از این که آیا سامانه در حال نیل به اهداف خود است یا خیر و نیز چهت کسب آگاهی از چگونگی عملکرد هریک از بخش‌های آن است. بازنگری‌ها نباید محدود به تشخیص موفقیت‌ها پا شکست‌ها باشند. آنها باید بر نقاط ضعفی که منجر به از بین‌رفشتن دقت و اعتمادپذیری سامانه می‌شوند یا عواملی که باعث بهبود عملکرد می‌شوند تمرکر داشته باشند. بازنگری‌ها شامل هر دو بخش فنی (علمی) و غیرفنی (اجرایی) سامانه هشدار سیل هستند و عملکرد سامانه‌ی پیش‌بینی را مورد سنحش قرار می‌دهند. این کار به دو دلیل انجام می‌شود؛ نخست برای کمک به بهبودی و در صورت امکان واسنجی مجدد مدل‌های پیش‌بینی سیل براساس درس‌های به‌دست آمده از سیل‌های گذشته و دوم برای اطمینان یافتن از این که تمام مشکلات محتمل در ارتباط با مخابره و تفسیر پیش‌بینی» شناخته و برطرف شده‌اند. بازنگری‌های پس از وقوع سیلاب! باید برای ارتقای روش‌های جمع‌آوری داده " و قابلییت شبکه‌های مخابراتی " انجام شوند. سامانه‌های هوشمند سیل(خبره) نیز باید از جهت قابلیت به روز نمودن و اصلاح داده‌های ثبت شده» افزودن اطلاعات جدید و اطمینان یافتن از این که تغییر مشخصات سیل به‌خوبی در سامانه وارد شده‌اند مورد آزمایش قرار گیرند. برای تفسیر تفاوت‌های رفتار سیل در وقایع مختلف (رفتار سیل‌های مختلف) به تفسیر و قضاوت کارشناسی نیاز است. ۶-۳-۳ بازنگری مضمون هشدار و صدور آن بازنگری‌های صورت گرفته در مورد مضامین و نحوه‌ی انتقال پیام‌های هشدار سیل باید در جهت پاسخ‌گویی به پرسش‌های زیر صورت گیرند: - آیا تهدیدشوندگان خطرء پیام هشدار را به‌موقع دریافت می‌کنند؟ - آیا آنها مفهوم پیام هشدار را می‌فهمند؟ - آیا عکس‌العمل آنها مطلوب بوده است؟ اگر خیرء چرا؟ - شواهد پاسخ‌های سوالات فوق چه بوده است؟ ۵-۳-۲ بازنگری تغییرات فنی» محیطی و سازمانی و تاثیرات آنها بر سامانه هشدار سیل بازنگری‌ها پس از اعمال تغییرات فنی» زیست‌محیطی و سازمانی صورت می‌گیرند. معمولا تغییرات فنی بر پایش بارندگی و جریان آبراهه و روش‌های پیش‌بینی هیدرولوژیکی تاثیر می‌گذارند و در حالت ایده‌آل بروز چنین تغییراتی منجر به افزایش سطح اعتمادپذیری سامانه و حصول پیش‌بینی‌های بهتری می‌گردد. اما چنانجه بقیه اجزای سامانه برای پذیرش این‌گونه تغییرات آماده نباشند یا امکان هماهنگ کردن آنها وجود نداشته باشد.ء این گونه اصلاحات نمی‌توانند صورت گیرند. ۷7 ۳۵۵1-۳۱۵00 -[ 0( 1۵0 -2 ۵ 001۳۳1۵110 -3 -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۷۸ راهنمای حامع مطالعات طرح, بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشضدار سیل تغییرات زیست‌محیطی به‌دلیل تغییر در حوضه آبریز یا تغییر درون آبراهه که منجر به تغییر مشخصات رواناب و جریان آبراهه‌ای می‌گرددء به‌وجود می‌آیند. این تغییرات عمدتا ریشه طبیعی دارند نظیر زمین لغزش‌هاء آتش‌سوزی‌های وسیع در جنگل‌ها و تغییرات عمده در مسیر رودخانه‌ها. همچنین ممکن است نتیجه مستقیم فعالیت‌های بشری باشند که عبارتند از: تغییر کاربری اراضی, از بین بردن پوشش گیاهی طبیعی, احداث پل‌های جدید یا احداث جاده‌های ارتباطی که از سطح زمین بالاترند (فراز راه"). تمامی این موارد خواه طبیعی, خواه ساخته دست بشر می‌توانند رفتار و تاثیرات جریان‌های سیلابی را تغییر دهند. تغییرات سازمانی ازجمله جانشینی کارمندان (جابجاشدن و تغییر سمت کارمندان)» تغییر شماره تلفن‌هاء تغییر رویه‌ها و اولویت‌های بین سازمانی از نظر تاثیر این امور بر کار کرد سامانه‌های هشدار باید مورد ارزیابی قرار گیرند. به‌طور مثال در یک مورد واقعی صاحبان یک ایستگاه رادیویی محلی تغییر نمودند و جهت امواج رادیویی و موقعیت استودیویی آن تغییر کرد. در هنگام وقوع یک سیلاب شدید که درست بعد از این تغییرات روی دادء ایستگاه رادیویی آمادگی لازم برای ایفای نقش حیاتی خود را نداشت. بازنگری‌ها باید به‌صورت منظم انجام شوند حتی اگر سامانه فعال نشده و تغییرات قابل ملاحظه‌ای نیز در اجزای سامانه رخ نداده باشد. این عمل به‌منظور یادآوری نقش‌های محوله به ذی‌نفعان هشداردهنده صورت می‌گیرد. کار کرد آزمایشی سامانه‌ی هشدار می‌تواند مفید واقع گردد. ۹-۳-۲ فواصل انجام بازنگری در مورد فواصل بازنگری‌ها نمی‌توان هیچ توصیه و تجویزی انجام داد. زیر بیش‌تر بازنگری‌ها بخش‌هایی از سامانه هشدار را مورد بررسی قرار می‌دهند و نه تمام آن‌را. بازنگری اصلی که بخش اعظم سامانه شامل چندین سازمان تحت پوشش را در بردارد باید به‌طور مرتب انجام شود. ۷-۲-۳ اشکال انجام بازنگری عمل بازنگری و تهیه گزارش ممکن است با اشکال مختلفی از جمله تبادل تجربیات به‌صورت غیررسمی در درون سازمان و جلسات رسمی متشکل از چندین سازمان» عامه مردم و رسانه‌ها انجام شود. مشار کت افراد خارج از سامانه بسیار مفید است» زیرا مردمی که در طراحی و بهره‌برداری از سامانه حضور ندارند می‌توانند دیدگاه‌های مستقل‌تری را نسبت به افراد درگیر در سامانه ارائه دهند. یک بازنگری ایده‌آل, بازنگری‌ای است که در آن طیف گسترده‌ای از مردم برای بحث آزاد و هدفمند در مورد بمره‌برداری از سامانه هشدار سیل گرد هم آیند. ۸-۲-۳ دلایل عدم موفقیت عملیات بازنگری در نیل به اهداف مورد نظر دلایل عدم موفقیت عملیات بازنگری در نیل به اهداف مورد نظر عبارتند از: - بازنگری‌ها بیش‌تر به صورت تشریفاتی انجام می‌شوند زیرا یک نیاز جدی تلقی نمی‌گردند. |- 6 2- (۷ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دواز دهم - سامانه مدیریت پیوسته» ار زیابی» بهره‌برداری» نکهداری و توسعه ۱۳۹ - معمو لا ذی‌نفعان گناه کم‌کاری و کمبودهای اجرایی ر به گردن سایر سازمان‌ها می‌اندازند. - بازنگری یک فعالیت دوطرفه مبتنی بر حمایت‌های متقابل و روابط اجتماعی (ارتباطات عمومی) محسوب می‌شود. ۹-۳-۲ نقش سازمان‌ها در بازنگری سامانه‌های هشدار سیل سازمان‌های پیش‌بینی باید فرآیندهای پیش‌بینی سیلاب و سازمان‌های واکنشی (مانند واحدهای مشاوران و واحدهای خدمات اضطراری) کارآیی انتشار پیام‌ها و نحوه پخش را ارزیابی کنند. همچنین سازمان‌های محلی باید ماهیت سامانه‌های اطلاعات جغرافیایی بین‌المللی و سایر اطلاعات ثبت شده سیل را بازنگری نموده و مشاوره اجتماعی بیش‌تری را اتخاد نمایند. توسعه این همکاری‌ها زمانی تقویت می‌گردد که افراد کلیدی موسسات و سازمان‌ها به‌منظور آزمون اجزای سامانه‌ی هشداردهنده و برنامه‌ریزی برای ارتقای سامانه» یکدیگر را به‌صورت دوره‌ای ملاقات کنند. به‌طور مثال در استرالیا کمیته‌های مشاوره در زمینه هشدار سیل استان‌های مختلف و مجموعه‌های معادل آنها در استرالیای مرکزی و شمالی خطمشی مفید در سطح استراتژیک تهیه و تدوین کرده‌اند. یکی از روش‌های رسمیت‌بخشیدن به فرآیند بازنگری و غلبه بر مشکلات ذکرشده تعریف شاخص‌های کمی عملکرد سامانه است. این امر با تجزیه سامانه به عملکردها و اجزا و تخمین عملکرد هر جزو صورت می‌گیرد. بازنگری‌ها باید مرتبا برای مکان‌های خاص مانند شهرهاء همه بازه‌های یک رودخانه و برای تمامی حوضه‌ها صورت گیرد. فن‌آوری روز اطلاعات» به‌خصوص اینترنت (پست الکترونیکی 11ْ13۵ث] و وب‌سایت‌ها) می‌تواند نقش مهمی در همکاری‌های بین سازمانی ایفا نماید. زیرا به‌راحتی در دسترس تمامی افراد جامعه قرار می‌گیرد. این ابزار امکان نقل و انتقال پوشه‌هاء کپی نمودن نقشه‌هاء فهرست اسامی پرسنلی و مردم و دیگر اطلاعات مربوط به فرآیندهای هشداردهی را با سرعت زیاد و با هزینه اندک به‌وجود می‌آورند. تجدید نظر ادواری با اعمال تغییرات سازمانی» محیطی و فنی صورت می‌پذیرد. معمولاء تغییرات فنی بر سامانه‌ی پایش و پیش‌بینی‌های هیدرولوزیکی تاثیر می‌گذارد و چنین تغییراتنی منجر به اعتماد بیش‌تر به سامانه‌ی پیش‌بینی می‌شود (جدول ۱- ۱۲). تغییرات محیطی که منجر به تغییرات حوضه یا شرایط رودخانه‌ای و خصوصیات رواناب می‌شوند می‌توانند ناشی از فعالیت‌های مستقیم انسانی» همچون تغییرات سرزمین» پاک‌سازی و کاهش پوشش طبیعی باشند. جدول ۱- ۱۳- چارچوب کلی برای ارزیابی اجرای سامانه‌ی هشدارسیلاب هشدار اولیه در مورد بارش‌هایی که پتانسیل ایحاد سیل را دارند. نگهداری و بهبود سامانه جمع‌اوری داده‌ها تراکم کافی شبکه افزایش تراکم شبکه تکنولوژی جمع‌آوری داده‌های مطمئن, قابل اطمینان» به‌هنگام و... بهبود قابلیت پایش معمول حوضه آبریز سامانه‌ی کارای مدیریت به‌هنگام داده‌ها بهبود پیش‌بینی‌های هواشناسی ورودی به مدل دقت و به‌هنگام بودن پیش‌بینی‌های رودخانه تدقیق الزامات پیش‌بینی‌ها انتقال مناسب عدم قطعیت‌ها -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۰ راهنمای جامع مطالعات طرح» بهره‌برداری و نگهداری سامانه پیش‌بینی و هشدار سیل ادامه جدول ۱-۱۳۲- چارچوب کلی برای ارزیابی اجرای سامانه‌ی هشدارسیلاب کیفیت و جزییات اطلاعات مربوط به سیلاب‌ها همکاری با جوامع درگیر برای تعیین اطلاعات مورد نیاز جمع‌اوری اطلاعات ثبت‌شده سیلاب انجام مطالعات دقیق سیلاب‌ها برای درک اثرهای سیلاب بیان وضعیت آمادگی سازمان‌هایی که دریافت کننده پیش‌بینی‌ها توسعه پهنه‌بندی سیلابدشت هستند. مهیا ساختن سامانه ذخیره آمار و اطلاعات سیلاب جمع‌آوری آمار مربوط به خسارات سیلاب همخوانی پیام‌ها با ضوابط از پیش تعریف شده. تعامل با جوامع درگیر برای شناسایی بهتر مخاطبین و طراحی پیام استفاده از روش‌های اعلام هشدار ایحاد پایگاهی برای متمر کز کردن اطلاعات و آمار سیلاب ترکیب مناسب اعلام هشدارهای اصلی و هشدارهای خاص ایجاد مکانیزمی برای تایید هشدارها همکاری با جوامع درگیر برای بهبود ارتباطات مناسب بودن اقدامات سازمان مسوول و افراد آماده‌سازی/ بهبود طرح واکنش به سیلاب تطبیق عملیات انجام شده با طرح عملیاتی تمرین طرح واکنشی از طریق مانور تعریف چهار چوبی که طرح پاسخ‌گویی از آن پیروی کند بهبود تعاملات میان سازمانی بازخورد در مجموعه‌ی مسوول انجام بازنگری سطوح سیاست گزاری و عملیاتی با ایجاد کمیته‌های بازنگری و تعریف معیارها و شاخص‌ها بازنگری تمامی اجزا سامانه‌ی جامع پس از یک سیلاب اطمینان از اعمال توصیه‌ها و بازخوردها بازنگری در برنامه‌های سازمان‌های در گیر ۳-۳۲ اعتبارسنجی مدل‌های پیش‌بینی در یک سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری اعتبارسنجی مدل‌های پیش‌بینی در یک سامانه پشتیبانی تصمیم‌گیری, باید با مقایسه با مقادیر مشاهده شده انجام شود. با این حال مشکلات متعددی در این زمینه وجود دارد از جمله: - از آن‌جایی که سیلاب تحت‌تاثیر وقایع شدید هواشناسی- هیدرولوزیکی به‌صورت غیرمکرر اتفاق می‌افتد. اطلاعات کافی جهت اعتبارسنحی مدل‌های مورد استفاده وجود ندارد. عمده‌ای قبل از وقوع سیلاب جدید قرار می‌گیرد. - در صورت وقوع سیلاب جدید. منطقه‌ای که تحت‌تاثیر سیلاب قرار می‌گیرد به دلیل تنوع مکانی بارش با دفعه قبل شماری از معیارهای ارزیابی نظری اعتبارسنجی» عمدتا کیفی و بعضی از آنها بلندمدت هستند. این معیارها به‌صورت زیر بیان می‌شوند: هیدرولوژیکی و غیره درخصوص سیل گرفتگی مناطق مسیرهای فرار امری مهم تلقی می‌گردند -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوازدهم - سامانه مدیریت پیوسته» ارزیابی» بهره‌برداری» نگهداری و توسعه ۸۱ - در اختیارداشتن زمان کافی برای کسب آمادگی زودهنگام نیروی کاری و منابع برای رودررویی با حوادث سیلاب در زمانی که وقوع سیل زودرس است. موارد ذکر شده جزو لوازم اعتبارسنجی محسوب می‌گردند - امکان تشخیص موقعیت‌های مکانی با آسیب‌پذیری زیاد در برابر سیلاب برای مقاصد برنامه‌ریزی و ساخت پروژه‌های کاهش خسارات سیل از قبیل سدهای تأخیری» سیل‌بندها و غیره - تحقیقات و آموزش تصمیم‌گیری با توجه به عدم قطعیت در مدیریت سیلاب - ادغام نمودن دانش و تحربه در مورد فهرست‌های هشدار تحت توسعه در مناطق دیگر مستعد به سیل - تاثیر بر عامه مردم, به‌منظور تامین آمنیت و صدور هشدار برای حوادنی که ممکن است رخ ندهند 2-۳ برنامه‌ها و مانورهای سازمان‌ها برای مرور و بازنگری سامانه هشدارهای برنامه‌ریزی شده و با کیفیت نه تنها به افراد جامعه بلکه به سازمان‌های مسوول در برابر سیل نیز کمک می‌کند. قابلیت غلبه کردن بر ریسک موجود. به صدور به‌موقع هشدارهای دقیق بستگی دارد که موجب به حداقل رساندن عکس‌العمل‌های بیش‌تر یا کم‌تر از حد مورد نیاز می‌گردد. طیف وسیعی از عملیات پس از پیش‌بینی یا هشداررسانی» فعالیت‌های فوری کاهش اثرسیل, عملیات تخلیه. تامین امنیت مناطق در معرض خطر قرار گرفته, انجام عملیات جستجو و نجات» مدیریت سازمان‌های دخیل» تهیه غذا برای احشام رهاشده و... را در برمی‌گیرد. یک سازمان مسوول به تنهایی نمی‌تواند مسوولیت تمامی این وظایف را برعهده بگیرد. بنابراین ضروری است که عملیات واکنشی قابل پیش‌بینی در برنامه‌ریزی‌ها شناسایی و به سازمان‌های مربوط سپرده شوند و توسط آن سازمان‌ها در قالب موارد توافق شده پذیرفته گردند. لذا هر موسسه برای کسب اطمینان از این که می‌تواند از عهده مسوولیت‌های محوله خود برآید نیاز به توسعه برنامه‌ها و طرح‌های عملیاتی شرایط اضطراری مربوط به خود دارد. از آن‌جا که برنامه‌ریزی‌ها نمی‌توانند موارد غیرقابل پیش‌بینی را در برگیرند لذا باید به اندازه کافی انعطاف‌پذیری داشته باشند تا اجازه سازگاری سریع با شرایط جدید را آبدهیند. آنها باید به‌طور مداوم در قالب چند مانور مورد آزمون قرار گیرند تا از مشارکت موثر و کارآیی آنها در سیلاب‌ها اطمینان حاصل شود. چنین مانورهایی» امکان تمرین کردن دریافت پیش‌بینی‌هاء تفسیر آنها و انجام واکنش‌های مناسب را فراهم می‌کنند. در جریان این مانورها می‌توان طرح عملیاتی را به‌صورت دوره‌ای بازنگری نموده و آنها را اصلاح کرد. این تجدید نظرها می‌تواند در زمان بین تصمیم‌گیری برای صدور هشدار و ارسال آن نیز به‌کار رود. ۱-1-۲ آمادگی و نگهداری طرح به‌روز و به‌هنگام‌کردن» گسترش طرح‌های واکنشی سیل و اطمینان از آمادگی برای اجرای طرح مهم‌ترین پارامترهای نگهداری نگهداری طرح به‌طور عمده شامل مراحل زیر است: