معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی

⚠ این متن با نرم‌افزار از روی تصویر خوانده شده و ممکن است خطا داشته باشد؛ برای استناد، اصلِ سند را ببینید. جمهوری اسلامی آیران ریاست جمهوری معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی دستو را لعمل فررسی‌های اقتصادی طرح‌های (پازفگری اول) معاونت نظارت راهبردی وزارت نیرو امور نظام فنی دفتر مهندسی و معیارهای فنی آب و آبفا ,37۳2333 ۱۳۳۳/۳/0 ۱۳۹۱ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- اصلاح مدارک فنی خواننده گرامی: امور نظام فنی اجرایی معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهورء با استفاده از نظر کارشناسان برجسته مبادرت به تهیه این نشریه نموده و آن را برای استفاده به جامعه مهندسی کشور عرضه نموده است. با وجود تلاش فراوان» این اثر مصون از ایرادهایی نظیر غلط‌های مفهومی» فنیء ابهام» ایهام و اشکالات موضوعی نیست. از این‌رو از ُسما خواننده گرامی صمیمانه تقاضا دارد در صورت مشاهده هرگونه ایراد و اشسکال فلی مراتب را به صورت زیر گزارتس فرمایید: (- تسماره بند و صفحه موضوع مورد نظر را مشخ ص کنید. ۳- ایراد مورد نظر را به صورت خلاصه بیان دارید. ۳- در صورت امکان متن اصلاح نسده را برای جایگزینی ارسال نمایید. 6- نشانی خود را برای تماس احتمالی ذکر فرمایید. کارشناسان این امور نظرهای دریافتی را به دقت مطالعه نموده و اقدام مقتضی را معمول خواهند داشت. پیشاپیش از همکاری و دقت نظر جنابعالی قدردانی می‌شود. نتسانی برای مکاتبه : تهران, میدان بهارستان, خیابان صفی علی‌شاه - مرکز تلفن ۳۳۲۷۱ معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهورء امور نظام فنی ۱01۱۳۱۱۳۱۱۱ ۱۷: 5 -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- ریاست جمهوری معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهور شماره : ۳۲۴ ۱ تاریخ : ۱۳۹۱/۳/۲۱ موضوع : دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب (بازنگری اول) بخشنامه به دستگاه‌های اجرابی. مهندسان مشاور و پیمانکاران به استناد ماده (۲۳) قانون برنامه و بودجه و ماده (۶) آیین‌نامه استانداردهای اجرایی طرح‌های عمرانی مصوب سال ۱۳۵۲و در چارچوب نظام فنی و اجرایی کشور (موضوع تصویب‌نامه شماره ۹ ۳۲۳۴۹۷ه. مورخ ۱۳۸۵/۴/۲۰ هیأت محترم وزبران)» به پیوست نشریه شماره ۲۵۸ (تجدید نظر اول) آمور نظام فنی, با عنوان «دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب (بازنگری اول)» از نوع گروه سوم ابلاغ می‌شود. رعایت مفاد این ضابطه برای دستگاه‌های اجرایی, مشاوران, پیمانکاران و سایر عوامل ذی‌نفع نظام فنی و اجرایی, در صورت وجود نداشتن ضوابط معتبر بهترء از تاریخ ۱۳۹۱/۶/۱ اجباری است. این دستورالعمل جایگزین دستورالعمل شماره ۱۰۲-۱۳۲۱/۵۶-۴۴۳۷ مورخ ۱۳۷۳/۴/۷ می‌شود. ۸ ۳ -------- صفحهٔ بعد -------- بسمه تعالی ضرورت ارزیابی اقتصادی در طرح‌های تامین و توسعه منابع آبی ناشی از محدودیت امکانات در زمینه‌های مختلف و نیازهای متنوع و گسترده جامعه است. اصل محدودیت امکانات و وسعت نیازهاء مساله انتخاب و ضرورت تصمیم‌گیری برمبنای منطق اقتصادی را مطرح می‌کند. دستورالعمل شماره ۲۵۸ سازمان مدیریت برنامه ریزی کشور با عنوان دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی منابع آب بدون شک اساسی‌ترین و جامع‌ترین دستورالعمل تهیه شده در زمینه ارزیابی اقتصادی است. در این دستورالعمل مفاهیم اصلیء روش تهیه داده‌های پایه» روش برنامه‌ریزی» سنجه‌های اقتصادی مورد نظرء هدف‌های مشخص برای سنجش پیامدهای طرح» آزمون حساسیت و روش‌های کلی مطالعات اقتصادی و مالی ارائه شده است. گذشت حدود دو دهه از این دستورالعمل (سال ۱۳۷۲) از یک طرف و توسعه و انتشار مبانی نظری و کاربردی در عرصه‌های جدید اقتصاد آب (نظیر اقتصاد محیط زیست) در سطح بین‌المللی و ملی از طرف دیگرء ضرورت بازنگری اول آن را در دستور کار دفتر طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب وزارت نیرو قرار داد. با توجه به اهمیت مبحث فوق, امور آب وزارت نیرو در قالب طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشورء تهیه «دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب (بازنگری اول)» را با هماهنگی امور نظام فنی معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس‌جمهور در دستور کار قرارداد و پس از تهیهء آن را برای تایید و ابلاغ به عوامل ذینفع نظام فنی اجرایی کشور به این معاونت ارسال نمود که پس از بررسی» براساس ماده ۲۳ قانون برنامه و بودجه و آیین‌نامه استانداردهای اجرایی مصوب هیات محترم وزیران و طبق نظام فنی اجرایی کشور (مصوب ۴۲۳۳۹/ت ۳۳۴۹۷ مورخ ۱۳۸۵/۴/۲۰ هیات محترم وزیران) تصویب و ابلاغ اهداف بازنگری نشریه شماره ۲۵۸ را می‌توان به شرح زیر خلاصه کرد: - حفظ جامع نگری نشریه و پرهیز از ورود به مباحث اختصاصی در زمینه‌های تحلیل اقتصادی و مالی. - توجه به چهارچوب‌های تحلیلی در حوزه‌های جدید کاری براساس تاکیدات برنامه چهارم توسعه. - بازنگری فهرست داده‌های پایه مورد نیاز به خصوص داده‌های ویژه و منابع تامین آنها. - ارائه مثال‌های کاربردی از اهداف مختلف طرح‌های در دست اقدام بخش آب به منظور افزایش جنبه کاربردی نشریه. بدین وسیله معاونت نظارت راهبردی از تلاش و جدیت رییس امور نظام فنی جناب آقای مهندس غلامحسین حمزه مصطفوی و کارشناسان محترم امور نظام فنی و نماینده مجری محترم طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشور وزارت نیرو» جناب آقای مهندس محمد ابراهیم نیا و متخصصان همکار در امر تهیه و نهایی نمودن این نشریه» تشکر و قدردانی می‌نماید و از ایزد منان توفیق روزافزون همه‌ی این بزرگواران را آرزومند می‌باشد. امید است متخصصان و کارشناسان با ابراز نظرات خود درخصوص این نشریه ما را در اصلاحات بعدی یاری فرمایند. معاون نظارت راهبردی بهار ۱۳۹۱ -------- صفحهٔ بعد -------- تهیه و کنترل مجری: شرکت مهندسین مشاور قدس نیرو مولف اصلی: محمد ابراهیم رئیسی ‏ شرکت مهندسین مشاور قدس نیرو فوق‌لیسانس اقتصاد کشاورزی اعضای گروه تمهیه کننده: محمد ابراهیم رئیسی شرکت مهندسین مشاور قدس نیرو فوق‌لیسانس اقتصاد کشاورزی علی سمیعی شرکت مهندسین مشاور قدس نیرو فوق لیسانس محیط زیست امیرابراهیم یوسف‌پور شرکت مهندسین مشاور قدس نیرو لیسانس آبیاری اعضای گروه نظارت: طیبه آریان شرکت مهندسی مشاور مهاب قدس لیسانس اقتصاد کشاورزی محمدسهام‌الدین حاتمی طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت أآب لیسانس مهندسی عمران - آب کشور وزارت نیرو انوش نوری اسفندیاری شرکت مدیریت منابع آب ایران فوق لیسانس اقتصاد کشاورزی اعضای گروه تایید کننده (کمیته تخصصی مطالعات اقتصادی, تعرفه و خصوصی‌سازی طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی طیبه آریان شرکت مهندسی مشاور مهاب قدس لیسانس اقتصاد کشاورزی معصومه آذرگون شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور فوق‌لیسانس مدیریت محمدسهام‌الدین حاتمی طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب لیسانس مهندسی عمران - آب کشور - وزارت نیرو کیومرث حیدری وزارت نیرو فوق‌لیسانس اقتصاد غلامعلی شرزه‌ای دانشگاه تهران دکترای اقتصاد علیرضا غفاری شرکت مدیریت منابع آب ایران فوق‌لیسانس مدیریت سیستم و برنامه‌ریزی علی‌اکبر قبادی حمزه‌خانی وزارت نیرو فوق‌لیسانس مهندسی آبیاری احمد لطفی شرکت مهندسین مشاور پندام فوق‌لیسانس مهندسی آبیاری انوش نوری اسفندیاری شرکت مدیریت منابع آب ایران فوق‌لیسانس اقتصاد کشاورزی اعضای گروه هدایت و راهبردی پروژه: خشایار اسفندیاری رییس گروه امور نظام فنی فرزانه آقارمضانعلی رییس گروه آمور نظام فنی ساناز سرافراز کارشناس منابع آب امور نظام فنی -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان مقدمه فصل اول- کلیات ۱-۱- تعاریف ۱-۱-۱- مفهوم توسعه ۲-۱-۱- توسعه پایدار ۳-۱-۱- مدیریت یکپارچه منابع آب ۴-۱-۱- هدف‌ها و معیارها ۵-۱-۱- بررسی‌های اقتصادی ۶-۱-۱ ارزشیابی و ارزیابی ۷-۱-۱- اقتصاد م‌هندسی ۸-۱-۱- ارزیابی اقتصادی ۹-۱-۱- تحلیل اقتصادی ۱۰-۱-۱- تحلیل مالی ۱۱-۱-۱- داده و اطلاعات ۱۳-۱-۱- فایده‌های طرح ۱۳-۱-۱- هزینه‌های طرح ۱۴-۱-۱- آثار خارجی ۲-۱- جایگاه مطالعات ارزیابی اقتصادی در فرآیند عمومی مطالعات طرح‌های توسعه منابع آب ۱-۲-۱- نامه شماره ۱۶۱۹۸/۱۲۱ مورخ ۷۷/۱۲/۹ معاونت محترم آب وزارت نیرو ۲-۲-۱- نظام فنی - اجرایی کشور ۳-۲-۱- ماده ۳۲ قانون برنامه چهارم اقتصادی» اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران ۴-۲-۱- آیین‌نامه بررسی و تصویب طرح‌ها در چارچوب نظام فنی اجرایی آب و آبفا ۵-۲-۱- ماده (۶) آیین‌نامه اجرایی بند ۷ ماده واحده قانون تشویق سرمایه‌گذاری در طرح‌های آب کشور ۶-۲-۱ قالب جدید تهیه گزارش سیمای طرح ۷-۲-۱- بند چهارم نامه شماره ۷۷۶۶۴/۷۰۰ مورخ ۸۷/۷/۲۲ معاونت محترم آب و آبفای وزارت نیرو فصل دوم - چارچوب تشخیص, تحلیل و اندازه گیری آثار و پیامدها ۱-۲- جنبه‌های مختلف تحلیلی آثار و پیامدها ۱-۱-۲- منظورهای طرح ۱۱ ۱۱ ۱۲ ۱۲ ۱۲ ۱۲ ۱۳ ۱۳ ۱۳ ۱۵ ۱۵ ۱۵ ۱۶ ۱۶ ۱۶ ۱۶ ۱۷ ۱۹ ۱۹ -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان ۲-۱-۲- هدف‌های کلی طرح ۳-۱-۳ رده‌بندی آثار و پیامدها ۴-۱-۲ دیگر جنبه‌ها و بررسی‌ها ۲-۲- هدف‌های کمی ۳-۲- آثار مستقیم طرح ۳-۲ رده‌بندی پیامدهای طرح ۱-۳-۲ پیامدهای زیست‌محیطی ۲-۴-۲- پیامدهای اجتماعی ۳-۴-۲ پیامدهای اقتصادی ۳-۴-۲ پیامدهای توزیعی ۵-۲- شیوه تشخیص و اندازه‌گیری آثار و پیامدهای طرح ۱-۵-۲- آثار و پیامدهای مستقیم ۲-۵-۲ پیامدهای زیست‌محیطی ۳-۵-۲- پیامدهای اجتماعی ۴-۵-۲ پیامدهای اقتصادی ۵-۵-۲- پیامدهای توزیعی ۶-۲- رده‌بندی آثار و پیامدها از نظر سنجش ۷-۲- رده‌بندی آثار و پیامدها از دیدگاه نحوه ارزش گذاری فصل سوم - چارچوب‌های تحلیلی ۱-۳- اقدام‌های ویژه ۱-۱-۳ انتخاب هدف‌هاو معیارها ۲-۱-۳ انتخاب دوره بررسی ۳-۱-۳ پیش‌بینی شرایط با طرح و بدون طرح ۴-۱-۳- پیش‌بینی تدابیر و اقدامات در قالب طرح ۵-۱-۳ اندازه‌گیری پیامدهای تدابیر و اقدامات طرح ۶-۱-۳ نااطمینانی و عدم قطعیت ۱-۲-۳- اصول و مبانی کار ۱۹ ۲۳. ۲۳. ۳۱ ۳۱ ۲۳۲ ۲۳۲ ۲۳۲ ۲۳۳ ۲۴ ۲۴ ۲۴ ۲۴ ۳۵ ۳۵ ۳۵ ۲۳۶ ۲۳۶ ۳۹ ۳۱ ۳۱ ۳۱ ۳۱ ۳۱ ۳۲ ۳۲ ۳۳ ۳۳ -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان ۲-۲-۳ رده‌بندی سنجه‌ها ۳-۳- هدف‌ها و اهمیت ساماندهی آنها ۱-۴-۳- دیدگاه و نگرش ۳-۴-۳- محاسبات ۴-۴-۳- کاربردها ۵-۳- تحلیل اقتصادی ۳-۵-۳- ارزیابی آثار طرح در مقایسه با هدف‌های توسعه پایدار ۶-۳- تحلیل مالی ۲-۶-۳- سیاست کار ۳-۶-۳- ارزیابی آثار اجرای طرح بر بهره‌برداران و تشخیص میزان مشار کت ۴-۶-۳- تدوین سیاست‌های مناسب برای بازپرداخت هزینه‌های طرح ۵-۶-۳- تعیین قیمت فروش مناسب فرآورده‌های طرح (أب و برق) ۶-۶-۳ منابع تامین اعتبار ۷-۶-۳- بخشودگی‌هاء کمک‌های مالیء عوارض و مالیات‌ها ۸-۳- تحلیل آثار توزیعی اقتصادی ۹-۳- انواع ارزیابی‌ها از دیدگاه هدف‌ها ۱-۹-۳- ارزیابی فایده - هزینه اجتماعی ۲-۹-۳- تحلیل کارایی هزینه ۳-۹-۳ ارزیابی چند معیاری ۴-۹-۳- دیگر ارزیابی‌ها فصل چهارم - فرآیند انجام مطالعات ۱- ۴- کلیات ۳۳۴ ۳۵ ۳۶ ۳۷ ۳۷ ۳۸ ۳۸ ۴ ۳۱ ۳۳ ۳۳ ۴۳۴ ۳۵ ۴۶ ۳۷ ۳۷ ۳۷ ۳۷ ۳۸ ۵۰ ۸8( 1۲ ۲ هه ۵۷ -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان ۳-۳ فعالیت‌های برنامه‌ریزی ۳-۴- فعالیت‌های مربوط به جمع‌آوری اطلاعات پایه ۱-۳-۴- تشخیص و تعیین داده‌های مورد نیاز ۲-۳-۴ برنامه‌ریزی جهت گردآوری داده‌ها ۳-۳-۴- پردازش داده‌ها ۴-۴- محاسبه سنجه‌ها ۱-۴-۴- محاسبه سنجه‌های تنزیلی ۵-۳- تحلیل و تفسیر سنجه‌ها ۱-۵-۴- شرایط توجیه‌پذیری طرح‌ها ۳-۵-۴- حد دقت لازم در محاسبات ۴-۵-۴ نتایج تحلیل حساسیت ۶-۴ تهیه گزارش ۱-۶-۳ فهرست پیشنهادی گزارش تحلیل اقتصادی فصل پنجم - تشریح مثال برای تحلیل اقتصادی و مالی ۱- ۵- کلیات ۳-۵- تامین آب کشاورزی ۱-۲-۵- تحلیل اقتصادی ۲-۲-۵- تحلیل مالی ۳-۵- آب شهری ۱-۳-۵- تحلیل اقتصادی ۲-۳-۵- تحلیل مالی ۳-۵- تولید انرژی برقابی ۱-۴-۵- تحلیل اقتصادی ۲-۴-۵- تحلیل مالی ۵-۵- جمع‌آوری و تصفیه فاضلاب ۱-۵-۵- تحلیل اقتصادی ۲-۵-۵- تحلیل مالی ۹۷ ۸۹ ۶۱ ۶۳ ۶۴ ۷۲ ۷۲ ۸ ۸ ید ند ۲ ۲ ۸۳ ۸۷ ۸٩۹ ۸۹ ۸۹ ۹۸ ۱.۶ ۱.۶ ۱۱۰ ۱۱۵ ۱۱۵ ۱۱۹ ۱۳۴ ۱۳۴ ۱۳۰ -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان پیوست ۱- تهیه و تنظیم داده‌های پایه پیوست ۲- برنامه‌ریزی اقتصادی طرح و پیش‌بینی شرایط آینده پیوست ۳- روش‌های ارزش گذاری اقتصادی آثار خارجی پیوست ۶- نحوه تعیین قیمت در تحلیل اقتصادی منابع و مراجع عنوان نمودار ۱- جایگاه دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی منابع آب در مجموعه نشریه‌ها و دستورالعمل‌های استاندارد نمودار ۱-۲- رده‌بندی آثار و پیامدهای طرح و ارتباط آن با تحلیل‌های اقتصادی نمودار ۱-۴- گام‌های اصلی در مطالعات ارزیابی اقتصادی نمودار ۲-۴- فعالیت‌های برنامه‌ریزی نمودار ۳-۴- فعالیت‌های مربوط به جمع‌آوری اطلاعات پایه نمودار ۱-۵- گردش منابع مالی جهت تامین هزینه‌ها در طرح پلرود نمودار پ.۱-۲- نحوه ارتباطات بیرونی بین سطوح مختلف برنامه‌ریزی فهرست جدول‌ها عنوان جدول ۱-۳- تفاوت‌های تحلیل مالی و تحلیل اقتصادی جدول ۲-۳- نمونه تحلیل توزیعی اقتصادی بانک توسعه آسیایی جدول ۱-۴- اهم منابع و مراجع اطلاعاتی در ارتباط با ارزیابی اقتصادی جدول ۲-۴- فایده‌های منظورهای مختلف طرح‌های توسعه منابع آب در تحلیل اقتصادی جدول ۳-۴- فایده‌های منظورهای مختلف طرح‌های توسعه منابع آب در تحلیل مالی جدول ۱-۵- هزینه‌های سرمایه‌گذاری اولیه و نگهداری و بهره‌برداری سالانه پروژه آبیاری و زهکشی پاشاکلا جدول ۲-۵- قیمت‌های مالی و اقتصادی محصولات عمده پروژه آبیاری و زهکشی پاشاکلا جدول ۳-۵- ضرایب تبدیل قیمت‌های مالی به اقتصادی نهاده‌ها در پروژه آبیاری و زهکشی پاشاکلا جدول ۴-۵- سطح کشت محصولات در شرایط با و بدون طرح در پروژه آبیاری و زهکشی پاشاکلا جدول ۵-۵- فایده طرح در اراضی بهبود پروژه آبیاری و زهکشی پاشاکلا جدول ۶-۵- فایده طرح در اراضی توسعه پروژه آبیاری و زهکشی پاشاکلا صف‌حه ۹۱۳۵ ۱۹۳ ۱۸۳ ۱۸۹ ۱۹۷ صفحه ۶ ۲۷ ۵4۷ ۵۹ .۶ ۱۰۳ ۱۳۷ صفحه ۴ ۵۰ ۶۳ ۸۶۵ ۶۸ را ۹۱ 1۲۳ 1۲۳ ۹1۳ 1۳ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست جدول‌ها عنوان جدول ۷-۵- جریان گردش نقدی هزینه‌ها (قیمت‌های اقتصادی) در پروژه آبیاری و زهکشی پاشاکلا جدول ۸-۵- جریان گردش نقدی فایده‌ها (قیمت‌های اقتصادی) در پروژه آبیاری و زهکشی پاشاکلا جدول ۹-۵- جریان گردش نقدی (قیمت‌های اقتصادی) درپروژه آبیاری و زهکشی پاشاکلا جدول ۱۰-۵- سنجه‌های اقتصادی در پروژه آبیاری و زهکشی پاشاکلا جدول ۱۱-۵- هزینه‌ها و درامدهای طرح پلرود از دیدگاه مجری طرح جدول ۱۳-۵- هزینه‌های سرمایه‌گذاری طرح پلرود از دیدگاه مجری طرح جدول ۱۳-۵- هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری طرح پلرود از دیدگاه مجری طرح جدول ۱۳-۵- درامد سالانه طرح پلرود از دیدگاه مجری طرح جدول ۱۵-۵- شاخص‌های مالی و قیمت تمام شده آب از دیدگاه مجری طرح پلرود (۵۰ درصد بخد بخشودگی کل سود) جدول ۱۶-۵- هزینه و درامد از دیدگاه بهره‌بردار کشاورزی در طرح پلرود جدول ۱۷-۵- هزینه‌های ثابت طرح پلرود از دیدگاه بهره‌برداران در گروه‌های مختلف بهره‌برداری جدول ۱۸-۵- هزینه‌های جاری طرح پلرود از دیدگاه بهره‌برداران در گروه‌های مختلف بهره‌برداری جدول ۱۹-۵- درامدهای طرح پلرود از دیدگاه بهره‌برداران در گروه‌های مختلف بهره‌برداری جدول ۲۰-۵- شاخص‌های مالی طرح پلرود از دیدگاه بهره‌برداران از طرح در حالت اصلی جدول ۲۱-۵- هزینه‌های سرمایه‌گذاری اولیه اجزای مختلف طرح آبرسانی به تبریز از زرینه‌رود جدول ۲۲-۵- هزینه‌های بهره‌برداری و نگهداری اجزای مختلف طرح آبرسانی به تبریز از زرینه‌رود جدول ۲۳-۵- فایده‌های طرح آبرسانی به تبریز از زرینه‌رود (در سال افق طرح) جدول ۲۴-۵- جریان گردش نقدی فایده‌های طرح آبرسانی به تبریز از زرینه‌رود جدول ۲۵-۵- شاخص‌های اقتصادی طرح طرح آبرسانی به تبریز از زرینه‌رود جدول ۲۶-۵- شاخص‌های اقتصادی طرح آبرسانی به تبریز از زرینه‌رود در تحلیل حساسیت جدول ۲۷-۵- هزینه‌های سرمایه‌گذاری اولیه اجزای مختلف طرح ابرسانی به تبریز از زرینه‌رود جدول ۲۸-۵- ضوابط و شرایط تامین کنندگان مالی طرح آبرسانی به تبریز از زرینه‌رود جدول ۲۹-۵- جریان نقدی هزینه‌های مالی طرح آبرسانی به تبریز از زرینه‌رود جدول ۳۰-۵- جریان نقدی درآمدهای مالی طرح آبرسانی به تبریز از زرینه‌رود جدول ۳۱-۵- جریان نقدی درآمدهای مالی طرح آبرسانی به تبریز از زرینه‌رود جدول ۳۲-۵- نتایج محاسبات مالی طرح آبرسانی به تبریز از زرینه‌رود جدول ۳۳-۵- مشخصات عمومی نیروگاه برقایی مورد بررسی جدول ۳۴-۵- هزینه‌های سرمایه‌گذاری اولیه نیروگاه برقابی مورد بررسی جدول ۳۵-۵- هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری نیروگاه برقابی مورد بررسی جدول ۳۶-۵- فایده‌های طرح برقابی مورد بررسی جدول ۳۷-۵- شاخص‌های اقتصادی نیروگاه برقابی مورد بررسی در حالت اصلی جدول ۳۸-۵- شاخص‌های اقتصادی نیروگاه برقابی مورد بررسی تحلیل حساسیت جدول ۳۹-۵- هزینه‌ها و درامدهای طرح از دیدگاه ذی‌نفعان کلیدی صفحه ۹۵ ۹۶ ۹۷ ۹۸ ۱۰ ۱*۱ ۱۱ ۱۰۲ سل وام و ۱.۰۳ ۱۰۳۴ ۱۰۳۴ ۱۳۵ ۱۳۵ ۱۰۶ ۱۰۷ ۱۰۷ ۱۰۷ ۱۰۸ ۱۹ ۱۹ ۱۱۰ ۱۱ ۱۱۲ ۱۱۳ ۱۱۴ ۱۱۵ ۱۱۵ ۱۱۶ ۱۱۶ ۱۱۷ ۱۱۸ ۱۱۸ ۱۱۹ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست جدول‌ها جدول ۴۰-۵- هزینه‌های سرمایه‌گذاری مالی نیروگاه مورد بررسی و برنامه اجرایی ۱۱۹ جدول ۴۱-۵- هزینه‌های بهره‌برداری و نگهداری مالی نیروگاه مورد بررسی ۱۳۰ جدول ۴۲-۵- درآمد مالی بخش دولتی در نیروگاه برقابی مورد بررسی ۱۳۰ جدول ۳۳-۵- درامد مالی بخش غیردولتی در نیروگاه مورد بررسی ۱۳۱ جدول ۴۴-۵- در آمد استفاده از اعتبارات آ/8۸آن) در تحلیل حساسیت ۱۳۱ جدول ۴۵-۵- گردش نقدی تسهیلات طرح از دیدگاه دولت در طرح برقابی مورد بررسی ۱۳۳ جدول ۴۶-۵- شاخص‌های مالی طرح برقابی مورد بررسی در بخش دولتی ۱۳۳ جدول ۴۷-۵- شاخص‌های مالی طرح مورد بررسی در صورت تامین سرمایه به صورت فاینانس توسط بخش غیردولتی ۰ ۱۳۳ جدول ۳۸-۵- شاخص‌های مالی طرح برقابی مورد بررسی در بخش دولتی در تحلیل حساسیت ۱۳۳ جدول ۳۹-۵- شاخص‌های مالی طرح برقابی مورد بررسی در صورت تاأمین سرمایه توسط بخش غیردولتی در تحلیل حساسیت ۱۳۳ جدول ۵۰-۵- هزینه‌های سرمایه‌گذاری اولیه و هزینه‌های نگهداری- بهره‌برداری سالانه طرح فاضلاب همدان ۱۳۶ جدول ۵۱-۵- تعداد بیماری‌های ناشی از آلودگی آب در طرح فاضلاب همدان ۱۲۳۷ جدول ۵۲-۵- مفروضات محاسبات اقتصادی طرح فاضلاب همدان ۱۳۸ جدول ۵۳-۵- شاخص‌های اقتصادی طرح فاضلاب همدان ۱۳۸ جدول ۵۴-۵- شاخص‌های اقتصادی طرح فاضلاب همدان در تحلیل حساسیت ۱۳۹ جدول ۵۵-۵- هزینه‌های سرمایه‌گذاری اولیه طرح فاضلاب همدان (قیمت‌های مالی) ۱۳ جدول ۵۶-۵- میزان و سهم هر یک از منابع تامین کننده هزینه‌ها درطرح فاضلاب همدان ۱۳۱ جدول ۵۷-۵- کارمزد هر مترمکعب دفع فاضلاب در طرح فاضلاب همدان ۱۳۱ جدول ۵۸-۵- شرایط تامین کنندگان منابع مالی در طرح فاضلاب همدان ۱۳۲ جدول ۵۹-۵- تقسیط سالانه وام‌ها در طرح فاضلاب همدان ۱۳۲ جدول ۶۰-۵- شاخص‌های مالی طرح فاضلاب همدان ۱۳۳ جدول ۶۱-۵- شاخص‌های مالی طرح فاضلاب همدان در تحلیل حساسیت ۱۳۳ جدول پ.۱-۳- روش‌های ارزش‌گذاری اقتصادی آثار خارجی غیربازاری ۱/۸۷ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- مقدمه ۱ مقدمه در طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشور از اوایل دهه ۱۳۶۰ تا کنون, راهنماها و دستورالعمل‌هایی در زمینه ارزیابی اقتصادی طرح, تهیه شده است. دستورالعمل شماره ۲۵۸ سازمان مدیریت برنامه ریزی کشور با عنوان دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی منابع آب بدون شک اساسی‌ترین و جامع‌ترین دستورالعمل تهیه شده در زمینه ارزیابی اقتصادی است. در این دستورالعمل مفاهیم اصلیء روش تهیه داده‌های پایه» روش برنامه‌ریزی» سنجه‌های اقتصادی مورد نظرء هدف‌های مشخص برای سنجش پیامدهای طرحء آزمون حساسیت و روش‌های کلی مطالعات اقتصادی و مالی ارائه شده است. گذشت حدود دو دهه از این دستورالعمل (سال ۱۳۷۲) از یک طرف و توسعه و انتشار مبانی نظری و کاربردی در عرصه‌های جدید اقتصاد آب (نظیر اقتصاد محیط زیست) در سطح بین‌المللی و ملی از طرف دیگرء ضرورت بازنگری اول آن را در دستور کار دفتر طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب وزارت نیرو قرار داد. دستورالعمل حاضر شامل پنج فصل و چهار پیوست به شرح زیر می‌باشد: در فصل اول مفاهیم مهم مورد استفاده به اختصار تعریف شده تا ذهنیت مشتر کی از مفاهیم اصلی بین استفاده کنندگان و مولفین شکل بگیرد. در انتهای این فصل جایگاه مطالعات ارزیابی اقتصادی در فرآیند عمومی مطالعات طرح‌های توسعه منابع آب مورد بحث و بررسی قرار گرفته است. چارچوب تشخیص» تحلیل و اندازه‌گیری آثار و پیامدهای طرح‌های توسعه منابع آب موضوع فصل دوم است. در این فصل به تفصیل جنبه‌های مختلف تحلیلی آثار و پیامدهاء هدف‌های کمی» آثار مستقیم» رده‌بندی و اندازه‌گیری پیامدها و نهایتا رده‌بندی این آثار از نظر سنجش و ارزش‌گذاری با توجه به آخرین دستاوردهای مدیریت یکپارچه منابع آب مورد بررسی قرار گرفته است. فصل سوم به چارچوب‌های تحلیلی ارزیابی اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب اختصاص داردء لذا پس از ارائه اقدام‌های ویژه پیش از ارزش‌گذاری» اصول و مبانی کار برای سنجش پیامدها و تهیه سنجه‌ها ارائه شده است. شایان ذکر است که در این فصل علاوه بر ارائه تفصیلی چارچوب‌های تحلیل اقتصادی و مالی, چارچوب‌های تحلیلی آثار اجتماعی» زیست محیطی و توزیعی نیز در حد ضرورت مورد توجه قرار گرفته است. فرآیند انجام مطالعات ارزیابی اقتصادی (تحلیل اقتصادی و تحلیل مالی) طرح‌های توسعه منابع آب در مرحله توجیهی و طراحی پایه موضوع فصل چهارم است. در این فصل تلاش شده که انجام گام به گام مطالعات به همراه داده‌های مورد نیاز و مراجع تامین آزها ارائه گردد. در انتهای این بخش فهرست پیشنهادی گزارش تحلیل اقتصادی ارائه شده است. لازم به ذکر است که فهرست پیشنهادی با توجه به اطلاعات تولیدی در طرح‌ها (به خصوص داده‌های مربوط به مطالعات اجتماعی و زیست محیطی و نه فنی) و همچنین ظرفیت کارشناسان اقتصادی مهندسین مشاور ارائه شده است. بدیهی است با انجام مطالعات اجتماعی و زیست محیطی در کلیه طرح‌های توسعه منابع آب و ظرفیت سازی» این فهرست نیز می‌تواند تکمیل شود. به منظور کاربردی شدن دستورالعمل, نمونه‌هایی از تحلیل اقتصادی و مالی تعدادی از طرح‌های توسعه منابع آب با منظورهای مختلف در فصل پنجم ارائه شده است. ۱- طرح تهیه استانداردهای صنعت آب کشور وقت -------- صفحهٔ بعد -------- / بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب این دستورالعمل دارای چهار پیوست است. پیوست ۱ عمدتا به ارائه روش‌ها و نکات مربوط به تهیه و تنظیم داده‌های پایه اختصاص دارد. تهیه و تنظیم داده‌های مذکور هدف زهایی نیست. اما مهم‌ترین پایه برای پیش‌بینی شرایط آتی محسوب می‌شود. لذا سعی شده است حتی‌الامکان جوانب و نکات موردنظر به تفکیک هریک از اهداف طرح به طور مشروحی تجزیه و تحلیل شود. موضوع پیوست ۲ پیش‌بینی وضع آینده و برنامه‌ریزی طرح است. تدوین برنامه طرح فرآیندی است که در طی آن از طریق ارزیابی نتایج بررسی‌های فنی و اقتصادی» هدف‌هایی که لازم است تامین شود وسایل فیزیکی توسعه. اندازه و حجم تاسیسات و منطقه تحت پوشش طرح انتخاب و مشخص می‌شود.ء بررسی نکات و داده‌های پایه مورد نیاز در این زمینه در بخش اول این پیوست انجام گرفته است. هدف اساسی این مبحث مشخص کردن نحوه ارزیابی اقتصادی در فرآیند برنامه‌ریزی و داده‌های پایه مربوط است. در بخش دومء مبانی و موارد پیش‌بینی شرایط آتی (بدون اجرای طرح و در صورت اجرای طرح) مشخص و در مورد آن توضیح داده روش‌های ارزش گذاری اقتصادی آثار خارجی طرح‌های توسعه منابع آب به اختصار در پیوست ۳و نحوه تعیین قیمت پایه در تحلیل اقتصادی و مالی در پیوست ۴ ارائه شده است. اعداد داخل [ ] شماره ارجاع به مأخذ مورد استفاد را نشان می دهد. شایان ذکر است که این نکته در مواردی به کار گرفته شده که مطالب جدیدی نسبت به نسخه قبلی دستورالعمل به آن اضافه شده است. در سایر موارد منابع مورد استفاده عینا از دستورالعمل قبلی به دستورالعمل حاضر انتقال داده شده است. - اهداف * ارزیابی اقتصادی طرح ضرورت ارزیابی اقتصادی در طرح‌های تامین و توسعه منابع آبی ناشی از محدودیت امکانات در زمینه‌های مختلف و نیازهای متنوع و گسترده جامعه است. اصل محدودیت امکانات و وسعت نیازهاء مساله انتخاب و ضرورت تصمیم‌گیری برمبنای منطق اقتصادی را مطرح می‌کند. تخحصیص منابع و آمکانات محدود. به نحوی که به طور موثر و مطلوبی نیازهای جامعه تامین شودء به یک چارچوب منطقی و نظام‌مند برای تصمیم‌گیری اصولی احتیاج دارد. تهیه و تکمیل این چارچوب موضوع اصلی ارزیابی اقتصادی طرح‌های توسعه قرار گرفته و در مجموع با گذشت زمان» ابزار و وسایل این ارزیابی ابعاد وسیع‌تر» عملی‌تر و کامل‌تری پیدا کرده است. در حال حاضر, استفاده از این نتایج و دستاوردها بیش‌تر از پیش به صورت نیاز مبرم به‌وسیله دستگاه برنامه‌ریزی کشورها احساس و ابراز می‌شود. چارچوب اساسی ارزیابی اقتصادی طرح‌های توسعهء مقایسه هزینه‌ها و فایده‌های طرح است. تشخیص و برآورد اصولی و نزدیک به واقع هزینه‌ها و فایده‌ها و تهیه داده‌های پایه موردنیاز در این زمینه متکی بر بررسی‌های اقتصادی, مالیء اجتماعی, زیست محیطی و فنی در زمینه‌های مختلف است. از جمله عوامل موثر در برآورد نزدیک به واقع هزینه‌ها و فایده‌های طرح عبارتند از: 2 شناخت مناسب از خصوصیات و ویژگی‌های طرح 0 امکانات تحهیزاتی, نهادی» مدیریتی و سازمانی -------- صفحهٔ بعد -------- مدمه ۳ 0 توانایی در قضاوت‌های فنی 0 تاثیر عوامل خارجی در اجرا و بهره‌برداری از طرح 2 پیش‌بینی مناسب پیامدها و آثار اجرا و بهره‌برداری از طرح با بررسی هزینه‌ها و فایده‌ها و استفاده از اصول اقتصاد مهندسی لازم است بین اجزای طرح تناسب برقرار شود و از بین گزینه‌های مختلف, گزینه مطلوب مشخص شود. پس از مشخص‌شدن سیمای طرح لازم است امکان اجرا و نقش طرح در توسعه پایدار منطقه (کشور) باتوجه به هدف‌های اقتصادی, اجتماعی و زیست محیطی به روشنی و تفصیل مناسب ارائه شود تا در دستگاه برنامه‌ریزی اطلاعات پایه برای تعیین اولویت اجرایی طرح‌ها به کار گرفته شود. هدف‌های ارزیابی اقتصادی به صورت جامع عبارت است از: الف- فراهم کردن امکان مقایسه منطقی طرح‌ها از دیدگاه توجیه اقتصادی شامل: 0 مقایسه منطقی مجموعه طرح‌های همگن مورد بررسی در یک بخش اقتصادی با یکدیگر 2 مقایسه منطقی فایده‌ها و هزینه های طرح در دوره بررسی» به منظور اطمینان از برابر یا بیش‌تر بودن منافع اجتماعی نسبت به هزینه‌های اجتماعی آن. ب- انجام ارزیابی اقتصادی در جریان تهیه و تدوین طرح‌های توسعه منابع آب (پیش از تصمیم به اجرا) با دو هدف اصلی زیر: ۵ مقایسه گزینه‌های مختلف " (بهینه‌سازی و تعیین سیمای طرح) در جریان شکل‌گیری و برنامه‌ریزی طرح در مرحله پیدایش (شناسایی) و یا پیش از پایان مطالعات توجیهی و طراحی پایه. ۵ تهیه اطلاعات لازم به منظور تصمیم‌گیری در باره توجیه‌پذیری طرح" و ورود آن به مرحله اجرا. * دستورالعمل شماره ۳۵۸ سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور به منظور ارزیابی اقتصادی طرح‌هاء لازم است که به عنوان اولین گام» داده‌های پایه لازم جمع‌آوری گردد. در گام بمدی, این داده‌ها پردازش شده و در زهایت منجر به تشخیص و بعضا ارزش گذاری تاثیرات مثبت و منفی اقتصادی طرح می‌شود. از آنحایی که دامنه تاثیرات این گونه طرح‌ها می‌تواند وسیع و متنوع باشد.ء به همین نسبت نیازهای اطلاعاتی و تخصص‌های گوناگونی در این زمینه مطرح است. در طیف وسیع بررسی‌هاء لازم است تشخیص و برآورد فایده‌ها و هزینه‌ها در کلیه موارد به روش یگانه‌ای انجام پدیرد. البته این اقدام (استفاده از روش واحد) نه تنها در بررسی هر طرح, بلکه در ارزیابی مجموعه طرح‌ها و تهیه و تنظیم اطلاعات پایه موردنیاز برای مقایسه ضروری است. ۱ در انتخاب گزینه‌های رقیب در یک طرح. موضوع اصلیء مقایسه نسبی آنها است. در این مقایسه نسبی, می‌توان از لحاظکردن پیامدهای مشترک چشم‌پوشی کرد و بر تقویم و مقایسه پیامدهای مثبت و منفی متفاوت» تکیه داشت. این اقدام در مطالعات مرحله پیدایش و میان کار مرحله توجیهی و طراحی پایه مناسبت دارد. ۲- در انتخاب نهایی طرح‌ها برای اجراء مقایسه کل فایده‌ها (پیامدهای مثبت) با کل هزینه‌ها (پیامدهای منفی) مطرح است. تاکید می‌شود در این مقایسه. باید همه هزینه‌ها و با فایده‌هایی که می‌توانند تأثیری معنی‌دار در نتیجه‌گیری داشته باشند. در نظر گرفته شوند. این اقدام در انتهای مطالسات توجیهی و طراحی پایه مناسبت دارد. -------- صفحهٔ بعد -------- 3 بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب تهیه و تدوین مطالب نسخه اول «دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی منابع آب»» در واقع گامی اولیه در جهت تکمیل و یگانه‌سازی بررسی‌هاو ارزیابی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب و خاک محسوب می‌شود و محتوای آن در چارچوب مجموعه خدمات مهندسی مشاور با توجه به موارد زیر تهیه شده است: 0 تبیین هدف‌های مختلف بررسی و آرزیابی اقتصادی. 2 مراحل تکوین و نحوه هدایت بررسی‌ها. 0 داده‌های پایه موردنیاز و استانداردهای لازم در زمینه کیفیت و جزییات آنها. ۵ روش‌های دستیابی به اطلاعات. 0 دستورالعمل‌ها و ضوابط قابل توجه در جریان شکل‌گیری و ارزیابی طرح‌ها. 2 توجیه اقتصادی طرح برای حصول این اطمینان که طرح در درازمدت دارای منافع اجتماعی بیش‌تری نسبت به هزینه‌های اجتماعی آن خواهد بود. * بازنگری دستورالعمل شسماره ۲۵۸ سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور امروزه مشاوران و کارشناسان اقتصادی بایستی طیف وسیع‌تری از مسایل را بیش از گذشته مد نظر قرار دهند. این مساله را می‌توان دیل عنوان پایداری خلاصه کرد. به عبارتی توجه به این مهم که فایده‌های اقتصادی پروژه‌ها کاملا محقق نخواهد شد. مگر آن که به بازیابی هزینه و پایداری مالی» اثرات زیست محیطی و اثرات توزیعی پروژه‌ها نیز توجه بشود. نهایت آن‌که. خود موضوع تحلیل اقتصادی پروژه در معرض تغییراتی قرار دارد. بنابراین اکنون توجه بیش‌تری به جنبه‌های گسترده‌تر تحلیل اقتصادی, نحوه شناسایی و بررسی گزینه‌هاء رفتار با عدم قطعیت و چارچوب سیاست‌هایی که پروژه در قالب آن تعریف می‌شود معطوف می‌شود. لذا اهداف بازنگری دستورالعمل شماره ۲۵۸ سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور را می‌توان به شرح زیر خلاصه کرد: ۵ حفظ جامع نگری نشریه و پرهیز از ورود به مباحث اختصاصی در زمینه‌های تحلیل اقتصادی و مالی. 0 توجه به چهارچوب‌های تحلیلی در حوزه‌های جدید کاری براساس تاکیدات برنامه چهارم توسعه. 0 بازنگری فهرست داده‌های پایه مورد نیاز به خصوص داده‌های ویژه و منابع تامین آنها. ۵ ارائه مثال‌های کاربردی از اهداف مختلف طرح‌های در دست اقدام بخش آب به منظور افزایش جنبه کاربردی نشریه. - دامنه بررسی و کاربرد در طرح تهیه استاندارد مهندسی آب کشور از اوایل دهه ۱۳۶۰ تا کنون» راهنماها و دستورالعمل‌هایی در زمینه ارزیابی اقتصادی طرح» تهیه شده است. دستورالعمل شماره ۳۵۸ سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور که بازنگری اول آن" موضوع تدوین دستورالعمل حاضر است. بدون شک اساسی‌ترین و جامع‌ترین دستورالعمل تهیه شده در زمینه ارزیابی اقتصادی است. در این دستورالعمل مفاهیم اصلی» روش تهیه داده‌های پایه روش برنامه‌ریزی, سنجه‌های اقتصادی مورد نظرء هدف‌های مشخص برای سنجش پیامدهای طرحء آزمون حساسیت و روش‌های کلی مطالعات اقتصادی و مالی ارائه شده است. ۱- نسخه اول این نشریه در سال ۱۳۶۳ توسط طرح استاندارد صنعت آب کشور منتشر شده است. این نشریه در سال ۱۳۷۲ مورد اصلاح قرار گرفته و در سال ۱۳۸۱ توسط سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور منتشر شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- مقدمه بدیهی است که پرداختن به تمامی موارد فوق در یک دستورالعمل نمی‌تواند جنبه تفصیلی و عملیاتی داشته باشد. از این رو تفکیک موضوعات از یکدیگر و پرداختن به جزییات بیش‌تر در فرآیند شاخه‌بندی شده موضوعات و تخصصی تر شدن آنهاء در فاصله اولین نسخه تهیه شده این دستورالعمل تا کنون به عنوان امری اجتناب ناپذیر در دستور کار طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی به عبارت دیگر دامنه بررسی دستورالعمل حاضر شامل کلیه موارد مربوط به بررسی‌های اقتصادی به شکل عام می‌شود. درصورتی که دستورالعمل‌هایی که پس از این دستورالعمل منتشر شده اند با توجه به حوزه‌کاری رو به گسترش بررسی‌های اقتصادی در طرح‌های آب بر حسب نیازهای کاربردی تهیه گردیده‌اند. به عنوان مثال دستورالعمل شماره ۳۳۱ سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور که به‌ویژه در ادامه این دستورالعمل تهیه و تدوین شده متمرکز بر ارائه رویه عمل" برای تحقق فرایندهای ارزش‌گذاری در تحلیل اقتصادی طرح‌ها است. محتوای این دستورالعمل حتی‌الامکان به صورت جامعء به منظور راه‌گشایی و روشن‌کردن روش کار تدوین شده است تا خطوط اساسی و اصلی به روشنی مشخص شود (در هر مورد شایسته است که تلاش برای انجام دادن کار به طور اصولی باشد). در جریان مطالعات. در صورت وجود کمبود و نواقص اطلاعاتی» می‌توان با دکر دلایل مشخص نسبت به چگونگی انجام‌دادن کار با توافشق کارفرما تصمیم‌گیری شود. تفصیل مطالب این دستورالعمل براساس نیاز مرحله «توجیهی و طراحی پایه»" تهیه شده است. با این وجود اصول و مبانی کار براساس نیاز مراحل دیگر مطالعات (پیدایش " و طراحی تفصیلی") قابل تنظیم است. به علاوه عمل‌نمودن به کلیه اجزای مذکور در هر طرحی ضرورت ندارد و باید ضمن اطمینان از اینکه هیچ مطالعه موردنیازی از قلم نیفتاده است. اجزای غیرضروری را حذف کرد. استفاده کنندگان اصلی این دستورالعمل مشاوران بخش آب. کارشناسان اقتصادی (اقتصاد طرحء اقتصاد کشاورزی و...) شاغل در این بخش. کارشناسان شاغل در حوره ستادی و نمایندگان منطقه‌ای وزارت تیرو و محریان طرح‌های توسعه منابع آب هستند. ۱- در این راستا اقدامات زیر انجام پذیرفته است: تفکیک مطالعات اقتصادی از مطالعات مالی به عنوان اولین گام. تفکیک مطالعات اقتصادی به سه شاخه بهینه‌سازی اقتصادی (اختصاصی)» توجیه اقتصادی ( اختصاصی) و مشترک (موارد قابل استفاده برای مطالعات ۳۵۶۵ -2 1 3 ت هو 0 ]16۵1 -5 -------- صفحهٔ بعد -------- ی بازنگری دستورالعمل بررسی‌ها ی اقنصادی طرح‌های ۲ و[ دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی منابع آب داده‌های پایه» برنامه‌ریزی» بهینه‌سازی و توجیه مالی و اقتصادی (نشریه ۲۵۸)! مه ک - بررسی هزینه‌های بهره‌برداری و نگهداری شبکه‌های (اختصاصی)_] |- جداول راهنمای اطلاعات پایه مورد نیاز بررسی‌های (اختصاصی) پب۳ " ری ۰ 1 ۰ 3 ۳ _ راهنمای کار برد اقتصاد م‌هندسی در پروژه‌های توسعه 9 مدیریت منابع آب (شماره ۱۷۶) (شماره ۲۱۵)* - دستورالعمل محاسبات سنحه‌های ارزیابی اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب (در دست اقدام)" - راهنمای برآورد خسارت مخزن در محدوده دریاچه سدهای مخزنی (شماره ۳۵۹- الف)" بهینه‌سازی ۱۱ بهینه‌سازی طرح‌های توسعه لس (شماره ۷۷-ن) منابع آب (شماره ۲۱۹)" طرح‌های آب در سطح || اجتماعی و ارزش‌گذاری و توجیه اقتصادی | ااقتصادی مصارف کشاورزی 0 + ۱۰ . 1 ۶ ۱۱ 8 /۱۲۳ نمودار ۱- جایگاه دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی منابع آب در مجموعه نشریه‌ها و دستورالعمل‌های استاندارد ۱- نشریه شماره ۲۵۸ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور ۲- نشریه شماره ۸۱-ن طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشور ۳- نشریه شماره ۱۷۴ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور ۳۴ نشریه شماره ۱۷۶ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور ۵- نشریه شماره ۲۱۵ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور ۶ نشریه در دست اقدام طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشور ۷- نشریه شماره ۳۵۹- الف طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشور ۸- نشریه شماره ۷۷- ن طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشور -٩‏ نشریه شماره ۲۱۹ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور ۰ نشریه شماره ۹۶- ن طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشور ۱- نشریه شماره ۳۳۱ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور ۳۲۳- نشریه شماره ۳۴۸- الف طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشور سعه منابع آب 5 2 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۱ کلیات -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- ۱-۱- تعاریف در این قسمت بعضی مفاهیم مهم مورد استفاده در این دستورالعمل به اختصار تعریف شده تا ذهنیت مشترکی از مفاهیم اصلی بین استفاده کنندگان و مولفین شکل بگیرد. ۱-۱-۱ مغ‌هوم توسعه یونسکو در بررسی خودء توسعه اقتصادی - اجتماعی را به معنی افزایش سطح رفاه یا بهزیستی" تعریف کرده است. با این نگرش, اجزای اصلی توسعه (به مفهوم جامع آن) در دو زیر مجموعه رفاه مادی و رفاه فرهنگی - اجتماعی قابل تقسیم بندی است |۳۸]. رفاه مادی» در ارتباط با جنبه اقتصادی توسعه است. این جنبه, تامین نیازهای اولیه و اساسی جوامع (مانند غذا و دیگر شرایط زندگی سالم و بهداشتی) و ابزار و امکانات مادی برای رشد و شکوفایی استعدادهای انسانی را مد نظر قرار می‌دهد. امکانات رفاه مادی فقط از راه رشد اقتصادی به‌دست می‌آید. رفاه فرهنگی - اجتماعی مرتبط با جنبه‌ی اجتماعی توسعه است. این جنبه نیازهای غیرمادی مانند آزادی شخصی, هویت ملی و فردی» وحدت ملی» امنیت ملی و فردی» فرصت آموزشی و... مد نظر قرار می‌دهد. یونسکو براساس تفکیک فوق, نتیجه می‌گیرد که توسعه اقتصادی - اجتماعی» امری فراتر از رشد اقتصادی است. یعنی رشد اقتصادی لزوما به توسعه اجتماعی منجر نمی‌شود. اما به هر ترتیبی که به مسایل توسعه نگاه شود.ء رشد اقتصادی عامل محوری توسعه اقتصادی - اجتماعی به‌شمار می‌آید. در عین حال لازم است که جوانب دیگر توسعه نیز مهم تلقی شده و این توجه و اهمیت به ترتیبی باشد که رشد اقتصادی بتواند در خدمت تامین رفاه مادی و فرهنگی - اجتماعی فرد فرد جامعه باشد. ۲-۱-۱ توسعه پایدار [۳۸] براساس گزارش برانت لند توسعه پایدار عبارت بود از توسعه ای که نیازهای کنونی جهان را تامین کند. بدون آن که توانایی نسل‌های آتی را دربرآوردن نیازهای خود به مخاطره افکند و این که توسعه پایدار «رابطه متقابل انسان‌ها و طبیعت در سراسر جهان است». توسعه پایدار یک مفهوم پیچیده است که ابعاد مختلفی را در بر می‌گیرد. اغلب محققان توسعه پایدار را در سه محور اصلی زیست محیطی» اجتماعی و اقتصادی بررسی می‌کنند. اما برخی دیگر دو بعد مکانی و فرهنگی را بدان اضافه می‌کنند. همچنین برخی معتقد به بعد پایداری نهادی یا سیاسی نیز در توسعه پایدار هستند. ۳-۱-۱- مدیریت یکپارچه منابع آب (5۳] کردن رفاه اقتصادی و اجتماعی به گونه ای عادلانه و بدون لطمه دیدن پایداری اکو سیستم‌های حیاتی دنبال می‌کند. ۷۷۵۱1-868 07 ع2۲6] ۷۷/۵۱ آ0 اعع]آ 17126۲ ۱-۸ -------- صفحهٔ بعد -------- ۰ بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب 2-۱-۱ هدف‌ها و معیارها هدف‌هاء خواست‌ها و نقاط عزیمت مورد نظر دستگاه برنامه‌ریزی کشور هستند که معمولا شکل کلی دارندء مانند توسعه اقتصادی» توسعه منطقه‌ای, توزیع درآمد و... که به این صورت کلی قابل سنجش نیستند. معیارهاء نشانگرها و شاخص‌ها شکلی از بیان هدف‌ها ۵-۱-۱- بررسی‌های اقتصادی ![۵] بررسی‌های اقتصادی شامل طیف وسیعی از بررسی‌ها به شرح زیر است که از مرحله پیدایش تا تکوین یک طرح جریان دارد: تهیه و تنظیم داده‌های پایه لازم: تشکیل و تکمیل نظام اطلاعاتی لازم» اولین گام در جهت ارزشیابی آثار اقتصادی یک طرح است. علیرغم اینکه تهیه و تنظیم اطلاعات مذکور هدف نهایی نیستء اما مهم‌ترین پایه برای پیش‌بینی شرایط آتی محسوب می‌شود. این داده‌ها که با توجه به اهداف مختلف طرح (تامین آب کشاورزی و شهری, تولید انرژی برقابی و...) دامنه گسترده‌ای را در 2 ۳ +« ام 3 ۰ 1 یه و 1 3 ۰ . ۰ ی یس ۰ ۲ - برنامه‌ریزی اقتصادی طرح و پیش‌بینی شرایط آینده: تدوین برنامه طرح فرآیندی است که در طی آن از طریق ارزیایی نتایج بررسی‌های فنی و اقتصادی» هدف‌هایی که لازم است تأمین شود وسایل فیزیکی توسعه. اندازه و حجم تاسیسات و اجرای طرح و در صورت اجرای طرح) مشخص می‌گردد. - ارزیابی اقتصادی طرح (ارزش‌گذاری فایده‌ها و هزینه‌ها از دیدگاه ملی یا اجتماعی, سازمان مجری و بهره‌برداران و ارائه ۳ 3 1-۱-۱ ارزشیابی و ارزیابی" [۳۷] دو واژه ارزشیابی و آرزیابی نقاط افتراق و مشترکی به شرح زیر دارند: - ارزشیابی همیشه پیش از اجرا و ارزیابی در حین اجرا و پس از آن مورد استفاده قرار می‌گیرد. - استفاده از ارزشیابی برای تدارک و9 طراحی سیاست‌های پروزه است در حالیکه از ارزیابی برای تدارک آتی. مدیریت آنی - هدف از ارزشیابی بررسی ارزشمندی و آثار طرح پیشنهادی و هدف از ارزیابی پاسخگویی به این سوال است که آیا طرح پیشنهادی» ارزشمند بوده و چه آناری داشته است؟ - داده‌های ارزشیابی بر پیش‌بینی استوار است. درصورتی که در ارزیابی داده‌های سابق و جاری مورد نظر بوده و برآوردها 8 1100110110 -| ۲- داده‌های پایه و نحوه بررسی آنها در هر یک از منظورهای مختلف طرح‌های توسعه منابع آب و خاک به شکل تفصیلی در پیوست ۱ ارائه شده است. |۹۵ ۸۳۲۵ -3 0 4 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- کلیات )) - فنون تحلیلی (تحلیل فایده- هزینه» تحلیل اثربخشی هزینه و...) و معیارهای تصمیم‌گیری (ارزش خالص کنونی و..) در هر دو مقوله آرشیابی و ارزیابی مشابه هستند. لازم به ذدکر است که در متون مربوط به استانداردهای اقتصادی, تفاوت‌های بین این دو واژه مورد توجه قرار نگرفته و کلمه دستورالعمل حاضر نیز همین روال مورد نظر قرار گرفته است. ۷-۱-۱ اقتصاد مهندسی" اقتصاد مهندسی» در جامعه مهندسی از اواخر قرن ۱۹ (سال ۱۸۷۷میلادی) شکل گرفته است. در زیر به چند تعریف مهم آن آشاره می‌شود: - جیمز ولی: علمی است که با کاربرد معیارهای اقتصادی,انتخاب بهترین گروه از گزینه‌های مهندسی؟۲ را امکان‌پدذیر می‌سازد |۲۹|. - گرانت و اریسون: اصول و تکنیک‌هایی است که تصمیم‌گیری اقتصادی در مورد شکل انجام یا عدم انجام یک طرح (سرمایه گذاری) از طریق آن انجام می‌شود |۲۴]. - دگارمو و کانادا: مطالعاتی است که به بررسی تفاوت اقتصادی گزینه‌ها می‌پردازد. به این منظور جنبه‌های فنی و مالی, اجتماعی و آرزشی طرح‌ها را به‌طور ترکیبی در نظر می‌گیرد. تکنیک‌های این مطالعات امروزه توسعه پیدا کرده و تحت عناوین کلی تری نیز نامگذاری شده است نظیر «تحلیل اقتصادی جهت تصمیم‌گیری» و... [۱۲۰۱ ۸-۱-۱- ارزیابی اقتصادی " [۰۲۱ ۲۲] عبارت است ازتجزیه و تحلیل یک طرح پیشنهادی به منظور تعیین میزان مقبولیت آن که شامل تحلیل اقتصادی و تحلیل مالی می‌باشد. به عبارت دیگر در این چارچوبءتحلیل اقتصادی به‌طور جامع‌تر و در ارتباط متقابل با بررسی‌هاو تحلیل‌های جنبه‌های دیگر گذاشته شده اما شکل مستقل و کامل آن در اوایل دهه ۱۹۷۰ به منصه ظهور رسیده است". 110011013 11۵1۵6۲1۵ -| ۲ راه حل‌های مختلف مهندسی و گزینه‌های مطرح در طرح‌های توسعه منابع آب می‌تواند از «مطالعات برنامه‌ریزی اقتصادی طرح و پیش‌بینی آینده» حاصل شود. بحث تفصیلی در این مورد در پیوست ب آارائه شده است. 3 10010110 -3 ۴- شروع مطالعات اقتصاد طرح در کشورهای در حال توسعه عمدتا مقارن و به‌مناسبت سرمایه‌گذاری‌های وسیع خارجی در کشورهای جهان سوم بوده که عمدتا به‌صورت وام اعطا می‌شده است. این اقدامات ابتدائا بیش‌تر به‌منظور اجرای طرح‌های کشاورزی و توسعه منابع آب مطرح بوده و از اواخر دهه ۰ در طرح‌های صنعتی نیز مطرح می‌باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب ۹-۱-۱- تحلیل اقتصادی " [۰۲۱ ۲۲] استفاده از اصول و مفاهیم اقتصادی در زمینه تصمیم‌گیری و طراحی برنامه‌های عمرانی و مهندسی؛ سابقه‌ای بیش از یکصد سال دارد. با گذشت زمان» این مفاهیم و چارچوب‌های مرتبط توسعه یافته و نگرش جامع‌تری بر مجموع بررسی‌ها و تحلیل‌ها حاکم شده است. آنجه که در حال حاضر به‌عنوان تحلیل یا آزمون اقتصادی طرح شناخته می‌شودء یکی از اساسی‌ترین تحلیل‌ها در مطالعات. پیش از تصمیم‌گیری و انجام سرمایه‌گذاری, اعم از سرمایه‌گذاری تولیدی و یا زیربنایی» به‌شمار می‌رود. در این چارچوب. از تحلیل فایده - هزینه همراه با روش‌های پژوهش در عملیات. اقتصاد رفاه و اقتصاد سنحی استفاده می‌شود. که هدف‌های معین اقتصادی را از دیدگاه کل جامعه محقق می‌سازند. در این تحلیل, آثار مثبت نسبت به هدف پا هدف‌های موردنظرء ۰ : ۲ 1 ۰ ۰ ۰ ه ۰ ۰ ۳ ۰.۰ ع ۳ ی به‌عنوان فایده‌های طرح و آثار منفی نسبت به هدف‌هابه‌عنوان هزینه‌های طرح » در نظر گرفته می‌شود. سنجش و تحلیل هزینه‌ها و فایده‌های طرح‌ها در یک چارچوب جامع‌نگر و سامان‌مند می‌تواند اطلاعات تصمیم‌ساز مهمی را برای نظام تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی بخش عمومی فراهم کند. ۱۰-۱-۱- تحلیل مالی [۱۳]* یکی از جنبه‌های مهم برنامه‌ریزی طرح» بررسی‌ها و ارزیابی‌های مالی است که در منابع نوشتاری مرتبط به عنوان تحلیل با آزمون مالی شناخته می‌شود. این تحلیل یا آزمون,» ابزارهای عملی را به منظور سود آوری سرمایه‌گذاری‌ها و آثار محتمل مالی آنزبا بازاریابی (اعم از آن که متعلق به بخش دولتی باشند یا غیردولتی) - در اختیار می‌گذارد. ۱۱-۱-۱- داده و اطلاعات لازم است که از نظر دانش انفورماتیک به تفاوت بین داده" و اطلاعات " توجه شود. آنچه که نیاز به پردازش دارد تا در زمینه‌ای به کار گرفته شود. داده نام دارد و به نتایج پردازش آن اطلاعات اطلاق می‌شود. اطلاعات حاصل از مطالعات در زمینه‌های مختلف برای ۱۳-۱-۱- فایده‌های طرح در این دستورالعمل منظور از فایده‌های طرح, مجموعه منافع مالی و بهبود شرایط پیش‌بینی شده جامعه (یا هر یک از دی‌نفعان) ناشی از احداث. توسعه و اجرای کامل طرح مورد نظر است. در تحلیل مالی ارزشیابی آثار طرح با محاسبه فایده مستقیم انجام 45 110011011310 -| 15 ۳۳۵[0 -2 داد0» 01ع[۳۳۵ -3 5 [012 101۵0 -4 4۵ -5 -6 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول- کلیات ۳ می‌پذیرد. درصورتی که در تحلیل اقتصادی,» ارزشیابی آثار طرح باید به طور جامع و در چهارچوب اهداف و سیاست‌های توسعه - فایده‌های مستقیم یا اولیه [۵] * شامل نتایج فوری و بلافصل ناشی از اجرای طرح» مانند تولید برق آبی» افزایش تولید محصولات کشاورزی و جلوگیری * درآمد ناشی از فروش فرآورده‌های طرح به افراد ذی‌نفع (در تحلیل مالی). - فایده‌های غیرمستقیم (معطوف به غیر)" فایده‌های پیشین و پسین ناشی از اجرای طرح" مانند رشد صنایع» افزایش فایده بنگاه‌های تولید کننده نهاده‌های لازم برای اجرای طرح, افزایش سطح عمومی مالیات‌ها و ایجاد اشتغال. * سار فایده‌ها نظیر بهبود کیفیت آب» پرهیز از آلودگی هوا در اثر انتشار گاز حاصل از سوخت‌های فسیلی, گردش‌گری و تفریحات, مطبوعیت زیست محیطی (مثل چشم‌انداز زیبا) و... ۱۳-۱-۱- هزینه‌های طرح [۵] اجرا و بهره‌برداری از طرح‌های آبء نیاز به استفاده از سرمایه‌های مالیء فیزیکی, فناوری و منابع انسانی دارد. در تحلیل مالی, هزینه‌ها فقط شامل هزینه‌های مربوط به سازمان اجرایی و بهره‌برداری از طرح و در تحلیل اقتصادی کلیه هزینه‌های مستقیم و - هزینه‌های مستقیم * هزینه‌های مهندسی برای تهیه طرح» نظارت بر اجرا و بهره‌برداری * هزینه‌های خرید اراضی (جابه‌جایی و اسکان) * هزینه‌های سرمایه‌ای ساختمان طرح * هزینه‌های نگهداری,» بهره‌برداری» جایگزینی و تحقیقات - هزینه‌های وابسته شامل ارزش کلیه کالاها و خدماتی است که جزو هزینه‌های احداث طرح محسوب نمی‌شوند. یعنی آن بخش از هزینه‌ها (نظیر هزینه تولید محصولات کشاورزی) که مستقیما از فایده‌های طرح کسر و باقیمانده فایده با هزینه‌های طرح مقایسه می‌شود. |- ۳۱۲۵| 661۵ 2- 51611۵۵ 200 1۵060 66۵ -------- صفحهٔ بعد -------- 3 بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب پیجیدگی‌های طرح‌هاء بر رفاه اجتماعی اثر گذارند. اما این پیامدهاء در قالب حساب‌های مالی و اقتصادی طرح» منعکس نمی‌شوند. این پیامدها به‌طور معمول جنبه اجتماعی یا زیست‌محیطی دارند. اما موجب فایده‌ها و یا هزینه‌هایی برای گروه‌ها یا به طور کلی نظام آلودگی آب‌هاء زندگی خانوارهاء جوامع محلی. هزینه‌های اسکان دوباره و9 پیامدهایی بر سلامت و بهداشت ساکنان منطقه (در اثر افزایش بیماری‌های مرتبط با آب). این پیامدها به‌طورمعمول به‌نام آثار خارجی شناخته می‌شوند.ء زیرا آنها خارج از چارچوب باشند |1۵ شایان ذکر است که این پیامدهاً در نسخه پیشین دستورالعمل حاضر تخت عنوان فایده‌ها و9 هزینه‌های ناملموس دسته‌بندی شده بودء اما طی سال‌های اخیر برای تبدیل بخش مهمی از این پیامدها به تدریج فنونی جهت تقویم این آثار به مقادیر به غیر) از ادبیات جدید اقتصادی و مفاهیم و رویکردهای ارزش گذاری شامل رویکرد ترجیحات آشکار شده وترجیحات اظهار شده استفاده گردیده است. .۰ ۰ ۳ ۰ 1 پا ه ۰ ۰ پیات ۰ ۰ ۳ برای دستیابی به مدیریت یکپارچه » توجه به آثارخارجی (معطوف به غیر) طرح‌ها در برنامه‌ریزی بخشی و همچنین برهم‌کنش طرح‌های بخش‌های مختلف با یکدیگر برای دستیابی به هدف‌های ملیء اهمیت زیادی دارد [۵]. ۲-۱- جایگاه مطالعات ارزیابی اقتصادی در فرآیند عمومی مطالعات طرح‌های توسعه منابع آب با توجه به شرایط اقلیمی و توزیع زمانی و مکانی آب در ایران» طرح‌های تامین و توسعه منابع آب به عنوان طرح‌های ملی مطرح‌اند و نقش بسیار حساسی را در تنظیم حیات اجتماعی کشور به عهده دارند. گرچه تاکنون بررسی‌ها و تحلیل‌های اقتصادی در مطالعات این قبیل طرح‌ها براساس شرح خدمات تیپ سدسازی و آبیاری و زهکشی" مد نظر بوده و به شکلی انجام پذیرفته, اما نظر بهک وسعت و9 دامنه تأثیرات اقتصادی - اجتماعی این قبیل طرح‌هاء غالبا با اهمیت طرح‌ها تناسب لازم را نداشته است. به علاوه بررسی‌هاو تحلیل‌های فوق‌الذ کر به صورت ناهماهنگ و متفاوتی انجام گرفته است که متأسفانه ارزش مقایسه‌ای چندانی در تنظیم برنامه و تعیین اولویت طرح‌ها نمی‌تواند داشته باشد. علاوه بر آن با توجه به عدم پیش‌بینی داده‌های مورد نیاز تحلیل مالی در شرح 110۵] [۵ 1131۵1 -| 2 1 1108۲۵161 -3 1 ما4 ۵- در سال ۱۳۸۱ برای طرح‌های فاضلاب شهری هم در قالب نشریه شماره ۲۱۲۳۱ تحت عنوان «شرح خدمات و روش محاسبه حق‌الزحمه مطالعات توجیه فنی. اقتصادی - اجتماعی و زیست محیطی طرح‌های فاضلاب شهری» بررسی‌های اقتصادی (شامل تحلیل اقتصادی و مالی) پیش‌بینی شده است. اما در مورد طرح‌های آبرسانی تا کنون اقدامی انجام نشده است. ۶ گفتنی است که در سال‌های اخیر با توجه به اهمیت تامین منابع مالی طرح ها از منابع غیردولتی, مطالعات تحلیل مالی بیشتر مورد توجه قرار گرفته و بر حسب مورد برای تعدادی از طرح ها انحام شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- بدیهی است انجام بررسی‌های همه جانبه اقتصادی که نتایج آن می‌تواند نقش موثری در تصمیم‌گیری دستگاه برنامه‌ریزی داشته اهمیت اینگونه مطالعات» ظرفیت‌سازی در نهادهای کارفرمایی و مهندسین مشاور و نهایتا بسترسازی قانونی است. در ادامه به تعدادی ۱-۳-۱- نامه شماره ۱۹۱۹۸/۱۲۱ مورخ ۷۷/۱۲/۹ معاونت محترم آب وزارت نیرو نامه فوق خطاب به کلیه شرکت‌های آب منطقه‌ای و سازمان آب و برق خوزستان تهیه شده است. در این نامه با توجه به اهمیت ۳-۳-۱- نظام فنی - اجرایی کشور نظام فنی و اجرایی کشورء به استناد ماده ۳۱ قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادی, اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی آیران و اصل ۱۳۸قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در تاریخ ۱/۲۰/ ۱۳۸۵ در پنچ فصل به تصویب رسید. فصل سوم این نظام, به مباحث مربوط به پدیدآوری طرح‌ها و پروژه‌های سرمایه گذاری می‌پردازد. پدیدآوری طرح‌ها و پروژه‌های سرمایه‌گذاری شامل اقدامات در مراحل پیدایش, مطالعات توجیهیء طراحی پایه‌طراحی تفصیلی» اجراء راه‌اندازی» تحویل و شروع بهره‌برداری در قالب فرآیندهای لازم است. جدا از مسایل مختلف عنوان شده در این فصل» ۱۷مورد به عنوان الزامات پدیدآوری طرح‌ها و پروژه‌های سرمایه‌گذاری مطرح شده است. بند ۴ این الزامات به موضوع آرزیابی و توجیه اقتصادی طرح‌ها پرداخته است ۱. مطابق این بند. انجام مطالعات توجیه‌فنی» اقتصادی و اجتماعی طرح‌ها یا پروژه‌هاء در چارچوب مرحله پیدایش طرح‌ها و پروژه‌های سرمایه‌گذاری بخش مربوطه و براساس روش‌های معتبرء به منظور اطمینان از توجیه‌پذیری اقتصادی طرح یا پروژه» پایدار بودن طرح یا پروژه» رعایت طرح‌های توسعه و عمران» ملاحظات زیست‌محیطی و ایمنی» تامین منابع‌مالی و سایر جوانب مربوط و انتخاب گزینه‌برتر به نحوی که بیش‌ترین فایده ملی را برای کشورداشته باشد؛ الزامی است. بند ۵ نیز تاکید بر مسایل مربوط به روش‌های مختلف تامین مالی داشته و عنوان می‌دارد «شناسایی روش‌های مختلف تامین منابع مالی طرح‌ها یا پروژه‌هاء تهیه ضوابط و ترویج استفاده از منابع مالی غیردولنی (موسسات مالی غیردولتی) برای پدیدآوری طرح‌ها و پروژه‌ها». ۳-۲-۱ ماده ۳۲ قانون برنامه چهارم اقتصادی, اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در ماده ۳۲ قانون برنامه چهارم آمده است که:«اعتبارات طرح‌های تملک دارایی‌های سرمایه‌ای جدیدء صرفا براساس گزارش‌های توجیهی فنیءاقتصادی و زیست‌ محیطی تایید شده برای یکبار و به قیمت ثابت سالی که طرح مورد نظر برای اولین بار در لایحه بودجه سالانه منظور می‌گردد...» ۱- لازم به دکر است که پیش‌تر نیز در نظام فنی و اجرایی طرح‌های عمرانی کشور مصوب ۱۳۷۴/۱۰/۱۹ نیز در قسمت اصول و مبانی حاکم بر تهیه طرح, به عنوان یکی از اصول, به انجام مطالعات توجیه فنی, اقتصادی, اجتماعی و زیست‌محیطی طرح‌ها تاکید شده بود. -------- صفحهٔ بعد -------- نه بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب شایان ذکر است که در آیین‌نامه اجرایی ماده فوق نیز در بند «ی» ماده یک و بند «ب» ماده ۳ در قالب اشاره به فرآیند امکان سنجی و مطالعات توجیهی» ضرورت توجیه اقتصادی و توجیه مالی مورد توجه قرار گرفته است. ۶-۲-۱ آیین‌نامه بررسی و تصویب طرح‌ها در چارچوب نظام فنی اجرایی آب و آبفا در آیین‌نامه فوقء ارکان بررسی طرح‌ها در سه سطح معرفی شده و تصریح شده که در سطوح (۱) و (۲) بررسی‌های فنی» ۵-۲-۱ ماده (1) آیین‌نامه اجرایی بند ۷ ماده واحده قانون تشسویق سرمایه‌گذاری در طرح‌های آب کشور در تبصره ماده فوق آمده است: «وزار تخانه‌های ذیربط موظف هستند مطالعات توجیه مالی سرمایه گذاری در طرح‌های منتحخب را 1-۲-۱ قالب جدید تهیه گزارش سیمای طرح قالب جدید تهیه گزارش سیمای طرح, موضوع نامه شماره ۴۲۰۳۵/۱۳۳ مورخ ۸۲/۹/۷ است که توسط مدیر کل دفتر فنی آب و دبیر کمیته تخصصی ویژه به سازمان آب و برق خوزستان و کلیه آب‌های منطقه‌ای ابلاغ شده است. در بندهای ۰۱۶-۱ ۱- ۱۹و ۲۴-۱ فرمت فوق به اطلاعاتی اشاره دارد که تهیه آنها در قالب مطالعات تحلیل اقتصادی و تحلیل در این نامه نیز به انجام تحلیل اقتصادی طرح و ارائه مدل مالی (برای سناریوهای مختلف سرمایه‌گذاری و مشارکت مالی -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۲ ۰ ۱ : ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - چارچوب تشسخیص» تحلیل و انداز هگیر یآثار و پیامدها ۹ ۱-۲- جنبه‌های مختلف تحلیلی آثار و پیامدها! در پیش‌بینی آثار و پیامدهای یک طرح توسعه منابع آبء رده‌بندی آثار و پیامدهاء فهرست کنترل‌های مطرح‌شده توسط محافل و ۱-۱-۲- منظورهای طرح " یکی از جنبه‌های مهم در تشخیص و تحلیل پیامدهاء توجه به منظورهای طرح یا هدف‌های بخشی و رشته‌ای است. طرح‌های آب ممکن است یک یا چندمورد از منظورهای زیر را مدنظر قرارداده باشد: - تامین آب برای مراکز جمعیتی (شهرها و روستاها) - تامین آب کشاورزی - تامین آب مراکز صنعتی - تولید انرژی برقابی - کنترل و مهار سیل - دیگر منظورها هدف‌های کمی طرح" براساس رده‌بندی فوق مشخص می‌شود. تامین هر یک از هدف‌های کمی می‌تواند آثار و پیامدهای ۲-۱-۲ هدف‌های کلی طرح توجه دستگاه برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری به هدف‌های مختلف. سهم عمده‌ای در تشخیص و تحلیل پیامدها دارد. براساس آخرین دست‌آوردهای مدیریت یکپارچه منابع آب می‌توان چهار هدف اصلی زیر را در طرح‌های توسعه منابع آب در نظر گرفت: پایداری مالی - پایداری زیست محیطی پایداری اجتماعی ۲- شایان ذکر است که اطلاعات مربوط به آثار و پیامدهای یک طرح از بررسی‌های مختلفی حاصل می‌شود که به اختصار در چهارگروه زیر قابل رده‌بندی است: - بررسی‌های فنی - بررسی‌های اقتصادی - بررسی‌های زیست‌محیطی - بررسی‌های اجتماعی 6 آ۳۳۵[۵0 -3 1 آ۳۳۵(۵0 -4 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۰ بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب معیارها و سنجه‌های انتخاب‌شده برای هر یک از هدف‌های فوق, و نیازهای اطلاعاتی مربوط به آنها می‌تواند بررسی‌ها و تشخیص و تحلیل پیامدهای خاصی را به‌دنبال داشته باشد. آثار و پیامدهایی که در جهت تامین هر هدف است. آثار مثبت و آثار و پیامدهایی که در خلاف جهت هدف موردنظر است. آثار منفی شمرده می‌شود. در طرح‌های آب آثار و پیامدها بر پایه مبانی مختلفی به شرح زیر رده‌بندی می‌شود: - پیامدهای اجتماعی و زیست‌محیطی - پیامدهای منطقه‌ای و اقتصاد کلان - پیامدهای توزیعی" 2-۱-۲ دیگر جنبه‌ها و بررسی‌ها موارد دیگری که می‌تواند در تشخیص و تحلیل پیامدها مطرح باشد.ء عبارتند از: به طور کلی» دوره‌ی بررسی آثار و پیامدهای طرح‌ها به سه مرحله مطالعات, اجرا و بهره‌برداری قابل تقسیم است. هزینه‌ها و آثار منفی» به‌طورعمده در دوره مطالعه و اجرا و آثار مثبت و فایده‌ها به‌طورعمده در دوره بهره‌برداری مورد توجه قرار می‌گیرد. دوره بهره‌برداری» به‌طورمعمول به دو مرحله دوره تطبیق و دوره عادی تقسیم می‌شود. به‌طور معمول در دوره تطبیتق, پیامدهای مثبست پیش‌بینی‌شده هنوز نمی‌تواند در حد کمال ظاهر شود و نیاز به گذشت زمان دارد. 5 ره ۳ - اهمیت و وزن راه‌حل‌های سازه‌ای و غیرسازه‌ای هر طرح از مجموعه‌ای از راه‌حل‌های سازه‌ای (فیزیکی) و غیرسازه‌ای (تدابیر سازمانی» حقوقی و نهادی) تشکیل شده است. تکیه بیش‌تر بر راه‌حل‌های سازه‌ای (به‌ویژه سدهای مخزنی) آثار و پیامدهای ویژه‌ای نسبت به راه‌حل‌های غیرسازه‌ای دارد. حل مشکلات و مسایل مرتبط با تامین نیازها و تقاضاها از طریق راه‌حل‌های غیرسازه‌ای, به زیرساخت‌ها و نهادهای قوی اجتماعی نیاز دارد اما 015 ]11۹1۲1۳۷۲1۵۵ -| |[ 51۳01۵ -2 [3[0-51۳01۳۵ -3 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - چارچوب تشخیص» تحلیل و انداز هگیر یآثار و پیامدها )۳ ۳-۲ هدف‌های کمی شکل‌گیری هر طرح آبی براساس فرایند پاسخگویی به نیاز یا نیازهای مشخص اجتماعی آغاز می‌شود. این فرایند. برنامه‌ریزی طرح نام دارد که در جریان آن هدف‌های مهندسی یا کمی تعیین می‌شود. نیازهای موردنظر برای پاسخگویی منظور طرح و هدف کمی تعیین‌شده, نقطه شروع بررسی و تشخیص بخش مهمی از آثار و پیامدهای طرح به‌شمار می‌رود. افزون براین» منظورهای طرح» بر شیوه و راه‌حل‌های سازه‌ای و غیرسازه‌ای نیز تا حدودی تاثیر می‌گذارد. بدیمی است که نوع سازه‌ها و به تبع آن اجزای طرح‌های تامین آب شهری نسبت به تامین آب کشاورزی یا کنترل سیل متفاوت است و این تفاوت» خود موجب تفاوت در آثار و پیامدها می‌گردد. ۳-۲- آثار مستقیم طرح آثار مستقیم طرح از دیدگاه توجیه اقتصادی, شامل آثار اقتصادی است که به طور معمول در چارچوب تحلیل فایده - هزینه به عنوان فایده یا هزینه مورد توجه و ارزش‌گذاری قرار می‌گیرد. ممکن است در بعضی از منظورهاء این آثار همان اهداف مهندسی با کمی تعیین‌شده در طرح باشد, مانند میانگین حجم آب شهری و صنعتی تامین‌شده و یا انرژی تولیدشده در طول یک‌سال. ممکن است در بعضی از منظورهاء آثار مستقیم اقتصادی طرح فراتر از هدف‌های کمی‌باشد. مانند. تغییرات تولیدات زراعی یا دامی بر مبنای حجم آب تامین‌شده برای کشاورزی و یا تغییر در خسارت و ظرفیت‌های توسعه در طرح‌های کنترل و مهار سیلاب. بنابراین» آثار مستقیم و مثبت طرح‌های آب برحسب منظورهای مختلف عبارتند از: - میزان انرژی برقابی تولیدشده - افزایش ارزش خالص اقتصادی فرآورده‌های کشاورزی - کاهش خسارت ریالی سیلاب و افزایش امکانات توسعه در اثر حفاظت سیلاب احجام مربوط به منابع اقتصادی مورد نیاز برای احداث و بهره‌برداری از طرح نیز تا جایی که آثار مستقیم و اولیه مورد توجه است.» باید مشخص و در حساب‌ها به عنوان هزینه لحاظ شوند. آثار مستقیم اجتماعی و زیست‌محیطی به طور معمول در چارچوب تحلیل فایده - هزینه مورد توجه و ارزش گذاری قرار نمی گیرند. اگر برخی از این آثار» ارزش گذاری شده و به نوعی در سنجه‌ها لحاظ شوند.ء نتیجه کار به عنوان «تحلیل فایده - هزینه آثار و پیامدهای مستقیم و غیرمستقیم اجتماعی و زیست‌محیطی و پیامدهای غیرمستقیم اقتصادی در بند بعدی (رده‌بندی پیامدهای طرح)» بررسی می‌شوند. ۸۲۹۵|۷۵ 66111-0۹1 ۳۳1۵6۵0 -| -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۳ بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب 2-۳- رده‌بندی پیامدهای طرح به طور کلی آثار و پیامدهای طرح در چهار رده به شکل زیر قابل بررسی است: ۱-2-۲- پیامدهای زیست‌محیطی ! پیامدهای زیست‌محیطی طرح‌های توسعه منابع آب. به‌طورمعمول براثر مجموعه‌ای از رویدادهای زیر بروز می‌کند: - تغییر در جریان یا سطح آب در اثر اجرای طرح - تغییر در کیفیت آب در اثر اجرای طرح - تغییر در نوع زیست‌بوم‌ها و پیدایش زیست‌بوم‌های جدید این تغییرات به‌طورمعمول پیامدهای دامنه‌داری در محیط‌های آبی» خاکی و جوی ایجاد می‌کنند و این نتایجء خود دارای پیامدهای اجتماعی و اقتصادی خواهند بود. تغییر در جریان آب ممکن است به صورت قطع جریان آب در آبراهه‌های موجود و یا کاهش جریان نسبت به وضع موجود در اثر برداشت بیش‌تر آب برای بهره‌برداری مصرفی باشد که بر زیست‌بوم‌های مرتبط تاثیر قطعی دارد. تغییر در کیفیت آب نیز بر محیط آبی و در نتیجه بر تنوع زیستی (مانند ماهی‌ها و مرغان آبی) موثر است. با الا آمدن سطح آب در مخزن سدهاء ممکن است زمین‌های زیادی به زیر آب برود که همراه با آن منابع اقتصادی و امکانات طبیعی و یا گونه‌های گیاهی و جانوری مستقر در این زمین‌ها نابود می‌شوند. با به زیر آب رفتن زیست توده‌ها" ممکن است تولید گاز کربن‌دیو کسید و متان» افزایش نسبی پیدا کند. با بالا آمدن سطح آب زیرزمینی در زمین‌های پایاب به دلیل افزایش نفودذ عمقی در اثر برداشت بیش‌تر از منابع آب سطحی و کاهش برداشت از منابع آب زیرزمینی» ممکن است زمین‌های وسیعی باتلاقی و زهدار شده و روند شوری و قلیایی‌شدن منابع خاک تشدید شود. طرح‌های آبی ممکن است باعث پیامدهای مثبت زیست‌محیطی نیز شوند. برای مثال تولید انرژی برقابی در مقایسه با نیروگاه‌های حرارتی از نظر تولید گازهای آلوده‌کننده جو زمین پیامدهای مناسب‌تری دارند. ۲-2-۲ پیامدهای اجتماعی پیامدهای طرح بر زندگی افراد یا گروه‌هایی از مردم یا نوعی از سازمان‌های اجتماعی, همچنین پیامدهای طرح بر سازمان جوامع محلی "ء ارتباطات انسانی و فرهنگ یا ارتباطات میان جوامع محلی, در قلمرو پیامدهای اجتماعی قرار می‌گیرند و از پیامدهای طرح‌های آب» به طور بالقوه ممکن است مجموعه‌ای از پیامدها را در محیط اجتماعی به دنبال داشته باشند. این پیامدها ممکن است به‌طور مستقیم در اثر پیامدهای زیست‌محیطی ایجاد شوند و یا به‌طور مستقیم در اثر تغییرات اقتصادی» اجتماعی و فرهنگی در جریان برنامه‌ریزی» اجرا و بهره‌برداری طرح‌های بزرگ بروز کنند. این پیامدها به عوامل دیگر اجتماعی مانند قومیت» جنسیت. 45 ]1۱۷1۳۵۱۱۵۲۵ -| 310۵5 -2 ۷( -3 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - چارچوب تشسخیص» تحلیل و انداز هگیر یآثار و پیامدها ۳۳ رده‌بندی و گروه‌های اجتماعی مستقر در محدوده طرح,» بستگی دارند. پیامدهای اجتماعی به صورت‌های مستقیم یا غیرمستقیمء مثبت یا منفی» مادی یا معنوی قابل تفکیک و رده‌بندی هستند. بررسی پیامدها در سطح خانوارهاء به‌طور عمده براساس نیازهای بشر و سلسله مراتب ویژه مانند سلسله مراتب تعیین‌شده توسط مزلو انجام می‌شود. بررسی پیامدها در سطح جامعه محلی, با توجه خاص به تشخیص نهادها و ارزش‌های مشترک مردم و تلاش‌های آنها در همکاری‌های جمعی و همکاری در آمور اجتماعی انجام می‌گیرد. در بررسی پیامدهای منطقه‌ای, به‌طور عمده به ساختار اقتصادی منطقه و ارتباط آن با اشتغال» زیر ساخت‌های ارتباطی و ترابری و تاثیر آن بر فرایند برنامه‌ریزی و اجرای طرح در منطقه توجه می‌شود. در بررسی پیامدهای تجمعی اجتماعی تاثیر طرح بر زندگی عموم» موقعیت اجتماعی نسبی گروه‌ها و اقشار مختلف, کیفیت در رفاه اجتماعی مراکز جمعیتی نهادهای اجتماعی مورد توجه قرار می‌گیرد. آن بخش از پیامدهای اجتماعی که در روابط مالی و بازار انعکاس پیدا نمی‌کند. به‌عنوان آثار خارجی اجتماعی شناخته می‌شود. ۳-2-۲ پیامدهای اقتصادی در یک تقسیم‌بندی کلی و ازدیدگاه اقتصادی» می‌توان آثار حاصل از طرح‌های توسعه منابع آب را به دو دسته تقسیم کرد: الف- آثاری که موجب افزایش مطلوبیت می‌شوند. ب- آثاری که موجب کاهش مطلوبیت می‌شوند. آثار نوع اول» تحت عنوان فایده‌ها و آثار نوع دوم تحت عنوان هزینه‌ها دسته‌بندی می‌شوند. آثار مستقیم اقتصادی طرح در چارچوب تحلیل فایده - هزینه, مورد توجه قرار می‌گیرد. اما یک طرح بزرگ از نظر اقتصادی» آثار غیرمستقیم یا جنبی مهمی بر محیط بیرامون دارد که از آن به عنوان پیامدهای اقتصادی یاد می‌شود. اهمیت این آثار در سطح منطقه طرح یا حتی در سطح ملی» ممکن است چشمگیر باشد. اهمیت این آثار به عواملی مانند ویژگی‌های جامعه‌ای که طرح در آن اجرا می‌شود. شیوه تامین مالی طرح (منابع خصوصی یا عمومی یا ترکیبی از آنها) و ابعاد عمومی آن بستگی دارد. رده‌بندی اصلی پیامدهای اقتصادی طرح‌ها عبارتند از: - تغییر در رشد و بهره‌وری اقتصادی,» شامل تاثیر منفی ازدحام انواع سرمایه‌گذاری و یا تاثیر مثبت بر کارایی عمومی سرمایه. - پیامدهای مربوط به تغییر قیمت‌هاء شامل تاثیر بر قیمت آب و نهاده‌های جایگزین آب در کشاورزی (تجهیزات آب اندوز) و نهاده‌های مکمل آب(بذر اصلاح شده و کود شیمیایی). - پیامدهای تولید و اشتغال, شامل تاثیر بر اشتغال و بازار سرمایه در دوره اجرا. - تغییر در درآمدها و مخارج دولت» شامل تاثیر برکسری بودجه دولت, تورم و بدهی‌ها و ایجاد درآمدهای مالیاتی. - پیامدهای تجارت خارجی و توانایی‌های رقابتی» شامل تغییر در هزینه‌های تولید و تاثیر بر نرخ برابری ارز خارجی» موازنه پرداخت‌ها و چشم‌انداز صادرات. ۷ -[ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب - توازن منطقه‌ای, شامل تغییر در امکانات تجاری و رقابت یک منطقه نسبت به منطقه دیگر. 2-2-۳ پیامدهای توزیعی احداث طرح‌های آبی به سرمایه‌گذاری‌های سنگینی نیاز دارد و مجموعه‌ای از آثار مثبت و منفی و فایده و هزینه‌های مالی, اقتصادی» اجتماعی و زیست‌محیطی ایجاد می‌کند. این آثار و پیامدها یا از طریق نظام سیاسی, اداری و یا از طریق بازار میان افراد جامعه توزیع می‌شود. شیوه بهره‌مندی گروه‌های مختلف اجتماعی از آثار و پیامدهای مثبت و منفی طرح در پیامدهای توزیعی مورد توجه قرار می‌گیرد. در این دیدگاه, راه‌های مختلفی برای گروه‌بندی جامعه و سنجش آثار و پیامدهای اجرای طرح نسبت به آنها وجود دارد. این گروه‌بندی می‌تواند براساس در آمد. موقعیت مکانی» جنسیت. نژاد. تنوع فعالیت اقتصادی و غیره باشد. موضوع‌هایی که به‌طورمعمول در گروه‌بندی‌های اجتماعی آثار طرح مورد توجه تصمیم‌گیرندگان و جامعه است عبارتند از: - گروه‌های درآمدی و طبقات اقتصادی,» اجتماعی - گروه‌های زمانی (توزیع آثار طرح میان نسل موجود و آینده) - مناطق جغرافیایی ۵-۲- شیوه تشخیص و اندازه‌گیری آثار و پیامدهای طرح اقتصادی (به لحاظ انتخاب گزینه مطلوب)» حاصل می‌شود. براین‌اساس» اجزای طرح و هدف‌های کمی مرتبط با هریک از منظورهای طرح» تعیین شده و به عنوان داده‌های پایه برای آرزش‌گذاری اقتصادی در اختیار تحلیل‌گر اقتصادی قرار می‌گیرد. تحلیل اقتصادی این پیامدهاء در چارچوب فایده - هزینه اجتماعی انجام می‌شود که فرآیند انجام آن درفصل چهارم این دستورالعمل ارائه شده است. ۲-۵-۲ پیامدهای زیست‌محیطی برای تشخیص و اندازه‌گیری پیامدهای زیست‌محیطی روش‌های مختلفی وجود دارد. یکی از روش‌هایی که این امکان را فراهم می‌کند.«ارزیابی پیامدهای زیست‌محیطی "» است. چنین ارزیابی به‌طورمعمول آثار اجرای طرح را بر زمینه‌هایی مانند مصرف منابع تجدیدناپذیر» مصرف آبء تنوع زیستی و ظرفیت زیست‌محیطی" و همچنین پیامدهای زیست‌محیطی گزینه‌های مختلف تامین آب» مورد توجه قرار می‌دهد. انجام چنین بررسی‌هایی به‌تازگی در مطالعات طرح‌های کشور آغاز شده و هنوز نوپا به‌شمار می‌رود. شایان ذکر است که این آثار به‌ندرت قابل ارزش‌گذاری اقتصادی هستند. (۸آن1) 61 د نع م۸ 1۳۵01 [۵ 1۷1۳۵۳۵ -| 6-1 ]11۷1۳۵۵ -2 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - چارچوب تشخیص» تحلیل و انداز هگیر یآثار و پیامدها ۳ ۳-۵-۲ پیامدهای اجتماعی برای تشخیص و اندازه‌گیری پیامدهای اجتماعی, از ارزیابی‌های مختلف اجتماعی " استفاده می‌شود. ارزیابی آثار طرح بر گروه‌های مختلف اجتماعی» در مراحل مختلف چرخه طرح" (مطالعه, اجرا و بهره‌برداری)» ارتباطات درونی و متقابل سازمان‌های اجتماعی و عرف و سنن و باورهای فرهنگی از جمله ارزیابی‌های اجتماعی طرح‌های آب محسوب می‌شوند. انجام چنین بررسی‌هایی هنوز در کشور ما به‌طور جدی آغاز نشده است. شایان ذکر است که راهنماهای مربوط به انجام چنین بررسی‌هایی توسط نهادهای مختلفی مانند بانک توسعه آسیایی و شورای جهانی سدها تهیه و تدوین شده است. 2-۵-۳ پیامدهای اقتصادی در تشخیص و اندازه‌گیری پیامدهای اقتصادی از مدل‌های مختلف تحلیلی استفاده می‌شود که همه آزها به عنوان مدل‌های تعادل عمومی " شناخته می‌شود. این مدل‌ها برای تشخیص و اندازه‌گیری آثار مستقیم و غیرمستقیم طرح در محیط اقتصادی طرح تهیه شده‌اند و شامل انواع زیر هستند: - مدل‌های داده - ستانده" - ماتریس‌های حسابداری اجتماعی " - مدل‌های محاسباتی تعادل عمومی " تهیه و استفاده از این مدل‌ها به اطلاعات و آمارگیری گسترده‌ای نیاز دارده ضمن آن که استفاده از این مدل‌ها نیاز به پیش‌بینی تدابیر و اقدامات ویژه پژوهشی دارد که در صورت امکان, انجام آن برای طرح‌های بزرگ قابل توصیه است. تا کنون» در کشورهای در حال توسعه, به‌ندرت از چنین امکان تحلیلی استفاده شده است. ۵-۵-۲ پیامدهای توزیعی - تحلیل توزیع اقتصادی" - ارزیابی پیامدهای زیست‌محیطی و اجتماعی؟ - ارزیابی برابری (یافقر)"" - تحلیل توزیعی!" |- 5002[ ۵665 2- ۳۳۵[۵01 [6 3- 00606۵ ۳۵111۳۳۵۶۵ 310061 ))0۳۹/1( 4- 1001 - 010۲ ۱10065 )100/( (/5۸7) ۱1۵11065 ع م۸0 آهامهک -5 ۷10065 3116۳0۵ 6066۵ 6[ 200۵ -6 (۳1۸) دزد۷ر[۸۵ 113116۵۵ ۳۵۵۲۵۵ -7 (۳۹1۸) دزد۷ر[۸۵ 10۵01 ۳۵۵۲۵۲۵ -8 1 م1026 آهنوگ ۵00 ,۳۵۸۷1۳۵۵۵ -9 1 00۷۷ ۵۳) ۳۵۵ -10 |1- 10131۳1۳۵۵۵ ۸۵۸۵|۷۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳7 بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب شایان دکر است که بند سوم» رویکردی مستقل به‌شمار نمی‌رود و صرفا براساس اطلاعات مربوط به ارزیابی‌های زیست‌محیطی و اجتماعی تدوین می‌شود. اما آخرین رویکرد. جامع‌ترین نوع تحلیل به‌شمار می‌آید که نتیجه همه بررسی‌ها را به صورت کامل و نظام‌مند ارائه می‌کند. درحال‌حاضرء چنین رویکردی در سطح بین‌المللی نیز بسیار کم‌سابقه است. 1-۲ رده‌بندی آثار و پیامدها از نظر سنجش آثار و پیامدهای مختلف طرح که در این فصل شرحداده‌شد. از نظر اندازه‌گیری در چهار گروه زیر قابل رده‌بندی هستند: - آثاری که می‌توانند قیمت‌گذاری شوند و مورد ارزیابی پولی قرار گیرند و به صورت فایده و هزینه برآورد شوند. - آثاری که در مواردی می‌توانند ارزش گذاری شوند مانند پیامدهای زیست‌محیطی - آثاری که قابل ارزش گذاری نیستند اما قابل ارزیابی به صورت بهبود" یا خسارت" هستند مانند تغییر توانمندی‌های اجتماعی - آثاری که حتی جهت آنها مورد تردید و مناقشه‌انگیز است مانند نوسازی جوامع سنتی با توجه به مباحتی که در این فصل ارائه شد و شیوه رده‌بندی آثار و پیامدهاء نمودار (۱-۲) چگونگی ارتباط آنها با چارچوب تحلیل فایده - هزینه و تحلیل دو یا چندمعیاری (در صورت تامین اطلاعات لازم) را مشخص می‌کند. یادآوری می‌گردد که محدوده تحلیلی این نشریه بر چارچوب تحلیلی فایده - هزینه اجتماعی متمرکز بوده و به جزییات ارزیابی چند معیاره وارد نمی‌گردد. ۷-۲- رده‌بندی آثار و پیامدها از دیدگاه نحوه ارزش گذاری به‌طورکلی آثار یا پیامدهای حاصل از اجرا و بهره‌برداری طرح» از دیدگاه شیوه‌ی ارزش‌گذاری (اعم از آثار مثبت و منفی) به دو الف- آثاری که از طریق مکانیسم بازار قابل اندازه‌گیری هستند. ب- آثاری که از طریق مکانیسم بازار قابل اندازه‌گیری نیستند. در مورد آثاری که از طریق مکانیسم بازار قابل اندازه‌گیری هستند و در بازار مبادله می‌شوند و دارای قیمت هستند.ء ملاک پایه ارزش گذاری» قیمت تعیین‌شده در بازار است. اگر قیمت دریافتی» نشانه‌های درستی از ارزش اقتصادی را نشان ندهد و اختلاف زیادی بین قیمت بازار و قیمت اقتصادی وجود داشته باشد. از قیمت‌های سایه استفاده می‌شود. ارزش گذاری آثار خارجی یا آثاری که دارای بازار نیستندء دشوارتر است. روش‌های ارزش‌گذاری این آثار در سه گروه عمده شامل ترجیحات آشکار شده» ترجیحات ابراز شده و انتقال منافع قرار می‌گیرند. آثاری مانند تغییر در میزان تامین آب» پیامدهای مربوط به کیفیت آب. تغییر در تولید حاصل از فعالیت‌های ماهی‌گیری» از دست رفتن امکان تغذیه دوباره منابع آب زیرزمینی و... با روش 7 -| 4] -2 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - چارچوب تشخیص» تحلیل و انداز هگیر یآثار و پیامدها ۳۷ ترجیحات آشکار شده و آثاری چون گردش‌گری و تفریح, از دست دادن تنوع زیستی و افزایش خطرات امراض با روش ترجیحات اظهار شده ارزش‌گذاری می‌شود. از روش انتقال منافع نیز با رعایت شرایطی می‌توان برای ارزش‌گذاری این آثار استفاده کرد . آثار و پیامدهای طرح نمودار ۱-۲- رده‌بندی آثار و پیامدهای طرح و ار تباط آن با تحلیل‌های اقتصادی ۱- خلاصه‌ای از روش‌های مختلف ارزش‌گذاری آثار خارجی در پیوست ۳ ارائه شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- جار جوب‌های تحلیلی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - چارجوب‌های تحلیلی )۳ پیش از ارزش‌گذاری آثار وپیامدهای طرح‌های توسعه منابع آب از دیدگاه کل جامعه, باید درمورد تشخیص و پیش‌بینی ابعاد آنها اقدام‌های ویژه‌ای در نظر گرفت. در اینجا فهرست مهم‌ترین اقدام‌ها و توضیح مختصری از هر یک ارائه می‌شود. ۱-۱-۳ انتخاب هدف‌هاو معیارها در تشخیص آثار و پیامدهاء هدف‌ها و معیارهایی که طرح باید براساس آنها ارزیابی شود.ء باید مشخص باشد تا از میان آثار و نظر دستگاه برنامه‌ریزی کشور هستند که معمولا شکل کلی دارند. مانند توسعه اقتصادی,» توسعه منطقه‌ای» توزیع درآمد و همانند آن؛ که به این صورت کلی قابل سنحش نیستند. معیارهاء شکلی از بیان هدف‌هاهستند که به‌نوعی قابل سنجش می‌باشند.ء مانند میزان ارزش اقتصادی تولید شده و افزایش درآمد خانوارها در اثر اجرای طرح. در تشخیص آثار و پیامدهاء دوره بررسی مورد نظرء دارای اهمیت است. اگر دوره بررسی کوتاه باشد»ء ممکن است بخشی از پیامدها که با تاخیرء امکان بروز و ظهور پیدا می‌کنند» مطرح نشوند و اگر بسیار طولانی باشد.ء ممکن است پیش‌بینی با دشواری و ابهام زیاد همراه باشد. طرح‌های توسعه منابع آب که معمولا به‌عنوان طرح‌های ملی بررسی و تدوین می‌شود. دارای تاسیساتی با عمر فیزیکی طولانی» دوره سرمایه‌گذاری طولانی و همچنین نیازمند دوره ای برای تطبیق با شرایط جدید هستند.ء لذا از انتخاب دوره کوتاه‌مدت بررسی (کم‌تر از ۲۰ الی ۳۰ سال) باید اجتناب کرد . ۳-۱-۳- پیش‌بینی شرایط با طرح و بدون طرح در تشخیص آثار و پیامدهاء مقایسه وضع موجود با شرایط طرح» ممکن است نتایج مقایسه را غیرواقصی جلوه دهد و مانع از تشخیص آثار و پیامدهایی شود که بدون اجرای طرح نیز امکان ظهور داشته و ناخواسته به حساب آثار و پیامدهای طرح, در نظر گرفته شده‌اند. به‌عنوان نمونه» معمولا بدون اجرای طرح‌های بزرگ تامین آبء امکان توسعه کشاورزی وجود دارد (در اثر رشد عمومی فناوری کشاورزی و استفاده از نهاده‌های جدید) و در نظر نگرفتن این رشد اضافیء ممکن است پیش‌بینی آثار و پیامدهای طرح را بیش از واقعیت. جلوه دهد. عکس این حالت هم ممکن است وجود داشته باشد.ء برای مثال بدون اجرای طرح» سطح تولید ممکن است با افزایش شوری و زهدارشدن خاک زراعی» نسبت به وضع موجود با وجود رشد محدود فناوری کشاورزی» به‌تدریج کاهش یابد. 2-۱-۳ پیش‌بینی تدابیر و اقدامات در قالب طرح و اقدامات (اعم از فیزیکی و غیرفیزیکی) نقش تعیین کننده‌ای در تشخیص آثار و پیامدهای مرتبط با طرح دارد. ازاین‌رو» بررسی‌های ۱- بر اساس بخشنامه شماره ۴۷۸۱۹/۲۷۰ مورخ ۷۶/۱۱/۹ معاونت محترم آب وزارت نیرو. 2- 5۲۳۵۲۲۵ [ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۳ بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب فنی؛ سازمانی؛ اجتماعی؛ مالی و مانند آن. توسط کارشناسان مختلف در محموعه‌ای از گروه‌های تخحصصی در یک تشکیلات ویزه (مهندسین مشاور) و با ترتیب و توالی معین در فرایند برنامه‌ریزی طرح» دارای اهمیت زیادی است. در فرایند برنامه‌ریزی طرح؛ اجزای متشکله طرحء ترتیب آنهاء اندازه و ابعاد تاسیسات, سطح تحت پوشش و تدابیر مدیریتی» سازمانی» حقوقی, اجتماعی و مالی مورد توجه قرار گرفته و در مراحل تکوین طرح (مرحله شناسایی و توجیهی) تعریف می‌شوند. نقشه‌ها و طرح‌های مقدماتی تهیه» و امکان برآورد احجام و مقادیر کار (به‌ویژه در بخش هزینه‌ها) فراهم می‌شود. ۵-۱-۳ اندازه‌گیری پیامدهای تدابیر و اقدامات طرح در برنامه‌ریزی طرح» باید پیامدهای محتمل براساس منظورها و هدف‌های طرح پیش‌بینی شود. در پیش‌بینی و انتخاب پیامدهای اصلی, اندازه‌گیری پیامدها حایز اهمیت است. در پیش‌بینی آندازه و ابعاد پیامدها ازمدل‌های علت و معلولی مختلفی استفاده می‌شود. همجنین استفاده از مدل‌های شبیه‌سازی در برنامه‌ریزی طرح‌های توسعه منابع آب. رایج است. استفاده از این مدل‌ها امکان پیش‌بینی اجتماعی و زیست‌محیطی امکان‌پذیر می‌شود. برای پیش‌بینی پیامدهای مختلف. باید از چارچوب‌ها و مدل‌های مربوط به آن رشته. استفاده کرد. عوامل مختلف بیرونی و نااطمینانی‌های ذاتیء مانع از امکان پیش‌بینی مطمئن پیامدهای طرح می‌شود که باید به آن توجه شود. براساس رده‌بندی آارایه‌شده توسط مک‌کین, این نااطمینانی‌ها به‌صورت زیر تعیین شده‌اند. - تردید در زمینه هدف‌ها به‌طور آشکار تغییر دهد. - تردید در قیود و شرایط محدودکننده اقتصادی |- 130-51۳۵۱ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - چارجوب‌های تحلیلی ۳۳ تعیین مشخصه‌های اقتصادی موثر در محاسبات به‌طور همزمان امکان‌پذیر نیست. لذا تحلیل ویژه‌ای در قالب تعریف قیود و شرایط محدودکننده» لازم است. برای مثال ممکن است در قیمت مصالح به کار گرفته‌شده در سازه‌ها بدون تلاش در تعیین قیمت بهینه به کمک آنالیز رشته‌ای, رقمی در نظر گرفته شود که پیش آمدهای آتی موجب تغییر آن شود. تغییر در گرایش‌ها می‌تواند موجب بروز عکس‌العملهای متفاوتی از طرف مردم شود. - تردید در زمینه تغییرات فناوری تردید در زمینه اتفاق رویدادها و بروز رویدادهای تصادفی (به‌ویژه در زمینه مشخصات آب شناختی و منابع آب منطقه). ۲-۳- سنجش پیامدها و تهیه سنجه‌ها ۱-۲-۳ اصول و مبانی کار ساخته است. در مقایسه‌ها هرگاه اختلاف بین کمیت‌ها کم باشد.ء بررسی تعادل‌های کمی اهمیت دارد و بد سنجش و ابزار اندازه‌گیری دقیق‌تری نیار است. درصورتی که کمیت‌ها از جنس‌های مختلف. در زمان‌های متفاوت و از جنبه‌ها و دیدگاه‌های مختلف باشد., به نظام سنجش و مقایسه‌ای پیچیده‌تر و کامل‌تری نیاز است. ۱-۱-۳-۳ همسان‌سازی جنس یا نوع هنگامی که جنس‌های مختلف با مقیاس‌های اندازه‌گیری متفاوت» باهم مقایسه می‌شوند.ء باید سنجش‌های انجام‌شده با مقیاس‌های مختلف به آحاد تناسب‌پذیر " تبدیل شوند تا قابل مقایسه باشند. یعنی اجناس مختلف (مانند نیروی انسانی» سنگ» آهنء چوبء گندم. سیب و غیره) باید از یک جنس شوند (ایجاد تجانس). در گذشته, در جامعه» یک کال (مانند نمک یا طلا) به‌طور قراردادی برای ایجاد تجانس انتخاب می‌شد. در حال حاضرء پول این نقش را به‌عهده دارد و مقیاس سنجش اقلام مختلف. برحسب پول است. نقش پول را می‌توان ایجاد تجانس اعتباری یا قراردادی (از نوع قراردادهای اجتماعی) دانست. این اقدام که توانسته است دامنه مقایسه‌های منطقی میان افراد یک جامعه و بین جوامع را گسترش دهد و آسان کندء همسان‌سازی جنس یا نوع" نام گرفته است. 1- ۵۱۲۱۹۳۵۱۵ ]15 2- ۳۵1۷۵۵ 0 40 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب ۲-۱-۲-۳ همسان‌سازی زمان با مطرح شدن اهمیت زمان و انجام سرمایه‌گذاری‌های درازمدت. همسان‌سازی زمان " میان اقلام پولی که در سال‌های مختلف ۳-۱-۲-۳ همسان‌سازی دیدگاه یکدیگر باید از یک دیدگاه باشد. یعنی برای مثال نمی‌توان سنحش هزینه‌ها را از دیدگاه محریان و کارگزاران طرح, و سنجش فایده‌ها را از دیدگاه اقتصاد ملی و منطقه‌ای در نظر گرفت. همان‌طوری که قبلا اشاره شد.ءکارگزاران» مجریان و بهره‌برداران» چارچوب ارزیابی و دیدگاه متفاوتی دارندء که «ارزیابی مالی» نام دارد. 2-۱-۲-۳ پارامترهای ملی دیدگاه کل جامعه. ضرورت‌های دیگری را نیز در سنجش و اندازه‌گیری از نظر همسان‌سازی نوع و زمان مطرح کرده و آن پذیرش یا تعدیل قیمت اجناس و نرخ همسان‌سازی زمان است. در اینجا این پرسش مطرح می‌شود که آیا قیمت بازار نشانه‌های درستی از قیمت اقتصادی هر جنس هست؟ در پاسخ به این پرسش, موضوع «تحریف قیمت"» در اثر دخالت بیش از حد دولت در بازاره مطرح می‌شود. در اغلب مواقع, شرایط اقتصادی و اجتماعی کشورهاء به‌ویژه در کشورهای درحال‌توسعه» به گونه‌ای است که «تحریف قیمت» در بیش‌تر موارد وجود دارد. موارد بسیار اساسی و تعیین کننده» با مطرح کردن تحلیل فایده - هزینه اجتماعی,» قرارداد دیگری برای ایجاد «تحانس» در مقایسه‌ها شکل می‌گیرد. به عبارتی از قیمت محاسباتی " یا قیمت سایه؟ استفاده می‌شود. قیمت سایه نوعی ارزش‌گذاری پولی و قراردادی در دستگاه برنامه‌ریزی کشور است که برای ارزش‌گذاری برخی اقلام (مانند ارز خارجی» کارگر ساده و نرخ بهره یا تنزیل) به کار می‌رود. برخی از این اقلامء با عنوان « پارامترهای ملی؛» در متون مربوط به ارزیابی اقتصادی طرح‌ها در کشورهای درحال توسعه منعکس شده است. ۲-۲-۳ رده‌بندی سنجه‌ها نتایج مقایسه و سنجش پیامدهای یک طرح» به شکل اطلاعات فشرده‌ای به‌عنوان سنجه " برای تصمیم‌گیری ارائه می‌شود. سنجه‌ها با توجه به اصول و مبانی کارء به سه گروه تفکیک می‌شوند. 6 0 ۳۵۷۱۷۵۵6 -| ۳۳۱۵6 -2 6 ۸0000118 -3 6 51۵00۷0 -4 7 ۳1۵110۵ -5 5 -6 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - چارجوب‌های تحلیلی ۳ ۱-۲-۲-۳ سنجه‌های پولی - زمانی سنجه‌های پولی - زمانی» سنجه‌هایی هستند که در محاسبه آنماء در مورد ارزیابی آثار و پیامدهای طرح از دیدگاه واحدی همسان‌سازی پولی- زمانی انجام شده است. به این سنجه‌هاء سنجه‌های تنزیلی!" می‌گویند. سنجه‌های تنزیلی, سنجه‌هایی هستند که آثار پولی طرح (اعم از هزینه‌ها و فایده‌ها) را با توجه به ارزش زمانی پول و به صورت خلاصه‌شده برای انجام مقایسه بین فایده‌ها و هزینه‌ها و یا بین گزینه‌های مختلف یک طرح و یا بین طرح‌های مختلفء ارائه می‌کنند. این سنجه‌ها کامل‌ترین سنجه‌ها در نگرش تحلیل فایده هزینه به شمار می‌آیند. نمونه سنجه‌های تنزیلی عبارتند از: - ارزش خالص کنونی ۰ ۳ - نسبت فایده به هزینه - نرخ بازده داخلی ۲ - نسبت فایده خالص به سرمایه" ۳-۲-۲-۳ سنجه‌های پولی و غیرتنزیلی سنجه‌های پولی» سنجه‌هایی هستند که برای محاسبه آنهاء در مورد ارزیابی آثار و پیامدهای طرح از دیدگاه واحدی, فقط همسان‌سازی نوع انجام‌شده است. به این سنجه‌هاء سنجه‌های غیرتنزیلی نیز می‌گویند. نمونه‌های سنجه‌های غیرتنزیلی عبارتند از: - میانگین فایده سالانه به‌ازای هر واحد سرمایه ۳-۲-۲-۳ سنجه‌های نامر تبط با نگرش تحلیل فایده - هزینه ارزیابی بر پایه تحلیل فایده - هزینه» یکی از ارزیابی‌های مرتبط با آثار و پیامدهای طرح است. ارزیابی آثار و پیامدهای زیست‌محیطی یا ارزیابی چند معیاری و همانند آن» از دیگر انواع ارزیابی‌های طرح به‌شمار می‌روند که سنجه‌های متفاوتی را نیز ارائه می‌کنند و این‌ها در گروه‌بندی سنجه‌های تنزیلی و غیرتنزیلی قرار نمی‌گیرند بلکه در کنار آن» می‌توانند در تصمیم‌گیری و رده‌بندی ۳-۳- هدف‌ها و اهمیت ساماندهی آنها مقایسه با هدف‌ها ممکن می‌شود. آناری که در جهت هدف مورد نظر یا تامین کننده آن باشندء مثبت. و آثاری که در خلاف جمت هدف مورد نظر باشند. منفی ارزیابی می‌شوند. 5 11300116 -| 0۳:6 ۳61 -2 8006111-۳0٩5 0‏ -3 0 آ0 ۵16 |11۳۵ -4 0 ]0606۳11-1۷۵۹ 1161 -5 40 ۳۵۷۵0 -6 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب از دیدگاه کل جامعه.؛ هدف‌های مختلفی مطرح است و آثار و پیامد طرح‌ها نسبت به هدف‌های مختلف می‌توانند متفاوت و گاه آوردن یک میانگین وزنی از موضوعات مهم در استفاده از نتایج ارزیابی طرح‌ها از جمله طرح‌های توسعه منابع آب به‌شمار می‌آید. معمولا فرض می‌شود که دولت به نمایندگی از مردم هدف‌ها را تنظیم و اولویت‌بندی و اهمیت هر یک را نسبت به دیگری و پا دیگر مصوبات قانونی و رسمی, هدف‌های ملی به صراحت و روشنی بیان نمی‌شود و ایجاد ارتباط کمّی و کیفی دقیق بین پیامدهای یک طرح و هدف‌های ملی مورد نظرء بسیار دشوار است. اغلب بیان هدف‌ها به‌شیوه کلی و غیردفیق است و ممکن است تفسیرهای متفاوتی را موجب شود. مهم‌ترین مشکل در سنحش پیامدها نسبت به هدف‌های ملی در بالاترین سطح خود. عدم امکان سنجش است. چرا که در فرهنگی, اجتماعی» زیست‌محیطی و سیاسی نیز با دشواری‌های زیادی روبه‌روست. برای یک تحلیل‌گرء تشخیص هدف‌های جامعه و به‌کارگیری آن در ارزیابی» با تمام دشواری‌هایش, اهمیت زیادی دارد. زیرا در ارزیابی طرح از دیدگاه جامعه, هدف‌های شخصی با گروهی اهمیت چندانی ندارند و ملاک, باید هدف‌های کل جامعه باشد. از این رو در ساماندهی چارچوب آرزیابی» ساماندهی هدف‌ها بالاترین درجه اهمیت را دارد. ساماندهی هدف‌ها از طریق تعیین سلسله‌مرانتب در رتبه‌بندی هدف‌هاء می‌توان ازهدف‌های کلی به‌هدف‌های مشخص وازهدف‌های مشخص به‌هدف‌های جانشین رسید. به عنوان متال, هدف کلی, رفاه اجتماعی است که از راه هدف‌های مشخصی چون تاأمین مواد غذایی؛ تولید غدا و تقویت تولید کشاورزی» حاصل می‌شود. تقویت تولید کشاورزی نیز از راه تعیین هدف جانشین یعنی تامین آب» در مدل‌سازی وضعیت یک سامانه سازه آبی, موردتوجه» برنامه‌ریزی وارزیابی قرارمی گیرد. درواقع» از راه تعیین هدف جانشین یا ضابطه طراحی"» مدل هدف با مدل‌های دیگردربرنامه‌ریزی طرح ارتباط برقرارمی‌کند. نکته مهم آن است که باهدف جانشین نمی‌توان درباره اجرا یا عدم اجرای طرح و اولویت‌بندی طرح‌ها تصمیم گرفت ویا داوری کرد. به‌عبارت دیگرء درحالی که بسیاری از تصمیم‌گیری‌های مدیریت منابع آب» در است که ارزیابی اقتصادی طرح‌ها می‌تواند این امکان (تصمیم گیری درباره اجرا یا عدم اجرای طرح و اولویت‌بندی طرح‌ها) ر فراهم در ارزیابی اقتصادی, به منظور بررسی طرح از جنبه‌های مختلف, لازم است طرحء مورد آزمون اقتصادی و مالی قرار گیرد. |- 1612 4۵ -------- صفحهٔ بعد -------- قصل سوم - چارجوب‌های تحلیلی ۳۷ تحلیل (آزمون) اقتصادی» بهره‌وری و قابلیت تولید طرح را در افزایش فایده ملی مورد بررسی قرار می‌دهد. بدون اینکه توجهی به مالکیت سرمایه و چگونگی توزیع فایده‌ها و هزینه‌ها داشته باشدء تحلیل مالی وضعیت گردش فایده‌ها و هزینه‌ها و چگونگی توزیح آنهاء منابع تامین اعتبار و بازپرداخت تعهدات و غیره را مورد توجه قرار می‌دهد. در تحلیل اقتصادی با ارزیابی بهره‌وری طرح» اولویت و جاذبه‌های اجرای آن در توسعه اقتصاد ملی مشخص می‌شود. در حالی که در تحلیل (آزمون) مالی با پیش‌بینی جریان‌های مالی, توانایی‌های طرح در تامین اعتبارات مورد نیاز برای اجرای طرح و استمرار بهره‌برداری از آن و منابع تامین این اعتبارات بررسی و همزمان جاذبه‌های طرح از دیدگاه بهره‌برداران آن ارزیابی می‌شود. برای پیگیری ماهیت آزمون‌ها و مطالعات طرح‌هاء تفاوت‌های تحلیل مالی و تحلیل اقتصادی» بسیار مهم است. در مطالعات اقتصاد مهندسی که ادبیات آن بیش‌تر براساس مطالعات مهندسی است. اغلب واژه «مالی» و «اقتصادی» به جای هم به‌کار می‌روند. در برخی حوزه‌های دیگر نیز تمایزی بین این دو واژه وجود ندارد» اما تحلیل گر باید همیشه به‌روشنی بیان کند که آیا منظور وی مطالعه «مالی» است یا مطالعه «اقتصادی». بررسی تفاوت‌هاء به درک بهتر ماهیت و مضامین تحلیل‌ها کمک می‌کند. در یک جمع‌بندی کلی,» تفاوت‌ها را در چهار سطح می‌توان بررسی کرد جدول (۱-۲۳). - دیدگاه و نگرش - دامنه بررسی - محاسبات - کاربرد ۱-2-۳ دیدگاه و نگرش بررسی و ارزیابی طرح» از دیدگاه اقتصاد ملی یا منطقه‌ای به‌عنوان تحلیل اقتصادی» و از دیدگاه مجریان و بهره‌برداران تحلیل مالی نام گرفته است. به‌عبارت دیگرء تحلیل اقتصادی از دیدگاه جامعه و تحلیل مالی از دیدگاه یک شرکت یا بنگاه انجام می‌شود. این دو شیوه برخورد با تحلیل و برنامه‌ریزی طرحء مکمل یکدیگراست. این تفاوت در دیدگاه و نگرش, تبعاتی از نظر دامنه بررسی آثار اجرا و بهره‌برداری طرح, محاسبات و کاربرد تحلیل‌ها دارد که در زیر به آنها اشاره می‌شود. ۳-2-۳ دامنه بررسی در تحلیل اقتصادی همه‌ی آثار مهم و مثبت و منفی طرح» صرف‌نظر از تفکیک افراد و گروه‌های بهره‌مند یا متضررء مطرح است. در نتیجه چگونگی و کیفیت تامین و بازپرداخت نیازهای مالی طرح» مورد بررسی قرار نمی‌گیرد. در تحلیل مالیء بررسی منابع تامین مالی و برنامه‌ریزی استفاده از آنها براساس پیش‌بینی و تنظیم تراز مالی طرح و باتوجه به شرایط مختلف تامین مالی اهمیت اصلی دارد. در این میان» نه به همه‌ی هزینه‌ها و فایده‌هاء بلکه به هزینه‌ها و درآمدهایی توجه می‌شود که برای مجریان و بهره‌برداران طرح اهمیت دارد. یعنی درآمدهایی که در چگونگی تامین یا بازپرداخت هزینه به‌کار می‌آید و هزینه‌هایی که باید بابت آن به اشخاص ۱ شاید این اختلاط به خاطر اشتراک در سنجه‌های تنزیلی باشد. یعنی همان معیارهای جریان نقدی تنزیلی برای هر دو تحلیل محاسبه می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب ۳-2-۳ محاسبات در تحلیل اقتصادی, از قیمت سایه" و فنون تقویم پولی " برای ارزش گذاری آثار و پیامدهای طرح استفاده می‌شود. دوره بررسی» تابع شرایط عینی طرح (مانند عمر مفید و دوره اجرا) است و چارچوب تقویم و تحلیل طرح فایده - هزینه اجتماعی " یا فایده - هزینه اجتماعی توسعه‌پافته " است. بدین منظور ممکن است برای حذف آثار پرداخت‌های انتقالی" در هزینه‌ها و درآمدها و دخالت‌های دولت و انحصارات در تحریف قیمت‌هاء اصلاحات و تعدیلاتی در قیمت‌هاء هزینه‌ها و درآمدها وارد شود. بدین ترتیب ارزش‌های اجتماعی و اقتصادی در جمع‌بندی و تحلیل, بهتر بازتاب می‌یابد و آثار و پیامدهای بدون قیمت و ارزش بازار» تاحدامکان به نوعی ارزش‌گذاری خواهند شد. شایان توجه است که در تحلیل اقتصادی بهره سرمایه از درآمد ناخالص جدا نمی‌شودء زیرا بخشی از بازده کل سرمایه موجود در جامعه است. در تحلیل مالی به‌طور معمول از قیمت بازار استفاده می‌شود. دوره بررسی» تابع شرایط مالی طرح است و ارزیایی فایده‌آوری تجاری برای شرکت‌کنندگان در تامین مالی طرح, مطرح است. در این تحلیلء بهره پرداخت‌شده به منابع وام خارج از طرح» از فایده صاحبان سرمایه کسر می‌شود. در محاسبات تحلیل مالی پیش‌بینی آثار تورم» اهمیت بیش‌تری دارد. تحلیل اقتصادی و از دیدگاه جامعه (و نه شخص یا تشکیلات خاص) - تصمیم‌گیری در مورد امکان سنجی طرح (اجرا و یا عدم اجرا یا شایستگی مطلق طرح) - تحلیل اقتصادی باید مشخص کند که با توجه به شرایط اقتصاد ملی و منطقه‌ای» برای رسیدن به هدف‌های طرح, چه طرح‌های تکمیلی (به‌منظور مدیریت پیامدها و تحقق هدف‌های پیش‌بینی شده مانند راندمان آبیاری و تولید محصولات در شرایط اجرای طرح) لازم است. - تحلیل اقتصادی در مرحله توجیهی و طراحی پایه وضعیت آثار و پیامدهای طرح را نسبت به اقتصاد ملی سنجیده تا درصورت همسان بودن روش‌ها بتوان مجموع آثار طرح‌هارا با یکدیگر مقایسه و آنها را در نظام برنامه‌ریزی بخشی اولویت‌بندی کرد (اولویت‌بندی اجرایی طرح یا تعیین شایستگی نسبی آن). - مدیریت ریسک و تردید با توجه به نتایج آزمون ریسک یا حساسیت - ارزیابی آثار مالی طرح ۱- قیمت‌های غیربازاری (01106 /511200۱) که به‌منظور انعکاس هزینه فرصت یک منبع, از آن استفاده می‌شود. ۲- فنونی برای تقویم پولی (8ع0[11106ع1 ۸101161172۵11010) آثار و پیامدهایی که دارای بازار یا قیمت نیستند (مانند آثار و پیامدهای زیست‌محیطی). ۳- چارچوب تحلیلی و تقویم آثار و پیامدهای اقتصادی یک طرح از دیدگاه جامعه ‎۸۵[(۶1٩(‏ 0351 - 366111 [500[۵) ۴- چارچوب تحلیلی توسعه یافته (۸۲۵[(۹۱۹ ‎0٩1‏ - ۳6۵111 [500[1۵ ۳11۵11۵060) برای منظور کردن آثار و پیامدهای اقتصادی و زیست‌محیطی یک طرح» به طور توامان در یک سنجه واحد. ۵ - پرداخت‌های انتقالی (02(113611 112118161۲) مانند مالیات‌ها و یارانه‌ها 6-- -------- صفحهٔ بعد -------- قصل سوم - چا رچوب‌های تحلیلی ۳۹ - مصرف موثر منابع ی انگیزه‌ها -------- صفحهٔ بعد -------- جدول ۱-۳- تفاوت‌های تحلیل مالی و تحلیل اقتصادی جریان‌های مالی ورودی و خروجی از دیدگاه محریان و همه‌ی آثار و پیامدهای مثبت و منف طرح نسبت به رشد اقتصادی, توزیع قیمت سایه و فنون تقویم پولی د اساس شرایط ما وره بررسی براساس شرایط مالی طرح دوره بررسی تابع شرایط عینی طرح تحلیل فایده - هزینه اجتماعی ارزیابی فایده‌آوری تجاری ارزیابی آثار مالی طرح ارزیایی مصرف موثر منابع ارزیابی انگیزه‌ها پیش‌بینی برنامه مالی هماهنگی اعتبارات اعطایی تصمیم‌گیری در مورد شکل و ابعاد طرح آب تصمیم‌گیری در مورد اجرا یا عدم اجرا تصمیم‌گیری در مورد مدیریت ریسک و تردید برنامه‌ریزی طرح‌های مکمل تهیه اطلاعات برای بررسی‌های اقتصاد میانی و کلان" ۵-۳- تحلیل اقتصادی ۱-۵-۳ اهداف و ویژگی‌ها اهداف تحلیل اقتصادی عبارت است از: - تعیین سیمای طرح در جریان تکوین مطالعات» خطوط اصلی در این زمینه عبارتند از: هدف‌هایی که لازم است تامین شودء وسایل فیزیکی طرح توسعه, اندازه و حجم تاسیسات و منطقه تحت پوشش. - توجیه اقتصادی طرح برای حصول این اطمینان که طرح در درازمدت دارای منافع اجتماعی بیش‌تری نسبت به هزینه‌های اجتماعی آن خواهد بود. - تهیه شاخص‌های مورد نیاز برای تعیین اولویت اقتصادی طرح در میان سایر طرح‌های رقیب از نظر دستگاه برنامه‌ریزی و ۲-۵-۳- سیاست کار بهبود شرایط توسعه اقتصادی با ارزش بیش‌تری از هزینه‌ها شود. در این زمینه نیازهای ملی و منطقه‌ای و اهداف توسعه پایدار (یا مدیریت یکپارچه منابع آب) معیارهایی را برای ارزیابی آثار اقتصادی پروژه از دیدگاه جامعه فراهم می‌کند. اولویت به عهده دستگاه برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری در سطوح بالای جامعه است. اهمیت نسبی این اهداف در صورت مشخص بودن |- 2/1600 200 ۷10000 8 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - چارچوب‌های تحلیلی 3 و اعلام شدن در ارزیابی اقتصادی طرح به کار گرفته می‌شود. در صورتی که لازم باشد راجع به اهمیت و وزن اجتماعی آثار و پیامدهای هر طرح در رابطه با هر هدف و مجموعه طرح‌ها در رابطه با مجموعه اهداف توسعه پایدار (یا مدیریت یکپارچه منابع آب) تصمیم‌گیری شود.ء این تصمیم‌گیری حتی‌الامکان لازم است از طریق مسوولان تصمیم‌گیری و اجرایی انجام گیرد. وظیفه طراحان و نشانگرها و شاخص‌ها تعیین شده و سپس پیامدهای اشاره شده در فصل دوم با توجه به شاخص‌ها مورد سنحش قرار گیرد. کلیه هزینه‌ها و فایده‌ها تهیه کند. به این منظور لازم است «روش تحلیل یکپارچه» مورد استفاده قرار گیرد. در این روش طرح‌های سرمایه گذاری از دید تجاری و همچنین ملی, اجتماعی و زیست محیطی مورد ارزشیابی قرار می‌گیرد. از دید تجاری,» ارزش مقادیر بر حسب قیمت بازار تعیین می‌شود. از دید ملی چون سود و زیان تجاری لزوما با سود و زیان اجتماعی طرح یکسان نیست. ارزش مقادیر بر حسب قیمت‌های سایه یا شبه قیمت‌ها تعیین می‌شود. اثار خارجی اجتماعی و زیست محیطی از طریق سازوکار بازار (مستقیم و غیرمستقیم) یا از طریق روش‌های خاص (غیر بازاری) ارزش‌گذاری می‌شوند. در تحلیل اقتصادی» مشاور باید با استفاده از تکنیک‌های مقایسه فایده با هزینه (که در این دستورالعمل مشخص شده است) ذی‌ربط معین کند. در مورد آثار خارجی نیز مشاور بایستی با استفاده از تکنیک‌های مرتبط پیامدهای طرح را به صورت روشن و حتی‌الامکان کمی " منعکس کند. ۳-۵-۳- ارزیابی آثار طرح در مقایسه با هدف‌های توسعه پایدار ۱-۳-۵-۳ اقتصادی رشد اقتصادی از طریق افزایش تولیدات اقتصادی و فایده سرانه امکان پذیر می‌شود. طرح‌های توسعه منابع آب و خاک معمولا باعث بالا رفتن تولیدات اقتصادی و نهایتا موجب بالا رفتن فایده ملی و فایده سرانه می‌شود. در حال حاضر مقایسه ارزش ریالی منافع و هزینه‌های طرح تنها در رابطه با این هدف می‌تواند انجام پذیرد. ب- ثبات و امنیت اقتصادی ثبات و امنیت اقتصادی از جنبه‌های زیر می‌تواند مورد توجه قرار گیرد: - کاهش نوسانات درآمد سالیانه و تامین درآمد مکفی برای گذران زندگی ۱- تاثیر بر کیفیت آب» حیات وحش و تنوع زیستی» ماهی‌گیری و یا از دست دادن منافع در اثر آلودگی آبهاء » هزینه‌های اسکان دوباره و ... این پیامدها به‌طورمعمول به‌نام آثار خارجی شناخته می‌شوند. زیرا آنها خارج از چارچوب تصمیم‌گیری سرمایه‌گذاران و مالکین طرح قرار می‌گیرند اما از دیدگاه کل جامعه باید مورد توجه تصمیم‌گیرندگان در سطح کلان باشند. 2-6 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب - تامین آب مطمئن و مناسب شهری و صنعتی - ایجاد امنیت مالی و جانی در مناطق سیل گیر موارد بررسی در هر یک از زمینه‌های فوق عبارتند از: * استفاده از نیروی انسانی: در این مورد آثار طرح از نظر نوع و میزان اشتغال در دوره احداث طرح و تغییر در میزان اشتغال» بیکاری فصلی و بیکاری پنهان در منطقه در دوره بهره‌برداری از طرح» بررسی می‌شود. * نامین فایده مطمئن‌تر برای کشاورزان: در این مورد آثار تامین آب مطمئن‌تر برای کاهش نوسانات سالیانه فایده کشاورزی منطقه ناشی از کم آبی‌های دوره‌ای قابل بررسی است. * تامین آنرژی برای مصارف مختلف: در این زمینه تولید انرژزی مطمئن برای توسعه بخش‌های مختلف اقتصادی اعم از کشاورزی و صنعتی و مصارف خانگی (رفاه) قابل بررسی است. * تامین آب شهری و صنعتی: در این مورد تامین آب مطمئن برای مصارف شهری و نیازهای صنعتی قابل ملاحظه * رفع یا کاهش خسارت‌های مالی و اقتصادی طغیان رودخانه: در این مورد آثار طرح علاوه بر رفع یا کاهش خسارت‌ها و هزینه‌ها (فایده نسبت به رشد اقتصادی) از نظر ایجاد احساس ثبات و امنیت مالی و جانی قابل بررسی است. * افزایش امکان سرمایه‌گذاری بهره‌برداران کشاورزی: در این مورد آثار طرح در افزایش فایده سالانه مکفی برای پس‌آنداز و سرمایه‌گذاری بهره‌برداران کشاورزی قابل بررسی است. ج- توازن اقتصادی در مورد توزیع متعادل فایده روستاییان» آثار طرح نسبت به گروه‌های مختلف فایده در روستاهای منطقه طرح و ارتباط آن با فایده مکفی برای گذران زندگی» پس‌انداز و سرمایه‌گذاری قابل بررسی است. در خصوص توسعه مناطق عقب افتاده کشور» لازم به بررسی است که اجرای طرح در این مناطق چگونه موانع اساسی توسعه اقتصادی را رفع خواهد کرد. تامین آب مکفی برای توسعه کشاورزی و صنعت. کنترل طغیان جهت ایجاد امنیت مالی و جانی» تولید انرژی لازم به منظور توسعه صنایع و سایر فعالیت‌های اقتصادی و... در اغلب شرایط ممکن است اقدامات مهمی در این زمینه محسوب شوند. در مورد توسعه بخش‌های اقتصادی عقب مانده کشورء تاثیر طرح نسبت به رونق فعالیت‌ها در بخش کشاورزی و امکان رقابت سالم و اصولی آن با بخش‌های دیگر اقتصادی در منطقه و کشور (از نظر توسعه موزون اقتصادی و جلوگیری از مهاجرت‌های بی‌رویه و ایجاد رابطه تکمیلی و زنجیره‌ای بین فعالیت‌های مختلف تولیدی) قابل بررسی است. -------- صفحهٔ بعد -------- قصل سوم - چارجوب‌های تحلیلی ۳ د- تراز پرداخت‌ها می‌شود که در تجارت خارجی جنبه وارداتی و یا صادراتی داشته باشند.ء از این جنبه فایده‌ها و هزینه‌ها برحسب منظورهای طرح لازم ۸ - فایده‌ها - بهای ارزی تولیدات کشاورزی که در اثر اجرای طرح» تولید آنها افزایش می‌یابد. افزایش در تولید می‌تواند موجب صادرات و یا کاهش واردات گردد. - بهای ارزی امکانات و تجهیزات و سوخت لازم برای تولید آنرژی از طریق نیروگاه‌های مختلف (جایگزین) و- هزینه‌ها - بهای ارزی تولیدات کشاورزی که در اثر اجرای طرح» تولیدات آنها کاهش می‌یاید. - بهای ارزی امکانات و تجهیزات لازم به منظور طراحی و اجرای پروژه مورد نظر. ۳-۳-۵-۳ اجتماعی و نهادی - ساختار مدیریت و سازمان آداری در دوره اجرا و بهره‌برداری. - آثار طرح بر گروه‌ها و اقشار اجتماعی ساکن منطقهء بهبود کیفیت زندگی و هنجارهای اجتماعی و فرهنگی منطقه. ۳-۳-۵-۳ زیست‌محیطی - آثار طرح بر منابع آب» خاک. جنگل و مرتع. - آثار طرح بر اقلیم و کیفیت هوا. - آثار طرح بر ویژگی‌های بوم‌شناسی - آثار طرح بر تغییر کاربری زمین‌ها و همانند آن ۹-۳- تحلیل مالی در حال حاضر نیازهای مالی طرح‌های توسعه منابع آب بیش‌تر از محل بودجه عمومی تامین می‌شود که در عمل تابع نظام بودجه‌ریزی دولت و مصوبات مجلس است. اما وجود قوانین مختلف در زمینه تامین بخشی و حتی کلیه هزینه‌های سرمایه‌گذاری از طریق منابع اعتباری غیردولتی و دی‌نفعان از طرح‌ها و همچنین بازپرداخت بخشی از هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری و حتی جایگزینی تاسیسات در دست بهره‌برداری» تعهدات جدی‌تری را برای دستگاه‌های اجرایی و بهره‌برداران از طرح‌ها مطرح می‌سازد. از سوی دیگر در ورای این الزامات قانونی» مفاهیم و موضوعات جدیدی در عرصه مدیریت نوین منابع آب بروز پیدا کرده که تنوع و -------- صفحهٔ بعد -------- 33 بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب پایداری منابع مالی را برای دستیابی به اهداف توسعه پایدار اجتناب ناپذیر نموده و راهبرد مهم بازیاشت هزینه‌های طرح را در این قلمرو مطرح کرده است. مطالعات مالیء یکی از ابزارهای اصلی برای پیاده‌سازی راهبرد درازمدت بازیافت هزینه‌ها و مدیریت تقاضا در عرصه مدیریت نوین منابع آب به شمار می‌رود. مطالعات و برنامه‌ریزی مالی طرح» بررسی‌ها و تحلیل‌های منظم و قاعده‌مندی است که در کنار مطالعات فنی و اقتصادی, از مرحله شناسایی آغاز می‌شود و تا مرحله طراحی و پس از آن نیز می‌تواند ادامه یابد. این بررسی‌هاء نظیر سایر مطالعات, در مرحله اولیه شکل اجمالی و عمومی‌تری دارد و به تدریج اطلاعات و مستندات تکمیلی و تفصیلی و ویژه هر طرح را تهیه کرده و در اختیار تصمیم‌گیرندگان قرار می‌دهد. انجام این مطالعات به ویژه هنگامی که نیازهای مالی طرح از منابع مختلفی تامین شود و بازپرداخت هزینه‌های طرح تحت شرایطی که منابع مختلف تامین اعتبار تعیین کنند. مورد نظر باشد اهمیت بیش‌تری پیدا می‌کنند. در این حالت. منابع مختلف تامین مالی و توانایی و تمایل به پرداخت و یا تامین هزینه توسط گروه‌های دی‌نفع و همچنین عوامل موثر بر مشارکت مالی آنها مورد بررسی قرار می‌گیرد از این رو با توجه به اینکه طرح‌های توسعه منابع آب عمدتا به منظور تامین آب کشاورزی» آب شهری, تولید انرژی و کنترل سیلاب مطرح است. بنابراین برخی از هدف‌های اساسی در تحلیل مالی در طرح‌های مربوط به این رشته از فعالیت‌ها را در چارچوب سیاست‌ها و قوانین جاری کشور به شرح زیر می‌توان خلاصه کرد: - ارزیابی آثارمالی اجرای طرح بر روی کشاورزان و سایر بهره‌برداران از طرح و تشخیص درجه مشارکت آنها در تامین هزینه‌های طرح - تدوین سیاست‌های مناسب برای بازپرداخت بخشی از هزینه‌ها - تعیین تعرفه‌های آب کشاورزی» آب شهری و صنعتی و انرژی برق همان گونه که قبلا در معرفی کاربردهای تحلیل مالی (جدول ۱-۲) آمده است. این مطالعات کاربردهای دیگری نیز دارد که فعلا از شرح آن صرف‌نظر می‌شود. ۲-1-۳ سیاست کار براساس قوانین موجودء طرح‌های توسعه منابع آب در زمره طرح‌های عمرانی انتفاعی هستند که در مدت معقولی پس از شروع دوره بهره‌برداری بایستی علاوه بر تامین هزینه‌های جاری و استهلاک سرمایه سود مناسبی به تبعیت از سیاست دولت را نیز عاید نماید. شایان ذکر است برای تامین منابع مالی یک طرح توسعه منابع آب دو حالت ممکن است وجود داشته باشد: الف- کلیه نیازهای مالی طرح از بودجه عمومی در اختیار دستگاه اجرایی قرار بگیرد. طبق ماده ۳۲ قانون برنامه و بودجه, اعتبارات طرح‌های عمرانی انتفاعی در قوانین برنامه‌های عمرانی به صورت کلی و در بودجه عمومی دولت به طور سالانه و به تفکیک هر طرح در اختیار دستگاه‌های اجرایی" قرار می‌گیرد. این اعتبارات به صورت وام در اختیار ۱- شرکت‌های دولتی» موسسات انتفاعی وابسته به دولت و نهادهای عمومی غیردولتی که از محل بودجه عمومی برای اجرای طرح‌های عمرانی انتفاعی استفاده می‌نمایند. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - چارجوب‌های تحلیلی ایک دستگاه اجرایی قرار گرفته و باید با نرخ سود پایه تسهیلات سرمایه‌گذاری به خزانه دولت بازپرداخت شوند . البته در صورتی که علل اقتصادی یا اجتماعی و اعمال سیاست‌های دولت در قیمت‌گذاری کالاها و خدمات تولیدی حاصل از اجرای طرح موجب زیان " دستگاه اجرایی شود این زیان توسط معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی ریاست جمهوری (موضوع ماده ‎۶٩‏ قانون محاسبات عمومی) محاسبه شده و از روش‌های زیر تامین می‌شود: - بخشودگی اصل وام حداکثر تا ۵۰ درصد - بخشودگی سود متعلقه تا حد تامین زیان مورد محاسبه در این حالت هدف از تحلیل مالی» ارائه چشم‌اندازی از پایداری مالی طرح با توجه به تعرفه‌های موجود و ارائه توصیه‌های لازم برای بهبود شاخص‌های مالی است. در این شرایط ودر قالب شرح خدمات تیپ, تحلیل مالی می‌تواند به صورت اجمالی انجام گیرد و مطالعات مستقل مالی الزامی نخواهد بود. ب- نیازهای مالی طرح از منابع مختلف تامین شود. در این حالت نیاز به مطالعات پیچیده‌تر و گسترده‌تری از طریق بررسی منابع مختلف تامین اعتبار (مشارکت ذینفعان, فاینانس و...)» قوانین و مقررات» توانایی یا تمایل به پرداخت گروه‌های ذی‌نفع و... می‌باشد. بدیهی است در این حالت شاخص‌های مالی طرح برای ذی‌نفعان طرح و با توجه به نحوه مشارکت آنها تعیین خواهد شد. مطالعات مالی از دیدگاه ذی‌نفعان در چارچوب هزینه- درآمد مالی صورت می‌گیرد. انجام آزمون مالی بر پایه جریان هزینه‌های سرمایه‌ای» بهره‌برداری و نگهداری و جریان درآمدی (منافع پروژه) صورت می‌گیرد. در این چارچوب هزینه‌ها و درآمدهای ناشی از اجرای طرح تشریح شده و با استفاده از آزها سنحه‌های مالی محاسبه می‌شوند. ۳-1-۳- ارزیابی آثار اجرای طرح بر بهره‌برداران و تشخیص میزان مشارکت آنها در بازپرداخت هزینه‌ها در اثر اجرای طرح‌های توسعه منابع آب. فرآورده‌های مستقیم طرح» یعنی «آب» به منظور توسعه کشاورزی» تامین آب مشروب و یا انرژی برق» مورد استفاده مصرف‌کنندگانی قرار خواهد گرفت که در ازای برخورداری از مزایای آن» طبعا مایل خواهند بود در تامین و بازپرداخت تمام یا بخشی از هزینه‌ها مشارکت کند. مساله این که بهره‌برداران تا چه حد و چگونه می‌توانند «و یا باید» در تامین هزینه‌ها و به عبارت دیگر «بازپرداخت طرح» شرکت نمایند از دو جهت باید ارزیابی شود: الف- دولت به عنوان مالک سرمایه و تامین کننده هزینه‌های طرح, مایل است که حتی‌الامکان هزینه‌های انجام شده برای اجرای طرح را بازیافت کند. بنابراین از طریق تخصیص بها برای برق و آب و تدوین عوارض بر اراضی و یا سایر روش‌های ممکن, هزینه‌هایی را برای مصرف‌کننده در نظر می‌گیرد. ب- استفاده‌کنندگان از آب و برق (فرآورده‌های مستقیم طرح) نیز به طور طبیعی مایل هستند از مزایای طرح در جهت تامین نیازها و افزایش فایده‌های کشاورزی بهره‌برداری کنند و در مقابل آن هزینه‌هایی را بپردازند مشروط بر اینکه اولا: انتخاب ۱- گفتنی است که تاکنون این قانون به اجرا در نیامده و لذا سازمان‌های مجری کمتر به فکر ساز و کار بازپرداخت هزینه‌های سرمایه‌گذاری و به تبع آن ضرورت انحام مطالعات مالی بوده‌اند. ۲- تعیین زیان مذکور پس از اخذ نظر سازمان حمایت مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان مشترکا به عهده وزارت امور اقتصادی و دارایی و معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی ریاست جمهوری و دستگاه اجرایی است. -------- صفحهٔ بعد -------- نک بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب بهتر و راه‌حل ارزانتری نسبت به آنچه که از طرف سازمان طرح پیشنهاد می‌شود عملا وجود نداشته باشد و ثانیا: پس از پرداخت هزینه‌های معین شده» افزایش فایده و سود کافی برای بهره‌برداران و کشاورزان باقی بماند تا به عنوان انگیزه و محرک آزها در استمرار فعالیت و بهره‌برداری از منابع آب به کار گرفته شود. با توجه به دو جنبه متقابل فوق‌الذکرء باید کوشش شود تا حدود منطقی و تعرفه‌های مناسب طوری انتخاب شود تا ضمن بازپرداخت شدن هزینه‌های طرح, بهره‌برداران (کشاورزان و...) نیز از آنگیزه‌ها و امکانات لازم در جهت تامین فایده بیش‌تر و ارتقای وضع اقتصادی خانوار برخوردار باشند. لازم به تدکر است که در بعضی موارد با توجه به شرایط سیاسی و اجتماعی ممکن است همه و یا قسمتی از هزینه‌های طرح به عنوان هزینه‌های زیر بنایی منظور و از باز پرداخت معاف شود که این امر با روال رو به گسترش سیاست‌های مالی عمومی سازگار نیست و باید مهار شود. در آرزیابی توانایی کشاورزان برای مشارکت در باز پرداخت هزینه‌هاء بهترین معیارء مقایسه فایده‌های مالی خانوار در شرایط «با» و «بدون» طرح است. چنانجه شرایط «با» پروژه افزایش فایده نسبت به شرایط «بدون» پروزه را تضمین نماید. خانوار کشاورز قادر خواهد بود قسمتی (و مسلما نه تمامی) از افزایش فایده حاصل از اجرای طرح را بابت بازپرداخت هزینه بپردازد. تشخیص و انتخاب اینکه چه مقدار از این افزایش درآمد می‌تواند بدون اینکه انگیزه‌های مورد نیاز را از بین ببرد - از خانوار کشاورز دریافت شودء مستلزم بررسی‌های اقتصادی و جامعه‌شناسی و همراه آن تحلیل و تفسیر کارشناسانه است. نکته مهمی که تذکر آن ضروری به نظر می‌رسد. رعایت و ملحوظ نگهداشتن واقعیت‌های تجربه شده و اجتناب از فرض‌های خوشبینانه‌ای است که معمولا در ارزیابی افزایش فایده‌های خانوار به کار گرفته می‌شود. 2-1-۳ تدوین سیاست‌های مناسب برای بازپرداخت هزینه‌های طرح طرح‌های توسعه منابعآب که به‌وسیله ارگان‌های دولتی برنامه‌ریزی و اجرا می‌شود. در درجه اول هدف توسعه اقتصاد ملی و تامین نیازهای عمومی را در نظر دارد. از این رو ممکن است بخشودگی قسمتی از هزینه‌های طرح و عدم شمول آن در برنامه بازپرداخت برای دولت قابل تحمل و یا به دلایل مختلف قابل توجیه باشد. اینکه چه قسمت از هزینه‌های طرح باید به‌وسیله بهره‌برداران و کشاورزان بازپرداخت شود.ء معمولا به‌وسیله سیاست‌گذاران بخش دولتی معین می‌شود. لیکن به علت گستردگی حدود تغییرات. لازم است که با روش‌های تحلیل مالی (آزمون حساسیت) حالت‌های محتمل‌تر ارزیابی شود و بدین وسیله معیارهایی را برای اتخاذ تصمیم در اختیار قرار دهد و یا حداقل بتوان تحولات و سرنوشت مالی طرح را در دوره بهره‌برداری ترسیم و محاسبه کرد. برای تدوین سیاست مناسب برای بازپرداخت هزینه‌های طرحء تا آنجا که برنامه بازپرداخت از طریق کشاورزان و بهره‌برداران مطرح است. باید حالات مختلف از شمول و بخشودگی هزینه‌ها مورد مطالعه قرار گیرد. بدین ترتیب حالت‌های مطلوب و مناسب شناسایی و با پیش‌بینی جریان مالی آینده طرح» مسایل و تنگناها مشخص خواهد شد. حالات مختلف که معمولا در مطالعات «آزمون حساسیت» مورد توجه قرار می‌گیرد. به شرح زیر است: الف- فقط هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری از کشاورزان دریافت شود. ب- هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری به اضافه ۵۰./ هزینه‌های سرمایه‌ای دریافت شود. ج- هزینه‌های نگهدا بهره‌برداری به اضافه تمام هزینه‌ها مایه‌ای دریافت شود. 3 هر ی ری و بهره‌برداری م هر ی سر ی در شو -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - چارچوب‌های تحلیلی ۷ ۵-1-۳ تعیین قیمت فروش مناسب فرآورده‌های طرح (آب و برق) در مطالعات تحلیل مالی و به منظور تعیین سهم بهره‌برداران در بازپرداخت هزینه‌های طرح» تعیین بهای آب و برق براساس هزینه‌های انجام شده نیز میسر است. لیکن مقصود از بهای آب و برق در تحلیل مالیء قیمتی است که در چارچوب نظام تعرفه قانونی عملا از بهره‌برداران مطالبه خواهد شد و در آن علاوه بر در نظر گرفتن سیاست‌های مالی طرحء امکانات بهره‌برداران نیز در نظر گرفته شده است. قیمت آب و یا برق نه تنها باید از هزینه‌های مشابه از سایر منابع و راه حل‌های موجود ارزان تر باشد. بلکه باید تا آن حد که انگیزه و علاقه بهره‌برداران را برای گسترش فعالیت‌های خود تداوم بخشد. پایین باشد. امکانات دولت برای بخشودگی قسمتی از هزینه‌ها به عنوان ابزاری برای تعیین قیمت‌های مناسب و قابل قبول به کار گرفته می‌شود. 1-1-۳ منابع تامین اعتبار در مطالعات تحلیل مالی باید منابع تامین اعتبار برای اجرای طرح و همچنین بهره‌برداری از آن مشخص و تعریف شود. این طرح تاثیر بگذارد, مثلا وقتی که اعتبارات طرح از محل استقراض از بانک‌های داخلی و یا خارجی تامین می‌شود. هزینه‌های متعلق به آن و همچنین شرایط بازپرداخت و اقساط وام عواملی هستند که در جریان مالی طرح اثر می‌گذارد و بنابراین باید شناخته شوند. در محاسبات تحلیل مالی, بخشودگی‌ها و کمک‌های مالی که برای حمایت از بهره‌برداران اعمال می‌شود. بد عنوان فایده‌های طرح منظور می‌شود. عوارض و مالیات‌ها نیز به نوبه خود در محاسبات به عنوان هزینه عمل خواهد کرد. ۷-۳- تحلیل آثار اجتماعی و زیست محیطی ! پیش از ارزش گذاری آثار خارجی اجتماعی و زیست‌محیطی طرح‌ها لازم است نسبت به این آثار از طریق بررسی‌های تخصصی, مطالعات ارزیابی پیامدهای زیست‌محیطی " (1۸ت۲) برای شناخت و تقویم آثار و پیامدهای زیست‌محیطی دارای اهمیت است. یک ارزیابی زیست‌محیطی مناسب باید بتواند اطلاعات مورد نیاز را در زمینه آثار مورد نظر ارائه دهد وتاحد امکان اهمیت آنها را به صورت کلی بیان کند. درمراحل بعدی اقتصاددانان می‌توانند از این اطلاعات برای انجام محاسبات مربوط به توجیه اقتصادی طرح» استفاده کنند. به‌طورمعمول» مطالعات اجتماعی (شامل بررسی‌های مربوط به ظرفیت نهادی) نتایج غیرعددی به‌دست می‌دهند. با این وجود. با استفاده از نظریه‌های کارشناسان, به‌ویژه افرادی که با محل آشنایی کافی دارند. می‌توان آثار غیرقابل مدل‌سازی را به‌صورت کمی تهیه و ارائه کرد. آثار بالقوه اقتصادی, اجتماعی با تشخیص و تعیین محموعه‌ای از متغیرهای ارزیابی پیامدی که بیانگر تغییرات قابل مشاهده در سامانه اقتصادی» جمعیت انسانی» ساختار جوامع محلی یا روابط اجتماعی هستندء شناسایی می‌شوند و تغییرات مرتبط با 2- ۳۵۷1۳۵۲۳۵۵ 130۵01 ۸۵۸۵|۷۵ -------- صفحهٔ بعد -------- 5۸ بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب آثار اصلی طرح, توسط شاخص‌هایی اندازهگیری می‌شوند. به‌طورمعمول در ارزیابی پیامدهای اقتصادی - اجتماعی یک اقدام خاص, سه حوزه مهم در تعیین شاخص‌های مورد نظر مورد توجه قرار دارند: - تغییرات بالقوه اقتصادی در جوامع محلی, شامل اشتغال و فرصت‌های شغلیء درآمد و سطح فعالیت‌ها. - تغییرات بالقوه اجتماعی در نتیجه جابه‌جایی ساکنان از محل طرح یا در اثر توسعه آینده مرتبط با به‌کارگیری منابع جدید شامل هویت فرهنگی» ویژگی‌های جمعیتی» انسجام اجتماعی» دسترسی به خدمات و مانند آنها. - تغییرات فیزیکی مرتبط با استقرار جوامع محلی. یکی از نتایج مهم ارزیابی و تحلیل پیامدهای اجتماعی و زیست محیطی ارائه پیشنهادهای مختلف به منظور تخفیف آثار نامطلوب یا تقویت آثار مطلوب است. هدف این اقدام مهم معرفی روش‌هایی است که آثار منفی مورد انتظار را به حداقل رسانده و آثار مثبت را تقویت می‌کنند. در بسیاری از این روش‌هاء لزوما تغییرات فیزیکی مطرح نبوده» بلکه انجام تغییراتی در مدیریت با تشکیلات نهادی یا سرمایه‌گذاری بیش‌ترء برای مثال در ارائه خدمات بهداشتی ضرورت پیدا می‌کند. در برآورد فایده‌ها یا هزینه‌های مرتبط با آثار و پیامدهای اجتماعی و زیست‌محیطی طرح‌های آبء از رویکرد و روش‌های مختلفی استفاده می‌شود. برخی از آنها براساس رفتارهای مشاهده شده در بازارهای واقعی یا رفتارهای فرضی در بازارهای ساختگی تهیه شده‌اند. در شیوه تعیین ارزش نیز ممکن است ارزش‌های پولی مستقیما حاصل شوند یا براساس مدل‌های رفتاری یا انتخاب افراد و استنتاج غیرمستقیم به‌دست آیند. به عنوان مثال در شرایطی که یک سد موجب تغییر در درآمد نقدی ماهی‌گیران در بالادست و پایین‌دست می‌شود. این یک پیامد بازاری استء چراکه ماهی در بازار فروخته می‌شود. اما هنگامی که تنظیم جریان بر زیبایی طبیصی رودخانه تاثیر می‌گذارد. این یک پیامد غیربازاری است» چرا که ارزش‌های مرتبط با مناظر طبیعی در بازار خرید و فروش نمی‌شود. هرچه آثار خارجی به بازار نزدیک‌تر باشد» ارزش گذاری آن آسان‌تر است. زیرا تحلیل‌گر رفتار بازار را مشاهده خواهد کرد تا با تحلیل و استنتاج از آنء ارزش هزینه یا فایده را برآوردکند. خلاصه ای از روش‌های ارزش‌گذاری در پیوست «ج» دستورالعمل حاضرارائه شده است. شایان ذکر است که انتخاب روش ارزش‌گذاری به عوامل مختلفی مانند ویژگی و ماهیت پیامد مورد نظرء فراهم بودن داده‌های مورد نیازء دیدگاه‌های تخصصی, زمان و منابع در اختیار بستگی دارد. در عمل, یک قاعده کلی در این مورد نمی‌توان صادر کرد و ممکن است چند رویکرد برای ارزش‌گذاری یک پیامد به کار گرفته شود تا انتخاب نهایی» برحسب شرایط ویژه انجام پذیرد. در بسیاری از مواقع» کاربرد اطلاعات حاصل از بعضی از این روش‌هاء فقط به برآورد ارزش فایده یا هزینه پیامد موردنظرء منحصر و محدود نمی‌شود و ممکن است بتوان کاربردهای وسیع‌تری برای آنها در طراحی محصولات, خدمات و سیاست‌ها در نظر ۸-۳- تحلیل آثار توزیعی اقتصادی روش‌های متفاوتی برای بررسی آثار توزیعی طرح وجود دارد که در فصل دوم به آنها اشاره شد. ارزیابی پیامدهای زیست‌محیطی و اجتماعی,» دارای پیامدهای مهم توزیعی هستند که خارج از گستره بررسی تحلیل فایده - هزینه و اقتصاد کلان قرار می‌گیرند. تحلیل جامع آثار توزیعی, گستره کامل پیامدهای توزیعی اعم از مالی, اجتماعی» زیست‌محیطی و اقتصادی را (اعم از اینکه به صورت کیفی, کمی غیرپولی و کمی پولی به صورت مالی یا اقتصادی ارزش گذاری شده باشند) بررسی می‌کند. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - چارچوب‌های تحلیلی ۹ تحلیل آثار توزیعی اقتصادی (۱)۳۸ در امتداد تحلیل فایده - هزینه قرار دارد و شیوه توزیع فایده و هزینه طرح را آن‌گونه که در چارچوب گردش نقدی تنریل شده و یا براساس تحلیل فایده هرینه. سنحیده و اندازه گیری شده‌اند. مورد توجه قرار می‌دهد. ازنظر مفهومی» تحلیل آثار توزیعی اقتصادی به تحلیل مالی شباهت دارد که در آن, آثار طرح (هزینه‌ها و درآمدها) از دیدگاه گروه‌های ذینفع یا مشار کت کننده تفکیک می‌شوند. با تجمیع اجزای تفکیک‌شده هزینه‌ها و درآمدهاء باردیگر تصویر فایده - هزینه کلی طرح» حاصل می‌شود. انجام این مطالعه از گام‌های اصلی زیر تشکیل شده است: _ یه فهرست هزینه‌ها و فایده‌هایی که باید به‌آزها توجه شود. - اندازه‌گیری آنها به صورت پولی (یا ریالی). - تهیه فهرست گروه‌هایی که باید هزینه‌ها و فایده‌ها میان آنها توزیع شود. - اعمال ضوابط واقعی توزیعی هزینه‌ها و فایده‌ها (یا مشابه آن) برای توزیع نتایج گام دوم در میان فهرست حاصل از گام سوم. همچنین اگر مطالعه مورد نظر بعد از محاسبه گردش نقدی تنزیلی و تحلیل فایده - هزینه طرح انجام شود.ء گام‌های ۱ و ۲ فوق برآورد ارزش حال فایده خالص مالی برای گروه‌های مشار کت کننده. - تعیین شیوه توزیع فایده اقتصادی گروه از راه افزایش مابه‌التفاوت میان فایده خالص گروه به قیمت‌های اقتصادی و مالی ستون (۱) جدول (۲-۳) گردش نقدی تنزیلی (۳]) تحلیل مالی از دیدگاه واحد تولیدی (در این حالت فروشنده وسایل نتایج طرح موجب ایجاد ۲۵۰ واحد فایده برای مصرف‌کننده است (مازاد مصرف‌کننده). ۱۲۰ واحد خسارت به‌دلیل ارزش‌گذاری اضافی پول خارجی و ۱۰ درصد کاهش هزینه‌های کارگری به‌دلیل هزینه فرصت کارگر که ۱۰ درصد کم‌تر از دستمزدها در بازار است. ستون‌های ۴ تا ۷ توزیع هزینه‌ها و فایده‌های اقتصادی را میان تولید کننده» دولت. نیروی کار و مصرف‌کنندگان نشان می‌دهد. توجه شود که در این حالت. تحلیل مالی واحد تولیدی, معادل تحلیل توزیعی است (ستون ۱ و ۴). دولت ۴۰۰ واحد پول خارجی به صورت دستمزد دریافت می‌کنند. اما چون هزینه فرصت ‎٩۰‏ واحد است. برابر ۱۰ واحد فایده به‌دست می‌آید. مصرف‌کنندگان ۷۰۰ واحد برای خدماتی می‌پردازند که ۹۵۰ واحد برای آنها ارزش دارد و در نتیجه» ۲۵۰ واحد فایده به‌دست می‌آورند. همجنین توجه شود که افزون فایده‌های خالص هر چهار گروه» در مجموع فایده خالص طرح را به ۴۰ واحد می‌رساند (ستون ۲). ۵۵ ۵[۷ ۸ [۵ 11۵11۳110 ۳۵۵۵ -1 -------- صفحهٔ بعد -------- ۰ بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب جدول ۲-۳- نمونه تحلیل توزیعی اقتصادی بانک توسعه آسیایی ! جریان گردش نقدی تحلیل فایده - ۸ ماتریس توزیعی فایده‌ها و هزینه‌ها 1 تولید کنند 85 | تولیدکن: لت | نیروی کا ف‌کن یده‌ها و هزینه (1-)(1) تولیدکننده هزینه (۲08۸) ۱ (۳) تولیدکننده . دو نیروی کار | مصرف‌کننده )۱( ۵) )۹( (۷( الف- فایده‌ها - فروش - دستمزدها ب- هزینه‌ها - وارداتی زد ۱ - هزینه‌های کارگری - دیگر هزینه‌ها - فایده خالص مصرف کننده» شامل ۷۰۰ میلیون واحد فروش تولیدات به‌علاوه ۱۵۰ میلیون واحد مازاد مصرف‌کننده (یعنی کل تمایل به پرداخت مصرف‌کننده - همه ارقام جدول فوق» ارزش‌های کنونی به میلیون واحد پول داخلی است. اگر مجموعه منسحجمی از هزینه‌ها و فایده‌ها در دسترس باشدء می‌توان یک 1۸ ساده شده انجام داد که می‌تواند برای اطلاع‌رسانی مباحث مربوط به پیامدهای توزیعی طرح» مفید باشد. ۹-۳- انواع ارزیابی‌ها از دیدگاه هدف‌ها یکی از اقدامات مهم در ساماندهی محموعه هدف‌های (اقتصادی,» اجتماعی, سیاسی و...) موردنظر دستگاه ارزیابی» انتخاب هدف با هدف‌های اصلی برای سنجش و تحلیل پیامدهای طرح است. براین اساس, می‌توان ارزیابی‌ها را درسه گروه» به‌شرح زیر رده‌بندی کرد. ۱-۹-۳- ارزیابی فایده - هزینه اجتماعی ۲ کارشناسان بانک جهانی معتقدند که اقتصاد خرد» به ویژه تحلیل فایده- هزینه" برای عملکرد موثر دولت‌ها اهمیت دارد و ابزارهای پایه‌ای را برای کمک به شهروندان» کارگزاران دولتی» سیاست‌گذاران و کلیت جامعه برای انتخاب‌های معقول درباره‌ی تخصیص کارآمد منابع فراهم می‌سازد و از این رهگذرء فرایند ثمربخش‌تر دموکراتیک را تقویت می‌کند [۴۲]. نگرش تحلیل فایده - هزینه, حدود سال ۱۸۴۴ وضع و برای تحلیل طرح‌های دولتی در فرانسه مطرح شده بود. استفاده آزاین نگرش در مورد احداث تاسیسات آبی برای نخستین بار و براساس تصویب قانون کنترل سیلاب در سال ۱۹۳۶ در ایالات متحده» کاربرد گسترده‌ای یافت ". ۸۵۸۵|۷۵ 051 366111 500 -2 ۸۵ دزدر|۵ ۸ ‎0۹٩1‏ -ا11ع 3-۳6 ۸ مورد تجدید نظر قرار گرفت و نفوذ زیادی در یکدست‌کردن مطالعات و پیشرفت کاربردی چارچوب تحلیلی مورد نظر داشت. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - چا رجوب‌های تحلیلی رض هدف اصلی مورد توجه در ارزیابی فوقء کارآیی اقتصادی" است. استفاده از این نگرش در ارزیابی اقتصادی طرح‌هاء سابقه نسبتا بیش‌تری دارد و می‌توان نظرها و اندیشه‌های بیان‌شده در مورد انواع دیگر ارزیابی‌ها را حاصل توسعه این نگرش داننست که هنوز هم با ارائه تحلیل‌های برجسته سعی دارد چارچوبی برای ارزیابی و تشخیص پولی امتیازات بالقوه طرح‌ها به‌دست دهد. به‌طور کلی, کاربرد تحلیل فایده - هزینه به‌صورت ارقام پولی» می‌تواند اطلاعات تصمیم‌ساز منسجم‌تری ارائه کند. اما کاربرد این نوع ارزیابی برای تحلیل مسایل پیچیده که بر معیارهای اجتماعی بیان شده به‌صورت پولی» استوار است (تحلیل فایده- هزینه توسعه‌یافته") انتقادهای شدیدی را برانگیخته است. این انتقادها بیش‌تر پیرامون حذف یا پوشاندن داوری‌های ارزشی و مطرح کردن دقت غیرواقعی و مصنوعی در ارزیابی‌هااست. در هر صورت» هدف‌های دیگر به‌جز کارایی اقتصادی (مانند بهبود شرایط زیست‌محیطی و آثار بهتر از نظر توزیع درآمدها) را می‌توان به دو صورت ادغام‌شده و یا مستقل» همراه یا در کنار این نوع ارزیابی به‌ کار گرفت. استفاده از تحلیل فایده - هزینه اجتماعی در دو حالت معمول و یا توسعه یافته می‌تواند مطرح باشد. در روش معمول موضوعات مربوط به برآورد مقادیر و ارزش‌گذاری با توجه به عامل زمان یا ارزش زمانی پول نسبت به هدف افزایش درآمد ملی سنجیده می‌شود. در روش توسعه یافته موضوعات مربوط به پیامدها نسبت به هدف‌های دیگر توسعه مانند حفاظت محیط زیست. توزیع درآمدها و در عین حالء براساس بعضی از ارزیابی‌هاء استفاده از تحلیل فایده - هزینه اجتماعی توسعه‌یافته " به علت دشواری اعمال روش‌ها یا غیرقابل‌اعتماد بودن (به‌دلیل قضاوت‌های پنهان) ممکن است کافی نباشد. روش پیشنهاد شده» جایگزین» تحلیل ترکیبی یا دو گانه" است. در این حالت پیامدهای طرح پیشنهادی» نسبت به تولید ناخالص داخلی به‌طور جداگانه مورد سنجش قرار می‌گیرد. پس از آن پیامدهای مربوط به توزیع درآمد و آثار محیطزیست نیز به‌طور مستند به نتایج بررسی اضافه می‌شود. سنجش پیامدها نسبت به هدف‌های مختلف تولید ناخالص داخلی» توزیع درآمد میان اقشار و مناطق مختلف و پیامدهای زیست‌محیطی» زمینه را برای استفاده از تحلیل چند معیاری" آماده می‌سازد. ۲-۹-۳- تحلیل کارایی هزینه! برخلاف تحلیل هزینه- فایده, تحلیل کارایی هزینه هیچ معیار مطلقی برای پذیرش یا رد پروژه‌ها فراهم نمی‌کند. در تحلیل فایده- هزینه. پروژه‌هایی مقبول هستند که ارزش کنونی فایده‌های خالص آنها کم‌تر از صفر نیست. به دلیل این تفاوت» مواقعی که تصمیم‌گیران به دنبال اطلاعات برای کمک به تصمیم‌گیری در مورد سطح تخصیص منابع به زمینه‌ای خاص هستند.ء تحلیل کارایی ۷( ۳۵۵۵۲۱۵ -| 005۲5 - 606111 ۳1۵6۵0 -2 ۸۵۸۵|۷5 051 - 66111 هام5 ۳۳۱۸۵۵0 -3 ۸۵۷۵۵ |1۵ -4 ۲1161۵ - 3/۱ -5 00۵٩1 ۳۱/011۷۳6۵5 ۸۵۷۵‏ -6 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب تحلیل کارایی هزینه روشی است که می‌تواند اطلاعات مفیدی را برای کمک به تصمیم‌گیران در شرایطی فراهم کند که فایده گزینه‌ها (طرح‌ها) یکسان " باشند. نتجهُ تحلیل, مجموعه‌ای از جواب‌هاست که اهداف تبیین‌شده را با حداقل هزینه محقق می‌کند. در استفاده از این روش بایستی به موارد زیر توجه شود: - در شرایطی می‌توان صرفا از مقایسه هزینه‌های سرمایه‌گذاری استفاده کرد که گزینه‌ها از نظر نوع و طول دوره اجرا یکسان باشند (نظیر ساختگاه‌های مختلف برای یک نوع سد). - در شرایطی که گزینه‌ها از نظر نوع یکسان, اما از نظر طول دوره اجرا متفاوت باشند.ء لازم است که ارزش حال هزینه‌ها با یکدیگر مقایسه شوند (نظیر مقایسه سد خاکی وسد بتنی). - در شرایطی که گزینه‌ها از نظر نوع و به تبع آن دوره اجراء عمر مفید. هزینه نگهداری - بهره‌برداری و... متفاوت هستند. لازم است که ارزش حال «هزینه طول دوره عمر»" آنها با یکدیگر مقایسه شود (نظیر بند انحرافی و ایستگاه پمپاز). ۳-۹-۳- ارزیابی چند معیاری " تحلیل چند معیاری نوعی چارچوب ارزیابی به شمار می‌رود که عملکرد گزینه‌های تصمیم را (مثلا سیاست‌هاء پروژه‌ها و موقعیت‌ها) از منظر اهداف متنوعی که برحسب واحدهای مختلفی سنجیده می‌شوند. رتبه‌بندی یا امتیازدهی می‌کند. معیارهای مختلف به منظور مشخص‌شدن اهمیت نسبی آنها توسط تصمیم‌گیران وزن داده می‌شوند. تحلیل چندمعیاری در عرصه پژوهش عملیاتی در طول جنگ جهانی دوم ظهور کرد و نخستین کاربردهای آن در برنامه‌ریزی نظامی بود. به کارگیری تحلیل چندمعیاری برای تقویت تصمیمات در بخش‌های دولتی و خصوصی تدریجا از دهه ۷۰ رشد کرده است. تحلیل چندمعیاری در اقتصاد منابع طبیعی و زیست‌محیطی با اقبال مواجه شده است. برخی پژوهشگران این روش را مکمل مفیدی برای تحلیل فایده- هزینه می‌داننده به خصوص در مواقعی که کالاهای غیربازاری اهمیت می‌یابند. امروزه تحلیل چندمعیاری کاربردهای فراوانی در مدیریت منابع طبیعی دارد. تکنیک‌های متنوعی در تحلیل چندمعیاری (رتبه‌بندی و امتیازدهی گزینه‌ها) وجود دارند که معمول‌ترین آنها عبارتند از ۸11۳ و جمع وزنی. در انتخاب بهترین روش مناسب برای مقصود مورد نظرء ملاحظاتی چون وجود داده‌های مورد نیاز» وابستگی معیارهاء تنوع تصمیم‌گیران (فرد, گروه و جامعه) بایستی مدنظر قرار گیرند. 2-۹-۳ دیگر ارزیابی‌ها 1 0016 ع16]آ -2 3- /]۵۱11-۳116۳1۵ ۳۷۵1۵110 / ۸۵۷۵ 4- 1۳6۵010 ۸۲۳۵|۷۵ 5- ۳۱۵۵۵۵۵ ۵1006-5۳640 6- ۳۵۳00۵110 40 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل سوم - چارجوب‌های تحلیلی ۳ مختلف اجتماعی است که در صورت امکان, برحسب پول بیان می‌شوند. روش مشارکت براساس بحث دایمی میان طرف‌های ذی‌نفع» بنا شده است تا تمام فرصت‌های اساسی انتخابء» به بحث گذاشته شود. نوع دیگر ارزیابی» ارزیابی دوگانه یا دوهدفی " است. این ارزیابی برای به دست آوردن تغییرات زیست‌محیطی در ارزیابی طرح, پیش‌بینی شده است. در این ارزیابی» سنجه‌های آرزش کنونی خالص و ارزیابی پیامدهای زیست‌محیطی " برای هر طرح» به صورت تفکیکی ارائه می‌شوند. البته نباید این اقدامء به مفهوم استفاده از رویه‌های شناخته‌شده کمی برای تبدیل سنجه‌های دو نوع ارزیابی فوق به آحاد تناسب‌پذیر تلقی شود و نتایج هر یک از دو ارزیابی (سنجه‌های تحلیل فایده - هزینه و ارزیابی پیامدهای زیست‌محیطی) به‌طور مستقل به‌شیوه خاصی در اختیار تصمیم‌گیرندگان قرار می‌گیرد. ۸۵۵۵ |120۵ -۱ (۳1۸) ۵:۲ :۵دع:د۸ 10201 ۹۷1۳۵۲۵۵ -2 -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۴ فر آیند انهام مطالعات -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - فرآیند انجام مطالعات ۷ ۱-2- کلیات به طور کلی پنج مرحله کلی در مطالعات ارزیابی اقتصادی (تحلیل اقتصادی و تحلیل مالی) در مرحله توجیهی و طراحی پایه وجود دارد. این فعالیت‌ها با جزییات بیش‌تر در ادامه توضیح داده شده‌اند. فعالیت‌های برنامه‌ریزی فعالیت‌های مربوط به جمع‌آوری اطلاعات پایه نمودار ۱-۶- گام‌های اصلی در مطالعات ارزیابی اقتصادی ۳-2- فعالیت‌های برنامه‌ریزی نمودار (۲-۴) فعالیت‌های برنامه‌ریزی را نشان می‌دهد. بدیهی است که اولین اقدام در برنامه‌ریزی پاسخ به این سوال است که چه نوع اقدامانی و با چه دامنه ای باید انجام پذیرد. این مهم از طریق بررسی دقیق شرح خدمات" و همچنین سوابق طرح (عمدتا از دیدگاه اقتصادی) برای مشخص شدن موارد زیر انجام می‌پذیرد: - آیا طرح نیازمند مطالعات به‌گزینی است؟ مطالعات به‌گزینی (تعیین ابعاد بهینه» روش آبیاری,» الگوی کشت. دوره بازگشست سیلاب و...) انجام شده در مرحله قبل ممکن است ناقص و یا به دلیل فاصله زمانی بین دو مرحله و تغییر داده‌های پایه ۱- در شرح خدمات تیپ سدسازی و آبیاری و زهکشی معمولا کلیه اقلام مورد انتظار از ارزیابی اقتصادی تحت یک عنوان لیست نمی‌شود و در ذیل بندهای مختلف به آن اشاره می‌شود. ضمن آن که برخی از بندها نیز از شفافیت کافی برخوردار نمی‌باشند. -------- صفحهٔ بعد -------- - ابعاد طرح و آثار آن چه محدوده ای را متاثر می‌سازد؟ بدیهی است دامنه مطالعات تحلیل اقتصادی با توجه به محدوده - به مطالعات تحلیل مالی در شرح خدمات اشاره شده است یا خیر؟ اگر اشاره شده» هدف مقایسه گزینه‌ها است با تحلیل مالی برای گزینه بهینه. لازم به ذکر است که با توجه به عدم پیش‌بینی داده‌های پایه مورد نیاز در شرح خدمات تیپ برای انجام مطالعات ارزیابی و برنامه‌ریزی مالی از یک طرف و محدودیت بودجه و زمان» تحلیل مالی که می‌توان در چهارچوب شرح خدمات تیپ و برای به‌گزینی گزینه‌ها انجام دادء یک مطالعات مالی اجمالی خواهد بود که قادر به ارائه شاخص‌های مالی از دید سازمان مجری با توجه به مقررات قانونی است. چنانچه تامین منابع مالی از منابع مختلف (انواع وام‌هاء جلب تحلیل مالی تفصیلی است که شرح خدمات آن می‌تواند در قالب یک قرارداد مجزا تنظیم گردد. ۰ .۰ ۹ و ۰ ۰ ۳ ۰ 5 . ۰ ۰ ۰۰ پس از مشخص شدن موارد فوق می‌توان داده‌های پایه مورد نیاز را تعیین و برای جمع‌اوری آنها از منابع و مراجع اطلاعاتی برنامه‌ریزی کرد. نوع داده‌هاء مراجع تامین و چگونگی پردازش آنها در گام بعدی به تفصیل مورد بحث قرار گرفته است. ۱- برای توضیحات بیش‌تر به بند ۱-۴-۲- رجوع شود. ۲- این دستورالعمل تاکید بر روی داده‌های پایه مطالعات تحلیل اقتصادی و تحلیل مالی اجمالی دارد و داده‌های مورد نیاز تحلیل مالی تفصیلی نیازمند -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - فرایند انجام مطالعات اه فعالیت‌های برنامه‌ریزی چه نوع مطالعاتی مورد نیاز است ؟ اجمالی معمولی برنامه‌ریزی جهت جمع‌آوری و تدوین اطلاعات پایه نمودار ۳-۶2- فعالیت‌های برنامه‌ریزی -۳- فعالیت‌های مربوط به جمع‌آوری اطلاعات پایه در این مرحله سه گام اصلی قابل تفکیک است (نمودار ۳-۴). - تشخیص و تعیین داده‌های مورد نیاز - برنامه‌ریزی جهت گردآوری داده‌ها پردازش داده‌ها -------- صفحهٔ بعد -------- 7 بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب تشخیص و تعیین داده‌های پایه مورد نیاز برنامه‌ریزی جهت گردآوری داده‌ها اعلام نیاز به سایر جمع‌آوری مستقیم ۱ آیا اطلاعات جمع‌آوری سده کافی است؟ بلی راست آزمایی اطلاعات نمودار ۳-2- فعالیت‌های مربوط به جمع‌آوری اطلاعات پایه -------- صفحهٔ بعد -------- قصل چهارم - فرآیند انجام مطالعات 7 ۱-۳-۶ تشخیص و تعیین داده‌های مورد نیاز داده‌های مورد نیاز را می‌توان به دو سر فصل عمده تقسیم کرد: - داده‌های پایه: این اطلاعات آشاره به کلیه بررسی‌هایی دارد که در مرحله تدوین و تکمیل طرح انجام می‌گیرد و مبانی لازم را برای برآوردهای اقتصادی فراهم می‌سازد. - داده‌های ویژه: این اطلاعات به‌طور مستقیم در ارزیابی اقتصادی طرح به‌کار گرفته می‌شود. ۱-۱-۳-۶ داده‌های پایه الف- منابع آب: شامل منابع و کیفیت آبء نیازهای آبی» جریان‌های رودخانه‌ای» رسوب, تلفات آب و بهره‌برداری و برنامه‌ریزی منابع آب ب- مهندسی,» زمین‌شناسی و برآورد هزینه: شامل نقشه‌هاء نتایج اکتشافات و حفاری‌های زمین‌شناسی طرح‌ها و برآوردها. ج- انرژی برقابی: شامل نتایج مطالعات عرضه و تقاضا برای تولید آنرژی و سیستم بهره‌برداری از مولدها د- کشاورزی و آبیاری: شامل نتایج طبقه‌بندی اراضی, به کارگیری اراضی و نحوه استقرار فعالیت‌ها و مشخصات نظام کشاورزی و آبیاری ه- محیط زیست: شامل رویش‌های گیاهیء ماهی‌ها و حیات‌وحش, مسایل آلودگی‌های معدنی و آلی مربوط به آب و سایر محیط‌های موجود در اکوسیستم. و اجتماعی: شامل خصوصیات جمعیتی» مشخصات و نحوه کارکرد نهادهاء تشکیلات و سازمان‌های دی‌ربط هنجارها و سنن ز- اقتصادی: شامل مشخصات و ویژگی‌های صنایع» ترابری» بازارهاء توریسم» تفریحات سالم» مالیات‌ها و... ۳-۱-۳-2 داده‌های ویژه الف - آبیاری و کشاورزی - مشخصات کلی تاسیسات تامین و توزیع آب و عمر مفید آنها - مساحت گسترش طرح و برنامه زمانی گسترش آن - هزینه‌ها و برنامه زمانی سرمایه‌گذاری تاسیسات طرح - هزینه‌ها و برنامه زمانی سرمایه‌گذاری عمران اراضی - هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری از تاسیسات و تجهیزات طرح - هزینه‌ها و فایده‌های زراعی و دامی در صورت اجرای طرح و پیش‌بینی روند تحولات آن - هزینه‌ها و فایده‌های زراعی و دامی در صورت عدم اجرای طرح و پیش‌بینی روند تحولات آن - تغییر در میزان اشتغال نیروی انسانی در اثر اجرای طرح - حق اشتراک اراضی توسعه و آب بهاء کشاورزی -------- صفحهٔ بعد -------- ب- تامین آب شهری و صنعتی - کمیت آب تولید شده و درصد تضمین آن - کیفیت آب تولید شده - هزینه‌های سرمایه‌ای و جاری و برنامه زمانی آن - فایده‌های حاصل از تامین آب و برنامه زمانی آن - حق اشتراک. آبونمان وآب بها ج - تولید انرژی برقابی - مشخصات کلی سدهای مخزنی و تنظیمی و نیروگاه‌های برق آبی و عمر مفید آنها - پیش‌بینی نوع و میزان انرژی سالانه تولید شده و برنامه زمان‌بندی آن - ارزش نیروی برق آبی و فایده‌های حاصل از تولید انرژی در شرایط طرح - هزینه‌های سرمایه‌ای و بهره‌برداری و نگهداری طرح - تعرفه‌های انرژی به تفکیک ساعات مصرف (اوج مصرف, میانی و پایه) د- حفاظت از طغیان - حدود جغرافیایی و مساحت اراضی منطقه سیل‌گیر - خسارت‌های ناشی از جریان سیل با در نظر گرفتن احتمال وقوع آن - مشخصات تاسیسات پیش‌بینی شده در طرح برای کنترل سیل و عمر مفید آنها - هزینه‌های سرمایه‌ای و جاری طرح و برنامه زمانی آن - میزان فایده (کاهش خسارت) حاصل از اجرای طرح ۸ - پرورش ماهی - مشخصات کلی تاسیسات پرورش ماهی و عمر مفید آنها - کمیت و کیفیت پروتئین تولید شده - هزینه‌های سرمایه‌ای و جاری و برنامه زمانی آن - فایده‌های حاصل از اجرای طرح و برنامه زمانی آن و- کنترل کیفیت آب - مشخصات کلی تاسیسات و محدوده تحت پوشش و عمر مفید آنها - خسارت‌ها بدون اجرای طرح (منحنی غلظت- خسارت) - خسارت‌ها در صورت اجرای طرح (منحنی غلظت- خسارت) - هزینه‌های سرمایه‌ای و جاری و برنامه زمانی آن - فایده‌های حاصل از اجرای طرح و برنامه زمانی آن -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - فرآیند انجام مطالعات ۳ ز- ترابری آبی - مشخصات کلی تاسیسات و عمر مفید آنها - پیش‌بینی وزن کالاهای قابل حمل و نقل از طریق آبراهه‌ها - تحلیل هزینه‌های ترابری در آینده - هزینه کشتی‌ها و آبراهه‌ها و برنامه زمانی آن - هزینه‌های سرمایه‌گذاری و جاری تاسیسات آبراهه‌ها و بنادر مورد نیاز و برنامه زمانی آن - فایده‌های حاصل از اجرای طرح و برنامه زمانی آن ح- تفریحات سالم - هزینه‌های سرمایه‌گذاری و جاری تاسیسات و برنامه زمانی - پیش‌بینی تعداد افراد استفاده کننده - فایده‌های حاصل از اجرای طرح و برنامه‌زمانی آن ۲-۳-۶ برنامه‌ریزی جهت گردآوری داده‌ها اطلاعات مورد نیاز در ارزیابی اقتصادی, از طریق اعلام به واحدهای سایر تخصص‌ها (کارشناسان) و گردآوری مستقیم توسط کارشناسان ارزیابی اقتصادی ممکن است. شایان ذکر است که بخش عمده اطلاعات از طریق مطالعات دفتری تامین شده و لازم است که به منظور تکمیل اطلاعات (یا حداقل آشنایی با سیمای منطقه)» از محدوده مورد مطالعه نیز بر حسب مورد و طی مطالعات طرح بازید به عمل آید. منابع عمده تامین اطلاعات خارج از سیستم مشاور به شرح جدول (۱-۴) است. جدول ۱-۶- اهم منابع و مراجع اطلاعاتی در ارتباط با ارزیابی اقتصادی نفوس و مسکن, آمار کشاورزی, بودجه خانوارهای روستایی و شهری, : : ۳ ۹ 0۳ .۷/۷۷۷/۰۹0 | نتشار سالیانه فهرست بهای واحد کارهای ساختمانی و عملیات مختلف ۱ ۳ .131008 1110://100۰] مربوط به طرح‌های متداول عمرانی. را ۱ 2 جمعیت. اشتغال, خطوط و سباستهای توسعه اقتصادی (در سطح منطقه‌ای و ملی) سایت استانداری استان‌ها و معاونت معاونت برنامه‌ریزی استانداری‌ها و مر 2 7 ِ ۱ ۱ درقالب گزارش‌هایی نظیر گزارش وضعیت گذشته و موجود بخش‌های مختلف برنامه‌ریزی استان مربوطه و در اقتصادی- اجتماعی در سطح آستان و پیش‌بینی جمعیت شهرها و بخش‌ها. برخی موارد مراجعه حضوری معاونت امور برنامه‌ریزی, اقتصادی ‏ | برآوردهای اولیه از سطح کشت و تولید محصولات کشاورزی, هزینه‌های ۱۷۷۷۷۷۷/۰ 11۵[. 7 - طرح‌ها و برنامه‌های منطقه‌ای در زمینه تحقیق و ترویج ارقام جدید سازمان تحقیقات, آموزش و ترویج | محصولات, روشها و تشکیلات نوین تولید کشاورزی. کشاورزی - میزان نسق‌های زراعی صاحبان نسق در هنگام اصلاحات اراضی دهه ۰ به تفکیک روستا سازمان جهاد کشاورزی - برآوردهای اولیه از سطح کشت و تولید محصولات کشاورزی» هزینه‌های استان‌ها تولید بعضی از محصولات و... در سطح شهرستان ۱۷۷۷۷۱۷/۰ 2۳00. ۳ -------- صفحهٔ بعد -------- 72 بانک مرکزی ایران وزارت امور اقتصادی 9 دارایی وزارت کار و آمور اجتماعی ۳-۳-4- پرداز ۹-۳-۳-۸- بر( اجرای طرح‌ها ناشی از اجرای طر به منظور رده‌ب یا اولیه و فایده‌هاء طرح, مانند تولید ب سطح عمومی مالیا همان طوری که - فایده‌های غیر مس ادامه جدول ۰۹-۶ شرکت مدیریت منابع آب ایران شرکت توانیر ار ۱ اس ل اداره آمار اقتصادی سازمان توسعه تجارت ایران بازرگانی فنی و اقتصادی ایران معاونت برنامه‌ریزی, توسعه و برنامه‌ریزی و سازمان صنایع و معادن استان‌ها سازمان صنایع کوچک و ش داده‌ها رد فایده‌ها ی توسعه منابع آب و خاک م کنان منطقه را در برمی‌گیرد | ح به عنوان فایده‌های طرح ۰ ندی مناسب فایده‌های طرح رق آبیء افزایش تولید محصر می از اجرای طرح مانند رشد ت‌ها و ایجاد اشتغال است. اقبلا اشاره شد.ء در مورد نار قیم طرحء در صورت مهم بودن با بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصاد - اهم منابع و مراجع اطلاعاتی در ارتباط با ارزیابی اقتصادی نوع اطلاعات - سیاست‌ها و طرح و برنامه در زمینه توسعه منابع آب و خاک - میزان مالکیت اراضی آبی مالکان روستاها -آمار صنعت برق,- تولید و توزیع و... اطلاعات مربوط به بازار برق شاخص قیمت‌های کالاها و خدمات مصرفی, بهای عمده فروشی کالاهای وارداتی به صورت گزارش ماهانه یا سه ماهه. حساب‌های ملی ایران. گزارش اقتصادی و ترازنامه سال. آخرین اطلاعات در مورد وضعیت صادرات غیرنفتی از طریق سایت و نشریه توسعه صادرات در اختیار عموم قرار می‌گیرد. فعالیت‌های تحقیقاتی به طور موردی در زمینه‌های حقوقی. سنجش افکار و اطلاعات بازرگانی و شامل وهمجنین اخبار واطلاعات اقتصادی و بازرگانی در قالب نشریات مستمر. اطلاعات سالیانه ارزش, مقدارء مبدا و مقصد کالاهای وارداتی و صادراتی. آمار سرمایه‌گذاری خارجی و اطلاعات اقتصادی کشورها آمار صنایع کشور و شهرکها و نواحی صنعتی و خدمات حمایتی از صنایع کوچک و... بررسی مسایل کلی نیروی انسانی» اشتغال عمدتا در مناطق شهری, وضعیت نیروی کار در کشورء و... وجب پیدایش آثار سودمندی در اقتصاد محدوده طرح مین از افرادی که مستقیما از طرح منتفع می‌شوند. نیز فراتر م حسوب می‌شود. از دیدگاه اقتصادی» در مفهوم وسیع آن» می‌توان آنها را به لات کشاورزی و جلوگیری یا کاهش خسارات سیل است. صنایع» افزایش فایده بنگاه‌های تولید کنندهٌ نهاده‌های لازم ی که از طریق مکانیسم بازار قابل اندازه‌گیری هستند و د ضمیمه نمودن طرح‌های مکمل به طرح اصلی به روش فایده‌های م. ی طرح‌های توسعه منابع اب ویس ادرس الکترونیکی ود. دامنه این آثار جنبه‌های ی‌رود. اثار مفید و عمده دو دسته فایده‌های مستقیم بلافصل ناشی از اجرای دسته دوم شامل فایده‌های برای اجرای طرح, افزایش -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - فرآیند انجام مطالعات 71 ارزش گذاری آثار خارجی یا آثاری که دارای بازار نیستند. دشوارتر است. روش‌های موجود برای سنجش این آثارء به دو گروه مستقیم و غیرمستقیم تقسیم می‌شوند. در روش مستقیم» آثار معطوف به غیر مانند کیفیت آب آشامیدنی» منظره زیبا و... مستقیما در نظر گرفته شده و برای تعیین ارزش آن» با در نظر گرفتن بازار فرضی یا روش‌های آزمایشی تلاش می‌شود. در روش غیرمستقیم» ابتدا رابطه بین اثر و پیامدها مشخص شده (مثلا اثر آب ناسالم و غیربهداشتی بر سلامت افراد) و سپس با استفاده از روش تمایل به پرداخت» اثر خارجی» ارزش گذاری می‌شود. سنجش آثار مفید طرح‌های توسعه منابع آب و خاک, در دسته‌های مختلف فایده» در تحلیل اقتصادی و تحلیل مالی متفاوت است. در تحلیل مالی ارزشیابی آثار طرح با محاسبه فایده مستقیم انجام می‌پذیرد. در صورتی که در تحلیل اقتصادی» ارزیابی باید به طور جامع و در چهارچوب اهداف و سیاست‌های توسعه پایدار صورت پذیرد. آثار مفید طرح‌های توسعه منابع آب براساس منظورهای مختلف طرح حالات مختلفی دارد. هدف‌های طرح ممکن است شامل یک یا چند منظور از موارد زیر باشد: - آبیاری- کشاورزی - تولید آنرژی - کنترل طغیان (سیلاب‌ها) - حیات‌وحش و پرورش ماهی - دیگر منظورهای طرح (مانند توسعه کشتیرانی و ترابری آبی» تنظیم یا کاهش بارهای رسوبی زاینده رودخانه» تنظیم شوری» کاهش آلودگی و امکانات تفریحی). هریک از منظورهای فوق دارای فایده‌های مستقیم و غیرمستقیم است. جداول (۲-۴) و (۳-۴) به ترتیب فواید طرح را در منظورهای مختلف به تفکیک تحلیل اقتصادی و تحلیل مالی ارائه می‌دهد. جدول ۲-۶- فایده‌های منظورهای مختلف طرح‌های توسعه منابع آب در تحلیل اقتصادی اف‌زایش با تغیی رات در | شناسایی تولیدات وابسته و جنبی ناشی از اجرای | ایجاد فرصت های اشتغال بیش‌تر در کشاورزی فرآورده‌های کشاورزی در اثر | طرح شامل میزان افزایش تولید نهاده‌های | و صنایع و تجارت» تامین شغلی کشاورزان؛ اجرای طرح. کشاورزی و کارخانجات وابسته به کشاورزی. بالا رفتن سطح زندگی و.. از طریق محاسبه افزایش در | با استفاده از روش‌های مبتنی بررویکرد | با استفاده از روش‌های مبتنی بر رویکرد | در دوحالت با و بدون طرح انجام ۲ طرح‌های مکمل مناسب به طرح اصلی (تامین نحوه برآورد می‌گیرد. آب) مانند طرح توسعه کشاورزی و احداث با گسترش ظرفیت کارخانحات صنایع غذایی» تولید سموم و کود شیمیایی و ساخت ماشین‌آلات |- 10۵6-1650056 0 -------- صفحهٔ بعد -------- 711 هدف شهری و تولید انرژزی ۱ این گزینه با ۲- از این نظر | معادل هزین ۳- باید آثار قابز مه جدول ۲-۶- فایده‌های منظ ححم آب تامین‌شده توسط طرح برای مصرف در مراکز جمعیتی - صنعتی (جایگزینی تامین آب در شرایط موجود و تامین آب اضافی) برآورد هزینه اقتصادی‌ترین گزینه ارزش آب از نظر گروه‌های بازچرخانی آب در مصارف صنعت میزان انرژی برقابی تولیدشده به ساعات. برآورد هزینه اقتصادی‌ترین منبع نیروی مشابهی که در محدوده بازار طرح پیشنهادی و در نبود آن می‌تواند توسعه یابد تعیین محدوده زمین اصلاح شده و تولید ات مربوط به آن و تعیین تلفیق منحنی‌های مربوط به احتمال وقوع سیلاب و منحنی‌های خسارت سیلاب و تهیه منحنی احتمال وقوع و خسارت» در دوحالت با و بدون گم افزایش میزان تولید ماهی در اثر اجرای طرح از طریق محاسبه افزایش در ارزش خالص تولیدات انواع ماهی در شرایط با و بدون طرح انجام می‌گیرد. آب» شرایط مشابه (از نظر کمیت مصارف صنعتی به وسیله هزینه « هر طریق ممکن دیگر خواهد بود. ز طرح را در چارچوب فایده‌های م. بازنگری دستورالعمل بررسی ورهای مختلف طرح‌های توسعه منابع آب در فایده‌های معد کاهش بیماری‌ها و جلوگیری از شیوع امراض با استفاده از روش‌های مبتنی بررویکرد ترجیحات اشکارشده(پیوست۲) نظیر هزینه از طریق براورد کاهش هزینه درمان» افزودن طرح‌های مکمل مناسب به طرح اصلی (مانند تاسیس پارک‌ها و ایجاد فضای سبز و غیره) و... با استفاده از روش‌های میتی بر رویکرد ترجیحات اظهار شده(پیوست۳) نظیر طرح‌های مکمل مناسب به طرح, برآورد هزینه های جلوگیری از آلودگی زیست محیطی. کاهش ضایعات تولیدات مختلف با کاهش هزینه‌های تولید صنعتی, تجاری و سایر فعالیت‌های ناشی از اختلال حاصل از طفیاأن هاءجلوگیری از تلفات جانی. با استفاده از روش‌های میتی بر رویکرد ترجیحات اظهار شده(پیوست۲) نظیر افزودن هزینه طرح‌های مکمل مناسب در زمینه‌های فوق به طرح اصلی, لازم است تاثیرات قابل توجه طرح در این زمینه را در چارچوب فایده‌های مستقیم محاسبه کرد. فواید ناشی از رونق صنایعء فعالیت‌های تجاری و خدماتی در ارتباط با افزایش تولید ماهی و... با استفاده از روش‌های مبتنی بر رویکرد ترجیحات اظهار شده(پیوست ۳) نظیر فایده خالص طرح‌های مکمل مناسب به طرح اصلی تاسیسات توریستی مربوط. سایر عوامل تولید محدود می‌شود و نیاز به آب من ستقیم طرح محاسبه کرد. های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب تحلیل اقتصادی لوف به غیر افزایش رفاه» بهبود محیط‌زیست افزایش رقاه و بهبود شرایط زندگی(استفاده از وسایل خانگی برقی و...) با استفاده از روش‌های مبتنی بر رویکرد » بهبود در وضعیت رفاه عمومی,» امنیت و با استفاده از روش‌های مبتنی بر رویکرد با استفاده از روش‌های مبتنی بر رویکرد سروب نیز به حدی است که ارزش آن معمولا -------- صفحهٔ بعد -------- فقصل چهارم - هدف طرح ترابری آبی کنترل ۲- به عبارت دا موردی کمن ۴ به‌عنوان من می‌توان از د مطالعاتن سس مه جدول ۲-۶- فایده‌های منظ صرفه‌جویی در هزینه‌های حمل و ترابری آبی نسبت به ترابری از طریق دیگر. میزان صرفه‌جویی به صورت ارزش حدی" و در ارتباط با نوع کالا و ظرفیت‌های تاسیسات از روی منحنی‌هایی که بدین منظور تعیین کاهش خسارات و هزینه‌ها و دولنی و خصوصی. هزینه‌ها و ایحاد فایده‌های بیش‌تر برای بخش دولتی و عمومی و با مابه‌التفاوت هزینه‌های لازم برای بهبود کیفی آب‌هایی که از نظر آلودگی‌ها کنترل شهه‌اند به حد استانداردهای ضروری و هزینه‌های لازم برای بهبود کیفی آب‌هایی که از این نظر کنترل نشده‌اند . - افزایش بهای اراضی مجاور دریاچه - ایجاد امکانات تفریحی (اتراق. استفاده از امکانات سرگرمی بزرگسالان و...) و ماهی‌گیری. - برآورد تفاوت بهای اراضی مجاور دریاچه قبل و بعد از اجرای طرحء مابه‌التفاوت هزینه ایحاد ظرفیت به طور مستقل و در جنب ۰ ۰ ۳ یک طرح چند منظوره ,و هزینه تصفیه آب برای مصارف یک دریاچه که فقط از نظر تفریحا آمده در پشت یک سد که برای م 333333333 ورهای مختلف طرح‌های توسعه منابع آب در فایده‌های معد ایحاد بازار کار و مشاغل جدید.» رشد سرمایه‌گذاری های صاحبان صنایع و بانک‌ها در با استفاده از روش‌های مبتنی بر رویکرد طرح‌های مکمل مناسب به طرح اصلی. که موجب کاهش بیماری‌ها و جلوگیری از شیوع امراض می‌گردد. با استفاده از روش‌های مبتنی بر رویکرد مابه التفاوت ارزش افزایش صید ماهی‌ها و حیات وحش, محاسبه مابه التفاوت هزینه های درمانی و کنترل امراض. تقویت بازار معاملات و خدمات برای حمل و نقل استفاده کنندگان در حین استفاده از امکانات ایحاد شده. با استفاده از روش‌های مبتنی بر رویکرد ترجیحات اظهار شده(پیوست۳) نظیر افزودن طرح‌های مکمل مناسب به طرح اصلی. مختلف در آب‌های با کنترل آلودگی‌ها و بدون ؟ ت مورد نیاز است و سرمایه‌گذاری بیش‌تری طلب نظورهای دیگری ساخته شده برای ایحاد امکانات 71۷ تحلیل اقتصادی لوف به غیر بهبود محیطزیست در آبراهه‌ها به عل- نگهداری آب در احجام بیش‌تر. با استفاده از روش‌های مبتنی بر رویکرد پهبود شرایط محیطزیست. ازدیاد پرندگان و ماهی‌ها و حیات‌وخش ویژه که در رهبود شرایط محیطزیست موثرند و ابقای گونه‌های گیاهی و جانوری خاص که در صورت عدم کنترل کیفیت آب رو به زوال و انقراض می‌روند. با استفاده از روش‌های مبتنی بر رویکرد بهبود وضع محیط‌زیست. ایجاد مناظر طبیعمی. بهبود وضع فکری و روانی و در نهایت امکان ایجاد محیط‌زیست ویژه با به وجود آمدن گونه‌های جدید حیوانی و گیاهی, تلطیف هوا و غیره. با استفاده از روش‌های میتی بر رویکرد 6 ۱۷1۵۳81۵ -۱ نترل تفاوت دارد و به مراتنب دارای هزینه 3 می‌کند, با صرف هزینه نسبتا کم‌تری -------- صفحهٔ بعد -------- 7۸ بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب جدول ۳-۶- فایده‌های منظورهای مختلف طرح‌های توسعه منابع آب در تحلیل مالی [ از دیدگاه سازمان مجری از دیدگاه بهره‌بردار فایده ناشی از فروش آب نامین شده به‌وسیله طرح به منظور آبیاری | افزایش فایده کشاورزی در اثر اجرای طرح: افزایش فایده خالص کشاورزی اجرای طرح و در صورت اجرای طرح به تفکیک طبقات عمده و مناسب بهره‌برداران در منطقه محاسبه می‌گردد. بهای دریافتی از گروه‌های مختلف مشترکان در ازای تامین آب کاهش هزینه درمان خانوار افزایش رفاه مصرف کنندگان,کاهش هزینه‌های مورد نیاز آنان شامل حق انشعاب. ابونمان و آب بهاء بر حسب تامین آب» کاهش هزینه‌های دفع فاضلاب. تامین آب مورد نیاز کشاورزان تعرفه. استفاده کننده از پساب تصفیه‌خانه. بهای دریافتی از مشترکان در ازای تامین برق مورد نیاز آنها شامل . | افزایش رفاه و مطلوبیت مصرف‌کنندگان با توجه به تامین مقدار و کیفیت حق انشعاب و فروش برق بر حسب تعرفه. برق. دریافت عوارض بر اراضی محافظت شده از سیل و یا اراضی کاهش خسارت زمین و سایر دارایی‌ها و افزایش فایده خالص ناشی از زهکشی شده و غیره. همچنین کاهش هزینه‌هایی که از طریق استفاده عمیق‌تر (فشرده‌تر) با تغییر استفاده از زمین یا ملک به علت کاهش مختلف ممکن است نصیب دولت شود خسارت ناشی از آب و رسوبات. فروش پروانه ماهی‌گیری و یا اخذ عوارض مربوط در اثر اجرای افزایش فایده ماهی‌گیری در اثر اجرای طرح. طرح. صدور مجوز و پروانه استفاده از تسهیلات و امکانات بندری و فایده‌های ناشی از صرفه‌جویی در هزینه‌ها در اثر کوتاه‌تر شدن مسیر و ابراهه‌ها و فایده‌های مالیاتی مربوط. سرعت بخشیدن به تردد و غیره. فایده حاصل ازپالایش آبراهه‌های پایین‌دست تاسیسات که معادل | هزینه‌های تصفیه ابتدایی تا حد استانداردهای لازم برای فعالیت‌های اقتصادی قسمتی از هزینه‌های لازم برای پالایش آلودگی‌ها در صورت عدم | که در صورت عدم کنترل کیفیت آب قابل انجام نیست. نقلیل هزینه‌هایی که وجود تاسیسات کنترل کیفیت آب است. برای نأمین کیفیت لازم آب از نظر تأثیر بر محیطزیست لازم است. فروش بلیط مجوز استفاده یا احدات تاسیسات و فروش خدمات صرفه‌جوبی در هزینه‌های بهره‌برداران فعلی. فروش ماهی. فروش بلیط 9 مطالعات توجیه فنی و اقتصادی,» مبنایی برای صلاحیت بخشیدن به اجرای طرح و تعیین اولویت برای تامین اعتبار آن در برنامه‌ریزی عمرانی است و از این روء با توجه به اهمیت هزینه‌هاء به عنوان یکی از ارکان اصلی ارزیابی اقتصادی, برآورد آنها باید با دقت مناسب و مبتنی بر مدارک قابل قبول صورت گیرد. همان‌طوری که پیش‌تر اشاره شد.ءدر تحلیل مالی برآورد هزینه‌ها با استفاده از قیمت تمام‌شده و در تحلیل اقتصادی با استفاده از شبه قیمت‌هاء لازم است انجام گیرد. به علاوه در تحلیل مالی, هزینه‌ها فقط شامل هزینه‌های مربوط به سازمان اجرایی و بهره‌برداری از طرح و در تحلیل اقتصادی کلیه هزینه‌های مستقیم و سایر هزینه‌های موثر بر برای اینکه ارزیابی اقتصادی و تدوین برنامه زمان‌بندی هزینه‌ها میسر باشد» ضروری است که عوامل مختلف هزینه (اقلام عمده) تا حد امکان به تفکیک و به طور مستقل برآورد و مبانی برآورد در گزارش ارائه شود. همچنین با توجه به اینکه در بررسی‌های اقتصادی سهم هزینه‌های آرزی در مجموعه هزینه‌های سرمایه‌ای و جاری طرح باید مشخص باشد. لازم است که مقادیر ارز مورد نیاز در سال‌های مختلف اجرای طرح تعیین شود. اقلام هزینه می‌بایست اقلام اجرایی و تدارکاتی ذکر شده در برآورد کار ساختمانی مورد نظر را به منطقی‌ترین و عملی‌ترین نحوه تجزیه و در گروه‌های مختلف دسته‌بندی و ارزش‌ریالی آنها را مشخص نماید. هر قلم پرداخت باید معرف یک نوع فعالیت مجزا و - علاوه بر فایده‌های مستقیم حاصل از اجرای طرح, فایده‌های غیرمستقیم نظیر افزایش درآمد تعمیر کاران ماشین آلات و شامل بمره‌برداران و اجتماع محدوده طرح می‌گردد. این فایده‌ها با استفاده از روش‌های آماری و در حد امکان برای کل طرح برآورد شده و در صورت نیاز بر حسب هکتار ارائه -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - فرآیند انجام مطالعات 7۹ می‌شوند و با هم در یک محل اتفاق می‌افتندء می‌توانند ترکیب شوند و اقلامی که به یکدیگر مربوط نمی‌شوند. نباید ترکیب شوند. تفکیک اقلام مخصوصا از این نظر که امکان به‌هنگام کردن هزینه‌های طرح را در زمان‌های مختلف به‌دست می‌دهد.ء ضروری است. در اینجا هر یک از اقلام هزینه‌های مستقیم احداث طرح» مورد شرح و بررسی بیش‌تر قرار می‌گیرد. ۱-۳-۳-۳ هزینه‌های خدمات مهندسی در مطالعات مرحله توجیهی و طراحی پایه. هزینه خدمات مهندسی برای تهیه طرح‌های تفضیلی و نقشه‌های اجرایی و نیز مخارج مربوط به نظارت بر اجرای طرح باید در مجموع هزینه‌های طرح در مطالعات توجیه فنی و اقتصادی منظور شود. شایان ذکر است که هزینه‌های مهندسی و مشاوره‌ای مربوط به مطالعات مرحله پیدایش و مرحله توجیهی و طراحی پایه به عنوان هزینه‌های ریخته شده ۰ ۰ ۰ ۰.۰ ۰ ۰ ۰ ۱ در زمره هزینه‌های طرح منظور نمی‌شوند . ۳-۲-۳-۳-۶- هزینه‌های خرید اراضی, جابه‌جایی و اسکان معرض خطر قرار می‌گیرند بر مبنای قیمت عادله‌ای که خریدار و فروشنده مایل به فروش آن هستند ارزیابی و بهای آن جزو هزینه‌های طرح منظور می‌شود. برای قیمت‌گذاری بر اراضی باید از تحربیات کارشناسان و ارزیاب‌های مجرب استفاده شود" در تحلیل اقتصادی,» ارزش اراضی مورد بحث باید با توجه به ارزش اقتصادی تولیدات سالانه آن از نظر اقتصاد ملی محاسبه شود. در بعضی پروژه‌هاء ممکن است مجموعه‌های مسکونی و یا اراضی زراعی گروهی از کشاورزان به‌وسیله تاسیسات پروژه اشغال شود و شرایط پروژه ایجاب کند که به جای خرید اراضی و مالکیت. مجموعه مسکونی جدیدی برای جابه‌جایی آنها ایجاد شده و یا اراضی زراعی جدید برای زراعت در اختیار آنها قرار داده شود. در این صورت هزینه‌های ایحاد مناطق مسکونی و احتمالی برای تخصیص اراضی زراعی جزو هزینه‌های طرح منظور می‌شود. ۳-۲-۳-۳ هزینه‌های سرمایه‌ای اجرای طرح هزینه‌های اجرای طرح شامل هزینه‌های سرمایه‌ای برای احداث تاسیسات مختلف است. عوامل مختلف باید به طور مستقل و با استفاده از مقادیر و احاد بهاء برآورد هزینه شوند. موارد زیر در برآورد هزینه باید مورد توجه قرار گیرند: شرایط محلی می‌توانند به نحو موثری در هزینه‌ها موثر واقع شوندء از این رو اطلاعات مختلف از قبیل دستمزد کارگران ماهر و غیرماهرء هزینه تامین آبء راه‌های دسترسی, دسترسی به مصالح و منابع قرضه و بالاخره کیفیت مصالح باید جمع‌آوری شوند. ۱- سرمایه‌گذاری انجام‌شده یا تعهدات مالی ایجادشده برای آینده, نباید موجب تداوم کارهای یک طرح در آینده در فرصت بازبینی در تصمیم‌گیری‌ها شود. تصمیم‌ها باید براساس ارزیابی و مقایسه هزینه‌ها و فایده‌های مربوط به آینده گرفته شود. ۲- در قیمت‌گذاری اراضی باید به این مطلب توجه داشت که در بعضی شرایط به علت وابستگی شدید عاطفی و یا مالی مالکان به مالکیت خود و یا تاثیر شدید که از دست دادن مالکیت در شرایط زندگی آنها ایجاد می‌کند. ارزش اراضی برای آنها بیش از قیمتی است که ارزیاب‌ها بر اساس شرایط عمومی بازار تعیین می‌کنند و احتمالا ضرورت ایجاب می‌کند که بهای بیشتری برای خرید اراضی پرداخت شود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۰ بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب - آحاد بها انتخاب شود و در آن هزینه‌های حمل و نقل به خصوص هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری از تجهیزات و ساختمان‌ها در نقاط دوردست مورد توجه قرار گیرد. برای تعداد زیادی از اقلام عملیاتی در رشته‌های مختلف, دفاتر آحاد بهاء به‌وسیله معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی ریاست جمهوری منتشر می‌شود که می‌تواند برای برآورد هزینه با قیمت‌های مالی مورد استفاده قرار گیرد. این آحاد بهاء در شرایطی عمومی معتبر است و با منظور کردن ضرایب منطقه‌ای و منطبق با شرایط محلی کار باید مورد استفاده قرار گیرند. در مواردی که برای اقلام عملیاتی خاص با مشخصات فنی مورد نظر آحاد بهاء در دفاتر فوق‌الذکر موجود نباشد و یا آحاد بهاء موجود با شرایط محلی تطبیق نداشته باشد.ء باید با روش آنالیز بهاء هزینه واحد عملیات برآورد شود. در برآورد دستمزد کارگرء هزینه‌های اضافی مانند مرخصی, بیماری» بیمه.ء مالیات و... باید منظور شود. هزینه تحهیزات وماشین‌آلات نیز با در نظر گرفتن استهلاک سرمایه, تعمیرات. سوخت.ء نیروی انسانی و لوازم یدکی محاسبه می‌شوند. زمان یا سطح قیمت‌ها باید دقیقا بیان شوند. - برآورد مقادیر عمده عملیات مقادیر مربوط به اقلام اصلی هزینه باید با دقت مناسب براساس طرح‌های مقدماتی برآورد شده و در جداول مناسب در گزارش مربوطه منعکس شود. - برآورد هزینه اقلام جزیی اقلام جزیی را می‌توان با استفاده از نمودارهایی که بر مبنای طرح‌های مشابه تهیه شده باشد و یا مستقیما با استفاده از اطلاعات موجود از سایر طرح‌های نظیر برآورد کرد. به عنوان مثال هزینه‌های لازم برای ایجاد سازمان مدیریت و تامین تجهیزات مورد نیاز آنها و همچنین تسهیلات مسکونی برای کادر مدیریت طرح را می‌توان با استفاده از تجربیات و سوابق موجود از سایر طرح‌ها برآورد کرد. ولی توجه داده می‌شود که چنانچه طرح شرایط خاص و یا ابعاد نسبتا بزررگ داشته باشد.ء به طوری که سازمان خاص مدیریت برای آن پیش‌بینی شود لازم است که هزینه‌های مربوط با دقت بیش‌تری و براساس یک الگوی مناسب از سازمان مدیریت و تجهیزات مورد نیاز برآورد شود. - هزینه‌های کلی هزینه‌هایی که به طور معمول با روش برآورد مقادیر و آحاد بهاء محاسبه نمی‌شودء ولی اجرای کار متضمن این گونه مخارج است. به صورت درصدی از هزینه‌های برآورد شده در محاسبات منظور می‌شود. مثال‌های قابل ذکر برای این گونه هزینه‌ها شامل تجهیز کارگاه (احداث خانه‌های مسکونی کارکنانء جاده‌های کارگاهی» تامین آب و برق و...) مسایل ایمنی کارگاه» آزمایش‌هاء تلفات مصالح؛ هزینه‌های تاسیسات در حین ساختمان و غیره است. هزینه‌های بالاسری مانند مالیات. بیمه, حق الزحمه مشاور و یا سود پیمانکار و هزینه‌های مدیریت نیز به صورت درصدی از هزینه‌ها (مطابق دستورالعمل‌های مربوط) برآورد می‌شوند. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - فرآیند انجام مطالعات ۳ - هزینه‌های پیش‌بینی نشده برای جبران اختلافاتی که به طور معمول بین مقادیر واقعی و مقادیر برآورد شده در مطالعات توجیهی و طراحی اولیه قابل پیش‌بینی است و همجنین به خاطر تغییراتی که در بعضی از قسمت‌های طرح ممکن است پیش آید و بالاخره برای جبران آن قسمت از اجزای طرح که در سطح برآوردهای مقدماتی نادیده گرفته می‌شوند. در صدی از هزینه‌های برآورد شده به عنوان هزینه‌های ممکن است بین ۵ تا ۲۰ درصد هزینه‌های براورد شده باشد. 2-۳-۳-۳ هزینه‌های بهره‌برداری, نگهداری, جایگزینی» تحقیقات. ترویج و توسعه این هزینه‌ها به طور کلی شامل هزینه‌های جاری سالانه برای بهره‌برداری و نگهداری از تاسیسات طرح, جایگزینی تجهیزات و تحقیقات مختلف در چارچوب طرح است و شامل اقلام هزینه به شرح زیر می‌شود: - هزینه‌های نیروی انسانی اعم از مدیریت» کارشناسی و کارگری. - هزینه‌های بهره‌برداری از تاسیسات شامل: * مصالح و مواد مصرفی و لوازم یدکی ۹ تدارکات * هزینه‌های جابه‌جایی ادواری تجهیزات هزینه‌های جاری سالانه بر حسب شرایط طرح, نحوه اعمال مدیریت و روش‌های بهره‌برداری از آن متغیر است. از این رو بهترین روش برای برآورد این نوع هزینه‌هاء این است که ابتدا یک سازمان مدیریت برای بهره‌برداری و نگهداری از تاسیسات طرح متناسب با ابعاد و شرایط آن در نظر گرفته و سپس هزینه‌های مختلف این سازمان در طی دوره بهره‌برداری برآورد شود. علاوه بر سرمایه‌گذاری اولیه, هزینه جایگزینی تاسیسات و تجهیزاتی که عمر مفید آنها کم‌تر از دوره بررسی است نیز باید درجریان هزینه‌ها منظور شود. ۵-۲-۳-۳ تخصیص هزینه هنگامی که یک طرح برای تحقق چند منظور متفاوت مطالعه و اجرا می‌شودء ضروری است که مقدار مخارجی که برای هر یک از این منظورها هزینه می‌شودء مشخص گردد. در زمینه طرح‌های منابع آبء بارزترین نمونه برای چنین طرحی» احداث سد مخزنی برای تامین هدف‌های مختلف از قبیل آب آبیاری» تولید انرژی» تامین آب شهری و صنعتی» کنترل طغیان» بهبود محیط زیست و... است. در چنین طرحی قسمتی از هزینه‌ها (در مثال فوق سد مخزنی) بین هدف‌های پیش‌بینی شده متشرک است. درحالی که برای تعیین هزینه تمام‌شده تولیدات طرح و قیمت‌گذاری برای فروش آنها و همچنین برای ارزیابی اقتصادی طرح برای هر یک از منظورهای خاص و مقایسه اقتصادی گزینه‌های ممکن (جایگزین) لازم است که سهم هزینه‌های مشترک برای هر یک از این منظورها -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۳ بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب در تخصیص هزینه‌های مشترک» براساس اولویت‌های تعیین شده برای منظورهای مختلف, می‌توان روش‌های مختلفی را به شرح زیر اتخاد کرد: - در صورت اولویت مطلق یکی از اهداف, می‌توان هزینه‌های اولیه اقلام مشترک را تا آن حدی که هدف مورد نظر را تامین کند به این منظور اختصاص داد. در این حالت صرفا هزینه‌های اضافی به دلیل تامین هدف‌های دیگر, به بقیه منظورهای طرح اختصاص خواهد یافت. - در صورت اولویت نسبی یکی از اهداف, درصد عمده‌ای از هزینه‌های اولیه به شرح بند فوق به هدف دارای اولویت - در صورت برابر بودن اولویت اهداف تامین آب کشاورزی» شهری و صنعتی» هزینه‌های مشترک را می‌توان براساس سهم آب تخصیص یافته به هر منظور اختصاص داد. - در صورت مشخص نبودن اولویت اهداف مختلف تامین آب کشاورزی» شهری» صنعتی» تولید انرژی و.... می‌توان از روش «هزینه‌های قابل تفکیک- منافع باقیمانده» استفاده نمود. استفاده از این روش در صورتی مجاز است که کاهش بار هزینه‌های تامین آب کشاورزی را به دنبال داشته باشد. ۳-۳-۳-۶ راست آزمایی اطلاعات برای دست یافتن به میزان دقت و صحت مطالب جمع‌آوری شده مقایسه و آزمون اطلاعات و بررسی ارتباط منطقی بین آنها لازم است. در این زمینه ارائه معیارهایی (به عنوان مثال هزینه هر متر مکعب خاکریز در سدهای خاکی, هزینه هر هکتار شبکه ثقلی, قطره‌ای و..» درأمد خالص هر هکتار محصولات کشاورزی و...) برای مقایسه در سطح کشور یا مناطق مشابه ضروری است. 2-2 محاسبه سنجه‌ها ۱-2-4 محاسبه سنجه‌های تنزیلی مراحل اصلی کار برای محاسبه سنجه‌های تنزیلی عبارتند از: - جمع‌بندی حساب‌های طرح - تهیه برنامه زمانی طرح - تهیه جریان نقدی طرح - محاسبه سنجه‌های تنزیلی -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - فرآیند انجام مطالعات ۳۳ ۱-۱-2-2 حساب‌های طرح حساب‌های اقتصادی (تعدیل‌های لازم مانند حذف مالیات‌ها و یارانه‌هاء استفاده از قیمت‌های محاسباتی و..) را مشخص نماید. در گروه هزینه‌هاء باید برآورد همه هزینه‌های سرمایه‌گذاری» هزینه‌های نگهداری- بهره‌برداری و جایگزینی‌های دوره‌ای اجزای طرح وارد شود. سپس براساس دوره بررسی, ارزش اسقاط و یا هزینه برچیدن طرح برای پایان دوره» در نظر گرفته شود. در گروه فایده‌هاء باید برآورد همه فایده‌ها طرح به تفکیک منظور شود. بهتر است برآوردهای ریالی ناشی از آثار زیست‌محیطی طرح با توجه به پایه برآورد متفاوت آنها (متفاوت بودن دقت برآوردها) نسبت به فایده‌ها و هزینه‌های مستقیم در جمع‌بندی حساب‌های طرح منظور نشود. این برآوردهاء در آزمون حساسیت و تحلیل نتایج ملاحظات دیگری افزون‌بر موارد گفته‌شده, در جمع‌بندی حساب‌های طرح وجود دارد که مربوط به تهیه برنامه زمانی طرح و ۲-۱-2-4 تنظیم برنامه زمانی طرح گام‌های اصلی در تهیه برنامه زمانی طرح عبارتند از: - تعیین دوره بررسی و افق برنامه‌ریزی - تهیه جریان هزینه‌ها - تهیه جریان فایده‌ها - تهیه جدول یا نمودار جریان نقدی تنظیم برنامه زمانی هزینه‌ها و فایده‌های طرح برای محاسبه همه سنجه‌های تنزیلی و برخی سنجه‌های غیرتنزیلی ضرورت دارد. ۰ ۹ ۲ ۰.۰ ۳ ۰ ۰ ۰ در تعیین دوره بررسی (دوره اجرا و بهره‌برداری) یا دوره‌ای که پیامدهای طرح در بررسی منظور می‌شوندء توجه به موارد زیر حائز تصمیم‌گیری نشده است. هزینه‌های ریخته شده مربوط به طرح نباید در برنامه‌ریزی ظاهر شود. - نقطه پایانی دوره بررسی: آخرین سال دوره بهره‌برداری است. در تحلیل اقتصادی این دوره باید به شیوه‌ای انتخاب شود که نه تنها از عمر فیزیکی طرح فراتر نرود. بلکه به‌دلیل افزایش عدم قطعیت در پیش‌بینی درازمدت و آینده دورتر» خیلی ۱- 8221101ع0۳۲ع۸: | ین اقدام در تحلیل طرح‌ها عبارت‌است از جمع کردن هزینه‌ها (با هم) و فایده‌ها (با هم) برای تمام واحدهای شرکت‌کننده در یک طرح با هدف به‌دست آوردن حساب‌های خلاصه که براساس آن می‌توان معیار ارزش طرح را به‌دست آورد. ۸۵۷۹ 0۲ ۳۵۳1۵۵ -2 ۳- در شروع دوره بررسی و در انتهای مطالعات توجیهی و طراحی پایه» باید زمان لازم برای تصمیم‌گیری و آغاز مطالعات طراحی تفصیلی را در نظر گرفت. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳5 بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب خود لحاظ کند. با این ملاحظات. دوره بهره‌برداری به‌طورمعمول در طرح‌های مستقل شبکه آبیاری و زهکشی ۳۰ سال و در طرح‌های سدسازی همراه با شبکه آبیاری - زهکشی و نیروگاه» ۵۰ سال در نظر گرفته می‌شود. در تحلیل مالی دوره بهره‌برداری باید به اندازه‌ای باشد که برای سرمایه‌گذار منطقی بوده و آثار مالی طرح در طی آن دوره برای وی با اهمیت باشد. در طرح‌های توسعه منابع آب با توجه به شرایط تامین کننده مالی و همچنین سازه‌های طرح» این دوره بین ۱۵تا ۰ سال در نظر گرفته می‌شود. ب- تهیه جریان هزینه‌ها" جریان زمانی هزینه‌هاء براساس اقلام اصلی هزینه پیش‌بینی‌شده و شیوه رخداد آن در طول زمان تهیه و تنظیم می‌شود. اقلام اصلی هزینه‌ها در مرحله مطالعات توجیهی و طراحی پایه عبارتند از: - هزینه‌های دوره مطالعات طراحی تفصیلی - هزینه‌های دوره اجرای طرح به تفکیک اجزای طرح - هزینه‌های دوره بهره‌برداری شامل هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری و جایگزینی - برای تهیه جریان هزینه‌ها در طول دوره بررسی» تفکیک هزینه‌های مربوط به هر سال کفایت می‌کند. از این‌رو برای هریک از اقلام اصلی هزینه‌ها باید براساس برنامه زمانی پیش‌بینی‌شده» جدول توزیع سالانه تهیه شود. در تهیه جریان هزینه‌هاء چندنکته قابل توجه است: - فراهم بودن منابع مالی» ظرفیت اجرایی شرکت‌های مسوولء سازماندهی مناقصه‌ها و قراردادهای اجرایی اهمیت زیادی در تنظیم برنامه اجرایی دارد. به‌طورمعمول تعیین این دوره نیازمند برنامه‌ریزی تخصصی و مستقل است. - گرچه هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری با افزایش میزان استهلاک و گذشت سال‌های استفاده از طرح, افزایش می‌یاید. اما برای سادگی» به‌طورمعمول رقم میانگینی برای کل دوره در نظر گرفته می‌شود. این هزینه باید برمبنای پیش‌بینی سازمان مناسب بهره‌برداری و نیازهای مشخص برآورد شود. - برای برخی سازه‌های اصلی با عمر فیزیکی یا اقتصادی کم‌تر از دوره بهره‌برداری» (مانند تجهیزات الکترومکانیکال یا شبکه فرعی آبیاری)» باید هزینه‌های جایگزینی تعیین شود. - در پایان دوره بهره‌برداری می‌توان برای تاسیسات ارزش اسقاط" را به عنوان هزینه منفی در نظر گرفت. - تعیین منابع تامین اعتبار و برآورد هزینه‌های مربوط و چگونگی قسطبندی بازپرداخت آن در مطالعات تحلیل مالی. - تدوین جریان هزینه‌های مالی با فرض این که بخشودگی‌هایی را به قسمت‌هایی از هزینه اعمال کند. ضمنا در تهیه جدول جریان هزینه‌های مالی و منطبق با سیاست‌های پیش‌بینی شده در تحلیل مالیء لازم است آن قسمت از هزینه‌های طرح که «به عنوان هزینه‌های برگشت شدنی» به‌وسیله بهره‌برداران بازپرداخت می‌شود از بقیه هزینه‌ها که از محل کمک و حمایت دولت تامین می‌شود (یا به عنوان هزینه طرح‌های عام‌المنفعه در تعهدات دولت قرار می‌گیرد)» تفکیک گردد. 0 کاد0) -| 6 ۳۵۹۱۵۵۱ 0۳ 521۷286 -2 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - فرآیند انجام مطالعات ۳ - آرزیابی تغییرات قیمت‌ها در دوران اجرا و بهره‌برداری (در تحلیل مالی). باید توجه داشت که در جریان هزینه‌ها در تحلیل ج- تهیه جریان فایده‌ها جریان زمانی فایده‌هاء براساس اقلام اصلی فایده‌های پیش‌بینی شده و شیوه رخداد آن در طول زمان تهیه و تنظیم می‌شود. در طرح‌های آب» تیه جریان فایده‌ها به طور سالانه کفایت می‌کند. از این‌رو برای هر نوع فایده» مانند تامین آب کشاورزی» شهری» صنعتی و غیره باید براساس برنامه زمانی پیش‌بینی‌شده» جدول توزیع سالانه تهیه شود. در تهیه جریان فایده‌هاء توجه به موارد زیر ضروری است: - در تعدادی از طرح‌های آب شهریءفاصله افق طراحی نسبت به سال آغاز بهره‌برداری موجب می‌شود همه‌ی آب تامین‌شده در آغاز بهره‌برداری استفاده نداشته باشد. لد صروری است که درآمد آب شهمری طی یک دوره زمانی مناسب از حداقل تامین نیازهای جمعیت موجود به حداکثر خودء یعنی تامین نیازهای جمعیت افق طراحی برسد. شایان ذکر است که برنامه‌ریزی و درآمد مربوط را در محاسبات درآمد کل طرح لحاظ کرد. توسعه زمین‌های کشاورزی نه به یک باره بلکه مرحله به مرحله میسرباشد. ضمنا تغییر روش‌های آبیاری» نوع کشت و روش‌های زراعی می‌تواند موجب طولانی شدن دوره رسیدن درآمد طرح به حد عادی (نرمال)پیش‌بینی‌شده در تولید باشد. تدوین برنامه زمانی تفصیلی مورد توجه قرار گیرد. بدیمی است قابلیت‌های آب‌بران, خدمات مشاوره‌ای و9 ترویجحی. می‌تواند بر طول این دوره تاثیر بگذارد. - ارزیابی روند تغییرات قیمت تولیدات طرح در سال‌های دوره بهره‌برداری (در تحلیل مالی). 5 5 ۱ د- تهیه جریان نقدی اقتصادی (مالی) با کسر هزینه‌ها ازفایده‌ها در هر سال, فایده خالص مربوط به آن سال به‌دست می‌آید. با تکرار این کار در تمام سال‌های مربوط به دوره بررسی» جریان نقدی اقتصادی به‌دست می‌آید. بیش‌تر سنجه‌های تنزیلی (به‌جز نسبت فایده به هزینه) براساس تنزیل جریان نقدی اقتصادی به‌دست می‌آید. از این‌رو مبنای محاسبات آنها را تحلیل جریان نقدی تنزیلی (۳۸ )۲ تشکیل می‌دهد. ۷۷ [ک۵) (11۵0121) 1400011۵ -1 هرچند از اصطلاح «جریان نقدی استفاده می‌شود ولی عوامل غیرنقدی هم در پیش‌بینی وارد می‌شود.ء مانند ارزش محصول خودمصرفی و پرداخت‌ها و دریافت‌های غیرنقدی. از این اصطلاح برای نخستین بار در سرمایه‌گذاری صنعتی استفاده شد که در آزها عوامل غیرنقدی معمول نیست. 8 110۷ طاکه) 101001۵ -2 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۲ بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب ۳-۱-2-2 محاسبه سنجه‌های تنزیلی ۱-۳-۱-2 قیمت ثابت (پایه) جچون در طی دوره دراز مدت بهره‌برداری از طرح‌های توسعه منابع آب. پیش بینی واقع بینانه از تغییرات قیمت میسر نیست. نذا می‌پذیرد. بدیهی است که هزینه‌ها و فایده‌هایی که در سال‌های قبل از زمان بررسی اتفاق افتاده اندء بایستی با نرخ تعدیل مناسب به سال مورد نظر به روز شوند. در مطالعات تحلیل مالی نیز مانند تحلیل اقتصادی, ابتدا محاسبات با فرض قیمت‌های ثابت شروع می‌شود و سپس بر مبنای مفروضاتی در مورد رشد قیمت‌هاء تحلیل‌های لازم انجام می‌گیرد. ۳-۳-۱-2-2- انتخاب سال مبنا سال مبنا را می‌توان در هریک از سال‌های دوره اجرا یا بهره‌برداری در نظر گرفت و متناسب با آن فایده‌ها و هزینه‌ها را با ضریب بهره و یا تنزیل به سال مبنای مورد نظرء منتقل کرد. ۳-۳-۱-2 انتخاب نرخ تنزیل براساس بررسی انجام‌شده توسط شورا یا کمیسیون جهانی سدهاء نرخ‌های تنزیلی که در سرمایه‌گذاری‌های دولتی برای سدسازی به‌ کار گرفته می‌شود در کشورهای در حال توسعه حدود ۸ تا ۱۲ درصد و در کشورهای توسعه یافته در حدود ۶ درصد است. این تفاوت می‌تواند به دلیل وجود یا ظرفیت نرخ رشد بالاتر در کشورهای در حال توسعه باشد. براساس پژوهش کاربردی در جریان تدوین برنامه دوم این نرخ برای سرمایه گذاری طرح‌های ملی آب کشاورزی در کشور ایران حدود ۷ درصد برآورد شده است". شایان ذکر است که تعیین این نرخ یکی از پیش شرط‌های محاسبه سنجه‌های تنزیلی (به جز نرخ بازده داخلی) است. منظور از سنجش آثار زمانی پول» انجام تعدیلات کاهنده (تنزیلی) یا فزاینده (بهره‌ای) بر جریان زمانی هزینه و فایده آینده (گذشته) به تناسب دوری آنها از زمان حاضر (یا سال صفر) است. تنزیل (بهره) جریان‌های هزینه و فایده مربوط به یک طرحء امکان مقایسه جریان‌های پولی را در زمان‌های مختلف فراهم می‌کند. این تعدیل ناشی از لحاظ کردن ارزش زمانی پول است. جهت منتقل کردن هزینه (فایده) هر سال در دوره پهره‌برداری از طرح به سال مبنا از رابطه زیر برای محاسبه ضرایب تنزیل ۱ ۳0,۷۷ )۱|+(۳* ۷ ارزش یک ریال هزینه (فایده) مربوطه به آینده در ابتدای سال مبنا: ۱- نتایج و روش‌شناسی در نشریه تحلیل‌های اقتصادی طرح‌های آب در سطح ملی (ن-۹۶) توسط وزارت نیرو منعکس و در یک مقاله در نخستین همایش اقتصادی آب در سال ۱۳۹۵ ارائه گردیده و کار مشابه آن برای طرح‌های تولید انرژی برقابی نیز انجام شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - فرآیند انجام مطالعات ری فاصله سال وقوع هزینه با سال مبنا. می‌شود: ۳+ 1) -.۲۳.۷ که در آن: ۷ .۳ ارزش یک ریال هزینه (فایده) گذشته در در ابتدای سال مبنا ا: نرخ بهره 7 فاصله سال وقوع هزینه (فایده) با سال مبنا ۵-۳-۱-۶-2- سنجه‌های تنزیلی برپایه ارزش کنونی - ارزش خالص کنونی این سنجه به‌طورمستقیم میزان کمک طرح به درآمد ملی را اندازه‌گیری می‌کند و به دو روش زیر قابل محاسبه است: * انتقال کل اقلام فایده خالص (جریان نقدی) به سال مبنا و سپس جمع جبری آنها * انتقال کل اقلام جریان فایده وجریان هزینه به سال مبنا وکسر هزینه درسال مبنا از فایده درسال مبنا ری ۰ ۰ ی با ۵ ۰ سس تا ۰ ۰۰ خ ۰ ارزش خالص کنونی برای اولویت‌بندی و انتخاب میان طرح‌های جمع‌ناپذیر نیز می‌تواند مبنای تصمیم‌گیری باشد. از انجایی که این سنحه مقادیر جریان نقدی خالص, یا به عبارت کلی‌تر فایده خالص طرح را جدا از کل سرمایه گذاری مورد نیاز محاسبه می‌کند. از این رو استفاده از آن برای طرح‌های جمع‌پذید در شرایط محدودیت بودجه باید با احتیاط همراه باشد.ء زیرا این سنجه قدر مطلق یک عدد است و نه نسبت دو عدد. یعنی یک طرح سودآأور کوچک ممکن است در مقایسه با یک طرح خیلی بزرگ (با سرمایه‌گذاری سنگین) به‌زحمت مورد قبول قرار گیرد و ارزش خالص کنونی کوچک‌تری داشته باشد. شایان ذکر است که سال مبنا در طرح‌هایی که با این سنجه با یکدیگر مقایسه می‌شوند.ء باید مشترک باشد. - نرخ بازده داخلی نرخ بازده داخلی یکی از سنجه‌های متداول در ارزیابی اقتصادی طرح‌ها به شمار می‌رود و بانک جهانی تقریبا در تمام طرح‌ها آن را به کار می‌گیرد و در دیگر موسسه‌های اعتباری بین‌المللی هم استفاده دارد. نرخ بازده داخلی» نرخ تنزیلی است که آرزش خالص ۱- طرح‌هایی که با یکدیگر رابطه جایگزینی دارند» طرح‌های «جمع‌ناپذیر»» «جمع ناشونده» با «مانعت‌الحمع» نامیده می‌شوند. در این حالت., با قبول یک طرح» اجرای طرح‌های دیگر منتفی می‌شود. احداث پل یا تونل زیر آبیء نیروگاه آبی یا حرارتی, توسعه در بالادست یا پایین‌دست از طرح‌های جمع‌ناپذیر به‌شمار می‌آیند. ۲- طرح‌هایی که تا حد زیادی از یکدیگر مستقل هستند. طرح‌های «قابل جمع» نامیده می‌شوند. اگر طرحی از لحاظ امکان‌پذیری فنی بتواند به‌تنهایی اجرا شود و فایده مورد انتظار یا نفع خالص آن تحت تأثیر قبول یا رد طرح دیگری, چه مطلوب و چه نامطلوب قرار نگیرد. آن را از نظر اقتصادی مستقل و در غیراین‌صورت آن را نامستقل (وابسته) می‌نامند. -------- صفحهٔ بعد -------- ما بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب کنونی را صفر کند. اگر قرار باشد که فایده طرح موردنظرء سرمایه و هزینه‌های عملیات را برگشت داده و نتیجه سر به سر در آید. این نرخ بیش‌ترین بهره‌ای است که طرح می‌تواند به منابع مصرفی بپردازد. این نرخ» مستقل از مفهوم هزینه فرصت‌های ازدست‌رفته سرمایه محاسبه می‌شود و بنابراین نشان نمی‌دهد که یک طرح پیشنهادی به خودی خود. ارزشمند است یا خیر. برای محاسبه این نرخ باید از روش آزمون و خطا و به‌کارگیری نرخهای تنزیل مختلف استفاده کرد تا سرانجام ارزش کنونی جریان نقدی خالص طرح» صفر شود. برای تصمیم‌گیریمقایسه آن با کم‌ترین نرخ بازده جذاب (۱1۸14/4) و در مورد طرح‌های آب با نرخ تنزیل معیار ضروری است. اگر نرخ محاسبه‌شده بیش‌تر از نرخ تنزیل معیار باشد, طرح دارای شایستگی و توجیه اقتصادی است. اگر نرخ تنزیل معیار مشخص نباشد. نمی‌توان هیچ‌یک از سنجه‌های ارزش کنونی خالص و نسبت فایده به هزینه را به کاربرد. در نتیجه بسیاری از موسسه‌ها و نهادهای سرمایه گذاری و اعتباری» تعیین نرخ بازده داخلی را (با وجود محاسبات زیاد آن) الزامی می‌دانند. این سنجه که به صورت درصد بیان می‌شود. برای رتبه‌بندی شایستگی طرح‌ها مناسب نیست. زیرا احتمال" طرح‌هایی که بازدهی زیاد دارند, اما قدر مطلق فایده خالص آنها کم است. بر طرح‌هایی که بازدهی کم و فایده خالص زیاد دارندء برتری می‌یابند و هدف - نسبت فایده به هزینه نسبت فایده به هزینه برابر با ارزش کنونی جریان فایده تقسیم بر آرزش کنونی جریان هزینه است. چون در محاسبه این سنجه فایده‌ها و هزینه‌ها به طور جداگانه تنزیل می‌شوند و برای هر سال از یکدیگر کم نمی‌شوند بنابراین نسبت فایده - هزینه یک روش تنزیلی «جریان نقدی» به‌شمارنمی‌رود این سنجه هم» به‌طور مستقیم فایده طرح را نسبت به هزینه‌ها براساس نرخ تنزیل معیار اندازه‌گیری می‌کند. بنابراین طرحی که نسبت آن کم‌تر از یک استء» شایستگی و توجیه اقتصادی ندارد و هرچه نسبت بالاتر از عدد یک باشد.ء می‌توان انتظار دیدگاه مثبت‌تری از طرح داشت. استفاده از این نسبت برای تعیین اولویت طرح‌های مستقل» می‌تواند به دو دلیل گمراه‌کننده باشد: * نسبت فایده به هزینه مشابه نرخ بازده داخلی به ضرر طرح‌هایی است که ممکن است ظرفیت تولید ثروت بیش‌تری در مقایسه با بعضی از طرح‌ها با نسبت فایده به هزینهٌ بزرگ‌تر داشته باشند و این موضوع مانع از بیشینه‌سازی درآمد ملی می‌شود". این امر در مورد طرح‌های جمع‌ناپذیر نیز صدق می‌کند. * استفاده از شیوه‌های محاسباتی مختلف در یک طرح می‌تواند به نتایج متفاوتی در نسبت فایده به هزینه منجر شود. برای مثال اگر «هزینه‌های وابسته»" به جای کسر شدن از فایده‌ها (درصورت کسر) به هزینه‌ها (در مخرج کسر) اضافه شود. جواب متفاوت خواهد بودءاما این امر در مورد دیگر سنجه‌ها صدق نمی‌کند. 0 آ0 3۳۵16 ۸11۳۵011۷6 ۱۷111۵ -1 ۲- البته این مشکل با انجام تحلیل افزایشی( برای توضیحات بیشتر به بند ب- ۷-۱ پیوست ب رجوع کنید) قابل رفع است. ۳- هزینه وابسته عبارت است از «ارزش کالاها و خدمات افزون بر هزینه‌های طرح اصلی که برای مصرف کردن و یا فروش کالاها و خدمات تولیدی طرح لازم است » نظیر هزینه‌های تولید کشاورزی» -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - فرایند انجام مطالعات ۳۹ - نسبت فایده خالص به سرمایه نسبت فایده خالص به سرمایه برابر ارزش کنونی خالص, تقسیم بر ارزش کنونی سرمایه است. این نسبت. یک شکل مخصوص از نسبت فایده به هزینه است. برای محاسبه نسبت مزبورء فایده‌های خالص به صورت ارزش کنونی جریان فایده خالص (جریان نقدی) برای سال‌هایی که این جریان مثبت است و سرمایه به صورت ارزش کنونی جریان فایده خالص (جریان نقدی) سال‌های اگر این نسبت به‌درستی محاسبه شود» برتری‌های ارزش خالص کنونی را دارد اما محدودیت‌های آن‌را ندارد. زیرا این سنجه از نظر اثرپذیری از حجم سرمایه‌گذاری نیز کامل است. بنابراین در صورت تعیین نرخ تنزیل معیاره سنجه مناسبی برای رتبه‌بندی طرح‌ها است. 1-۳-۱-2-4- آزمون حساسیت ارزش گذاری فایده و هزینه در ارزیابی اقتصادی (شامل تحلیل اقتصادی ومالی) می‌تواند با مقوله نااطمینانی در برآوردها همراه باشد. این امر در توجیه‌پذیری و یا اولویت‌بندی طرح‌هاء مقایسه نسبی و انتخاب طرح‌های توجیه‌پذیر در شرایط محدودیت امکانات تاثیر می‌گذارد. تحلیل حساسیت روش‌های نظام‌یافته برای تغییر در ارزش پارامترهای ورودی تحلیل‌های اقتصادی و مالی به منظور آزمون پیامدهای حاصل از تغییرات در خروجی محاسبات یعنی سنجه‌های تنزیلی است. به عبارت دیگر برآورد مقادیر سنجه‌ها درحالت محتمل, بدبینانه وخوش‌بینانه به‌عنوان تحلیل یا آآزمون حساسیت شناخته می‌شوند. تحلیل یا آزمون حساسیت می‌تواند بخش مهمی از ارزیابی اقتصادی طرح را به خود اختصاص دهد. با درنظرگرفتن یک نرخ بازده مورد انتظار مشخص, سرمایه گذار به‌طورمعمول طرحی را انتخاب می‌کند که دارای ریسک کم‌تری باشد. به‌همین ترتیب اگر این سرمایه‌گذار بخواهد ریسک بیش‌تری را قبول کند. انتظار داردکه نرخ بازده طرح بیش‌تر از حد معمول باشد. افزون‌براین» سرمایه‌گذار می‌خواهد بداند که تا چه حد در معرض ریسک‌های مشخص قرار دارد تا از طریق اتخاذ تدابیر مختلف, در حد امکان از آزما اجتناب کند. در شرایطی که نسبت به پیامدهای طرح نااطمینانی وجود داردء جامعه می‌خواهد خود را تا درجات معینی از آن حفاظت کند. برای تحلیل حساسیت. باید پارامترهای ورودی که تاثیر آنها بر سنجه‌های تنزیلی بسیار اهمیت داردء انتخاب شوند. متغیرهایی که به‌طورمعمول برای انجام این آزمون در طرح‌های آب مطرح هستند عبارتند از: هزینه‌های احداث. تاخیر در اتمام طرح» هزینه تولید آنرژی الکتریکی جایگزین» هزینه نهاده‌ها و ستاده‌های کشاورزی در طرح‌های تامین آب کشاورزی,» نرخ تنزیل, عمر مفید طرح آب بهاء حق اشتراک و... " در بررسی نااطمینانی طرح‌های آبیء مرحله حساس و اساسی» تعیین و تعریف شرایط سناریوی پایه (آینده بدون طرح) است. چرا که اعداد و ارقام منتسب به متغیرهای ورودی در محاسبه سنجه‌های تنزیلی حاصل مقایسه دو سناریوی آینده با طرح و آینده بدون طرح است. از این‌رو» تعیین شرایط بدون طرح در نتایج محاسبات و تعیین سنجه‌ها و تفسیر آنها دارای اهمیت زیادی است. دامنه تغییرات متغیرهای مورد نظر باید براساس تجربیات واقعی انتخاب شوند.ء این دامنه می‌تواند با مشاوره متخصصان با گروه‌های ذی‌نفع باشد تا حالت‌های مختلف نااطمینانی‌ها به گونه مناسب‌تری ارزیابی شوند. ۱- در صورت ارزش‌گذاری آثار و پیامدهای خارجی زیست‌محیطی و اجتماعی طرحها , تأثیر این ارزش‌گذاری به صورت فایده و هزینه طرح‌ها می‌تواند یکی از موارد انجام آزمون حساسیت باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- 2-۱-2-4- محاسبه سایر سنجه‌ها ۱-2-۱-2 سنجه‌های غیر تنزیلی بدون توجه به ارزش زمانی پولء می‌توان از اطلاعات مربوط به فایده و هزینه طرح برای بررسی‌ها و تهیه سنجه‌ها استفاده کرد و از این راه نیز اطلاعاتی را فراهم کرد. اگرچه سنجه‌های غیرتنزیلی اطلاعاتی را از نظر آثار اقتصادی طرح ارائه می‌دهد. این اطلاعات نسبت به سنجه‌های تنزیلی ناقص و نارسا هستند. از این رو استفاده از آنها در آزمون اقتصادی طرح‌های آب چندان متداول نیست. ولی در صورت داشتن معیارهایی در سطح ملی» می‌توانند مفید واقع شوند. برخی از این سنجه‌ها که در مأخذ مختلف از آنها نام برده شده» عبارتند از: - بازده به‌ازای هر واحد هزینه " (سرمایه) - میانگین فایده سالانه به ازای هر واحد هزینه " (سرمایه) این سنجه برابر است با نسبت میانگین فایده خالص به هزینه (سرمایه). - نرخ بازده ساده سرمایه‌گذاری این سنحه. برابر است با درصد میانگین فایده خالص به هرینه (سرمایه). - دوره برگشت سرمایه این سنجه برابر است با زمان لازم از شروع طرح تا زمانی که ارزش خالص جریان فایده طرح با مبلغ سرمایه‌گذاری برابر شود. شایان ذکر است که محاسبات فوق را می‌توان براساس در نظر گرفتن ارزش زمانی و محاسبات تنزیلی نیز انجام داد. ۲-24-۱-2-2- سنجه‌های کارآیی موردی سرمایه در کشورهای در حال توسعه, عامل بسیار محدودکننده‌ای است و می‌توان سنجه‌هایی مانند موارد زیر را برای محاسبه در نظر گرفته: - نسبت سرمایه‌گذاری به زمین‌های کشاورزی زیر پوشش - نسبت سرمایه‌گذاری به حجم آب تامین‌شده 0۵ 0۲ 11۳1 ۳۵۲ دل۳۳۵۵۵ -| ۰ ]0۲ 171031 ۳۵۶ ۳۳۵۵۵۵5 م۸ ععد۸۷ -2 -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - فرایند انجام مطالعات )۸ ۳-2-۱-2-2- سنجه‌های مرتبط با دیگر هدف‌های توسعه ممکن است سیاست گذاران در اولویت‌بندی طرح‌هاء نیاز به اطلاعاتی در مورد تاثیر طرح بر موازنه ارزی کشور» توزیع درآمد. ایجاد اشتغال, تاثیر طرح بر بودجه و امکانات مالی دولت و مانند آن داشته باشند. استفاده از روش‌شناسی و انجام مطالعات ویژه برای طرح‌های بزرگ در این زمینه, می‌تواند در جهت تولید اطلاعات تصمیم‌ساز و قابل اتکاء موثر باشد. مقایسه یا نتیجه‌گیری برپایه سنجه‌های تنزیلیء بدون تحلیل مناسب اعداد و ارقام, امری ناقص و کم‌اعتبار است. در وافع خود ارقام در این یافته‌هاء اهمیت اصلی ندارند. اهمیت اصلی کارء بررسی جنبه‌های مختلف و نقاط ضعف و قوت طرح از نظر اقتصادی است و این شناخت باید در جریان ارزیابی حاصل شود. تحلیل دلایل اختلاف سنجه‌هاء توجه به معنی‌دار بودن یا نبودن اختلاف آنها و بررسی نتایج با قضاوت‌های تجربی کارشناسانه» از دیگر ابزارها است. در محموع باید توجه داشت که در مقاطع مختلف, امکان خطا در سنحش و ورود قضاوت‌های ارزشی" یا ذهنی تحلیل‌گر در بررسی مسایل وجود دارد. در واقع» سنجش اقتصادی طرح‌هاء اعتبار خود در مقابل دیگر روش‌های مقایسه‌ای را به‌خاطر داشتن معیارها و روش‌های نظام‌یافته و نسبتا عینی و متعادل‌ترء به‌دست آورده است. این برتری به دلیل مطلق بودن اعتبار سنجش نیست. این نکته ممهمی است که در تحلیل نتایج؛ باید به آن توجه داشت و براساس آن. احتیاط‌های لازم را در نتیحه‌گیری به کاربست. براین اساس» کار تحلیل اقتصادی به تهیه سنجه‌های تنزیلی ختم نمی‌شود. چرا که همه آثار مثبت و فواید طرح بر مبنای ارزش ریالی قابل ارزشیابی نیست و بسیاری از آثار قابل توجه اقتصادی یک طرح در بازار ارزش ریالی ندارد. در نتیجه استفاده از چارچوب تحلیل ارزش ریالی فایده و هزینه (که رایچ‌ترین راه مقایسه گزینه‌های یک طرح و طرح‌های مختلف است) به تنهایی در ارزیابی اقتصادی جنبه‌های مختلف آثار طرح کافی نیست. از این رو لازم است آثار طرح (چنان که گذشت) در ارتباط با سایر هدف‌های توسعه اقتصادی نیز ارزیابی شود. به علاوه این نکته قابل توجه است که سنجه‌های تنزیلی در حالتی می‌تواند نشان‌دهنده شایستگی اقتصادی طرح باشد که آثار ناشی از آن بر جامعه جزیی " باشد. این شرط هنگامی رعایت می‌شود که آثار طرح در مقام مقایسه با کل اقتصاد کشور یا منطقه ناچیز برآورد شود. ارزیابی طرح‌های بزرگ توسعه منابع آب که آثار مهم و دامنه‌داری را در جامعه ایجاد می‌کند.ء هم در زمینه تعیین قیمت‌های پایه و هم در زمینه ارزیابی مجموعه آثار در مقایسه با اهداف مختلف توسعه نیاز به بررسی‌های ویژه‌ای خواهند داشت (البته اساس و مبنای این بررسی‌ها نیز متفاوت نیست و کلیات آن در این مجموعه آمده است). ۱-۵-2- شرایط توجیه‌پذیری طرح‌ها هرگاه هدف از محاسبه سنجه‌هاء فقط پدیرش و یا مردود شمردن طرح‌ها باشد. همه‌ی سنجه‌ها در صورت مشخص بودن نرخ تنزیل معیار به نتایج یکسانی می‌رسند. در این حالت طرح‌هایی با شرایط زیر موجه هستند: - نسبت فایده به هزینه و نسبت فایده خالص به سرمایه برابر و بیش‌تر از یک باشد. 1 ۷۵۵ -۱ |۳۵۲۵ -2 -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۳ بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب - نرخ بازده داخلی دست کم برابر با نرخ تنزیل معیار باشد. -۲-۵- شرایط انتخاب گزینه‌ها (ر تبه‌بندی طرح‌ها) - در انتخاب گزینه‌ها" (طرح‌های) جمع ناپذیر به لحاظ محدودیت سنحه‌های نرخ بازده داخلی و نسبت فایده به هزینه»ء باید براساس ارزش خالص کنونی (با توجه به نرخ تنزیل معیار مورد قبول)» اقدام کرد. - درصورت وجود منابع مالی کافی, همه طرح‌های جممع‌پذیر و دارای توجیه اقتصادی, قابلیت اجرا خواهند داشت. - در صورت محدودیت منابع مالیء می‌توان طرح‌ها را براساس سنجه نسبت فایده خالص به سرمایه و براساس نرخ تنزیل معیار موردقبول انتخاب کرد. این مهم می‌تواند با طی کردن فرآیند بیشینه سازی فایده با در نظر گرفتن محدودیت‌های دیگر سنجه‌ها و انجام مطالعات بیش‌تر نیز انجام پذیرد. ۳-۵-2 حد دقت لازم در محاسبات با توجه به دقت محاسبات در برآورد هزینه‌ها و فایده‌های طرح‌های آبیء محاسبه با تعداد ارقام اعشاری زیادء یک دقت بی‌فایده خواهد بود. از این‌رو پیشتهادهای زیر در پرهیز از استفاده از ارقام با اعشار زیاد ارائه می‌گردد: - ارزش کنونی خالص: به‌طورمعمول به صورت نزدیک ترین رقم به میلیون واحد پولی (طرح‌های کوچک) و یا میلیارد واحد پولی (طرح‌های متوسط و بزرگ). - نرخ بازده داخلی: به‌طورمعمول به نزدیک‌ترین رقم درصد گرد شود. - نسبت فایده - هزینه و نسبت فایده خالص - سرمایه: به‌طورمعمول تا یکصدم اعشار گرد و ارائه گردد. با اعمال تغییرات در داده‌های ورودی منتحب و بررسی تأثیر آزها بر سنحه‌های اقتصادی ی تغییر مقادیر تغییردهنده» پابرجایی نتایج از نظر توجیه‌پذیری طرح نسبت به تردیدهای موجود در برآورد مقادیر می‌تواند تا حدود زیادی مشخص شود. اگر نتایج نشان دهد که با اعمال هر تغییر یا ترکیبی از تغییرات کماکان نتایج به قوت خود باقی است» پروژه از نظر آزمون حساسیت.ء پذیرفته شده تلقی می‌شود. ضمنادر تحلیل نتایج, باید مشخص شود که هر اقدام برای کاهش نااطمینانی چه فایده‌ای دارد و با چه هزینه‌هایی 1-2 تهیه گزارس آخرین گام در فرآیند ارزیابی اقتصادی» تهیه گزارش است. متاسفانه به دلایل مختلف, غالب گزارش‌های اقتصادی تهیه شده توسط مشاورین آب فاقد اطلاعات و تجزیه و تحلیل‌های لازم هستند. برخی از گزارش‌ها از اختصار بیش از اندازه رنج می‌برند و پاره ای از اطلاعات زیاد و غیر مفید. به هر صورت گزارش نویسی یک فن است که بایستی توسط کارشناسان با توجه به ویژگی‌های هر ۱- برای تعیین‌و بهینه‌سازی حدود گسترش طرح بایستی از تجزیه و تحلیل افزایشی استفاده کرد (جهت اطلاع بیش‌تر رجوع کنید به بند ب-۷-۱ پیوست ب). -------- صفحهٔ بعد -------- فصل چهارم - فرآیند انجام مطالعات ۸۳ تخصص آموخته شود. بدون تردید تهیه فهرست مطالب قبل از تهیه گزارش یکی از اقدامات مهم در این راستا است. فهرست پیشنهادی زیر می‌تواند گامی در جهت یکسان سازی گزارش‌های تحلیل اقتصادی باشد . ۱-۹-5- فهرست پیشنهادی گزارش تحلیل اقتصادی الف - مقدمه - هدف ودامنه بررسی - اهداف کمی و اجزای متشکله طرح - گزینه‌های مورد بررسی ب- بررسی آثار اقتصادی اجتماعی اجرای طرح * امکانات طبیعی وجغرافیایی ۵ منابع خاک * زیر بناها و خدمات اجتماعی خصوصیات اقتصادی و اجتماعی ۵ جمعیت. مهاجرت و اشتغال ۰۵ ویژگی‌های فعالیت در بخش کشاورزی - آثاراقتصادی اجرای طرح * معرفی طرح ۵ سنجش با هدف رشد اقتصادی ۰۵ سنجش با هدف ثبات و امنیت اقتصادی ۵ سنجش با هدف توازن اقتصادی 0۵ سنجش با هدف تراز پرداخت‌ها ۱- فهرست گزارش تحلیل مالی, می‌تواند در قالب راهنمای اختصاصی این تحلیل ارائه گردد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۸5 بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب ج- شاخص‌های اقتصادی طرح - روش و مبانی بررسی کلیات * ارزش‌گذاری و قیمت‌ها - اطلاعات پایه * مقدمه (شامل میزان و دقت اجزای اطلاعات پایه) * هزینه‌های طرح ۰ سرمایه‌گذاری اولیه (روش برآورد و میزان هر یک ازاجزای آن) ۰۵ نگهداری و بهره‌برداری و جایگزینی (روش برآورد و میزان هر یک ازاجزای آن) 0۵ تخصیص هزینه‌ها * فایده‌های طرح (روش برآورد و میزان فایده هر هدف) ۵ آبیاری کشاورزی ۰ تولید آنرژی 0 آبرسانی 0 سایر - بررسی شاخص‌های اقتصادی طرح (به تفکیک هر هدف وسرجمع) ٩‏ حالت اصلی د- خلاصه و نتیجه گیری - خلاصه‌ای از مطالعات انجام شده - نتایج مطالعات توجیه‌پذیری ۸ - پیشنهادها و توصیه‌ها - نتایج تحلیل حساسیت نسبت به موارد فوق - توصیه‌ها -------- صفحهٔ بعد -------- لعاتن فصل چهارم - فرآیند انجام مطا د۸ و-پیوست‌ها - مطالعات بهینه سازی تکمیلی - مبانی برآورد هزینه‌ها - مبانی برآورد فایده‌ها 1 دارهای تکمیلی - جداول, نقشه‌ها و نمو - منابع و ماخذ ۰. ۰9 -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۵ و کی و تحلیل | تشریح مثال برای قتصاد -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم - تشریح منال برای تحلیل اقتصادی و مالی ‎۸٩ ۱-۵- کلیات برای نشان‌دادن چگونگی انجام دادن ارزیابی اقتصادی (تحلیل اقتصادی و تحلیل مالی)» مثال‌هایی از چند طرح با هدف‌های مختلف که به صورت مقدماتی و در سطح مطالعات «توجیهی و طراحی پایه» مطالعه شده انتخاب و با ذکر خلاصه‌ای از مشخحصات طرح, جوانب عمده بررسی‌ها در تحلیل‌های اقتصادی و مالی بحث و تشریح می‌شود. لازم به ذدکر است که این مثال‌ها با توجه به اهداف کلی این دستورالعمل, نباید به عنوان الگوی کامل در تهیه گزارش تحلیل اقتصادی و مالی تلقی شوند. ۱-۳۲-۵- تحلیل اقتصادی هدف اصلی دراین مثال, ارائه روش ساده‌ای است که با استفاده از آن می‌توان قیمت‌های مالی را نه در تمامی جزییات مربوط به هزینه‌ها و درآمدهای طرحء بلکه در اقلام مهم به قیمت‌های اقتصادی تبدیل و در تحلیل اقتصادی مورد استفاده قرار داد. ضمنا این مثال بر ارائه شاخص‌های اقتصادی به تفکیک مناطق آبیاری (بهبود و توسعه) و همچنین روش‌های توزیع آب (تحت فشار و نقلی) تاکید دارد. این تفکیک. اطلاعات تصمیم ساز برای اولویت‌بندی اجرا از دیدگاه اقتصاد ملی را فراهم می‌کند. ۱-۱-۳-۵ معرفی اجمالی طرح پاشاکلا پروژه پیشنهادی در منطقه پاشاکلا در ناحیه شمالی مازندران واقع شده است. اهداف این پروژه تقویت تلاش‌های در دست اقدام دولت ایران به منظور دستیابی به مدیریت یکپارچه و پایدار منابع آب و خاک در سطح حوضه رودخانه از طریق موارد زیر می‌باشد: الف- بازسازی و توسعه تاسیسات جدید آبیاری و زهکشی به منظور بهبود کارایی استفاده از منابع آب و افزایش بهره‌وری ب- هبود شرایط حفاظت از خاک بالادست حوضه آبریز به منظور کاهش فرسایش و رسوب ج- آموزش و ظرفیت‌سازی به منظور توسعه و مشارکت ذینفعان در مدیریت پایدار منابع آب پروژه در مدت ۷ سال به اجرا در خواهد آمد (سال ۱ الی ۷). ولی یک سال قبل از آغاز پروژه (سال صفر) برای آغاز برنامه‌ریزی اداری و فعالیت‌های تدارکاتی در نظر گرفته شده است. اجزای پروژه عبارتند از : الف- ساخت و بازسازی سیستم‌های آبیاری و زهکشی حدود ۵۲۰۰۰ هکتار. این اراضی براساس نوع آبیاری تفکیک می‌شوند: - ۳۳۱۷۵ هکتار تحت پوشش شبکه آبیاری سنتی که دو نوع سیستم آبیاری را شامل می‌شود (۲۸۶۸۳ هکتار تحت پوشش - سطح اراضی جدید کشاورزی با الگوی کشت مبناء حدود ۱۸۵۹۰ هکتار خواهد بود که از طریق سیستم آبیاری تحت فشار (۱۱۳۴ هکتار)» سیستم آبیاری ثقلی (۷۷۲۶ هکتار) و سیستم توامان ثقلی وشبکه زهکشی زیرسطحی ‎٩۷۳۰(‏ هکتار) آبیاری خواهد شد. ۱- این مثال در بر گیرنده تحلیل اقتصادی اجزای مدیریت شبکه‌های آبیاری و زهکشی (که در حدود ۸۲ از هزینه‌های کل پروژه را) است. زیرا اطلاعات کافی برای درآمدهای سایر اجزا در دسترس نمی‌باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۹۰ بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب ب- ایجاد زمینه همکاری‌های فنی و ظرفیت‌سازی برای همکاری استفاده کنندگان آب (۷۷/1۸۶) ج- فعالیت‌های تحقیق و توسعه کشاورزی برای حمایت از کشاورزان به منظور مدیریت توسعه یافته منابع آب و تنوع کشت. ۳-۱-۲-۵ داده‌های پایه ۱-۲-۱-۲-۵- هزینه‌های پروژه منظور از هزینه‌ها کلیه مخارج و خسارت‌های ریالی است که سازمان اجرایی جهت اجرا و تامین هدف طرح به‌طور مستقیم و قابل تبدیل به ارزش‌های ریالی متحمل می‌شود. هزینه‌های فوق از اقلام سرمایه‌گذاری اولیه. نگهداری و بهره‌برداری و جایگزینی (جدول منظور شده است و به عنوان هزینه‌های طرحء در محاسبات دخالت داده نشده است. جدول ۱-۵- هزینه‌های سرمایه گذاری اولیه و نگهداری و بهره‌برداری سالانه پروژه آبیاری و زهکشی پاشاکلا سال: ۱۳۸۲ ارقام: میلیون دلار کب ۴ - حمایت‌های کشاورزی ۶,۱ جمع کل ۱۳۲۳/۴۱ ۲-۲-۱-۲-۵- فایده‌های پروژه فایده طرح عبارتست از بهبود شرایط اقتصادی (در نتیجه افزایش درآمد ملی) که در نتیجه اجرا و بهره‌برداری از طرح حاصل می‌شود. در برآورد این فایده از قیمت‌های اقتصادی استفاده شده است. برای تبدیل قیمت‌های مالی به قیمت‌های اقتصادی به روش - فقیمت‌های جهانی در سال ۱۹۹۰ در دسترس بوده که با شاخص‌های تعدیل بانک جهانی در سطح سال ۲۰۰۳۲ به‌هنگام شده است. - برنج طارم یک واریته با ارزش در محدوده مطالعاتی می‌باشد که قیمت سرمزرعه آن ۱۸۰ تا ۲۰۰ درصد بالاتر از قیمت پر محصول است. ضمنا قیمت هر دو واریته (طارم و پر محصول) از قیمت وارداتی برنج بیش‌تر است. به شکلی که در بازار -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم - نشریح مال برای تحلیل اقتصاد - از ضرب کردن نرخ برابری ارز با اضافه کردن هزینه‌های بندر - کل قیمت فروش برابر است با - با کسر هزینه‌های حمل داخلی (۳)" به‌دست می‌آید. جدول ۲-۵- قیمت با دلارتابت سال ۱۹۹۰* نرخ تعدیل دلار برای سال ۲۰۰۳ * با دلارثابت سال ۲۰۰۳ معادل قیمت بازار جهانی بندرعباس نرخ برابری ارز*"" ۳) بندرعباس هزینه‌های بندری و تخلیه قیمت با توجه به ارزش اضافه شده به کالا نسبت فرآیندی هزینه‌های فراآیندی ارزش محصولات فرعی هرینه‌های بازاریابی / حمل محلی قیمت اقتصادی سر مزرعه قیمت مالی سر مزرعه ضریب تبدیل (۳-)) توضیحات: # ماخذ: 2003 ,24 ع0۳ل[ 0 25 0011008[ 4 نرخ برآبری ارز در زانویه ۲۰۰۳ معادل یک د 8 ی دی به مالی ۲۳۳/۵ ۱۰۱/۵ ۲۳۳/۰ ۲۱۳/۰ |- )0۷ ۵۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ار قیمت‌های مالی نهاده‌ها (شامل مکانیزا داخلی و تغییرات نرخ برابری ارز می‌باشند. لذ گرداوری شده از وزارت جهاد کشاورزی از نر جدول ۳-۵- ضرایب تبد, # برای شالی پر محصول» گندم, جو و شبدر فایده ناشی از اجرای طرح در اراضی ری یون» کود.ء بذر و سمو خ‌های تبدیل به شرح ل قیمت‌های مالی به اق نی سموم ۱/۶ سرایط طرح به تفکیک اراض بدون طرح ۱۳۴۸۰ ۱۳۳۷۰ ۳۰ ۲۴ ۳. ۱۳ ۳۵ ۸۵ ۱۸۰ ۴۴۵ ۳۳۸۵ ۱۳۳۵ ۳۳۴۵ ۱/۸۰ ۱۱۷۰ ۶۳۹۰ ۳۹۹۵ ۱۹ و توسعه در جداول بازنگری دستورالعمل بر م) نیز مشمول یارانه‌ها و ای مالی این نهاده‌ها به ۱ جدول (۳-۵) استفاده ش تصادی نهاده‌ها در پروژه آد سایر نهاده‌ها با و بدون طرح در پروژه اب ی بهبود با طرح ۱۸۰ ۱۳۹۹۰ ۳۳۰۵ ۳۳۱۷۵ ۳۳۹۰ ۴۴۰ بوه ۸ ۳ ۸۰ ۴۹۵ ۳۶ شماره (۵-۵) و (۶-۵) ار رح‌های توسعه منابع آب "یل اعوجاج قیمت" ی توسعه با طرح 0۰۵۷ 0۷ ۲۳۲۴ ۱۱۷۱ ۳۲۰۸۲ ۱۸۵۹ ۱/۹۰ ۳۱۹۴ ۳۳۸۳ ۲۳۳۲۴ ۱۱۷۱ ۹۲ اه ۴۹ ع۵ن ۳۳۲ -| -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم - نشریح مثال برای تحلیل اقنصادی و مالی ۳ جدول ۵-۵- فایده طرح در اراضی بهبود پروژه آبیاری و زهکشی پاشاکلا قیمت‌های مالی قیمت‌های اقتصادی درآمد در اثر اجرای طرح مالی ۵ ۹۳۷ | ۵ ۵ ۳ ۵ ۱۷ ۶۶ -۷ ۱۶۶ ۱۷۷ ۳۸ ۱-۱۶۴ [| ۱۳۸ ۱۶۴ ۲۵ ۱۳۹ | ۱۳۵ ۱۳۹ ۳ ۵ ۳ ۵ 3333333333333333 وا ها اک ما هک ۴ ها اش ما ها هه ی ۹ جدول 1-۵- فایده طرح در اراضی توسعه پروژه آبیاری و زهکشی پاشاکلا ارقام: میلیون ریال سا وضع ۲ اطع بط[ باطع] قیت‌های ملی ] قیمت‌های اقتصلای | اح ‏ کح ی کح 0 وس کح قح نک حلص نک لح کح کت -------- صفحهٔ بعد -------- ۹5 بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب ادامه جدول 1-۵- فایده طرح در اراضی توسعه پروژه آبیاری و زهکشی پاشاکلا ارقام: میلیون ریال سس سس سس سس 3 ۳-۱-۲-۵ محاسبه سنجه‌های اقتصادی - مبانی و مفروضات محاسباتی * از آنجایی که گزارش اقتصادی طرح برای دریافت وام از بانک جهانی تهیه گردیده لذا شاخص‌ها در حالت اصلی با نرخ ۰درصد محاسبه شده است. ۹ سال مبنا نیز با توجه به روش مورد استفاده توسط کارشناسان بانک در شروع احداث شبکه آبیاری در نظر گرفته شده ۹ با توجه به فقدان اطلاعات در مورد مالیات‌ها و اقلام خارجی و داخلی سرمایه‌گذاری, برای تبدیل هزینه‌های مالی به - جریان هزینه‌ها و فایده‌ها جداول (۷-۵) و (۸-۵) جریان گردش نقدی هزینه‌ها و فایده‌های طرح را ارائه می‌دهند. - تهیه جریان نقدی اقتصادی با توجه به جریان نقدی هزینه‌ها و فایده‌های طرح (جداول شماره ۷-۵و۸-۵) و مفروضات ارائه شده», جدول گردش نقدی طرح (جدول ۹-۵) تنظیم و با استفاده از آن سنجه‌های اقتصادی طرح محاسبه شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- عم م - نتشریح مال برای جدول ۵-/ ۱.۰ ۹*۸۳ ۱۴۸ ۱۱/۳۰ ۷۷۸۲ ۴۵۶ ۹۹۴ ۵۵۶ ۵۶ ۵۶ ۵۶ ۵۶ ۵۶ ۵۶ ۵۶ ۵۶ ۵۶ ۵۶ ۵۶ ۵۶ ۵۶ ۵۶ ۵۶ ۵۶ ۵۶ ۵۶ ۵۶ ۵۶ ۵۶ ۵۶ ۵۶ مالی 333333333 قدی هزینه‌ها (قیمت‌های اقتصا دی) در پروژه آبیاری و ز اراضی توسعه [(۸۵ ۰/۱ ۸۸ ۳۱۳۸ ۳۲۸ ۸۴۹ ۶۳۳۱۸ ااهرهرز۸ را ۹۵۶ ۹۵۹۶ ۹۵۹۶ ۹۵۶ ۹۵۹۶ ۹*۵۶ ۹۵۶ ۹۵۹۶ ۹۵۹۶ ۹۵۶ ۹۵۹۶ ۹*۵۶ ۹۵۶ ۹۵۹۶ ۹۵۹۶ ۹۵۶ ۹۵۹۶ ۹*۵۶ ۹۵۶ ۹۵۹۶ ۹۵۹۶ ۹۵۶ ۹۵۹۶ ۹۰ چجچجچجچجچ222232323ججججججججشججججججججججتتتتتت ارقام: میلیون ریال سال: ۱۳۸۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ۹7 یی ی ۰ جدول ۸-۵- جر اراضی ی ۰.۰ فشار ۲۱۹۹۴ ره ۸۹۸۱ ۱۱۹۷۵ ۱۱۹۷۵ ۱۱۹۷۵ ۱۱۹۷۵ ۱۱۹۷۵ ۱۱۹۷۵ ۱۱۹۷۵ ۱۱۹۷۵ ۱۱۹۷۵ ۱۱۹۷۵ ۱۱۹۷۵ ۱۱۹۷۵ ۱۱۹۷۵ ۱۱۹۷۵ ۱۱۹۷۵ ۱۱۹۷۵ ۱۱۹۷۵ ۱۱۹۷۵ ۱۱۹۷۵ ۱۱۹۷۵ ۱۱۹۷۵ ۱۱۹۷۵ ۱۱۹۷۵ ۱۱۹۷۵ آن گردش نقدی فایده تقلی ۱۹۱۱۶ ۳۸۲ 0۴۸ ۷۳۳۴ ۷۳۴ ۷۳۴ ۷۳۴ ۷۳۴ ۷۳۳۴ ۷۳۴ ۷۳۳۴ ۷۳۳۴ ۷۳۴ ۷۳۴ ۷۳۳۴ ۷۳۴ ۷۳۳۴ ۷۳۳۴ ۷۳۴ ۷۳۴ ۷۳۳۴ ۷۳۴ ۷۳۳۴ ۷۳۳۴ ۷۳۴ ۷۳۴ ۷۳۳۴ بازتگری دب 33333333 نا (قیمت‌های اقتصادی ی ی ی ی ی ی ای اقنصادی طرح‌های توسعه منابع آب ششششششششششجشجشجشجشجشجشجشجشجشجشجشجشججججججججججججت ارقام: میلیون ریال سال: ۱۳۸۲ توسعه ی ی ی ی ی ی -------- صفحهٔ بعد -------- سس ی . ۰ - سنجه‌ها: جدول ( الی 3333333 ی نقدی (قیمت‌های اقتم در حالت اصلی نشان م سس ری و زهکشی پاشاکلا ارقام: اراضی توسعه ۹۷ یت میلیون ریال سال: ۱۳۸۲ -------- صفحهٔ بعد -------- ۹۸ بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب جدول ۱۰-۵- سنجه‌های اقتصادی در پروژه آبیاری و زهکشی پاشاکلا سال: ۱۳۸۲ ۱ سطح کش : نرخ بازده داخلی (درصد) رزش خالص کنونی (میلیون ریال) سرح با قیمت‌های با قیمت‌های ۹ 8 (هکتار) با قیمت‌های مالی | با قیمت‌های اقتصادی مالی اقتصادی ای رای بهیو ۹۲ 1۷ ۹ ۳۱۵ ۳۸۰ اراضی : راصی توسعه ۱۱۳ ۲ ۳۳ ۳۱۰۷ ۱۷:۹۳ (ابیاری تحت فشار) 2-۱-۳-۵ تفسیر سنجه‌های اقتصادی کل پروژه آبیاری و زهکشی پاشاکلا با داشتن نرخ بازده داخلی ۲۰/۴: (با قیمت‌های اقتصادی) و 1۲۰/۱ (با قیمت‌های مالی) از بانک جهانی در تبدیل قیمت‌های مالی به اقتصادی و همچنین تفکیک شاخص‌ها به تفکیک مناطق درون محدوده بوده است. - در محدوده بهبود. اراضی که با روش آبیاری ثقلی آبیاری می‌شوند با نرخ بازده داخلی ۸۳۰ (با قیمت‌های اقتصادی) اولویت اول را دارد. اما در محدوده توسعه,ء آبیاری تحت فشار با نرخ بازده داخلی ۸۲۳ (با قیمت‌های اقتصادی) دارای اولویت اول می‌باشد. - شاخص نرخ بازده داخلی در شرایط استفاده از قیمت‌های اقتصادی و مالی تفاوت قابل ملاحظه ای با یکدیگر نداشته, اما این تفاوت در شاخص ارزش کنونی معنی دار می‌باشد. این اختلاف حداقل ۸۱۳ (در محدوده آبیاری ثقلی و شبکه زهکش ۲-۲-۵- تحلیل مالی مثال حاضر مربوط به یکی از طرح‌های توسعه منابع آب با هدف تامین آب کشاورزی و شهری است که مطالعات تحلیل و برنامه‌ریزی مالی آن به صورت مستقل, توسط کارفرما سفارش داده شده است. در این بخش تلاش می‌شود با ذکر خلاصه‌ای از مشخصات طرح» جوانب عمده بررسی‌ها در تحلیل مالی بحث و تشریح گردد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم - تشریح منال برای تحلیل اقتصادی و مالی ۹۹ ۱-۲-۲-۵ مقدمه و هدف سد مخزنی پلرود در شمال ایران و در شهرستان رودسر استان گیلان و بر روی رودخانه پلرود در دست مطالعه است. این سد با ارتفاع ۷۵ متر از پی آبرفتی قادر خواهد بود سالانه ‎٩۹۷‏ میلیون متر مکعب آب را جمت تامین نیاز آبی ۱۶۳۵۲ هکتار تنظیم کند. علاوه بر این» تامین نیاز آب شهری پنج شهر شرق گیلان به میزان ۳۹ میلیون مترمکعب در سال نیز در زمره اهداف این طرح است. مطالعات تحلیل مالی در این طرح با اهداف زیر صورت گرفته است: - بررسی پایداری مالی طرح - بررسی آثار مالی طرح از دیدگاه سازمان مجری و بهره‌برداران - بررسی توان مالی بهره‌برداران در اثر اجرای طرح برای چگونگی مشارکت مالی در طرح بخشی از پارامترهای موثر در بررسی‌های تحلیل مالی از قبل مشخص نیست و به خصوص سیاست و خط مشی برخورد با درنظر گرفتن فرضیات مختلفی برای پارامترهای موثر در بررسی‌ها به عمل آمده و نتایج آن مورد مقایسه و ارزیابی قرار می‌گیرد. بدین ترتیب نحوه اثر عوامل مختلف در بیلان مالی طرح روشن شده و سیاست‌گذار طرح می‌تواند باتوجه به آنها خط مشی مناسب را شده است. در این چارچوب هزینه‌ها و درآمدهای ناشی از اجرای طرح از دیدگاه هر یک از ذی‌نفسان تشریح و سنجه‌های مالی محاسبه شده است. ۲-۲-۲-۵- آثار مالی طرح از دیدگاه مجری طرح پلرود شر کت سهامی آب منطقه‌ای گیلان بد عنوان نماینده دولت. اجرا و بهره‌برداری از طرح پلرود ر بد ع‌هده دارد. لد پایداری مالی طرح برای مجری طرح اهمیت ویژه ای دارد. مراحل زیر در ارزیابی آثار مالی از دیدگاه مجری طرح طی شده است. الف- جمع‌آوری اطلاعات پایه و ویژه هزینه‌ها و درآمدها به عنوان مهم‌ترین اطلاعات ویژه طرح محسوب می‌شوند. جدول (۱۱-۵) عناوین هزینه‌ها و درآمدهای ناشی از اجرای طرح را از دیدگاه مجری نشان می‌دهد. -------- صفحهٔ بعد -------- بیص بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب جدول ۱۱-۵- هزینه‌ها و درآمدهای طرح پلرود از دیدگاه مجری طرح هزینه‌های طرح درآمدهای طرح هزینه‌های ثابت: ۱ هزینه سرمایه گذاری سد و تجهیزات وابسته به آن ۱- خالص درآمد حاصل از دریافت حق اشتراک ۲- هزینه سرمایه‌گذاری سیستم انتقال آب کشاورزی و هزینه شبکه آبیاری درجه یک و دو و برای توسعه شبکه آبیاری اراضی کشاورزی بخشی از هزینه شبکه آبیاری درجه سه و چهار ۲- خالص درآمد حاصل از دریافت آب بهای ۳- هزینه سرمایه‌گذاری سیستم انتقال آب شهری کشاورزی ۴- هزینه‌های مربوط به مطالعات. طراحی و نظارت (هزینه خدمات مهندسی) ۳- خالص درامد ناشی از فروش آب شهری به شرکت آبفا هزینه جاری: ۱- هزینه نگهداری و بهره‌برداری از سد و تاسیسات وابسته به آن سایر درآمدهایی که می‌توانند در سیستم ۲- بخشی از هزینه نگهداری و بهره‌برداری از سیستم انتقال و توزیع آب کشاورزی حسابداری مجری طرح وارد شوند: ۳- هزینه نگهداری و بهره‌برداری سیستم انتقال آب شهری ۴- کمک مستقیم دولت به طرح توضیح اینکه در مورد طرح‌های عمرانی انتفاعی» که باید هزینه‌های سرمایه‌گذاری ثابت طرح (بسته | ۵- پرورش آبزیان به نوع و شرایط منابع تامین مالی) بازپرداخت شود. اقساط مربوط به بازپرداخت منابع مالی استقراضی (دولتی و یا خصوصی جهت تامین هزینه‌های سرمایه‌گذاری) به عنوان هزینه‌های ثابت منظور می‌شود. ب-تحلیل اطلاعات پایه و ویژه - تخصیص هزینه با توجه به اینکه طرح پلرود به صورت دو منظوره (شهری و کشاورزی) در نظر گرفته شده است. لازم است تا هزینه‌ها و درآمدهای مربوط به هر منظور تفکیک گردد. با فرض اینکه تامین آب شهری و آب کشاورزی از اولویت برابر نسبت به یک‌دیگر برخوردارند» تخصیص هزینه‌های مشترک طرح میان هر یک از منظورهای آن بر مبنای حجم آب تنظیم شده برای هر منظور انجام می‌شود. لازم به ذکر است براساس قوانین سابق» مسوولیت احداث شبکه‌های فرعی آبیاری و زهکشی (درجه سه و چهار) به عهده وزارت جهاد کشاورزی بوده اما براساس صورتجلسه مورخ ۱۳۸۵/۱۰/۵ هیات وزیران» وزارت نیرو متولی اجرای بخشی از شبکه‌های آبیاری فرعی نیز شده است. بنابراین در این بررسی» براساس تبصره ۲ بند «د» قانون بودجه سال ۰۱۳۸۵ در حالت اصلی تحلیل, ۵۰ درصد از هزینه احداث شبکه‌های فرعی آبیاری چای و شالی نیز به عنوان هزینه مجری در طرح لحاظ می‌شود. به منظور نگهداری و بهره‌برداری از طرح و پایداری آن» نیاز به در نظر گرفتن هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری است. هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری شامل کلیه هزینه‌های جاری تاسیسات تامین و انتقال آب است که به‌صورت درصدی از هزینه‌های سرمایه‌گذاری طرح در نظر گرفته شده است. این ضرایب براساس بخشنامه شماره ۴۷۸۱۹/۲۷۰ وزارت نیرو به تفکیک برای تاسیسات مختلف تامین و انتقال به‌دست آمده است. جداول شماره (۱۲-۵) و (۱۳-۵) به ترتیب هزینه‌های سرمایه‌گذاری و هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری سالانه طرح را نشان می‌دهد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم - نشسریح مثال برای 33333333333333 شرح سد خسارت در مخزن جاده دسترسی و راههای جای کانال انتقال ایستگاه پمپاز شبکه آبیاری اصلی شالی جمع و جاده دسترسی و راه‌های جایگزین کانال انتقال بند انحرافی شبکه آبیاری اصلی چای تحلیل اقنصادی و مالی جدول ۱۳-۵- هزینهه گزرین ۳۴ ۳۶ ۳۸ ۱۱ ۳۸ ۱۹۳ درصد از هزینه سرمایه‌گذاری ۶ 1/۰ ۱/۳ ۴ 1) ۳۰ 1/۰ ۳۰ 1/۰ ی ای سرمایه‌گذاری طرح پ : الا زینه ۳ گهداری و بهره‌برداری ط کل هزینه نگهداری و بهره‌برداری ۳.۸ ۹*۹۱ 0/۸۵ ۲/۷۲ 1 لرود از دیدگاه مجری طرح هم کارفرما مبلغ ۳۶۳۹۲ ۱ ۶۲ ۳۳ ۱۳۳۴ ۳۳۶ ۵۸ ۱۳۳۱۸ ۴۴۹ ۱۲ ّ رح پلرود از دیدگاه مجری ط سهم کارفرما 8 ۹ ۱۰) : میلیون ریال ۱۹۹۹۰ ۳۷۳۷۵ ۳۰۰۲۵ ۳۱۳۹۰ : میلیون ریال ۱.۱۹۵ ۱.۳۹۵ -------- صفحهٔ بعد -------- براساس محاسبات انجام شده, با توجه به اینکه هزینه‌های تامین آب شهری تنها ۲۹ درصد از هزینه‌های تامین آب (هزینه‌های سد و خسارت در مخزن و جاده دسترسی و راه‌های جایگزین) را شامل می‌شودء در مجموع, ۸۶ درصد از هزینه‌های سرمایه‌گذاری طرح پلرود به هدف کشاورزی و ۱۴ درصد آن به هدف شهری اختصاص می‌یاید. حدود ۹۵ درصد از هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری طرح از دیدگاه مجری طرح مربوط به هدف تامین و توزیع آب کشاورزی و حدود ۵ درصد آن مربوط به هدف تامین آب شهری است. - درآمدهای طرح درآمدهای طرح از دیدگاه مجری شامل آب‌بهایی است که از بهره‌برداران کشاورزی! و شرکت آب و فاضلاب شهری استان گیلان دریافت می‌کند. شایان ذکر است با توجه به اینکه حداقل سهم مشارکت بهره‌برداران در احداث شبکه‌های فرعی آبیاری از میزان حق‌اشتراک تعیین شده بیش تر است.» بهره‌برداران از پرداخت حق‌اشتراک معاف بوده و تنها درآمد مستقیم طرح بابت تامین آب جدول ۱۶-۵- درآمد سالانه طرح پلرود از دیدگاه مجری طرح سال برآورد: ۱۳۸۵ ارقام: میلیون ریال سر سا ی وک و وی ی وک کج و یا یا یاری وا وس و وک 1 5 کت - منابع و شرایط تامین مالی تامین مالی دولتی با مشارکت محدود بهره‌برداران به عنوان محتمل‌ترین حالت مالکیت و تامین مالی طرح در محاسبات در نظر گرفته شده است. در این حالت بخش عمده هزینه‌های سرمایه‌گذاری و همجنین بخشی از هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری توسط مجری طرح و در قالب تسهیلات طرح‌های عمرانی انتفاعی و مابقی آن توسط بهره‌برداران از طرح (در قالب مشارکت مستقیم و با امین از سیستم بانکی و بازپرداخت اقساط توسط بهره‌برداران) تامین می‌شود. نمودار شماره (۱-۵) گردش منابع مالی جهمت تامین هزینه‌های سرمایه‌گذاری و نگهداری و بهره‌برداری از طرح پلرود را نشان می‌دهد. ۱- آب‌بهای چای براساس ۳ درصد ارزش تولید ناخالص هر هکتار چای و آب‌بهای شالی توسعه بر اساس ۲ درصد ارزش تولید ناخالص هر هکتار محاسبه شده است.به منظور محاسبه درآمد آب‌بهای کشاورزی طرح از اراضی شالی بهبود؛ اختلاف آب بهای پرداختی در شرایط با و بدون طرح مد نظر قرار -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم - تشریح مثال برای تحلیل اقتصادی و مالی ۱۳ هزینه‌های سرمایه گذاری و هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری سالانه هزینه بهره برداری و باز پرداخت اقساط وام جهت نگهداری سالانه (بخشی تامین سهم مشارکت مالی در از شبکه فرعی و اجرای شبکه ایستگاه‌های پمپاژ بهره‌برداران در اجرای شبکه نمودار ۱-۵- گردش منابع مالی جهت تامین هزینه‌ها در طرح پلرود ج- سنجه‌های مالی محاسبات از دیدگاه سازمان محری در سه حالت زیر انجام شده است: - بازپرداخت کل هزینه‌های سهم دولت به عنوان وام" - بخشودگی اصل وام حداکثر تا ۵۰ درصد - بخشودگی اصل وام تا ۵۰ درصدو همچنین بخشودگی سود متعلقه در محاسبات فوق نرخ سود 4۱۳ دوره بازپرداخت ۱۰ سال و شروع بازپرداخت ۳ سال بعد ازآغاز بهره‌برداری در نظر گرفته شده است. به عنوان نمونه شاخص‌های مالی طرح از دیدگاه محری طرح با اعمال ۵۰ درصد بخشودگی اصل وام و بخشودگی کل سود تعلق به آن در جدول (۱۵-۵) ارائه شده است. شایان ذکر است که محاسبات با قیمت‌های جاری انحام شده است. به عبارت دی ن در جدو ر ن ی جاری انجام رت دیگر عامل تورم در هزینه‌ها و فایده‌ها مد نظر قرار گرفته است. واحد: میلیون ریال- ریال در متر مکعب قیمت تمام شده آب کشاورزی را ۱ نسبت منفعت | نرخ بازده داخلی ۱ درامد خالص سالیانه پای | انتهای سیستم ۱ سر مزرعه سر مزرعه َ انتقال (چای) (شالی) ۱- براساس قوانین موجودء زمان شروع بازپرداخت بدهی, ۳ سال پس از آغاز بهره‌برداری از طرح است. اما سود متعلقه به کل مبلغ قرارداد از آغاز بهره‌برداری محاسبه و هر سال پرداخت می‌شود. مدت بازپرداخت اصل و باقیمانده سود متعلقه بین ۴ تا ۱۰ سال با تفاهم دستگاه اجرایی و معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی ریاست جمهوری تعیین می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- 3 بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب براساس نتایج جدول (۱۵-۵)» اجرای طرح حتی با وجود ۵۰ درصد بخشودگی اصل وام و بخشودگی کل سود متعلق به آن» از توجیه مالی برای مجری برخوردار نیست و به طور متوسط سالانه بیش از ۲۵ میلیارد ریال زیان ایجاد می‌کند. به عبارت دیگر اجرای این طرح با توجه به قوانین جاری (شرایط بازپرداخت هزینه‌ها به خزانه و همجنین نرخ تعرفه آب کشاورزی)» برای شرکت آب منطقه‌ای گیلان از توجیه‌پذیری مالی برخوردار نیست. ۳-۲-۲-۵ تحلیل آثار مالی از دیدگاه بهره‌بردار کشاورزی در طرح پلرود بهره‌برداران کشاورزی به عنوان کلیدی‌ترین ذی‌نفعان طرح به شمار می‌روند و براساس قانون موظف هستند حداقل در تامین بخشی از هزینه‌های سرمایه‌گذاری و نگهداری و بهره‌برداری طرح مشارکت نمایند. مراحل زیر در ارزیابی آثار مالی از دیدگاه الف- جمع‌آوری اطلاعات پایه و ویژه جدول ۱1-۵- هزینه و درآمد از دیدگاه بهره‌بردار کشاورزی در طرح پلرود هزینه‌های ثابت: ۱- افزایش درآمدهای کشاورزی در ۱- حق‌اشتراک شبکه آبیاری نتیجه اجرای طرح ۲- سهم مشارکت مالی در احداث شبکه آبیاری درجه سه و چهار ۲- کمک مستقیم دولت هزینه‌های جاری: ۱- آب بهای کشاورزی ۲- افزایش در هزینه‌های جاری مربوط به فعالیت‌های کشاورزی ۳- هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری شبکه آبیاری درجه سه و چهار و ایستگاههای پمپاژ - تخصیص هزینه هزینه‌های ثابت و جاری طرح از دیدگاه بهره‌برداران به تفکیک گروه‌های مالکیت در جداول (۱۷-۵) و (۱۸-۵) آمده است. جدول ۱۷-۵- هزینه‌های ثابت طرح پلرود از دیدگاه بهره‌برداران در گروه‌های مختلف بهره‌برداری سال برآورد: ۱۳۸۵ ارقام: هزار ریال سهم مشارکت مالی دها دبردا| است, اک کم‌تر | کمتراز ۲+ کار | کمتراز ۲+ کار ۰ هکتار ۸ ۵۶ ۲۱۸۷ ۶ ۷ ۳ سک سکس -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم - تضریح مثال برای تحلیل اقتصادی و مالی ۰ جدول ۱۸-۵- هزینه‌های جاری طرح پلرود از دیدگاه بهره‌برداران در گروه‌های مختلف بهره‌برداری سال برآورد: ۱۳۸۵ ارقام: هزار ریال مجموع هزینه‌های را ۳ هزینه نگهداری جاری کشاورزی : ی و بهره‌برداری گروه‌های بهره‌برداری بین ۰/۲ تا ۰/۵ هکتار *سایر هزینه‌ها شامل استهلاک, هزینه مدیریت و کارگر خانوادگی, هزینه سرمایه در گردش و هزینه ریسک است. - درآمدهای کشاورزی اثر اجرای طرح بر درآمد بهره‌برداران کشاورزی از طریق مقایسه بودجه مزرعه در شرایط با و بدون طرح اندازه‌گیری شده است. اجرای طرح پلرود عمده‌ترین تاثیر را بر افزایش بازده باغات چای دیم دارد. علاوه بر این درأمد سایر محصولات بهره‌برداران و همچنین درآمد حاصل از اجاره‌داری و سهم‌یری آنها نیز تحت تاثیر اجرای طرح قرار می‌گیرد. درآمدهای طرح از دیدگاه بهره‌برداران آن در گروه‌های مختلف بهره‌برداری در جدول (۱۹-۵) خلاصه شده است. جدول ۱۹-۵- درآمدهای طرح پلرود از دیدگاه بهره‌برداران در گروه‌های مختلف بهره‌برداری سال برآورد: ۱۳۸۵ ارقام: هزار ریال 1 تغییر در درآمد درآمد ناخالص چای ‏ درآمد ناخالصی ۱ ۳"( گرود‌ها دیردا احار ددا گروه‌های بهره‌برداری و چای-مرکبات سایر لات سس ج- سنجه‌های مالی (برای بهره‌برداران) سنحه‌های مالی طرح از دیدگاه بهره‌برداران» در چارچوب هزینه- درآمد مالی محاسبه شده است. در این محاسبات از قیمت‌های جاری استفاده شده و فرض شده که کل سهم مشارکت مالی بهره‌برداران در احداث شبکه فرعی از طریق تسهیلات بانک کشاورزی (دوره اجراً ۲ سال, دوره بازپرداخت ۷ سال,ء نرخ بهره ۱۲ درصد و بازپرداخت تسهیلات از آنتهای سال اول بهره‌برداری) تامین گردد. نتایج سنحه‌های مالی در جدول (۲۰-۵) ارأئه شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- جدول ۲۰-۵- شساخص‌های مالی طرح پلرود از دیدگاه بهره‌برداران از طرح در حالت اصلی سال برآورد: ۱۳۸۵ ارقام: هزار ریال *غیر قابل محاسبه زیرا جریان گردش نقدی در تمام سال‌های دوره بررسی مثبت است. مناسبی در همه گروه‌ها برخوردار است. نسبت منفعت به هزینه برای بهره‌برداران به طور متوسط حدود ۲ و درآمد خالص سالیانه آزیا کار گر خانوادگی بهره‌مند هستند)» در بقیه گروه‌های مالکیت با افزایش اندازه بهره‌برداری» نسبت منفعت به هزینه طرح افزایش می‌یابد ۳-۵- آب شهری ۱-۳-۵ تحلیل اقتصادی در این مثال طرح خط دوم آبرسانی تبریز انتخاب شده است. هدف از اجرای طرح, تصفیه و انتقال کمبود آب شرب ۳ شهر و ۷ روستا و آب مورد نیاز مراکز صنعتی واقع در امتداد مسیر خط آبرسانی از زرینه‌رود تا تبریز برای سال مقصد ۱۴۱۵ می‌باشد. ۱-۱-۳-۵ داده‌های پایه مشخصات عمومی طرح به شرح زیر می‌باشد: - منبع تامین آب» رودخانه زرینه‌رود و محل آبگیری از آن در مجاورت سد نوروزلو می‌باشد. آبگیری از کانال سمت راست سد نوروزلو (از چاله آبگیر موجود) در کنار کانال آب بر انجام خواهد شد. - تصفیه‌خانه جدید در فاصله ۱۰ کیلومتر محل آبگیر و در محلی به نام فتح‌آباد و در محوطه تصفیه‌خانه موجود احداث خواهد شد. در طرح تصفیه‌خانه با انجام بررسی‌های فنیء زلال سازها از نوع سانتریفلاک و آبگیری مکانیکی با استفاده از سانتریفوژ همراه با آزن زنی پیشنهاد شده است. - طول خط انتقال به موازات خط اول موجود ۱۶۸ کیلومتر و از مخزن ۱۱ تا باسمنج ۲۷ کیلومتر می‌باشد. جنس لوله فولادی از نوع 575211 و 573711 و قطر آن در قسمت‌های ثقلی ۲۰۰۰ میلی‌متر پیشنهاد شده است. قطر خط لوله در -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم - تشریح منال برای تحلیل اقتصادی و مالی 4 ۱-۱-۱-۳-۵- هزینه‌ها هزینه‌های سرمایه‌گذاری اولیه شامل اقلام مختلف خط انتقال می‌باشد که در جدول (۲۱-۵) تشریح گردیده است. جدول ۲۱-۵- هزینه‌های سرمایه گذاری اولیه اجزای مختلف طرح آبرسانی به تبریز از زرینه‌رود واحد: میلیون یورو/میلیون ریال/ سال برآورد: ۱۳۸۸ هزینه (میلیون یورو) هزینه (میلیون ریال) خط انتقال و تجهیزات وابسته ۲۳۱۳/۶۶ ۳۶ جمع کل هزینه‌ها ۲/۸ ۳۳۳۶ جدول (۲۲-۵) هزینه‌های بهره‌برداری و نگهداری سالیانه اقلام مختلف طرح را نشان می‌دهد. این هزینه‌ها به صورت درصدی از هزینه‌های سرمایه‌گذاری اولیه برآورد شده است. در این جدول عمر مفید و دوره ساخت هر یک از اقلام هزینه‌ای نیز ارائه گردیده جدول ۲۲-۵- هزینه‌های بهره‌برداری و نگهداری اجزای مختلف طرح آبرسانی به تبریز از زرینه‌رود واحد: میلیون یورو/میلیون ریال / سال برآورد: ۱۳۸۸ راه دسترسی و مرمت جاده موجود ۲-۱-۱-۳-۵- فایده‌ها فایده طرح‌های تامین آب شهری از دیدگاه کل جامعه از روش تمایل به پرداخت یا استفاده از کم‌ترین هزینه روش‌های جایگزین (تامین آب شهری با روش‌های دیگر) برآوردمی گردد. به‌دلیل فقدان اطلاعات لازم در طرح خط دوم آبرسانی از زرینه‌رود تا تبریز برای برآورد فایده‌هاء در این بررسی آب شرب حیاتی (برای مصرف خوراکی) و آب صنعتی ارزش گذاری شده است. در این راستا فرض شده که نیاز آب شرب حیاتی برای هر نفر برابر با یک لیتر در روز از طریق آب بطری تامین گردد. شایان ذکر است که قیمت هر بطری ۱/۵ لیتری معادل ۲۰۰۰ ریال در نظر گرفته شده و فرض شده که حدود ۸۱۷ آن مربوط به هزینه تامین است. فایده‌های تامین آب صنعتی نیز براساس طرح‌های مشابه» برایر با ۰ ریال به ازای هر متر مکعب آب در نظر گرفته شده است. جدول (۲۳-۵) فایده‌های طرح را در سال افق طرح نشان می‌دهد. جدول ۳۳-۵- فایده‌های طرح آبرسانی به تبریز از زرینه‌رود (در سال افق طرح) واحد: میلیون ریال ۳ ۳۳۳ ۴۸/۱ ۳۹۵ ۱۳۴۲۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ 33333333 ۱-۳-۵ - مبانی ۱ ۰ ۰ ۰ - جریان جدول ح و ۳ محاسبه سنجه‌ها ارزش گذاری و تقویم نرخ بهره - تنزیل در سال مبنا در این برره گردش نقدی هزینه« (۲۴-۵) جریان گردش سادی طرح مشابه مثال جدو[ (نفر) ۳۳۳۹ ۵ و ۳۳۳ ۹ ۳۱۱۵ ۳۴ ۳۳۶۴ ی اقتصادی ریالی آثار مثبت وم آثار تورم بر جریان حالت اصلی ۸ درصد می انتهای احداث حد نقدی فایده‌های طر- ۱-۱-۵ تنظیم گردید ۲5-۵- جریان گردن میزان نیاز آب شرب سالانه (م. م۰ م) ۹.۵/۰ ۹/۰ ۹۸/۰ ۱ ۱ ۳/۱ ۴/۱ ۶ ۷/۱ ۹/۱ ۱۰/۱ ۱۳/۱ ۱۳/۱ ۱۹/۱ ۱۷/۱ ۱۹/۱ ۳/۱ ۳۳/۱ ۳۹/۱ بازنگری 1 نفی طرح براساس ق فایده‌ها و هزینه‌های : ح ۵ است. نقدی فایده‌های طر- درآمد آب شرب (هزینه جایگزین تامین آب شرب) ۲۱۳۹۳۶ ۳۷ ۳۳ ۲۳۹۵ ۳۱۳۸۹۹ های اقتصادی طرح‌های سپ ل ۱۳۸۸ انجام گرفته برداری از طرح ۳۰ سا از زرینه‌رود ارقام: میلیون درآمد آب صنعت (ارزش آب صنعت) توسعه منابع آب وت است. به عبارت ل درنظر گرفته جریان گردش ریال / سال: ۱۳۸۸ درآمد کل اقتصادی -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم - تشریح منال برای تحلیل اقتصادی و مالی ۹ یی ادامه جدول ۳۶-۵- جریان گردش نقدی فایده‌های طرح آبرسانی به تبریز از زرینه‌رود ارقام: میلیون ریال / سال: ۱۳۸۸ زان نیاز | در آمد آت نز زان انتقا را جمعیت در سال هدف مرن ارس ۷ شرپ یرال ل درامد آب صنعت درامد کل سال . شرب سالانه (هزینه جایگزین آب صنعت ها و دس ه (نفر) تام آن * (ارزش آب صنعت) اقتصادی (م. م۰ م) تامین آب شرب) (م. م۰ م) - سنجه‌های اقتصادی شاخص‌ها در حالت اصلی با نرخ بهره - تنزیل ۸ درصد محاسبه و در جدول (۲۵-۵) ارائه گردیده است. جدول (۲۶-۵) نتایج تحلیل حساسیت را در موارد مختلف نشان می‌دهد. جدول ۲۵-۵- شاخص‌های اقتصادی طرح طرح آبرسانی به تبریز از زرینه‌رود رز حال فایده خالص (مبلیون ربا توع بازده داخلی (درضت) جدول ۲۹-۵- شاخص‌های اقتصادی طرح آبرسانی به تبریز از زرینه‌رود در تحلیل حساسیت ۰ نسبت فایده به : را نرخ بازده داخلی شرح ارزش حال فایده خالص (میلیون ریال) هزینه (درصد) ۳ ۳-۱-۳-۵ تفسیر سنجه‌های اقتصادی - حالت اصلی بررسی طرح آبرسانی به تبریز از زرینه‌رود با نرخ بازده داخلی اقتصادی ۱۳/۷ درصد و نسبت فایده به هزینه ۲/۶۳ از توجیه‌پذیری -------- صفحهٔ بعد -------- ۰ بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب ۰۰ است. البته در ارزش گذاری فایده‌های طرح (آب شهری و صنعتی) نیز تلاش شده تا فایده‌ها دست بالا برآورد نشود. - تحلیل حساسیت با توجه به عدم قطعیت در برآورد هزینه‌ها و فایده‌ها و همچنین در مفروضات محاسباتی» در موارد مختلف آزمون حساسیت انجام شده که نتایج آن را می‌توان به شکل زیر جمع‌بندی کرد: * افزایش نرخ بهره - تنزیل (در نظر گرفتن محدودیت سرمایه) موجب کاهش شاخص‌های نسبت فایده به هزینه و ارزش خالص شده است. بدیهی است که در این شرایط نرخ بازده داخلی تغییر نمی کند. با توجه به تحلیل‌های حساسیت در مورد نرخ‌های ۱۰ و ۱۲ درصدء طرح کماکان از توجیه‌پذیری مناسب اقتصادی برخوردار می‌باشد. * بدیهی است که افزایش هزینه موجب کاهش شاخص‌های اقتصادی نسبت فایده به هزینه, ارزش خالص و نرخ بازده داخلی می‌گردد. مع هذا طرح در این شرایط نیر طرح با داشتن نرخ بازده داخلی ۸۱۱/۸ کماکان از توجیه‌پذیری اقتصادی برخوردار است. *ه کاهش فایده‌ها مشابه افزایش هزینه عمل می‌کند. لازم به ذکر است که شاخص‌های اقتصادی طرح به کاهش فایده حساس تر است. به عنوان مثال ارزش خالص سالانه در شرایط افزایش هزینه‌هاء حدود ۲۵ کاهش می‌یابد» در حالیکه در شرایط کاهش فایده حدود 7/۴۵ کاهش می‌یاید. ۲-۳-۵- تحلیل مالی ۱-۲-۳-۵ داده‌های پایه ۱-۱-۲-۳-۵- هزینه‌ها هزینه‌های سرمایه‌گذاری اولیه و نگهداری - بهره‌برداری سالانه طرح آبرسانی به تبریز از زرینه‌رود در جدول (۲۷-۵) ارائه شده است. جدول ۲۷-۵- هزینه‌های سرمایه گذاری اولیه اجزای مختلف طرح آبرسانی به تبریز از زرینه‌رود واحد: میلیون یورو/میلیون ریال/ سال برآورد: ۱۳۸۸ سر ۲-۱-۲-۳-۵- درآمدها درآمدهای سازمان مجری در صورت اجرای این طرح عبارت است از: -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم - تشریح منال برای تحلیل اقتصادی و مالی )۱۱ دریافتی سازمان (مجری طرح) از محل آب بها براساس قیمت‌های سال ۱۳۸۸ معادل ۲۲۰,۱۷۸ تا ۲۷۲,۸۳۷ میلیون ریال خواهد بود. ۲-۲-۳-۵ محاسه سنجه‌های مالی - مبانی و مفروضات محاسباتی گرفته شده است. ۹ نرخ تسعیر ارز در این محاسبات ۱۴۹۱۷ ریال به ازای هر یورو در نظر گرفته شده است. * براساس پیش‌بینی‌های انجام شده, بخشی از هزینه‌های سرمایه‌گذاری طرح برابر با ۱۸۵/۳۰ میلیون یورو از طریق خواهد شد. مبلغ ۲۲/۷۰ میلیون یورو نیز از محل بودجه عمرانی دولت تامین خواهد شد. * ضوابط و شرایط تامین کنندگان مالی براساس طرح‌های مشابه در جدول (۲۸-۵) ارائه شده است. جدول ۲۸-۵- ضوابط و شرایط تامین کنندگان مالی طرح آبرسانی به تبریز از زرینه‌رود تسوا اک ما اور اه وا سس اس - جریان هزینه‌ها و درآمدها جداول (۲۹-۵) و (۳۰-۵) جریان گردش نقدی هزینه‌ها و درآمدهای مالی طرح را آرائه می‌دهند. - تهیه جریان نقدی مالی با توجه به هزینه‌ها و درآمدهای مالی طرح (جداول ۲۹-۵ و ۲۰-۵) و مفروضات ارائه شده»ء جدول گردش نقدی طرح (جدول ۳۱-۵) تنظیم و با استفاده از آن سنجه‌های مالی طرح محاسبه شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ر17 سال ۱۳۸۹ ۱۳۹۰ ۱۳۹۱ ۱۳۹۲ ۱۳۹۳ ۱۳۹۴ ۱۳۹۵ ۱۳۹۶ ۱۳۹۷ ۱۳۹۸ ۱۳۹۹ ۱۳۰۰ ۱۳۴۰۳ ۱۳۰۴ ۱۳:۰۵ ۱۳۰۶ ۱۳۷ ۱۳۱۰ ۱۳۱۱ ۱۳۱۲ ۱۳۱۳ ۱۳۱۴ ۱۳۱۵ ۱۳۱۶ ۱۳۱۷ ۱۳۱۸ ۱۳۱۹ ۱۳۲۰ ۱۳۳۱ ۱۳۳۲ ۱۳۳۳ جدول ۳۹-۵- جریان نقدءٍ سهم سرمایه‌گذاری دولت ایران ۱۳۳۳۶ ۹۷۹۵۷ ۹۷۹۵۷ ۹۷۵۷ ۴۹ بازنگری دستورالعمل بررس هزینه‌های مالی طرح آبرسانی به تبریز | هزینه نگهداری - بهره‌برداری ۳۲ ۳۳۳۵ ۹ مره ۸۵ ۳۶/۸۵ اره ۸۵ ۷۱/۸۳ ۶ ع۸۶ ۰ ۱۳۹۶۶ ۱۳۳/۱۹ ۱۳۹۹۵ ۱۳۱۹۵ ۱۹۱۵۹۶ ۲۳۳۳۳۹۲ ۳۹۱ ۳۲۳۹۷۵۹ ۳۳۴۳۱۵ ۳۹۱/۳ ۳۳۹ ۹ ۱ 0 ۳۶/۹۸ ۷۱۴ ۷ ۸ ۱/۹۹ ۱۱۹۱ از ۸6 ادها ۸ بمد اوه ۵ هه ۳۳۳۱ ها ی اقنصادی طرح‌ها و ز زرینه‌رود باز پرداخت وام ۳۱۴۵ ۶۳۸ ۶۴۵ از ۸۵۳۸ ۸ 0۲ ۳۴۸ ۳۵ کل هزینه ۱۳۳۳۲۶ ۹.۹۹۷ رده هه ۹۷ ۳۹ ۳۱۳/۸۹۸ 0۶ 0۰ ۵ شا ۳۶۵۶ ۳۳۵ ۳۳۳۷ ۳۶/۳۱ ۳۳۳ ۱۳۳/۱۹ ۱۳۹۹۵ ۱۷۳۹۷۵ ۱۹۱۷۳۹۸۶ ۳۱۳۳۳۳۹۲ ۳۹۱ ۳۹/۵۹ ۳۳۴۳۹۵ ۳۹۱/۳ ۳۳۹۹ ۹۷ ۱ 0 ۳۶/۹۸ ۷۴ ۷ ۱.۹۹ ۱۱ از هه ۸ ۱۸۸ ۳۱ -------- صفحهٔ بعد -------- رای تحلیل اقنصادی و مالی جدول ۳۰-۵- جریان نقدی ۱۹۱۳/۹ ۳۲۳۱۳۳۶ ۲۳۳۳۲۷ ۳۷۸۳۷ ۳۳۸ ۳۱۰۹۹۱ ۳۳۳۰ ۳۲ ۳۹۱ ۳۵۰ ۳۴۵۱۲ 0۸ ازز ید۸ ۳۶ ۷۱۳۹۳ ۰ ۹۶ ۸ ۳۶ ۱۰ ۱.۱۳۲۰۵ ۱۳۳۳۴۸ اش مره ها ۱۳۸ راب۱۳۸ زه وف هه ۱۶ ۱۸ ۳۳٩ ۳۲۳۶ ۳۳۹۹۱ درآمدهای مالی طرح آبرسانی به آب شرب ۳۳۹ ۳۳۲۱۹ ۳۴۰۷ ۳۳۴۱۴ ۳۱ ۸۸ اه هه 0۷ 0۵ 0۳۱ 0۸ 0/۸۸ 0/۵ ره هه ۹۱۱ از مه ۴۲ [۵ن مه اه ۵ ۸۵ اهر ۸ ۸ 0۳ ۱۰ ۶۳۳۰۶ ۶۳۹۹ ۶۳۹۱ ۷۳/۹۰ ۷/۵ ۷/۸۷ ۸۹۱ 3333333333 نبریز از زرینه‌رود ی ی ی ی ی ۱۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱ - سنجه‌های ۱ جدول ۳۱-۵- جریان نقدی ( کل هزینه ۱۳۴۳۶ ۵ ۵ ۵ ۳۹ ۳۱۳/۸۹۸ ۶ 0۰ ۶/۱۷ ۳۵۶ ۳۶۳۵ ۳۳۳ ۶۳۹۱ ۳۳۳۳۷ ۱۳۳/۱۹ ۱۳۹۹۵ ۱۳۱۹۷۵ ۱۳۹۱۳۵۹۶ ۳۲۳۳۳۳۹۲ ۳۹۱ ۳۹۵۹ ۳۳۴۳۱۵ ۳۹۱/۳ ۳۳۹۹ ری ۸8۸۵ ۱ 0 ۶/۹۸ ۷۱۴ ۷ ۸ ۱.۳/۹۹ ۱۸۹۱ از شا ۸6 هه ۱۸ ۱۸۸ [ ۵ ۸۵ رش بازنگری دستورالعمل سم رآمدهای مالی طرح آبرسانی به ی ی ی ی ی بررسی‌های اقتصادی طرح‌های سس تبریز از زرینه‌رود اس سا -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم - تشریح منال برای تحلیل اقتصادی و مالی ۱ جدول ۳۲-۵- نتایج محاسبات مالی طرح آبرسانی به تبریز از زرینه‌رود # نرخ بهره - تنزیل ۸ درصد ۳-۲-۳-۵- تفسیر سنجه‌های مالی با در نظر گرفتن ارقام فعلی تعرفه آب شهری و صنعتی و اعمال نرخ‌های تورم اشاره شده در مفروضات محاسباتی» طرح قادر است از محل درآمدهای خود هزینه‌های طرح را با نرخ بازده داخلی مالی برابر با ۹/۸ درصد پوشش دهد. بدیهی است که این نرخ برای سرمایه گذار با توجه به نرخ متوسط تورم ۱۵./ جذاب نمی‌باشد. اما از زاویه بخش دولتی این نرخ با توجه به بازپرداخت دیون به خزانه, نرخ مناسبی می‌باشد. شایان ذکر است که طرح در سال‌های اول تا نهم به‌دلیل پرداخت بازپرداخت وام با موازنه منفی پرداخت‌ها روبرو است که لزوم توجه به منابع اعتباری لازم در جهت تامین کسری بودجه مورد نیاز برای بهره‌برداری و نگهداری طرح را مورد تاکید قرار می‌دهد. 2-۵- تولید انرژی برقابی ۱-2-۵- تحلیل اقتصادی در این مثال یک نیروگاه برقابی با واحدهای غیر یکسان (یک واحد کوچک و دو واحد بزرگ) انتخاب شده است. ۱-۱-2-۵- داده‌های پایه جدول ۳۳-۵- مشخصات عمومی نیروگاه برقابی مورد بررسی ظرفیت نصب (مگاوات) انرزی کل آنرژی مطمئن ارژزی نویه دبی طراحی (متر هد طراحی (گیگاوات ساعت) | (گیگاوات ساعت) ‏ (گیگاوات ساعت) مکعب در ثانیه) (متر) ۱-۱-۱-2-۵- هزینه‌ها هزینه‌های احداث نیروگاه برقابی مورد نظر شامل هزینه‌های ساختمان نیروگاه» تجهیزات نیروگاهی و هزینه‌های مربوط به پوش هزینه‌های سرمایه‌گذاری نیروگاه (بدون پست و سیستم انتقال به شبکه) حدود ۱۱۶ میلیارد ریال (سازنده شرقی» چین) در ظرفیت نصب مورد بررسی برآورد شده است. همان‌طور که ملاحظه می‌شود حدود ۸۴ درصد هزینه‌های طرح به هزینه تجهیزات نیروگاهی و مابقی یب سایر هزینه‌های احدات نیروگاه (سیستم آبگیر و9 ساختمان نیروگاه) اختصاص دارد. -------- صفحهٔ بعد -------- هه بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب هزینه‌های بهره‌برداری و نگهداری سالانه تاسیسات طرح براساس مبانی محاسبات اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب" به صورت درصدی از هزینه‌های سرمایه‌گذاری اولیه" برآورد شده است (جدول ۳۵-۵). هزینه‌های جایگزینی بر پایه عمر اقتصادی اجزا متشکله طرح و دوره بهره‌برداری برآورد و در جریان گردش نقدی طرح لحاظ جدول ۳۶-۵- هزینه‌های سرمایه‌گذاری اولیه نیروگاه برقابی مورد بررسی ارقام: میلیون ریال و میلیون یورو / سال برآورد: ۱۳۸۸ هزینه‌های سرمایه گذاری اولیه دوره احدات نیروگاه تجهیزات نیروگاه سیستم آبگیر نیروگاه ‏ ساختمان نیروگاه 2 ۱ ای جدول ۳۵-۵- هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری نیروگاه برقابی مورد بررسی ارقام: میلیون ریال/ سال برآورد: ۱۳۸۸ زینه‌ها ۱ دبردا ظرفیت نصب (مگاوات) ۱ هزی ی نگبهداری بههردبر ری ۲-۱-۱-2-۵- فایده‌ها - راه حل جایگزین در چارچوب تحلیل اقتصادی, فایده‌های مستقیم حاصل از تولید آنرژی براساس هزینه‌های نیروگاه حرارتی جایگزین در طول دوره بررسی ارزش‌گذاری می‌شود. این هزینه‌ها شامل هزینه سرمایه‌گذاری اولیه, نگهداری و بهره‌برداری و جایگزینی برای تولید انرژی مطمئن است. با توجه به کارکرد نیروگاه برقابی مورد بررسی» نیروگاه سیکل ترکیبی به عنوان نیروگاه جایگزین در نظر گرفته شده جدول (۳۶-۵) اجزای فایده‌های طرح (هزینه‌های نیروگاه‌های حرارتی جایگزین) را به تفکیک نشان می‌دهد. همان‌طور که مشاهده می‌شود هزینه‌های ارزی و ریالی به ترتیب ۵۵ و ۴۵ درصد از کل هزینه‌های نیروگاه حرارتی را به خود اختصاص داده است. سهم عمده هزینه‌های نگهداری بهره‌برداری نیروگاه‌های حرارتی به سوخت اختصاص دارد. بدیمی است با تغییر قیمت سوخت. هزینه‌های کل نگهداری بهره‌برداری نیروگاه‌های حرارتی تغییر خواهد یافت. - کاهش هزینه‌های آلودگی زیست محیطی نیروگاه‌های حرارتی (گازی» سیکل ترکیبی و بخاری) برای تولید انرژی الکتریکی از سوخت‌های فسیلی استفاده می‌کنند که ۲- برای ساختمان نیروگاه ۰/۶ درصد و برای تحهیزات نیروگاه ۱ درصد هزینه‌های سرمایه‌گذاری اولیه منظور شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم - تشریح منال برای تحلیل اقتصادی و مالی 4اه !1 ح ۰ ۰.۰ ۱ ۰ ۰ ۰ ۰.۰ . ۸ 1 اس برقابی (جلوگیری از هزینه آلودگی زیست محیطی) به ازای هر کیلو وات ساعت ۸۳ ریال (بر مبنای بخشنامه هیئت وزیران) در محاسبات اقتصادی لحاظ شده است. جدول ۳۹-۵- فایده‌های طرح برقابی مورد بررسی سال برآورد: ۱۳۸۸/ ارقام: میلیون ریال ز دنه‌ها مایه‌گذار» نیووگاه هرینه‌های سرمایه تداری نیرو فایده‌های سالانه نگهداری -بهره‌برداری نیروگاه زیست کل حرارتی جایگزین محیطی ۳۲-۱-2-۵- محاسبه سنجه‌های اقتصادی - مبانی و مفروضات محاسباتی * ارزش‌گذاری و تقویم ریالی آثار مثبت و منفی طرح براساس قیمت‌های ثابت سال ۱۳۸۸ انجام گرفته است. شایان ذکر است که آخرین اطلاعات دریافتی در خصوص هزینه‌های نیروگاه‌های حرارتی» از سازمان برق ایران مربوط به سال ۱۳۸۴ می‌باشد که با ضرایب نرخ رشد (سالانه ۲/۵ درصد ارزی و ۱۵ درصد ریالی) برای سال ۱۳۸۸ به‌هنگام گردیده است. * نرخ بهره - تنزیل در حالت اصلی ۸ درصد در نظر گرفته شده است. نرخ تسعیر ارز برای هر یورو معادل ۱۳۳۶۰ریال در نظر گرفته شده است. * عمرمفید تجهیزات الکترومکانیکی ۳۰ سال و ساختمان نیروگاه ۵۰ سال در نظر گرفته شده است". * محدودیت سوخت رسانی در فصل سرما مورد توجه قرار گرفته و قیمت‌های سوخت" به شرح زیر در محاسبات اقتصادی ۵ قیمت گاز طبیعی: ۶۹۰ ریال به ازاء هر مترمکعب (۷۵ درصد) 0 قیمت گازوییل: ۶۰۰۰ ریال به ازاء هر لیتر (۲۵ درصد) - جریان گردش نقدی هزینه‌هاء فایده‌ها و کل طرح جریان گردش نقدی هزینه‌هاء فایده‌ها و گردش نقدی طرح می‌تواند مشابه مثال ۱-۱-۵ تنظیم گردد. - سنجه‌های اقتصادی ۱- نیروگاه‌های برقابی موجب تولید گاز متان می‌شوند. اما میزان آلودگی این گاز با سوخت‌های فسیلی قابل مقایسه نیست. ۳- بخشنامه شماره ۲/۲/۲۹۷۳ مورخ ۹ /ع شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران و آخرین | ستعلام به عمل آمده از شرکت ملی نفت ایران در خصوص قیمت فرآورده‌های نفتی -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب جدول ۵-/۳۹- شاخص‌های اقتصادی نیروگاه برقابی مورد بررسی در حالت اصلی شاخص‌های اقتصادی طرح أ ۰ خا سا ۰ ۰ نک ۱ ۰.۰ سا ۰۰ نسبت فایده به هزینه رز خالص سالانه نرخ بازده داخلی موه و (میلیون ریال) انرژی برقابی (ریال) جدول ۳۸-۵- شاخص‌های اقتصادی نیروگاه برقابی مورد بررسی تحلیل حساسیت شرح نسبت فایده به ارزش خالص سالانه نرخ بازده داخلی :) هزینه یک کیلوات ساعت هزینه (میلیون ریال) انرژی برقابی (ریال) ۶۷ ۱۳۴ ۲۳۷۶| ۱/۲ ۷ ۳۴ ۷۷۳ ۷ سا ۸۸ ۹۰ ۱۱ ۳-۱-2-۵ تفسیر سنجه‌های اقتصادی - حالت اصلی بررسی طرح احداث نیروگاه برقابی ۹/۴۷ مگاواتی قادر به تولید ۲۱/۵۷ گیگاوات ساعت انرژی در سال می‌باشد که از این میزان انرژی تولیدی ۱۰/۸۴ گیگاوات ساعت آن انرژی مطمئن و ۱۰/۷۳ گیگاوات ساعت آن انرژی ثانویه می‌باشد. در حالت اصلی بررسی, ارزش فایده خالص سالانه طرح برابر ۲۷۶۴میلیون ریال, راندمان اقتصادی (نسبت فایده به هزینه) معادل ۱/۳ و طرح تانرخ بهره تنزیل ۴ درصد از توجیه اقتصادی برخوردار است. هزینه تمام شده هر کیلو وات انرژی تولیدی برابر ۵۱۱ ریال است. - تحلیل حساسیت با توجه به عدم قطعیت در برآورد هزینه‌ها و فایده‌ها و همجنین در مفروضات محاسباتیء در موارد مختلف آزمون حساسیت انجام شده که نتایج آن را می‌توان به شکل زیر جمع‌بندی کرد: * افزایش نرخ بهره - تنزیل (در نظر گرفتن محدودیت سرمایه) موجب کاهش شاخص‌های نسبت فایده به هزینه ارزش خالص و افزایش قیمت تمام شده هر کیلو وات ساعت انرژی می‌گردد (به ترتیب ۸ ۳۷و ۲۱ درصد). * بدیهی است که افزایش هزینه نیز موجب کاهش شاخص‌های اقتصادی نسبت فایده به هزینه, ارزش خالص و نرخ بازده داخلی و همچنین افزایش هزینه هر کیلو وات ساعت انرژی می‌گردد. مع هذا طرح در این شرایط یر با داشتن نرخ بازده داخلی ۹/۷/ کماکان از توجیه‌پذیری اقتصادی برخوردار است. کاهش فایده‌ها مشابه افزایش هزینه عمل می‌کند. با این تفاوت که هزینه هر کیلو وات ساعت انرژی تغییری نمی کند. لازم به ذکر است که شاخص‌های اقتصادی طرح به کاهش فایده حساس‌تر است. به عنوان مثال نرخ ارزش خالص سالانه در شرایط افزایش هزینه‌هاء حدود ۳۷/ کاهش می‌یاید» در حالیکه در شرایط کاهش فایده حدود ۷۹/ کاهش می‌یاید. ۹ کاهش هزینه‌های سوخت به میزان ۵۰ طرح را با نرخ بازده داخلی ۷/۵ در استانه توجیه‌پذیری اقتصادی قرار می‌دهد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم - تشریح مثال برای تحلیل اقتصادی و مالی ۳ شششجشجشججچجججچججججچججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججج وت ۲-2-۵- تحلیل مالی تحلیل مالی طرح از دیدگاه دی‌نفعان در چارچوب هزینه-درآمد مالی صورت می‌گیرد. در این چارچوب هزینه‌ها و درامدهای ناشی از اجرای طرح از دیدگاه هر یک از دذی‌نفعان تشریح و سنجه‌های مالی محاسبه می‌شوند. در این بررسی اثرات طرح از دیدگاه محری طرح و سرمایه‌گذار بخش غیردولتی آنجام یافته است. جدول (۵- ۳۹) عناوین هزینه‌ها و درامدهای ناشی از اجرای طرح را از دیدگاه جدول ۳۹-۵- هزینه‌ها و درآمدهای طرح از دیدگاه ذی‌نفعان کلیدی هزینه‌های طرح درآمدهای طرح ۵ هزینه سرمایه‌گذاری نیروگاه و تجهیزات وابسته به آن ۹ - خالص درامد ناشی از فروش برق (براساس ی - هزینه جاری: بازار برق) 3 هزینه نگهداری و بهره‌برداری از نیروگاه و تاسیسات وابسته به آن - درآمد استفاده از اعتبارات مکانیزم توسعه پاک ل توضیح اینکه در مورد طرح‌های عمرانی انتفاعی» باید هزینه‌های سرمایه‌گذاری ثابت طرح (بسته به نوع | (10۸/1-)) (در تحلیل حساسیت) ات و شرایط منابع تامین مالی) بازپرداخت شود. اقساط مربوط به بازپرداخت منابع مالی استقراضی (دولتی و یا خصوصی جهت تامین هزینه‌های سرمایه‌گذاری) به عنوان هزینه‌های ثابت منظور می‌شود. - هزینه‌های ثابت: ( : , : هزینه سرمایه‌گذاری نیروگاه و تجهیزات وابسته به آن به خ بر تشن رد ان وگاه‌ها هزینه‌های بیمه و خدمات مدیریت مالی طرح در دوره احداث مصویه فرب یی برق از یرو کی 3 درآمد استفاده از اعتبارات مکانیزم توسعه پاک اه - هزینه جاری: ۹ ۰ ۹ ۳ : (12۸/1:)) در تحلیل حساسیت) هزینه نگهداری و بهره‌برداری از نیروگاه و تاسیسات وابسته به آن ۱-۲-2-۵ داده‌های پایه ۱-۱-۲-2-۵- هزینه‌ها هزینه‌های سرمایه گذاری مالی نیروگاه مورذ بررسی و برنامه اجرایی آن در جدول (۴۰-۵) ارائه شده است. جدول ۶۰-۵- هزینه‌های سرمایه‌گذاری مالی نیروگاه مورد بررسی و برنامه اجرایی ارقام: میلیون ریال / سال برآورد: ۱۳۸۸ ارزی ریالی کل سرح سال : 6 0۰ (میلیون یورو) (میلیون ریال) (میلیون ریال) تجهیزات الکترومکانیکا الا را تا ۳۵۴۳ 9 تا با افشا و ور ی یات هد ومکانی الا تا اه 9 از رو وتا ۲ ای ۲ ی ساختمان کح کت پست و اتصال به شبکه س تت ااشغغاا ۵ ٍ و ات با شاد ۱ 5 -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۰ بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب هزینه‌های بهره‌برداری و نگهداری به صورت درصدی از هزینه‌های سرمایه‌گذاری اولیه» محاسبه شده و در جدول (۳۴۱-۵) ارائه گردیده است. جدول ۶۱-۵- هزینه‌های بهره‌برداری و نگهداری مالی نیروگاه مورد بررسی ارقام: میلیون ریال/ سال برآورد: ۱۳۸۸ تجهیزات الکترومکانیکال الک هس ۳۳۳ سس ۲-۱-۲-2-۵- درآمدها درأمدهای طرح در گزینه‌های مختلف تامین مالی متفاوت است. در صورتی که فرض شود سرمایه‌گذاری توسط کارفرمای دولنی انجام گردد, مبنای برآورد قیمت‌های فروش برق» آیین‌نامه اجرایی شرایط و تضمین خرید برق موضوع بند «ب» ماده (۲۵) قانون برنامه چهارم توسعه به دو صورت زیر است: الف- در چارچوب بازار عمده فروشی برق ب- براساس نرخ‌های زیر: - ساعات عادی ۱۱۰ ریال به ازای هر کیلووات‌ساعت - ساعات کم‌باری ۵۰ ریال به ازای هر کیلووات‌ساعت - ساعات اوج ۲۸۰ ریال به ازای هر کیلووات‌ساعت در صورت تضمین تولیدکننده نسبت به تحویل انرژی برق در ساعات اوج بار به میزان مقرر در قرارداد مربوطه و ۱۵۰ ریال به ازای هر کیلووات‌ساعت در غیر این صورت. در این مثال با توجه به میانگین قیمت برق در بازار برق در سال ۱۳۸۸ نرخ‌های زیر ملاک عمل قرار گرفته است: - در ساعات اوج بار: ۲۷۳ ریال به ازای هر کیلووات ساعت (برای ۴ ساعت در شبانه روز) - ساعات عادی و کم‌باری ۱۶۰ ریال به ازای هر کیلووات ساعت (حداکثر برای ۲۰ ساعت در شبانه روز) با توجه به قیمت‌های فوق و کارکرد نیروگاه در طی ۲۳ ساعت. قیمت خرید برق حدودا ۱۷۹ ریال به ازای هرکیلووات ساعت خواهد شد. جدول (۴۲-۵) درآمدهای مالی طرح را نشان می‌دهد. جدول ۶۲-۵- درآمد مالی بخش دولتی در نیروگاه برقابی مورد بررسی ارقام: میلیون ریال/ سال برآورد: ۱۳۸۸ میزان تولید انرزی (گیگاوات ساعت) فروش انرژی ۱۹۳۹ ۱۹۹۹ ۳/۸۹۱۷ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم - تشریح منال برای تحلیل اقتصادی و مالی )۱۳ درصورتی که سرمایه‌گذاری توسط بخش غیردولتی انجام پذیرد. با توجه به اینکه ظرفیت نصب نیروگاه مورد بررسی کم‌تر از ۱۰ مگاوات است. شرایط خرید برق از این نوع نیرو گاه‌ها با توجه ید «تصویب نامه شماره ت۳۳ ۵ مورخ ۱۳/۸/۱۵ هثیت وزیران» به صورت زیر است: - ۱۳۰۰ریال به ازای هر کیلووات ساعت برای ساعات اوج و میان باری (حداکثر برای ۱۶ ساعت در شبانه روز) - ۰۰ هریال به ازای هر کیلووات ساعت برای ساعات کم‌باری (برای ۴ ساعت در شبانه روز) با توجه به قیمت‌های فوق و کارکرد نیروگاه در طی ۲۳ ساعت» قیمت فروش برق حدودا ۱۰۱۷ ریال به ازای هرکیلووات ساعت خواهد شد. با توجه به میزان تولید انرژی در نیروگاه» درآمد تولید انرژی در جدول (۴۳-۵) ارائه شده است. جدول ۶۳-۵- درآمد مالی بخش غیردولتی در نیروگاه مورد بررسی ارقام: میلیون ریال/ سال برآورد: ۱۳۸۸ میزان تولید انرژی (گیگاوات ساعت) فروش انرژزی ص ی # به منظور حذف ریسک سرمایه‌گذار » در محاسبه درآمد تنها ۴۰ درصد انرژی ثانویه ارزش‌گذاری شده است. علاوه بر این با توجه به امکان استفاده از اعتبارات ایجاد شده توسط مکانیزم توسعه پاک (/1۸))» درآمد دیگری نیز در حالت جدول ۶2۶-۵ درآمد استفاده از اعتبارات /1۸-) در تحلیل حساسیت درآمد ۲-101 پرداختی بابت کاهش هر تن ,۲0 (یورو) میزان کاهش انتشار 0 (تن) و ۲-۲-2-۵ محاسبه سنجه‌های مالی - مبانی و مفروضات محاسباتی * درآمدها با فرض سرمایه‌گذاری توسط بخش دولتی با توجه به میانگین قیمت‌های سال ۱۳۸۷ برق در بازار برق و با فرض سرمایه‌گذاری توسط بخش غیردولتی (بخش خصوصی) براساس «تصویب نامه شماره ۱۴۲۵۵۱/ت ۰۴۱۱۱۲۳ مورخ ۵ هئیت وزیران» محاسبه شده است (بحث تفصیلی این مورد در بند ۱-۲-۳-۵ارائه شده است). * نرخ تورم درآمدهای طرح, با توجه به نرخ تعدیل درآمدها در آیین‌نامه اجرایی بند «ب» ماده (۲۵) قانون برنامه چهارم توسعه برابر با ۱۰ درصد در نظر گرفته شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۳ بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب * در شرایط تامین اعتبارات طرح از محل منابع دولتی» نرخ سود ۱۲ درصد. دوره خواب ۲ سال,ء دوره بازپرداخت اقساط ۵ سال در نظر گرفته شده است". شایان ذکر است که در این حالت محاسبه اقساط با احتساب تعدیل دوره اجرا" و محاسبه سود وام از ابتدای دوره بهره‌برداری انجام شده است. محاسبه اقساط با شرایط فوق به طور نمونه بتواند از تسهیلات فاینانس صندوق ذخیره آرزی با شرایط زیر استفاده نماید: ۵ نرخ بهره: ۱۳ درصد" ۵ دوره تنفس: صفر سال ۵ دوره بازپرداخت: ۸ ۵ سال * نرخ تورم هزینه‌ها در طی دوره اجرا با توجه به میانگین ۵ سال گذشته شاخص اعلام شده رشد سیویل و تجهیزات توسط معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی ریاست جمهوری, ۱۵ درصد و نرخ تورم هزینه‌ها در طی دوره بهره‌برداری با توجه به میانگین نرخ تورم اجزای هزینه‌های بهره‌برداری و نگهداری برابر با ۱۲ درصد در نظر گرفته شده است. * نرخ تسعیر ارز در این محاسبات ۱۳۳۶۰ ریال به ازای هر یورو (متوسط سال ۱۳۸۷) در نظر گرفته شده است. * بر طبق ماده ۱۰۵ قانون مالیات‌های مستقیم» جمع درآمد شرکت‌ها و درآأمد ناشی از فعالیت‌های انتفاعی سایر اشخاص حقوقی که از منابع مختلف در آیران یا خارج از ایران تحصیل می‌شود. پس از وضع زیان‌های حاصل از منابع غیرمعاف و نرخ بیست‌وپنج درصد (۲۵) خواهند بود. * دوره بررسی معادل ۳۰ سال فرض گردیده است. - تهیه جریان نقدی هزینه‌ها و فایده‌های مالی پس از تشکیل جریان گردش نقدی هزینه‌ها و درأمدهای مالی (مشابه مثال ۲-۲-۵) می‌توان جدول گردش نقدی طرح را - سنجه‌های مالی جداول (۴۶-۵) الی (۵- ۴۹) سنحه‌های مالی طرح برقابی مورد بررسی را در حالت اصلی و تحلیل حساسیت نشان می‌دهد. ۱- طبق ماده ۳۲ قانون برنامه و بودجهء اعتبارات به صورت وام در اختیار دستگاه اجرایی قرار گرفته و باید با نرخ سود پایه تسهیلات سرمایه‌گذاری به خزانه دولت بازپرداخت شوند. البته درصورتی که علل اقتصادی یا اجتماعی و اعمال سیاست‌های دولت در قیمت‌گذاری کالاها و خدمات تولیدی حاصل از اجرای طرح موجب زیان دستگاه اجرایی شود. این زیان توسط معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رئیس‌جمهور (موضوع ماده ۶۹ قانون محاسبات عمومی) محاسبه شده و از روش‌های (بخشودگی اصل وام حداکنر تا ۵۰ درصد و پا بخشودگی سود متعلقه تا حد تامین زیان مورد محاسبه) تامین می‌شود. ۲- در پیش‌بینی اعتبارات مورد نیازء هزینه برآورد شده بر پایه قیمت ثابت سال ۱۳۸۷ مد نظر قرار گرفته است اما از آنجا که در این بررسی محاسبه شاخص‌های مالی در شرایط واقعی و با قیمت‌های جاری مورد توجه قرار گرفته است. در محاسبات مربوط به بازپرداخت تسهیلات طرح, تورم هزینه‌ها در ۳- با احتساب تغییرات نرخ تسعیر ارز در سال‌های دوره بازپرداخت -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم - تشریح مال برای تحلیل اقتصادی و مالی ۱۳ ی جدول ۶۵-۵- گردش نقدی تسهیلات طرح از دیدگاه دولت در طرح برقابی مورد بررسی ارقام: میلیون ریال 333 جک تحص اک هی شش هک را تا مک اک ۹۵0 جدول 21-۵- شاخص‌های مالی طرح برقابی مورد بررسی در بخش دولتی نیع بارده خی مالی (درص) ۲ ۰۳۳۷ (ملیون ربان) ۲ دورد باوگشت سرماید (سال) #نرخ بهره - تنزیل ۱۴ درصد جدول ۶۷-۵- شاخص‌های مالی طرح مورد بررسی در صورت تامین سرمایه به صورت فاینانس توسط بخش غیردولتی شاخص مالی نرخ بازده داخلی مالی (درصد) 7۷ (میلیون ریال) دوره با ز گشت سرمایه (سال) جدول 2۸-۵- شاخص‌های مالی طرح برقابی مورد بررسی در بخش دولتی در تحلیل حساسیت # نرخ بهره - تنریل ۱۴ درصد جدول 2۹-۵- شاخص‌های مالی طرح برقابی مورد بررسی در صورت تامین سرمایه توسط بخش غیردولتی در تحلیل حساسیت شاخص مالی نرخ بازده داخلی مالی (درصد) ۱ 8۳۷* (میلیون ریال) | دوره بازگشت سرمایه (سال) * نرخ بهره - تنزیل ۱۳ درصد -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳5 بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب ۳-۲-2-۵ تفسیر سنجه‌های مالی - حالت اصلی بررسی در شرایط اعمال قانون باز پرداخت سرمایه‌گذاری توسط بخش دولتی؛ طرح با تعرفه‌های موجود بازار برق, دارای نرخ بازده داخلی ۱ است که دارای توجیه مالی نمی‌باشد. دراین حالت با نرخ بهره - تنزیل ۱۴ ارزش حال خالص طرح منفی (۱۰۷۹۹۴-) و نقطه سربه سری طرح ۲۹ سال می‌باشد. چنانچه بخش خصوصی در این طرح سرمایه‌گذاری کرده و از تعرفه‌های ویژه مربوط به نیروگاه‌های زیر ۱۰ مگاوات استفاده نمایدء با استفاده از تسهیلات فاینانس صندوق ذخیره ارزی» نرخ بازده داخلی طرح ۲۴/۴ ۸ است که نشان دهنده توجیه‌پذیری مناسب مالی است. در این شرایط ارزش خالص طرح حدود ۶۶ میلیارد ریال و نقطه سر به سری ۱۰ سال (با نرخ بهره - تنزیل ۸۱۴) می‌باشد. - تحلیل حساسیت موارد مختلف تحلیل حساسیت درحالت اول یعنی سرمایه‌گذاری توسط بخش دولتی موید آن است که: * در شرایط باز پرداخت ۵۰ اعتبارات. طرح کماکان با نرخ بازده داخلی ۵/۳ از نظر مالی توجیه پذیر نمی‌باشد. * در شرایط بازپرداخت ۵۰ درصد اعتبارات و بخشودگی سود متعلقه طرح با نرخ بازده داخلی ۰۱۰/۷ از توجیه مالی برخوردار * در شرایط باز پرداخت تمامی اعتبارات و استفاده از درآمد ۷-) نیز طرح با نرخ بازده داخلی ۵/۸ از توجیه‌پذیری مالی برخوردار نمی‌باشد. موارد مختلف تحلیل حساسیت درحالت دوم یعنی سرمایه‌گذاری توسط بخش غیردولتی موید آن است که: * در شرایط استفاده از تسهیلات بانک توسعه اسلامی, با توجه به شرایط سهل تر تامین منابع مالی (نرخ بهره کم‌تر و..)» شاخص‌های مالی افزایش یافته و توجیه‌پذیری مالی طرح بهتر خواهد شد. * در شرایط استفاده از فاینانس به همراه درآمدهای ۲1001 نیز شاخص‌های مالی نسبت به حالت اصلی افزایش می‌یابد (نرخ بازده داخلی از ۱۹/۷ به ۲۱/۳ تغییر می‌کند). ۵-۵- جمع‌آوری و تصفیه فاضلاب ۱-۵-۵- تحلیل اقتصادی طرح‌های شبکه جمع‌آوری و احداث تصفیه‌خانه فاضلاب درزمره طرح‌های مهم بخش آب می‌باشند. از آنجا که این طرح‌ها از زیربنایی‌ترین نیازهای توسعه شهری می‌باشند. لذا همواره احداث این تاسیسات از سوی مسوولان شهری مورد تقاضا است. نتایج تحلیل اقتصادی و تحلیل مالی در قالب شاخص‌های اقتصادی و مالی می‌تواند اطلاعات مفیدی را در اختیار تصمیم گیرندگان قرار دهد. این شاخص‌ها به عنوان یکی از معیارهای اولویت بندی اجرای آنها از اهمیت خاصی برخوردار است. در این مثال براساس اصولی که دراین راهنما به آنها اشاره شده است» نحوه محاسبه شاخص‌های اقتصادی و مالی اجرای یک طرح شبکه جمع‌آوری و احداث تصفیه‌خانه مورد بحث قرار خواهد گرفت. -------- صفحهٔ بعد -------- فص ی ۵ ل پنجم - تشریح مثال برای تحلیل اقتصادی و مالی ۳ نوی -۱-۱-۵۰- داده‌های پایه مهم‌ترین پارامترهای طراحی و خلاصه ای از مشخصات فنی اجزای طرح خط انتقال فاضلاب طرح مورد بررسی در این مثال ان می‌دهد. مهم‌ترین پارامترهای طراحی ۰ جمعیت سال مبداء ۰ نفر 8 تولید سرانه فاضلاب در سال مقصد ۰ لیتر به ازای هر نفر در روز مساحت منطقه ۰ هکتار تراکم جمعیت در نواحی وضع موجود ۱ نفر در هکتار ۰ تراکم جمعیت در نواحی توسعه ۰ نفر در هکتار باران طراحی ۳ میلی‌متر (باران پنج ساله ۶ ساعته) ضریب رواناب ۸ (به روش [۲۵110۵) ۰ مقدار نشتاب ۵ متر مکعب در هکتار در روز نوع سیستم شبکه جمع‌آوری فاضلاب مختلط برای سطح فعلی شهر و مجزا برای سطوح توسعه ۰ حداقل سرعت مجاز در کلتکتورهای اصلی ۶ مترمکعب در ثانیه 8 دوره بازگشت بارش طراحی ۵ سال خلاصه ای از مشخصات فنی اجزای طرح خط انتقال فاضلاب * . طول کل خط ۵ کیلومتر قطر خط لوله ۰ و ۱۸۰۰ میلی‌متر جنس خط لوله بتنی شبکه جمع‌آوری فاضلاب ۹ طول کل فاضلاب‌روهای اصلی ۶ کیلومتر ۰ جنس فاضلاب‌روهای اصلی بتنی * _طول کل فاضلاب‌روهای نیمه اصلی ۰ کیلومتر ۰ جنس فاضلاب‌روهای نیمه اصلی بتنی 9 طول کل فاضلاب‌روهای فرعی (کوچک‌تر از ۴۰۰ میلی‌متر) ۰ کیلومتر 6 جنس فاضلاب‌روهای فرعی پلی اتیلن ۰ تعداد سرریز آب باران ‎۹٩‏ عدد ۰ تعداد مدول ۴ عدد 8 دبی تصفیه هر مدول ۵ متر مکعب بر ثانیه ۰ مساحت تصفیه‌خانه ۰ هکتار ۴ روش تصفیه لجن فعال (اختلاط کامل با استفاده از هاضم‌های هوازی) میزان برق مصرف هر مدول ۵ گیگاوات ساعت در سال -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۲ بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب ۱-۱-۱-۵-۵- هزینه‌ها منظور از هزینه» کل مخارج و خسارت‌های ریالی است که سازمان اجرایی جهت اجرا و تامین هدف طرح به طور مستقیم و قابل تبدیل به ارزش‌های ریالی متحمل می‌شود. هزینه‌های فوق از اقلام سرمایه‌گذاری اولیه, نگهداری - بهره‌برداری و جایگزینی تشکیل هزینه‌های سرمایه‌گذاری اولیه و نگهداری - بهره‌برداری طرح شامل هزینه خطوط انتقال, خطوط اصلی و خطوط فرعی و تاسیسات مربوطه به انتقال فاضلاب و همچنین هزینه تصفیه‌خانه است. جهت برآورد شاخص‌های اقتصادی هزینه‌های انتقالی (مالیات‌ها و ضریب منطقه‌ای) و یارانه‌ها (در مورد قیمت سوخت) حذف گردیده است. هزینه‌های نگهداری - بهره‌برداری نیز باتوجه به طرح‌های مشابه براساس درصدی از هزینه‌های سرمایه‌گذاری برآورد شده است. (جدول ۵۰-۵) باتوجه به هدف طرح که دفع بهداشتی فاضلاب شهر همدان می‌باشد کلیه هزینه‌های طرح به این هدف اختصاص یافته است. شایان ذکر است که هزینه‌های ریخته شده" (انجام شده) مربوط به خطوط فرعی تا کنون در حالت اصلی بررسی دخالت داده نشده جدول ۵۰-۵- هزینه‌های سرمایه‌گذاری اولیه و هزینه‌های نگهداری- بهره‌برداری سالانه طرح فاضلاب همدان سال:۱۳۷۸/ ارقام: میلیون ریال سرمایه گذاری اولیه نگهداری - بهره‌برداری سک خطوط فرعی ۱۳۳ ۵ تصفیه‌خانه ۱۳۹۹۵۷ ۵ * ال :00 ۲-۱-۱-۵-۵- فایده‌ها - راه حل جایگزین در هر شرایطی فاضلاب‌های خانگی, مراکز درمانی» مراکز صنعتی و ... باید دفع گردد.ء در صورت عدم دخالت دولت و اجرای طرح‌های فنی و جامع دفع بهداشتی فاضلاب» هر بهره‌بردار به روش خود سعی در دفع فاضلاب دارد. در حال حاضر حفر یک چاه فاضلاب به‌ویژه در زمین‌های سخت دارای هزینه قابل توجهی است که تخلیه گاه به گاه این چاه‌ها نیز مشکل و هزینه براست. از طرفی حفر چاه آن طوری که در بعضی از ساختمان‌ها مرسوم است در زیربناهای مسکونی گاه بسیار خطرناک بوده و در کشور ما نمونه فروکش کردن این چاه‌ها کم نبوده است. 2- 5 ‏ا‎ ۲0٩۵ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم - تشریح مثال برای تحلیل اقتصادی و مالی ۳۳ در شهر همدان فقط در ۲۰ درصد مساحت شهر امکان حفر چاه‌های جذبی وجود دارد و در بقیه سطوح به علت شرایط زمین ساختی (بالا بودن سنگ کف) امکان دفع سنتی فاضلاب‌ها از طریق چاه‌های جذبی میسر نمی‌باشد. در این قسمت‌ها مردم مجبور هستند با استفاده از لوله‌های پلی اتیلن فاضلاب خانگی خود را به نزدیکترین کانال عمومی دفع فاضلاب انتقال دهند. باتوجه به مطالب فوق و براساس آمار و اطلاعات قابل دسترس متوسط هزینه دفع فاضلاب به روش سنتی برای هر مشترک جدید ۴/۲۴ میلیون ریال در نظر گرفته شده است. - کاهش هزینه‌های بیماری ناشی از آب آلوده به طور کلی تخلیه فاضلاب‌های تصفیه نشده به محیط زیست علاوه بر خطرهای مستلیمی که | برای بهداشت مردم ایجاد به طور کلی لا سوء تخلیه کنترل نشده فاضلاب را می‌توان به سه گروه زیستی (بیولوژیکی)» فیزیکی و شیمیایی تقسیم کرد. برای بوی ناخوشایند» کاهش ارزش منازل مسکونی نزدیک فاضلاب‌روهای روباز و ... در این مثال تلاش شده تا با استفاده از آخرین آمار بیماری‌های ناشی از آلودگی آب که مربوط به سال ۱۳۷۷ می‌باشد و استعلام هزینه از مراکز درمانی دولتی» رقمی در این مورد برآورد گردد. جدول (۵۱-۵) آمار مربوط به مهم‌ترین بیماری‌ها را در شهر همدان و بهار نشان می‌دهد. جدول ۵۱-۵- تعداد بیماری‌های ناشی ۳ ز آلودگی آب در طرح فاضلاب همدان وی و و مه ی شایان ذکر است که بخشی از بیماری‌های فوق احتیاج به درمان‌های بلندمدت دارد. به عنوان مثال بیماری مربوط به وبای التور, در با توجه به مطالب فوق هزینه خسارت (درمان و بیکاری) سالانه بیماری‌های ناشی از آلودگی آب در سال اول بهره‌برداری حدود ۲۱۰۰۰ میلیون ریال برآورد می‌شود. بدیهی است این ارقام با افزایش جمعیت و به تبع آن دفع بیش‌تر فاضلاب و آلودگی بیش‌تر آبها روندی صعودی خواهد داشت. روند افزایش هزینه فوق در این بررسی با فرض محافظه کارانه معادل روند رشد جمعیت در نظر گرفته شده است. - استفاده از پساب تصفیه شده پساب تصفیه شده فاضلاب قابل استفاده در اراضی پائین دست شهر همدان می‌باشد. این آب به مثابه آب تنظیمی قادر خواهد بود ۱- هزینه هر حلقه چاه جذبی ۱/۳۲ میلیون ریال هزینه دفع فاضلاب با استفاده از لوله پلی‌اتیلن برای هر واحد مسکونی ۵ میلیون ریال (۴۰ متر لوله از قرار متری ۱۳۵۰۰۰ ریال) -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۸ بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب ۲-۱-۵-۵ محاسبه سنجه‌های اقتصادی -مبانی و مفروضات محاسباتی * براساس بخشنامه سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی وقت" نرخ تنزیل در حالت اصلی ۵ درصد در نظر گرفته شده است. ٩‏ قیمت انرژی الکتریکی در محاسبات اقتصادی ۴ سنت به ازاء هر کیلووات ساعت (معادل هزینه فرصت از دست رفته انرژی الکتریکی) ونرخ تسعیر ارز برای هر دلار ۸۰۲۵ ریال در نظر گرفته شده است. ۰ سایر مفروضات محاسباتی در جدول (۵۲-۵) ارائه شده است. جدول ۵۲-۵- مفروضات محاسبات اقتصادی طرح فاضلاب همدان . خط انتقال ۲ خطوط اصلی و نیمه اصلی | خطوط : تصفیه - جریان هزینه‌ها, فایده‌ها و تهیه جریان نقدی اقتصادی با توجه به تشکیل جریان هزینه‌ها و فایده‌های طرح (مشابه مثال ۱-۱-۵) و مفروضات ارائه شده, جدول گردش نقدی طرح تنظیم و با استفاده از آن سنجه‌های اقتصادی محاسبه شده است. - سنجه‌های اقتصادی جدول ۵۳-۵- شاخص‌های اقتصادی طرح فاضلاب همدان شرح نسبت فایده به هزٍنه ۱ ارزض خاص سالاله | هت ۵ ۳۳۵ نرخ بازده داخلی (درصد) (میلیون ریال) مترمکعب فاضلاب (ریال) ۱- نیاز آبی هر هکتار ۱۱۵۰۰ مترمکعب در نظر گرفته شده است. ۲- بخشنامه شماره ۱۰۵/۱۹۵۳۱-۵۴/۷۳۳۲ مورخ ۱۳۸۰/۱۱/۲۱ ۳- به‌جز هزینه سوختء (سوخت هر مدول تصفیه‌خانه معادل ۱۰/۵۱۲ گیگاوات ساعت می‌باشد که با احتساب هر کیلووات ساعت ۳۲۱ ریال به هزینه‌های نگهداری بهره‌برداری اضافه شده است). -------- صفحهٔ بعد -------- قصل پنجم - نشسریح مال برای تحلیل اقنصادی و مالی ۱۳۹ جدول ۵2۶-۵- شاخص‌های اقتصادی طرح فاضلاب همدان در تحلیل حساسیت شرح نسبت فایده به هزینه ارزش خالص سالانه هزینه تمام شده دفع هر نرخ بازده داخلی طرح با داشتن نسبت فایده به هزینه (۳0/) ۱/۳ ارزش خالص سالانه (--8) حدود ۱۵ میلیارد ریال و نرخ بازده داخلی (11) ۷/۴ درصد از نظر اقتصادی توجیه پذیر می‌باشد. هزینه دفع هر متر مکعب فاضلاب به شیوه بهداشتی» ۱۰۸۷ ریال محاسبه شده است. * تغییرات نرخ بهره - تنزیل: افزایش نرخ بهره - تنزیل (افزایش نرخ تنزیل معیار) موجب کاهش سنجه‌های نسبت فایده به هزینه و آرزش خالص و افزایش نرخ واحد دفع فاضلاب می‌گردد. به عبارت دیگر افزایش نرخ بهره- تنزیل, حساسیت سنحه‌های اقتصادی را نسبت به محدودیت سرمایه نشان می‌دهد. همان‌طور که جدول (۵- ۵۴) نشان می‌دهد نسبت فایده به هزینه در نرخ‌های ۸ و۱۰ ۸ کم‌تر از یک و ارزش خالص کنونی منفی است و طرح در این نرخ‌ها از توجیه * افزایش هزینه‌ها: افزایش هزینه‌ها به میزان ۲۰ موجب کاهش نسبت فایده به هزینه و افزایش هزینه تمام شده هر مترمکعب دفع فاضلاب به ترتیب حدود ۱۵ و ۲۰ درصد می‌گردد. اما تغییر فایده خالص و نرخ بازده داخلی تغییرات بیش‌تری می‌کنند (به ترتیب کاهش حدود ۷۵و ۲۷ درصد). سنجه‌های اقتصادی در این شرایط نیزکما کان نشان دهنده توجیه‌پدیری طرح هستند. * افزایش فایده‌ها: اگر به هر دلیلی نظیر کم شماری تعداد بیماری‌ها و... فایده‌های طرح به میزان ۸۲۰ افزایش یابدء ارزش خالص کنونی و نرخ بازده داخلی طرح به شکل قابل ملاحظه ای افزایش خواهد یافت (به ترتیب حدود ۹۵ و ۸۲۶/). در این حالت نسبت فایده به هزینه حدود ۸۱۵ افزایش یافته و هزینه تمام شده واحد دفع فاضلاب مشابه حالت اصلی است. سنحه‌های اقتصادی در حالت اصلی این طرح موید توجیه‌پذیری طرح است. اما موارد تحلیل حساسیت انجام شده نشان دهنده حساس بودن طرح نسبت به افزایش هزینه و افزایش فایده است. لذا پیشنهادهای زیر می‌تواند مورد توجه قرار گیرد: * برنامه‌ریزی در مورد مدیریت هزینه و در صورت امکان کاهش آن. صرف وقت و هزینه کافی به منظور جمع‌آوری اطلاعات پایه در مورد برآورد فایده‌ها (تعداد بیماری‌هاء امکان استفاده از پساب در اراضی کشاورزی و...)» چرا که کاهش فایده می‌تواند طرح را از توجیه‌پذیری خارج ساخته و افزایش آن می‌تواند حاشیه امنیت طرح را از نظر توجیه اقتصادی افزایش دهد. * در انتخاب این طرح با سایر طرح‌ها بایستی به محدودیت سرمایه کاملا توجه شود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۰( _ ۲-۵-۵- ۲-۵-۵- ۲-۵-۵- در مطا انجام شده #* بدون احت ۲-۵-۵- براسایس الف-: تحلیل مالی ۱- داده‌های پایه ۱-۱- هزینه‌ها لعات تحلیل مالیء هزینه‌های طرح که براساس نرخ (جدول ۵۵-۵) کل سرمایه مورد نیاز برای اجرای ط جدول ۵۵-۵- هزینه‌های سرمایه گذار شرح خط انتقال اصلی (۱۰/۵ کیلومتر با قطر ۱۸۰۰ میلی‌متر) ۰ خطوط اصلی با سرریزها . خط ۸ (۸/۵۹۲ کیلومتر) ۰ خط 3 (۵/۰۲۹ کیلومتر) ۰ خط ل) (۱۴/۴۳۳ کیلومتر) . خط 1 (۱۰/۴۹۵ کیلومتر) ۰ خط ۳ (۰/۵۵۵ کیلومتر) ۰ خط ۳ (۳/۷۲۲ کیلومتر) خطوط نیمه اصلی (۴۰ کیلومتر) خطوط فرعی (۶۰۰ کیلومتر) * خدمات مهندسی ۰ نظارت ۰ فیزیکی (1۵) جمع کل ماب شبکه فرعی موجود (۸۰۰ کیلومتر) ۲-۱- منابع تامین مالی بانک توسعه اسلامی (11]) بازنگری دستورالعمل سح بازار موجود برآورد شده ار رح حدود ۵۹۵ میلیارد ریال هزینه‌های ریالی ۳۱۰۹۷ ۹.۳۹۱ ۴۰۱۲ ۱۳۰ ۳۲۱۷۹ ۱۳۴۸ ۳۳۱۱۲ ۳۸۹۷ ۲/۳۰ ۷۹۵۲۳ ۱۱۱۳۰۰۹ ۱۱۳۳۴ ۱۴۸ ۱۰۳۳ ۳۳۱۵ ۳۲۰۹۲ ۳۴۱۶۸ ۶۰ ۳۴۳ مدان می‌تواند از منابع زیر بررسی‌های اقتصادی طرحه۵ ن (قیمت‌های مالی) ارقام: میلی هزینه‌های آرزی ۱۳۳۹ ۳۹۱۸ ۹ 0 ۶۶۹ ۴ ۱۱۰۹۱ ۸۵ ۸۳۵ ۳۳۳۹ ۳۳۱۳ 0۸۰ ۱۳۳۱ ۱/۸۴۱ ۱۳۱۳۸ تامین مالی شود (جدول ۸ ششششتتتت راساس برآوردهای ون ریال / سال: ۱۳۷۸ ۳۳۶ ۱۳۱۳۰۹ ۴۰۱۲ ۱/۹۹۷ ۱۳۳۹۱۷ ۲/۸ ۲۳۱/۸۹۲ ۴۳۲۰۳ ۳۳۹۲۲ ۳۵۹۵ ۱۳۰۳۹۲ ۱۳۱۲ ۱۳۳۹۴ ۱۱.۳۴ ۱۴۸ ۱۴۳۳ ۳۳۱۵ هی ۱۸۳ 0/۹ ۷۱/۳۱ (ه میم ره ۸ -۵۶) -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم - تشریح منثال برای تحلیل اقتصادی و مالی )۱۳ ملی است که در بودجه عمرانی کل کشور کد اجرایی دارد. جدول ۵1-۵- میزان و سمهم هر یک از منابع تامین کننده هزینه‌ها درطرح فاضلاب همدان سال: ۱۳۷۸ / ارقام: میلیون ریال کر شرکت آب و فاضلاب همدان ۳۳۳۸۶ ۶۱۷ ۳۳۳۰۳ ۳۴/۱ ۳-۱-۲-۵-۵- درآمدها درآمدهای مالی قابل استحصال از اجرای فاضلاب به شرح زیر است: - حق استراک شامل مبلغی است که در قبال واگذاری انشعاب (اشتراک) فاضلاب باتوجه به میزان و نوع انشعاب از متقاضی دریافشت می‌شود. براساس اطلاعات دریافتی از شرکت آب و فاضلاب همدان متوسط حق انشعاب دریافتی از هر مشترک در سال ۱۳۷۸ معادل ۱/۲۵ میلیون ریال بوده است. باتوجه به این رقم و تعداد مشتر کین جدید در هر سال حق اشتراک محاسبه شده است. - آبونمان شامل مبلغ ثابتی است که در یک دوره زمانی معین (مثلا ماهانه) فارغ از میزان مصرفء از هر مشترک دریافت می‌شود. متوسط آبونمان دریافتی سالانه از مشتر کین مختلف در سال ۱۳۷۸ برابر ۲۰۰۰۰ ریال بوده است. - کارمزد دفع فاضلاب کارمزد دفع فاضلاب معمولا ضریبی از آب بهاء در گروه‌های مختلف مصرف آب است. جدول (۵۷-۵) کارمزد دفع فاضلاب را در هر گروه مصرف و متوسط آن را نشان می‌دهد. درآمد طرح ناشی از کارمزد دفع فاضلاب براساس متوسط قیمت و حجم فاضلاب قابل دفع در هر سال بهره‌برداری محاسبه می‌شود. جدول ۵۷-۵- کارمزد هر مترمکعب دفع فاضلاب در طرح فاضلاب همدان سال: ۱۳۷۸ مدارس__گرمابه ا_نانوایی سهم از ححم فاضلاب تولیدی ۳/۰ ۳۲ ۴/۲ ۴ ۱/۸ ۲/۳ ۳ ۳/۵ ۱۰۰ کارمزد هر مترمکعب دفع ۳۳۰۰۲ ۹۳۱ ۱۵ ۷ ۱ ۱۱:۱ ۱۲۵ ۲۳۴۴ فاضلاب (ریال) (۵۱۲) | (۳ | (0۲۳ ۱۷ ۷۵| ۶۲ ۱ (۵۱۳ ۱۷ (0۳۹ ۷ (۴۲۶ ۵۱ ارقام داخل پرانتز آب بهاء را به ازای هر مترمکعب نشان می‌دهد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۳ بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب - فروش پساب پس از تصفیه فاضلاب حجم قابل ملاحظه‌ای آب تنظیم شده در دسترس خواهد بود که می‌توان از آن برای آبیاری اراضی کشاورزی اطراف شهر همدان استفاده کرد. درآمد طرح از این محل براساس آخرین تعرفه‌ی تعیین شده از طرف وزارت نیرو (هر - فروش کود مواد جامد پس از تصفیه فاضلاب می‌تواند به عنوان کود در تولید محصولات کشاورزی مورد استفاده قرار گیرد. در محاسبات مالی میزان تولید هر مدول تصفیه‌خانه ۸ تن در روز و قیمت هر کیلو کود ۳۶ ریال در نظر گرفته شده است. ۲-۲-۵-۵ محاسبه سنجه‌های مالی - مبانی و مفروضات محاسباتی شرایط و ضوابط تامین کنندگان منابع مالی در جدول (۵۸-۵) ارائه شده است. جدول ۵۸-۵- شرایط تامین کنندگان منابع مالی در طرح فاضلاب همدان 0 بت هت باتوجه به سهم مشارکت هریک از تامین کنندگان منابع مالی و شرایط اعلام شده آنما (جدول ۵۸-۵)» تقسیط سالانه وام‌ها جدول ۵۹-۵- تقسیط سالانه وام‌ها در طرح فاضلاب همدان سال: ۱۳۷۸ / ارقام: میلیون ریال بانک توسعه اسلامی پوم ره ها ۴۱۵ سال سوم تادوازدهم بررسی ۰ جدول گردش نقدی با قیمت‌های جاری تنظیم شده است. به عبارت دیگر فرض شده که هزینه‌های نگهداری- بهره‌برداری و همجنین فایده‌های طرح سالانه ۱۰ درصد افزایش یاید." ۱- طرح‌های توسعه منابع آب طرح‌های عمرانی - انتفاعی هستند که بودجه عمرانی به منزله وام برای آنها تلقی می‌شود و براساس ماده ۳۲ و ۳۳ قانون برنامه (مصوب اسفند ۱۳۵۱) بایستی بازپرداخت شود. براساس آیین‌نامه اجرایی این قانون زمان بازپرداخت ۲ سال پس از بهره‌برداری و حداکثر دوره بازپرداخت ۱۰ ساله است. نرخ بهره نیز معادل ارزان‌ترین نرخ بهره بانکی در زمینه تسهیلات مربوطه باید درنظر گرفته شود. ۲- متوسط نرخ تورم ۳۰ سال گذشته در کشور ۱۴/۷ بوده است که با توجه به برنامه‌ها و سیاست‌های دولت جهت کنترل تورم » نرخ تورم آینده۱۰ درصد -------- صفحهٔ بعد -------- فصل پنجم - تشریح مثال برای تحلیل اقتصادی و مالی ۱۳۳ ۸) محاسبه گردیده است. * دوره بررسی ۳۴ سال و نرخ بهره - تنزیل ۱۵ (۵ درصد نرخ طرح‌های فاضلاب با قیمت‌های ثابت و ۱۰ تورم) در نظر گرفته شده است. - جریان هزینه‌ها و فایده‌های مالی وتهیه جریان نقدی مالی با توجه به جریان هزینه‌ها و درأمدهای مالی طرح (مشابه مثال ۲-۲-۲) و مفروضات ارائه شده» جدول گردش نقدی مالی طرح تشکیل و با استفاده از آن سنجه‌های مالی محاسبه گردیده است. سنجه‌های مالی جدول (۶۰-۵) سنجه‌های مالی طرح را در حالت اصلی نشان می‌دهد. جدول 1۰-۵- شاخص‌های مالی طرح فاضلاب همدان ارزش خالص کل (میلیون ریال) .نوخ بازده داخلی (درصد) با بررسی جدول گردش مالی طرح ملاحظه می‌گردد که از سال چهارم الی هفدهم بررسی تامین هزینه‌های طرح(بازپرداخت وام+ هزینه‌های نگهداری - بهره‌برداری) با مشکل روبرو است. علت اصلی این مساله را می‌توان به شرح زیر جمع‌بندی کرد: * تعرفه فعلی دفع فاضلاب با یارانه قابل توجهی همراه استء به شکلی که بهای دریافتی کارمزد دفع فاضلاب در شرایط با توجه به فقدان اطلاعات پایه کافی هزینه‌های نگهداری - بهره‌برداری دفع و تصفیه فاضلاب دست بالابر آورده شده است. باتوجه به هزینه‌های فعلی دفع فاضلاب شرکت آب و فاضلاب همدان و احتساب هزینه‌های نگهداری - بهره‌برداری تصفیه‌خانه این هزینه تا ۲۵ درصد قابل کاهش می‌باشد. ضمنا تورم پیش‌بینی شده نیز می‌تواند تغییر نماید. جدول (۶۱-۵) سنجه‌های مالی طرح را در موارد مختلف تحلیل حساسیت نشان می‌دهد. جدول 1۱-۵- شاخص‌های مالی طرح فاضلاب همدان در تحلیل حساسیت . فش تفه کار مزد دام فاقلاب (ز ۳ رال به 0۳۷[ ۱۳ ۳۳۳ ۲۰-۱ درصد قیمت تمام شده -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳5 بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب * با توجه به نرخ بهره - تنزیل ۱۵/ طرح با داشتن نسبت درآمد به هزینه (13/۳) ۰/۸» ارزش خالص کنونی (1-۴) حدود ۶ میلیون ریال و نرخ بازده داخلی ([1[6) ۱۱/۶ درصد از نظرمالی توجیه‌پذیر نمی‌باشد. ۹ چنانجه تعرفه‌های موجود براساس ۳۰ درصد قیمت تمام شده اخد گردد (از ۲۳۴ ریال به ۴۱۷ ریال افزایش یابد) نرخ بازرده داخلی طرح به ۱۷/۴ درصد افزایش خواهد یافت. در این حالت طرح از توجیه‌پذیری مالی برخوردار می‌باشد چرا که نرخ بازده مالی آن بالاتر از نرخ بهره - تنزیل محاسباتی (۸۱۵) می‌باشد. * در صورت کاهش هزینه‌های نگهداری - بهره بردرای به میزان ۲۵ درصد نرخ بازده داخلی طرح ۱۳ درصد محاسبه شده است. گرچه طرح در این حالت نیز از توجیه‌پذیری مالی برخوردار نمی‌باشد. مع هذا شرایط آن نسبت به حالت اصلی بهتر است (۱۲./ افزایش در نرخ بازده مالی). این تحلیل موید اهمیت سازماندهی صحیح تشکیلات نگهداری - بهره‌برداری و کوشش در جهت کمینه کردن هزینه‌های می‌باشد. ۹ لحاظ کردن نرخ تورم ۲۰ سال گدذشته موجب افزایش نرخ بازده مالی طرح تا ۲۰ درصد می‌گردد که نشان دهنده توجیه‌پذیری مالی طرح است. بنابراین می‌توان نتیجه گیری کرد که در شرایط استفاده از قیمت‌های جاری» بحث پیش‌بینی تورم کار حساسی بوده و لازم است که با توجه به اطلاعات و آمار موجود.ء حالت‌های مختلف در نظر گرفته -------- صفحهٔ بعد -------- قهیه و تنظیم داده‌های پایه -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۱- نهیه و تنظیم داده‌های پایه ۱۳۷ پ.۱-۱- کلیات بررسی وضع گذشته» موجود و پیش‌بینی شرایط آینده در مجموع زمینه‌های لازم را برای تهیه و تنظیم داده‌های پایه فراهم می‌آورند. وضع گذشته و موجود به عنوان شروع بررسی‌هاو برای تهیه و تنظیم مبانی لازم برای پیش‌بینی شرایط آینده بررسی می‌شود تا بدین وسیله تصویری از واقعیت‌های موردنظر و نحوه شکل‌گیری آنهاء محدودیت‌ها و امکانات به دست آید. پیش‌بینی شرایط آینده برمینای بررسی وضع موجود و گذشته» سیاست‌ها و برنامه‌های مربوط در حال و آینده, دستاوردهای فنی و تشکیلاتی و نتایج بررسی سایر گروه‌های مطالعاتی انجام خواهد شد. در بررسی‌های مربوط به تهیه و تنظیم داده‌های پایه باید به نکات اساسی زیر تکیه کرد: - خصوصیات اقتصادی منطقه طرح از نظر شرایط و روابط منابع مختلف, ظرفیت و امکان استفاده و مفایرت‌های احتمالی آنان با یکدیگر» شرایط سرمایه‌گذاری و بهره‌وری اقتصادی, نیازهای منطقه‌ای و خواست‌های ساکنان و افراد ذی‌نفع راجع به رشد اقتصادی و توسعه اجتماعی مورد توجه قرار گیرد. - بررسی باید متکی بر مطالعات و مشاهدات مستقیم در منطقه طرح و مناطق مشابه و درنظرگرفتن امکانات موجود باشد. بدین منظور از روش‌های نمونه‌برداری آماری و تجزیه و تحلیل‌های ذی ربط استفاده می‌شود. - برداشت و نتیجه‌گیری باید برمبنای معدلی از شرایط و عوامل موجود در طی چند سال باشد و نتایج نباید صرفا بیانگر آثار ناشی از برخی از عوامل موقت در زمان مطالعه باشد. در عین حال باید دامنه تغییرات وضعیت در سال‌های گذشته نیز (مانند آثار ناشی از تغییرات شرایط هیدرولوژیکی) مورد توجه قرار گیرد. - مطالعات باید به صورتی انجام پدیرد که مستقیما و مشخصا بر تجزیه و تحلیل‌هاء نتیجه‌گیری‌ها و پیشنهادهای ارائه شده موثر واقع شود. - محور اصلی مطالعات, طرح‌های توسعه منابع آب است. بررسی سار طرح‌ها و سایر جنبه‌های مطالعات اقتصادی براساس تاثیری که بر طرح و هدف اصلی مطالعات خواهند داشت. دارای اهمیت و اعتبار خواهند بود. پ.۲-۱- مراحل انجام‌دادن بررسی‌ها پ.۱-۲-۱- تدقیق در شرح خدمات بنا به ضرورت‌های زیرء اولین مرحله در شروع کار مطالعات بررسی دقیق شرح خدمات تنظیمی است: - تهیه برنامه مطالعه, نحوه بررسی و محاسبه داده‌های پایه در مطالعات طرح‌های توسعه منابع آب و خاک. بستگی به اهداف مشخص مطالعاتی برمبنای ویژگی‌های پروژه موردنظر دارد. - تشخیص هدف‌های مطالعاتی نیاز به تدقیق در شرح خدمات تنظیمی و موارد مورد توافق بین مشاور و کارفرما طی پیشرفت کار دارد. - اگرچه هدف‌های عمومی طرح‌های توسعه منابع آب و خاک در چارچوب معین به طور عام مشخص شده است. مع هذا هدف‌های مطالعاتی هر طرح که معمولا در شرح خدمات و موضوع قرارداد انعکاس می‌یابده برحسب ویژگی‌های آن دارای -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۸ بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب دارای هدف‌های مطالعاتی متفاوتی نسبت به طرح‌های کوچک‌تر یا با اهداف محدود می‌باشند. پ. ۲-۲-۱ بازدید اولیه از منطقه بازدید از منطقه برای منظورهای زیر صورت می‌گیرد: - توجیه‌شدن و آشنایی با مشکلات و نیازهای کلی منطقه در ارتباط با اهداف طرح. - انجام‌دادن اقدامات لازم در جچهت مشخص کردن محدوده مطالعه. - شناسایی منابع آماری و اطلاعاتی موجود در منطقه. - تدارک مقدمات برای تنظیم پرسش‌نامه‌های مورد نیاز برای جمع‌آوری اطلاعات به طور مستقیم متناسب با ویژگی‌های منطقه‌ای. در این مرحله می‌بایست از طریق مشاهده طبیعت منطقه و منابع اقتصادی نسبت به تامین اهداف فوق اقدام کرد. پ.۲-۲-۱- مشخص‌نمودن حدود منطقه مورد مطالعه هدف, مشخص کردن محدوده جغرافیایی متناسب با موضوع مطالعات موردنظر است. به این منظور در مطالعات اقتصادی برحسب موضوع, سه نوع محدوده جغرافیایی مورد نظر است: - محدوده قابل توسعه منابع آب و خاک: این محدوده باید به شکلی که احتمال می‌رود در آینده زیر پوشش طرح قرار گیرد تعیین شود. در مطالعات مرحله توجیهی این محدوده مشخص است و عبارت از آخرین نقاطی است که بالقوه می‌تواند در برنامه طرح باشد. با این وجود با پیشرفت بررسی‌ها این محدوده مشخص‌تر می‌شود و ممکن است تجدید نظر در آن برای استفاده کامل‌تر از مجموعه منابع و امکانات ضرورت پیدا کند. - محدوده عرضه نیروی انسانی: این محدوده باید به طریقی تعیین شود که در برگیرنده مراکز جمعیتی تامین‌کننده نیروی انسانی منطقه قابل توسعه منابع آب و خاک در فعالیت‌های تولید کشاورزی باشد. - محدوده بازار تولیدات طرح: این محدوده باید به طریقی تعیین شود که در برگیرنده منطقه عرضه و مصرف تولیدات طرح هدف از این مرحلهء استفاده از مطالب موجود و جمع‌آوری آمار و اطلاعات ید طور مستقیم به منظور تشکیل و تکمیل نظام اطلاعاتی لازم در بررسی اقتصادی است. در این زمینه توجه به نکات زیر ضروری است. با طرح و یا منطقه طرح مورد نظرء جمع‌آوری و تنظیم شود و به اجمال مورد نقد و بررسی قرار گیرد. -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۱- نهیه و ننظیم داده‌های پایه ۱۳۹ - ممکن است بسیاری از داده‌های جمع‌آوری شده منطبق با محدوده مطالعه نباشد.ء با این وجود کارشناسان اقتصادی باید متناسب با تقسیمات سیاسی و جغرافیایی کشور پایه‌ای برای ارزیابی از خصوصیات جمعیتی موجودء پیش‌بینی جمعیت. اشتغال ودرآمد منطقه‌ای برمبنای پیش‌بینی‌های ملی و منطقه‌ای فراهم کنند. به علاوه لازم است تقاضا برای کالاها و خدمات کشاورزی» آب شهری و صنعتی» برق و... در محدوده طرح از نیازهای گسترده‌تر منطقه‌ای یا کشور تفکیک‌شده و طرح‌هاء برنامه‌ها و امکانات سازمان‌های عمومی در جهت رفع آنها معین شود. - برای دست یافتن به میزان دقت و صحت مطالب جمع‌آوری شده» مقایسه و آزمون داده‌ها و بررسی ارتباط منطقی بین آنها لازم است. در این زمینه ارائه معیارهایی برای مقایسه در سطح کشور یا مناطق مشابه ضروری است. معمولا داده‌های موجود دارای نواقص و محدودیت‌هایی به شرح زیر است: - نداشتن دقت لازم. - عدم انطباقی هدف‌های آماری یا محدوده مطالعات قبلی باهدف‌هاو حدود منطقه مورد نظر طرح. - مطابق روز نبودن آمار و ارقام موجود. به منظور رفع نواقص مذکورءلازم است آمار و اطلاعات به طور مستقیم در محدوده طرح نیز جمع‌آوری شود (آمارها و اطلاعات لازم در سطح کشور یا استان با استفاده از منابع موجود تامین می‌شود). روش‌های مورد استفاده عبارتند از: - مشاهده: از طریق حضور در منطقه طرح و بررسی عوامل مورد نظر مانند عملکرد محصولء بهره‌وری از نیروی انسانی و نهاده‌های دیگر تولید و برآورد خسارت طغیان در طبیعت و محیط اقتصادی منطقه. - مصاحبه: به دو صورت آزاد و تکمیل پرسش‌نامه صورت می‌گیرد. در اینجا تکیه بیش‌تر روی نکات ضروری در تکمیل پرسش‌نامه‌های تنظیمی از طریق مصاحبه است. لازم به توضیح است که قبل از اقدام به نمونه‌گیری و تکمیل پرسش‌نامه برمبنای یک رشته از اطلاعات موجود در رابطه با جامعه آماری مورد مطالعه, نمونه‌های موردنظر برای مطالعه باید انتخاب شوند. روش‌های انتخاب نمونه و انواع پرسش‌نامه‌های موردنیاز در ادامه این پیوست آمده است. ضمنا کمبودهای اطلاعات برای تهیه چارچوب آماری مناسب باید از طریق تکمیل پرسش‌نامه‌های عمومی تامین شود. پ.۵-۲-۱- استنباط و استنتاج از داده‌های جمع‌آوری شده با توجه به اهداف مطالعاتی هر منظور طرح و با تکیه بر داده‌های پایه. لازم است خصوصیات اقتصادی و وضع موجود و روند تحولات و شکل‌گیری آن در هر زمینه مشخص شود سپس با توجه به مبانی پیش‌بینی آینده» دو پیش‌بینی از وضعیتء یعنی پیش‌بینی در صورت اجرای طرح و بدون اجرای طرح انجام گیرد و با مقایسه این دو پیش‌بینی فواید خالص طرح در هر منظور برآورد شود. شرح پیش‌بینی وضعیت آتی در پیوست شماره دو ارائه شده است. -------- صفحهٔ بعد -------- پ.۳-۱- داده‌های پایه و نحوه بررسی آنها به تفکیک اهداف مختلف طرح هدف از جمع‌آوری داده‌های پایه و بررسی آنها در هریک از منظورهای مختلف طرح‌های توسعه منابع آب و خاک به قرار زیر است: پ.۱-۳۲-۱- تامین آب کشاورزی پ.۱-۱-۳-۱- اقتصاد کشاورزی هدف از مطالعات اقتصاد کشاورزی که با مشارکت سایر گروه‌های مطالعاتی بررسی و تعیین می‌گردد به قرار زیر است: الف- انتخاب محصولات مناسب منطقه- در انتخاب محصولات مناسب منطقه موارد زیر درنظرگرفته می‌شود: - نتایج بررسی‌های فنی- کشاورزی در مورد محصولات مناسب. - بازده اقتصادی هر مترمکعب آب. هر هکتار از اراضی مزروعی و هر روزکار برای محصولات مختلف. - رعایت سیاست‌ها و ضوابط اعلام شده در مورد کشت و ترویج محصولات اساسی کشاورزی در مناطق مختلف کشور. - اصل مزیت نسبی کشت محصولات در مناطق مختلف کشور. - خصوصیات فرهنگی- اقتصادی- اجتماعی حاکم بر بهره‌برداری‌های کشاورزی. ب- پیشنهاد الگو (یا الگوها): در پیشنهاد الگو (یا الگوها) و تعیین اندازه مناسب واحدهای بهره‌برداری موارد زیر درنظرگرفته می‌شود: - نتایج بررسی‌های فنی- کشاورزی. - اندازه مالکیت و پراکندگی‌های قطعات زمینهای زراعی. - سیاست‌ها و طرح‌های دولت در زمینه یکپارچه کردن اراضی. - خصوصیات حاکم بر بهره‌برداری‌ها در وضع موجود. - سابقه تاریخی و زمینه فرهنگی در مورد تعاونی‌هاء شرکت‌های سهامی زراعی و... ضرورت‌های نظام اقتصاد کشاورزی (به طور مشخص در ارتباط با اقتصاد تولید کشاورزی) د- برآورد درآمد طرح: برآورد درآمد طرح ناشی از توسعه منابع آب کشاورزی» از طریق محاسبه افزایش درآمد اراضی در اثر اجرای طرح» پس از محاسبه موارد زیر حاصل می‌شود. - درآمد اراضی مزروعی محدوده توسعه در وضع موجود. - درآمد اراضی مزروعی محدوده توسعه در شرایط آینده بدون اجرای طرح مورد نظر. - درآمد اراضی مزروعی محدوده توسعه در شرایط آینده در صورت اجرای طرح مورد نظر. -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۱- نهیه و تنظیم داده‌های پایه )۱5 پ.۲-۱-۲-۱- تعیین داده‌های پایه و نحوه بررسی آنها در این قسمت عوامل مهم و موثر در شکل‌دادن به نظام اقتصاد کشاورزی مورد شرح و بررسی قرار می‌گیرد. قابل توجه است که محور اساسی و مهم مطالعات اقتصادی در طرح‌های توسعه منابع آب و خاک, اقتصاد تولید کشاورزی منطقه طرح است و سایر عوامل از نظر رابطه و تاثیری که بر محور مورد نظر می‌گذراند» مورد توجه واقع می‌شوند. به علاوه همان‌طور که قبلا اشاره شد. بخشی از اطلاعاتی که در بررسی‌های اقتصادی مورد توجه قرار گرفته و در بخش‌های زیر نیز بدان اشاره شده است. با استفاده از نتایج مطالعاتی سایر گروه‌ها و بخش‌های مطالعه کننده, تامین می‌شود. پ.۱-۲-۱-۳-۱- خصوصیات عمومی کشاورزی منطقه منطقه است. اطلاعات در این زمینه با استفاده از نتایج بررسی‌های مختلف از جمله اقتصاد کشاورزی و تعمیم آزها در سطح منطقه حاصل می‌شود. خصوصیات مورد توجه عبارتند از: الف- منابع خاک - نحوه استفاده از آراضی - میزان اراضی قابل کشت (با در نظر گرفتن کیفیت خاک) و پراکندگی آنها - درصد اراضی زراعی محدوده طرح به کل اراضی زراعی شهرستان یا استان» به منظور تعیین اهمیت نسبی طرح. ب- منابع آب - میزان استفاده از آب سطحی و زیرزمینی. - امکان استفاده از منابع آب سطحی و زیرزمینی. - میزان اراضی که هر منبع (رودخانه چاه, قنات و چشمه) آن را آبیاری می‌کند و نحوه توزیع جغرافیایی هر یک در سطح منطقه. - نتیجه ارزیابی از تناسب کمی و کیفی منابع آب در ارتباط با نیازهای فعالیت‌های موجود کشاورزی. ج- نیروی انسانی - سهم نیروی انسانی (فعال) در نیروی انسانی منطقه. - سهم کشاورزی و سایر بخش‌های اقتصادی به تفکیک در اشتغال نیروی انسانی روستایی. - سهم نیروی انسانی شاغل در کشاورزی در نیروی انسانی شاغل منطقه. - وضع مهارت و سواد نیروی انسانی شاغل در کشاورزی و مقایسه با الگوی استان یا کشور (برحسب مورد). - بازدهی نیروی انسانی شاغل در کشاورزی و مقایسه با الگوی استان یا کشور (برحسب مورد). -------- صفحهٔ بعد -------- ۱:۳ بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب د- نظام بهره‌برداری از منابع آب و خاک حقابه‌های کشاورزان از رودخانه‌هاء نحوه مالکیت و بهره‌برداری از چاه‌هاء قنوات 9 چشمه‌سارها. - اندازه و اشکال اراضی زراعی. ه۵- تناسب و9 فراهم‌بودن امکانات - متوسط میزان استفاده از نهاده‌های جدید تولید (کودء سم» بذر اصلاح‌شده و ماشین‌آلات) و مقایسه آن با الگوی استان با کشور (برحسب مورد). و- تولیدات کشاورزی - میزان تولید هر محصول و سهم آن در تولید شهرستان, استان یا کشور (برحسب مورد). پ.۲-۲-۱-۳-۱- اقتصاد تولید کشاورزی منطقه هدف از این مطالعات محاسبه و بررسی هزینه‌ها و فایده‌های هر رشته از فعالیت‌های عمده تولید در بخش کشاورزی منطقه طرح اهداف محاسبه هزینه‌ها و فایده‌ها" و بررسی نتایج آنها عبارت است از: - برآورد ارزش اقتصادی فعالیت‌های کشاورزی (اعم از زراعت. دامداری» پرورش زنبور عسل, طیور و...) در محدوده طرح از طریق محاسبه ارزش افزوده فعالیت‌های کشاورزی و فایده خالص اراضی مزروعی. - برآورد فایده بهره‌بردار کشاورزی در الگوهای مختلف بهره‌برداری و در هریک از فعالیت‌های کشاورزی. - برآورد فایده طرح ناشی از منظور آبیاری کشاورزی. - سنجش نیروهای اقتصاد موثر در برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری بهره‌برداران. هزینه‌های هر رشته از فعالیت‌های کشاورزی از اقلام زیر تشکیل شده است. - نهاده‌های مصرفی: این نهاده‌ها شامل کالاهای واسطه‌ای (کودء سمء بذر و...)» خدمات ماشینی (ماشین‌آلات کشاورزی) و هزینه‌های بهره‌برداری و نگهداری از تاسیسات. - زهاده‌های سرمایه‌ای: مانند احداث باغات, تسطیح اراضی, خرید دام و طیورء خرید ماشین‌آلات, احداث چاه و تجهیزات پمپاژ احداث انبار و محل نگهداری دام. ۱- فایده هر رشته از فعالیت‌های کشاورزی براساس ارزش تولیدات اصلی و فرعی محاسبه می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۱- نهیه و تنظیم داده‌های پایه ۱2۳ - نیروی انسانی: شامل نیروی کار خویشاوندی» نیروی کارمزدی (دایمی و فصلی) و مدیریت. دستمزدها بررسی و در ارتباط با روند درازمدت (افق زمانی بررسی) در حد امکان متعادل شوند. نحوه عمل و نکات لازم در پیوست د این دستورالعمل آمده است. پ.۳-۲-۱-۳۲-۱- خصوصیات جمعیتی (دموگرافیک) منطقه هدف از این بررسی برآورد کمی و کیفی از نیروی انسانی منطقه است. این بررسی از طریق مطالعه موارد زیر صورت می‌گیرد: - تراکم و توزیع جغرافیایی جمعیت. - جمعیت فعال به تفکیک مناطق شهری و روستایی. - جمعیت شاغل به تفکیک مناطق شهری و روستایی. - ترکیب اشتغال مناطق شهری و روستایی. - جمعیت و خانوار. - سواد و مهارت‌های حرفه‌ای پ.۶-۲-۱-۳-۱- روند مهاجرت و دلایل آن هدف از بررسی مهاجرت روستایی به عنوان پدیده مهم و مساله‌ساز در تنظیم حیات اجتماعی و اقتصادی کشورء شناخت علل و ابعاد مهاجرت نیروی انسانی در روستاهای منطقه طرح است. این بررسی از طریق مطالعه موارد زیر صورت می‌گیرد: - نوسانات فصلی نیروی انسانی: این بررسی به منظور تعیین تغییرات و میزان فراهمی نیروی انسانی در ماه‌های مختلف سال انجام می‌پذیرد. مهاجرت‌های دایم و موقت که تحت تاثیر شرایط اقتصادی» اجتماعی و سیاسی عمل می‌کندء موجب نوسانات فصلی و دوره‌ای از نظر کمیت و کیفیت نیروی انسانی منطقه می‌شود. لازم است آثار این مهاجرت‌ها بر - فرصت‌های اشتغال و منابع درأمد نیروی کار روستایی: این بررسی عمدتا به منظور تعیین جایگاه منابع مختلف درآمد و نحوه جذب نیروی انسانی ساکن منطقه طرح در فعالیت‌های مختلف صورت می‌گیرد. در این بررسی فرصت‌هایی که به طور دایم و موقت برای اشتغال نیروی انسانی منطقه در بخش‌های مختلف اقتصادی وجود دارد.ء مشخص و ارزیابی می‌شود. هدف از مطالعه نیروی کار کشاورزی» بررسی کارایی» عرضه و نحوه تامین آن به منظور فعالیت‌های بخش کشاورزی منطقه طرح است. این مطالعه با تکیه بر خصوصیات جمعیتی منطقه از طریق بررسی انطباق نیروی کار شا غل و لازم در بخش کشاورزی؛ -------- صفحهٔ بعد -------- 3 بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب فرصت‌های اشتغال و درآمد دربخش‌های غیر کشاورزی» نحوه و علل تحرک نیروی انسانی و کیفیت نیروی کار انجام می‌گیرد. - انطباق نیروی کار شاغل و لازم در فعالیت‌های کشاورزی در طول سال: این بررسی به منظور ارزیابی میزان بیکاری فصلی و کم‌کاری نیروی کار موجود در بخش کشاورزی منطقه صورت می‌گیرد. در این بررسی نیروی کار شاغل در بخش کشاورزی و نیروی کار لازم برای فعالیت‌های کشاورزی در هر ماه از سال با یکدیگر مقایسه می‌شوند. بررسی نیروی کار شاغل کشاورزی با توجه به خصوصیات جمعیتی و بررسی نیروی کار لازم با توجه به نیروی کار متعارفی که برای عملیات کشاورزی مورد نیاز است. انجام می‌گیرد. - شرایط بازارکار: این بررسی» به منظور تعیین شرایط عمومی عرضه و نحوه تامین نیروی کار موردنیاز واحدهای بهره‌برداری در فعالیت‌های مختلف کشاورزی صورت می‌گیرد. - کیفیت نیروی کار: این بررسی به منظور سنجش قابلیت‌ها و کارایی نیروی انسانی شاغل در کشاورزی از نظر آشنایی و تسلط به فنون و روش‌های تولید انجام می‌گیرد. در این بررسی سطح معلومات و تجربیات سنتی کشاورزان» سطح تجربیات و آموزش‌های رسمی آنها و نحوه فعالیت‌های مربوط مورد ارزشیابی واقع می‌شود. پ.1-۲-۱-۳-۱- نظام‌های بهره‌برداری و مالکیت اراضی مزروعی مراتع و منابع آب اهداف این بررسی در مطالعات اقتصاد کشاورزی طرح‌های توسعه منابع آب و خاک به قرار زیر است: الف- ارزیابی آثار الگوهای مختلف بهره‌برداری در ایجاد انگیزه در فعالیت‌های کشاورزی. ب- مشکلات و قابلیت‌های الگوهای مختلف از نظر سازماندهی تولید» یکپار چه کردن اراضی و برنامه توسعه. ج- استفاده از امکانات طبیعیء فنی و خدمات دولتی و عمومی. این بررسی از جنبه اشکال مالکیت. تاریخچه زمین‌داری و مالکیت. توزیع مالکیت و الگوهای بهره‌برداری صورت می‌گیرد: - اشکال مالکیت اراضی مزروعی» مراتع و منابع آب: این جنبه از بررسی به منظور تفکیک و تشخیص انواع مختلف مالکیت‌هایی که در مورد اراضی مزروعی» مراتع و منابع آب منطقه وجود دارد و نوع رابطه هریک با نظام بهره‌برداری انجام می‌گیرد. این مالکیت ممکن است متعلق به دولت. شخص (حقیقی یا حقوقی) یا گروهی از افراد (به صورت مشاع) باشد. لازم است اهمیت هریک از اشکال در منطقه روشن شود. - تاریخچه زمین‌داری و مالکیت اراضی: منظور از بررسی» ریشه‌یابی وضعیت فعلی اشکال مالکیت و نظام‌های بهره‌برداری است. در این بررسی سیر اجمالی تحولات نظام بهره‌برداری و منشاء اشکال مختلف مالکیت در منطقه طرح مورد مطالعه قرار می‌گیرد. - توزیع مالکیت اراضی و منابع آب و پراکندگی قطعات بهره‌برداری: این بررسی به منظور ارزیابی نحوه توزیع اراضی مزروعی و منابع آب موجود در منطقه طرح بین مالکان یا بهره‌برداران و پراکندگی قطعات اراضی صورت می‌گیرد. با تشخیص نحوه توزیع اراضی و منابع آب» می‌توان متوسط مالکیت‌ها و نحوه توزیع فایده‌های کشاورزی را معین کرد. با تشخیص متوسط مالکیت‌ها و پراکندگی قطعات می‌توان مشکلات» ضرورت‌ها و نحوه اجرای طرح توسعه و یکپارچه -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۱- نهیه و تنظیم داده‌های پایه ۱5۵ کردن اراضی را مورد بررسی قرار داد. به علاوه با این بررسی می‌توان رابطه بین نظام بهره‌برداری رایج و توزیع و پراکندگی مالکیت‌ها را مشخص کرد. - الگوهای بهره‌برداری: این بررسی به منظور شناخت از آلگوها یا مدل‌های بهره‌برداری موجود در منطقه طرح و تعیین اهمیت هر الگو صورت می‌گیرد. از این روء در الگوهای بهره‌برداری آنواع روابط و قراردادهای فعالیت‌های تولید کشاورزی, توزیع درأمدهاء سطح تکنولوژی» نوع محصول, اندازه واحد بهره‌برداری و مسایل آن که مربوط به تشخیص و تفکیک الگوها از یکدیگر می‌شود. مورد مطالعه قرار می‌گیرد. طبق این بررسی می‌بایست نحوه بهره‌برداری از منابع آب و خاک منطقه در وضع موجود و نحوه توزیع جغرافیایی هر الگو مشخص شود. پ.۷-۲-۱-۳-۱- سطح زندگی بهره‌برداران کشاورزی هدف از این بررسی تهیه اطلاعات برای تحلیل اقتصادی و بررسی تحولات در سطح زندگی بهره‌برداران در اثر اجرای طرح است. در این بررسی موارد زیر باید مورد مطالعه قرار گیرد: - الگوی مصرف و هزینه زندگی بهره‌بردار در سال شامل هزینه خوراک و دخانیات, پوشاک. حمل و نقلء آموزش و غیره و مقایسه آن با الگوی کشور و استان (برحسب مورد). - درآمد سالانه از منابع مختلف درآمد: شامل درآمد کشاورزی (زراعتء دامداری و...» کار در بخش خدمات, کارگاه‌ها و کارخانجات صنعتی» درآمد ناشی از مالکیت‌ها و... هستند. - سطح برخورداری از کالاهای مصرفی با دوام: مانند یخچال, رادیوء تلویزیون و نظایر آن در مقایسه با الگوی کشور و استان (برحسب مور۵)! - اندازه و ابعاد مسکن و جنس مصالح در مقایسه با الگوی استان و کشور (برحسب مورد). پ.۸-۲-۱-۳-۱- تجزیه و تحلیل بودجه واحد بهره‌برداری هدف از این بررسی تهیه اطلاعات لازم برای تحلیل مالی طرح» تعیین آب‌بها» سنجش بنیه مالی و توان گسترش فعالیت‌های بهره‌بردار کشاورز است. بودجه واحد بهره‌برداری عناصر اصلی اقتصادی واحد را به نحو ساده‌ای مرتب می‌کند و وسیله مفیدی برای بررسی اقتصاد تولید کشاورزی است. برای شرایط مربوط به اجرای طرح و بدون اجرای طرح» بودجه‌های جداگانه‌ای لازم است. هنگامی که در الگوی زراعی پیش‌بینی تنوع وسیعی از نظر خاک تامین آب. اندازه واحد و نوع کشت. بازدهی و غیره می‌شود. بودجه‌های جداگانه‌ای لازم است که معرف الگوهای اصلی باشد. بودجه واحد بهره‌برداری باید عوامل زیر را محاسبه کند: - سرمایه‌گذاری واحد بهره‌برداری: شامل اندازه اراضی, ارزش اراضی و منابع آب» ساختمان و تاسیسات دیگرء ارزش دستگاه‌های کشاورزی و دامپروری. - تولیدات واحد بهره‌برداری: شامل سطح زیر کشت و بازدهی تولیدات زراعی» نوع و میزان تولیدات دامی. -------- صفحهٔ بعد -------- ۱5 بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب - درآمد ناخالص واحد بهره‌برداری: شامل کل دریافت‌های سالانه ناشی از فروش محصولات زراعی, دام و فرآورده‌های دامیء ارزش تولیدات کشاورزی که به‌وسیله افراد آن واحد مصرف می‌شود (و برحسب مورد مبلغ مناسب برای کرایه سکونت در واحد بهره‌برداری). - مخارج واحد بهره‌برداری: هزینه‌های ضروری برای تولید و عرضه محصولات به بازاره نگهداری و جایگزینی ساختمان‌ها و تجهیزات. مالیات‌هاء بهره‌های پرداختی وامها و بهره‌های مربوط به سرمایه‌گذاری. - درآمد خالص واحد بهره‌برداری: تفاوت بین درآمد ناخالص و مخارج واحد است. اهداف بررسی بازاریابی محصولات کشاورزی در طرح‌های توسعه منابع آب و خاک عبارت است از: - تعیین اهمیت فعالیت‌های تجاری در تولیدات کشاورزی منطقه: از طریق برآورد حجم تولیدات خود مصرفی,ء مصرف منطقه و میزان ورود و صدور محصولات کشاورزی به انجام می‌رسد. - حجم تولیدات: برای مقایسه با میزان خود مصرفی و برآورد حجم محصولات قابل فروش و عرضه به بازار. - خود مصرفی: برای برآورد میزان مصرف از محصولات تولید شده به‌وسیله تولیدکنندگان دی ربط در منطقه. - مصرف منطقه: برای برآورد میزان مصرف محصولات کشاورزی تولیدشده به‌وسیله جمعیت مناطق شهری و روستایی به طور مستقیم و غیرمستقیم (خوراک دام) در منطقه طرح» ارتباط مبادلاتی کالا بین بخش کشاورزی و سایر بخش‌های - میزان ورود و صدور محصولات کشاورزی: برای برآورد عرضه و تقاضای محصولات کشاورزی در منطقه و مقایسه آنها. - تاثیر عمده نظام بازاریابی بر نظام تولیدی و اعتباری منطقه: این بررسی از طریق شناخت نظام بازاریابی محصولات کشاورزی صورت می‌گیرد. در بررسی نظام بازاریابی محصولات. فروش و معاملات. انواع مختلف ترابری کالاء میدان‌هاء محل‌های خرید و فروش و سایر تسهیلات بازاریابی (مانند سیستم حمل و نقل و ارتباطات. انبارها و سردخانه‌هاء کارخانجات وابسته به کشاورزی و...) باید مطالعه شوند. پ.۱۰-۲-۱-۳-۱- فعالیت‌های اعتباری اهداف این بررسی در طرح‌های توسعه منابع آب و خاک عبارت است از: الف- ارزیابی اشکال و گستردگی فعالیت‌های کشاورزی. ب- آرزیابی تاثیر فعالیت‌های اعتباری بر نظام تولید و بازاریابی. ج- ارزیابی تنگناها و نیازهای فعالیت‌های اعتباری. در این بررسی کلیه منابع اعتباری و سیاست‌های حاکم بر آنء شرایط اعطای اعتبار» موارد مصرف و میزان اعتبار مورد مطالعه قرار می‌گیرد. منظوراز مطالعه هریک از موارد فوق به قرار زیر است: -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۱- نهیه و ننظیم داده‌های پایه ۱5۷ - منابع اعتباری و سیاست‌های حاکم بر آن: به منظور مشخص کردن منابع اعتباری و سیاست‌هایی است که این منابع انواع وامها را در اختیار بهره‌برداران مختلف کشاورزی قرار می‌دهند. این منابع ممکن است رسمی (وابسته به دولت. شرکت‌های تعاونی و صندوق‌های قرض‌الحسنه) یا غیر رسمی (منابع شخصی) باشد که لازم است اهمیت هریک مشخص شود. - شرایط اعتبار: به منظور مشخص کردن شرایطی که برمبنای آن وام‌های مختلف به وام‌گیرنده تعلق می‌گیرد. شامل نوع - موارد مصرف: به منظور بررسی نحوه مصرف انواع اعتباراتی که به جهت گسترش فعالیت‌های تولید کشاورزی اعطاء می‌شود. سنجش سیاست‌های اعتباری و پیش‌بینی توانایی بهره‌برداران در باز پرداخت وام‌های اعطاشده از این طریق صورت می‌گیرد. - میزان اعتبار: تعیین میزان کل اعتبارء پراکندگی توزیع اعتبار و میزان وامی که در مقایسه با هزینه‌های تولید و پ.۱۱-۲-۱-۳-۱- تاسیسات و تسهیلات اقتصادی - اجتماعی می‌بایست ملزومات جنبی طرح از نظر فعالیت‌های آموزشی و زیربنایی مشخص شود و برمبنای امکانات و ظرفیت‌های ایجادشده از این طریق و مجموعه شرایطء فایده طرح و زمان حصول کامل آن به طور واقع‌بینانه برآورد شود. پ.۱۲-۲-۱-۳-۱- طرح‌ها و اقدامات سازمان‌ها و ارگان‌های عمومی هدف از این بررسی عبارت است از: - شناخت طرح‌ها و اقدامات موثر در این زمینه و درنظرگرفتن نتایج تاثیرات آنها در فعالیت‌های کشاورزی منطقه. - هماهنگی با طرح‌های دیگر منطقه. - پیش‌بینی حدود و امکانات در شرایط توسعه. این بررسی از طریق شناخت فعالیت و برنامه‌های بخش‌ها و سازمان‌های عمومی مختلف مانند آدارات کشاورزی,» مراکز خدمات روستایی» شرکت‌های تعاونی روستایی و... در منطقه» صورت گیرد. طرح‌ها و سیاست‌های اعلام‌شده برای آینده (برنامه‌های میان مدت و درازمدت) به منظور توسعه یا بهبود شرایط نیز بر حسب ضرورت مطرح خواهند بود. طرح‌ها و اقدامات سازمان‌ها و ارگان‌های عمومی در ارتباط با طرح توسعه منابع آب و خاک را می‌توان به سه دسته به ترتیب زیر این بررسی به منظور مشخص کردن شرایط اقتصادی و اجتماعی تولید کشاورزی است و برحسب ضرورت و مورد. گسترده وبا اجمالی خواهد بود. برای این منظور شناخت از کلیه فعالیت‌های عمده سازمان‌های دولتنی و عمومی در زمینه مالکیت ارضی., -------- صفحهٔ بعد -------- ۱5۸ بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب سازماندهی تولید و الگوهای بهره‌برداری» تامین و توزیع نهاده‌ها و اعتبارات کشاورزی بین بهره‌برداران کشاورزی» شکل‌دادن به نظام بازاریابی محصولات کشاورزی و نظایر آن» ضروری است. دسته دوم- برنامه‌های عمرانی تسرمیلات زیربنایی و واحدهای صنعتی این بررسی به منظور مشخص کردن زمینه کلی توسعه اقتصادی منطقه به طور اجمالی صورت می‌گیرد. و در آن لازم است نتایج وابسته به کشاورزی و غیره در منطقه جریان داردء یا پیش‌بینی می‌شودء مطالعه شود. دسته سوم- برنامه‌های تحقیقی, آموزشی و ترویجی این بررسی به منظور ارزیابی و پیش‌بینی ارتقای سطح تکنیکی کشاورزی و آگاهی‌های فنی نیروی انسانی منطقه به طور اجمالی صورت می‌گیرد. در این بررسی لازم است نتایج کلیه فعالیت‌ها و برنامه‌های عمده‌ای که سازمان‌های دولتی و عمومی به منظور حل مشکلات و تامین نیازها و استفاده بهتر از امکانات کشاورزی منطقه در زمینه تحقیقاتی» آموزشی و ترویجی با اهداف مشخص در دست اقدامء و یا پیش‌بینی دارند» مطالعه شود. پ.۱۳-۲-۱-۳-۱- نحوه تامین مالی و تعرفه‌های آب کشاورزی به منظور تشخیص و ارزیابی وضعیت مالی سازمان‌های تامین کننده آب کشاورزی در وضع موجود بررسی‌های زیر ضرورت دارد: - هزینه‌های استهلاک تاسیسات. تجهیزات. و شبکه توزیع و سهم هریک در کل. - هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری شامل هزینه‌های پرسنلی» تعمیرات و نگهداری و سهم هریک از کل. - هزینه‌های فعالیت‌های غیر از تصدی طرح‌ها. - متوسط هزینه و در صورت لزوم هزینه نهایی تولید یک متر مکعب آب. - سهم هریک از گروه‌های مصرف‌کننده آب کشاورزی و حق اشتراک و آب بهاء و حق‌النظاره و سایر منابع درآمدی مربوط به آن. پب. ۲-۳-۹- تامین آب نهر ی و صنعتم پ.۱-۲-۳-۱- هدف هدف از بررسی, برآورد تقاضا برای آب شهری و صنعتی و سهم طرح در تامین آن است. پ. ۲-۲-۲-۱ داده‌های پایه و نحوه بررسی آنها به منظور برآورد تقاضای آب شهری و صنعتی لازم است بافت و نوع فعالیت‌های اقتصادی منطقه مطالعه شود تا با توجه به آن بتوان آب شهری و صنعتی را برآورد کرد. برای این منظور پارامترهای زیر باید مطالعه گردند. لازم به تذکر است که اغلب اوقات آمار -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۱- نهیه و ننظیم داده‌های پایه اه و اطلاعات مورد نیاز به‌وسیله سازمان‌های دی ربط در اختیار مشاور مورد نظر قرار داده می‌شود و بررسی‌های مستقیم لزوما مورد نیاز نیست. مگر در مواردی که این بررسی‌ها ضروری تشخیص داده شوند. الف- جمعیت شامل - بررسی روند تغییرات جمعیت در سال‌های گذشته و پیش‌بینی جمعیت آینده ب- وضعیت توسعه اقتصادی از آنجا که وضعیت مصرف آب شهری و صنعتی در ارتباط مستقیم با بافت اقتصادی منطقه است. بدین معنی که درجه مصرف آب تاثیر مستقیم دارد. برای این منظور اطلاعات زیر ضروری است: - بررسی و شناخت صنایع منطقه به تفکیک رشته‌های صنعت - بررسی و شناخت وضعیت عمومی کشاورزی منطقه - بررسی و شناخت سایر فعالیت‌ها (خدمات) - وضعیت آب و آبیاری منطقه - وضعیت تولید انرژی در منطقه ج- مصرف و نیاز به آب شهری و صنعتی: به منظور مطالعه وضعیت مصرف آب شهری و صنعتی در موارد زیر آمار و اطلاعات باید گردآوری و تجزیه و تحلیل شود: - مقدار و سهم مصرف آب خانگی (شامل تعیین پیک‌های مصرف و توزیع زمانی و مکانی) - مقدار و سهم مصرف آب در صنعت (شامل تعیین توزیع زمانی و مکانی) - مقدار و سهم مصرف آب در واحدهای خدماتی (شامل تعیین پیک‌های مصرف) - مقدار و سهم مصرف آب برای فضای سبز (شامل تعیین پیک‌های مصرف) - مقدار سرانه آب در منطقه - برآورد نیاز آبی موجود در منطقه به تفکیک مصارف ذکرشده د- کافی‌بودن منابع آب موجود از نظر کمیت: به منظور برآورد کمیت آب موجود موارد زیر باید تعیین شوند: - مقدار و سهم آب‌های زیرزمینی منطقه در ماه‌های مختلف سال - مقدار و سهم آب‌های سطحی منطقه در ماه‌های مختلف سال با مقایسه منابع موجود آب و نیاز برآورد شده در منطقه می‌توان به کافی‌بودن آب در منطقه پی برد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۰ بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب ه- مناسب‌بودن آب از نظر کیفیت: برای اینکه کیفیت آب در ارتباط با هزینه‌های تامین آب مورد بررسی قرار گیرد مطالعات زیر ضروری است: - بررسی کیفیت آب از نظر بیولوژیکی و- نحوه تامین منابع مالی و نرخهای آب بها: به منظور تعیین و ارزیابی وضعیت مالی سازمان‌های تامین کننده آب در وضع موجود بررسی‌های زیر ضرورت دارد: * هزینه‌های سرمایه‌ای شامل تأسیسات. تجهیزات و شبکه توزیع و سهم هریک در کل هزینه * هزینه‌های جاری شامل هزینه پرسنلی و تعمیر و نگهداری و سهم هریک در کل هزینه متوسط هزینه تولید یک مترمکعب آب - تعیین درآأمدها * تعیین مقدار و سهم هریک از گروه‌های مصرف‌کننده آب شهری یا صنعتی و حق اشتراک و آب بهای مربوط به آنها با مقایسه هزینه‌ها و درأمدها وضعیت مالی سازمان تامین‌کننده آب بررسی و ارزیابی می‌شود. ز- تعیین فایده اقتصادی طرح: از طریق برآورد هزینه راه حل جایگزین یا تمایل مصرف کننده به پرداخت پ.۳-۳-۱- تامین انرژی الکتریکی و بازار آن پ.۱-۳-۳-۱- هدف هدف از بررسی, برآورد تقاضا برای انرژی الکتریکی در منطقه طرح و سهم طرح در تامین آن است. پ.۲-۳-۳-۱- داده‌های پایه و نحوه بررسی آنها الف- جمعیت -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۱- تهیه و تنظیم داده‌های پایه )۱۵ - بررسی روند تغییرات جمعیت در سال‌های گذشته و پیش‌بینی جمعیت آینده ب- وضعیت توسعه اقتصاد: با بررسی وضعیت توسعه اقتصادی می‌توان شناخت کلی از نیازهای منطقه پیدا کرد. برای این منظور اطلاعات زیر ضروری است: - بررسی و شناخت صنایع منطقه به تفکیک رشته‌های صنعت - بررسی و شناخت وضعیت عمومی کشاورزی منطقه - بررسی و شناخت از سایر فعالیت‌ها - وضعیت تولید انرژی الکتریکی در منطقه ج- مصرف و نیاز به انرزی الکتریکی: برای اینکه بتوان مصرف گروه‌های عمده و نیاز منطقه به انرژی الکتریکی را مطالعه کرد بررسی و تجزیه و تحلیل اقلام زیر ضروری است: - مقدار و سهم مصرف خانگی - مقدار و سهم مصرف در بخش کشاورزی - مقدار و سهم مصرف در واحدهای صنعتی - مقدار و سهم مصرف در واحدهای خدماتی - برآورد نیاز موجود منطقه به انرژی الکتریکی به تفکیک گروه‌های فوق‌الذ کر د- نحوه تامین منابع مالی و تعرفه‌های برق: به منظور ارزیابی وضعیت مالی سازمان‌های تامین کننده برق لازم است بررسی‌های زیر انجام گیرد: - هزینه‌های نگهداری- بهره‌برداری شامل هزینه‌های پرسنلی» تعمیرات و نگهداری و سهم هریک در کل هزینه - هزینه‌های استهلاک تاسیسات» تجهیزات و شبکه توزیع و سهم هریک در کل هزینه - هزینه‌های فعالیت‌های غیر از تصدی طرح‌ها - متوسط هزینه تولید و در صورت لزوم هزینه نهایی یک واحد قدرت (کیلووات و یا مگاوات) - تعرفه برق برای مصارف خانگی - تعرفه برق برای مصارف صنعتی - تعرفه برق برای مصارف کشاورزی - تعرفه برق برای مصارف واحدهای خدماتی - حق اشتراک برای مصرف‌کنندگان مختلف - سایر درآمدها -------- صفحهٔ بعد -------- ۱.۳ بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب مقایسه با هزینه‌های تولید وضعیت مالی سازمان‌های تولیدکننده برق ارزیابی می‌شود. ه- برآورد فایده اقتصادی طرح از طریق راه حل جایگزین با تمایل مصرف کننده به پرداخت. پ.2-۳-۱- کنترل طغیان پ. ۱-۶-۳-۱ اهداف اهداف مطالعات عبارت است از تعیین میزان کاهش خسارت و افزایش فایده در اثر اجرای طرح حفاظت طغیان. پ.۲-2-۳-۱- میزان کاهشس خسارت برآورد میزان کاهش خسارت طغیان در اثر طرح شامل - برآورد میزان خسارت به اراضی و تاسیسات و تجهیزات در اثر طغیان در وضع موجود - برآورد میزان خسارت به اراضی و تأسیسات در شرایط آینده بدون اجرای طرح پ.۳-24-۳-۱- میزان افزایش فایده برآورد میزان افزایش فایده خالص اراضی در اثر تغییر نحوه استفاده از آنها در شرایط طرح پ. ۶-4-۳-۱ داده‌های اساسی داده‌های اساسی مطالعات آثار حفاظت از طغیان عبارت است از: الف - انواع خسارت و هزینه‌های طغیان شامل موارد زیر: - هزینه اقدامات اضطراری _ خسارت حرفه‌ای - کاهش ارزش دارایی‌ها ب- رابطه آبدهی رودخانه و میزان خسارت شامل موارد زیر: _ رابطه حد طغیان و میزان خسارت ج- تعیین احتمال وقوع هر حدی از خسارت براساس احتمال وقوع طغیان مربوطه. -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۱- تهیه و تنظیم داده‌های پایه ۱.۳ د- فایده اراضی مزروعی محدوده موردنظر در وضع موجود. پ.۵-2-۳-۱- نحوه بررسی در برآورد فایده این منظور طرح, دو محور اساسی برای بررسی باید مد نظر باشد: - ارزیابی خسارات و هزینه‌هایی که در حال حاضر وجود دارد. ولی در صورت اجرای طرح حفاظت از طغیان کاهش می‌یابد پ.۱-۵-2-۳-۱- ارزیابی خسارات و هزینه‌ها هدف از این بررسی, براورد متوسط سالانه خسارت و هزینه‌های طغیان در محدوده مورد نظر است. این براورد می‌بایست با توجه به نکاتی چند در مورد ویژگی‌های موضوع مطالعه صورت گیرد: - خسارت و هزینه‌هاء گوناگون و متفاوت است. بدین لحاظ تشخیص انواع خسارات و هزینه‌های احتمالی لازم است. - حد طغیان در سال‌های مختلف متفاوت و میزان خسارات و هزینه‌های حاصل نیز متفاوت است. بدین لحاظ محاسبه احتمال وقوع هر حدی از طغیان در دوره بهره‌برداری از طرح و میزان خسارات و هزینه‌های مربوط به هر حد. ضروری - مبنای محاسبه میزان خسارت و ایحاد هزینه در هر طغیانء نقطه اوج آن طغیان است. پ.۳-۵-2-۳-۱- انواع خسارت و هزینه‌های طغیان الف- خسارت فیزیکی آب گرفتگی و تخریب ناشی از طغیان و رسوبات آن موجب وارد آمدن خسارت‌های فیزیکی به تاسیسات و دارایی‌های شخصی و عمومی در مناطق تجاری, صنعتی» کشاورزی» شهری و مسکونی می‌گردد. این خسارت‌ها عبارتند از: - هزینه برقراری مجدد شرایط قبل از طغیان - هزینه نصب و جایگزینی شامل تعمیرات موقت قبل از جایگزینی نهایی - ازدست دادن تولیدات متداول - افزایش هزینه تولید. مانند تهیه مقدمات کشت مجدد اراضی مزروعی بعد از طغیان ب- هزینه‌های اضطراری - این نوع هزینه‌ها عبارت است از هزینه انتقال افراد و اموال قبل از طفیان و بازگردانیدن مجدد آنها به محل, اطفای حریق, رفع حوادث و سوانح» افزایش هزینه ادامه کارها در مدت طغیان و سایر افزایش هزینه‌ها. -------- صفحهٔ بعد -------- ق بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب ج- خسارت حرفه‌ای - شامل خسارت‌هایی است که به علت وقفه در فعالیت‌های اقتصادی,» نبودن دسترسی» وقفه در حمل و نقل تدارکات و د- کاهش ارزش دارایی‌های ناشی از خطر طغیان پ.۳-۵-۶-۳-۱- محاسبه متوسط سالانه خسارات و هزینه‌ها در وضع موجود چون طغیان رودخانه‌ها ممکن است هر سال رخ ندهد و خسارات وارده از هر طغیان نیز متفاوت باشد. لازم است خسارات و هزینه‌های محتمل ناشی از طغیان در مدت عمر مفید طرح در مجموع ارزیابی شود و برآوردی از متوسط سالانه آن صورت گیرد. این برآورد از طریق اقدامات زیر امکان‌پذیر است: - با توجه به اطلاعات ناشی از بررسی خسارت طغیان و اطلاعات آب شناسی (برمبنای رابطه بین حد طغیان و میزان خسارت و رابطه بین آبده رودخانه و حد طغیان) رابطه‌ای بین آبده رودخانه و میزان خسارت برقرار کرد. - با در نظر گرفتن احتمال وقوع هر حدی از آبدهی و هر حدی از طغیان احتمال وقوع هر حدی از خسارت را مشخص کرد. - با توجه به نتایج حاصل از اقدامات ۱ و ۲ یعنی رابطه بین آبده رودخانه و میزان خسارت و احتمال هر حدی از خسارت در طول عمر مفید طرح» می‌توان مجموع خسارات و هزینه‌های احتمالی از طغیان را برآورد کرد و برمبنای آن متوسط سالانه خسارت و هزینه‌های طغیان در وضع موجود را محاسبه کرد. لازم است به منظور برآورد فایده حفاظت از طغیانء مشابه این اقدامات در شرایط آینده در صورت اجرای طرح نیز انجام گیرد. پ.۵-۳-۱- حیات وحش و پرورش ماهی پ.۱-۵-۳-۱- هدف پ.۲-۵-۳-۱- تعیین داده‌های پایه و نحوه بررسی سرد و گرم و مساعدکردن محیط پرورش حشرات موذی. این آثار به عنوان هزینه‌های طرح تلقی می‌شود. ب- ایجاد آثار مثبت: مانند کنترل و تنظیم جریان دایمی آب و فراهم‌آوردن امکان پرورش ماهیان مختلف. در بررسی وضع -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۱- نهیه و ننظیم داده‌های پایه ۱۵ مورد در طرح‌های گوناگون» متناسب با ویژگی‌های هر طرحء مطرح باشد. مع هدا در این دستورالعمل به طور مشخص ارزیابی و ارزشیابی آثار طرح برروی پرورش انواع مختلف ماهیان مد نظر است. در بررسی پارامترهای اقتصادی وضع موجودء لازم است موارد زیر مورد بررسی قرار گیرد. - تولید ماهی در سال - میزان بهره‌برداری از منابع موجود یا مشخص کردن وسعت و تراکم ماهی‌گیری - بررسی مصارف مختلف ماهیان صیدشده - میزان مصرف ماهیان صیدشده به‌وسیله ساکنان منطقه و یا در محدوده بزرگ‌تر (برحسب مورد) - نحوه معامله» حمل و نقل, نگهداری و تغییر و تبدیل ماهیان صیدشده - نحوه تامین نیاز پروتئینی جمعیت موجود و بررسی کمبودها و امکان توسعه مصرف گوشت و ماهی - ارزش‌های تفریحی ماهی‌گیری پ.1-۳-۱- کنترل کیفیت آب۱ پ.۱-1-۳-۱- هدف هدف از این بررسی عبارت است از انتخاب و توصیه ضوابط کیفی و ارائه قواعدی که به کمک آن بتوان از طریق بررسی منحنی برای رقیق‌سازی جریان را مشخص کرد. پ.۲-1-۳-۱- نحوه مطالعه و بورسی کنترل کیفیت آب نحوه مطالعه و بررسی کنترل آب و تهیه اطلاعات پایه موردنیاز شامل مراحل زیر است: الف- مشخص‌ساختن انواع آلودگی‌ها ج- تعیین منحنی عرضه کنترل کیفیت با توجه به موارد زیر: - تعیین مشخصه‌های جداسازی فاضلاب‌ها از یکدیگر (جداسازی فاضلاب‌های مربوط به رگبارها از فاضلاب‌های شهری و ۰ ( ۱- ۷۷۵۲۵۲ 0211 000۵| -------- صفحهٔ بعد -------- نز بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب د- تعیین منحنی نیازهای (تقاضای) کنترل کیفیت با توجه به موارد زیر: - ارزیابی خسارات ناشی از آلودگی آب‌ها (تهیه منحنی غلظت- خسارت)" - مشخص‌ساختن عواملی که در اندازه گیری خسارات دخالت دارند. - مشخص‌ساختن منافع حاصل از اقدامات مربوط به کنترل کیفیت آب از طریق مقایسه منحنی غلظت خسارت بدون اجرای طرح و در صورت اجرای طرح پ.۳-1-۳-۱- بررسی و تفسیر منحنی‌های عرضه و تقاضا با استفاده از منحنی‌های عرصه و تفاضای کل, بررسی‌های لازم برای بهینه‌سازی عوامل اقتصادی دی ربط صورت می‌گیرد و پارامترهای لازم برای انتخاب و توصیه ضوابط موردنیاز طرح استنتاج می‌شود. پ. ۷-۳-۱- ترابری آبی ! پ.۱-۷-۳-۱- هدف هدف از مطالعات مربوط به بررسی‌های اقتصادی ترابری آبی در برنامه‌ریزی منابع آب» تعیین جنبه‌های امکان‌پذیری اقتصادی و قرار گیرد. پ.۲-۷-۳-۱- نحوه مطالعه و تمیه اطلاعات پایه موردنیار بررسی‌های اقتصادی شامل مراحل زیر است: الف- تعیین اشکال مختلف وسایل نقلیه آبی ب- بررسی روند گذشته توسعه امکانات ترابری آبی در منطقه تحت مطالعه برای شناخت تغییرات عرضه و تقاضا ج- تعیین انواع تاسیسات و امکانات ذی ربط د- تعیین منحنی عرضه ترابری آبی که در تهیه آن بررسی‌های زیر لازم است. - طراحی‌های آزمونی - ظرفیت‌های بندری - تعیین هزینه‌های بندری - گزینه‌های مربوط به بهبود و توسعه آبراهه‌ها |- 000611۵110 12۵86 6 2-1 -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۱- نهیه و تنظیم داده‌های پایه ۱۵۷ - ظرفیت آبراهه‌ها - هزینه‌های آبراهه‌ها و وسایل نقلیه آبی - جمع‌بندی هزینه‌ها و تهیه منحنی تجمعی هزینه‌هاء به عنوان منحنی عرضه ترابری آبی ه- برآورد نیازها که در آن بررسی‌های زیر لازم است: - منافع ترابری آبی. - آنالیز هزینه حمل و نقل شاملحمل کالا در بندرء در آبراهه‌هاء هزینه حمل کالا از طرق دیگر و مبلغ اضافی مربوط به - بررسی کالاهایی که به‌وسیله آبراهه‌ها حمل می‌شوند. - بررسی تقاضا در زمینه تسهیلات آبراهه‌ها و پیش‌بینی وزن کالاهای قابل حمل و نقل - بررسی تقاضا در زمینه تسهیلات بندری - بررسی تقاضاهای مشترک بندری و آبراهی - بررسی جنبه‌های تفریحی ترابری آبی با استفاده از *-م های عرضه و تقاضای کل بررسی‌های لازم برای بهینه‌سازی عوامل اقتصادی ذی‌ربط صورت می‌گیرد و پارامترهای لازم برای انتخاب و توصیه ضوابط موردنیاز طرح استنتاج می‌شود. پ.۸-۳-۱- تفریحات سالم ! پ.۱-۸-۳-۱- هدف فیزیکی» فکری و روانی که امکانات تجدید و بازیابی نیروهای انسان را به کمک استراحت و یا تفریحات سالم میسر می‌سازد. پ. ۲-۸-۲-۱ نحوه بررسی نحوه بررسی فعالیت‌ها و تهیه اطلاعات پایه موردنیاز به قرار زیر است: الف- تعیین حدود فعالیت‌ها و انواع آن. ب- بررسی روند توسعه فعالیت‌های تفریحی در محل اجرای طرح در گذشته. ج- تهیه منحنی عرضه تفریحات. که بدین منظور بررسی‌های زیر لازم است: - طراحی اولیه تاسیسات تفریحی 1] 0 -------- صفحهٔ بعد -------- ۹۸ بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب - برآورد ظرفیت‌های تفریحی - تعیین ترکیب فعالیت‌ها - تعیین ضرایب مربوط به فعالیت‌ها - تعیین روزهای مربوط به هر فعالیت و روزهای استفاده از تاسیسات - تعیین منحنی هزینه‌های حدی د- تهیه منحنی تقاضا که بدین منظور بررسی‌های زیر لازم است: - تعیین توزیع زمانی مراجعه به مخازن آب و تاسیسات طرح به منظور استفاده‌های تفریحی - هماهنگی با بهره‌برداری‌های مختلف از مخازن به منظورهای دیگر - مشخص‌ساختن عوامل تعیین‌کننده امکان مراجعه به مخازن و تاسیسات به منظور استفاده‌های تفریحی - برآورد منافع حاصل از فعالیت‌های تفریحی - تعیین رابطه بین مراجعات به محل تفریحی و فاصله طی شده برای رسیدن به این اماکن - بیان فاصله مسافرت به مراکز تفریحی برحسب واحدهای اقتصادی - تهیه منحنی تقاضای کل پ.۳-۸-۳-۱- بررسی و تفسیر منحنی‌های عرضه و تقاضا با استفاده از منحنی‌های عرضه و تقاضای کل, بررسی‌های لازم برای بهینه‌سازی عوامل اقتصادی دی ربط صورت می‌گیرد و پارامترهای لازم برای انتخاب و توصیه ضوابط موردنیاز طرح استنتاج می‌شود. پ.۶-۱- اصول تمهیه برنامه آماری در بررسی‌های اقتصادی, بخش مهمی از اطلاعات و آمار موردنیاز طرح‌های آبیاری- کشاورزی از طریق تکمیل پرسش‌نامه‌های مختلف جمع‌آوری می‌شود. تکمیل پرسش‌نامه‌ها بایستی از طریق انتخاب نمونه و با استفاده از روش‌های مجاز آماری انجام پذیرد. انتخاب نمونه به روش‌های آماری نیاز به جمع‌آوری اطلاعات و سوابق قبلی از جامعه آماری (روستا یا خانوار روستایی) دارد.ء لذا تهیه چهارچوب یا قالب آماری مناسبء با استفاده از آخرین و تازه‌ترین آمار و اطلاعات مربوط در این زمینه امری ضروری محسوب می‌شود. داشتن برنامه آماری واحد برای جممع‌آوری اطلاعات و آمار مورد نیاز از جامعه روستایی محدوده مطالعه در زمینه‌های مختلف بررسی‌های اقتصادی و اجتماعی ضمن جلوگیری از دوباره کاری‌هاء موجب انسجام و ارتباط بیش‌تر اطلاعات جمع‌آوری شده می‌گردد. لذا مناسب‌ترین روش برای انتخاب نمونه‌ها در مطالعات مورد نظر «انتخاب مرحله‌ای» است. به این ترتیب اطلاعات مورد نیاز در هر مرحله برای انتخاب نمونه در مرحله بعدی می‌تواند به حد کفایت برسد و چارچوب آماری هر مرحله کامل‌تر شود. در این روش لازم است ابتدا روستاهای نمونه مشخص شده و سپس در روستاهای نمونه» خانوارهای نمونه و پس از آن میان خانوارهای نمونه کشاورزء نمونه‌هایی از خانوارهای بهره‌بردار روستایی انتخاب شود. برای انتخاب نمونه از مزارع مستقل و واحدهای زراعی دولتی به عنوان جامعه آماری غیرروستایی لازم است برنامه آماری جداگانه‌ای وجود داشته باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۱- نهیه و ننظیم داده‌های پایه ۱۹ اطلاعات مورد نیاز به منظور انتخاب روستاهای نمونه می‌تواند با استفاده از آخرین اطلاعات موجود در مراکز رسمی آماری و در صورت عدم کفایت (از نظر نوع اطلاعات و یا به‌هنگام نبودن آن) با تکمیل پرسش‌نامه عمومی روستا فراهم شود. اطلاعات مورد نیاز برای قشربندی اقتصادی- اجتماعی و انتخاب خانوارهای نمونه روستایی با تکمیل پرسش‌نامه روستای نمونه و سپس اطلاعات مورد نیاز برای تفکیک الگوهای بهره‌برداری و انتخاب خانوار بهره‌بردار روستایی با تکمیل پرسش‌نامه خانوار نمونه می‌تواند جمع‌آوری شود. مشخصات پرسش‌نامه‌های مختلفی که در برنامه آماری مطالعات روستایی مطرح است.ء به تفکیک به قرار زیر است: پ.۱-۶-۱- پرسش‌نامه عمومی روستا این پرسش‌نامه که در برگیرنده صفات مورد نیاز برای تهیه چارچوب آماری برای انتخاب روستاهای نمونه است. در همه روستاهای محدوده مطالعه تکمیل می‌شود. معمولا صفات مورد نیاز برای تهیه این چارچوب آماری عبارت است از: - اطلاعات جمعیتی - میزان اراضی مزروعی و سطح زیرکشت - نسبت اراضی آبی و دیم - منابع آب - تاسیسات زیربنایی» اعتباراتی و خدماتی الگوهای مختلف بهره‌برداری کشاورزی موجود در روستا - ثروت دامی پ. 2-۱ -۲- پرسش‌نامه روستای نمونه این پرسش‌نامه به منظور جمع‌آوری اطلاعات مورد نیاز از وضعیت عمومی اقتصادی- اجتماعی روستا (بنا به مشخصات جامعه آماری از نظر هم‌گرایی یا پراکندگی صفات و تعداد کل روستا) در حداقل ده درصد از روستاهای محدوده مطالعه, تکمیل می‌شود. در مواردی که توجیه قانع کننده‌ای وجود داشته باشدء می‌توان درصد نمونه‌گیری را کم‌تر کرد. روستاهای انتخاب شده لازم است با استفاده از روش‌های مجاز آماری و پس از تهیه چارچوب آماری, به نحوی انتخاب شوند که بتوان نتایج حاصل از بررسی وضعیت آنها را به همه محدوده طرح تعمیم داد. پرسش‌نامه روستای نمونه برای تکمیل اطلاعات زیر تهیه می‌شود: - کیفیت منازل مسکونی - منابع اقتصادی و امکانات تولیدی - مالکیت و نحوه بهره‌برداری از منابع و امکانات - تاریخچه نظام بهره‌برداری -------- صفحهٔ بعد -------- 7۰ بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب - نحوه فعالیت‌های موسسات دولتی در روستا - مسایل و مشکلات تولید و توسعه کشاورزی برای تهیه اطلاعات لازم برای تشکیل چارچوب آماری خانوارهای نمونه روستایی» لازم است در ضمیمه این پرسش‌نامه فهرست اسامی و مشخصات خانوارها از نظر حرفه و مالکیت اراضی مشخص شود. پ.۳-۶-۱- پرسش‌نامه خانوار نمونه این پرسش‌نامه به منظور تهیه اطلاعات اقتصادی- اجتماعی از خانوارهای روستایی (بنا به مشخصات جامعه آماری از نظر تی‌داد خانوار» هم‌گرایی و پراکندگی صفات) و حداقل پنج درصد از خانوارهای ساکن روستاء تکمیل می‌شود. خانوارهای انتخاب شده لازم است پس از تهیه چارچوب آماری و قشربندی خانوارها و با استفاده از روش‌های مجاز آمارگیری انتخاب شوند. پرسش‌نامه خانوار نمونه برای تکمیل اطلاعات زیر تهیه می‌شود: - مشخصات اعضای خانوار - وضع مالکیت‌های مختلف خانوار - مشخصات محل مسکونی - منابع مختلف درآمد در سال - حجم سرمایه‌گذاری ثابت در تولید کشاورزی - هزینه‌های مصرفی و وام‌های دریافتی خانوار در سال گذشته - برخورداری از کالاهای مصرفی - نظرات و پیشنهادها درباره طرح توسعه منابع آب اطلاعات لازم برای تشکیل چارچوب آماری خانوار بهره‌بردار نمونه را می‌توان از طریق تکمیل این پرسش‌نامه تهیه کرد. پ. 2-2-۱ پرسشس‌نامه بهره‌بردار نمونه این پرسش‌نامه عمدتا به منظور تهیه اطلاعات مورد نیاز به منظور تنظیم بودجه بهره‌بردار کشاورزی در هر الگوی بهره‌برداری به - تشکیلات الگوی بهره‌برداری شامل کارگران فامیلی» کارگران مزدی (دایم و موقت) - سرمایه‌گذاری واحد بهره‌برداری در امر کشاورزی - سطح اراضی مزروعی و پراکندگی قطعات - برنامه زراعی واحد - تعداد و نوع دام - روش‌های زراعی - تناسب و فراهمی امکانات -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۱- نهیه و تظیم داده‌های پایه )۱7 - هزینه‌های تولید - تولیدات و ارزش آن - خود مصرفی و فروش محصولات تولید شده در واحد در صورت وجود بهره‌برداری‌هایی که مدیریت آن به عهده خانوارهای ساکن روستایی نباشد.ء نیز لازم است پرسش‌نامه‌های مستقلی تهیه و به تعداد مناسب از طریق مراجعه مستقیم تکمیل شود. پ. ۵-5-۱ پرسش‌نامه‌های اختصاصی این پرسش‌نامه به منظور تهیه اطلاعات لازم از مشخصات اقتصادی فعالیت‌های زراعی, گاوداری, گوسفندداری, مرغداری, پرورش زنبور عسل و ماهی و... برحسب مورد و به تعداد مناسب از طریق مراجعه مستقیم تکمیل می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- بو سسبت ۲ برنامه‌ریزی اقتصادی طرح و -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۲ - برنامه ریز ی اقنصادی طرح و پیش‌بینی شسرایط آینده ۱7 پ. ۱-۲- مطالعات برنامه‌ریزی اقتصادی هدف از مطالعات برنامه‌ریزی در این مرحله از مطالعات» تدقیق سیمای طرح و تعیین مشخصات آن برای ورود به مرحله تهیه طرح تفصیلی است. در این راستا و همراه با شناسایی و تجزیه و تحلیل نیازها و مشکلات, امکانات منطقه طرح شناسایی می‌شود و راه‌حل‌های مختلف سازه‌ای و غیرسازه‌ای (در قالب گزینه‌های مختلف) ارزیابی و توصبه‌های لازم در این مورد ارائه خواهد شد. مطالعات برنامه‌ریزی یکی از مراحل مهم در تکوین مطالعات توجیهی فنی و اقتصادی است. به این منظور بررسی‌هایی برای تشخیص امکانات و نیازهاء تدوین راه‌حل‌ها و ارزیابی آنها صورت می‌گیرد. در این بررسی‌ها که جنبه‌های مختلف فنی, اقتصادی, اجتماعی و زیست محیطی تجزیه و تحلیل می‌شوند.ء دیدگاه‌هاء. سیاست‌ها و خطمشی‌های اجرای طرح مشخص خواهد شد. تعیین عوامل فوق برای روشن شدن سیمای طرح و انتخاب گزینه‌های ممکن و در نهایت گزینش راه‌حل مناسب کاملا ضروری است. بدون چنین شناختی» این احتمال وجود دارد که مطالعات برنامه‌ریزی منجر به انتخاب بهترین گزینه و یا تاثیرات مطلوب مورد نظر نگردد. پ.۱-۱-۲- مراحل برنامه‌ریزی در مجموع مراحل برنامه‌ریزی طرح را می‌توان به قرار زیر خلاصه کرد: - بررسی و تجزیه و تحلیل منابع, نیازها و تشخیص مشکلات - تعیین راه‌حل‌هاء آثار" و ارزیابی اجمالی و عمدتا فنی پیامدها - توصیه‌ها شامل معرفی اولویت‌ها و برنامه اجرا صورت مجموعه‌ای از اجزای شکل‌دهنده مطالعات مورد توجه و بررسی قرار می‌گیرد. در اینجا به طور اجمالی به اصول و موارد قابل اعتباری و با در نظر گرفتن سایر عوامل موثر برنامه‌ریزی شود. - برای تعیین نیازهاء لازم است ابتدا نیازهاء منابع و مشکلات در چارچوب کلی‌تری شناخته شده و پس از آن سهم طرح در این زمینه مشخص شود . از این رو در در برنامه‌ریزی طرح و تعیین هدف‌های کمی باید به طرح‌هاء برنامه‌ها و ارتباطضات ۰ ۰ ۰ ۳ ۰۰ ۰ ی ۰ ۰ ۰ ی ۰ موجود در این زمینه توجه شود. در این راستا ارتباط بین‌بخشی و روابط بین برنامه‌ریزی منطقه‌ای و ملی با برنامه‌ریزی شده در درازمدت انجام گیرد و در عین حال توصیه‌های لازم نیز فراهم و ارائه شود. [| - 01۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱7 بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب - در فرآیند برنامه‌ریزی لازم است کلیه راه‌حل‌ها و گزینه‌ها به دقت مورد توجه قرار گیرد و گزینه‌های رقیب علاوه بر جنبه‌های فنی از نظر سازمانی, نهادی, مالی, اجتماعی, زیست محیطی و اقتصادی نیز امکان‌سنجی شود. - هدف اصلی در مقایسه و ارزیابی گزینه‌ها عبارت است از: استفاده بهینه از منابع برای تامین نیازها. یادآوری می‌شود که در موضوع قراردادهایی که برای مطالعات «توجیهی و طراحی پایه» تهیه می‌شوند. عمدتا هدف‌های طرح (تامین آب کشاورزی» کنترل سیلاب» تولید انرژی و...) نیز مشخص می‌شود. اما در حین انجام کار- در جهت استفاده کامل تر از منابع و امکانات - ممکن است تجدیدنظر در منظورها ضرورت پیدا کند. پ. ۲-۱-۲- سیاست‌کار برنامه‌ریزی و تدوین طرح‌های توسعه منابع آب باید به طریقی انجام پذیرد تا سرمایه‌گذاری‌ها هر چه بیش‌تر در خدمت تامین اهداف نهایی توسعه کشور و منافع ملی قرار گیرد. این به معنی آن است که کارشناسان برنامه‌ریزی طرح و دستگاه برنامه‌ریزی و سیاست گذاری دولت مرکزی به نگرش واحدی برای مقایسه و ارزیابی گزینه‌های مختلف یک طرح به منظور تعیین اهداف کمی و خصوصیات و ویژگی‌های آن از دیدگاه تامین اهداف توسعه دست پیدا کنند. به این منظور می‌توان تحلیل اقتصادی را به نحوی انجام داد که مقایسه گزینه‌ها و تشخیص اختلافات با توجه به اهداف مختلف توسعه امکان‌پذیر باشد. خطوط اساسی نحوه عمل در این مورد در سه قسمت به قرار زیر ارائه می‌شود: پ.۱-۲-۱-۳- ار تباط درونی فرآیند برنامه‌ریزی از سه مقوله اساسی تشخیص » تدوین " و ارزش گذاری " تشکیل شده است. منظور از ارتباط درونی در جریان برنامه‌ریزی» ارتباط بین دست‌اندر کاران تدوین طرح و تحلیل گران ارزیابی اقتصادی مطالعات در تشکیلات مهندسان مشاور است. این ارتباط باید به نحوی برقرار شود تا در مقاطع معینی امکان تبادل اطلاعاتی بین نتایج ارزیابی اقتصادی و تشخیص پروژه‌ها و مسایل و راه‌حل‌ها و تدوین طرح وجود داشته باشد تا راه‌حل‌های مختلفی تعیین و مورد مقایسه قرار گیرد و نتایج مقایسه همراه با دلایل کافی و روشن از نظر اقتصادی برای تعیین یا توصیه گزینه شایسته فراهم شود. ارزیابی اقتصادی طرح» پس از شروع مطالعات مرحله پیدایش و تشخیص پروژه‌ها و امکانات. انتخاب راه‌حل و شکل دادن و تعیین گزینه‌هاء ممکن است به طور فعالی در جریان داد و ستدهای اطلاعاتی با سایر مطالعات در زمینه‌های زیر فعالیت داشته باشد. - نحوه تامین و توسعه منابع آب - تعیین روش آبیاری و زهکشی - تعیین الگوی زارعی» سطح کشت. ارتفاع سد و به طور کلی ابعاد بهینه تاسیسات و تجهیزات طرح - تعیین میزان آب شهری,» آب صنعتی و تولید انرژی - تعیین اولویت در توسعه مرحله‌ای 0 - | ۲0۵۲۱ -2 [۵د0۳۵م۸ -3 -------- صفحهٔ بعد -------- پ. ۱-۲ از آنجا ؟ اطلاعات به منظور - برنامه‌ریزی اقتصادی طرح و پیش‌بینی سرایط آینده - تعیین مشخصه‌های لازم در کنترل سیل - تعیین مشخصه‌های لازم برای استفاده حمل و نقل آبی (ترابری) - تعیین مشخصه‌های لازم برای تاسیسات تفریحی - تعیین مشخصه‌های لازم برای کنترل کیفیت آب‌های تنظیمی در منطقه و حفاظت محیطزیست ماهی‌ها و حیات - تعیین مشخصه‌های لازم توسعه اراضی, کنترل شوری آب و خاک و کنترل رسوب و غیره -۳-۲- ار تباط بیرونی ر از ارتباط بیرونی در جریان برنامه‌ریزی» ارتباط بین مهندسان مشاور و سیاست گذاران و تصمیم‌گیرندگان بخش | برنامه‌ریزی نهایی طرح با همکاری کل بخش‌های مطالعاتی» تصمیم‌گیری و اجرایی انجام می‌گیرد» لازم اس اساسی در زمینه برنامه‌ریزی» در چند جهت در گردش باشد. نهایتا گزینه‌های اصلی یک طرح براساس اصول کار و ی ۱ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۵ ۰ و گفت و شنود بین مهندسان مشاور (مسوولان مطالعاتی)» دستگاه اجرایی و برنامه‌ریزی مورد مقایسه و انتخاب قر روشن کردن موضوع از نمودار (پ-۲ -۱) استفاده می‌شود. تین سیاست‌های ملی و محدوده پارامترهای محاسپانی تعیین سیاست‌های منطقه‌ای و محدوده‌های محاسباتی نتایج مقایسه اقتصادی گزینه‌های رقیب نمودار پ.۱-۲- نحوه ار تباطات بیرونی بین سطوح مختلف برنامه‌ریزی 06 ۱7۷ ت که ی ار گیرد. ۱- 1۵ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱7۸ بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب در این نمودار سه بخش جداگانه وجود دارد که عبارتند از مهندسان مشاور که وظیفه مطالعات مربوط به تدوین و ارزیابی طرح معینی را به عهده دارند. دفتر فنی سازمان اجرایی" که وظیفه نظارت و تصمیم‌گیری سیاسی را براساس ضوابط و سیاست‌های منطقه‌ای تقبل کرده و دفتر فنی و یا کمیته تخصصی ویژه" که وظیفه نظارت و تصمیم‌گیری سیاسی را براساس ضوابط و سیاست‌های ملی برعهده گرفته است. در این چارچوب تشکیلاتیء مطلوب است ابتدا بالاترین مقام تصمیم‌گیری در بخش آب ضمن روشن کردن سیاست‌های ملی در زمینه توسعه طرح‌های منابع آب» در مورد ضرایب یا پارامترهای حساس محاسباتی نیز محدوده‌ای را تعیین کند. این محدوده‌ها در مورد ارزیابی اقتصادی و مقایسه گزینه‌هاء ممکن است نرخ بهره یا تنزیل اجتماعی, شبه نرخ ارز خارجی و یا ضرایب وزنی اهداف مختلف در بخش آب باشد. در این چارچوب سازمان اجرایی یا مرجمی مشابه نیز می‌تواند ارجحیت‌ها و نظریات مربوط به سیاست‌های منطقه‌ای و محدوده تغییرات پارامترهای محاسباتی خود را منضم کند. مجموعه این چارچوب‌ها و سیاست‌ها محدوده کار شرکت‌های مهندسی مشاور را از نظر برنامه‌ریزی طرح مشخص می‌کند. لذا کلیه مشاوران در تعیین گزینه‌ها و مقایسه آنها و ارائه نتایج مطالعات از چنین مفروضات و پارامترهای محاسباتی تبعیت می‌کنند و در انتهای مطالعات نتایج حاصل همراه با توصیه‌های مشخص مهندسان مشاور در معرض آگاهی و قضاوت مراجع تصمیم‌گیری و سیاست گذاری قرار خواهد گرفت. پ.۳-۱-۲- تدوین طرح تدوین طرح در اینجا به معنی تعریف., مشخص کردن نوع و اندازه» ترتیب اجزای تشکیل‌دهنده طرح و پیش‌بینی نحوه کار کرد این مجموعه برای تامین هدف‌های مورد نظر طرح است. برای این منظور گروه کارشناسان دی ربط با استفاده از اطلاعات و تجزیه و تحلیل گزینه‌های مختلفی که در طی مراحل برنامه‌ریزی مطرح می‌شود. نهایتا مناسب‌ترین گزینه که با مجموعه شرایط فیزیکی,» اجزای برنامه‌ریزی است. در طی مراحل تدوین طرح نکات زیر قابل توجه است: پ. ۱-۳-۱-۲ ارزیابی اطلاعات جمع‌آوری شده کلیه اطلاعات جمع‌آوری شده که بیان کننده شرایط فعلی بهره‌برداری از منابع» مسایل و تنگناهای موجود است و همچنین آن گروه از داده‌ها که نشان‌دهنده پتانسیل‌ها و امکانات بالقوه برای توسعه بهره‌برداری از این منابع است (داده‌های پایه)» باید به دقت بوسیله کارشناسان مجرب ارزیابی شود و استنتاج‌های لازم که زیربنای تدوین و برنامه‌ریزی طرح است است به عمل آید. در این ارزیابی‌ها علاوه بر همکاری و همفکری گروه کارشناسان فنی» ممکن است مشاوره و نظرخواهی کارشناسی زیست‌محیطی» اجتماعی» حقوقی و غیره ضروری و الزامی‌باشد. ۱- یا مرجعی مشابه در حوزه ستادی ۲- یا مرجعی مشابه -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۲ - برنامه ریز ی اقنصادی طرح و پیش‌بینی شسرایط آینده ۱7۹ پ.۲-۳-۱-۲- تعریف شرایط حدی ارزیابی اطلاعات پایه و شناخت پتانسیل‌های منطقه معمولا این امکان را بوجود می‌آورد تا برای قسمتی از پارامترهای موثر در برنامه‌ریزی» شرایط حدی تعیین و تعریف شود. ارزش حدی پارامترهایی از قبیل آب» برق, زمین» دستمزد و غیره و همچنین شرایط حدی عوامل فیزیکی منطقه طرح از قبیل محدوده گسترش اراضی» کمیت و کیفیت منابع آبء پتانسیل‌های تولید برق و غیره امکان دارد به عنوان نشانه‌های موثری در تدوین و ترسیم خطوط اولیه طرح مورد استفاده قرار گیرد. در همین زمینه تعریف و تعیین شرایط حدی پارامترهایی که بیش‌تر به عنوان ضوابط طراحی مورد استفاده قرار گیرد. در همین زمینه تعریف و تعیین شرایط حدی پارامترهایی که بیش‌تر به عنوان ضوابط طراحی مورد استفاده قرار می‌گیرد از قبیل نیازهای آبی در طرح‌های آبیاری» نیازهای آبی در پ. ۳-۲-۱-۲ تعیین پتانسیل‌ها وجود منابع آب و خاک در یک منطقه به طور بالقوه امکاناتی را برای استفاده از این منابع در جهت تولید مواد غذاییء آب شهری,» صنعتی» انرژی برقابی و سایر نیازهای جوامع بشری به وجود می‌اورد. در حال حاضر متناسب با افزایش جمعیت و امکانات تکنولوژی و دانش فنی معمولا قسمتی از این پتانسیل‌ها مورد بهره‌برداری قرار دارد و وظیفه‌ای که در چارچوب مطالعات یک طرح برای طراحان و کارشناسان فنی وجود داردء این است که با بهره‌گیری از تکنولوژی موجود.ء امکانات توسعه بهره‌برداری از منابع را در جهت افزایش تولید شناسایی و برای تحقق آنها طرح‌های مناسبی تهیه کنند. شناخت پتانسیل‌هاء یکی از مراحل اساسی در فرآیند تدوین طرح است که طی آن به اتکای اطلاعات موجود از منابع آب و خاک. امکانات بهبود و توسعه بهره‌برداری از منابع شناسایی می‌شود. نکته مهم در این مرحله از کار شناخت واقع‌بینانه پتانسیل‌ها است که خود علاوه بر تجربه و دانش کارشناسی مستلزم در دست داشتن اطلاعات جامع و آمار صحیح است. پ.4-۳-۱-۲- تعیین نیازهای طرح می‌شود. به عنوان مثال در یک طرح توسعه آبیاری با توجه به امکانات توسعه آبیاری» نیازهای آبی برای این توسعه تعیین می‌شود. تعریف می‌شود. با در نظر گرفتن نیاز ها و امکانات فیزیکی بالقوه‌ای که در منطقه وجود دارد. طرح‌های مقدماتی برای تامین این نیازرها تنظیم و ترسیم می‌شود. در اکثر موارد برای تحقق یک هدف و تامین نیازهای مربوط راه‌حل‌های متفاوتی به صورت گزینه مطرح می‌شود. در این شرایط ابتدا کلیه این گزینه‌ها به صورت اجمالی مورد بررسی قرار می‌گیرد. طی آن گزینه‌هائی که براساس منطق و تجربه کارشناسی و به طور وضوح و بدون نیاز به بررسی‌های بیش‌تری» قابل رد کردن باشد.ء مردود و از لیست گزینه‌ها حذف می‌شود و -------- صفحهٔ بعد -------- سپس بقیه گزینه‌ها هر یک با دقت متناسب و معقولی ارزیابی شده و خصوصیات اجرایی آنها شامل نحوه اجراء هزینه‌هاء طرز کار و چگونگی تامین نیازها مشخص می‌گردد. به همین ترتیب فایده‌های حاصل از هر یک گزینه‌ها نیز محاسبه می‌شود. در بعضی شرایط علاوه بر اینکه گزینه‌ها ماهیتا با یکدیگر متفاوت‌اند. برای یک گزینه مشخص نیز ابعاد و اندازه‌های متفاوتی می‌توان در نظر گرفت. در این صورت می‌توان ابتدا برای هر گزینه بر حسب متغیرهای موثر در آن با استفاده از تکنیک بهینه‌سازی, ابعاد و اندازه‌های مناسب را تعیین کرد و سپس گزینه‌های بهینه شده را با یکدیگر مقایسه کرد. در بعضی شرایط وجود نیازها و پتانسیل‌های مختلف در یک منطقه امکان تهیه طرح‌های مختلف را به وجود می‌آورد. در این صورت طراح می‌تواند ابتدا با در نظر گرفتن یک هدف و منظور مشخص» طرح را برنامه‌ریزی کند و سپس آن را برای تامین سایرهدف‌هامورد تجدید قرار دهد و یا اینکه از همان ابتدا با منظور داشتن کلیه هدف‌های ی که بالقوه امکان دارد مورد نظر باشد برنامه‌ریزی را انجام دهد. در هر حال لازمه تدوین یک طرح خوب جامع‌نگری و شناخت کلیه پتانسیل‌ها و بهره‌برداری آنها برای لازم به توضیح است که این مرحله از کار» یکی از حساس‌ترین و پراهمیت‌ترین مراحل مطالعات و برنامه‌ریزی یک طرح است و بدین سبب مستلزم ممارست علمی و تجربی کارشناسان طراح و آگاهی آنان از عملکرد طرح‌های مشابه و بالاخره داشتن قوه ابداع و ابتکار است تا به اتکای این خصیصه‌ها بتواند گزینه‌های قابل اجرا را تشخیص دهند و در طراحی آنها متناسب با شرایط فیزیکی و اجتماعی اقدام کنند. در بعضی شرایط علاوه بر مسایل فیزیکی و فنی» محدودیت‌های قانونی و حقوقی در ارتباط با مالکیت منابع آب و زمین» خرید و واگذاری اراضی و مسایل اجتماعی و یا زیست‌محیطی نیز در برنامه‌ریزی مطرح می‌شود. در این صورت باید امکانات لازم برای استفاده طراحان از تجربه و نظریات کارشناسان متخصص در هر زمینه فراهم باشد. پ.1-۳-۱-۲- ارزیابی طرح‌های مقدماتی و انتخاب گزینه اصلح ترتیب معیارهای لازم برای انتخاب گزینه اصلحء در اختیار تدوین کننده و برنامه‌ریز قرار می‌گیرد. در این مرحله باید با در نظر گرفتن کلیه مسایل و نیازها و پتانسیل‌های یک منطقه نسبت به ارزیابی گزینه‌ها و مقایسه آنها اقدام نمود. بی‌توجهی به بعضی مسایل و محدودیت‌ها و یا ارزش گذاری نامتناسب برای بعضی امکانات ممکن است در سرنوشت طرح تاثیر قابل ملاحظه و گاه دگرگون کننده به جا بگذارد. گاهی طرح‌ها در مرحله برنامه‌ریزی بسیار مطلوب به نظر می‌رسدء ولی در مرحله اجرا با مسایل پیچیده پیش‌بینی نشده‌ای برخورد می‌کند و برعکس در بعضی شرایط طرح‌هایی که به تنهایی غیر اقتصادی جلوه می‌کند. در جنب طرح‌های دیگر اقتصادی و قابل توصیه می‌شود. نکته دیگری که شایان توجه استء جنبه‌های رقابت‌کننده بخش‌های مصرف‌کننده آب است که باید در ارزیابی گزینه‌ها براساس ارزش ذاتی آب مورد توجه واقع شود. توفیق در ارزیابی بین گزینه‌ها علاوه بر دقیق و متناسب بودن برآوردهاء مستلزم تسلط کارشناس تدوین‌کننده طرح به جنبه‌های مختلف اجرا و بهره‌برداری طرح است. در واقع علاوه بر مسایل فنی و هزینه‌های اجرایی یک طرح» روش‌های اجراء وجود و فراهم بودن مصالح و تجهیزات مورد نیاز, خدمات و تجهیزات بهره‌برداری و نگهداری, قابلیت و درجه اطمینان برای تامین هدف. ایمنی -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۳۲- برنامه‌ریز ی اقتصادی طرح و پیش‌بینی سرایط آینده )۳ طرح» تاثیر متقابل محیط اجتماع و طرح و سایر مسایلی که احیانا در اجرای یک طرح امکان دارد تاثیر بگذارد. باید با دقت مورد ارزیابی قرار گیرد. معمولا سنجه‌های اقتصادی که بر پایه مقایسه فایده‌ها و هزینه‌های اجرای یک طرح استوار است (مانند نسبت سود به هزینه. نرخ بازگشت داخلی, بازده ریالی واحد آب و...) برای انتخاب اقتصادی‌ترین گزینه مورد استفاده قرار می‌گیرد. ولی گاهی اتفاق می‌افند که بعضی مسایل فنی» اجتماعی, سیاسی و یا زیست‌محیطی» جنبه‌های اقتصادی طرح را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد. در شرایطی که گزینه اصلح اقتصادی‌ترین گزینه نیستء طراحان باید دلایل توجیهی کافی برای انتخاب خود ارائه کنند. در این شرایط توصیه می‌شود. طراحان قبل از انتخاب گزینه دلایل و معیارهای مورد استناد خود را در حضور کارشناس سازمان کارفرما تشریح کنند و هماهنگی‌های لازم را برای انتخاب گزینه اصلح به وجود آورند. پ. 2-۱-۲ داده‌های مورد نیاز داده‌های مورد نیاز شامل دو قسمت است : داده‌های پایه: این اطلاعات اشاره به بررسی‌های فنی دارد که در مرحله مطالعات برنامه‌ریزی انجام می‌گیرد و مبانی لازم را برای برآوردهای اقتصادی فراهم می‌سازد. داده‌های ویژه: این اطلاعات به طور مستقیم در ارزیابی اقتصادی طرح به کار گرفته می‌شود پ.۵-۱-۲- سنجش و ارزیابی آثار و پیامدهای گزینه‌ها در طرح‌های عمرانی» عموما برای رسیدن به یک هدف معین و یا تامین نهاده‌های خاص, راه‌حل‌ها (گزینه‌ها) و روش‌های متفاوتی مطرح می‌شود که هر یک مشخصه‌های متفاوتی با دیگری دارد. ماهیت این تفاوت‌ها امکان دارد فنی, اقتصادی, فیزیکی. اجتماعی» زیست محیطی و سیاسی باشد. در هر حال مسوولان طراحی باید با ارزیابی جوانب مختلف هر گزینه, مناسب‌ترین آنها را انتخاب و مبنای کار قرار دهند. بررسی‌هایی که به منظور ارزیابی راه‌حل‌های ممکن و انتخاب مناسب‌ترین آنها صورت می‌گیرد. موضوع اصلی مطالعات برنامه‌ریزی است. ارزیابی گزینه‌ها معمولا" براساس معیارهای اقتصادی صورت می‌گیرد و بدین جهت تفاوت‌های موجود بین دو گزینه (هر چند ممکن است ماهیت فیزیکی» فنی» زیست محیطی و یا اجتماعی داشته باشد) باید ابتدا به کمیت‌های اقتصادی تبدیل شود و سپس در مورد استفاده قرار گیردء تعیین آثار جنبی و یا کیفیت یک گزینه. مادام که به نوعی قابل ارزش گذاری نباشد ممکن نیست از طریق تعیین ضرایب بازدهی منجر به تصمیم‌گیری و توصیه مشخص شود. در این موارد ناگزیر تصمیم‌گیری برای انتخاب گزینه و یا به عبارت دیگر برنامه‌ریزی طرح. با تهیه و تدوین اطلاعات مناسب به تشخیص و مصلحت‌اندیشی مقامات سیساست‌گذار دی ربط موکول می‌شود (ارتباط بیرونی) بدیهی است که در این راستاء فایده‌های معطوف به غیر نیز به نحو مقتضی مورد توجه قرار داده می‌شود. ۱- داده‌های پابه به شکل تفصیلی در فصل چهار متن اصلی ارائه شده است . -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۳ بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب برای ارزیابی گزینه‌ها باید کلیه پارامترهایی که بالقوه ممکن است به نحوی در بازدهی طرح موثر واقع شود مورد توجه قرار گیرد. هر گزینه ممکن است از اجزایی تشکیل شده باشد که این اجزا خود راه حل‌های متفاوت و یا گزینه‌هایی جزئی‌تر را شامل شود و در این صورت ارزیابی گزینه اصلی باید در برگیرنده گزینه‌های جزیی نیز باشد. در ارزیابی گزینه‌ها علاوه بر هزینه‌های سرمایه‌گذاری باید به برنامه زمانی این سرمایه‌گذاری‌هاء هزینه‌های بهره‌برداری و نگهداری» زمان بهره‌برداری و روند افزایش فایده به عنوان عواملی که می‌توانند بیش‌ترین تاثیر را بر ارزیابی اقتصادی گزینه‌ها به جا بگذارد توجه شود. انتخاب یک گزینه از بین مجموعه گزینه‌های ممکن معمولا بر مبنای مقایسه سنجه‌های اقتصادی صورت می‌گیرد که ضمن ارزیابی اقتصادی حاصل می‌شود. این سنحه‌ها به طور کلی نشان‌دهنده بازدهی و اثر اقتصادی هر گزینه است و ممکن است به صورت نسبت فایده به هزینه «نرخ بازده داخلی» فایده خالص طرح و... باشد. همان‌طور که قبلا اشاره شد سایر جنبه‌های تاثیرگذار گزینه‌ها مانند پیامدهای محیطی, اجتماعی و.. حتی‌الامکان باید به صورت کمیت‌ها یا ارزش‌های اقتصادی تبدیل شود و در آرزیابی‌ها مورد محاسبه قرار گیرد. توجه شود که هر چند روش (متدلوزی) کار مطالعات برنامه‌ریزی در مراحل مختلف مطالعات اساسا یکسان است. ولی بر حسب مرحله مطالعه, روش تعیین آثار طرح و درجه حساسیت, ممکن است نتایج مقایسه‌های اقتصادی متفاوت باشد. در مرحله پیدایش برای تعیین اثر یک عامل» گاهی استفاده مستقیم و یا تعمیم نتایحی که از اجرای طرح‌های مشابه حاصل شده است امکان‌پذیر استء در حالی که در مطالعات توجیهی و طراحی پایه, آثار اقتصادی هر گزینه باید با توجه به شرایط اختصاصی منطقه طرح تعیین و مشخص شود. پ.1-۱-۲- اصول مقایسه اقتصادی گزینه‌ها به طول معمول برای مقایسه و انتخاب گزینه بهینه, بازدهی اقتصادی آنها با یکدیگر مقایسه می‌شود و گزینه‌ای که بیش‌ترین بازدهی را داشته باشد انتخاب می‌شود. آغاز چنین روشی بدون توجه به مسایل جنبی که در پیرامون این مقایسه وجود داره می‌تواند منجر به نتیجه گیریهای نلدرست شود. نکاتی که بالقوه امکان دارد در نتیجه آرزیایی‌ها به منظور برنامه‌ریزی و انتخاب گزینه برتر اثر بگذارد به شرح زیر می‌باشد. پ.۱-1-۱-۲- بازدهی اقتصادی برحسب شرایط سنجه‌های اقتصادی (نسبت سوددهی, نرخ بازده داخلی, فایده خالص و..)" برای مقایسه بین گزینه‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. برای محاسبه این سنجه‌هاء اطلاعات پایه و پارامترهای موثر در آن باید به طور صحیح تعیین و تکنیک‌های محاسباتی نیز به درستی اعمال شود. اطلاعات پایه اصلی شامل هزینه‌های سرمایه‌ای و برنامه زمان‌بندی مربوط به آنء هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری و برنامه زمان‌بندی مربوط و بالاخره منافع طرح توام با برنامه زمانی استحصال این منافع در طی دوره عمر مفید طرح است که برای هر گزینه بر حسب خصوصیات و مقتضیات آن باید به طور صحیح و منطقی مشخص شود. نرخ بهره - تنزیل و ترخ برابری ارز از جمله پارامترهای مهم محاسباتی است که بایستی توسط دستگاه برنامه‌ریزی به مشاوران اعلام گردد. ۱- به جز سنجه نرخ بازده داخلی, سایر سنحه‌ها نسبت به نرخ بهره- تنزیل که در محاسبات مورد استفاده قرار می‌گیرد حساس‌اند. لذا در صورت استفاده از این سنجه‌ها ضروری است که محاسبات و مقایسه‌ها با چند نرخ بهره (در محدوده ارقام قابل منطقی و قابل قبول) انجام و نتایج آن تجزیه و تحلیل شده و از دیدگاه اقتصادی مورد ارزیابی قرار گیرد. -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۲ - برنامه ریز ی اقنصادی طرح و پیش‌بینی شسرایط آینده ۱۷/۳ در شروع کار تمام گزینه‌هایی که فایده‌ها و هزینه‌های متفاوت دارند باید بر مبنای نسبت سوددهی, یا نرخ بازده داخلی و... با یکدیگر مقایسه شده و سپس گزینه‌هایی که از نظر شاخص‌ها از دیگر گزینه‌ها برترند و اختلاف زیادی ندارند از بقیه تفکیک شوند. پ. ۲-1-۱-۲ هزینه‌ها و فایده‌های ارزی در هنگام مقایسه گزینه‌های مختلف, تاثیرات ارزی گزینه‌ها نیز باید مورد توجه قرار گیرد. برای اجرای بعضی گزینه‌ها ممکن است به منابع ارزی بیش‌تر نیاز باشد و یا بعضی از گزینه‌ها بتوانند محصولاتی تولید نمایند که عملا قابل صدور و قابلیت استحصال فایده‌های ارزی را دارا باشد. لذا به طور معمول در محاسبات بازدهی اقتصادی, با تعیین و یا انتخاب معادل ریالی ارزء عملا می‌توان تاثیر آن را در محاسبات منظور نمود. ولی به عنوان یک ضرورت» همواره باید آثار ارزی طرح در کلیه بخش‌ها (سرمایه گذاری‌های اولیه. بهره‌برداری و نگهداری و تولید) به عنوان پارامترهایی که ممکن است در نتیجه‌گیری‌های طرح اثر بگذارد. تعیین شود و در گزارش مورد تجزیه و تحلیل و بحث قرار گیرد. پ. ۳-1-۱-۲- حجم اعتبارات مورد نیاز یکی از پارامترهایی که عملا می‌تواند در نحوه اجرا و یا عدم اجرای طرح به طور مستقیم اثر بگذارده حجم اعتبارت مورد نیاز برای یک گزینه است. کاملا امکان دارد که بهترین گزینه» به علت نیاز به اعتباراتی که تامین آن از عهده سازمان اجرا کننده خارج یا مشکل است از برنامه‌ریزی حدذف شود و یا حداقل اجرای مرحله‌بندی شده و تدریجی آن مورد نظر قرار گیرد. لذا در مطالعات برنامه‌ریزی باید برای ایجاد هماهنگی منطقی بین نیازهای اعتباری طرح و امکانات دستگاه اجرایی توجه کافی مبذول گردد. این موضوع تحت عنوان امکان‌پذیری مالی مورد بررسی قرار می‌گیرد. پ.2-1-۱-۲- فراهمی و یا عدم دسترسی به لوازم مصالح بعضی گزینه‌ها ممکن است به مصالح و یا لوازمی نیاز داشته باشد که بتوان آن را به سهولت در دسترس طرح قرار داد. بروز مشکلات برای فراهم کردن این گونه مصالح می‌تواند دوره اجرای یک گزینه را طولانی کند و در بازدهی اقتصادی طرح تاثیر بگذارد. از این جهت به نحوه تامین مصالح و تجهیزات و تاثیر آن بر روی برنامه زمانی اجرای کار باید توجه شایسته‌ای مبذول شود و در گزارش بحث‌هایی کافی پیرامون آن بعمل آید. پ. ۵-1-۱-۲ امکانات ساخت و یا اجرای طرح اجرای هر طرح به طور طبیعی احتیاج به تکنولوژی خاصی دارد که بعضا ممکن است در داخل مملکت موجود نباشد و نیاز به استفاده از امکانات کشورهای خارجی داشته باشد. علاوه بر مساله تامین منابع ارزی» مسایل فیزیکی و سیاسی نیز برای تامین این تکنولوژی‌ها می‌تواند در برنامه‌ریزی طرح اثر بگذارد. به همین ترتیب مساله وابستگی به تکنولوژی کشورهای خارجی در بهره‌برداری و نگهداری از تاسیسات یک طرح نیز گاهی ممکن است به طور جدی مسایلی را بوجود آورد. بنابراین در مواردی که گزینه با چنین مسایلی رو به رو می‌شودء باید نسبت به مساله توجه کافی مبذول شود. -------- صفحهٔ بعد -------- 3 بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب پ.1-1-۱-۲- زمان شروع بهره‌برداری اجرای بعضی گزینه‌ها به دلایل متعددی می‌تواند به زمان بیش‌تری نیاز داشته باشد. به عبارت دیگر ممکن است اجرای کار طبیعا به زمانی طولانی نیاز داشته باشد و یا مسایل جنبی از قبیل فراهم نبودن امکانات و مصالح و تجهیزات, مسایل اعتباری و... باعث طولانی شدن زمان اجرای کار شود. چنانجه این مساله در تنظیم برنامه زمانی اجرای طرح به درستی آرزیابی نشودء می‌تواند سنجه‌های اقتصادی محاسبه شده را به طور بسیار موثری دچار خطا سازد. در بعضی شرایط ممکن است ضرورت ایجاد کند که جنبه‌های احتمال و خطر وقوع تاخیر» در برنامه‌های اجرایی مورد توجه قرار گیرد و تجزیه و تحلیل و بحث کافی پیرامون آن بعمل آید. پ. ۷-1-۱-۲ انطباق فرهنگ و سنتهای ملی و محلی به علت عدم تطبیق با فرهنگ و سنت‌های ملی, قابلیت پذیرش کم‌تری را در مقایسه با سایر گزینه‌های رقیب که قابلیت انطباقی بیش‌تری را با این عوامل دارد.ء دارا باشد. هر چند که انتظار می‌رود روند عمومی در آینده طوری باشد که دانش استفاده از تکنولوژی پ.۸-1-۱-۲- نیازهای اساسی به تولیدات استراتزیک در مطالعات برنامه‌ریزی توجه به ضرورت‌های اقتصادی و سیاسی جامعه حائز اهمیت است. بنا به مصالح اقتصادی و سیاسی؛ طرح‌های عمرانی در جهت تامین این نیازها برنامه‌ریزی شوند. از این رو قابلیت انطباق گزینه‌ها برای تامین این نیازها نیز در جای خود حائز اهمیت است و در مطالعات برنامه‌ریزی باید مورد توجه قرار گیرد. پ.۹-1-۱-۲- توزیع بهتر فایده‌های طرح بعضی از گزینه‌ها قابلیت توزیع بهتر فایده‌های طرح را دارند» به عنوان مثال گزینه‌هایی که سطح بیش‌تری را تحت پوشش قرار پ.۷-۱-۲- تجزیه و تحلیل افزایشی برای تعیین و بهینه‌سازی حدود گسترش طرح, باید حالات مختلفی از گستردگی طرح توسعه در نظر گرفته شود و با ارزیابی روند تغییرات بازدهی اقتصادی با حدود گسترش طرح حالت بهینه آن انتخاب شود. ۱- به عنوان مثال در طرح‌های تامین آب کشاورزی,حالات مختلفی را می‌توان بر اثر تقسیم‌بندی (زون‌بندی) محدوده مطالعاتی با توجه به خصوصیات خاک. -------- صفحهٔ بعد -------- بیوست ۲- برنامه‌ریزی اقتصادی طرح و پیش‌بینی شرایط اینده ۳۵ کم‌ترین حالت گسترش طرح (هسته اولیه) باید شامل اجزای لازمی‌باشد که نیازهای اصلی و اساسی تعیین شده از طریق اجرای طرح را تامین کند. این حالت از طرح هنگامی توصیه می‌شود که هزینه‌های آن از درآمدهای حاصل از آن و همچنین هزینه‌های گزینه قابل مقایسه دیگرء کم‌تر باشد. افزایش هر جزء به هسته اولیه هنگامی توجیه می‌شود که فایده‌های حاصل از آن جزء برابر یا پ.۸-۱-۲- تعریف و مشخص نمودن سیمای طرح در مطالعات برنامه‌ریزی» پس از تجزیه و تحلیل اقتصادی گزینه‌های مختلف, بازدهی اقتصادی آنها با رعایت جهات و جوانب مختلف کارء مورد ارزیابی و مقایسه قرار گرفته و اولویت اقتصادی آنها مشخص خواهد شد. در مرحله بعد معیارهای اولویت اقتصادی با هماهنگی و تلفیق با اولویت‌های فنی و خطمشی سازمان اجرایی (اولویت‌های سیاسی» اجتماعی و زیست محیطی) راه‌حل منتخضب مشخص خواهد شد. نتایج مطالعات برنامه‌ریزی در این مرحله معمولا به صورت گزارش میانکار به اطلاع کارفرما خواهد رسید. تا گزینه مطالعه شده نباشدء باید دلایل لازم برای توجیه آن ارائه شود. پ.۲-۲- پیش‌بینی شرایط آینده پ.۱-۲-۲- پیش‌بینی شرایط آینده در صورت اجرای طرح برنامه‌ریزی طرح» با توجه به پیش‌بینی شرایط آتی و بررسی آثار و نتایج اقدامات و برنامه‌های توصیه شده امکان‌پذیر است. پیش‌بینی شرایط آینده» در مراحل اولیه برنامه‌ریزی» صورتی کلی و ابتدایی دارد و متقابلا به تدریج با پیشرفت فرآیند برنامه ریزی و مطالعات مختلف و تکمیل اطلاعات. حالت روشن‌تر و تفصیلی پیدا می‌کند. در نهایت با مشخص شدن سیمای طرح,لازم است ضمن روشن کردن جوانب مختلف شرایط اجراء عواقب و پیامدهای ناشی از اجرای طرح نیز در حد امکان پیش‌بینی شرایط باید در برگیرنده تمامی تحولات ناشی از ظرفیتها و امکانات عمده ایجاد شده در اثر اجرای طرح باشد. با توجه به طولانی بودن افق زمانی (۵۰ سال در طرح‌های سدسازی) بدون شک انتظار می‌رود تا در بافت اقتصادی- اجتماعی منطقه تحت پوشش طرح., تغییرات چشمگیری در بهره‌برداری از منابع و تکنیک‌های تولید مربوط به طرح» سرمایه‌گذاری‌ها و فعالیت‌های جنبی طرح به وقوع بپیوندند. پیش‌بینی» بررسی و آرزیابی همه این تغییرات و تحولات در ابعاد مختلف اقتصادی, اجتماعی و زیست محیطی با توجه به محدودیت‌های گوناگون بسیار مشکل است. ولی باید کوشش شود تا با استفاده از اطلاعات موجودء پیش‌بینی‌ها به صورت واقع بینانه‌ای انجام گیرد. در هر حال لازم است مفروضات. اطلاعات پایه و روش‌هایی که در این زمینه بکار گرفته می‌شود به روشنی انعکاس یاید. -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳ بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب پ.۱-۱-۲-۲- مبانی پیش‌بینی پ.۱-۱-۱-۲-۲- وضع موجود و روند گذسته بسیاری از عوامل موثر و شکل‌دهنده وضع موجود و روند تحولات در سال‌های گذشته. با درجاتی از تغییر و تحول در شرایط اینده نیز موثر خواهند بود. پ.۲-۱-۱-۲-۲- برنامه‌ها و سیاست‌های در دست اقدام و اعلام شده ارگان‌های دولتی دلایل عمده توجه به این مبناء که از طریق آن وضع موجود و آینده تحت تاثیر قرار می‌گیرد. عبارتند از: الف- تناسب طرح با اهداف و سیاست‌های ملی و منطقه‌ای ب- هماهنگی طرح با سایر طرح‌های مرتبط در منطقه ج- تشخیص زمینه‌های عمومی و سیاست توسعه اقتصادی از جمله - مالکیت و نظام بهره‌برداری از منابع آب و خاک و نحوه یکپارچه کردن اراضی - نظام اعتباری در بخش کشاورزی - سیاست بازپرداخت سرمایه‌گذاری‌های دولتی در بخش‌های مختلف اقتصادی - محصولات اساسی کشاورزی مورد نظر دولت در منطقه و سیاست‌های ترجیحی کشت و معرفی محصولات جدید - قیمت‌گذاری و بازاریابی محصولات کشاورزی و سیاست‌های حمایتی دیگر در این زمینه - سیاست واردات و صادرات محصولات کشاورزی - سیاست تامین نیاز آب شهری و صنعتی مناطق مختلف کشور - سیاست تامین نیازهای منطقه‌ای از طریق تولید برق آبی این خطوط لازم است با اطلاع از برنامه‌های جاری دولت و ارگان‌های عمومی در منطقه و مفاد برنامه‌های کوتاه‌مدت. میان مدت‌و درازمدت دولت در رابطه با هر طرح, حتی‌الامکان مشخص شود. در این زمینه غالبا لازم است کارشناسان اقتصادی طرح با استفاده از برنامه‌ها و سیاست‌های اعلام شده متناسب با تقسیمات جغرافیایی کشور و پیش‌بینی جمعیت و اشتغال, پایه‌ای برای پیش‌بینی درآمد خانوار و درآمدهای منطقه‌ای درآینده فراهم کنند و از نتایج و آثار گوناگون سیاست‌ها و اقدامات ارگان‌های دولتی (در عمومی‌ترین وجه آن که به طرح مورد نظر ارتباط پیدا می‌کند) ارزیابی پ.۳-۱-۱-۲-۲- دستاوردهای فنی در زمینه‌های مورد نظر است. در این زمینه لازم است از مزارع نمونه, سازمان‌های زراعی پیشرو و مراکز تحقیقاتی در منطقه طرح یا مناطق مشابه در کشور و جهان کسب اطلاع شود. -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۲- برنامه‌ریزی اقنصادی طرح و پیش‌بینی سرایط آینده ۱۷۷ پ.۶-۱-۱-۲-۲- نتایج بررسی گروه‌های مطالعاتی مشاور چنان که طبیعت بررسی‌هادر طرح‌های توسعه منابع آب و خاک اقتضا می‌کند. در پیش‌بینی و ارزیابی آثار و پیامدهای اجرای طرح» پ.۲-۱-۲-۲- پیش‌بینی آثار اجرای طرح تامین آب کشاورزی پ.۱-۲-۱-۲-۲- پیش‌بینی شرایط عمومی اقتصادی, اجتماعی و نظام تولید کشاورزی ارزیابی آثار طرح تامین آب کشاورزی بدون توجه به زمینه و شرایط اقتصادی و اجتماعی و تحولات و تغییرات آنی و قریب‌الوقوع آنء اعتبار لازم را پیدا نمی‌کند. لذا لازم است پس از بررسی وضع موجود و روند گذشته» خطوط عمده و اساسی شرایط توسعه اقتصادی و اجتماعی در هنگام اجرا و بهره‌برداری از طرح» صورت مشخص و تعریف شده‌ای پیدا کند. پس از این بررسی که با اتکا به مبانی فوق‌الذکر انجام می‌پذیرد.لازم است وضعیت عوامل مهم و موثر در نظام کشاورزی منطقه طرح در مورد نحوه استفاده از منابع آب و خاک. خصوصیات جمعیتی» اشتغال در بخش کشاورزی و سایر بخش‌هاء اقتصاد تولید کشاورزی» نظام اعتباری, بازاریابی محصولات کشاورزی و سیمای اقتصادی و مالی بهره‌بردار کشاورزی در شرایط طرح پیش‌بینی و مشخص شود. پ.۲-۲-۱-۲-۲- پیش‌بینی چگونگی تقسیم وظایف در اجرای طرح به این منظور اقدامات لازم باید از دو جنبه مورد بحث و بررسی قرار گیرد: الف- اقداماتی که از طریق ارگان‌های دولتی و سازمان اجرایی طرح انجام خواهد گرفت. ب- اقداماتی که لازم است با مشارکت بهره‌برداران کشاورزی تحت پوشش طرح انجام پذیرد. سرمایه گذاری‌هایی که از طریق سازمان اجرایی طرحء صرف احداث تاسیسات و تجهیزات اصلی طرح خواهد شد. به قرار زیر است: - خرید اراضی برای احداث تاسیسات آبی - احداث تاسیسات آبی - آماده‌سازی اراضی تحت پوشش طرح - تهیه تجهیزات مکانیزه لازم مانند: تراکتور» کمباین» تیلر و سایر ادوات کشاورزی - احداث تاسیسات لازم مانند: انبار برای نگهداری محصول, گرمخانه به منظور خشک کردن محصول, محل‌های نگهداری دام» سیلو و غیره. -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۸ بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب و از طریق اعتبار تامین شده به این منظور انجام پذیرد و یا خود سازمان اجرایی طرح» راسا نسبت به آن اقدام و تمام یا بخشی از سرمایه گذاری‌ها ی مزبور را از طریق قسطبندی و یا فروش خدمات به تدریج به نحوی دریافت کند. خط مشی و روش کار در این زمینه لازم است در هر زمان با توجه به آیین‌نامه‌ها و سیاست‌های تدوین شده مربوط و بر مبنای تجزیه و تحلیل بودجه بهره‌بردار در با توجه به موارد فوق» نقش بهره‌برداران در سرمایه‌گذاری‌های طرح شامل: اقدامات تکمیلی و باقیمانده در جهت نوسازی مزارع و ایجاد تشکیلات جدید بهره‌برداری از منابع تولید کشاورزی به نحو موثری کارا است. پیش‌بینی واقع‌بینانه با توجه به نقش مسایل اقتصادی, اجتماعی و حقوقی در این زمینه اهمیت به سزایی داشته و لازم است نوسازی مزارع و واحدهای بهره‌برداری و تشکیل بهره‌برداری‌های جدید با توجه به نقش موثر بهره‌بردار در تشکیل و هدایت آنها انجام پذیرد. پ.۳-۲-۱-۲-۲- آثار طرح در مراحل مختلف اجرا و بهره‌داری آثار اجرای طرح‌های آبیاری در تولید کشاورزی باید در دوره اجرا و بهره‌برداری از طرح, به شرح زیر به طور جداگانه مورد بررسی و آرزیابی قرار گیرد: الف- دوره اجرا در این مدت عملیات ساختمانی و تاسیساتی طرح به مرحله اجرا می‌رسد و اراضی کشاورزی به تدریج زیر پوشش طرح قرار می‌گیرد. برخی از این عملیات نظیر: احداث کانال‌های آبرسانی مزارع و نوسازی واحدهای زراعی, موجب کاهش تولید کشاورزی در دوره اجرا می‌شود که باید مورد توجه قرار گیرد. ب- دوره بهره‌برداری دوره بهره‌برداری از طرح خود به دو دوره تطبیق و نرمال (طبیعی) تقسیم می‌شود: - دوره تطبیق با شرایط جدید: در این دوره» بهره‌برداری مربوط به هر قطعه از اراضی مزروعی» پس از آن‌که تحت پوشش طرح قرار گرفت, نیازمند زمان مناسبی است تا خود را با شرایط جدید تطبیق بدهد و به نحو موثر و مطلوبی از امکانات طرح استفاده کند. لذا هزینه‌ها و فایده‌های تولید کشاورزی به طور سالانه طبق برنامه پیش‌بینی شده در دوره تطبیق؛ به تدریج به سمت حد نهایی در شرایط بهره‌برداری از طرح تغییر پیدا می‌کند. نحوه این تغییرء بستگی به شرایط منطقه بهره‌برداران برای پذیرش تحولات دارد. - دوره طبیعی (رسیدن به حد توسعه): در این دوره واحدهای بهره‌برداری به طور مستمر در حد تعیین شده و ثابتی از تولید -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۲ - برنامه ریز ی اقنصادی طرح و پیش‌بینی شسرایط آینده ۱۹ ترتیب دوره‌های فوق» در صورتی که طرح دارای اجزای مستقل و یا مراحل توسعه مختلف باشد.ء دارای اجزای مستقل و متفاوت است» به عبارت دیگر در حالی که بخشی از طرح ممکن است به حد توسعه کامل خود رسیده باشد. بخش دیگر تازه آغاز شود و در دوره اجرا به سر برد. یکی از اهداف برنامه‌ریزی اقتصادی و اجرای طرح در نظر گرفتن تمهیدات و راه‌حل‌هایی» برای کوتاه کردن زمان اجرا و تطبیق است. با این وجود برآورد واقع گرایانه از مدت» سرعت و درجه دستیابی به اهداف تعیین شده در مراحل فوق در هر طرحی اهمیت به سزایی دارد. لذا لازم است علاوه بر ابعاد اجرایی طرح با توجه به موارد زیر ارزیابی صحیحی از وضعیت انجام پذیرد: - کیفیت نیروی انسانی: قابلیت پذیرش,» درجه تخصص و سطح آموزش نیروی انسانی شرکت‌کننده در طرح (اعم از مجری, برنامه‌ریز» مروج و بهره‌بردار کشاورزی) و وضعیت مهارتهای حرفه‌ای آنان در اجرای موفق طرح» نقش تعیین‌کننده و به سزایی دارد. وجود افراد متخصص و آموزش دیده با مهارتهای حرفه‌ای مناسب در مراحل برنامه‌ریزی و مطالعه, اجرا و بهره‌برداری از عوامل مهم تعیین درجه موفقیت و سرعت در رسیدن به اهداف تعیین شده است. - تحولات لازم در نظام بهره‌برداری: اجرای یک طرح توسعه منابع آب و خاک و احداث شبکه‌های جدید آبیاری در یک منطقه, می‌تواند تغییر در نظام بهره‌برداری (به عنوان نمونه تشکیل تعاونیهای تولید)» یکپارچه کردن اراضی و... را به دنبال داشته باشد. با توجه به اینکه دستیابی به شکل سازمان یافته نظام جدید از جنبه‌های مختلف فرهنگی و اجتماعی نیازمند زمان است. بنابراین هر چه تغییرات در نظام بهره‌برداری نسبت به شرایط قبل از پروژه وسیع تر باشد. شکل گرفتن نظام جدید و در نتیجه زمان رسیدن به حد مطلوب توسعه طرح به زمان بیش‌تری نیاز دارد. - فراهمی امکانات کشاورزی: تناسب و فراهمی ادوات و نهاده‌های جدید تولید کشاورزی نقش موثری در سرعت و درجه موفقیت اهداف تولید کشاورزی دارد. - تغییر در ترکیب کشت: اجرای طرح توسعه و تامین منابع آب کشاورزی معمولا همراه با تغییرات اساسی در ترکیب کشت منطقه است. با در نظر گرفتن این نکته که تغییرات کشت مستلزم یادگیری نحوه صحیح کشت. عملیات زراعی» بازاریابی و غیره است» لذا هر چه تغییرات در این مورد در اثر اجرای طرح بیش‌تر باشد.ء زمان تطبیق بهره‌برداران کشاورزی با اهداف طرح نیز بیش‌تر خواهد بود. - پروش دام: در صورت منظور داشتن پرورش دام در برنامه توسعه کشاورزی منطقه طرح» ضرورت توجه به مسایل ویژه نظام دامداری نظیر کشت نباتات علوفه‌ای» جیره‌بندی و تغذیه مناسب دام‌ها و انتخاب نژاد و غیره باعث می‌شود که زمان رسیدن به حد مطلوب توسعه طولانی‌تر شود. - اصلاح اراضی: عواملی مانند شوری منابع آب و خاک و نیاز به انجام دادن آزمایش‌های مختلف اصلاح اراضی امکان دارد زمان رسیدن به حد نهایی توسعه را طولانی‌تر کند. - شرایط نامطمئن اقتصادی: پیش‌بینی شرایطی نظیر نوسان قیمت‌هاء وضعیت نامناسب بازاره عدم هماهنگی برنامه سازمان‌های دولتی و نظایر آن از عواملی است که زمان رسیدن به حد مطلوب توسعه را طولانی‌تر می‌کند. - تامین اعتبار: پیش‌بینی اعتبارات لازم و تنظیم حجم بار مالی که زارعان باید در سرمایه‌گذاری‌ها و هزینه‌های جاری متحمل شوند. نیز از مواردی است که در سرعت بخشیدن به اهداف تعیین شده نقش موثر و مهمی به عهده خواهد -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۰ بازنگری دستورالعمل بررسی‌های اقتصادی طرح‌های توسعه منابع آب پ.۳-۱-۲-۲- پیش‌بینی تولید آنرزی به منظور پیش‌بینی تولید آنرژی در شرایط «با» و «بدون طرح» طرح» موارد زیر باید مورد مطالعه و بررسی قرار گیرد: الف- رشد جمعیت: رشد جمعیت باید علاوه بر روند طبیعی رشد با توجه به عواملی مانند مهاجرت (بین استانی و از روستا به شهر)» جابجایی جمعیت (مناسب با ضرورت‌های رشد اقتصادی,» نیازهای اجتماعی و یا در نظر گرفتن ملاحظات سیاسی- نظامی) مورد بررسی قرار گیرد. ب- تغییر آلگوی مصرف برق: تغییر الگوی مصرف را می‌توان با در نظر گرفتن عوامل زیر بررسی نمود: - مصرف خانوار با افزایش استفاده از وسایل برقی خانگی - مصرف کشاورزی با بالاا رفتن استفاده از انواع موتورها و وسایل برقی - مصرف صنعتی با تغییر درجه اتوماسیون ماشین‌آلات» تغییر منابع تامین انرژی» از کار افتادگی ماشین‌آلات کهنه و بالاخره - بررسی حداکتر ظرفیت تولید انرژی مورد نیاز با توجه به عوامل فوق‌الّذ کر - امکانات تامین انرژی از سایر منابع با بررسی‌های مدکور میزان توسعه و افزایش تولید آنرزی پیش‌بینی می‌شود. پ.2-۱-۲-۲- پیش‌بینی تامین آب شهری و صنعتی به منظور پیش‌بینی آب شهری و صنعتی در شرایط «با» و «بدون» اجرای طرح» مطالعات و بررسی‌های زیر ضروری هستند. الف- رشد جمعیت (به طریقی که در بخش آنرژی گفته شد) ب- پیش‌بینی تغییرات مصرف آب شهری با توجه به تغییر در الگوی مصرف آب د- برآورد مصرف سرانه آب به تفکیک شهری و صنعتی با برآورد سرانه مصرف آب و داشتن رشد جمعیت می‌توان آب مورد نیاز را در هر مقطع پیش‌بینی کرد. پ.۵-۱-۲-۲- پیش‌بینی شرایط آینده در صورت اجرای طرح حفاظت از طغیان فایده طرح در این منظور با مقایسه میزان خسارت و هزینه‌های طغیان و درآمد اراضی کشاورزی در شرایط بدون اجرای طرح و در صورت اجرای طرح برآورد می‌شود. برای پیش‌بینی شرایط آینده در صورت اجرای طرح لازم است میزان حفاظت از طغیان در اثر اجرای طرح مشخص شود تا بر مبنای آن میزان کاهش هزینه‌ها و افزایش فایده‌ها محاسبه شود. حفاظت کامل از طغیان غالبا ناممکن است و در صورت امکان نیز صرفه اقتصادی ندارد. معمولا طرح‌های حفاظت طغیان بسیار کوچک‌تر از طرحی است که حفاظت کامل را تضمین می‌کند. هدف اصلی این گونه طرح‌ها جلوگیری از خسارات و هزینه‌های اساسی است. لذا لازم است درجات مختلفی از حفاظت طغیان را مد نظر قرار داد و نتایج اقتصادی آن را ارزیابی کرد و سپس در این مورد -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۲ - برنامه ریز ی اقنصادی طرح و پیش‌بینی شسرایط آینده )۱۸ و ملاحظات سیاسی نیز در آن دخالت دارد. حفاظت بیش‌تر یک منطقه از خطر طغیان, فایده حاصل از این منظور نیز به تناسب اضافه‌تر شود. پ. ۳-۲-۲- پیش‌بینی شرایط آینده بدون اجرای طرح هدف از این پیش‌بینی تیه مبنای مقایسه با شرایط آینده منطقه در صورت اجرای طرح است. بدین معنی است که آثار اجرای طرح اصلی مورد نظر با مشخصات تعریف شده آن, از آثار دیگر اقداماتی که به ترتیبی در توسعه منطقه موثر است. باید تفکیک شود. ممکن است با اجرای طرح‌های توسعه منابع آب و خاک (بجز طرح مورد نظر) تا حدی در جهت اهداف مورد نظر حرکت کرد.ء یا در طرح‌های توسعه کشاورزی در هر صورت با استفاده از بذرهای اصلاح شده» کودها و سموم شیمیای تولید را افزایش داد و با کاربرد ماشین‌آلات و سموم شیمیایی در هزینه‌های نیروی انسانی صرفه‌جویی کرد. لذا در پیش‌بینی شرایط آینده بدون اجرای طرح لازم است به نکات زیر توجه شود: - نظام اقتصادی آینده منطقه بدون اجرای طرح مورد نظر نیز مشمول تغبیراتی خواهد بود. وجود برخی از عوامل طبیعی یا اجتماعی و آثار زیان بار آن در جهت منفی نیز باشدء نظیرمهاجرت بی‌رویه» زهدار شدن اراضی و استحصال غیرمجاز آب زیرزمینی. نهاده‌های جدید تولید و آموزش حرفه‌ای و عمومی کشاورزان» در مقایسه با وضع موجود.ء به رشد ۰/۵ الی ۱/۰ درصد در - در پیش‌بینی شرایط آتی نظام تولید کشاورزی بدون اجرای طرح, لازم است نحوه استفاده از منابع آب و خاک, اشتغال روستاییان در بخش کشاورزی و سایر بخش‌های اقتصادی» نظام بهره‌برداری از منابع تولیدء اقتصاد تولید کشاورزی و سیمای مالی و اقتصادی بهره‌بردار کشاورزی در حد امکان مشخص شود و برای ارزیابی اقتصادی مورد استفاده قرار گیرد. - در طرح‌های حفاظت از طغیان» معمولا" باید پیش‌بینی کرد خسارت و ضررهای ناشی از طغیان رودخانه نیز با توجه به رشد فعالیت‌های اقتصادی (اعم از کشاورزی» تجارت و صنعت) و رشد جمعیت منطقه, در آینده افزایش یابد. -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- بو سب ۳ روش‌های ارزش‌گذاری اقتصادی آثار خارحی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۳- روس‌های ارزن سگداری اقنصاد یآثار خارجی ۸۵ به طور کلی تکنیک‌های مختلفی برای ارزش گذاری اقتصادی آثارخارجی طرح‌های توسعه منابع آب که از طریق ساز و کار بازار (مستقیم و غیرمستقیم) قابل اندازه‌گیری نمی‌باشد.ء وجود دارد که در ادامه به طور خلاصه به آنها اشاره می‌شود. پ.۲-۳- رویکرد مبتنی بر ترجیحات آشکار شده غیرمستقیم برای ارزش‌گذاری آثار خارجی مورد نظر نتیجه‌گیری شود. این رویکرد شامل روش‌های زیر است: پ.۱-۲-۳- روش مبتنی بر بهره‌وری این روش تاثیر اجرای طرح بر تغییرات در محصولات را مورد سنجش و ارزش‌گذاری قرار می‌دهد. تغییر در میزان تامین آب؛ تغذیه دوباره منابع آب زیرزمینی» آثاری که به واسطه استفاده از زمین‌های حوضه آبریز بر سازه سد وارد می‌شود. تغییر در شرایط پ.۲-۲-۲- روش مبتنی بر صورت مخارج از این روش که به عنوان هزینه‌های پرهیز و صورت مخارج برای دفاع یا پیش‌گیری نیز نامیده می‌شود. معمولا برای ارزش‌گذاری کالاهای زیست محیطی غیر بازاری به کار گرفته می‌شود. که می‌تواند با استفاده از این روش ارزش‌گذاری گردد. پ.۳-۲-۲- روش هزینه سفر این روش معمولا برای آرزش‌گذاری فرصت‌های تفریحی و همچنین ارزش‌گذاری کیفیت و خصوصیات این فرصت‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. از این روش برای برآورد خسارت‌های ناشی از کاهش ماهی‌گیری تفریحی در اثر احداث سد مخزنی استفاده می‌شود. بررسی‌های مشابه انجام شده در این زمینه در کشور آمریکا نشان می‌دهد که احداث برخی از سدها و نیروگاه‌های برقابی جمعیت ماهی‌ها و میزان صید را به میزان ۵۰ تا ۷۵ درصد کاهش داده است. تغییر در کیفیت و جریان آبء تفریح و گردش گری از جمله دیگر آثاری است که می‌تواند به‌وسیله روش هزینه سفر اندازه‌گیری گر دد.