معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهور

⚠ این متن با نرم‌افزار از روی تصویر خوانده شده و ممکن است خطا داشته باشد؛ برای استناد، اصلِ سند را ببینید. جمهوری اسلامی ایران معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهور ۰ ۰ پم +۰ ۰ چ+ه اضطر اآری در سد‌ها و سازه‌های واسته فشریه شماره ۶۴۴ معاونت نظارت راهبردی وزارت نیرو امور نظام فنی دفتر مهندسی و معیارهای فنی آب و آبفا ,333333 ۳۳۳/0 ۱۳۹۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ار 0 یو تظارت را و یرس ور ِ شماره: ۳۳۸ بخشنامه به دستگاه‌های اجرایی. مهندسان مشاور و پیمانکاران تاریخ: ۱۳۹۳/۶ به استناد ماده (۲۳) قانون برنامه و بودجه و مواد (۶) و (۷) آبین‌نامه استانداردهای اجرایی طرح‌های عمرانی- مصوب سال ۱۳۵۲و در چارچوب نظام فنی و اجرایی کشور (موضوع تصویب نامه شماره ۴۲۳۳۹ /ت ۳۳۴۹۷ه مورخ ۱۳۸۵/۴/۲۰ هیأت محترم وزیران)» به پیوست نشریه شماره ۶۴۴ امور نظام فنی. با عنوان « راهنمای ارزیابی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وایسته» از نوع گروه سوم ابلاغ می‌شود. رعایت مفاد این ضابطه برای دستگاه‌های اجرابی. مشاوران, پیمانکاران و سایر عوامل ذینفع نظام فنی اجرایی در صورت نداشتن ضوابط معتبر بهتر. از تاریخ ۱۳۹۲/۱۱/۱ الزامی است. امور نظام فنی این معاونت در مورد مفاد نشریه پیوست. دریافت کننده نظرات و پیشنهادهای اصلاحی مربوط بوده و عهده‌دار اعلام اصلاحات لازم به طور ادواری خواهد بود. ش ش: ۷۹۶۸۵ -------- صفحهٔ بعد -------- اصلاح مدارک فنی این نشریه نموده و آن را برای استفاده به جامعه م‌هندسی کشور عرضه نموده است. با وجود تلاش فراوان» این اثر مصون از از این‌رو از ُسما خواننده گرامی صمیمانه تقاضا دارد در صورت مشاهده هرگونه ایراد و اشکال فنی مراتب را به صورت زیر گزارنس فرمایید: ۱ - تسماره بند و صفحه موضوع مورد نظر را مشخص کنید. ۳- ایراد مورد نظر را به صورت خلاصه بیان دارید. ۳- در صورت امکان متن اصلاح نسده را برای جایگزینی ارسال نمایید. 2- نشانی خود را برای تماس احتمالی ذکر فرمایید. کارشناسان این آمور نظرهای دریافتی را به دقت مطالعه نموده و اقدام مقتضی را معمول خواهند داشت. نتسانی برای مکانیه: تهران, میدان بهارستان» خیابان صفی علی‌شاه - مرکز تلفن ۳۳۲۷۱ معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهورء آمور نظام فنی ۱ ۷۲۵۱۱ -------- صفحهٔ بعد -------- بسمه تعالی سدها به عنوان یکی از سرمایه‌های مهم ملی» نقش قابل توجهی در توسعه پایدار کشور دارند. لازمه حصول این پایداری حفظ این سرمایه‌ها با تضمین ایمنی آن‌ها است. از طرف دیگر با توجه به ابعاد و میزان اثرگذاری این سازه‌ها بر محیط اطرافشان» مدیریت خطرات ناشی از هرگونه تهدید ایمنی آن‌ها در پایین‌دست ساختگاه از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. به صورت کیفی یا کمی بر حسب نیاز می‌باشد. برای این کار لازم است فرآیند ارزیابی ایمنی تعریف شده و مسایل فنی و مسوولیت‌های مختلف در آن تبیین گردد. طبقه‌بندی اهمیت. شناسایی تهدیدها و9 سناریوی آن‌هاء چگونگی استفاده از اطلاعات پایش و اهداف عملکردی سد و سازه‌های وابسته از مباحثی است که باید برای انجام ارزیابی ایمنی مشخص گردد. به منظور ایمن‌سازی با توجه به اهمیت مبحث فوقء امور آب وزارت نیرو در قالب طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشورء تهیه نشریه «راهنمای ارزیابی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته» را با هماهنگی آمور نظام فنی معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس‌جمهور در دستور کار قرارداد و پس از تهیهء آن را برای تایید و ابلاغ به عوامل ذینفع نظام فنی اجرایی کشور بدین وسیله معاونت نظارت راهبردی از تلاش و جدیت رییس آمور نظام فنی جناب آقای مهندس غلامحسین حمزه مصطفوی و کارشناسان محترم امور نظام فنی و نماینده مجری محترم طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشور وزارت نیروء جناب توفیق روزافزون همه‌ی این بزرگواران را آرزومند می‌باشد. امید است متخصصان و کارشناسان با ابراز نظرات خود درخصوص این نشریه ما را در اصلاحات بعدی یاری فرمایند. معاون نظارت راهبردی تابستان ۱۳۹۲ -------- صفحهٔ بعد -------- تهیه و کنترل نشریه "راهنمای ارزیابی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته"" - شماره ۹425 مجری: دانشگاه صنعت آب و برق شهید عباسپور مولف اصلی: محمد صافی . دانشگاه صنعت آب و برق شهید عباسپور ‏ دکترای مهندسی سازه اعضای گروه ترمیه کننده: سید سعید بهشتی دانشگاه صنعت آب و برق شهید عباسپور . فوق‌لیسانس هیدرومکانیک محمدرضا پورصابر دانشگاه صنعت آب و برق شهید عباسپور . فوق‌لیسانس سیستم‌های جغرافیایی منوچهر حمیدیان دانشگاه صنعت آب و برق شهید عباسپور ‏ دکترای سازه های هیدرولیکی محمد صافی دانشگاه صنعت آب و برق شهید عباسپور ‏ دکترای مهندسی سازه احمد غواصیه دانشگاه صنعت آب و برق شهید عباسپور ‏ دکترای سازه های هیدرولیکی اعضای گروه نظارت: رسول بنی‌هاشمی شرکت مهندسی مشاور مهاب قدس فوق‌لیسانس مهندسی عمران اسماعیل طلوعی شرکت مهندسی آب و عمران شمال دکترای مهندسی عمران محمدرضا فرشباف رحیمی شرکت مدیریت منابع آب ایران کارشناس ارشد مهندسی منابع آب آب کشور- وزارت نیرو هم‌چنین خانم مهندس رویا چایچی ملتشاهی با گروه نظارت همکاری داشته‌اند. اعضای گروه تایید کننده (کمیته تخصصی سد و تونل‌های انتقال طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشور): موسی آمین‌نژاد شرکت مدیریت منابع آب ایران فوق‌لیسانس سازه‌های هیدرولیکی دالی بندار حوزه ستادی وزارت نیرو دکترای مهندسی عمران مسعود حدیدی‌مود شرکت مهندسی مشاور مهاب قدس فوق‌لیسانس مهندسی مکانیک رضا راستی اردکانی دانشگاه صنعت آب و برق دکترای مهندسی عمران فرزان رفیعا شرکت مهندسین مشاور کاوشگران فوق‌لیسانس مکانیک سنگ و مهندسی معدن نوشین رواندوست طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت لیسانس مهندسی سازه آب کشور - وزارت نیرو محمدطاهر طاهری بهبهانی . شرکت مهندسین مشاور توان‌آب فوق‌لیسانس مهندسی منابع آب (هیدرولیک) محمدرضا عسکری شرکت مهندسین مشاور بندأب دکترای مهندسی عمران مجتبی غروی دانشگاه علم و صنعت ایران دکترای مهندسی عمران علی یوسفی شرکت مهندسین مشاور زمین آب پی فوق‌لیسانس مهندسی معدن و زمین‌شناسی مهندسی -------- صفحهٔ بعد -------- اعضای گروه هدایت و راهبری پروژه: فرزانه آقارمضانعلی رییس گروه آمور نظام فنی ساناز سرافراز کارشناس منابع آب امور نظام فنی -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان مقدمه فصل اول - ارزیابی ایمنی سدها و سازه‌های وابسته ۱-۱- طبقه‌بندی سدها ۲-۱- نوع و دوره‌های زمانی ارزیابی ایمنی سد ۱-۲-۱- نوع ارزیابی ایمنی ۲-۲-۱- دوره‌های زمانی ارزیابی ایمنی ۳-۱ تبیین مسوولیت‌ها در ایمنی سد ۱-۳-۱- کلیات ۲-۳-۱ مالک سد ۳-۳-۱ بازنگری جامع ایمنی سد ۴-۳-۱ انتقال مالکیت سد ۵-۳-۱ مهندس واجد صلاحیت ۶-۳-۱- دستگاه‌های دولتی ستادی ۴-۱- تعیین معیارهای ایمنی ۱-۴-۱ مبانی تعیین معیارهای ایمنی ۲-۴-۱ از رده خارج کردن سد ۵-۱- برنامه بهره‌برداری سد ۱-۵-۱- کلیات ۳-۵-۱ ارزیابی دستورالعمل بهره‌برداری ۶-۱- برنامه نگهداری سد ۱-۶-۱ ارزیابی دستورالعمل نگهداری ۲-۶-۱- سدها و سازه‌های بتنی ۳-۶-۱- سازه‌های فلزی ۴-۶-۱- سدها و سازه‌های خاکی ۵-۶-۱- تحهیزات ۶-۶-۱- آزمایش تجهیزات ۷-۶-۱- شیب‌های مشرف به سد ۸-۶-۱- کنترل و ارتباطات ۱۰ ۱۰ ۱۲ ۱۳ ۱۳ ۱۳ ۱۳۴ ۱۳۴ ۱۳۴ ۱۵ ۱۶ ۱۶ ۱۷ ۱۷ ۱۷ ۱۹ ۲۳۲ ۲۳۲ ۲۳۲ ۲۳۲ ۲۳۳ ۳۳۴ ۲۳۳۴ ۲۳۳۴ ۳۵ -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان ۷-۱- برنامه پایش سد ۱-۷-۱- اندازه‌گیری‌های لازم برای پایش ایمنی ۳-۷-۱ بازرسی ۳-۷-۱ ابزاربندی ۸-۱- برنامه آمادگی در شرایط اضطراری ۹-۱- عوامل تهدید کننده ایمنی سد ۱-۹-۱- سیلاب ۲-۹-۱- زمین لرزه ۱۰-۱- برنامه آرزیابی کیفی ایمنی سد ۱-۱۰-۱- گزارش ارزیابی کیفی ایمنی ۱۱-۱- برنامه ارزیابی کمی ایمنی سد ۱-۱۱-۱- اطلاعات و سوابق ۲-۱۱-۱- طبقه‌بندی سد ۳-۱۱-۱- بهره‌برداری» نگهداری» پایش ۴-۱۱-۱- تطبیق با ارزیابی‌های انجام شده ۵-۱۱-۱- جمع‌بندی وضعیت ایمنی سد ۶-۱۱-۱- عدم ارضای ضوابط ۱۲-۱- مسایل ژئوتکنیکی سدها ۱-۱۳-۱- چارچوب بررسی‌های ژئوتکنیکی سدها ۲-۱۲-۱- اطلاعات ژُئوتکنیکی ۱۳-۱- تراوش آب ۱-۱۳-۱- ملاحظات تراوش و زهکشی ۲-۳-۱- کنترل تراوش ۱۴-۱- کنترل پایداری سدهای خاکی ۱-۱۴-۱- کلیات ۲-۱۴-۱- تحلیل‌های ژئوتکنیکی ۳-۱۳۴-۱- سازه‌های جنبی ۴-۱۴-۱- سدهای سنگریزه‌ای با رویه آب‌بند ۳۵ ۳۵ ۲۳۶ ۳۸ اه اه ۳۳ ۳۳۴ ۳۵ ۳۶ ۳۸ ۳۸ ۳۱ ۳۱ ۳۲ ۳۲ ۳۳ ۳۴ ۴۳۴ ۳۵ ۴۶ ۳۶ ۳۷ 9 1۳ -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان ۵-۱۴-۱- ارزیابی پایداری با استفاده از اطلاعات ابزار ۱۵-۱- کنترل پایداری سدهای بتنی ۱-۱۵-۱- کلیات ۲-۱۵-۱- شرایط سازه و ساختگاه ۳-۱۵-۱- بارگذاری ۴-۱۵-۱- ترکیبات بارگذاری ۵-۱۵-۱- تحلیل و طراحی ۶-۱۵-۱- ایمنی تحت بارهای استاتیکی ۷-۱۵-۱- ایمنی لرزه‌ای ۸-۱۵-۱- شاخص‌های عملکرد ۹-۱۵-۱- نقطه اثر برآیند نیروها ۱۰-۱۵-۱- تنش‌های قائم ۱۱-۱۵-۱- تنش‌های برشی ۱۳-۱۵-۱- ضریب لغزش ۱۳-۱۵-۱- وضعیت مشاهده شده سازه ۱۴-۱۵-۱- معیارهای پذیرش ۱۵-۱۵-۱- سدهای بتن غلتکی ۱۶-۱۵-۱- ارزیابی پایداری با استفاده از اطلاعات ابزار ۱۶-۱- سازه‌های هیدرولیکی جنبی ۱-۱۶-۱- ظرفیت تاسیسات تخلیه آب مخزن ۲-۱۶-۱- ملاحظات ایمنی تاسیسات تخلیه ۳-۱۶-۱- ارزیابی ارتفاع آزاد مخزن و روگذری ۴-۱۶-۱- بررسی عملکرد سد حین سیلاب ۵-۱۶-۱- بررسی عملکرد تاسیسات کنترل جریان ۶-۱۶-۱- سامانه کنترل و ابزاربندی تاسیسات تخلیه ۷-۱۶-۱- تجهیزات اضطراری تاسیسات تخلیه ۸۵ ۳ 1۳ ۸۸( ۵۶ ۵۷ ۵۸ ۵۸ ۵۹ ۶۲ از ۶۲ ۶۲ از ۶۳ ۶۴ ۸۶۵ ۶۶ ۶۷ ۶۳۷ ۶۸ ۶۹ ۷۱ ۷۱ ۷۲ ۷۲ ۷۳ -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان ۱۸-۱- اثرات محیطی ۱-۸-۱ اجسام شناور و یخ در مخزن ۲-۱۸-۱- کناره‌های مخزن ۳-۱۸-۱- کیفیت آب ۴-۱۸-۱- محیط زیست ۱۹-۱- مسایل رسوب ۱-۱۹-۱- رسوب و لحن ۲۰-۱- مسایل اجرایی ۱-۲۰-۱- تغییرات و مسایل حین اجرا ۲-۲۰-۱- شناسایی مسایل ناشی از مشکلات اجرایی ۲۱-۱- بررسی سوابق آسیب در سدها ۱-۲۱-۱- سدهای خاکی ۲-۲۱-۱- سدهای بتنی فصل دوم - راهنمای تدوین برنامه اقدامات اضطراری در سدها ۱-۲- اصول و مبانی اقدامات اضطراری ۱-۱-۲- کلیات ۲-۱-۲- تهیه برنامه اقدامات اضطراری ۳-۱-۲- ساختار برنامه اقدامات اضطراری ۴-۱-۲- الگوریتم برنامه آمادگی اضطراری ۲-۲- فرآیندهای ایجاد کننده شرایط اضطراری و نحوه تشخیص آنها ۳-۲- دسته‌بندی سطح شرایط اضطراری ۱-۳-۲- سطح اضطراری ۱: رخ‌داد غیراضطراری یا وقوع شرایط غیرعادی به طور تدریجی ۲-۳-۲- سطح اضطراری ۲: وجود پتانسیل شکست سد و یا رویت خرابی ایحاد کننده شکست سد ۳-۳-۲- سطح اضطراری ۳: حتمی بودن شکست سد یا در حال وقوع بودن شکست ۴-۲- راهکارها و اقدامات اضطراری ۱-۴-۲ راهکارها و اقدامات فوری در سطح اضطراری ۱ ۲-۴-۲ راهکارها و اقدامات فوری در سطح اضطراری ۲ ۳-۴-۲ راهکارها و اقدامات فوری در سطح اضطراری ۳ ۷۳ ۷۴ ۷۴ ۷۵ ۷۶ ۷۷ ۷۷ ۷۸ ۷۸ ۷۹ ۸۰ ۸۱ ۸ ۸۳ ۸۵ ۸۵ ۸۹ ۱ ۹۲ ۲ ۳ ۳ ۹۴ ۹۴ ۹۵ ۹۵ -------- صفحهٔ بعد -------- عنوان ۴-۴-۲- اقدامات پیش گیرانه اضطراری ۵-۲- مسوولیت‌ها و فرایند ارتباطی در شرایط اضطراری ۱-۵-۲- مسوولیت‌ها در شرایط اضطراری ۲-۵-۲- هشدار و برقراری ارتباط ۳-۵-۲- مسوولیت‌ها در خاتمه برنامه اقدامات اضطراری ۶-۲ تجهیزات ارتباطی» منابع انرژی و دیگر لوازم ضروری در مواقع اضطراری ۷-۲ سامانه هشدار شرایط اضطراری ۸-۲- دستورالعمل آموزش و تمرین اقدامات اضطراری ۱-۸-۲- کلیات ۲-۸-۲- آموزش, نگهداری و بازبینی برنامه اقدامات اضطراری ۳-۸-۲ تمرین برنامه اقدامات اضطراری ۹-۲- مطالعات آب‌گرفتگی و تعیین مناطق سیل‌گیر پیوست ۱- تعاریف اصلی و واژه‌ها پیوست ۲- ذپرست اختصارها پیوست 4- کاربرگ‌های ارزیابی ایمنی سد و سازه‌های وابسته پیوست ۵- فرمت گزارش ارزیابی کمی ایمنی سد بتنی پیوست 1- فرمت گزارش ارزیابی کمی ایمنی سد خاکی پیوست ۷- فرم‌های اقدامات اضطراری در سدها منابع و مراجع فهرست شکل‌ها و نمودارها عنوان نمودار ۱- چارچوب برنامه مدیریت ایمنی سد شکل ۱-۱- تعیین اندازه کلی سد بر حسب دو شاخص ارتفاع و حجم مخزن نمودار ۱-۱- سطوح برنامه کنترل ایمنی سد نمودار ۲-۱- چارچوب ارزیابی کمی ایمنی سد نمودار ۱-۲- شمای برنامه آمادگی اضطراری شکل پ.۱-۵- وسایل اندازه‌گیری تراز آب مخزن ۹۶ ۱۱ ۱۰۱ ۱۱۱ ۱۱۳ ۱۱۷ ۱۳۱ ۱۳۵ ۱۳۵ ۱۸۳ ۳۳۱۹ ۳۳۵ ۱۱ ۳۹ ۱۳۳ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست شکل‌ها و نمودارها عنوان شکل پ.۲-۵- انواع دماسنج مقاومتی شکل پ.۳-۵- ترمومتر الکتریکی دستی شکل پ.۴-۵- ترسیم جداگانه تغییرات زمانی دمای هوا و دمای ترمومترهای مدفون در قسمت‌های مختلف سد د بالادست و پایین‌دست در یک نمودار شکل پ.۵-۵- نصب شتاب‌نگار در تکیه‌گاه‌ها و بدنه شکل پ.۶-۵- اتاقک نصب شتاب‌نگار در روی زمین خاکی شکل پ.۷-۵- نمونه شتاب نگاشت ثبت شده توسط یک شتاب‌نگار شکل پ.۸-۵- برداشت لیزری و ضعیت سد و تکیه‌گاه‌ها در فواصل زمانی مختلف توسط اسکنر شکل پ.۹-۵- نحوه نصب و قرارگیری پاندول مستقیم شکل پ.۱۰-۵- دستگاه قرائت سنج انحرافات کابل و مخزن پاندول مستقیم شکل پ.۱۱-۵- دستگاه قرائت سنج انحرافات کابل پاندول معکوس شکل پ.۱۳-۵- نحوه نصب و قرارگیری پاندول معکوس شکل پ.۱۳-۵- انحراف‌سنج سیار (1111116161) شکل پ.۱۴-۵- تغییرات جابه‌جایی افقی بر حسب تراز آب مخزن شکل پ.۱۵-۵- تغییر شکل‌های به‌دست آمده از انحراف‌سنج بر حسب عمق در زمان‌های یا مقاطع مختلف شکل پ.۱۶-۵- تغییرات جابه‌جایی افقی بر حسب دمای محیط شکل پ.۱۷-۵- تفکیک تغییر شکل‌های گذرا و دایم با برازش خطی محدوده تغییرات در بازه‌های زمانی مناسب شکل پ.۲۳-۵- شیب یاب ثابت تیری شکل (1611101616۲) شکل پ.۲۵-۵- نحوه قرارگیری شیب یاب سطحی (16111101616۲) شکل پ.۲۶-۵- درزسنج الکتریکی شکل پ.۲۷-۵- نصب سه بعدی درز سنج شکل پ.۲۸-۵- درز سنج با سیم ارتعاشی مدفون شکل پ.۲۳۹-۵- درز سنج با سیم ارتعاشی سیار شکل پ.۳۰-۵- درزسنج مکانیکی شکل پ.۳۱-۵- ترک‌سنج دو بعدی و یک بعدی شکل پ.۳۲-۵- استفاده از ترک‌سنج برای پایش ترک شکل پ.۳۳-۵- چگونگی محاسبه بازشدگی ترک با استفاده از قرائت‌های ترک‌سنج شکل پ.۳۴-۵- انواع تنش‌سنج‌ها ۱۳۶ ۱۳۷ ر رویه ۱۳۸ ۱۵۰ ۱۵۰ ۱۹۱ ۱۹۲ ۱۹۳ ۱۹۳۴ ۱۹۳ ۱۹۳ ۱۹۵ ۱۵۹۶ ۱۵۹۶ ۱۹۷ ۱۹۷ ۱۵۸ ۱۵۹۹ ۱۳۰ ۱۳۰ ۱۶ ۱۳۱ ۱۳۲ ۱۳۲ ۱۳۳۴ ۱۳۳ ۱۳۴ ۱۳۴ ۱۸۳۵ ۱۶۶ ۱۳۷ ۱۳۷ ۱۸۳۸ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست شکل‌ها و نمودارها شکل پ.۳۵-۵- سلول فشار برای اندازهگیری تنش ۳۸ شکل پ.۳۶-۵- سلول فشار هیدرولیکی ۱۳۹ شکل پ.۳۸-۵- کرنش‌سنج الکتریکی یک بعدی برای میل مهارها و میلگردها ۱۳۹ شکل پ.۳۹-۵- کرنش‌سنج الکتریکی یک بعدی برای بتن ۷۰ شکل پ.۴۰-۵- تغییرات تنش‌ها یا کرنش‌های کلی بر حسب تراز آب مخزن ۱۷۰ شکل پ.۴۱-۵- تفکیک کرنش‌ها یا تنش‌های گذرا و دایم با برازش خطی محدوده تغییرات در بازه‌های زمانی مناسب. ۱۷۱ شکل پ.۳۲-۵- پیزومترهای قائم و هیدرولیکی ۱۷۲ شکل پ.۴۳-۵- پیزومترهای هیدرولیکی ۱۷۲ شکل پ.۴۴-۵- پیزومترهای بادی با گازی ۱۷۲ شکل پ.۳۵-۵- پیزومترهای الکترونیکی تار مرتعش با فیبر نوری ۱۷۳ شکل پ.۳۶-۵- تغییرات تراز پیزومترهای مختلف بر حسب زمان همراه با تغییرات تراز آب مخزن ۱۷۵ شکل پ.۴۷-۵- تراز پیزومتری بر حسب تراز آب مخزن در پیزومترهای مختلف ۱۷۵ شکل پ.۴۸-۵- سریز مثلثی ۱۷۷ شکل پ.۴۹-۵- دستگاه اندازهگیری خودکار تراز آب در سرریز مثلنی برای محاسبه دبی تراوش ۱۷۸ شکل پ.۵۰-۵- مقدار تراوش زهکش‌های مختلف بر حسب زمان همراه با تغییرات تراز مخزن ۱۷۹ شکل پ.۵۱-۵- حجم کلی تراوش آب مخزن در طول زمان در تمام یا هر یک از زهکش‌ها ۱۷۹ شکل پ.۱- ۶- تغییرات تراز پیزومترهای مختلف بر حسب زمان همراه با تغییرات تراز اب مخزن ۱۹۶ شکل پ.۲-۶- تراز پیزومتری بر حسب تراز آب مخزن در پیزومترهای مختلف ۱۹۶ شکل پ.۳-۶- سطح حداکثر یا ایستابی تراوش و سایر خطوط فشار ناشی از تراوش ۱۹۷ شکل پ.۴-۶- نسبت فشار آب حفره‌ای 1 در عمق 1[ در پیزومترهای مختلف ۱۹۷ شکل پ.۵-۶- مقدار تراوش زهکش‌های مختلف بر حسب زمان همراه با تغییرات تراز مخزن ۳۰۰ شکل پ.۶-۶- حجم کلی تراوش آب مخزن در طول زمان در تمام یا هر یک از زهکش‌ها ۳ شکل پ.۷-۶- تغییرات میزان تراوش بر حسب تراز مخزن برای بررسی حساسیت تراوش به تراز مخزن ۳۱ شکل پ.۱۱-۶- نمایش تنش‌های افقی و عمودی قرائت شده از سلول فشار و تبدیل آزها به تنش‌های اصلی ۲۰۳۴ شکل پ.۱۲-۶- تنش‌های اصلی در نقاط مختلف اندازه‌گیری در مقطع سد ۳۰۵ شکل پ.۱۳-۶- تغییرات تنش‌های افقی و قائم کل» افقی و قائم موثر حداقل و حداکثر بر حسب زمان در سلول‌های مختلف . ۲۰۵ شکل پ.۱۳-۶- تغییرات فشار خاک بر حسب زمان همراه با تغییرات تراز مخزن و تراز خاکریز مربوط به زمان ساخت ۳۰۶ شکل پ.۱۵-۶- نسبت فشار دینامیکی به فشار استاتیکی خاک بر حسب حداکتر شتاب زلزله در تاج سد ۳۷ شکل پ.۱۶-۶- پوشش نشانه‌ها توسط دوربین‌ها جهت قرائت و ثبت جابه‌جایی‌های سطحی و برداشت خودکار هندسه سد و محاسبه و رسم کانتورها و بردارهای اصلی جابه‌جایی سطحی در فواصل زمانی مختلف ۳۹ -------- صفحهٔ بعد -------- ذمرست شکل‌ها و نمودارها عنوان صفحه شکل پ.۱۷-۶- بردار جابه‌جایی‌های سطحی بدنه در پلان جانمایی سد ۳۰۹ شکل پ.۱۸-۶- نشست‌های سطحی بدنه سد در مقاطع طولی و عرضی ۳۱۱ شکل پ.۱۹-۶- نشست‌های ترازهای مختلف بدنه سد خاکی بر حسب زمان ۲۳۱۱ شکل پ.۲۰-۶- نمایش پروفیل نشست‌ها در طول تاج سد خاکی در زمان‌های مختلف ۳۱۲ شکل پ.۲۲-۶- تغییر شکل‌های به‌دست امده از انحراف‌سنج بر حسب عمق در زمان‌های با مقاطع مختلف ۲۱۳ شکل پ.۲۳-۶- تغییر شکل انحراف‌سنج بر حسب تراز آب مخزن (شامل مراحل ساخت) یده شکل پ.۲۴-۶- پروفیل جابه‌جایی‌های افقی تاج در زمان‌های مختلف ۳۱۴ فهرست جدول‌ها عنوان صفحه جدول ۱-۱- طبقه‌بندی کیفی سد بر اساس عواقب ناشی از شکست آن ۷ جدول ۲-۱- سامانه طبقه‌بندی کمی عواقب تهدید ایمنی سدها با روش امتیازدهی ۹ جدول ۳-۱- حداکثر فواصل زمانی ارزیابی ایمنی سد بر اساس عواقب شکست آن ۲ جدول ۴-۱- حداقل اندازه‌گیری‌های لازم برای پایش ایمنی در سدهای موجود ۳۵ جدول ۵-۱- مسایل اصلی سدها به همراه روش‌های اندازه‌گیری آنها ۲۶ جدول ۶-۱- معیارهای تعیین سیلاب طرح و سیلاب کنترل سد با توجه به عواقب شکست بر حسب احتمال رخ‌داد سالانه ۰ ۳۳ جدول ۷-۱- معیارهای تعبین زلزله ارزیابی ایمنی سد با توجه به عواقب شکست بر حسب احتمال رخ‌داد سالانه ۲۳۴ جدول ۱- ۸- سوابق اطلاعات ثبت شده تراوش و پدیده رگاب یا جوشش ماسه ۴۳۶ جدول ۹-۱- مشخصات ارزیابی پایداری و ایمنی سدهای خاکی با توجه به مدهای خرابی محتمل ۵۱ جدول ۱۰-۱- ارزیابی مقدماتی پایداری سدهای خاکی با استفاده مستقیم از اطلاعات ابزار ۳۴ جدول ۱۱-۱- مقادیر حداقل ضرایب اطمینان پایداری و مقاومت سدهای بتنی وزنی و پایه‌دار (براساس 115۸6۳ و 1۸ -)) ۰ ۶۴ جدول ۱۳-۱- مقادیر حداقل ضریب اطمینان پایداری و مقاومت در سدهای بتنی قوسی (براساس 115۸۳ و 1۸-)) ۶۵ جدول ۱۳-۱- ارزیابی مقدماتی پایداری سدهای بتنی با استفاده مستقیم از اطلاعات ابزار ۶۷ جدول ۱۴-۱- مهم‌ترین مسایل و شاخص‌های ارزیابی ایمنی ابنیه و تاسیسات وابسته سدها ۷۳۳ جدول ۱۵-۱- مدهای خرابی و عوامل شکست سدهای خاکی و سنگریزه‌ای ۸ جدول ۱-۲- نشانگرها و علایم تشخیصی مربوط به سطوح مختلف شرایط اضطراری و پاسخ مربوط ند جدول ۲-۲- راهنمای تعیین سطح شرایط اضطراری در هنگام وقوع رخ‌داد اند جدول پ.۱-۵- تواتر آندازه‌گیری دمای آب در سدها ۱۳۶ جدول پ.۲-۵- تواتر اندازه‌گیری دمای بتن در سدها ۱۳۷ جدول پ.۳-۵- نواتر اندازه‌گیری تغییر شکل در سدها ۱۹۵ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست جدول‌ها عنوان جدول پ.۴-۵- تواتر اندازه‌گیری شیب‌سنجی و کشیدگی‌سنجی جدول پ.۵-۵- تواتر اندازه‌گیری درزسنج و کشیدگی سنج جدول پ.۶-۵- تواتر اندازه‌گیری فشار آب در سدها جدول پ.۷-۵- تواتر آندازه‌گیری بده تراوش جدول پ.۱-۶- تواتر اندازه‌گیری دما در سدها جدول پ.۲-۶- تواتر اندازه‌ گیری فشار آب در سدها جدول پ.۳-۶- تواتر آندازه‌گیری بده تراوش جدول پ.۴-۶- تواتر آندازه‌گیری تنش خاک در سدها جدول پ.۵-۶- تواتر آندازه‌گیری شیب سنجی و انحراف‌سنجی جدول پ.۶-۶- تواتر اندازه‌گیری شیب سنجی و کشیدگی‌سنجی جدول پ.۷-۶- تواتر اندازه‌گیری درزسنج و کشیدگی سنج ۱۶۳ ۶۵ ۱۷/۴ ۱۷۸ ۱۹۲ ۱۹۵ ۱۹۹ ۳۶ ۳۵ ۳۶ ۳۷۷ -------- صفحهٔ بعد -------- مقدمه ۱ مقدمه راهنمای ارزیابی ایمنی سدها و سازه‌های وابسته به منظور فراهم آوردن زمینه قانونمند شدن مبحث ایمنی سدها در کشور و همسان‌سازی ضوابط ارزیابی ایمنی سدها تهیه شده و ضمن ارائه ضوابط کیفی و کمی ارزیابی ایمنی» روند و روش‌های انجام آن را مشخص می‌سازد. این راهنما در دو فصل تهیه شده است. در فصل اول ارزیابی ایمنی سدها و سازه‌های وابسته با معرفی روند طبقه‌بندی سدها بر اساس عواقب ناشی از تهدید ایمنی آنها با دو روش کیفی و روش امتیازدهی مخصوص سدهای ایران ارائه گردیده است. انواع و سطوح و دوره‌های زمانی ارزیابی ایمنی سد در سه سطح کیفی» کمی و جامع دسته بندی و بیان شده و چارچوب‌های انتخاب معیارهای ایمنی در بحث ارزیابی کمی مورد بررسی قرار گرفته است. نحوه بررسی و آرزیابی برنامه‌های بهره‌برداری» نگهداری و پایش سد به ترتیب در بخش‌های بعدی این فصل گنجانده شده است. در این بخش‌ها الزامات این برنامه‌ها و نحوه بررسی کفایت آنها به تفکیک مشخص گردیده است. همچنین نحوه بررسی برنامه آمادگی در شرایط اضطراری ارائه شده که البته جزئیات تدوین این برنامه و الزامات آن به تفصیل در فصل دوم راهنما آمده است. عوامل تهدید کننده ایمنی سد موضوع بخش بعدی راهنما بوده که در آن ضمن معرفی عوامل تهدید کننده ایمنی سدء جزئیات مربوط به تعیین سطح تهدید رخ‌دادهای سیلاب و زمین لرزه به تفکیک ارائه شده است. در ادامه روند ارزیابی کیفی ایمنی سد به همراه معیارهای کفایت آن تدوین شده است. موارد مربوط به ارزیابی کمی ایمنی سد بیان شده و روند مربوط به آن نیز نشان داده شده است. مسایل فنی ژئوتکنیکی مربوط به سدها در این مجموعه مورد بررسی تفصیلی قرار گرفته و بحث تراوش آب از سدها نیز بدلیل اهمیت موضوع به‌طور جداگانه مطرح شده است. ضوابط تفصیلی کنترل پایداری سدهای خاکی و بتنی موضوع بعدی است که در آن مطالب مربوط به بارگذاری» مدل‌سازی,» تحلیل و معیارهای پذیرش پایداری این نوع سدها ارائه شده است. سپس معیارهای ایمنی سازه‌های هیدرولیکی جنبی و سایر ابنیه و تاسیسات وابسته به سدها و اثرات محیط بر ایمنی سدها و سازه‌های وابسته و مساله رسوب بطور جداگانه تبیین شده است. آخرین بخش‌های این فصل اثر مسایل اجرایی در ایمنی سدها و سازه‌های وابسته و مسایل مربوط به سوابق سیب در سدهای بتنی و خاکی و مودهای خرابی آنها را جهت مشخص نمودن موارد مهم و حساس در مقوله ارزیابی ایمنی ارائه می‌نماید. فصل دوم این مجموعه راهنمای تدوین برنامه اقدامات اضطراری در سدها می‌باشد که مراحل کامل تهیه برنامه آماده‌سازی و امکانات و اقدامات مورد نیاز در شرایط اضطراری را ارائه می‌نماید. اصول و مبانی اقدامات اضطراری موضوع بخش اول این فصل می‌باشد که در آن کلیات اقدامات اضطراری» روش تهیه برنامه اقدامات اضطراری» ساختار برنامه اقدامات اضطراری و الگوریتم برنامه آمادگی اضطراری ارائه شده است. در بخش دوم فرآیندهای ایجاد کننده شرایط اضطراری و نحوه تشخیص آنها بیان شده است. دسته‌بندی سطوح شرایط اضطراری در سه سطح اضطراری انجام شده است. در ادامه راهکارها و اقدامات فوری در مواقع اضطراری برای هر سه سطح اضطراری به همراه اقدامات پیش‌گیرانه اضطراری بیان گردیده است. مسوولیت‌ها و فرایند ارتباطی در شرایط اضطراری شامل مسوولیت‌های مالک سد یا بهره‌بردار یا نماینده تام الاختیار اوه خدمات اضطراری منطقه, خدمات اضطراری استانی یا ملی, نماینده فنی یا مهندس مشاور مالک یا کارفرمای سد و دفتر ناظر استانی و ناظر عالی کشوری ایمنی سدها بوده و در بخش هشدار و برقراری ارتباط الگوریتم‌های ارتباطی در سطوح اضطراری مختلف ارائه شده است. در انتهای این بخش نیز مسوولیت‌ها در -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ راهنمای ا رز یاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وایسته خاتمه برنامه اقدامات اضطراری مشخص شده است. بخش بعدی به معرفی تجهیزات ارتباطی» منابع انرژی و دیگر لوازم ضروری در مواقع اضطراری می‌پردازد. در ادامه سامانه هشدار شرایط اضطراری ارائه شده و دستورالعمل آموزش و تمرین اقدامات اضطراری شامل آموزش, نگهداری و بازبینی برنامه اقدامات اضطراری و تمرین برنامه اقدامات اضطراری همراه با سناریوهای مربوط پیشنهاد شده است. در اننها هم مطالعات آب‌گرفتگی و تعیین مناطق سیل‌گیر ارائه شده است. پیوست‌های راهنما شامل کاربرگ‌های ارزیابی ایمنی سد و سازه‌های وابسته. روند و شکل تهیه گزارش‌های ارزیابی کمی ایمنی سدهای بتنی و خاکی و فرم‌های برنامه اقدامات اضطراری در سدها است. - اهداف ایمنی سدء هنر و علم حفظ یکپارچگی و عملکرد سدها جهت اطمینان از عدم ایجاد خطر یا ریسک غیرقابل‌پذیرش برای جان افرادء دارایی‌ها و محیط زیست می‌باشد. این فرآیند ترکیبی از فن و تجربه در قالب فلسفه مدیریت ریسک است. تاکید این فلسفه بر این است که مساله ایمنی سد به طور مداوم همراه سد بوده و تنها بستگی به شرایط طراحی و ساخت اولیه آن ندارد. ایمنی سد دربرگیرنده تمام فعالیت‌های شناخت کمبودها و نقایص احتمالی و عواقب آنها بوده و شامل اقدامات کاهش, حذف و علاج‌بخشی آزها درحد معقول می‌گردد. ارزیابی ایمنی زیرمجموعه برنامه کلی مدیریت ایمنی سد است. چارچوب کلی این برنامه در نمودار (۱) نشان داده شده است. اهداف اصلی زیر در تهیه این راهنما مد نظر بوده است: * تعریف الزامات کلی آرزیابی ایمنی سدهای موجود که به صورت یکنواخت و هماهنگ در سراسر کشور مورد استفاده قرار شناخت خطرات و نواقص تهدید کننده ایمنی سدها به منظور ارتقای ایمنی آنها * فراهم آوردن زمینه قانون گذاری و قانونمند شدن مبحث ایمنی سدها در کشور - دامنه کاربرد در بحث ارزیایی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های جنبی آنهاء استفاده از سایر راهنماها یا معیارها که ممکن است در پروژه‌های خاص سدسازی مورد نیاز باشدء به شرطی که تطابق کلی با مفاهیم این راهنما داشته باشند و معیارهای حداقل آن‌را برأورده نمایند.ء بلامانع است. محتویات این راهنما زمینه ارتقای سطح دانش مهندسی در بحث ایمنی سدها را فراهم می آورد» لکن مسوولیت تفسیر صحیح و به کاربردن مفاد این راهنما به‌عهده مهندسین طراح و مجری سدسازی و مهندسین مرتبط با ایمنی سدها و سازمان‌ها و شرکت‌های مرتبط با بهره‌برداری و نگهداری از سدها می‌باشد. مطالب این راهنما نباید بطور مستقیم به‌عنوان مشخصات فنی طراحی و ساخت و ارزیابی ایمنی یا علاج‌بخشی تلقی شود و نیز استفاده از آن برای افراد غیرمتخصص در این زمینه‌ها مجاز نیست و تنها مهندسین مجرب و قادر به قضاوت در خصوص نحوه کاربرد مطالب این راهنماء می‌توانند به طور صحیح از آن استفاده نمایند. -------- صفحهٔ بعد -------- مغدمه ۳ بازنگری جامع ایمنی ارزیابی ایمنی کیفی و کمی با پایش مستمر برآورده می شود ایمنی کافی است یا با اقدامات فوری و برخی بله ۱ انجام اقدامات و تمهیدات تمهیدات قابل تامین است لازم برای تامین ایمنی هزینه تامین ایمنی توجیه‌پذیر لازم برای تاأمین آیمنی ۱ ۱ ۷ توقف بهره برداری و از رده خارج نمودن سد سد ایمنی کافی دارد بهره برداری و نگهداری با چارچوبهای فعلی ادامه یافته. آمادگی در برابر شرایط نمودار ۱- چارچوب برنامه مدیریت ایمنی سد ملزومات ارائه شده در این راأهنما اغلب موارد مربوط به ایمنی سدها را در بر می گیرد. لکن در موارد خاص., م‌هندس مربوط باید -------- صفحهٔ بعد -------- 3 راهنمای ارزیابی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته ملزومات فنی و توصیه‌های ارائه شده در این راهنما مربوط به مواردی است که أسیب‌دیدگی یا شکست سد منجر به بروز تلفات جانی یا وارد آمدن خسارات به سازه‌های دیگر می‌شود. درجه‌بندی خسارات و تلفات با توجه به شرایط بالادست و پایین‌دست هر سد متفاوت بوده و تغییرات آنها نیز باید به صورت دوره‌ای بررسی و در صورت نیازء تعیین طبقه‌بندی اصلاح گردد. در ادامه این راهنماء نحوه طبقه‌بندی عواقب ناشی از خرابی سدها و سازه‌های وابسته به آنها ارائه شده است. مباحث مربوط به تامین امنیت و حراست سدها در برابر اقدامات غیرقانونی و تخریبی عمدی یا سهوی, حراست فیزیکی سد و سازه‌های وابسته» برنامه بازرسی امنیتی سد و سازه‌های وابسته, سامانه هشدار آمنیتی, مقابله با حملات تروریستی,ء مدیریت بحران, جنگ و پدافند عامل و غیرعامل و سایر ملاحظات مربوط به آنها در چارچوب این راهنما نبوده و در صورت نیاز باید به صورت تکمیلی بررسی شوند. الزامات زیست‌محیطی» اجتماعی و فرهنگی مرتبط با ایمنی سد در هر پروژه متفاوت بوده و بستگی به ملاحظات قانونی دیگر نیز دارند. رسیدگی به این جنبه‌ها از مسوولیت‌های مسوولین یا مالکین سد می‌باشد. کاربرد این راهنما برای سدها یا بندهای بلند تر از ۵ متر و حجم حداقل مخزن ۲۰۰۰۰۰ مترمکعب در نظر گرفته شده است. البته سایر سدها نیز اگر منجر به خسارات و تلفات قابل توجه شوندء مشمول ضوابط این راهنما می‌گردند. به‌عنوان مثال برای سدهای باطله یا سدهای واقع شده روی خاک‌های دستی و فرسایشی و هم‌چنین سدهای تاریخی نیز می‌توان از توصیه‌های این راهنما استفاده نمود. الزامات ایمنی این راهنما برای سدهای دایم و موقت یکسان می‌باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- ار زیابی ایمنی سدها و وادسته -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - ارزیابی ایمنی سدها و سازه‌های وابسته ۷ ۱-۱- طبقه‌بندی سدها سازه‌های ذخیره و کنترل آب باید براساس عواقب ناشی از تهدید ایمنی آنها دسته‌بندی شوند. عواقب منجر به تلفات جانی باید به طور اخص و جدا از سایر عواقب نظیر عواقب اقتصادی, اجتماعی و زیست‌محیطی بررسی گردد. برای سدهای جدید این طبقه‌بندی باید در مرحله مطالعات توجیهی مشخص شده و قبل از اولین آب‌گیری سد نیز بازنگری و تایید شود. طبقه‌بندی عواقب ناشی از أسیب‌دیدگی سد. مبنای ارزیابی ایمنی و نیز تعیین سطح فعالیت‌های پایش تلقی می‌شود. در جدول (۱-۱) طبقه‌بندی کلی سدها براساس تلفات جانی و خسارات اقتصادی ارائه شده است. طبقه‌بندی می‌تواند براساس خصوصیات فیزیکی سد و احتمال خرابی نیز صورت پذیرد. سازه‌های جنبی را هم می‌توان به طور جداگانه طبقه‌بندی و ارزیابی نمود. خسارات مورد اشاره می‌تواند بر اثر وقوع حوادث زیر رخ دهد: - شکست سد که منجر به رها شدن ناگهانی یا کنترل نشده آب مخزن شود. - تشدید سیلاب‌های فصلی پایین‌دست با تخلیه هم‌زمان بیش از حد آب سد از مجاری و سرریزها و یا به صورت روگذری - غرقاب شدن بالادست به علت پس زدن جریان سیلاب به‌خاطر وجود سد به صورت مانع در برابر جریان - اختلال در تامین آب به علت از کار افتادن پمپ‌هاء خروجی‌ها با آلودگی آب مخزن. - اختلالات بهره‌برداری مانند باز شدن یا شکست ناگهانی دریجه‌ها. عواقب تجمعی بالقوه شکست سد دسته‌بندی عواقب اجتماعی,اقتصادی با زیست‌محیطی جرد خیلی زیاد ‏ زد خسارات شدید. در هر حال مقدار آن فرقی در طبقه‌بندی ایجاد نمی‌کند ک یدود تلفا- خسارات کم در خارج از محدوده سد این طبقه‌بندی براساس عواقب تجمعی می‌باشد که علاوه بر خسارات وارده به خود سد و سازه‌های جنبی آن» شامل عواقب مستقیم ناشی از حادثه طبیعی یا بهره‌برداری نادرست در صورت عدم خرابی خود سد نیز می‌گردد. عواقب تجمعی شکست سد باید براساس موارد ذیل انجام شود: - تلفات جانی - خسارات اقتصادی که می‌تواند علاوه بر خرابی تاسیسات و ساختمان‌ها یا قطع شریان‌های حیاتی مانند راه و آب و برق, می‌شود. در برخی راهنماها طبقه‌بندی سدها براساس ابعاد و حجم مخزن آنها صورت گرفته است. لکن این طبقه‌بندی به صورت کمی در تعیین عواقب به‌کار نمی‌رود. در مرحله تعیین عواقب علاوه بر میزان خطر و خسارات جهت تعیین ریسک» ضرایب اهمیت و اولویت -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ راهنمای ار زیاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته سدهای بزرگ غیر از سدهای کوچک بر مبنای شکل زیرء سایر سدها بزرگ محسوب می‌شوند. شکل ۱-۱- تعیین اندازه کلی سد بر حسب دو شاخص ارتفاع و حجم مخزن در بررسی عواقب» مواردی که هزینه آنها به صورت کمی قابل محاسبه نیست هم باید به نحوی در هر پروژه در نظر گرفته شود. کاربری اراضی نیز از دیگر موارد شایان توجه می‌باشد. درصورتی که عواقب شکست سد کاملا مشخص و قابل کمی سازی نباشد. با بررسی اولیه و کلی حجم خسارات برآورد شده و در صورت قابل توجه بودن باید اقدام به مطالعات دقیق‌تری شود. درصورتی که عواقب برآورد شده بسیار کم باشد نیازی به تدقیق مطالعات نمی‌باشد. نوع و حجم عواقب بسته به نوع خطر یا عامل طبیعی مثلا سیل یا زلزله می‌تواند متفاوت باشد. بررسی عواقب شکست ناشی از زلزله باید براساس متوسط بده آب خروجی و تراز حداکثر بهره‌برداری انجام شود. در مورد لغزش شیب‌های مخزن نیز به طور مشابه باید عمل شود.ء مگر این که لغزش در اثر بارندگی شدید یا سبلاب رخ دهد. برآورد خسارات اجتماعی و مشابه آن باید با توجه به معیارهای دستگاه‌های قانونی انجام شود. در برآورد تلفات جانی در محدوده آب‌گرفتگی پایین‌دست سد.ء معمولا ساکنین دایم و افرادی که موقتا اما به طور روزمره در آنجا مستقر می‌شوند نیز مورد احتساب قرار می‌گیرند. سامانه‌های هشدار جزء جدایی‌ناپذیر و موثر در میزان عواقب شکست سدها هستند.ء لذا قابلیت اطمینان این سامانه‌ها در صورت وجود باید در آرزیابی ایمنی سد مشخص شود. اما در تعیین طبقه‌بندی عواقب برای مقاصد طراحی یا ارزیابی» اقدامات اضطراری مانند تخلیه پایین‌دست یا نظایر آن نباید جایگزین طراحی یا علاج‌بخشی سد تلقی گردد. در جدول (۲-۱) سامانه طبقه‌بندی کمی عواقب تهدید ایمنی سدها با روش امتیازدهی ارائه شده است. سامانه‌های طبقه‌بندی سد در دنیا بین ۳ تا ۵ دسته عواقب معرفی نموده اند. سادگی, قابل فهم بودن و شفافیت از ویژگی‌های اصلی طبقه‌بندی عواقب ناشی از شکست سدها است. از آن‌جایی که این طبقه‌بندی به‌عنوان یکی از شاخص‌های اصلی بحث ایمنی سدها بوده و بعضا باید به اطلاع کاربران پایین‌دست سد نیز برسد.ء باید دارای حداقل پیجچیدگی باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - ارزیابی ایمنی سدها و سازه‌های وابسته ۹ باید توجه داشت که طبقه‌بندی عواقب ناشی از خرابی در سدء به هیچ وجه نشان دهنده ایمنی آن در برابر حوادث یا یکپارچگی سازه سد و یا مثلا قابلیت آن در کنترل سیلاب نمی‌باشد. این طبقه‌بندی صرفا با فرض آسیب‌دیدگی سد بوده و کمی سازی این فرض با انجام مطالعات ارزیابی ایمنی سد تحقق می‌یابد. طبقه‌بندی عواقب ممکن است در طول عمر سد به علت توسعه پایین‌دست یا عوامل دیگر دچار تغییرانی شود. این امر باید در بازنگری‌های دوره‌ای ایمنی سد مد نظر قرار گیرد. عوامل مختلفی بر عواقب بالقوه ناشی از شکست سد تاثیرگذارند که از جمله آنها می‌توان به موارد زیر اشاره نمود: ۱ ارتفاع سد که با افزایش آن پتانسیل خطر نیز افزایش می‌پاید. ۲ حجم آب مخزن که با افزایش آن هم پتانسیل خطر افزایش می‌یاید. ۳ نوع محتویات مخزن (آب. فاضلاب» پساب یا پایاب معادن). ۴ شکل و خصوصیات هیدرولیکی پایین‌دست که بر مشخصات سیلاب رها شده تأثیر می‌گذارد. ۵ توسعه یافتگی اقتصادی» اجتماعی, نوع کاربری پایین‌دست و اکولوزی آن که نوع خسارات را تعیین می‌نماید. ۶- استفاده کنندگان از آب یا برق سد که در اثر قطع یا اختلال در آن ممکن است دچار بحران شوند. جدول ۲-۱- سامانه طبقه‌بندی کمی عواقب تهدید ایمنی سدها با روش امتیازدهی سروب نب س و ادوس اه اه با ها اک اتازاسلظرات ور لا ۲ در مورد جدول فوق: - تلفات جانی شامل ساکنین, کارکنان موقتء افراد عبوری از راه و راه آهن و گردشگران می‌باشد. احتمال تلفات بیش از - خسارات شامل خسارات اقتصادی از جمله زیرساخت‌ها و شریان‌های حیاتی, مناطق مسکونی» تجاری»صنعتی» کشاورزی و دامداری, سازه‌های خصوصی, منابع آب از جمله خود مخزن و خسارات وارده به خود سد و سازه‌های وابسته به آن؛ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۰ راهنمای ار زیاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته خسارات زیست‌محیطی از جمله منابع طبیعی و حیات وحش و خسارات میراث فرهنگی و تاریخی و گردشگری می‌باشد. مجموع خسارات بیش از ۱۰۰۰ میلیارد ریال زیاد و خسارات کم‌تر از ۱ میلیارد ریال کم محسوب می‌شود (شاخص های اقتصادی سالیانه نسبت به سال مبنای انتشار راهنما می باید در تدقیق ارقام دکر شده در نظر گرفته شود). ۳-۱- نوع و دوره‌های زمانی ارزیابی ایمنی سد ۱-۳-۱ نوع آرزیابی ایمنی ارزیابی ایمنی در واقع بررسی وضعیت ایمنی سد با استفاده از بازرسی منظم سازه» پایش مستمر رفتار و تحلیل عملکرد آن و مرور مستندات طراحی اولیه و ساخت سد جهت اطمینان از ارضای معیارهای ایمنی است. ارزیابی ایمنی فعالیتی است که از آغاز اجرا تا اتمام آن و قبل و در حین آب‌گیری انجام شده و در دوران بهره‌برداری جمت اطمینان از ایمنی سدء پی و تکیه‌گاه‌ها و سازه‌های وابسته استمرار یابد. در نمودار (۱-۱) سطوح مختلف بررسی ایمنی سد مشخص شده که در سه سطح پایش مستمر و ارزیابی کیفی» ارزیابی کمی و بازنگری جامع ایمنی تقسیم‌بندی گردیده است. ارزیابی کیفی ایمنی براساس پایش مستمر و ارزیابی کمی ایمنی سد و سازه‌های وابسته به آن می‌تواند توسط بهره‌بردار یا مسوول سد انجام شده و گزارش آن به دفتر ایمنی سدها ارائه شود. بازنگری ایمنی سد باید توسط مهندسین مجرب در دوره‌های زمانی منظم برای سد و سازه‌ها و تاسیسات وابسته به آن انجام پذیرد و باید دربرگیرنده مسایل طراحی» بهره‌برداری» نگهداری» پایش و برنامه اضطراری بوده تا بتوان از کفایت ایمنی در تمام جنبه‌ها اطمینان حاصل نموده و در صورت نیاز اصلاحات لازم را اعمال کرد. در این کار باید توجه ویژه‌ای نسبت به نقاط ضعف احتمالی یا مشکوک و موارد بحرانی و تاثیرگذار در ایمنی سد داشت. در ارزیابی باید تمام اطلاعات مورد استفاده از ارزیابی‌ها و بازنگری‌های قبلی جهت افزایش قابلیت اطمینان به نتایج کار مد نظر قرار گیرند. یکی از کارهایی که باید در طی مراحل آرزیابی صورت پذیرد تعیین زمان ارزیابی بعدی است. بازنگری ایمنی سد در صورت ایجاد تغییرات عمده در شرایط سد یا مراحل عمر آن ضرورت بیدا می‌کند. این تغییرات شامل موارد ۱ تغییرات اساسی در معیارهای طراحی اولیه ۲- یافتن هرگونه شرایط یا مساله غیرعادی قابل توجه در سد و سازه‌های وابسته ۳ پایان عمر بهره‌برداری سد ۴- ببس از رخداد زلزله یا رخ‌داد هیدرولوژیکی خاص با هرگونه رخ‌داد غیرمترقبه شدید پس ار رح‌داد ر 6 رولور ص با هرگونه رخ‌داد عیرمتر -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - ارزیابی ایمنی سدها و سازه‌های وابه بازنگری جامع ایمنی (سطح ۳) »بازرسی جامع کلیه تاسیسات سد »بازنگری کلیه مدارک و مستندات سد شامل مطالعات طراحی (هواشناسی و هیدرولوژی,» لرزه خیزی و زئوتکنیک» رسوب و ..)» سوابق بازرسی و ارزیابی‌های قبلی »بازنگری عوامل تهدید کننده و از نتایج پایش و بازنگری طراحی و تابعیت سازه از معیارهای طراحی »بازنگری برنامه اقدامات اضطراری »بازنگری دستئورالعمل بهره‌برداری» نگهداری و پایش (08/15) و سایر دستورالعمل‌ها »بازنگری کفایت سامانه رفتارنگاری و ابزار و گزارش‌های مربوط »بررسی ایمنی و سلامت سازه‌ای »اصلاح برنامه اقدامات اضطراری »اصلاح برنامه 00/15 »سامانه رفتارنگاری و ابزار »قبول ریسک و یا تغییر تراز ایمنی »مدیریت عواقب تهدید ایمنی »تعیین زمان آرزیابی بعدی »از رده خارج کردن سد مه ۱ ۱ »بازرسی عادی, اضطراری و »بازرسی منظم از سد و تاسیسات تفصیلی از سد و تاسیسات وابسته وابسته و آبزار دقیق و ابزار دقیق »انجام و ذخیره منظم قرائت »ترسیم نمودارهای داده های مقادیر ابزارهای نصب شده | رفتار سنجی بر حسب زمان و تراز بم |»کنترل مستمر قرائت‌ها با مقادیر | آب مخزن و سایر پارامترهای خ احدی و منحنی‌های فرمان موجود ۹ مورد لزوم |»کنترل و نگهداری ابزار »کنترل قرائتها با مقادیر مجاز »حفظ آمادگی و تمرین برنامه » کنترل روند تغییرات قرائتها با اقدامات اضطراری »مقایسه با سری‌های تاریخی »کنترل پایداری کلی سد »رزیابی برنامه اقدامات اضطراری »ارزیابی برنامه 00/15 »ارائه گزارش بازرسی مستمر »ارزیابی سامانه رفتارنگاری »بایگانی منظم قرائت‌ها و ابزاربندی سد |»تائید کیفی برنامه 0۱/5 ۵ |>»تائید کیفی برنامه اقدامات | اضطراری »ارائه گزارش بازرسی‌ها »ارائه گزارش رفتارنگاری و خلاصه »روند تغییرات ابزار دقیق »تائید سطح ایمنی و پایداری کلی | »پیشنهاد تعمیرات و اقدامات و »اصلاحات موردی »پیشنهاد بازرسی و یا بازنگری جامع ایمنی »اصلاح برنامه اقدامات اضطراری »اصلاح برنامه 0۸/5 »اصلاح برنامه و سامانه رفتارنگاری نمودار ۱-۱- سطوح برنامه کنترل ایمنی سد -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ راهنمای ار زیاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته گروه مهندسین بازنگری ایمنی سد باید حداقل شامل تخصص‌های زیر باشند: ۱ متخصص عمران مسلط به مسایل مربوط به طراحی و اجرا و بهره‌برداری سازه‌های مختلف مربوط به سد ۲- متخصص مکانیک مسلط به مسایل مربوط به تحهیزات مختلف مکانیکی و هیدرومکانیکی سد مانند دریچه‌ها ۳ متخصص ژئوتکنیک مسلط به مسایل مربوط به خاک و پی و زمین» دیواره ها و شیب‌ها و مسایل هیدروژئولوزی ۴ متخصص برق» کنترل و ابزار دقیق مسلط به مسایل مربوط به برق‌رسانی» سامانه‌های کنترل و ارتباطی و هشدار ۵- متخصص منابع آب مسلط به مسایل هواشناسی» هیدرولوژی, برنامه‌ریزی منابع آب و رسوب ارزیابی و انتخاب گروه مجرب مهندسین مطالعات ارزیابی ایمنی سد به عهده مالک یا دستگاه اجرایی مربوط می‌باشد و معمولا از یک کمیته تخصصی جهت نظارت برای کنترل کار گروه ارزیابی استفاده می‌شود. ۲-۲-۱ دوره‌های زمانی ارزیابی ایمنی در جدول (۳-۱) دوره‌های پیشنهادی برای انجام سطوح مختلف عملیات ارزیابی ایمنی براساس طبقه‌بندی عواقب تهدید ایمنی ارائه گردیده است. با در نظر گرفتن عواملی چون نوع» ارتفاع و شرایط سد می‌توان طبقه‌بندی متفاوتی نیز براساس ارزیابی احتمال خرابی انتخاب نمود که در این حالت براساس شرایط و رفتار سد ممکن است دوره‌های انجام ارزیابی ایمنی نیز متفاوت باشند. ارزیابی ایمنی باید بر مبنای آخرین معیارها و استانداردها و دانش فنی موجود انجام شود که البته ممکن است با معیارهای زمان طراحی و ساخت سد متفاوت باشد. درصورتی که سد معیارهای موجود فعلی را برآورده ننماید. معمولا از روش‌های تحلیل ریسک برای بررسی نیاز به اقدامات علاج‌بخشی استفاده می‌گردد. حدود تفصیل و جزییات مورد نیاز در ارزیابی براساس اهمیت. حاشیه ایمنی اولیه طراحی و پیچیدگی سد و عواقب شکست آن مشخص می‌شود. در مراحل بازنگری» سطح عواقب نیز باید مورد تجدید نظر قرار گیرد چرا که ممکن است با گذشت زمان این عواقب دستخوش تغییراتی گردند. جدول ۳-۱- حداکثر فواصل زمانی ارزیابی ایمنی سد براساس عواقب شکست آن ارزیابی کیفی (سطح ۱) ارزیابی کمی (سطح ۲) بازنگری جامع (سطح ۳) مستمر (گزارش‌های سالانه) ۱ سال ۱- دستورالعمل بهره‌برداری» نگهداری و پایش درخصوص سدهای با عواقب شکست متوسط و کم در صورت بروز هرگونه موارد ریسک سازه‌ای بازه زمانی ارزیابی کمی باید به یک سال کاهش یاید. در انجام ارزیابی نکات زیر باید مد نظر قرار گیرند: - برای کلیه سدها بازرسی‌های منظم سالانه باید انجام شده و گزارش آن تحویل مقامات مسوول شود. - کلیه سطوح ارزیابی ایمنی سدها با بررسی مجدد طبقه‌بندی عواقب شکست سد آغاز می‌شود.ء چرا که این طبقه‌بندی ممکن است تحت تاثیر تغییر و توسعه بالادست یا پایین‌دست یا خود سد دچار تغییر گردد و در نتیجه فواصل زمانی و فعالیت‌های ارزیابی ایمنی نیز تغییر می‌نمایند. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - ارزیابی ایمنی سدها و سازه‌های وابسته ۳ میزان تلاش یا هزینه و زمان لازم برای انجام فعالیت‌های ارزیابی ایمنی سد با سطح عملیات پایش (دوره زمانی و جزییات ثبت شده)» مستندات آرزیابی‌ها و اقدامات انجام شده مانند تعمیرات و بازسازی‌هاء مقدار اشراف مهندس و شفافیت تفاوت دانش فنی زمان فعالیت‌های ارزیابی و بازنگری ایمنی خواهد داشت. درصورتی که اطلاعات ارزیابی‌ها و بازنگری‌های قبلی کامل و در دسترس باشد. ارزیابی‌ها و بازنگری‌های بعدی با سهولت بیش‌تری انجام می‌پذیرد. ۳-۱ تبیین مسوولیت‌ها در ایمنی سد ۱-۳-۱- کلیات مسوولیت‌های تمام جنبه‌های ایمنی در هر سد باید به طور مشخص تعریف شده و نمایندگان مسوول و تام‌الاختیار مرتبط با این جنبه‌ها باید معین شده باشند. اصولا مالک یا کارفرمای سد مسوول اصلی ایمنی آن است. در عین حال مسوول سد به نمایندگی از طرف مالک با کارفرما عملا عهده دار مسوولیت سد می‌گردد. ۲-۳-۱- مالک سد - مسوولیت‌های کلی مالک سد باید از انجام آرزیابی ایمنی سد و اقدامات متقابل لازم جهت بهبود ایمنی اطمینان حاصل نماید. هم‌چنین مالک باید مطمئن باشد که بهره‌برداری و نگهداری سد توسط کارکنان مجرب و ماهر انجام می‌گردد. در مورد سدهای جدید نیز طراحی و ساخت باید توسط مهندسین حرفه‌ای و مجرب صورت پذیرد. در مورد سدها با عواقب زیاد و خیلی زیاد ناشی از عدم ایمنیء مالک باید عملیات بازنگری مهندسی مستقلی جمت طرح‌های توسعه و ساخت تاسیسات جدید و یا بررسی نواقص و معایب سد و طراحی و اجرای علاج‌بخشی تاسیسات موجود.ء در صورت قابل ملاحظه بودن یا پیچیده بودن تهدیدها یا تهدید شدن ایمنی سد در حین اجراء را در نظر بگیرد. هم‌چنین مالک باید از کفایت و به‌هنگام بودن برنامه آمادگی اضطراری اطمینان حاصل نماید. از طرف دیگر مالک باید با اطلاع‌رسانی به موقع به کسانی که تحت تاثیر عواقب ناشی از تهدید ایمنی سد قرار می‌گیرند. آنها را به نحو مقتضی از محتوای برنامه ایمنی سد مطلع نماید. کنترل هرگونه فعالیت که ایمنی سد را تحت تاثیر قرار دهد مانند حفاری‌های مربوط به خطوط انتقال آب. نفت و گازء راهسازی و تونلء اکتشافات ژئوتکنیک لرزه‌ای و نظایر این‌ها در مجاورت سد از دیگر وظایف مالک می‌باشد. دستگاه‌های بیمه‌گذار برای بیمه کردن مسوولیت‌ها و عواقب ناشی از تهدید ایمنی سدهاء باید معیارهای مشخصی برای تعیین خطرات زلزله سیل و سایر حوادث محتمل در نظر گرفته و در صورت مشارکت. آگاهی یا نظارت کامل بر برنامه ارزیابی ایمنی و علاج‌بخشی سد داشته باشند. البته ممکن است طبقه‌بندی عواقب و خطرات با توجه به سیاست‌های کلی شرکت‌های بیمهء با موارد مندرج در راهنمای ایمنی سد تفاوت‌هایی داشته باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- 73 راهنمای ارزیابی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته ۳-۳-۱ بازنگری جامع ایمنی سد مالکین سدهای دارای عواقب زیاد و خیلی زیاد باید در فواصل زمانی منظم نسبت به بازنگری جامع وضعیت ایمنی سد اقدام نمایند تا کارآیی و موثر بودن برنامه ایمنی موجود مشخص شده و اصلاحات لازم در آن اعمال گردد. این بازنگری باید توسط مهندسین مجرب و حرفه‌ای مسلط به مساله مدیریت ایمنی سد انجام پذیرد. این گروه نباید هیچ منافع مشترکی با طراحان» مالکین و بهره‌برداران داشته باشند. جهت بازنگری برنامه ایمنی سد نیاز به تعیین معیارهای مرجع جهت مقایسه می‌باشد که شامل آیین نامه‌ها و دستورالعمل‌های معتبر ملی و بین‌المللی می‌گردد. 2-۳-۱ انتقال مالکیت سد در هنگام انتقال مالکیت سد هر دو طرف باید از وضعیت ایمنی آن آگاهی کامل داشته باشند. مالک قدیم باید مالک جدید را از مسوولیت‌های وی در قبال ایمنی سد آگاه سازد. اسناد انتقال مالکیت باید حداقل در بر گیرنده مواد ذیل باشد: - سری‌های تاریخی هیدرولوژی سد شامل داده‌های مقادیر ورودی و هیدروگراف سیلاب‌های به‌وقوع پیوسته - اطلاعات تاریخی ایستگاه‌های هواشناسی نزدیک سد - سوابق فعالیت مشاوران طراح و علاج‌بخشی‌ها - سوابق فعالیت پیمانکاران ساخت» تعمیرات مهم و علاج‌بخشی‌ها و گزارش‌های مستندسازی دوران ساخت - نتایج بررسی وضعیت پی و عملیات اکتشافی و آزمایش‌ها - جزییات طراحی و نقشه‌های چون ساخت - تاریخچه حوادث در طول عمر سد و سوابق هشدارهای اضطراری - گزارش‌های بازرسی و بازدیدکنندگان تخصصی در دوران بهره‌برداری - گزارش‌های ارزیابی و بازنگری جامع ایمنی - برنامه آمادگی اضطراری و مطالعات مربوط به آن - آخرین نسخه دستورالعمل‌های بهره‌برداری» نگهداری و پایش سد و تاسیسات وابسته - سوابق تغییرات. عملیات اصلاحی و بهسازی و علاج‌بخشی - مجموعه بخشنامه‌ها و ضوابط دستگاه‌های نظارتی و سیاست‌گذار ۵-۳-۱- مهندس واجد صلاحیت ارزیابی و بازنگری جامع ایمنی سد باید توسط مهندس حقیقی متخصص تایید شده توسط دستگاه‌های نظارت عالیه حکومتی یا شرکت واجد صلاحیت حرفه‌ای و مجرب در طراحی, ساخت. ارزیابی عملکرد و بهره‌برداری سد انجام شود.ء که به هزینه مالک برای این کار انتخاب می‌شود. در صورت استفاده از سایر مهندسین متخصص در رشته‌های تخصصی مختلف مندرج در بند ۱-۲-۱ برای تهیه گزارش ارزیابی و بازنگری ایمنی سد.ء مسوولیت کلیه نتایج ارائه شده و گزارش‌های مربوط به‌عهده این مهندس یا شرکت -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - ارزیابی ایمنی سدها و سازه‌های وابسته ۰ می‌باشد. وظیفه تفسیر صحیح و مناسب مفاد این راهنما و انتخاب رویکرد صحبح در مواردی که راهنما اطلاعات جزیی را ارائه نمی‌دهد نیز به‌عهده این مهندس مشاور یا شرکت می‌باشد. 1-۳-۱ دستگاه‌های دولتی ستادی دستگاه‌های دولتی مسوول و مرتبط با امور سدها می‌توانند ضوابط قانونی خود را در کنار ضوابط این راهنما اعمال نمایند. وظایف عمومی این دستگاه‌ها شامل موارد ذیل است: - تهیه ضوابط راهنماها و دستورالعمل‌های مورد نیاز - ایجاد پایگاه و بانک اطلاعاتی وضعیت به روز بهره‌برداری و ایمنی سدها - زیر نظر داشتن وضعیت تمام سدهای در محدوده تحت پوشش آنها - الزام مالکان یا مسوولین مستقیم سدها به رعایت ضوابط ایمنی سدها - الزام مالکان یا مسوولین مستقیم سدها به ارسال رونوشت گزارش‌های دوره‌ای ایمنی سد - تایید یا رد گزارش ایمنی سد با ارائه دلایل کتبی در صورت رد آن» شامل عدم صلاحیت مهندس یا شرکت مربوطء نواقص کار یا نتیجه ناصحیح به‌دست آمده - نظارت عالیه در مورد بهبود بهره‌برداری» پایش, بازرسی یا نگهداری سد.ء بهبود برنامه آمادگی اضطراری یا آموزش کار کنان یا بهبود ایمنی سازه‌های مربوط براساس توصیه‌های مهندس مشاور یا شرکت تهیه کننده گزارش ارزیابی یا بازنگری ایمنی سد - تعیین زمان بازنگری جامع ایمنی سدهای موجود - تهیه چک لیست یا نمونه گزارش ایمنی سد به‌عنوان معیار کنترل کیفی گزارش‌ها - پذیرش یا رد برنامه از رده خارج کردن سد - انجام بازرسی‌های موردی و دوره‌ای - بررسی و تایید درخواست‌های انجام مطالعات بازنگری جامع ایمنی سدها - بررسی و تایید درخواست‌های انجام مطالعات علاج‌بخشی و بهسازی سدها - دریافت و بررسی گزارش‌های فنی و توجیهی مطالعات طراحی عملیات علاج‌بخشی و بهسازی جهت تایید قبل از تهیه اسناد پیمان و اجرا - انجام نظارت عالیه در اجرا و کنترل کیفی عملیات علاج‌بخشی و بهسازی و بررسی تطابق و تغییرات آن نسبت به طرح مصوب - ارائه توصیه‌های لازم به بهره‌بردار و مالک در رعایت احتیاطات و کنترل‌های مورد نیاز در مورد پروژه‌های استخراج معادن و حفاری‌ها و سایر عملیات اجرایی در مجاورت سدها که ممکن است بر ایمنی و پایداری آنها اثر منفی بگذارند و در صورت لزوم پیگیری رفع تبعات آنها. - بایگانی اطلاعات تماس و سوابق کارکنان سابق سد و سایر کارشناسان دارای سابقه همکاری با سد -------- صفحهٔ بعد -------- 7 راهنما ی ارزیابی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته - کنترل وضعیت کمی و کیفی نیروهای شاغل در بهره‌برداری و نگهداری و ایمنی سدها - سیاست‌گذاری و پیگیری ارتقای سطح آموزش‌های تخصصی نیروهای شاغل در سدها محورهای اصلی فعالیت‌های ستادی عبارتند از: ۱( جنبه‌های حقوقی و قانونی و محدوده مسوولیت‌ها ۲ جنبه‌های فنی و مهندسی ۳- جنبه‌های مدیریتی شامل مدیریت کاهش اثرات بلایای طبیعی بر سدهاء مدیریت ریسک و ارزیابی اثرات بلایای طبیعی بر سدها و مدیریت بحران در صورت عدم کنترل بلایای طبیعی و حوادث در سدها برنامه جامع ایمنی سد با سازمان‌هاء شرکت‌هاء دستگاه‌های حکومتی و خصوصی مختلف و عموم افراد و شخصیت‌های حقیقی و حقوقی تأثیر پذیر از منافع سد ارتباط پیدا می‌کند. محدوده این تأثیر برای سدهای بزرگ و پروژه‌های برقابی گاهی بسیار وسیع و در حد ملی و در پروژه‌های مرزی گاهی درحد منطقه‌ای با بین‌المللی است. از این رو برنامه اقدامات اضطراری در سدها نیز ممکن است 2-۱- تعیین معیارهای ایمنی ۱-2-۱-مبانی تعیین معیارهای ایمنی سدء پی و تکیه‌گاه‌های آن باید طوری طراحی و ارزیابی شوند که» تمام بارهای فوق‌العاده را مشابه بارهای عادی به طور ایمن و بدون شکست تحمل نمایند. اصولا هر جزیی از سد یا سازه‌های وابسته که در شکست و تشدید عواقب ناشی از آن اثر بیش‌تری دارد. باید دارای تراز ایمنی بالاتری باشد. برای انتخاب معیار بارهای فوق‌العاده می‌توان از رویکرد تحلیل ریسک استفاده نمود. سدی که عواقب ناشی از شکست آن بیش‌تر است تحت بارها و با استانداردهای بالاتری نیز باید طراحی و ارزیابی شود. برای سازه‌های آبی موقت طول عمر سازه نیز در تعیین بارها و ضرایب ایمنی موثر است. در این حالت معیارهای طراحی و ارزیابی بستگی به مراحل بهره‌برداری حال و آینده سازه سد دارد. معیارهای حوادث فوق‌العاده دیگر غیر از زلزله و سیل باید سازگار با تراز مربوط به این دو در نظر گرفته شود. برای سدهای فرازبند و نشیب بند معیار بارگذاری یا تراز ایمنی در هر مرحله ساخت سد بستگی به عواقب شکست در آن مرحله داشته و در عین حال شرایط مراحل آینده را نیز در نظر می‌گیرد. معیارهای ارزیابی ایمنی برای انواع سد در بخش‌های بعدی این راهنما به تفکیک آرائه شده‌اند. یکی از مهم‌ترین مراحل در تعیین تراز ایمنی اجزای مختلف سد شناخت این اجزاء رفتار آنها در برابر بارهای مختلف, نقش آنها در عملکرد سد و ایجاد خرابی منجر به عواقب در سد است. اجزای مختلف سد به طور مشترک و زنجیروار عملکرد کلی سد را نتیجه می‌دهند. لذا در این زنجیره برخی اجزا نقش اصلی‌تری ایفا نموده و اجزای بحرانی محسوب می‌گردند. تجربه نشان داده است که سرریز» مجاری خروجی تخلیه آب به ویژه تخلیه کننده تحتانی و خود بدنه و پی سد بحرانی‌ترین اجزای سد در تعیین ایمنی آن هستند. این اجزا باید در بدترین شرایط بارگذاری یکپارچگی خود را حفظ نموده و منجر به ایجاد فاجعه نشوند. البته تحمل أسیب یا خسارات به‌شرطی که این معیار را نقض نکند می‌تواند پذیرفته شود. در ارزیابی ایمنی سدهای موجود -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - ارزیابی ایمنی سدها و سازه‌های وابسته ۷ روش‌های تحلیل ریسک احتمالاتی, تعیینی و یا ترکیبی از این دو برای اطمینان از این که عواملی مانند فرسایش و آب‌شستگی داخلی بدنه یا پی و یا مثلا بسته شدن ورودی سرریز به‌دلیل تجمع آشغال به‌درستی در نظر گرفته می‌شوند مفید می‌باشند. ۳-2-۱- از رده خارج کردن سد زمانی که شرایط از رده خارج کردن سد بر طبق برنامه بهره‌برداری مربوط احراز شودء سد غیرقابل استفاده می‌شود. درصورتی که احراز سطح ایمنی قابل قبول برای سد با عملیات علاج‌بخشی یا هر روش دیگر ممکن نبوده یا توجیه مهندسی و اقتصادی مناسبی نداشته باشد.ء تغییر شرایط بهره‌برداری یا از رده خارج کردن سد در دستور کار قرار می‌گیرد. از رده خارج کردن سد موکول به انجام مطالعه و تهیه و تصویب طرح و برنامه آن خواهد بود. ۵-۱- برنامه بهره‌برداری سد ۱-۵-۱- کلیات بهره‌برداری و نگهداری و نظارت مناسب باید جهت دستیابی به تراز قابل قبول ایمنی سد در نظر گرفته شود. برای این کار دستورالعمل بهره‌برداری» نگهداری و پایش شامل کلیه ملاحظات مربوط باید در حین طراحی تفصیلی سد و تدقیق شده در پایان ساخت تهیه شده و به‌نحو مناسب به مرحله اجرا در بیاید. این دستورالعمل که در برگیرنده اطلاعات کافی جهت نظارت» بهره‌برداری و نگهداری در شرایط ایمن بوده و نمایشگر رفتار به منظور تشخیص هرگونه علایم رفتار غیرطبیعی است, باید در فواصل زمانی مناسب به روز شود. در این دستورالعمل اطلاعات کلی سد شامل نوعء ابعاد» طبقه‌بندی عواقب شکست. عمر سد.ء موقعیت و نحوه دسترسی نیز موجود می‌باشد. مقدار جزییات موجود در این دستورالعمل بستگی به نوع و طبقه‌بندی سد دارد. به‌عنوان مثال سد با عواقب کم دستورالعمل مختصرتری خواهد داشت. زنجیره مسوولیت‌ها و ملزومات آموزش کارکنان در سطوح مختلف نیز در این سند گنجانده می‌شود. هم‌چنین روال تهیه نسخه رسمی و یا تجدید نظر شده سند باید در آن شرح داده شود. تجدید نظر لازم براساس ارزیابی یا بازنگری ایمنی سد زیر نظر مسوول همان برنامه انجام می‌گردد. تغییراتی از قبیل جابه‌جایی کارکنان یا ساختار سازمانی نیز ممکن است در طی این فرآیند صورت پذیرد. جهت اطمینان از اعمال هرگونه تغییر از این دست, دستورالعمل بهره‌برداری, نگهداری و پایش باید حداقل سالی یک‌بار مورد بازنگری قرار گیرد. برای سدهای جدید این دستورالعمل باید انجام عملیات اولین آب‌گیری را نیز در مورد سدهای باطله و صنعتی دستورالعمل فوق مراحل ساخت» آب‌گیری و اتمام کار و تعلیق موقت را در بر گرفته و در هر یک از این مراحل می‌تواند مورد بازنگری قرار گیرد. دستورالعمل بهره‌برداری» نگهداری و پایش برای اتمام کار سدهای باطله باید: - تمام فعالیت‌های بهره‌برداری و نگهداری مربوط به اتمام کار سد و بستن تاسیسات را با جزییات مشخص کند. - نقاط و نکات حساس و مورد توجه را مشخص و تشریح نماید. - توصیه‌های لازم برای ادامه کار بهره‌برداری» نگهداری و پایش را ارائه نماید. -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ راهنمای ار زیاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته برای عملیات بهره‌برداری» نگهداری و پایش سد باید از کارکنان مجرب و آموزش دیده استفاده شود. محدوده وظایف و مهارت‌های بهره‌برداران در ارتباط با ایمنی سد باید تعریف شده باشد. در صورت لزوم برنامه آموزش لازم برای تربیت کار کنان باید در نظر گرفته شود. کلیه اطلاعات و موارد لازم در سد باید به نحو مناسب مستندسازی و ذخیره شود. اطلاعات لازم و وقایع باید به طور مرتب و بسته به نوع سد ثبت شود. پرونده سابقه سد باید قابل ارائه به دستگاه‌های مسوول با مالک یا بهره‌بردار جدید بوده یا جهت بازنگری ایمنی قابل استفاده باشد. نسخه‌ای از این پرونده باید در خارج از محل سد نیز نگهداری شود. موارد یل معمولا" در این پرونده ثبت می‌شود: - اطلاعات و شرایط آب و هوایی - تغییرات ایجاد شده در بهره‌برداری عادی - وضعیت مخزن نسبت به منحنی فرمان - اتفاقات غیرمترقبه یا فعالیت‌های عمومی - هشدارها یا اطلاعیه‌ها - فعالیت‌های بازرسی - گزارش آزمایش‌های تجهیزات هیدرومکانیک و مجاری آب بر موارد یل نیز باید در پرونده سوابق دایمی ثبت شود: - دستورالعمل بهره‌برداری» نگهداری و پایش (0۸/5) - توصیه‌های ارائه شده توسط دستگاه‌های قانونی. طراح سد پا سایر مسوولین و سابقه تطبیق و جزییات فعالیت‌های - نقشه‌های چون ساخت اولیه و مربوط به هرگونه عملیات اجرایی بعدی - قرائت‌های ابزار و خلاصه گزارش عملکرد سد - تمام اطلاعات طراحی شامل موارد اولیه و اصلاحات بعدی - گزارش‌های بازرسی‌ها و بازنگری‌های ایمنی دوره‌ای و جامع سد - سابقه رفتار سازه‌ای سد جهت دسترسی به اطلاعات. راهنما و فهرست‌ها و نشانگرهای کافی باید در نظر گرفته شود. علاوه بر بازنگری کلی بهره‌برداری در قالب برنامه ارزیابی یا بازنگری ایمنی سد.ء کفایت بهره‌برداری باید به طور پیوسته بررسی و احراز گردد. کفایت بهره‌برداری به معنی اطمینان از عملکرد مناسب (با پایش» آزمایش بهره‌برداری و ارزیابی) مولفه‌هایی است که خرابی آنها یا اجزائشان در قابلیت بهره‌برداری ایمن از سد تاثیر می‌گذارد. از مهم‌ترین این اجزا عبارتند از: ۱ دریچه‌های کنترل خروج سیلاب ۲ دریچه‌ها و شیرهای هدایت و بستن جریان ۳- دریچه‌های اضطراری و فیوزها (مانند فیوز پلاگ‌ها و سرریزهای فیوز) -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - ارزیابی ایمنی سدها و سازه‌های وابسته ۹ ۴- سامانه مانور شامل قلاب‌ها و تجهیزات حرکتی دریجه‌ها و تجهیزات ایمنی مربوط به آنها مانند کلیدهای خودکار و هوشمند و سامانه‌های قفل کننده در شرایط خرابی ۵- پمپ‌های تنظیم بده و تجهیزات مربوط ۶- سامانه حفاظت در برابر خوردگی مانند حفاظت کاتدی (کنترل این سامانه برای کلیه تجهیزات مکانیکی و هیدرومکانیکی و الکتریکی و سازه‌ها و سامانه‌های پایدار کننده ژئوتکنیکی مانند مهارها اجتناب‌ناپذیر است) ۳-۵-۱ ارزیابی دستورالعمل بهره‌برداری ۱-۲-۵-۱ اطلاعات طراحی بهره‌برداری سد نباید هیچ یک از فرضیات مهم طراحی را که بر ایمنی تاثیر می‌گذارند نقض نماید. دستورالعمل مراحل بهره‌برداری اولیه سدهای جدید باید تمام الزامات مربوط به آب‌گیری, حداکثر جریان‌های مجاز» سطوح مخزن و روش کاهش تراز آب در شرایط اضطراری را تعیین نموده باشد. طراحان باید عامل‌های بهره‌برداری تاسیسات تخلیه کننده شامل منحنی‌های بده- ترازء ملزومات انرژی مورد نیاز و محدودیت‌های آنها را برای استفاده بهره‌بردار مشخص نمایند. ۲-۲-۵-۱ تدابیر مدیریت سیلاب مراحل کار کرد ایمن و محدودیت‌های عملکردی دریچه‌ها و سامانه‌های تخلیه باید مدون و مشخص شده باشند. محدودیت‌های مربوط به کاهش سطح مخزن نیز باید تبیین شده باشند. تا بتوان به مناسب‌ترین و ایمن‌ترین نحو ممکن نسبت به تخلیه سیلاب‌ها اقدام نمود. براساس محجموعه این معیارهاء ملاحظات و اسناد مدون» مخزن مورد بهره‌برداری و مدیریت قرار می‌گیرد. توصیف و مشخصات قسمت‌های مختلف مرتبط با عملیات فوق باید موجود بوده و همواره راهنمای استفاده از طرف سازنده تاسیسات در دسترس باشد. جهت بهره‌برداری عادی و اضطراری تاسیسات» دستورالعمل‌های فشرده و مختصر جهت استفاده کار کنان مجرب که ممکن است لزوما با جزییات تمام دستگاه‌ها هم آشنا نباشند باید موجود باشد. هرگونه محدودیت یا قیدی در استفاده از این تاسیسات باید همراه با عواقب نقض یا عدم رعایت آنها بوده و برای استفاده کننده مشخص شود. جزییات مورد نیاز برای شرایط بهره‌برداری باید مواردی از قبیل بده جریان‌های ورودی و خروجی, ترازهای عادی, احجام ذخیره آب» منحنی‌های بده- تراز سرریز و پایاب» عامل‌های بهره‌برداری سرریز» محدودیت‌های زیست‌محیطی و تامین برق را به‌وضوح تعیین نماید. پتانسیل‌های شرایط اضطراری همراه با توصیه‌ها و اقدامات لازم مربوط و قیود لازم باید به طور کامل فهرست شوند. دستورالعمل‌ها باید جزییات ظرفیت‌های جریان عبوری سازه‌ها و ترازهای آب و نیز محدوده‌های تحت تاثیر جریان‌ها را به‌همراه سامانه‌های هشدار و سامانه‌های تامین برق اولیه و پشتیبان ارائه نمایند. ۳-۳-۵-۱ روند بهره‌برداری اضطراری روند کنترل مخزن و تخلیه یا پایین آوردن تراز آب مخزن در شرایط اضطراری باید تبیین شود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ راهنما ی ارزیابی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته هرگونه توصیه خاص برای بهره‌برداری از سرریزها و کاهش تراز آب مخزن برای کنترل شرایط اضطراری باید ارائه شود. این توصیه‌ها شامل تراز حداکثر مجاز مخزن» نرخ مجاز افزایش یا کاهش ترازء مشکلات ناشی از افزایش جریان در پایین‌دست. محدودیت‌های نرخ افزایش جریان» فهرست نواحی مستعد غرقابی در سواحل رودخانه و شیب‌های مخزن نیز می‌گردد. مراحل تخلیه محدودیت سرعت کاهش تراز آب مخزن نیز باید ارائه گردد. ۶-۲-۵-۱ روباره و یخ درصورتی که احتمال ورود مقادیر قابل توجه روباره یا یخ به مخزن وجود داشته باشدء روش مناسبی جهت اداره آنها باید در نظر گرفته شود. جزییات. عملکرد و فعالیت‌های لازم برای جمع‌آوری زباله‌ها و روباره‌ها و یخ‌ها و نیز جمع‌آوری رویش گیاهان یا یخزدگی روی سازه‌ها یا دریچه‌ها باید در دستورالعمل بهره‌برداری, نگهداری و پایش مشخص شود. هم‌چنین عملکرد هرگونه سامانه آشغالگیر. ۵-۲-۵-۱ پیش‌بینی سیلاب منبع هر سامانه اطلاعاتی پیش‌بینی سیلاب باید در دستورالعمل بهره‌برداری» نگهداری و پایش مشخص شود. منبع اطلاعات ورودی سیلاب طراحی» روش تخمین آن و ظرفیت تاسیسات موجود نیز باید شرح داده شود. 1-۲-۵-۱ تعادل آب در سدهای باطله در سدهای باطله تعادل آب باید به طور منظم و حداقل سالانه بررسی شود تا اطمینان کافی از عملکرد ایمن در شرایط سبلاب یا خشک حاصل گردد. مدل تعادل آب برای پیش‌بینی جریان‌های ورودی» مدیریت جریان‌های خروجی» تعیین ابعاد تصفیه‌خانه‌هاء پیش‌بینی ترازهای مخزن و برنامه افزایش ارتفاع سد باید در مرحله طراحی تعیین شده باشد. تمام ورودی‌ها و خروجی‌ها و تلفات آب باید در مطالعات تعادل مخزن در نظر گرفته شوند. ورودی‌ها و تلفات آب این سدها ممکن است به صورت روزانه, ماهانه یا سالانه تغییر نماید. این تغییرات باید در مطالعات لحاظ شوند و البته ممکن است با مقادیر میانگین اختلاف زیادی داشته باشد. حداقل مواردی که در این مطالعات باید مد نظر قرار گیرند عبارتند از: - بارش - آب انتقالی به حوضچه یا مخزن - ورودی آب‌های معدنی یا چشمه‌ها - سایر ورودی‌ها و خروجی‌ها مانند تبخیرء آب باقی‌مانده در مخزن» تراوش و آب ورودی و خروجی کشاورزی یا صنایع این مطالعات باید توسط مهندسین محرب در بهره‌برداری سدهای باطله و آگاه به طراحی سد و مسایل هیدرولوژی انجام شده و به صورت دوره‌ای در طول عمر سد تکرار گردد. مدیریت آب و تعادل آن برای سدهای مهم باید به صورت منظم کنترل شود. در -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - ارزیابی ایمنی سدها و سازه‌های وابسته )۳ صورت وقوع هرگونه رخ‌داد هیدرولوژیکی یا تغییر در عامل‌های ورودی و در صورت تعلیق در بهره‌برداری یا توقف کار سد این مطالعات باید مورد بازنگری قرار گیرد. ۷-۲-۵-۱ شاخص های ارزیابی برنامه بهره برداری از نشانه‌های یک برنامه بهره‌برداری خوب و مناسب می‌توان به موارد زیر آشاره نمود: ۱ وجود یک فرد مجرب و ماهر به‌عنوان مسوول عملیات بهره‌برداری دارای سامانه مستندسازی مناسب و مسلط به دستورالعمل بهره‌برداری. ۲- وجود فهرست کاملی از شرایط فوق‌العاده بهره‌برداری و برنامه یا برنامه‌های مدون عملیاتی برای مدیریت آنها. ۳ وجود سامانه پویا و فعال پایش و بایگانی منظم ذخیره نتایج و مکانیزم هشدار در صورت تجاوز از حدود مجاز. ۴ _وجود برنامه مدون اقدامات اضطراری با عامل‌های مشخص مانند تخمینی از فرصت موجود قبل از وقوع خرابی یا شکست. ۵- سرعت و سهولت به کار افتادن سامانه‌های اضطراری که البته به طراحی آن ارتباط پیدا می‌کند. به‌عنوان مثال سرریز تخلیه اضطراری سیلاب بدون دریچه بهتر از سرریز با دریچه است. ۶ قابلیت و امکان اقدامات سریع در شرایط اضطراری. ۷ مشخص بودن اقدامات لازم در صورت وقوع رخ‌دادهای غیرمترقبه مانند سیل یا زلزله. ۸ وجود ساختار مناسب تشکیلاتی در مدیریت بهره‌برداری» نگهداری و پایش سد. -۹٩‏ وجود دستورالعمل‌های بهره‌برداری از کلیه تجهیزات و تاسیسات سد در شرایط عادی و اضطراری. ۰- وجود دستورالعمل‌های نگهداری از کلیه تحهیزات و تاسیسات سد. ۱- وجود سوابق و مستندات مدون از دوران طراحیء ساخت و بهره‌برداری. ملاحظات مهم در عملیاتی کردن برنامه بهره‌برداری عبارتند از: ۳۲۳ پیش‌بینی دسترسی مناسب در حالت عادی و اضطراری به تجهیزات و تاسیسات مورد بهره‌برداری. ۳- توجه به مشکلات احتمالی کار کرد تجهیزات. به‌عنوان مثال باز کردن کامل شیرها در سیلاب به‌دلیل گیرکردن آشغال در آنها ممکن است باعث بروز مشکلاتی در بستن آن شود. ابزار پایش نیز اگر در مصرض عبور و مرور یا برخورد و ضربه باشنده ممکن است از حالت تنظیم خارج شده و نتایج نادرستی را نشان دهند. ۴- تجهیزات مجهز به سامانه‌های هوشمند و یا الکتریکی باید دارای سامانه پشتیبان (مثلا برق اضطراری) و نیز قابلیت کار کرد دستی باشند. ۵- سادگی, شفافیت. بیان گام به گام مراحل کارء بیان صریح محدودیت‌های تراز آب و حداکثر بده خروجی مجاز در فصول مختلف سال و تبیین محدودیت‌های مهم کارکرد تجهیزات مختلف در برنامه بهره‌برداری که روانی کاربرد آن را بیش‌تر -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۲ راهنمای ارزیاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته 1-۱ برنامه نگمهداری سد ۱-1-۱- ارزیابی دستورالعمل نگمهداری رویکردهاء روش‌ها و مسوولیت‌ها در نگهداری سد و سازه‌های وابسته به منظور اطمینان از عملکرد ایمن و قابلیت بهره‌برداری کامل باید تبیین و تدوین شود. تمام تجهیزات مربوط به ایمنی سد باید دردوره‌های زمانی معین مورد بازرسی و آزمایش قرار گرفته تا بتوان از عملکرد مناسب آنها اطمینان حاصل نمود. روند نگهداری و تعمیرات مورد نیاز باید مشخص بوده و با شروع بهره‌برداری از سد آغاز گردد. کلیه این موارد باید در دستورالعمل بهره‌برداری» نگهداری و پایش برای خود سد و سازه‌های جنبی ارائه گردد. راهنماهای ارائه شده توسط سازندگان تجهیزات باید به‌همراه دستورالعمل بهره‌برداری, نگهداری و پایش در دسترس باشند. براساس نتایج بازنگری ایمنی» اقدام مناسب در جهت تغییر شرایط و مشخصات تاسیسات روال بازرسی,» نگهداری یا تعمیرات باید در نظر گرفته شود. ابزاربندی لازم برای آگاهی از شرایط کلیه مولفه‌ها باید در حد کافی در نظر گرفته شده و سامانه‌های جمع‌آوری و ذخیره اطلاعات در شرایط مطلوب نگهداری شوند. ملاحظات اصلی نگهداری انواع مختلف سازه‌ها و تجهیزات در ادامه به طور خلاصه بیان شده‌اند. ۲-1-۱ سدها و سازه‌های بتنی فشار بر کنش و فشار حفره‌ای ناشی از نفوذ آب از مهم‌ترین دلایل تشدید کننده ناپایداری موضعی یا کلی در سازه‌های بتنی هستند. از طرف دیگر عوامل فرساینده و زوال دهنده مانند نشست سازه‌ها خصوصا به صورت نامتقارن و کنترل نشده یا یخ‌زدگی سطحی و عمقی نیز می‌توانند باعث کاهش سطح ایمنی این سازه‌ها شوند. هم‌چنین اثرات یخ-ذوب و واکنش قلیایی سنگدانه‌های بتن می‌توانند در دراز مدت به طور جدی ایمنی سازه را تهدید نمایند. بنابراین برنامه نگهداری دراز مدت یا سالانه سازه‌های بتنی باید حداقل شامل موارد زیر باشد: ۱ پاک‌سازی منظم زهکش‌هاء چاهک‌های زهکشی و چاهک‌های آزادسازی فشار, ۲ آب‌بندها و کنترل مقدار نشت از آنهاء ۳- پمپ‌های تخلیه آب از حوضچه‌های زهکشی, ۴- تحهیزات پایش و ابزاربندی» ۵ زدودن روباره‌های مخزن از سطوح سازه‌هاء ۶- سامانه‌های محافظت بتن مسلح در برابر خوردگی؛ ۷ کنترل سلامت سطوح نمایان بتن. سایر موارد نیز بسته به شرایط محل انتخاب می‌گردد. ۳-1-۱ سازه‌های فلزی الزامات نگهداری سازه‌های فلزی مانند دریچه‌هاء استاپ لاگ‌هاء ریل‌ها و مجاری عبور آب شامل پایش؛کنترل و در صورت لزوم انجام اقدامات و نگهداری در خصوص نکات ذیل هستند: -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - ارزیابی ایمنی سدها و سازه‌های وابسته ۳۳ ۱- کنترل امتدادهای شیار دریجه‌ها و استاپ لاگ‌ها و قلاب‌های جابه‌جایی آنهاء ۲ میل مهارهاء پیچ سنگ‌ها و تاندون‌های پیش تنیده» ۳- پیچ‌هاء پرچ‌ها و جوش‌هاء ۴ پوشش‌ها و سامانه‌های محافظت در برابر خوردگی سطوح فلزی, ۵- جزییات تکیه‌گاه‌های فلزی و پوشش‌های فلزی مجاری آب. ۶ سلامت تزریق پشت پوشش‌هاء اطراف مهارها و تکیه‌گاه‌ها و سایر نقاط لازم, ۷ تجهیزات پایش و ابزاربندی سازه‌های فلزی, ۸ تمیزکاری سطوح فلزی جهت کنترل. سایر موارد نیز بسته به نوع سازه‌های فلزی و شرایط محل انتخاب می‌گردد. 2-1-۱ سدها و سازه‌های خاکی در این سازه‌ها کارهای نگهداری عمدتا شامل کنترل تراوش و فرسایش به منظور جلوگیری از زوال سازه و گسترش مسیرهای تراوش آب است. برنامه نگهداری دراز مدت این سازه‌ها شامل اقداماتی نظیر پایش» کنترل و در صورت لزوم انجام اقدامات نگهداری در خصوص موارد زیر است: ۱ کنترل منظم ابزاربندی و سامانه پایش» ۳ وضعیت تاج سد.ء نشست‌هاء ترک‌هاء برآمدگی‌هاء تغییر راستا و فرسایش آن؛ ۴ رویش گیاهان و عبور حیوانات» افراد یا وسایل نقلیه. ۵- پایداری شیب‌ها خصوصا شیب بالادست بدنه, تکیه‌گاه‌هاء ترانشه‌هاء دامنه‌های مخزن و تحکیمات سطوح, ۶- سامانه آب‌بندی و زهکشی سد.ء میزان تراوش آب و گالری‌های زهکشی و پرده آب‌بند. ۷ زدودن روباره‌های بالادست و پاک‌سازی مخزن از اجسام شناورء ۸ وضعیت پوشش گیاهی در سدهای دارای پوشش گیاهی بر روی شیروانی پایاب. ۹ خفره‌های ایجاد شده توسط حیوانات حفارء ۰ پوشش‌های گیاهان هرز ایحاد شده در تاج و شیروانی‌هاء ۱- فرسایش در محل اتصال بدنه سد به تکیه‌گاه‌هاء ۲- تراوش,» جوشش ماسه‌ای» نم زدگی و دیگر علایم ناپایداری در محدوده پایاب سد. سایر موارد نیز بسته به کاربرد و شرایط محل انتخاب می‌گردد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ راهنمای ا رز یاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته ۵-1-۱ تجهیزات الزامات نگهداری تجهیزات شامل کلیه مولفه‌های مکانیکی و الکتریکی موثر در پایداری سد می‌باشد که شامل پایشءکنترل و در صورت لزوم انجام اقدامات و نگهداری در خصوص سامانه‌های مانورء دریچه‌هاء سامانه‌های گرمایش یا سرمایش, استاپ لاگ‌ها و قلاب‌های مربوطء سامانه‌های هواده» ابزار دقیق, پمپ‌ها و سامانه‌های روشنایی عادی و اضطراری است. بسته به نوع تحهیزء شرکت سازند» خصوصیات نصب و نحوه بهره‌برداری آن, ملاحظات نگهمداری تجهیزات مکانیکی؛ هیدرومکانیکی,» الکتریکی» الکترونیکی و مخابراتی» هیدروالکتریکی و الکترومکانیکی متفاوت خواهد بود. برنامه نگهداری پیشگیرانه تجهیزات با توجه به طبقه‌بندی سد. استانداردهای صنعتی» توصیه‌های سازندگان و تاریخچه بهره‌برداری آنها تهیه می‌شود. ارجاعات لازم به مدارک سازندگان و طراحان یا راهنماهای نگهداری و بهره‌برداری برای تعیین ملاحظات نگهداری, قطعات یدکی و تست‌های دوره‌ای برای اطمینان از عملکرد مناسب باید مشخص شوند. نگهداری» تعمیرات و سرویس‌های دوره‌ای برخی از تجهیزات ممکن است توسط سازندگان یا شرکت‌های تخصصی صورت پذیرد. در این حالت مشخصات این شرکت‌ها و نحوه ارتباط با آنها و مسوولیت آنها در قبال تجهیزات باید برای بهره‌بردار روشن باشد. 1-۹-۱ آزمایش تجهیزات تمام تجهیزات و تاسیسات بهره‌برداری باید به طور سالانه بازرسی و آزمایش شوند تا از عملکرد مناسب آنها اطمینان حاصل شود. در سدهایی که اختلال در سامانه آب‌رسان آنها عواقب وخیمی دارد»ء تحهیزات کنترل جریان آب باید حداقل در شرایط فشار متعادل به طور سالانه آزمایش شوند. دریچه‌های سرریز نیز باید حداقل به طور سالانه مورد آزمایش قرار گیرند. تواتر و سطح بازرسی و آزمایش به طبقه‌بندی عواقب سد بستگی خواهد داشت. شرایط عملکرد تجهیزات باید در گزارش آزمایش به طور کامل ثبت شود. روش انجام آزمایش نیز باید در دستورالعمل بهره‌برداری» نگهداری و پایش به‌همراه چک لیست‌های بازرسی مربوط گنجانده شود. ۷-۹-۱ شیب‌های مشرف به سد شیب‌های مشرف به بدنهء مخزن و پایاب و سازه‌ها و تاسیسات وابسته به سد می‌توانند در صورت ناپایداری» ایمنی سد را تهدید نمایند. در برنامه نگهداری این شیب‌ها که به دو صورت طبیعی و پایدارسازی شده هستندء باید پایش و کنترل شده و در صورت لزوم انجام اقدامات لازم در موارد زیر باید مد نظر قرار گیرد: ۱- ترک‌هاء درزها و جابه‌جایی‌ها در شیب‌های پایدارسازی شده» ۲ سامانه نگهداری و ابزار دقیق مربوط به شیب‌های پایدارسازی شده از قبیل میل مهارها و پیچ سنگ‌هاء توری‌هاء تاندون‌هاء دیوارهای حایل, بتن پاشی‌هاء شبکه‌های متقاطع بتنی» خاک‌های مسلح و نظایر آنها. ۳- حرکات و جابه‌جایی‌های شیب‌ها به داخل مخزن خصوصا در هنگام تغییرات سریع تراز آب» ۴ تاثیر احداث جاده, حفاری‌ها و برداشت مصالح» معادن و ساخت یا تخریب سار ابنیه و ساختمان‌ها روی شیب‌های مشرف به مخزن؛ ۵ ریزش و سقوط سنگ و وجود واریزه در رو و پای شیب‌های مشرف به بدنه» در بالادست و پایین‌دست آن, ۶ هرگونه تغییر یا تجاوز به حریم دریاچه, -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - ارزیابی ایمنی سدها و سازه‌های وابسته ای ۷- از بین رفتن پوشش گیاهی شیب‌ها براثر خشکسالی, آب‌شستگی یا بارش شدیدء سرما زدگی» آتش‌سوزی و غیره. باشند. اسناد مربوط باید کلیه سوابق نگهداری و تست و تنظیم این تجهیزات را در بر گیرند. سامانه ارتباطی جایگزین و اضطراری و دامنه فراگیری آن نیز باید به‌همراه این مدارک مشخص شود. پایش از ارکان برنامه‌های ارزیابی کیفی و کمی ایمنی سد می‌باشد. محورهای اصلی پایش عبارتند از بازرسی, آبزاربندی» رفتارنگاری و رفتارسنجی. فرآیند پایش در برخورد با اطلاعات مورد نظر مراحل جمع‌آوری» پالایش» پردازش و ارائه را شامل می‌شود. استانداردهای لازم برای بازرسی و ابزاربندی و رفتارنگاری سازه‌های نگهداری آب و آزمایش تاسیسات تخلیه در دستورالعمل بهره‌برداری» نگهداری و پایش مشخص می‌شود. در این استانداردها نوع بازرسی‌هاء اهداف آنهاء تواتر آنهاء جز مورد بازرسی» مستندسازی مورد نیاز, تعیین صلاحیت و آموزش و روال اصلاح نقایص مشاهده شده مشخص می‌شود. سطح عملیات پایش با توجه به طبقه‌بندی عواقب سد تعیین می‌گردد. ۱-۷-۱- اندازه‌گیری‌های لازم برای پایش ایمنی حداقل اندازه‌گیری‌های لازم برای پایش ایمنی در سدهای موجود در جدول (۴-۱) آرائه شده است. جدول ۶-۱- حداقل اندازه‌گیری‌های لازم برای پایش ایمنی در سدهای موجود سد خاکی و | سدوزنی | سد وزنی سد بتنی سد بتنی | سرریزهای سازه سنگریزه‌ای | بتنی ابتنی غلتکی | قوسی پایه دار | مجزا از سد | نیروگاه آبی شتسطی ‏ کل سس ما امناهای هی ۷ اک اک ا ک۷ ا ۷ شرخکلهی ایکا را ی ی کبک اک ۷ سس مه که مد ده هه بار مبل مهارها و تاندون‌های تنیده در جدول (۵-۱) مسایل اصلی سدها به‌همراه روش‌های اندازه گیری آزها ارائه شده است. تعیین مشخصات سامانه ابزاربندی حداقل, بهینه و اضافی» با هزینه و حاصل آن یعنی مهندسی ارزش ارتباط مستقیم دارد. ابزاربندی حداقل, باید با اطمینان قابل قبول و -------- صفحهٔ بعد -------- 1 5 »0 ر ۳ 4 طور مستمر سرویس دهی نمایند. که در ستیابی به سامانه ابزاربندی بهینه علاوه ی جدول ۱ بازرسی‌ها در سد به چهار دسته تقسیم ۱- بازرسی‌های منظم یا آدواری مربو ۲ بازرسی‌های تخصصی که توسط ۳- بازرسی‌های ویژه یا اضطراری که ۱-۳-۷-۱- بازرسی‌های منظم یا ادوار برای تأمین اطلاعات پایه جهت بررسی راهنمای ا رز یاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وایسته و3۳3۹ عمل نیاز به نصب ابزار پشتیبان و آبزار کنترلی اضافی را ایحاد می‌کند. در مجموع برای اطراحی» کیفیت و دوام ابزار و نگهداری و آموزش و خدمات پس از فروش نیز تاثیرگذارند. -۵- مسایل اصلی سدها به‌همراه روش‌های اندازه‌گیری آزها روش اندازه‌گیری متداول مشاهده, سرریز مثلغی, جریان سنج مجرای فلومء ظروف مدرجء چاهک فشار شکن و مشاهده‌ای, پیزومتر ایستاده مشاهده, عمق سنجی, بازرسی زیرآبی» مساحی یا فوتوگرامتری پاندولء دوران سنج, شیب‌سنج, کشیدگی‌سنج» درزه‌سنج» نوارهای تنظیم شده مشاهده, اندازه‌گیری جریان و فشارء پیزومترء نقشه‌برداری دقیق یا زئودزی,» شیب‌سنج, کشیدگی‌سنج, نشست‌سنج» گمانه‌زنی و آزمایش ژئوتکنیک ترک‌سنج» نقاط مرجع» وصله پلاستری یا دوغاب مشاهده, آزمایشات غیر مخرب و شیمیایی تحلیل سنگ‌نگاری, نوارهای تنظیم شده مشاهده, ضخامت سنحی صوتی و فراصوتی می‌شوند که عبارتند از: ط به برنامه 0۸/15 که توسط کارکنان سد صورت می‌پدیرد. دفاتر ستادی یا از طرف آنها صورت می‌پذیرد. ی -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول -ارزیابی ایمنی سدها و سازه‌های وابسته ۳۷ بازرسی‌های دوره‌ای به منظور آگاهی از شرایط سدء پی و تاسیسات جنبی وابسته انجام می‌گردد. در صورت برخورد به هر نقص یا اشکال در حین بازرسی,» بررسی‌های تفصیلی لازم باید انجام پذیرد. به‌عنوان یک معیار کلی بازرسی‌های منظم باید توسط کارشناسان بهره‌بردار و در قالب فعالیت‌های نگهداری و پایش سد انجام شود. تواتر این بازرسی‌های منظم بسته به جزء مورد بازرسی می‌تواند هفته‌ای یا ماهیانه باشد. بازرسی‌های فصلی یا سالانه نیز می‌تواند توسط نمایندگان مالک سد یا مسوول ایمنی سد انجام شود. بسته به طبقه‌بندی سد.ء مراحل و روند بازرسی باید اطلاعات زیر را تامین نماید: - چک لیست‌های بازرسی اولیه سازه‌ها و تجهیزات شامل اطلاعات پایه لازم برای مقایسه‌های آتی. - چک لیست‌های بازرسی منظم» میان دوره‌ای و جامع سازه‌ها و تجهیزات. - تواتر» مسوولیت‌ها و الزامات ثبت اطلاعات و گزارش دهی. - شرح بازرسی‌های اضافی که می‌تواند شامل بررسی‌های زیر آبی یا موارد مربوط به زمان آب‌گیری باشد. - الزامات و تواتر نقشه‌برداری از تغییر شکل‌ها و امتدادها. - پایش زوال سازه‌های نمایان و پرده‌های آب‌بند. الزامات مشخص شده در برنامه بازرسی» شامل تواتر آن براساس طبقه‌بندی عواقب شکست سد» استانداردهای صنعتی موجود. توصیه‌های سازندگان و تاریخچه بهره‌برداری و شرایط خاص سازه‌ها می‌گردد. بازرسی و پایش مشاهده‌ای در سدها بسیار مهم بوده و باید توسط کارشناسان مجرب انجام پدیرد. گزارش بازرسی باید شامل عکس‌ها و مستنداتی از هرگونه شرایط غیرعادی باشد. روند فعالیت‌های پایش شامل تعریف مسوولیت‌ها جهت ارزیابی اطلاعات به‌دست آمده از مشاهدات. وضعیت ابزارها و شرایط جدید به‌دست آمده از بازنگری طراحی (مانند ظرفیت سرریزهاء ارتفاع آزاد مخزن» نرخ کاهش سطح آب و حداکثر تراز آب) باید طوری منعکس شود که هرگونه نقص یا مشکل قابل تشخیص باشد. برای هر نقصی باید اقدام کلی متناسب براساس شدت یا نوع اطلاعات و مشاهدات ۳-۲-۷-۱ بازرسی‌های تخصصی بازرسی‌های تخصصی به دو صورت رسمی یا برنامه‌ریزی شده و غیررسمی یا سرزده انجام می‌شود. بازرسی‌های رسمی تخصصی معمولا به منظور بررسی دقیق‌تر و فنی‌تر مسایل یا مشکلات خاص به‌وجود آمده در سد و گاهی هم به‌عنوان بخشی از برنامه پایش در فواصل زمانی معین صورت می‌پذیرد. بازرسی‌های غیررسمی نیز معمولا به صورت ناگهانی جهت کنترل وضعیت بهره‌برداری, نگهداری و پایش سدء وضعیت کارکنان» آمادگی در برابر شرایط اضطراری و موارد دیگر توسط دفتر ناظر استانی یا دفتر نظارت عالیه بهره‌برداری و نگهداری از سدها انجام می‌گردد. ۳-۳-۷-۱ بازرسی‌های ویژه یا اضطراری بازرسی‌های ویژه در عملیات پایش باید در پی رخ‌دادهای مخرب و غیرمترقبه انجام پذیرد. از مهم‌ترین این شرایط ویژه عبارتند از سیلاب؛ طوفان, زلزله و مشاهدات غیرعادی مانند ترک‌هاء نشست‌هاء ایجاد فروچاله‌هاء نشت آب ناگهانی و ناپایداری شیب. مسوولیت این نوع بازرسی‌ها باید به عهده کارکنان مجرب و آموزش دیده بهره‌بردار و مهندسین مسوول ایمنی سد گذاشته شود. روال بازرسی‌های ویژه» شامل تواتر و فرمت گزارش و اقدامات متناسب پس از هر رخ‌داد. باید تعیین شده باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ راهنما یار زیاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته این بازرسی‌ها علاوه بر رخ‌دادهای مخربء» در صورت وقوع تغییرات زیاد و ناگهانی در تراز آب مخزن نیز الزامی هستند. تغییرات عمده در برنامه عادی بهره‌برداری یا ساخت ی سایر شرایط عادی نیز ممکن است نیاز به بازرسی ویره را ابحاب نماید. الزامات مستندسازی و گزارش بازرسی و پایش باید براساس چک لیست‌های بازرسی مشخص شود. 5-۲-۷-۱ بازرسی‌های تفصیلی یا جامع بازرسی‌های تفصیلی یا جامع در چارچوب برنامه بازنگری جامع ایمنی سد صورت می‌پذیرد. این بازرسی‌ها شامل بررسی تمام آموزش و ارتقای کارکنان و سایر موارد می‌گردد. برخی جزییات مربوط به عملیات بازرسی در نشریه شماره ۲۱۶ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی (نشریه شماره ۱۹۲ شرکت مدیریت ۳-۷-۱ ابزاربندی ابزار نصب شده در سد و سازه‌های وابسته باید به طور منظم قرائت شده و اطلاعات آزها ثبت شود. قرائت اولیه ابزار باید جچهمت ایجاد اطلاعات پایه در دوره ساخت یا بلافاصله پس از آن انجام شود. عملکرد ابزار باید تحت نظر بوده و به طور مداوم نگهداری و ارزیابی شوند و اطلاعات به‌دست آمده از آزها مرتبا با مقادیر قبلی و مقادیر مجاز طراحی و ایمنی مقایسه گردد. راهنمایی‌هایی در مورد ابزارهاء فرآیند طراحی جانمایی و نصب ابزار و شاخص‌های مورد اندازه‌گیری در نشریه‌های شماره ۶۸ و ٩‏ کمیته ملی سدهای بزرگ به ترتیب برای سدهای بتنی و خاکی و در بولتن شماره ۶۰ کمیته بین‌المللی سدهای بزرگ یا نشریه شماره ۱۱ دفتر طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشور برای تمام سدها ارائه شده است. تعویض و تعمیر ابزار دقیق در چارچوب برنامه نگهداری بوده ولی اضافه نمودن یا تغییر جانمایی ابزار دقیق در چارچوب برنامه‌های اصلاح و بازسازی و یا بازنگری جامع ایمنی صورت می‌پذیرد. ۱-۳-۷-۱- خصوصیات ابزار و رفتارنگاری اطلاعات هریک از ابزار سد باید شامل موارد ذیل باشد: - هدف و منظور از نصب ابزار - تولید کننده و مشخصات ابزار - تراز و مختصات نصب و کد مقطع - مشخصات نصب و نحوه قرائت و تواتر آن - اطلاعات مربوط به قرائت‌های اولیه و تنظیم - محدوده و دقت قرائت ابزار - محل نصب (شماره ابزار و نقشه) - مقادیر حدی قرائت‌ها -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - ارزیابی ایمنی سدها و سازه‌های وابسته ۳۹ ثبت اطلاعات ابزار یا رفتارنگاری از بدو نصب ابزار در حین ساخت سد آغاز می‌شود. برخی از اطلاعات قرائت اولیه ابزار جچمت تنظیم ابزار و کنترل کار کرد آنها استفاده می‌شود. پس از اطمینان از کارکرد صحیح اولیه. اطلاعات مبنا با درج کلیه شرایط و خصوصیات مربوط در وضعیت ثبتء شامل شرایط محیطی,ء شرایط مخزن, شرایط سازه و نقایص احتمالی موجود در آن ثبت می‌گردد. این اطلاعات اولیه و پایه باید در دوران اجرا توسط مهندس طراح کنترل و سپس برای مقایسه‌های بعدی استفاده گردد. اطلاعات ثبت شده در دوره ساخت عموما وابسته به شرایط اجرایی بوده و نمی‌توان بدون توجه به تغییرات حین ساخت. مستقیما آنها را برای زمان بهره‌برداری مورد استفاده قرار داد. در مورد تمامی ابزارها شرایط اولیه» محدوده طراحی» زمان‌ها و الزامات تنظیمء محدوده عملکرد عادی و حدود هشدار باید تعیین شود. کلیه مسوولین قرائت‌های منظم» بررسی تغییر شرایط اولیه» تنظیم» تفسیر و ارزیابی نتایج باید از قبل تعیین شده باشند. بعد از أب‌گیری سد و در دوران بهره‌برداری» تواتر قرائت‌ها می‌تواند در حین انجام مطالعات جامع بازنگری ایمنی و یا مطابق دستورالعمل‌ها و ضوابط دستگاه نظارت عالیه سدها مورد بازبینی قرار گیرد. عموما این بازبینی‌ها در برنامه‌های بازنگری جامع ایمنی سد گنجانده می‌شود. بعضی از ابزارها مانند پیزومتر و کرنش‌سنج از هنگام نصب یا تنظیم زمان زیادی طول می‌کشد تا به پایداری برسند.ء لذا در طول این مدت فواصل قرائت‌ها باید کم‌تر در نظر گرفته شود. روش قرائت ابزار (مثلا دستی یا خودکار) باید مشخص شود. در شرایط قرائت خودکار سامانه ارتباطی (مثلا شماره برقراری ارتباط با مودم) باید تعیین گردد. در شرایط قرائت دستی مدارک و کاربرگ‌های مربوط به روش قرائت. نگهداری» تنظیم و ذخیره اطلاعات باید ارائه شده باشد. هم‌چنین موقعیت دقیق ابزار و نصب آنها در نقشه‌های پلان و مقطع باید نشان داده شود. مدارک و اسناد مربوط به ابزار دقیق معمولا در دستورالعمل مجزایی ضمیمه دستورالعمل بهره‌برداری» نگهداری و پایش می‌شود. اطلاعات بیش‌تر در مورد دوره‌های زمانی قرائت ابزار و کاربرگ‌های ثبت اطلاعات مربوط در نشریه‌های شماره ۶۸ و ‎۶٩۹‏ کمیته ملی سدهای بزرگ به ترتیب برای سدهای بتنی و خاکی ارائه شده است. ۲-۳-۷-۱ ارائه اطلاعات رفتارنگاری روی نمودارها نام سد.ء نوع و کد و محل ابزار» محدوده کنترلی» پراکندگی احتمالی و یا تغییرات شدید در قرائت‌ها باید نشان داده شود. روی هر یک از نمودارهاء عامل‌های موثر بر تغییرات آن» مثلا تراز مخزن در پیزومتر» باید مشخص شود. محدوده زمانی روی محور افقی نمودار باید طوری در نظر گرفته شود که هرگونه رفتار دراز مدت مهم» قابل بررسی باشد. مثلا قرائت‌هایی که مانند پیزومتر و تغییرات دراز مدت چند ساله» منحنی تغییرات قرائت‌های دوره اخیر نیز به طور جداگانه رسم و ارائه شود. بعضی از قرائت‌ها مانند حرکت‌ها و جابه‌جایی‌ها بر حسب موقعیت نیز رسم می‌شوند. جهت امکان بررسی مسایل مختلف. بهتر است از چند نوع نمودار یا کانتور یا اطلاعات چند ابزار در یک نمودار برای نشان دادن رفتار استفاده گردد. علاوه بر منحنی‌ها خلاصه -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ راهنما یار زیابی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته اولین کار در رفتارسنجی ارزیابی اطلاعات ثبت شده است که بررسی‌های زیر را در بر می‌گیرد: - منطقی بودن داده‌ها (مثلا پیزومتر نمی‌تواند سطح آب بیش از تراز مخزن نشان دهد). - شواهد کارکرد ناصحیح ابزار (مانند قرائت‌های ثابت و بدون تغییر)؛ - الگوی کلی تغییرات» که معمولا با برازش آماری به‌دست آمده و مغایرت قرائت‌ها با آن بررسی می‌شود. - صحت اطلاعات. که معمولا با اندازه‌گیری‌های متوالی در شرایط مختلف قابل ارزیابی است. - دقت اندازه‌گیری‌هاء که ترکیبی از دقت ابزار و چگونگی کارکرد آن می‌باشد. مثلا دقت قرائت دستگاه ترانسدیوسر ممکن است حدود دهم میلی‌متر بوده اما دقت در موقعیت قرارگیری آن در حد چند دسی‌متر باشد. ۶-۳-۷-۱ مقادیر حدی با کنترلی حدود و مقادیر مجاز داده‌های ثبت شده رفتارنگاری و منحنی‌ها و مقادیر کنترلی برای هر سد و سازه‌های وابسته به آن, معمولا در مرحله طراحی تفصیلی یا پس از تدقیق در پایان اولین آبگیری با تحلیل برگشتی توسط طراح ابزار دقیق سد با هماهنگی تیم طراحی» مشخص شده و در دستورالعمل بهره‌برداری» نگهداری و پایش آن سد گنجانده می‌شود. روش‌های تعیین کنترل‌ها و مقادیر حدی عبارتند از: - نتایج تحلیل تنش و تغییر شکل مانند تعیین حداکثر تغییر شکل, تنش یا عرض ترک مجاز مصالح یا دمای بتن - نتایج تحلیل‌های پایداری مانند تعیین حداکثر فشار برکنش قابل تحمل در زیر سد - نتایج آزمایشات و اندازه گیری‌ها مانند حداکثر تراوش و گرادیان هیدرولیکی قابل تحمل پی یا بدنه یا تکیه‌گاه‌ها - شاخص‌های بهره‌برداری مانند حداکثر تراز آب مخزن و پایاب یا منحنی‌های فرمان تجهیزات یا نیروگاه - مقادیر و ضرایب اطمینان مجاز آیین‌نامه‌ای مانند ضریب شکست هیدرولیکی هسته رسی» ضریب قوس‌زدگی» ضریب - الگوها و روند تغییر داده‌های ابزار مانند سرعت افزایش تراز آب و یا بده تراوش این مقادیر کنترلی ممکن است در دوره‌های بازنگری جامع ایمنی سد که در آن عامل‌های طراحی اولیه با استفاده از اطلاعات رفتارنگاری و انجام تحلیل‌های برگشتی تنظیم و تدقیق می‌شود. یا پس از انجام عملیات علاج‌بخشی یا هرگونه تغییر در شرایط بهره‌برداری سد اصلاح گردد. درصورتی که این مقادیر برای یک سد مشخص نبوده یا مشکوک و با ناقص باشند» باید در زمان انجام بازنگری ایمنی سد با مرور و تدقیق طراحی اولیه. جهت تعیین این مقادیر کنترلی اقدام نمود. ۵-۳-۷-۱- رفتار سنجی 9 تفسیر داده‌ها تفسیر داده‌های رفتارنگاری به‌دست آمده به صورت‌های زیر انجام می‌پذیرد: - مقایسه با مقادیر حدی و کنترلی -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول -ارزیابی ایمنی سدها و سازه‌های وابسته )۳ - سرعت نزدیک شدن قرائت‌ها به مقادیر حدی و کنترلی» که در صورت غیرعادی بودن باید نسبت به بررسی‌های بیش‌تر و آمادگی برای تمهیدات تسکینی اقدام نمود. - بررسی ارتباط بین نتایج قرائت ابزار مختلف یا ابزار در موقعیت‌های مختلف, مثلا افزایش فشار برکنش به معنی افزایش مقادیر قرائت‌های پیزومتر در زیر سد و کاهش بده خروجی زهکش‌ها به معنی گرفتگی زهکش‌ها می‌باشد. محدوده‌های تجربه شده در صورت انحراف قرائت‌ها از الگوها و محدوده‌های مجاز اقدامات مختلفی بستّه به نوع شاخص قرائشت شده و شرایط مساله ممکن است در دستور کار قرار گیرد که مهم‌ترین آنها عبارتند از: - انجام بازرسی دقیق - تحدید با تکرار قرائت‌ها برای اطمینان از تشحیص داده شده - بررسی صحت کارکرد ابزار و صحت ثبت اطلاعات - ارزیابی کمی ایمنی با بررسی مجدد پایداری و ایمنی براساس اطلاعات جدید - نصب ابزار اضافی جدید - بررسی‌های موردی تخصصی - اقدام به عملیات تعمیر یا علاج‌بخشی موردی - تغییر موقت شرایط بهره‌برداری مانند کاهش تراز مخزن - اقدامات اضطراری مانند تخلیه اضطراری مخزن - اصلاح برنامه پایش» بهره‌برداری و نگهداری بیش‌تری به‌عمل آید. در حین عملیات پایش درصورتی که مقادیر و الگوی قرائت‌ها از محدوده مجاز تعریف شده تجاوز ننماید. اطلاعات قرائت‌ها به طور مناسب ذخیره می‌شود تا برای فعالیت‌های بعدی مورد استفاده قرار گیرد. 1-۳-۷-۱ کفایت ابزاربندی ارزیابی کفایت ابزاربیندی با طی مراحل فوق قابل انجام می‌باشد. معیار کلی» کافی بودن نتایج و داده‌ها برای آگاهی و زیر نظر داشتن رفتار سد و سازه‌های وابسته جمهت اطمینان از ایمنی آزها می‌باشد. درصورتی که با رفتارسنحی و انجام موارد فوق» اشراف کافی نسبت به رفتار سد حاصل نشودء موارد کمبود اطلاعات یا عدم آگاهی با انجام موارد ذیل اصلاح می‌گردد: اصلاح تواتر و نحوه قرائت‌ها - آموزش کافی برای کار با ابزار و ارتقای سطح دانش کارکنان رفتارنگاری -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۲ راهنما ی ارزیابی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته ۸-۱- برنامه آمادگی در شرایط اضطراری برنامه اقدامات اضطراری سد یک برنامه رسمی و قانونی محسوب می‌شود که فرآیند کاری بهره‌بردار در شرایط اضطراری را مشخص می‌نماید. شرایط اضطراری می‌تواند شامل خرابی یا شکست در تجهیزات اصلی مانند دریچه‌های کنترل سیلاب؛ ناپایداری شیب‌هایی که سد را تهدید می‌کنندء یا شکست سد به‌دلیل روگذاری یا زلزله یا ناپایداری جریان در داخل بدنه یا پی باشد. جزییات این برنامه عملا بستگی به نوع و شرایط سد خواهد داشت. محتویات این برنامه و جزییات تدوین و اجرای آن و چک لیست‌های مربوط در فصل دوم این محموعه یعنی راهنمای تدوین برنامه اقدامات اضطراری در سدها به تفصیل ارائه شده است. در برنامه ارزیابی ایمنی سد. برنامه اقدامات اضطراری نیز باید مورد ارزیابی و اصلاح احتمالی قرار گیرد. این اصلاحات ممکن است به‌دلایل زیر مورد لزوم واقع گردد: - تغییر طبقه‌بندی سد به‌دلیل تغییر شرایط مندرج در بخش (۲-۱) از جمله تغییرات شرایط پایاب سد - شناسایی کامل‌تر تهدیدها یا ظهور تهدیدهای جدید برای ایمنی سد براساس توضیحات بخش (۹-۱) - تغییر شرایط بهره‌برداری» نگهداری و پایش براساس مندرجات بخش‌های (۵-۱) تا (۷-۱) - تغییر امکانات و تحجهیزات در دسترس برای انجام اقدامات اضطراری - تغییر اطلاعات برنامه اقدامات اضطراری مانند اسامیء آدرس‌هاء نحوه تماس» تغییر الگوریتم‌های هشدار و نظایر آن - کاهش تراز ایمنی سد برای پایداری دراز مدت با توجه به موارد فوق برنامه اقدامات اضطراری باید الزامات مندرج در راهنمای تدوین برنامه اقدامات اضطراری در سدها را برآورده نماید. اصلاحات جزیی در برنامه ممکن است پس از انجام مانورهای تمرینی» توسط بهره‌بردار پیشنهاد و اعمال شود. ۹-۱- عوامل تهدید کننده ایمنی سد حوادث مختلفی می‌تواند ایمنی سد را تهدید نماید که از جمله آنها عبارتند از: ۱( سیلاب. طوفان و گردباد ۲ زلزله و سونامی ۳ یخبندان و حرکت یخ‌های شناور ۴ آتشفشان و آتش‌سوزی ۵- خطاها و اشتباهات انسانی خصوصا در بهره‌برداری ۶ انفجار» جنگ و تروریسم ۷ ناپایداری داخلی بدنه» پی و تکیه‌گاه‌ها ۸- اتفاقات هسته‌ای ۹ لغزش و رانش زمین و نشست معادن -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - ارزیابی ایمنی سدها و سازه‌های وابسته ۳۳ در این میان سیل و زلزله به دلیل فراگیری بیش‌تر و سوابق خسارات عمده آنها مورد توجه ویژه قرار می‌گیرند و سایر حوادث بسته به شرایط و احتمال وقوع به طور موردی بررسی می‌شوند. ۱-۹-۱- سیلاب ۱-۱-۹-۱ ترازهای سیلاب تعاریف سیلاب که برای ارزیابی ایمنی سد ارائه می‌شود عبارتند از: ۱ سیلاب طراحی (:01) ۲ سیلاب ارزیابی ایمنی یا سیلاب کنترل (۲1) ۳ حداکثر سیلاب محتمل (۳۱۸۲) سد و سازه‌های وایسته باید براساس سیلاب ۲( طراحی و براساس ۲ کنترل شوندء به طوری که تحت ۲ کلیه ضرایب اطمینان طراحی را برآورده و ارتفاع آزاد را تامین نموده و تحت ۴1 دچار خرابی یا شکست نشده و آن‌را به طور ایمن و بدون عواقب قابل توجه عبور دهند. اندازه این سیلاب‌ها با توجه به عواقب ناشی از شکست سد براساس جدول (۶-۱) بر حسب احتمال رخداد سالانه برای سدهای خاکی و بتنی تعیین می‌گردد. در ارزیابی ایمنی تحت سیلاب "ال روگذری تنها در صورتی مجاز است که پیش‌بینی‌ها و تمهیدات لازم برای آن در پایین‌دست» خصوصا در سدهای خاکی, در طراحی در نظر گرفته شده باشد. جدول 1-۱- معیارهای تعیین سیلاب طرح و سیلاب کنترل سد با توجه به عواقب شکست بر حسب احتمال رخ‌داد سالانه ۳۱۴۱۰۰۰۰ ۱ یا ۳۹/۲۳ ۰/۵ در ۱۰۰۰۰ ۲۳۱/۴ (در ۱۰ ۱(در ۱۰۰تا۱ در ۰ ۵۸۰ ۱- برای ی خصوصا در سدهای خاکی حاشیه ایمنی مناسب در محاسبه سیلاب باید در نظر گرفته شود. به طوری که احتمال شکست بسیار کم‌تر از احتمال وقوع سیلاب باشد. ۲- در حالت عواقب زیاد., ۱۳) به کمیت عواقب ناشی از شکست بستگی دارد. به‌عنوان مثال برای یک نفر تلفات احتمال رخ‌داد سالانه می‌تواند معادل ۱۱۰۰۰ در نظر گرفته شود و با افزایش آن. به سمت ۳۸/۲ پا ۱۱۱۰۰۰۰ تغییر یاید. ۳- در حالت عواقب متوسط و کم اگر سازه نتواند معیار حداقل را تحمل نماید. معبار نهایی با تحلیل ریسک اقتصادی و با در نظر گرفتن کلیه عواقب تهدید کننده ایمنی به‌دست می‌آید. در تحلیل ریسک اقتصادی عمر مفید باقی‌مانده سد نیز مد نظر قرار می‌گیرد و احتمال وقوع رخ‌دادها براساس آن اصلاح می‌شوند. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ راهنما یار زیاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته ۳-۹-۱- زمین لرزه ۱-۲-۹-۱- سطوح زلزله تعیین زلزله در ارزیابی ایمنی سد شامل انتخاب سطح زلزله ارزیابی ایمنی سد و تعیین خصوصیات حرکت زمین و عامل‌های آن می‌باشد. تعاریف سطوح زلزله که در طراحی و ارزیابی ایمنی سدها به‌کار می‌روند عبارتند از: ۱- حداکثر زلزله مورد انتظار (-۸۷161) که دارای بیش‌ترین دوره بازگشت و کم‌ترین احتمال وقوع می‌باشد. برای یک گسل با ساختار تکتونیکی» ۷12 بزرگ‌ترین زمین لرزه‌ای است که منطقا محتمل و قابل تصور است. تحت این زلزله پایداری و ۲- حداکتر زلزله طراحی (:](]۸۸1) یا زلزله آرزیابی ایمنی (:]: 5۳). این زلزله براساس عواقب شکست سد تعیین می‌شود و در سدهای بزرگ و با عواقب شکست زیاد ممکن است مساوی ۸۸21 در نظر گرفته شود. (یا احتمال ۵ درصد در عمر مفید). در صورت وقوع این زلزله هیچ شکست عمده و خطرسازی نباید رخ دهد و آبی نباید به صورت کنترل نشده از مخزن رها شود. گاهی منشا ات5 می‌تواند زلزله‌های غیرطبیعی مانند حرکات زمین ناشی از استخراج یا تزریق در میدان‌های نفتی یا زلزله القایی مخزن باشد. ۳- زلزله مبنای بهره‌برداری (]013). دوره بازگشت این زلزله براساس طول عمر سد و ملاحظات اقتصادی تعیین می‌شود و حداقل ۱۵۰ سال (یا احتمال ۵۰ درصد در عمر مفید) توصیه می‌شود. در صورت وقوع آن» حتی در صورت قبول خسارات جزیی» نباید توقفی در بهره‌برداری ایمن از سد به‌وجود بیاید. انتخاب زلزله ارزیابی ایمنی برای هر سد چنان که در جدول (۷-۱) نشان داده شده است. بستگی به عواقب ناشی از شکست آن دارد. از طرفی برای یک احتمال رخداد سالانه مشخص, 5:۲ بسته به خصوصیات تکتونیکی و فاصله از منبع زلزله می‌تواند متفاوت باشد. به‌دست آوردن عامل‌های لرزه‌ای مانند سرعت., شتاب و طیف پاسخ زمین نیز براساس معیارهای جدول (۷-۱) صورت می‌پذیرد. درصورتی که در بررسی اثر زلزله؛ اهدافی از قبیل اولویت‌بندی ایمنی تعداد زیادی سد»ء اولویت‌بندی روش‌های علاج‌بخشی و اقدامات کاهش خطرء انتخاب بار طراحی از میان روش‌های مختلف بارگذاری و نظایر آن مد نظر باشد» روش‌های ارزیایی مبتنی بر ریسک کارآیی بیش‌تری خواهند داشت. در تحلیل ریسک اقتصادی عمر مفید باقی‌مانده سد نیز مد نظر قرار می‌گیرد و احتمال وقوع جدول ۷-۱- معیارهای تعیین زلزله ارزیابی ایمنی سد با توجه به عواقب شکست بر حسب احتمال رخ‌داد سالانه 8 زلزله ارزیابی ایمنی 5 طبقه‌بندی عواقب و و ان ٩۲ ۳ 7 او 80 ۳ : ۰ ۳ ۸ ۵۰ یا براساس تحلیل ریسک ۱- در ارزیابی سدها با عواقب زیاد. مقادیر شتاب و سرعت مربوط به ,5۳:۳ بین ۵۰ تا ۱۰۰ درصد ۳ )۸۸ و در طراحی برابر :۸۸161۳ فرض می‌شود. در این سدها ‎٩۳. ۳:‏ به نوع عواقب ناشی از شکست بستگی دارد. به‌عنوان مثال اگر در اثر شکست یک نفر کشته شود احتمال رخ‌داد سالانه برایر ۱ در ۱۰۰۰ در نظر گرفته می‌شود اما با افزایش تلفات, احتمال رخ‌داد سالانه کاهش می‌یابد. در حالت عواقب کم اگر سازه نتواند معیار حداقل را تحمل نماید معیار مورد نظر با تحلیل ریسک اقتصادی با در نظر گرفتن کلیه عواقب تهدید کننده ایمنی به‌دست می‌آید. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - ارزیابی ایمنی سدها و سازه‌های وابسته ۳ ۲-۲-۹-۱ ارزیابی مطالعات لرزه‌خیزی برای سدهای کوچک با ارتفاع کم‌تر از ۱۵ متر یا سدهای با عواقفب کم که در مناطق با لرزه‌خیزی و مخاطرات لرزه‌ای کم واقع می‌شوند. انجام مطالعات محلی لرزه‌خیزی و ژئوتکنیک لرزه‌ای الزامی نیست. سدهای خاکی روی پی‌های غیر روانگرا که حاوی مصالح حساس به رطوبت در زمان زلزله نیستند را می‌توان با استفاده از روش‌های ضریب لرزه‌ای یا شبه استاتیکی ارزیابی نمود. ضریب لرزه‌ای براساس لرزه‌خیزی محل سد به‌دست آمده و می‌تواند از نقشه‌های پهنه‌بندی لرزه‌ای ملی استخراج شود. اطلاعات مورد نیاز از زلزله که براساس مطالعات لرزه‌خیزی به‌دست می‌آیند عبارتند از: ۱ خصوصیات حرکت زمین شامل: - روابط کاهندگی که مقادیر حداکثر شتاب» سرعت, جابه‌جایی» شتاب طیفی در جهات مختلف و مدت دوام را بر حسب فاصله از منبع زلزله ارائه می‌دهند. - عامل‌های خاص مربوط به آثرات جهت مانند جهت حرکت غالب گسل و اثرات نزدیکی به مرکز زلزله (بدون وجود این - مدت دوام حرکات شدید زمین که فاصله زمانی رخ‌داد شتاب‌های بیش از ج ۰/۰۵ بوده و باید به‌دقت تعیین شود.ء چرا که افزایش آن اثر مستقیم بر افزایش خسارات سازه‌ای و نیز ژئوتکنیکی مانند روان‌گرایی دارد. ۲- طیف پاسخ ارتجاعی که حداکثر پاسخ سازه یک درجه آزادی ارتجاعی را تحت زلزله نشان می‌دهد. شامل: - طیف استاندارد آیین‌نامه ۲۸۰۰ که برای احتمال رخ‌داد ۲ درصد در ۵۰ سال ارائه شده است. - طیف ویژه ساختگاه که با استفاده از روش‌های تعینی یا احتمالاتی براساس اطلاعات ساختگاه به‌دست می‌آید. (طیف طراحی با اعمال ضریب کاهش ‏ پا (که در آن ا: ضریب اهمیت و : ضریب رفتار می‌باشد.) به‌دست می‌آید) که با ایجاد ترک‌ها و بازشدگی کششی درزهاء پتانسیل استهلاک انرژی کافی به صورت ایمن را ایجاد نماینهد. شکل طیف پاسخ بستگی به خصوصیات شتاب نگاشت.ء شرایط ساختگاه و فاصله کانونی زلزله دارد. ۳ تاریخچه زمانی حرکات زمین که باید سازگار با طیف طراحی باشد. شامل: - شتاب نگاشت‌های ثبت شده که با توجه به شرایط ساختگاه و طراحی انتخاب و مقیاس می‌شوند. - شتاب نگاشت‌های مصنوعی که با روش‌های مختلف تئوری براساس عامل‌های لرزه‌خیزی ساختگاه تولید می‌شوند. ۱۰-۱- برنامه ارزیابی کیفی ایمنی سد برنامه آرزیابی کیفی که به بررسی کلی وضعیت ایمنی سد می‌پردازد. شامل مراحل زیر می‌باشد: - بازرسی سد و سازه‌های وابسته - بررسی روال رفتارنگاری و پایش -------- صفحهٔ بعد -------- ۳7 راهنمای ار زیاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته - بررسی برنامه بهره‌برداری و نگهداری و اقدامات اضطراری این کار می‌تواند توسط مهندسین بهره‌بردار یا بازرسین کارفرما یا مالک سد صورت پذیرد. ارزیابی کیفی برای سدهای با عواقب متوسطء زیاد و خیلی زیاد به صورت حداقل سالی یک‌بار و برای سدهای با عواقب کم حداقل هر دو سال باید تکرار شود. ۱-۱۰-۱- گزارش ارزیابی کیفی ایمنی مراحل این کار و گزارش مربوط شامل موارد زیر می‌باشد: - خلاصه گزارش و چک لیست محتویات آن و خلاصه نتایج و توصیه‌های مربوط - اطلاعات کلی سد (مطابق کاربرگ اطلاعات پیوست راهنما) - گزارش بازرسی سد و سازه‌های وابسته - گزارش بررسی روال و اطلاعات رفتارنگاری و پایش - گزارش بررسی برنامه بهره‌برداری و نگهداری و اقدامات اضطراری - گزارش ارزیابی کیفی و کمی نیروهای شاغل در سد - گزارش ارزیابی آمادگی نیروهای پیش‌بینی شده در عملیات اقدامات اضطراری - جمع‌بندی وضعیت کلی ایمنی سد ۱-۱-۱-۱ گزارش بازرسی سد و سازه‌های وابسته این بخش شامل نام و امضای تیم بازرسی» زمان» شرایط محیطی و تراز مخزن بوده و هرگونه پدیده جدید یا تغییرات نسبت به بازرسی قبلی باید در آن به طور شفاف ارائه گردد. موارد اصلی که در گزارش بازرسی باید مورد نظر قرار گیرند عبارتند از: ۱-۱-۱-۱۰-۱- بدنه سد الف- سد خاکی یا سنگریزه‌ای ۲-۱-۱-۱۰-۱- تکیه‌گاه‌ها و پی ۳-۱-۱-۱۰-۱- سرریزها و پلاگ‌ها و فیوزها و سامانه‌های استهلاک انرزی 2-۱-۱-۱۰-۱- مخزن و سواحل آن ۵-۱-۱-۱۰-۱- محدوده پایین‌دست ۷-۱-۱-۱۰-۱- سایر سازه‌ها ۸-۱-۱-۱۰-۱- تجهیزات مکانیکی و برقی -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - ارزیابی ایمنی سدها و سازه‌های وابسته ۳۷ در مورد اقلام مربوط به عملیات بازرسی می‌توان به نشریه شماره ۲۱۶ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی (نشریه شماره ۱۹۲ شرکت دفتر نظارت عالیه بهره‌برداری و نگهداری از سدها مراجعه نمود. ۳۲-۱-۱۰-۱- گزارش بررسی روال رفتارنگاری و پایش ۱-۳-۱-۱۰-۱- مراحل بازرسی مشاهده‌ای و مستندسازی مسایل و مشکلات ابزار ۲-۲-۱-۱۰-۱- اطلاعات و وضعیت ابزار دقیق و جانمایی ابزار معیوب 2-۳۲-۱-۱۰-۱- نحوه ارائه و نمایش اطلاعات نهایی ثبت شده 1-۲-۱-۱۰-۱- بررسی مقادیر حدی و منحنی‌های فرمان و چگونگی انجام مقایسه جهت رفتارنگاری ۷-۲-۱-۱۰-۱- پیشنهادهای اصلاحی به صورت اولویت‌بندی شده ۸-۲-۱-۱۰-۱- وضعیت کارکنان رفتارنگاری و نمودار سازمانی و ارتباطی مربوط ۳-۱-۱۰- ۹- گزارش بررسی برنامه بهره‌برداری و9 نگهداری و9 اقدامات اضطراری ۳-۳-۱-۱۰-۱- گزارش بررسی دستورالعمل‌های نگهداری ۳-۳-۱-۱۰-۱- گزارش بررسی ملاحظات امنیتی و حراستی 2-۳۲-۱-۱۰-۹- گزارش بررسی برنامه اقدامات اضطراری ۱-24-۱-۱۰-۱- گزارش وضعیت کیفی و کمی کارکنان بهره‌برداری و نگهداری ۳-2-۱-۱۰-۱- گزارش برنامه‌های آموزش و ارتقای کار کنان 2-2-۱-۱۰-۱- گزارش ارزیابی آمادگی ۵-۱-۱۰-۱- جمع‌بندی وضعیت کلی ایمنی سد در جمع‌بندی آرزیابی کیفی و بررسی اطلاعات بازرسی‌ها و ابزار دقیق سوالات زیر باید پاسخ داده شود: - آیا رفتار سد مطابق انتظار و مقادیر در حدود مجاز می‌باشد؟ یا رفتار سد مشابه گذشته است یا تغبیراتی در آن مشاهده می‌شود؟ - آیا روند تغییرات خاصی در اطلاعات ثبت شده ابزار دیده می‌شود؟ -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ راهنمای ارزیابی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته - آیا هرگونه پدیده غیرعادی در بررسی اطلاعات مشاهده گردیده است؟ نهایتا ایمنی کیفی سد با جمع‌بندی شاخص‌های موثر به‌دست آمده از موارد فوق نسبت به شرایط اولیه طراحی و حدود مجاز و قابل پذیرش مشخص می‌شود. ۱۱-۱ برنامه ارزیابی کمی ایمنی سد ارزیابی کمی ایمنی سد که موضوع اصلی این راهنما می‌باشد. شامل بخش‌های عمده زیر است: - بازرسی‌ها - بررسی برنامه‌ها - رفتارنگاری و رفتارسنجی - بررسی تحلیلی موارد مشکوک منتج از بررسی‌های فوق و جمع‌بندی سایر موارد از قبیل مسایل ژئوتکنیکی, تراوش» رسوب و اثرات محیطی و غیره - ارائه پیشنهادها درصورت عدم ارضای ضوابط و ارائه جمع‌بندی کلی در نمودار (۳-۱) مراحل ارزیابی کمی ایمنی سد به تفکیک برای هر یک از موارد فوق به‌همراه ارتباط و توالی آنها ارائه شده است. در ادامه این بخش مراحل تهیه و بخش‌های مورد نیاز گزارش ارزیابی کمی ایمنی مشخص می‌شوند. برنامه زمانی ارزیابی کمی ایمنی تابع شرایط بخش (۳-۱) می‌باشد. ۱-۱۱-۱- اطلاعات و سوابق برای شروع مطالعات ارزیابی ایمنی سد.ء مرور اطلاعات و مدارک زیر مورد نیاز است: ۱ اطلاعات و گزارش‌های کارهای اکتشافی ۲ مدارک و گزارش‌های طراحی» نقشه‌های چون ساخت. نقشه‌های توپوگرافی و گزارش اطلاعات اجرایی حین ساخت ۳ گزارش اولین آب‌گیری و راه اندازی برای ارزیابی‌های اولیه ۳ دستورالعمل‌های بازرسی» بهره‌برداری» نگهداری» پایش و اقدامات اضطراری ۵- اطلاعات ثبت شده رفتارنگاری و بازرسی‌ها ۶ گزارش‌های حوادث و تغییرات احتمالی انجام شده ۷ گزارش‌های قبلی ارزیابی و بازنگری ایمنی -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - ارزیابی ایمنی سدها و سازه‌های وابسته ۳۹ گزارش ارزیابی کمی ایمنی سد برنامه اقدامات اضطراری برنامه نگهداری برنامه بازرسی‌ها مراحل و روش قرائت و ثبت و بازرسی‌های عادی سد و سازه‌ها و تحهیزات وابسته ذخیره داده‌ها بازرسی‌های اضطراری به‌همراه شرح رخدادء حادثه و سوابق اسیب بازرسی‌های تفصیلی بازرسی ابزار دقیق و جانمایی ابزار معیوب و مشکوک نحوه پالایش داده‌ها محاسبه پارامترهای مقایسه‌ای سازماندهی کارکنان و کنترل حدود اولیه مجاز کنترل روند تغییرات قرائت‌ها با مقایسه با سری‌های تاریخی برنامه آموزش و ارتقای کار کنان برنامه تامین امنیت سد ارائه گزارش بازرسی‌ها ارائه گزارش رفتارنگاری و خلاصه روند تغییرات ابزار ارائه گزارش رفتارسنجی اولیه مشخص کردن مسایل موجود و سازه‌های مشکوک براساس نتایج ابزار و بازرسی‌ها کنترل پایداری کلی سازه‌ها و موارد مشکوک پیشنهاد تعمیرات و اقدامات و اصلاحات موردی پیشنهاد بازرسی و یا بازنگری جامع ایمنی پیشنهادهای اصلاح برنامه‌ها جمع‌بندی ایمنی و پایداری کلی سد و سازه‌ها و تحهیزات وابسته» تعیین مواردی که نیاز به اقدامات فوری و مواردی که نیاز به بررسی بیش‌تر دارند نمودار ۲-۱- چارچوب ارزیابی کمی ایمنی سد -------- صفحهٔ بعد -------- 5۰ راهنمای ا رز یاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وایسته در مورد سدهای قدیمی‌تر بسیاری از این اطلاعات ممکن است به طور مدون موجود نباشد. در این موارد حداکثر اطلاعات ممکن باید جمع‌آوری شده و در صورت نیاز و تشخیص مهندس مسوول ارزیابی» عملیات بازرسی» کارهای اکتشافی» نقشه‌برداری و تحلیلی ۲-۱۱-۱- طبقه‌بندی سد اولین اقدام در ارزیابی ایمنی سدء طبقه‌بندی عواقب شکست آن می‌باشد. درصورتی که این طبقه‌بندی قبلا انجام شده باشد» در زمان ارزیابی باید جهت به روز کردن آن اقدام گردد. مبانی این طبقه‌بندی در بخش (۱-۱) راهنما ارائه شده است. ۳-۱۱-۱- بهره‌برداری» نگهداری» پایش در ارزیابی ایمنی سد باید اطمینان لازم از وجود روش بهره‌برداری ایمن و مستند بودن و اجرای کامل آن حاصل شود. مستندات و مدارک مربوط در طول ارزیابی مورد بررسی قرار می‌گیرد. ارزیابی باید شامل آزمایش تجهیزات تخلیه از جمله تجهیزات پشتیبان و برق اضطراری که جهت تخلیه ایمن سیلاب استفاده می‌شوند بوده و کفایت این سامانه‌ها در برابر یخ‌زدگی و اجسام شناور احراز شود. هم‌چنین مراحل عملکرد سامانه در زمان مقتضی باید به دقت کنترل گردد. مستندسازی مراحل بهره‌برداری ایمن باید در کتابچه بهره‌برداری» نگهداری و پایش ارائه شده و در دسترس کارکنان بهره‌برداری سد قرار گیرد. درصورتی که دریچه‌های تخلیه و تجهیزات مربوط در طول سال معاینه و آزمایش شده باشند.ء ارزیابی مدارک آزمایشات کفایت می‌کند. جزییات بیش‌تر در مورد بهره‌برداری در بخش (۵-۱) ارائه شده است. در ارزیابی باید اطمینان کافی از نگهداری ابزار پایش سد در شرایط رضایت بخش و طبق دستورالعمل نگهداری براساس برنامه ایمنی سد به‌عمل آید. جزییات بیش‌تر در مورد نگهداری در بخش (۶-۱) ارائه شده است. در ارزیابی ایمنی کفایت روش‌های پایش عملکرد سد و تواتر زمانی آنها جهت آشکار ساختن هرگونه شرایط غیر ایمن باید بررسی شود. هم‌چنین باید معلوم شود که اطلاعات به طور منظم تحلیل شده و هرگونه پتانسیل تهدید ایمنی سدء آلودگی آب دریاچه و ناپایداری شیب‌های مخزن به موقع تشخیص داده می‌شود. جزییات بیش‌تر در مورد پایش عملکرد در بخش (۷-۱) ارائه شده است. ارزیابی باید سطح آمادگی در برابر شرایط اضطراری را تعیین نموده و کفایت سامانه‌های هشدار» آموزش و برنامه اقدامات اضطراری را مرور نموده و آزمایش و به روز رسانی آن را اعمال نماید. جزییات بیش‌تر در بخش (۸-۱) و راهنمای تدوین برنامه اقدامات اضطراری در سدها ارائه شده است. ۶-۱۱-۱- تطبیق با ارزیابی‌های انجام شده گزارش‌های ارزیابی‌های قبلی ایمنی سد باید جهت اعمال تطابق لازم در توصیه‌های آرائه شده و نیز تدقیق پارامترهای زئومکانیکی مورد مطالعه قرار گیرند. یک نسخه از گزارش‌های خلاصه اطلاعات طراحی,» گزارش فنی طراحی» گزارش فنی ساخت. گزارش‌های بازرسی‌ها و گزارش سوابق حوادث و گزارش‌های ارزیابی و بازنگری قبلی باید در آرشیو سد نزد مالک پا کارفرما وجود داشته و در اختیار گروه آرزیابی ایمنی قرار گیرند. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - ارزیابی ایمنی سدها و سازه‌های وابسته یک ۵-۱۱-۱- جمع‌بندی وضعیت ایمنی سد گزارش ایمنی شامل تمام جنبه‌های ایمنی سد باید تهیه شده و در آن علاوه بر مستندسازی فعالیت‌های ارزیابی ایمنی, کلیه اقدامات لازم جهت بهره‌برداری ایمن» نگهداری و کفایت پایش ارائه شود. در این گزارش اولویت‌های عملیات علاج‌بخشی باید مشخص شده و نسخه‌های آن در اختیار دستگاه‌های مسوول قرار گیرد. جمع‌بندی آرزیابی ایمنی سد باید دارای شرایط زیر باشد: ۱ به طور جامع بازرسی‌هاء یافته‌هاء استنتاجات و نتایج مربوط را بیان نماید. ۲ نتایج توسط مالک قابل فهم بوده و در مجموع کلیه مطالب برای بازبینی‌های بعدی شفاف و صریح ارائه شده باشد. ۳ نتایج و توصیه‌های نهایی به طور تفکیک شده و مشخص باشد. ۴ ارضای ضوابط پذیرش مورد نیاز ایمنی را تایید نموده یا مشخص کند که چه کاری برای احراز آنها باید انجام گردد. ۵ شرایط ارزیابی شده سد و سازه‌های وابسته برای عملکرد ایمن و رضایت بخش با توجه به معیارهای موجود. ۶- تعیین موارد مربوط به سد.ء سازه‌های وابسته و حوضه آبگیر که بر ایمنی سد تاثیرگذارند. ۷ تعیین محتمل‌ترین مدهای خرابی سد و سازه‌های وابسته و اثر آنها بر ایمنی. ۸ ارزیابی عملکرد سد با توجه به مدهای خرابی تعیین شده با پارامترهای تدقیق شده بر اساس نتایج رفتار سنجی. ۹ ارزیابی روال بهره‌برداری و نگهداری موجود در قبال ایمنی سد. ۰ تعیین موارد مبهم که نیاز به بررسی بیش‌تر دارند. ۱- تعیین مواردی که نیاز به اقدامات فوری دارند به‌همراه توصیه اقدام مربوط. ۳ اولویت‌بندی اقدامات و توصیه‌های پیشنهادی. ۳- پیش‌بینی رفتار کوتاه مدت و دراز مدت سد. موارد ۵ تا ۱۳ فوق نتایج و توصیه‌های مهمی است که در این گزارش باید به آن‌ها توجه ویژه نمود. درصورتی که هزینه اقدامات پیشنهادی برای برآورده شدن ایمنی زیاد باشدء ممکن است مالک با کارفرما تصمیم به انجام مطالعات تفصیلی‌تر و دقیق‌تر مانند روش‌های مبتنی بر تحلیل ریسک احتمالاتی بگیرد. افزاری متناسب شامل موارد ذیل باید صورت پذیرد: ۱ ارتقا و بهبود ایمنی تاسیسات و سازه‌ها با انجام تعمیرات یا علاج‌بخشی ۲- بهسازی اجزای غیرسازه‌ای و سامانه‌های پشتیبان ۳- رفع هرگونه نقص یا انجام اصلاح در بهره‌برداری» پایش» بازرسی یا نگهداری سد یا آمادگی در شرایط اضطراری ۴- اقدام در جهت کاهش عواقب ناشی از تهدید ایمنی سد ۵- از رده خارج کردن سد -------- صفحهٔ بعد -------- 2۲ راهنمای ارزیابی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته یکی از راهکارهای بهبود ایمنی سد کاهش بارها است که معمولا با کاهش حجم مخزن تا سطح یمن صورت می‌پذیرد. راهکار دیگر استفاده از رویکرد بر مبنای ریسک در مواردی است که عواقب شکست سد کم بوده و هزینه علاج‌بخشی آن بسیار زیاد است. درصورتی که عواقب شکست زیاد و جدی باشد اقدام فوری مربوط یا محدود کردن بهره‌برداری قبل از انجام برنامه علاج‌بخشی کامل لازم و ضروری است. درصورتی که روش‌های اولیه انتخاب شده برای ارزیابی ایمنی یا اطلاعات موجود وضعیت قابل قبولی از ایمنی سد. تاسیسات تخلیه یا شیب‌های ناپایدار مخزن به‌دست ندهد مراحل تکمیلی شامل موارد ذیل باید مد نظر قرار گیرد: - تحلیل‌های پیشرفته‌تر - جستجو برای تهیه اطلاعات بیش‌تر و کامل‌تر به‌جای فرضیات اولیه جهت امکان انجام تحلیل‌های کامل‌تر درصورتی که برنامه اقدامات اضطراری» بهره‌برداری» نگهداری و پایش سد ضوابط لازم را برآورده ننماید» اصلاحات لازم در مورد آنها باید صورت پذیرد. این اصلاحات باید در گزارش ارزیایی ایمنی و دستورالعمل بهره‌برداری» نگهداری و پایش سد گنجانده شود. ۱۳-۱ مسایل ژئوتکنیکی سدها ۱-۱۳-۱- چارچوب بررسی‌های ژئوتکنیکی سدها جهت شناخت رفتار سدهاء بررسی‌های ژئوتکنیکی کافی باید انجام پذیرد. این بررسی‌ها عمدتا به صورت اکتشافات زیر سطحی برای تعیین ساختار زمین» براساس نمونه‌های خاک یا سنگ به صورت مشاهده‌ای یا انجام آزمایش آزمایشگاهی یا برجا می‌باشد. برنامه‌های اکتشافی برای تعیین رژیم آب زیرزمینی» شناسایی چشمه‌های آب زیرزمینی و لایه‌های قابل فرسایش (که ممکن است پس از آب‌گیری مخزن تحت تاثیر قرار بگیرند) هم لازم باشد. هدف دیگر عملیات اکتشافی اطمینان از عدم تهدید عملکرد سد در اثر نشت زیاد آب یا تراوش یا فرسایش آن و نیز به مخاطره افتادن پایداری سد است. از طرف دیگر مصالح ساخت و ساز سد باید چمست تعیین مقاومت. دانه‌بندی» نفود پذیری و خصوصیات تراکم پذیری برای سدهای خاکی و نیز دوام و واکنش‌های قلیایی در مخلوط‌های بتن مورد آزمایش قرار گیرند. آزمایش‌های برجا برای تعیین خصوصیات مصالح زیر سطحی در صورت عدم حصول نتایج معنی‌دار در آزمایشگاه انجام می‌پذیرند. روش‌های استاندارد آزمایشات برجا برای حصول خصوصیات مقاومتی و تغییر شکل‌پذیری خاک و سنگ در این زمینه وجود دارد. در شرایطی که نفوذ پذیری با توجه به مسایل زمین‌شناسی نگران کننده باشد و با روش‌های عادی نتوان تخمین‌های مناسبی از آن انجام دادء آزمایشات برجای نفوذ پذیری نیز اعمال می‌گردد. در سدهای واقع شده بر روی پی سنگی آزمایش‌های نفوذ پذیری برجا به منظور بررسی وضعیت خلل و فرج و ملاحظات تزریق پی و تکیه‌گاه‌ها صورت می‌پذیرد. در سدهای ساخته شده روی پی‌های موجود نیز آزمایش‌های برجای نفوذپذیری جهت تعبیه اقدامات موثر برای کنترل تراوش انجام می‌گیرد. در ساختارهای پیچیده زمین‌شناسی یا در شرایطی که عملکرد تزریق نامشخص باشد» آزمایشات تزریق نیز باید انجام شود. سایر آزمایش‌ها مانند آزمایش‌های تراکم جهت ارزیابی رفتار سنگ و خاک هم ممکن است مورد نیاز باشند. آزمایش‌های تراکم در مواردی لازم است که مصالح سنگی یا خاکی خصوصیات نامشخص داشته یا تجهیزات و روش‌های تراکم جدید مورد استفاده قرار گیرند. این آزمایش‌ها در سدهای خاکی ممکن است جهت حصول روش مناسب خاکریزی و تراکم به‌کار روند. در برخی موارد جهت دستیابی به اطلاعاتی در مورد رفتار پیچیده -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - ارزیابی ایمنی سدها و سازه‌های وابسته ۳ سطوح مانند پی‌های رسی یا خاکریزهای با مصالح سست و کم کیفیت خاکریزهای آزمایشی نیز ساخته می‌شوند. وجود آرشیو مناسبی از مدارک دوران ساخت کمک شایانی به این بررسی‌ها می‌نماید. ۳-۱۳-۱- اطلاعات ژئوتکنیکی ۱-۳-۱۲-۱- بررسی اطلاعات موجود ژئوتکنیکی باید در سد بایگانی و حفظ شود. فهرست این اطلاعات به شرح زیر است: - لاگ گمانه‌ها شامل شماره حفاری» مختصات و عمق و ترانشه‌های اکتشافی و چاهک‌های آزمایشی - نقشه و گزارش زمین‌شناسی - گزارش لرزه‌خیزی و نقشه گسل‌ها و گزارش ژئوفیریک - گزارش آزمایش‌های مصالح مورد استفاده در ساخت سد - وضعیت سواحل مخزن و شیب‌های محل - مشخصات و9 نقشه‌های حفاری و پایدارسازی پی و تکیه‌گاه‌ها - مشخصات. آزمایش‌ها و سوابق تراوش و وضعیت آب‌های زیرزمینی - مستندات و نتایج آزمایش‌های آزمایشگاهی و برجای مکانیک سنگ - مشخصات. نقشه‌ها و قرائت‌های ابزار - جعبه‌های نمونه‌های گمانه‌ها عامل‌های مورد نیاز برای کنترل پایداری و تحلیل‌های زئوتکنیکی از اطلاعات فوق استخراج می‌شوند. ۲-۲-۱۲-۱- موارد نیاز به اطلاعات تکمیلی در ارزیابی آیمنی گاهی ممکن است علاوه بر اطلاعات موجود.ء نیاز به اکتشافات تکمیلی باشد. این موارد عبارتند از: - مشاهده ترک خوردگی‌ها و نشست‌های قابل توجه در سد و سازه‌های وابسته - افزایش غیرعادی نرخ نشست با تغییر مکان‌های سد و تکیه‌گاه‌ها یا پیدایش چاله‌های فروکشی - شرایط تراوش کنترل نشده یا تراوش ناگهانی - تغییرات غیرمنتظره یا شدید فشار پیزومترها - ایجاد درزه و شکستگی شدید در سنگ‌ها -------- صفحهٔ بعد -------- 33 راهنمای ا رز یاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وایسته - مشکوک بودن اطلاعات استفاده شده در تحلیل‌های پایداری - بازنگری جامع ایمنی ۱۳-۱- تراوش آب ۱-۱۳-۱- ملاحظات تراوش و زهکشی تشخیص تراوش در مراحل اولیه» در شناخت منشا و علت آن بسیار حایز اهمیت است. ارزیابی تراوش مشکلات فرسایش و تهدید ایمنی ناشی از آن را نیز در بر می‌گیرد. ۱-۱-۱۳-۱- ملاحظات کلی تراوش از سدهای موجود یا خاکریزها و پی‌ها باید تحت نظر بوده تا در صورت مشاهده هرگونه ذدرات که نشانگر شسته شدن باشد.ء اقدامات لازم صورت پذیرد. مقدار تراوش نیز که تغییرات ناگهانی آن می‌تواند نشانگر ترک‌خوردگی در هسته سد خاکی باشد.ء باید تحت کنترل قرار گیرد. در شرایطی که احتمال حرکت ذرات بر اثر جریان تراوش وجود داشته باشد فیلتر یا زهکش لازم باید تعبیه گردد. در ساخت خاکریزهاء پرده‌های آب‌بند و پی‌ها زهکش مناسب و کافی باید در نظر گرفته شده باشد. ملاحظات لازم برای اجتناب از فرسایش در اثر زلزله طراحی در طراحی زهکش‌ها باید در نظر گرفته شده باشد. زهکش‌های داخلی زمانی که احتمال ترک‌خوردگی در اثر تنش‌های نامتقارن یا شکست هیدرولیکی وجود داشته باشد, از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند» چرا که ترک خوردگی می‌تواند باعث تمرکز جریان تراوش و نهایتا شکست سد در اثر پدیده رگاب شود. در تراوش‌های زیاد از سدهای باطله داده شود. ۲-۱-۱۳-۱- ملاحظات ارزیابی تراوش از پی و تکیه‌گاه‌ها درصورتی که کیفیت سنگ چندان مناسب نباشدء باید ملاحظات حفاظتی کافی برای جلوگیری از فرسایش داخلی, آب‌شستگی, حل شدگی مصالح پی با تکیه‌گاه‌ها در نظر گرفته شود. سامانه‌های تزریق و زهکشی پی و تکیه‌گاه‌ها باید طوری تعبیه شوند که مقادیر فشار آب را در حد قابل قبول نگه دارند. در صورت احداث خاکریز روی پی سنگی» بهسازی پی باید با مصالح بدنه سازگار بوده تا از انتقال و حرکت مصالح بدنه پیشگیری نماید. ملاحظات لازم برای کنترل مقدار و کیفیت تراوش در زمان ساخت» آب‌گیری» بهره‌برداری و تخلیه مخزن باید در نظر گرفته شود. سامانه زهکشی پی عموما به منظور کاهش فشار برکنش در زیر سد و داخل پی در نظر گرفته می‌شود و اغلب متشکل از ارزیابی تراوش از پی سد شامل گام‌های زیر است: - اطمینان از قابل قبول بودن مقادیر تراوش با توجه به شرایط زمین‌شناسی -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - ارزیابی ایمنی سدها و سازه‌های وابسته ایک - شناسایی کلیه تراوش‌های مشهود در مناطق هوازده» درزهای باز و نواحی تماس لایه‌ها در این بررسی‌ها احتمال زوال شیمیایی دوغاب ترزیق» وجود آب‌بندهای رسی و سنگ بستر نیز مورد توجه قرار می‌گیرد. ۳-۱۳-۱- کنترل تراوش پایش تراوش توسط مشاهده, سرریز مثلنی» جریان سنج, بده سنج» مجرای فلوم ظروف مدرج, چاهک‌های کنترل و پیزومترها صورت می‌پذیرد. جهت کنترل تراوش موارد زیر مد نظر قرار می‌گیرد: - مقدار جریان یا بده تراوش متناظر با تراز مخزن باید پایش و ثبت شده و هرگونه تغییرات غیرعادی در آن بر روی منحنی و به طور آماری بررسی شود. حداکتر بده تراوش متناسب با حداکثر تراز مخزن» به‌عنوان معیار کنترلی از تحلیل یا اندازه‌گیری به‌دست می‌آید. اطلاعات مربوط به شرایط بارندگی یا دوب برف و یخ باید به طور جداگانه اصلاح شوند. - گرادیان هیدرولیکی که نشان دهنده احتمال وقوع پدیده رگاب است» در بدنه» پی و تکیه‌گاه‌های سد و خصوصا اطراف مجاری عبور کننده از داخل سد خاکی باید کنترل شود. این مساله در زمان کارکرد مجاری نیز باید همراه با آنجام بازرسی بررسی گردد. - زهکش‌ها و فیلترها باید برای هدایت تراوش پیش‌بینی شده» طراحی شده باشد. فشارهای حفره‌ای داخلی زیاد معمولا می‌تواند نشان دهنده گرفتگی آنها باشد. - معیارهای مشاهده‌ای عبارتند از وجود ترک. حفره با تخلخل در بدنهء پی با تکیه‌گاه و مشاهده عینی جوشش یا تراوش شدید. در بازرسی و کنترل مشاهده‌ای زهکش‌هاء در صورت وجود دانه‌های خاک مربوط به بدنه یا فیلترها و یا گل آلود بودن خروجی زهکش‌ها بررسی دقیق‌تر باید به‌عمل آید. در این مورد معیارهای مربوط به دانه‌بندی فیلترها برای جلوگیری از رگاب باید در طراحی رعایت شده باشد. بسته به عواقب شکست و اهمیت سد.ء گرادیان هیدرولیکی در بدنه خاکریزء پی تکیه‌گاه‌ها و اطراف محاری عبور کننده از داخل سد باید در حین ساخت. آب‌گیری و بهره‌برداری پایش شده و با مقادیر مجاز مورد مقایسه قرار گیرد. در حین ساخت و آب‌گیری مقدار تراوش و فشار آب حفره‌ای در اطراف پرده‌های آب‌بند باید به دقت کنترل شود. گرادیان هیدرولیکی براساس روابط نظری موجود به دانه‌بندی خاک تخلخل و چگالی و فشار آب حفره‌ای بستگی دارد. مقدار تراوش و پدیده رگاب یا جوشش ماسه نشان می‌دهد که مشخصات محل, تاثیر قابل توجهی در مقدار واقعی گرادیان بحرانی دارد. فرسایشی و مقاومتی آن متغیر خواهد بود. -------- صفحهٔ بعد -------- 27 راهنمای ارزیابی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته جدول ۱- ۸- سوابق اطلاعات ثبت شده تراوش و پدیده رگاب یا جوشس ماسه ۱۶-۱- کنترل پایداری سدهای خاکی ۱-۱۶-۱- کلیات در این بخش معیارهای ارزیابی ایمنی و پایداری سدهای خاکی و خاکریزها شامل بدنهء پی» تکیه‌گاه‌هاء شیب‌های مخزن و شیب‌های پایین‌دست سدها مورد بررسی قرار گرفته است. سدها خاکی در این راهنما به دو دسته تقسیم می‌شوند که عبارتند از سدهای خاکی و سنگریزه‌ای با هسته آب‌بند و سدهای همگن یا غیر همگن با رویه آب‌بند که به تفکیک مورد بررسی قرار می‌گیرند. ارزیابی این سازه‌ها بر چهار محور زیر استوار است: - بررسی‌ها و آزمایشات زمین‌شناسی و ژئوتکنیک (مطابق بخش (۱۲-۱)) - تحلیل‌های ژئوتکنیکی (مطابق راهنمایی‌های این بخش) - بازرسی (مطابق راهنمای بازرسی در سدهای بزرگ (نشریه شماره ۲۱۶ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی) - ابزاربندی و رفتارسنجی (مطابق بخش (۷-۱) و نشریه شماره ۶۸ کمیته ملی سدهای بزرگ) ابزاربندی کافی برای سدهای خاکی و پی‌ها باید به منظور پایش رفتار سد و ارزیابی ایمنی آن با توجه به طبقه‌بندی عواقب تعبیه گردد. عملکرد سد با توجه به معیارهای طراحی در مراحل مهم ساخت. زمان آب‌گیری اولیه» تخلیه مخزن و بهره‌برداری باید توسط ابزار پایش شود. هدف طرح ابزاربندی یک خاکریز یا پی ارائه اطلاعات لازم در مورد مدهای شکست آن و تاسیسات وابسته و شرایط بهره‌برداری آنها و یا ظهور شرایط ناهنجار است. برنامه ابزاربندی باید طوری باشد که در صورت شناسایی مناطق بحرانی, قابلیت نصب ابزار اضافی وجود داشته باشد. برنامه قرائت دوره‌ای از پیش تعیین شده ابزار باید شامل دوره ساخت هم باشد تا بتوان در صورت لزوم تغییراتی را در طراحی در حین اجرا اعمال نمود. حدود قابل قبول قرائت ابزار باید در حین طراحی تعیین شده و در حین ساخت و بهره‌برداری مد نظر قرار گیرد. هم‌چنین ابزار جایگزین و کافی برای لحاظ نمودن احتمال از کار افتادن برخی ابزار موجود باید در نظر گرفته شود. برای سدهای باطله الزامات ابزاربندی برای پایش جنبه‌های ژئوتکنیکی ممکن است در طول عمر سد تغییر نماید. الزامات کلی ابزاربندی در طراحی یا ارزیابی ایمنی سد باید مشخص شده و نیاز به ابزار اضافی به طور کاملا مستند ارائه گردد. عوامل موثر در انتخاب نوع ابزار و نیاز به آنها شامل زمین‌شناسی پی» ابعاد و نوع سد و مخزن» طبقه‌بندی عواقب» محل پروژه» مدهای شکست بحرانی و عملکرد گذشته آن می‌باشند. تمامی ابزار مورد قرائت باید به طور منظم تنظیم شوند. یکی از مهم‌ترین جنبه‌های ابزار برنامه دوره‌ای قرائت آنها در طول عمر بهره‌برداری پروژه است. دستورالعمل شفاف برای اتخاذ تصمیم‌گیری در مورد ارزیابی اطلاعات قرائت شده توسط کارکنان مسوول (جهت آگاهی از علایم هرگونه شرایط غیرعادی یا انحراف -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - ارزیابی ایمنی سدها و سازه‌های وابسته ۷ از فرضیات طراحی) باید تدوین گردد. جزییات بیش‌تر در زمینه ابزاربندی سدهای خاکی در نشریه شماره ‎۶٩‏ کمینه ملی سدهای بزرگ ایران آرائه شده است. سطح ایمنی مورد نظر برای ارزیابی سدها و سازه‌های خاکی با توجه به عواقب شکست آنها تعیین می‌شود. عواقب مورد نظر با توجه به دسته‌بندی فصل اول این راهنما تعیین می‌شوند. پروژه‌هایی که در مرحله ساخت براساس معیارهای طراحی خاص» طراحی و اجرا شده‌اندء باید در مرحله ارزیابی ایمنی پاسخگوی معیارهای حداقل این راهنما باشند. در غیر این‌صورت با ارائه دلایل و شواهد مستند باید ایمنی آزها به آثبات برسد. مقاومت و شرایط فعلی سد و پی می‌تواند براساس روال مورد استفاده در طراحی سدهای جدید ارزیابی شود. برای سدهای با عواقب شکست زیاد و خیلی زیاد باید با تعبیه ابزار دقیق کافی, رفتار آن پایش شده و تتایج در ارزیابی ایمنی سد مورد استفاده قرار گیرد. در ارزیابی و بازنگری ایمنی در شرایط معمولی مرور مدارک طراحی, گزارش‌های اجرایی و سابقه رفتار سد همراه با انجام بازرسی کفایت می‌کند. اما در صورت مشاهده کمبود یا ناقص بودن اطلاعات موجود.ء نمونه‌گیری و آزمایش مورد نیاز خواهد بود. مقدار و کفایت آزمایش‌ها و بررسی‌های تکمیلی نیز با توجه به عواقب شکست و اهمیت سازه‌ای سد تعیین می‌شود. در سدهای دارای هسته آب بند.ء اثر نوع هسته از قبیل رسی, أسفالنیء بتنی و نظایر آن در پایداری سد تابع عملکرد آب بندی آن می باشد که مسائل مربوط به آن در فصل ۱۳ مطرح شده است. ۳-۱۶-۱- تحلیل‌های زئوتکنیکی پس از تهیه و جمع‌آوری اطلاعات بررسی‌های ژئوتکنیکی,» بازرسی و ابزاربندی و تحلیل‌های ژئوتکنیکی به منظور ارزیابی کمی ایمنی صورت می‌پذیرد. این تحلیل‌ها براساس مدهای خرابی سدهای خاکی عبارتند از: - تحلیل مسایل شیب‌ها - تحلیل پایداری پی - تحلیل ریسک روگذری ۱-۲-۱۶-۱- تحلیل مسایل شیب‌ها ۱-۱-۲-۱۶-۱- ناپایداری لغزشی شیب‌های سد و تکیه‌گاه‌ها باید طوری طراحی شوند که در تمام مراحل ساخت و تمام ترازهای آب دریاچه و تمام شرایط بهره‌برداری پایدار بمانند. این شیب‌ها باید طوری طراحی گردد که باعث ایجاد تغییر شکل‌های غیر قابل قبول در سد یا پی آن - حالت استاتیکی که در اثر افزایش فشار آب حفره‌ای ناشی از تراوش ماندگار معمولا در پایین‌دست رخ می‌دهد. - حالت دینامیکی مخزن پر که بر اثر نیروهای ناشی از زلزله و یا روان‌گرایی در پی یا بدنه یا تکیه‌گاه‌ها و شیب‌های مخزن رخ می‌دهد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ راهنما ی ارزیاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته - حالت پایان ساختمان که در آن شرایط تحکیم تکمیل نشده و فشار منفذی مستهلک نشده به‌ویژه در داخل هسته وجود دارد. - حالت افت سریع تراز آب مخزن که ممکن است باعث ایجاد وضعیت زهکشی نشده و ناپایداری شیب بالادست شود. - شرایط بارش شدید یا ممتد که می‌تواند با ایجاد حالت اشباع یا افزایش فشار آب حفره‌ای» پایداری تمام شیب‌ها را تهدید نماید. پایداری شیب‌های مخزن باید تحت هر شرایط دیگری که باعث تهدید ایمنی آن شودء ارزیابی گردد. در صورت لزوم این شیب‌ها باید پایدار شده یا تهدید ناشی از ناپایداری آن رفع گردد. شاخص عملکرد در این حالت نسبت نیروی مقاوم به نیروی محرک لغزشی در جدول (۹-۱) حداقل ضرایب ایمنی که معمولا برای محاسبات کنترل پایداری براساس مقاومت تحریک شده به‌کار می‌روند ارائه شده‌اند. در بعضی حالات مقادیر کم‌تر نیز ممکن است پذیرفته شود مانند حالتی که عملکرد مناسب براساس اندازه‌گیری تغییر شکل‌ها احراز گرد یا از روش‌های تحلیلی دقیق‌تر جهت بررسی رفتار استفاده شود. ضرایب ایمنی قابل قبول نهایی باید قابلیت اعتماد ورودی‌های مورد استفاده در کنترل پایداری» محدودیت‌ها و تناسب روش تحلیل پایداری» بزرگی تغییر شکل‌های قابل تحمل و عواقب شکست احتمالی را در نظر بگیرند. در حالت عادی اگر خاکریز و پی پتانسیل روان‌گرایی نداشته باشند. می‌توان از روش شبه استاتیکی برای کنترل پایداری آنها استفاده نمود. در این روش اثر دینامیکی زلزله به صورت استاتیکی معادل اعمال می‌شود که نیروی آن با ضرب جرم سازه در ضریب شتاب لرزه‌ای به دست می‌آید. به جز سدهای با عواقب شکست کم در نواحی با زلزله‌خیزی کم برای سایر سدها روش شبه استاتیکی تنها به عنوان یک حداقل برای کنترل پایداری محسوب می‌شود. برای نواحی زلزله‌خیزی کم» حداکثر شتاب زمین 8 ۰/۰۵ فرض می‌شود. ضرایب اطمینان پایداری کلیه شیب‌ها در حین ساخت در شرایط استاتیک حداقل ۱|۳ فرض می‌شود مگر این که ضرایب ایمنی هرگونه مصالح انباشته در بالادست سدهای باطله درصورتی که ایمنی و پایداری سد و سازه‌ای جنبی آن را تهدید کند باید در شرایط پایدار نگه‌داشته شود. مقادیر حداقل ارائه شده برای سدهای باطله و شیب‌های تکیه‌گاه‌ها و مخزن نیز اعمال می‌گردد. ۲-۱-۲-۱۶-۱- نشست. تغییر شکل و ترک‌خوردگی سد باید طوری طراحی شود که در صورت ایجاد ترک ناشی از نشست یا شکست هیدرولیکی در آن, یکپارچگی کلی حفظ شود. فرازبندها و سایر خاکریزهای موقت نیز باید شرط فوق را برآورده نمایند. در حین ساخت و آب‌گیری و بهره‌برداری» بازرسی‌های جامع برای شناسایی ترک‌های احتمالی و تشخیص علت آنها باید به عمل آید. درصورتی که احتمال ترک‌خوردگی در هسته سد وجود داشته باشد تحلیل‌ها و مطالعات دقیق‌تری برای بررسی آن باید صورت پذیرد. ارتفاع آزاد اضافی بصورت گرده برای جبران نشست پیش‌بینی شده تاج سد و ترک‌های ناشی از فرآیند یخزدگی باید در نظر گرفته شده باشد. درصورتی که تراز آب مخزن تا تراز ترک‌های ناشی از یخ‌زدگی بالا می‌آید. تمهیدات لازم برای تعمیر ترک‌ها یا مصالح کافی برای محافظت از هسته باید در نظر گرفته شود. در سدهای در حال ساخت نیز این نوع ترک‌ها برای ادامه کار اجرایی باید ترمیم شوند. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - ارزیاب ی ایمنی سدها و سازه‌های وابسته ‎٩ در تعیین ارتفاع آزاد باید نشست‌های پیش‌بینی شده سد را نیز در نظر گرفت. برداشت اطلاعات واقعی کمک زیادی به برآورد کیفی نوع و شدت ترک‌خوردگی در سدها می‌نماید. در این زمینه حساسیت و أسیب‌پذیری سد نسبت به ترک‌خوردگی هسته و رگاب باید مشخص شود. آگاهی از این مساله نیاز به شناخت مصالح سد.ء جزییات اجرایی محل تماس خاک و سازه و پتانسیل‌های خرابی قسمت‌های مختلف سد دارد. در ارزیابی آسیب‌پذیری سد نسبت به جابه‌جایی و رگاب» مواردی چون کنترل کفایت فیلترها با معیارهای موجودء اثرات نشست و تغییر شکل در اطراف مجاری خروجی و زهکشی مدفون در بدنه. تکیه‌گاه‌ها و پی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار هستند. سدهای باطله و فراز بندها و نشیب بندها که جزیی از بدنه سد می‌شوند نباید مشکل‌دار بوده و باعث تشدید اثرات نشست. روان گرایی و از کار افتادن فیلترها شوند. ۳-۱-۲-۱۶-۱- فرسایش سطحی شیب‌های بالادست سد 9 تکیه‌گاه‌ها باید در برابر فرسایش سطحی 9 ابحاد شکاف بهک علت برخورد امواج یا یخ‌ها 9 کنده‌کاری‌ها و حفره‌های حیوانات محافظت شوند. خرابی سنگ چیین‌ها نباید منجر به ناپایداری دامنه‌های سد شود. شیب‌های پایین‌دست نیز در صورت لزوم باید در برابر عوامل فرساینده مانند بارش‌هاء آب‌های زهکشی شده و جاری» عبور و مرورء یخ‌زدگی و حیوانات حفاظت شوند. ورودی و خروجی سرریزها و مجاری انتقال آب باید در برابر فرسایش حفاظت شده باشند. شیب‌های موقت و دایم خاکریزها و مساله فرسایش در سدهای باطله و سدهایی که از رده خارج می‌شوند باید مورد توجه ویژه قرار گیرند. ۲-۲-۱2۶-۱- رگاب به بخش (۱۳-۱) مراجعه شود. ۳-۲-۱۶-۱- پایداری پی بررسی پایداری پی شامل روان‌گراییء پایداری لغزشی» ضعف باربری» رگاب و مسایل مربوط به پی‌های سنگی می باشد. ۱-۳-۲-۱۶-۱- روان گرایی روان گرایی یکی از مهم‌ترین پدیده‌های ژئوتکنیکی است که باعث تخریب سازه‌هایی مانند سدها در حین زلزله می‌شود. این پدیده معمولا در خاک‌های ماسه‌ای سست و اشباع روی می‌دهد. در این پدیده اندر کنش فازهای جامد و سیال خاک موجب افزایش فشار منفدی در اثر حرکت تناوبی زمین شده و در نتیجه تنش‌های موثر در خاک کاهش ییافته و مقاومت برشی خاک از بین می‌رود. سدهایی که بر روی بسترهای رسوبی اشباع مانند لایه‌های ماسه‌ای بنا می‌گردندء در حین زلزله برای وقوع روان‌گرایی و شکست مستعد می‌باشند. روان‌گرایی در شالوده سد باعث تخریب کلی سد یا ایحاد تغییرشکل‌های بزرگ و ماندگار در بدنه سد می‌شود. روان گرایی معمولا همراه با از دست دادن ظرفیت باربری» نشست زیادء ایجاد فروچاله, ترک‌های بزرگ» گسترش جانبی شیب‌هاء جوشش و بیرون زدن آب و جابجا شدن نوسانی زمین می‌باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- :د راهنمای ارزیابی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته تمام خاکریزها و پی‌های مشکوک به روان‌گرایی در محدوده سد باید شناسایی شوند. درصورتی که احتمال روان‌گرایی تحت بار زلزله وجود داشته باشد.ء تحلیل پایداری در شرایط پس از رخ‌داد روان گرایی باید انجام پذیرد. درصورتی که احتمال لغزش در آثر روأن گرایی وجود داشته باشد.ء اقدامات لازم متناسب جهت اطمینان از عدم شکست سد باید صورت بگیرد. در ارزیابی روان گرایی باید مناسب‌ترین و کامل‌ترین روش‌ها به کار گرفته شود. استفاده از روش‌های دقیق‌تر تحلیل روان گرایی باید توسط افراد خبره و متخصص انجام گیرد. در فرازیندهایی که در جریان تکمیل ساخت. جزیی از بدنه سد اصلی می‌شوند. روان گرایی سابقه بیش‌تری داشته است. انجام آزمایشات روی نمونه‌های دست نخوردهه» آزمایش نفوذ استاندارد و روش‌های زئوفیزیکی برای تعیین خصوصیات خاک و عامل‌های مورد نیاز ارزیابی روان‌گرایی مناسب هستند. روان گرایی عمدتا تحت شرایط زیر رخ می‌دهد: - کرنش بیش از حد تحت بار استاتیکی - بار ضربه‌ای و شوک - بارهای متناوب مانند زلزله برخی روش‌های کاهش پتانسیل روان‌گرایی و پیشگیری از عواقب آن عبارتند از: - ایجاد ستون‌های سنگی یا استفاده از شمع - تراکم با ایجاد ارتعاشات عمودی - زهکشی ۲-۳-۲-۱۶-۱- پایداری لغزشی پی سد باید طوری طراحی شود که مقاومت برشی پی در تمام مراحل ساخت. آب‌گیری اولیه و تخلیه مخزن برای تامین پایداری سد و پی کفایت نماید. در تعیین عامل‌های مقاومت برشی سد سازگاری کرنش بین سد و پی باید تشخیص داده شده و در نظر گرفته شود. به طور کلی مقاومت کششی در محل تماس هسته سد و پی ناچیز بوده و در تحلیل پایداری از آن صرف‌نظر می‌شود. برای در نظر گرفتن این مقاومت کششی مقادیر آن باید توسط آزمایشات انجام شده بر روی نمونه‌های محل تماس بدنه و پی تایید شود. در پی‌های با خرد شدگی و شکستگی‌های نامنظم عامل‌های مقاومتی باید برای بحرانی‌ترین جهت درزها و ناپیوستگی‌ها تعیین شود. ۳-۳-۲-۱۶-۱- پی‌های سنگی سدها در سدهای واقع بر پی سنگی, پی باید موارد زیر را تامین نماید: - ایمنی در تمام مراحل ساخت. آب‌گیری اولیه و تخلیه مخزن - کفایت پایداری سد و سازه‌های وابسته و پی و تکیه‌گاه‌ها در تمام حالات و ترکیبات بارگذاری - محدود نمودن تغییر شکل‌ها در طول بهره‌برداری به مقادیر مجاز و قابل قبول -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول -/ برای 5 سنگ باید؟ آزمایش‌های ترریق‌ه داخل پی با: گرفته باشد. در ارزیاب شرایط فعلی ۲-۱۶-۱۱ جزییات پایداری در . ناپایداری (حالت تراوش ماندگار) ناپایدار ی (کاهش سریع تراز مخزن) ناپایداری (شرایط زلزله) رزیابی ایمنی سدها و سازه‌های وابسته اهی از هرگونه ضعف در پی و تشخیص مده لیفیت و رفتار کلی آن را شامل شود. این ارز زئوفیزیک و داده‌های ابزاربندی می‌تواند آن< ای تحکیمی کافی جهت جلوگیری از تراوش د درنظر گرفته شود. نفود موثر تزریق در پی ی ایمنیء تمام کارهای بهسازی انجام شده ( مورد بررسی قرار گیرد. پایداری بی‌های ست ۶- روگذری مربوط به ارزیابی پایداری در شرایط مختلف جدول (4-۱) ارائه شده است. جدول ۹-۱- مشخصات ارزیابی پایدا در اثر افزایش فشار آب حفره‌ای ناشی از تراوش ماندگار پا زوال پنجه خاکریز معصولا در دامشه در شیب بالادست می‌شود ۱ ناپایداری شیب در بالادست یا پایین‌دست در اثر نیروهای دینامیکی زلزله ۲- ناپایداری شیب در بالادست یا پایین‌دست در اثر نیروی افقی زلزله یا روان‌گرایی تحمیل تغییر شکل‌هایی به شیب می‌شود ابی براساس اطلاعات آزمایش‌های برجا ام پدیرد. فرساینده و عبور جریان از نواحی خرد ن باید با آزمایش فشار آب. مغزه‌گیری یا ر ر زمان ساخت و بهره‌برداری باید شناسای ی معمولا براساس ضرایب ایمنی ژئوتک از جمله روگذری شامل مد خرابی» مش< ری و ایمنی سدهای خاکی با توجه به مدهاو روش عمومی تحلیل ۱- تحلیل پاسخ زمین با در نظر گرفتن اثرات بزرگنمایی شتاب زلزله در سطح با توجه به سرعت انتشار آمواج در لایه‌های زمین ۲- شناسایی پتانسیل روان‌گرایی و اصلاح تحلیل دینامیکی روان گرایی ۳- تحلیل دینامیکی لرزه‌ای و محاسبه تغییر شکل‌های تجمعی ناشی از زلزله ۴- تحلیل پایداری در شرایط پس از زلزله با افزایش یافته ۵) کافی باید تهیه شود. ارزیابی توده ی شده و کفایت و پایداری آنها در بیکی مورد ارزیابی قرار می‌گیرد. ۱- حداقل ضریب اطمینان در حالت عادی ۱/۵ ۱- حداقل ضریب اطمینان ۱/۳ ۲- در صورت وقوع مکرر پایین آمدن تراز مخزن در دوره بهره‌برداری ضریب اطمینان بالاتر در نظر گرفته می‌شود ۱- حداقل ضریب اطمینان ۱/۱ (برای ۲- حداقل ضریب اطمینان ۱/۳ (برای حالت بلافاصله پس از زلزله) ۳- تغییر شکل‌های ناشی از زلزله براساس شرایط و یافته‌های طراحی تفصیلی و -------- صفحهٔ بعد -------- 7۳ خرابی در اثر رگاب خرابی در خرآبی در اثر روگذری ۳-۱-۹ منظور از عامل دیگر متراکم و کو و نوارهای | پی سازه تو د ۸ ات ۱- شسته شدن مصالح ریز دانه به علت جریان تراوش با گرادیان هیدرولیکی بالا و نبود دانه‌بندی و ۲- جوشش ماسه یکی از علایم آن است ۳- این پدیده می‌تواند به شکست ناگهانی سد نیز ۱- وزن خاکریز و مخزن از ظرفیت باربری پی تجاوز می‌کند و بخصوص در شرایط زهکشی نشده باعث خرابی پی می‌شود ۲ خرابی در حالت ماندگار به علت وجود لایه‌ها با ۳- خرابی پی در اثر روان گرایی در شرایط زلزله ۱- سرریز اصلی و اضطراری قادر به تخلیه سیلاب ۲- تراز آب از ارتفاع آزاد سد عبور کرده و در اثر - سازه‌های جنبی سازه‌های جنبی سازه‌های هیدرولیکی یا غی ها و خاکریزهای درجا که سازه‌های هیدرول ت می‌شود باشد. این خسارات شامل ترک‌خور که یک‌پارچگی سازه و عملکرد هیدرولیکی فا و خاکریزها باید در برابر اثرات مخرب تراو بیده شده نباید دچار نشست‌های نامتجانس و ب‌بند و یا ترک‌خوردگی و انحراف دال‌ها و قد اهای هیدرولیکی جنبی باید مقاومت لازم را ی باشد. شیب‌های دارای تداخل با ورودی با تی در عملکرد سازه ایجاد ننماید. راهنمای ارزیاب ی ایمنی ‏ واقدامات بداری و ایمنی سدهای خاکی با توجه به مد روش عمومی تحلیل ۱- شناسایی مسیرهای بالقوه جریان از جمله حفره‌هاء ترک‌هاء درزها و نواحی با نفوذ پذیری بالا و فشار موثر کم ۲- مقایسه مشخصات ابعادی دانه‌ها با معیارهای طراحی فیلتر ۳- تحلیل تراوش و محاسبه تنش موثر در پنجه ناهمگون در سد ۱- تحلیل پایداری با مقاومت‌های برشی شرایط 5 هکشٍ نشده ۲- تحلیل پایداری با مقاومت‌های موثر و فشار آب حفره‌ای با لحاظ نواحی ضعیف ۳- تحلیل پایداری برای سطوح لغزش دایره‌ای و غیر دایره‌ای ۴- تحلیل پایداری در شرایط زلزله ۱ بررسی ظرفیست سرریزهای اصلی و اضطراری و قابلیت اطمینان کار کرد آنها با توجه به هیدروگراف سیلاب طراحی و سیلاب کنترل تغییرات سازه‌ای و محیطی منطقه بکی جنبی در آنها ساخته می‌شود باید عا آن را تحت تاثیر قرار دهد می‌باشند. ش از مجاری یا سازه‌های دیگر حفاظت تورم شوند. این پدیده‌ها می‌تواند باعث در برابر لغزش داشته و ظرفیت باربری ار خروجی سازه‌های هیدرولیکی باید پایدار های خرابی محتمل ۱- نواحی نفود پذیر پی و تکیه‌گاه‌ها ۲- شواهد ظاهری با بازرسی مستمر ۳- معیارهای طراحی فیلتر ۴ مشاهده تغییرشکل‌های سریع ۵- جزیی بودن نشست‌های ناهمگون ۱- حداقل ضریب اطمینان لشزش پی در شرایط عادی ۱/۳ ۲- حداقل ضریب اطمینان در شرایط زلزله ۱/۱ ۳- کنترل تغییر شکل‌های ناشی از زلزله براساس شرایط و قضاوت مهندسی کنترل ارتفاع آزاد برای کار کرد صحیح سرریزها با توجه به هیدروگراف سیلاب کنترل رد آزها ایمنی سد را تهدید می‌نماید. ری از هرگونه جابه‌جایی فقلی که سیب دیدگی یا جدایی درزها یا هر شوند. پی‌ها و خاکریزهای درجا با آسیب دیدگی درزهای آب‌بندی شده ن برای جلوگیری از نشست‌های -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول -ارزیابی ایمنی سدها و سازه‌های وابسته ۰.۳ ۶-۱2-۱- سدهای سنگریزه‌ای با رویه آب‌بند انواع رویه‌های آب‌بند مورد استفاده در سدها عبارتند از بتنی سیمانی مسلح به میلگرد یا الیاف, بتنی آسفالتی» فلزی و لاستیکی و پلیمری. سدهای سنگریزه‌ای با رویه و پی آنها باید کلیه الزامات پایداری سدهای خاکی را برآورده نمایند. یک‌پارچگی رویه بالادست تحت اثرات نشست. زوال ناشی از اشعه ماورای بنفش و سایر عواملی که منجر به نشست بیش از حد مجاز می‌شوند باید تامین شود. تراوش یا نشت از سطح رویه باید در حد مجاز بوده و ایمنی سد را به خطر نیندازد. عملکرد رویه بستگی مستقیم به روش اجرایی» جزییات درزها و مشخصات پایه یا ریشه رویه دارد. در ارزیابی و بازنگری ایمنی, نقشه‌ها و جزییات اجرایی نهایی باید به دقت بررسی شده» در صورت امکان به طور کامل بازدید گردیده و مقادیر نشست و ترک‌های احتمالی مورد اندازه‌گیری و ارزیابی قرار گیرند. بخش عمده‌ای از ترک‌های مشاهده شده در رویه‌ها مربوط به مشکلات زمان ساخت و عدم استفاده از طرح اختلاط و برنامه بتن‌ریزی و عمل‌آوری مناسب و نیز آرایش نامناسب میلگردها می‌باشد که باید در هنگام شروع أب‌گیری مورد ارزیابی قرار گیرند. رویه‌ها معمولا در پنجه بالادست به یک پایه یا دال که به سنگ بستر یا دیوار آب‌بند به طور کامل متصل و مهار شده است. منتمی می‌شوند. درزهای اتصال غیر صلب در غشای رویه باید با نوار آب‌بند قالب‌گیری شده یا با قابلیت انبساط کافی ساخته شده باشند. در زمان آب‌گیری» اتصال رویه با پایه یا دال مذکور دچار تغییر شکل می‌شودء لذا در جهت اطمینان دو یا سه سری نوار آب‌بند بسته به عمق آب دریاچه» در این محل مورد استفاده قرار می‌گیرد. نشست بدنه سنگریزه‌ای می‌تواند اثر منفی بر یک‌پارچگی رویه آب‌بند بگذارد. لذا در حین اجرا لایه‌های بدنه باید در ضخامت‌های کم‌تر متراکم شوند. در هر حال اثرات ناشی از نشست‌های بدنه بر رویه باید مورد ارزیابی قرار گیرد. علاوه بر موارد فوق: - در رویه بتن آسفالتی بالادست تاثیر چرخه یخ- ذوب باید به طور ویژه بررسی شود. - رویه‌های فلزی باید سامانه حفاظتی مناسب در برابر خوردگی داشته باشند. - در رویه‌های بتنی الزامات ترک‌خوردگی و فواصل درزبندی و آب‌بندی درزها باید به دقت کنترل شود. - رویه‌های لاستیکی یا پلیمری و کامپوزیت‌ها باید به طور مناسب در برابر عوامل مخرب که باعث پارگی یا ایجاد شکاف ۵-۱۶-۱- ارزیابی پایداری با استفاده از اطلاعات ابزار علاوه بر تحلیل‌های ژئوتکنیکی با بررسی اطلاعات ابزار دقیق می‌توان تخمینی از وضعیت ایمنی و پایداری سد به‌دست آورد. این بررسی‌ها در دو مرحله قابل انجام است که عبارتند از بررسی مستقیم اطلاعات ابزار و دیگری استفاده از اطلاعات ابزار برای دقیقی نمودن فرضیات طراحی و دقیق نمودن تحلیل‌های ژئوتکنیکی مربوط. حدود مجاز تغییرات عامل‌های محاسبه شده براساس نتایج قرائت شده از ابزار» عموما در مرحله طراحی مشخص می‌شود. در جدول (۱۰-۱) مشخصات ارزیابی پایداری سدهای خاکی با استفاده مستقیم از اطلاعات ابزار به‌همراه معیارهای حداقل برای کنترل -------- صفحهٔ بعد -------- 2 [ نوع ابزار ۱- مسوولید ۹۵-۹- ۱-۱۵-۹۱ در این نظر این ر نایج ارائه شده است. درصورتی که طراح سد یا دفتر ایمنی و پایداری قابل پذیرش شاخص‌های عملکر زه‌گیری (پس از پایان ساخت. حی وان معیار کنترل مقدماتی و اولیه . جدول ۱۰-۱- ارزیابو با دقت خوب فشار آب حفره‌ای در نقاط حساس بدنه و پی و تکیه‌گاه‌ها قابل اندازه‌گیری باشد بررسی وضعیت تنش در هسته سد و ارائه الگو و مقدار تغییر شکل‌های بدنه ۱- حداقل با فاصله ۱۵ متر در تاج خاکریز ۱- خروجی زهکش‌ها ۲ هر جا که تراوش قابل توجه مشاهده شده است با توجه به لرزه‌خیزی منطقه و ابعاد و طبقه‌بندی سد کنترل پایداری سدهای ب - کلیات بخش معیارهای ارزیابی طراحی . دیوارهای حایل مورد بررسی قرار اه نتایج قرائت‌ها و بررسی د ارائه شده در جدول (۱- ن آب‌گیری» حین بهره‌بر برای سدهای خاکی با ه مقدماتی پایداری سدهای حفره‌ای کنترل نواحی مستعد برش و داخلی بدنه سطحی بدنه و تکیه‌گاه‌ها ۱ بررسی تغییرات جریان تراوش واقعی ی و پایداری سازه‌های بتنی نما ی ارزیاب ی ایمنی و اقدامات اه اولیه معیارهای زیر را براورده داری عادی و تحت بارهای فو خاکی با استفاده مستقیم از اطا نسبت فشار آب حفره‌ای 1 در عمق ] ۱- نسبت تنش قائم قرائت شده به ۲- نسبت تنش افقی به قائم ۲- جابه‌جایی افقی تاج ۱ بده خروجی ۲- مشاهده یارهای آرزیابی ارائه شده با تو مطراری در سدها و سازه‌های وابسته ۰.۰ ۰ مشخصات مصالح هسته و خاکریز (عات ابزار ۰ ۰ ۱ معیار پذیرش تجربی ‏ (با توجه به مشخصات سد تعیین می‌شود) کم‌تر از منحنی ایستابی طراحی کم‌تر از ۰/۵ در شرایط عادی و کم‌تر از ۷ در شرایط بارهای فوق‌العاده ۱- بیش‌تر از ۱/۵ در شرایط عادی ۲- کم‌تر از ۰/۵ در شرایط عادی در طول زمان باید سیر کلی نزولی داشته باشد بعد از آغاز بهره‌برداری» نشست کم‌تر از ۲ ارتفاع سد و جابه‌جایی کم‌تر از 7/۵۰ نشست قابل قبول است ۱( تغییر بده کم‌تر از ۸۱۰ در تراز یکسان قابل صرف‌نظر است ۲ گل آلود نبودن و نبود ذرات ریز خاک کم‌تر از شتاب مربوط به زلزله سطح بهره‌برداری 0185 جه به ویژگی‌های سازه‌های مورد -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - ارزیابی ایمنی سدها و سازه‌های وابسته ی سدهای بتنی به سه نوع عمده دسته‌بندی می‌شوند که عبارتند از سدهای وزنی معمولی و غلتکی, سدهای پایه‌دار و سدهای قوسی و هم‌چنین اشکال ترکیبی و خاص آنها. سدهای سنگریزه‌ای با رویه بتنی جز سدهای بتنی محسوب نمی‌شوند. لکن برای طراحی بخش‌های بتنی آنها می‌توان از ضوابط این بخش کمک گرفت. معیارهای ارائه شده در این بخش برای سازه‌های روی پی سنگی یک‌پارچه بدون ناپیوستگی‌ها و شکستگی‌های شدید قابل اعمال می‌باشد. سازه‌های بتنی قرار گرفته روی خاک‌ها یا سنگ‌های ضعیف و خرد شده و گسل‌ها باید با روش‌ها و معیارهای مختص این شرایط و با رعایت ملاحظات ژئوتکنیک پی در بخش (۱- ۱۴) مورد آرزیابی قرار گیرند. سطح ایمنی مورد نظر برای ارزیابی سدها و سازه‌های آبی بتنی با توجه به عواقب شکست این سازه‌ها تعیین می‌شود. عواقب مورد نظر با توجه به دسته‌بندی فصل اول این راهنما تعیین می‌شوند. طرح‌هایی که در مرحله ساخت طبق معیارهای طراحی خاص طراحی و اجرا شده‌اندء باید در مرحله ارزیابی» پاسخگوی معیارهای حداقل این راهنما باشند. در غیر این‌صورت با ارائه دلایل و شواهد مستند باید ایمنی آنها به اثبات برسد. ارزیابی ایمنی و طراحی سدها و سازه‌های بتنی آبی باید توسط متخصصین مجرب انجام پذیرد. ۲-۱۵-۱- سرایط سازه و ساختگاه مقاومت و شرایط فعلی سازه و پی می‌تواند براساس روال مورد استفاده در طراحی سدهای جدید یا تحلیل سد موجود ارزیابی شود. درصورتی که بتن ضعیف یا سیب دیده به نظر برسد.ء عامل‌های مقاومتی آن باید با انجام آزمایش به‌دست آمده یا از فرضیات محافظه کارانه برای تعیین آنها استفاده گردد. درصورتی که نامعینی‌ها در تعیین عامل‌های مقاومتی تفاوت زیادی داشته باشند. می‌توان از روش ضرایب نامعینی جزیی در بولتن شماره ۶۱ کمیته بین‌المللی سدهای بزرگ تحت عنوان معیارهای طراحی سدها استفاده نمود. برای سدهای با عواقب زیاد و خیلی زیاد باید با تعبیه ابزار دقیق کافی در سازه و پی» رفتار آن پایش شده و ایمنی براساس اطلاعات به‌دست آمده» مورد ارزیابی قرار گیرد. در بازنگری ایمنی در شرایط معمولی مرور طراحی» گزارش‌های اجرایی و سابقه رفتار همراه با بازرسی کفایت می‌کند. اما در صورت مشاهده کمبود یا ناقص بودن اطلاعات موجودء آزمایش‌های برجای غیر مخرب و نمونه‌گیری و آزمایش مورد نیاز خواهد بود. مقدار و کفایت آزمایش‌ها و بررسی‌های تکمیلی نیز با توجه به عواقب شکست تعیین می‌شود. بازرسی و بررسی وضعیت نیز شامل موارد زیر است: - بازدید مشاهده‌ای سطوح نمایان بتن در داخل و خارج آب - نمونه‌گیری و آزمایش و آزمون‌های غیرمخرب کنترل کیفیت بتن - بازرسی و معاینه تمام اعضای سازه‌ای - بررسی و آزمون پی و شرایط تراوش و زهکشی و تعیین وضعیت محل تماس بدنه و پی اطلاعاتی که براساس آن بتوان ایمنی سازه‌ای را به طور مستمر ارزیابی نمود» از ارزش زیادی برخوردارند. آگاهی از رفتار سازه و پی آن می‌تواند با مطالعه شرایط موجود سازه براساس اطلاعات ابزاربندی و اندازه‌گیری‌های بیرونی و مشاهدات عینی تحقق یابد. -------- صفحهٔ بعد -------- 7 راهنمای ار زیاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته شرایط و وضعیت محل تماس سازه و پی باید با جزییات کافی به منظور لحاظ نمودن در آرزیابی‌های سازه‌ای مشخص گردد. سازه‌های بتنی محتوی پساب و مواد شیمیایی بیش‌تر در معرض زوال بوده و معمولا اقدامات علاج‌بخشی بیش‌تری برای آنما مورد نیاز است. بتن سازه‌ای که دچار زوال بیش از حد شده باشد» باید با بتن جدید جایگزین شود. معیارهای پایش و بررسی زوال باید در دستورالعمل بهره‌برداری» نگهداری و پایش به طور کامل مشخص شود. بررسی معیارهای دوام و ارزیابی عمر مفید باقی‌مانده سازه بتنی در این زمینه بسیار حایز اهمیت است. برای انجام این کار می‌توان از راهنمای تخمین عمر مفید سازه‌های بتنی موسسه بتن آمریکا (۸)1365-113) کمک گرفت. ۳-۱۵-۱- بارگذاری بارهای زیر باید در ارزیابی ایمنی سدها و سازه‌های بتنی وابسته درنظر گرفته شود: ۱- بار مرده سازه‌ها و تجهیزات دایمی ۲ حداکثر تراز نرمال آب با درنظر گرفتن بحرانی‌ترین تراز پایاب ۳ حداکثر تراز سیلاب براساس سیلاب حداکثر طراحی و تراز پایاب متناظر با آن ۴ فشار آب داخلی و فشار برکنش در پی ۵- فشار استاتیکی و دینامیکی ناشی از یخ‌زدگی در مخازنی که پتانسیل یخبندان دارند. ۶ فشار قائم و جانبی خاک یا سنگ شامل اثرات روان‌گرایی و فشار رسوب ۷ حداکثر زلزله طراحی ۸ بارهای ناشی از دمای محیط و بتن که بر پایداری و توزیع تنش سازه‌های بتنی (خصوصا با درزهای تزریق شده در سدهای قوسی و پایه‌دار و نیز بتن‌های غلتکی) اثر می‌گذارند. در محاسبه بارها شرایط واقعی محل و داده‌های ابزاربندی باید درنظر گرفته شود. در سدهای جدید از اطلاعات نمونه‌های مشابه می‌توان بهره جست. فشار آب داخلی و فشار برکنش شالوده باید شرایط واقعی یا طراحی تنش در سازه و پی را نشان دهند. در شرایط پس از زلزله, ایجاد درزه‌ها و ترک‌ها و تغییرات احتمالی در شالوده و سازه باید در محاسبه فشار برکنش و فشارهای منفذی آب درنظر گرفته شوند. به طور محافظه کارانه می‌توان فشار ناشی از حداکثر تراز آب در ترک‌ها و درزهای ناشی از زلزله را در ارزیابی اعمال نمود. در محاسبه بارهای حرارتی استاتیکی ناشی از یخ‌زدگی» شرایط منطقه و اطلاعات بهره‌برداری باید در نظر گرفته شود. بارهای دینامیکی ناشی از یخبندان نیز در موارد لزوم باید محاسبه شود. در بحث یخ‌زدگی, امکان و نحوه یخ‌زدگی در ورودی دریچه‌های تاسیسات تخلیه آب باید مورد بررسی دقیق‌تر قرار گیرد. بار استاتیکی ناشی از یخبندان به دو صورت فشار ناشی از انبساط یخ و جرم افزوده بر سازه‌ها می‌باشد. مهم‌ترین بار دینامیکی یخ ضربه قطعات شناور آن هنگام عبور جریان از سرریز و آبگیرها می‌باشد. تعیین دقیق این بارها بسیار مشکل بوده و اغلب به طور تجربی و تخمینی براورد می‌شوند. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - ارزیابی ایمنی سدها و سازه‌های وابسته ۷ 2-۱۵-۱- ترکیبات بارگذاری ۱-2-۱۵-۱- بارگذاری عادی بارهای دایمی و بهره‌برداری برای شرایط تمام فصول سال باید درنظر گرفته شوند. این بارها شامل وزن» تراز حداکثر بهره‌برداری آب در دریاچه و فشار برکنش و داخلی آب و تراز پایاب متناظر با آن» فشار رسوب و فشار جانبی خاک و بار ناشی از یخ‌زدگی و بارهای حرارتی در طول بهره‌برداری می‌باشند. ۳-2-۱۵-۱- بارگذاری غیرعادی حالت اول بارگذاری غیرعادی مربوط به شرایط پس از زلزله و برای حالتی است که هرگونه ترک‌خوردگی یا درز در ببتن» شالوده یا محل تماس آنها شناسایی شود. در این حالت تحلیل پایداری باید تحت بارهای مرده تراز حداکثر آب, فشار خاک و رسوب؛ وضعیت جدید فشار برکنش و منفذی آب در حالت ترک خورده پس از زلزله انجام شود. در مناطق دارای بارهای حرارتی ممتد.ء این اثرات نیز باید مد نظر قرار گیرند. حالت دیگر بارگذاری غیرعادی گرفتگی زهکش‌ها است که ممکن است به علت وقوع زلزله یا تحت هر شرایط دیگر مانند مشکلات طراحی و بهره‌برداری اتفاق بیفتد. در این حالت وضعیت جدید فشار برکنش و منفذی آب در شرایط گرفتگی زهکش‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. فشار آب داخلی یا حفره‌ای در سازه در طول عمر آن, ممکن است بر اثر عوامل زیر دچار تغییر شود: ۱ زوال بتن در اثر سال‌خوردگی و سایر عوامل محیطی ۲- گرفتگی تدریجی زهکش‌ها و کاهش کارایی آنها به مرور زمان ۳ تغییر مکان‌هاء ترک‌ها و بازشدگی تحمیلی درزها ناشی از نشست و حرکات لرزه‌ای زمین ۳-۶-۱۵-۱- بارگذاری سیلاب تمام بارهای عادی غیر از بار یخ و بارهای حرارتی باید به طور هم‌زمان با عبور حداکثر سیلاب طراحی درنظر گرفته شوند. در این حالت فشارهای داخلی آب و فشار برکنش متناظر نیز باید محاسبه شود. 2-5-1۱۵۱ بارگذاری زلزله تر کیب اثرات بارهای حرارتی و زلزله دارای پیچیدگی‌ها و نامعینی‌های زیادی است و در شرایط عادی در نظر گرفته نمی‌شود. لکن در مناطق دارای بارهای حرارتی و یخبندان طولانی این اثرات باید به‌نحو مناسب در بارگذاری اعمال شوند. -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ راهنمای ار زیاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته ۵-24-۱۵-۱- بارگذاری حرارتی کلیه بارهای عادی در ترکیب با بارهای حرارتی باید در سدهای بتنی قوسی و پایه‌دار درنظر گرفته شوند. اثرات حرارت در سازه‌های بتنی خصوصا سدهای قوسی و پایه‌دار از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. انبساط و انقباض ناشی از تغییر دما می‌تواند اثرات قابل توجهی بر سازه‌های بتنی وارد نماید. بارهای حرارتی ناشی از هیدراسیون سیمان در بتن‌ریزی سازه‌های بتنی خصوصا سدهای وزنی معمولی و بتن غلتکی جز بارهای زمان ساخت بوده و اثرات آنها در صورت لزوم تنها در ارزیابی ایمنی اولیه پس از ساخت درنظر گرفته می‌شود. در محاسبه اثر بارهای ارتی از مقاومت کششی بتن صرف‌نظر می‌شود. این بارها در ترکیب عادی بارگذاری» با ضریب ۱/۱ تا ۱/۵ افزایش داده می‌شوند. حرارنی ار معفاو بنن صر می‌سود. این بارها در بر ی بار تداری» با صر فرایشس می‌سو ۵-۱۵-۱- تحلیل و طراحی سدهای بتنی باید طوری طراحی شوند که شرایط زیر برای آنها اتفاق نیفتد: ۱(- لغزش در محدوده تماس بدنه و پی» در بدنه و در پی ۲ واژگونی سازه ۳ افزایش بیش از حد تنش و ترک خوردگی در بدنه و پی ۴ تراوش بیش از حد از پی و درزهای بین بلوک‌های بتنی بدنه ۱-۵-۱۵-۱- الزامات تحلیل ایمنی تحلیل ایمنی سدهای بتنی موجود باید با هدف ارزیابی قابلیت سد برای جلوگیری از وقوع شرایط مطرح در بخش (۵-۱۵-۱) انجام پذیرد. 1-۱۵-۱- ایمنی تحت بارهای استاتیکی پایداری لغزشی در امتداد بالادست به پایین‌دست و وضعیت تنش در محل تماس بتن و سنگ یا هر صفحه ضعیف دیگر در این محدوده» در ترازهای مختلف در بتن (خصوصا در قسمت‌های فوقانی و محل تغییر مقطع) باید مورد بررسی قرار گیرد. کنترل لشزش در سدهای پایه‌دار برای هر پایه کامل با الزامات مشابه با سد وزنی معمولی صورت می‌پذیرد. در سدهای قوسی لغزش عمدتا متوجه تکیه‌گاه‌ها بوده و باید کنترل شود. در کنترل پایداری لغزشی,» درنظر گرفتن اثرات فشارء تراوش آب» وضعیت موجود زهکش‌ها و پرده آب‌بند الزامی است. کنترل تنش فشاری در بتن و در پی در سدهای پایه‌دار به علت کاهش سطح مقطع بتن نسبت به سدهای وزنی معمولی از اهمیت بیش‌تری برخوردار است. در سدهای پایه‌دار با پی ضعیف‌تر» خصوصیات پی باید با دقت بیش‌تری تعیین شود. در این شرایط وضعیت پرده آب‌بند و پیوستگی آن با بدنه سد باید مورد توجه ویژه قرار داشته باشد. رفتار سدهای قوسی نسبت به سدهای وزنی و پایه‌دار دارای پیجیدگی‌های بیش‌تری است و پایداری آنها نیاز به درک صحیح رفتار سه‌بعدی این سدها دارد. کنترل تنش و پایداری در این سدها معمولا با روش بار آزمایشی یا روش اجزای محدود صورت می‌پذیرد. در تحلیل این سدها خصوصیات تغییرشکل پی و تکیه‌گاه‌هاء مراحل اجرایی» اثرات حرارت و جابه‌جایی‌های نامتقارن تکیه‌گاه‌ها باید لحاظ گردد. اثر درزهای افقی و عمودی نیز معمولا در تحلیل تفصیلی این سدها درنظر گرفته می‌شود. برای بررسی رفتار دقیق‌تر این سدها گاهی از مدل فیزیکی هم کمک گرفته می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- قصل اول - ارزیابی ایمنی سدها و سازه‌های وابسته ۹ در تحلیل سدهای بتنی هرگاه محل, مقدار»ء جچمت و مدت دوام ایحاد تنش‌های کششی طوری باشد که احتمال ایجاد ترک‌خوردگی مورد انتظار باشدء درنظر گرفتن اثرات ترک‌خوردگی در تحلیل ضروری خواهد بود. تمرکز تنش‌های برشی و ترک خوردگی در سدهای توخالی و یا متشکل از مصالح با خواص مختلف در محل تغییر خواص و در محل گالری‌های داخل بدنه سدها باید مد نظر قرار گیرد. سدهای پایه‌دار باید تمام ضوابط پایداری کلی را مانند سدهای وزنی برآورده نمایند. سایر سازه‌های بتن مسلح باید ضوابط آئین‌نامه طراحی سازه‌های بتن مسلح را نیز ارضا نمایند. بازرسی جامع و انجام آزمایش‌ها از بخش‌های اساسی و مهم برنامه بازنگری ایمنی سد است. در انجام این بخش از برنامه بازنگری ایمنی» آرزیابی هرچه دقیق‌تر مقاومت بتن خصوصا در محاورت درزها به منظور تعیین تنش‌های محاز دارای اهمیت فراوانی است. ۷-۱۵-۱- ایمنی لرزه‌ای تحلیل لرزه‌ای پایداری و تنش در سدهای بتنی وزنی در امتداد عمود بر محور (یا بالادست - پایین‌دست) باید انجام شود. درصورتی که هندسه سد احتمال تاثیر متقابل بلوک‌های بتن در امتداد محور سد در شرایط زلزله را ایجاب نمایدء تحلیل لرزه‌ای در این امتداد نیز ضروری است. احتمال وقوع این شرایط در دره‌های کم عرض بیش‌تر است. تحلیل لرزه‌ای پایداری و تنش در سدهای بتنی پایه‌دار در هر دو امتداد عمود بر محور سد و به موازات محور سد باید انجام پذیرد. در این سدها باید اثرات لرزه‌ای در امتداد محور و بر روی پایه‌ها با دقت کافی مورد ارزیابی قرار گیرد. تحلیل لرزه‌ای پایداری و تنش در سدهای بتنی قوسی باید به صورت مدل سه‌بعدی در هر دو امتداد صورت پذیرد. بررسی حرکات قائم زلزله خصوصا در مناطق نزدیک به مرکز زلزله یا واقع بر گسل ضروری است. در ترکیب حرکات قَائم و افقی مساله عدم هم زمانی مقادیر حداکثر مولفه‌ها باید در نظر گرفته شود. حرکات قائم زمین می‌تواند سبب تشدید نیروهای هیدرودینامیکی شود. در غیاب اطلاعات مربوط به مولفه قائم (در شرایط نیاز به اعمال) می‌توان آن‌را حداقل نصف مولفه افقی در نظر گرفت. ۱-۷-۱۵-۱- مدل‌سازی و خصوصیات مصالح برای تحلیل ایمنی راهکارهای مختلفی از مدل‌های ساده شده استاتیکی ارتحاعی دو بعدی به صورت دستی تا مدل‌های پیجیده دینامیکی و غیرخطی سه‌بعدی رایانه‌ای اجزای محدود وجود دارنده که نوع و طبقه‌بندی عواقب سد و میزان خطر در انتخاب آن موثر است. هر یک از روش‌های تحلیلی مبتنی بر شاخص‌های عملکردی خاصی هستند.ء که در آدامه مورد بحث قرار می‌گیرند. رویکرد مهندسی در تحلیل ایمنی سد. (خصوصا در برابر بارهای غیرمترقبه مانند زلزله) شروع با روش‌های ساده‌تر و محافظه کارانه‌تر و درصورت عدم حصول حاشیه ایمنی کافی و وجود موارد ابهام» دقیق کردن روش است. در هر صورت ارزشیابی نتایج نباید صرفا مبتنی بر نتایج محاسبات عددی بوده و تحربه و قضاوت مهندسی نیز باید حتما لحاظ گردد. این مورد اجزای سازه‌ای هستند.ء که رفتار آنها متاثر از اثرات دینامیکی جریان آب می‌باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- 7۰ راهنمای ا رز یاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وایسته تحلیل لرزه‌ای یا دینامیکی سدهای بتنی بسته به عواقب شکست سد و نوع و اندازه سد می‌تواند دارای سطح پیچیدگی‌های مختلف باشد. آثرات ترک‌خوردگی و آثرات اندر کنشی پی و مخزن با بدنه سد بسته به شرایط ممکن است در تحلیل درنظر گرفته شود. ملاحظات اصلی در مدل‌سازی برای تحلیل لرزه‌ای عبارتند از: ۱( مدل هندسی (دوبعدی یا سه بعدی) ۲ سختی و خصوصیات دینامیکی مصالح ۳ مدل میرایی و توزیع آن ۳ توزیع جرم ۵- شرایط مرزی و اثرات اندرکنشی مخزن و پی و آب حفره‌ای ۶- نحوه لحاظ ترک خوردگی در تعیین خصوصیات بتن باید حتی‌الامکان اثرات کهولت, ترک خوردگی و نوع بارگذاری در نظر گرفته شود. خصوصیات واقعی را می‌توان با مغزه‌گیری و انجام آزمایش استاندارد فشار تک محوری به‌دست آورد. مقاومت کششی بتن نیز از آزمایش‌هایی نظیر مدول شکست, شکافت کششی و کشش مستقیم قابل تعیین است. تعیین این مقادیر در محل درزها و محل تماس بلوک‌های بتن بسیار دارای اهمیت است. برای در نظر گرفتن اثرات ترک خوردگی در مدل‌های میرایی لزجی» می‌توان بسته به گسترش ترک خوردگی» میرایی را از مقدار ۵ درصد میرایی بحرانی در حالت ترک نخورده به ۷ تا ۱۰ درصد در حالت ترک خورده افزایش داد. اثرات اندر کنشی پی را می‌توان با استفاده از فنرهای معادلء اثرات اندرکنشی مخزن را مدل جرم‌های افزوده و اثر فشار آب حفره‌ای را با افزودن مقادیر تنش داخلی در بدنه و پی و خصوصا در ترک‌ها در نظر گرفت. این مدل‌ها تحلیل حساسیت ورودی‌ها و تحلیل‌های برگشتی براساس اطلاعات پایش برای تنظیم عامل‌ها مورد نیاز می‌باشد. ۲-۷-۱۵-۱- روش تحلیل برای کنترل پایداری کلی سدها و تحلیل ایمنی لرزه‌ای سدهای دارای عواقب شکست متوسط و کم از روش‌های تحلیل خطی با بارهای شبه استاتیکی می‌توان استفاده نمودء اما برای سدهای دارای عواقب شکست زیاد و بسیار زیاد. انجام تحلیل‌های دقیق‌تر دینامیکی طیفی,» تاریخچه زمانی خطی یا تاریخچه زمانی غیر خطی بسته به شرایط و ابعاد سد ضروری است. اطمینان ندهد, لذا مناسب‌ترین رویکرد انجام تحلیل دینامیکی (طیفی یا تاریخچه زمانی) ارتجاعی خطی تحت زلزله تراز بهره‌برداری با معیارهای کنترل تنش و عدم ترک خوردگی و تحلیل دینامیکی غیرخطی تحت زلزله حداکثر طراحی یا ارزیابی ایمنی با مجاز بودن ترک خوردگی محدود و معیار عدم خرابی و شکست سد است. تحلیل طیف پاسخ برای آرزیابی رفتار دینامیکی خطی براساس پاسخ حداکتر مدی انجام می‌شود. برای این کار مدهای ارتعاش طبیصی سد و میرایی مربوط به آنها تعیین می‌شوند. تعداد مدها باید طوری باشد که حداقل ‎٩۰‏ درصد جرم در ارتعاش مشارکت داشته باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - ارزیابی ایمنی سدها و سازه‌های وابسته 7 در سدهای پایه‌دار پریودهای طبیعی ارتعاش سد معمولا اثرات بزرگنمایی بیش‌تری برحرکات زمین نشان می‌دهد و مدهای ارتعاش مهم بیش‌تری را دارا هستند. گرچه تحلیل لرزه‌ای برخی از این سدها به روش‌های شبه استاتیکی انجام می‌شودء اما تفاوت نتایج تحلیل دینامیکی و شبه استاتیکی در این سدها نسبت به سدهای بتنی وزنی معمولی بیش‌تر است. - تحلیل تاریخچه زمانی خطی تحلیل تاریخچه زمانی خطی برای آگاهی از تغییر رفتار خطی به غیرخطی و محل آنها با کنترل مقادیر تنش‌ها و تغییر شکل‌ها و تصمیم‌گیری در مورد نیاز به انجام تحلیل غیرخطی, (با اعمال حداقل ۳ تاریخچه زمانی ثبت شده یا مصنوعی مقیاس شده) صورت می‌گیرد. درصورتی که احتمال ترک خوردگی قابل توجه قبل از پایان زلزله وجود داشته باشدء تحلیل دینامیکی غیرخطی باید انجام شود. در تحلیل‌های دینامیکی لرزه‌ای سه بعدی سدها برای اعمال هم‌زمان اثرات زلزله در سه جهت متعامد» درصورتی که ترکیب واقعی مولفه‌ها براساس مطالعات لرزه شناسی قابل تخمین نباشد. از ترکیب با نسبت‌های ۳۰-۳۰-1۱۰۰ استفاده می‌شود. برای سدهای بزرگ با عواقب شکست بسیار زیاد این نسبت ۱۰۰:/-۴۰/-۴۰/ توصیه می‌شود. تحلیل غیرخطی کامل باید رفتار غیرخطی مصالح, ترک خوردگی, بازشدن درزها و لغزش آنها و تغییر شکل پی را درنظر بگیرد. در مدل‌های غیرخطی نحوه تعریف شرایط مرزی و میزان اتلاف انرژی در آنها بسیار مهم است. در تحلیل‌های غیرخطی معیار تنش خاصی معرفی نمی‌شود چرا که در حالت غیرخطی, عمدتا تغییر شکل یا کرنش معرف رفتار سازه بوده و تنش شاخص قابل درکی تلقی نمی‌شود. البته تحت شرایط و با احتیاطات خاص» می‌توان حداکثر ظرفیت‌های تنشی قابل تحمل مصالح سازه را برای کنترل رفتار غیرخطی به‌کار برد. از آنجائی که اغلب تنش‌های فشاری حداکثر در وجوه سازه رخ می‌دهد. در ارزیابی نتایج از اثر محصور کنندگی در افزایش مقاومت فشاری بتن صرف‌نظر می‌شود. شناسایی مدهای احتمالی خرابی براساس تفسیر نتایج تحلیل‌های غیرخطی صورت می‌پذیرد. - ملاحظات مربوط به پی تاثیر پی در پایداری سد می‌تواند به صورت فنر یا عامل‌های معادل یا با مدل‌های اندرکنشی در نظر گرفته شود. درصورتی که تحلیل لرزه‌ای نشان دهد که مقاومت برشی در پی سد در برخی نقاط پاسخگو نمی‌باشد. درکنترل پایداری لغزشی باید چسبندگی را کاهش داد یا از آن صرف‌نظر نمود. در پی‌های درزه دار با بلوک‌های مشخص برای کنترل تغییر مکان‌ها در پی می‌توان از مدل بلوک‌های صلب استفاده نمود. اثرات خرد شدگی و شکستگی در پی را نیز می‌توان با اصلاح عامل‌های مقاومتی پی درنظر گرفت. مدول تغییر شکل سنگ با در نظر گرفتن ناییوستگی‌ها و ناهمگنی, کم‌تر از مدول ارتجاعی توده همگن خواهد بود. عامل‌های اصلاح شده معمولا در یک محدوده تعیین شده و تحلیل حساسیت پایداری براساس آنها صورت می‌پذیرد. -------- صفحهٔ بعد -------- 7۲ راهنما یار زیاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته ۸-۱۵-۱- ساخص‌های عملکرد کنترل طراحی و آرزیابی سدهای بتنی وزنی باید براساس شاخص‌های عملکردی شامل موارد زیر انجام پذیرد: ۱ نقطه اثر برآیند نیروها ۲ تنش‌های قائم فشاری و کششی در پنجه و پاشنه ۳ تنش برشی متوسط در سطوح ۳ ضرایب لغزش و مقاومت ۵- وضعیت مشاهده شده سازه در محل ۹-۱۵-۱- نقطه اثر برآیند نیروها در مورد نقطه اثر برآیند نیروها باید موارد زیر را در نظر گرفت: - در حالت بارگذاری عادی نقطه اثر برآیند نیروها باید در یک سوم میانی سطح مورد بررسی قرار گیرد. - در حالت بارگذاری غیرعادی نقطه اثر برأیند نیروها باید در یک دوم میانی سطح مورد بررسی قرار گیرد. - در حالت بارگذاری فوق‌العاده مانند زلزله برآیند نیروها باید در محدوده داخلی سطح مورد بررسی قرار گیرد. این معیار نسبت به معیار ضریب واژگونی مناسب‌تر بوده و وضعیت توزیع تنش عمود بر سطح را بهتر نشان می‌دهد. ۱۰-۱۵-۱- تنش‌های قائم تنش‌های کششی به‌دست آمده از ارزیابی تحلیلی پایداری داخلی در بدنه سد و سازه بتنی» نباید از ۱۰ درصد مقاومت فشاری »؟ تجاوز نماید. در محل درزها این مقدار به ۵ درصد مقاومت فشاری محدود می‌شود. تنش‌های فشاری در بدنه سد و سازه بتنی خصوصا در پنجه سد نباید از ۴۵ درصد م! تجاوز نماید. ۱۱-۱۵-۱- تنش‌های برشی در مدل جسم صلب توزیع تنش برشی در سطح تحت فشارء به طور یکنواخت درنظر گرفته می‌شود. این تنش متوسط نباید از مقاومت برشی بی در سطح تماس بدنه و پی و از مقاومت برشی درزها در سطح درزها بیش‌تر باشد. برای تحلیل‌های دقیق‌تر می‌توان ۱۳-۱۵-۱- ضریب لغزش مقاومت سد یا سازه بتنی در برابر لغزش در هر صفحه دلخواه با بررسی ضریب لغزش» یعنی نسبت مقاومت برشی به نیروی برشی وارده آرزیابی می‌شود. دو حالت برای مقاومت برشی بتن باید درنظر گرفته شود که عبارتند از مقاومت برشی حداکثر و مقاومت مقاومت برشی حداکثر به صورت زیر محاسبه می‌شود: 70 +۰1۵۹ ۱0 ۸2۸ -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - ارزیابی ایمنی سدها و سازه‌های وابسته ۳ که در آن ,6 تنش عمود بر سطح است که بر سطح لغزش وارد می‌شود. 0 زاویه اصطکاک داخلی در سطح لغزش» :)۸ بخش تحت فشار سطح لغزش و 70 مقاومت آستانه برشی در غیاب تنش عمودی است. مقاومت برشی پسماند (یا پس از حداکثر مقاومت) عبارتست از: [ 27+ ۰۵۹0 ,]2۸ که در آن "0 زاویه اصطکاک لغزشی در سطح لغزش و ,2 مقاومت برشی اسمی پسماند است که از آزمایش به‌دست می‌آید و مقدار آن نباید از ۱۰۰۵ تجاوز نماید. در صورت عدم انجام آزمایش ,2 برابر صفر درنظر گرفته می‌شود. در صورت احتمال وجود سطوح لغزش غیرمستوی یا وجود ترکیب چند سطح لغزشء دقت کافی در محاسبه نیروی لغزاننده با محرک و سطح مقاوم لغزشی باید به‌عمل آید. در صورت وجود پی‌های سست و سنگ‌های درزه‌دار و لایه‌لایه امکان لغشزش در راستایی غیر از سطح تماس بدنه و پی باید با دقت کافی مورد بررسی قرار گیرد. در محاسبه مقاومت برشی حداکثر بتن حجیم» در صورت نبود نتایج آزمایش‌های ارزیابی مقاومت برشی بتن» حداکثر مقدار 70 برابر ع/۰ ۰/۱۷ برحسب مگاپاسکال توصیه می‌شود. در صورت مشاهده علایم ضعف و یا کیفیت نامناسب درزهای بین قطعات بتن؛ ۵ برای ارزیابی لغزش در امتداد درزها حداکثر نصف مقدار مورد استفاده برای بتن حجیم می‌تواند درنظر گرفته شود. مقادیر حداکثر 0 و "0 متناظر با برش در بتن حجیم و درز در غیاب آزمایش‌ها می‌تواند به ترتیب ۵۵ و ۴۵ درجه فرض شود. مقادیر ۰ "0 و 70 از آزمایش سه محوری یا آزمایش برش مستقیم در محدوده تنش عمودی موردنظر و با انجام اصلاحات مربوط به اثر اندازه سازه قابل حصول می‌باشند. ۱۳-۱۵-۱- وضعیت مشاهده شده سازه شاخص‌های اصلی عملکرد که براساس مشاهده وضعیت واقعی رفتار ثبت شده سازه تعیین می‌شوند عبارتند از: - دمای محیط و دمای بتن - انحراف و تغییر شکل‌ها نسبت به راستای قائم - قرائت‌های درزه‌سنج‌ها - تغییر مکان‌های نقاط مبنای سطوح سازه - فشارهای پیزومتری آب در پی - دبی خروجی زهکش‌های سازه و پی - قرائت‌های کشیدگی‌سنج‌ها از مهم‌ترین دوره‌های قرائت و ثبت اطلاعات فوقء زمان آب‌گیری اولیه و شروع بهره‌برداری و پس از اتمام ساخت سد (که در طی آنها دمای بتن هم به تدریج به دمای محیط نزدیک می‌شود) می‌باشد. بسته به ابعاده هندسه» شرایط محیطی و موقعیت سد. ممکن است چندین سال طول بکشد تا مقادیر قرائت شده بارها و تغییر شکل‌ها به حالت پایدار میل کند. برای سازه‌هایی که نوسانات -------- صفحهٔ بعد -------- 3 راهنمای ار زیاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته مورد پایش و بررسی قرار گیرد. ۱ سازه‌ها و سدهای بتنی وزنی» پایه‌دار و قوسی و پی آنها باید مقاومت کافی در برابر لغزش ناشی از انواع بارها و ترکیبات آنها ۲ بتن سدها و سازه‌ها باید در برابر تمام بارها و ترکیبات آنها در محدوده مجاز تنش‌ها و تغییر مکان‌ها قرار گیرند. ۳ پس از وقوع یا در هنگام حوادث غیرمترقبه و شدید از جمله سیلاب حداکثر طراحی و زلزله حداکثر طراحی, سد باید به وظیفه نگهداری آب مخزن به طور مناسب عمل نماید. ۴ معیار ایمنی سازه‌ها و تجهیزات وابسته به سد باید با توجه به عواقب شکست یا از کار افتادن آنها تعیین شود. ۵- بارهای استاتیکی و دینامیکی از جمله زلزله نباید یک‌پارچگی و عملکرد سازه‌ای تکیه‌گاه‌ها و سازه‌های نگهدارنده تحهیزات برای کنترل کفایت پایداری لغزشی» ضریب ایمنی پایداری و مقاومت در برابر لغزش برای سدهای وزنی و پایه‌دار نباید از مقادیر جدول (۱۱-۱) و برای سدهای قوسی نباید از مقادیر جدول (۱۳-۱) کم‌تر شود. برای سدهای واقع شده در دره‌های باریک با نسبت عرض به ارتفاع کم‌تر از حدود ۳ رفتار سه‌بعدی به پایداری کمک می‌کند. در صورت استفاده از مدل پایداری سه‌بعدی ضریب لغزش شاخص مناسبی برای پایداری لغزشی تلقی نمی‌شود. برای کنترل پایداری لغزشی در حالت زلزله علاوه بر روش شبه استاتیک, جابه‌جایی‌های زمین ناشی از اثرات زلزله هم باید مورد توجه قرار گیرد. ضرایب حداقل لغزش و مقاومت برای شرایط سد بلافاصله پس از زلزله در جداول (۱۱-۱) و (۱۳-۱) ارائه شده است. پس از وقوع هر زلزله شدید یا نسبتا شدید. باید عملیات بازرسی بلافاصله انجام گرفته و هرگونه آسیب یا خطر احتمالی شناسایی شده و نسبت به رفع آن اقدام لازم به‌عمل آید. در حین عملیات ترمیم یا علاج‌بخشی آسیب‌هاء حداکثر تراز بهره‌برداری ایمن باید مش‌خص جدول ۱۱-۱- مقادیر حداقل ضرایب اطمینان پایداری و مقاومت سدهای بتنی وزنی و پایه‌دار (براساس 15۸21 و ۲0۸) تر کیب بارگذاری غر عاد نوع شاخص عادی ,| زلزله حداکثر طراحی ۲ سیلاب حداکثر طراحی (پس از زلزله) اک رس ی ی ی ی یک سوم میانی در داخل محدوده در ی محدوده مگر در داخل محدوده ۰ ۵ ت آنی در خا / / بصورت آبی در خارع تن ی موقعیت نیروی برایند (مقدار سطح در فشار) -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - ارزیابی ایمنی سدها و سازه‌های وابسته 71 برای سدهای قفوسی تنش‌های فشاری متمرکز می‌تواند به اندازه مقاومت فشاری بتن از مقادیر مربوط به جدول (۱۳-۱) تجاوز شود. مهندس رئوتکنیک باید به طور جداگانه تنش‌های ایحاد شده در پی را با مقادیر مجاز مربوط کنترل نماید. جدول ۱۲-۱- مقادیر حداقل ضریب اطمینان پایداری و مقاومت در سدهای بتنی قوسی (براساس 113۸07 و 0۸)) سس سک ۱- حداکثر تنش مجاز ۱۰ مگاپاسکال می‌باشد. ۲- حداکثر تنش مجاز مقاومت فشاری بتن می‌باشد. با روش‌های مورد قبول مربوط به سازه‌های بتنی مسلح و بتن‌های حجیم مورد آرزیابی قرار گیرند. در کنترل پایداری لغزشی اگر ضریب حداکثر لغزش نتواند مقادیر جدول (۱۱-۱) را ارضا کندء درصورتی که معیار ضریب لغزشی دلایل منطقی کافیء کم‌تر از مقادیر جدول (۱۱-۱) نیز درنظر گرفته شود. استفاده می‌باشد. ۱۵-۱۵-۱- سدهای بتن غلتکی الزامات پایداری و عملکردی سدهای وزنی بتن غلتکی مشابه سدهای وزنی معمولی می‌باشد. در سدهای بتن غلتکی به علت افزایش حجم بتن و شرایط پیوسته بتن ریزی» مسایل کنترل حرارت هیدراسیون اهمیت بیش‌تری پیدا می‌کند. جهت اطمینان از پایداری داخلی و نگهداری مناسب آبء کنترل شاخص‌های زیر ضروری می‌باشد: - عملکرد رویه بتنی مسلح بالادست که به بتن غلتکی مهار شده است و به عنوان غشای آب‌بند و محافظ برای بتن غلتکی در برابر هوازدگی عمل می‌کند. - گالری‌های افقی زهکشی داخلی در ترازهای مختلف که با سوراخ‌های زهکشی عمودی به یکدیگر متصل می‌شوند و بررسی نحوه تخلیه آب جمع‌آوری شده از این طریق. - طرح اختلاط مناسب برای پیشگیری از واکنش قلیایی دانه‌ها و تأمین مقاومت مناسب در برابر یخ زدن و ذوب شدن و -------- صفحهٔ بعد -------- 77 راهنمای ارزیاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته - کنترل شرایط اجرایی بتن از جمله تنظیم دمای بتن‌ریزی بین حدود ۱۷ تا ۲۰ درجه سانتی‌گراد و کنترل دما پس از بتن‌ریزی» برای پیشگیری از افزایش بیش از حد گرادیان حرارتی در لایه‌های بتن غلتکی خصوصا در زمان آب‌گیری با أآب سرد در مخزن و نیز شرایط اجرا در هوای گرم در تابستان. - وضعیت اجرایی درزهای قائم و درزهای سرد در حین اجرا و مشخصات فنی آنها. - نحوه اتصال بتن‌های سازه‌ای به بتن غلتکی و نیز نحوه اتصال بتن غلتکی به پی. کنترل‌های سازه‌ای و پایداری اضافه بر سدهای بتنی وزنی عبارتند از: - پایداری برشی در امتداد درزهای بتن‌ریزی خصوصا درزهای سرد با در نظر گرفتن شرایط موجود فشار آب حفره‌ای در محل درزها. - عملکرد یکنواخت هسته و پوسته سد و بررسی وضعیت نیروها در محل تغییر خواص بتن از بتن معمولی به غلتکی یا از بتن غلتکی پرمایه به کم مایه. ۱۹۱1-۱۵-۱ ارزیابی پایداری با استفاده از اطلاعات ابزار علاوه بر تحلیل‌های ژئوتکنیکی با بررسی اطلاعات ابزار دقیق می‌توان تخمینی از وضعیت ایمنی و پایداری سد به‌دست آورد. این بررسی‌ها در دو مرحله قابل انجام است که عبارتند از بررسی مستقیم اطلاعات ابزار و استفاده از اطلاعات آبزار برای دقیق‌شدن فرضیات طراحی و انجام دقیق تحلیل‌های ژئوتکنیکی مربوط. حدود مجاز تغبیرات عامل‌های محاسبه شده (براساس نتایج قرائت شده از ابزار) عموما در مرحله طراحی مشخص می‌شود. در جدول (۱۳-۱) مشخصات ارزیابی پایداری سدهای بتنی با استفاده مستقیم از اطلاعات ابزار به‌همراه معیارهای حداقل برای کنترل مقدماتی نتایج ارائه شده است. درصورتی که نتایج قرائت‌ها و بررسی اولیه این معیارها را برآورده نکنندء موارد باید برای بررسی بیش‌تر به طراح سد یا دفتر ایمنی و پایداری سدها اعلام شود. مقادیر قابل پذیرش شاخص‌های عملکرد ارائه شده در جدول (۱۳-۱)» بسته به نوع و ابعاد سدء مشخصات بتن و دوره اندازه‌گیری (پس از پایان ساخت» حین آب‌گیری» سال‌های اول بهره‌برداری» حین بهره‌برداری عادی بلند مدت و تحت بارهای فوق‌العاده مانند زلزله) متغیر بوده و صرفا به‌عنوان معیار کنترل مقدماتی و اولیه برای سدهای بتنی می‌باشند. قرائت‌های ابزار اصلی در پی و تکیه‌گاه‌های سد بتنی از جمله سلول فشار و کشیدگی‌سنج و هم‌چنین دیگر ابزار بدنه سد مانند تنش‌سنج و کرنش‌سنج و سایر موارد نیز باید به طور جداگانه مورد بررسی قرار گیرند. در سدهای قوسی شاخص‌های دارای اولویت اول, دما و تغییر شکل انحرافی» در سدهای وزنی معمولی» تغییر شکل‌ها و زیر فشار» در سدهای بتن غلتکی زیر فشار و فشار در بین لایه‌ها و دما و در سدهای پایه دار نشست‌های نامتقارن و زیر فشار در بلوک‌ها می‌باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - ارزیابی ایمنی سدها و سازه‌های وابسته 1۷ جدول ۱۳-۱- ارزیابی مقدماتی پایداری سدهای بتنی با استفاده مستقیم از اطلاعات ابزار معیار پذیرش! (با توجه به در صورت وجود گالری قائم پاندول مستقیم و در ف جابه جای هرگونه تغییر الگو یا روند افزایشی غیراین‌صورت پاندول معکوس باید گزارش شود به صورت مدفون در بتن خصوصا در ترازهای میانی و | اندازه‌گیری دمای بتن برای کنترل برای قضاوت در مورد نتایج سایر ابزار تحتانی بدنه ترک خوردگی خصوصا ترک سنج‌ها به کار می‌رود ارائه الگو و مقدار تغییر شکل‌های بدنه بررسی تغییر شکل‌های داخلی بدنه هرگونه تغبیر الگو یا روند افزایشی و تکمیل نتایج پاندول‌ها باید گزارش شود خروجی زهکش‌ها و هرجا که تراوش قابل توجه بررسی تغییرات جریان تراوش تغییر بده کم‌تر از ۸۱۰ در تراز مشاهده شده است یکسان مخزن قابل صرف‌نظر است در محل درز ها و ترک‌های شناخته شده بررسی تغییر شکل‌های ترک یا درز کم‌تر از ۰/۱۳ میلی‌متر با توجه به لرزه‌خیزی منطقه و ابعاد و طبقه‌بندی سد | مقایسه حرکات لرزه‌ای پیش‌بینی کم‌تر از شتاب زلزله سطح ۱- مسوولیت استفاده از معیارهای پذیرش تجربی به‌عهده طراح با آرزیابی کننده است. ۱1-۱- سازه‌های هیدرولیکی جنبی ۱-۱۹-۱- ظرفیت تاسیسات تخلیه آب مخزن تاسیسات تخلیه مخزن باید با لحاظ کردن اثرات مخزن بر روندیابی» ظرفیت کافی برای عبور سیلاب طراحی و کنترل را داشته ۱ سازه‌های خروجی در صورت نیاز قابلیت عبور دادن اجسام و قطعات یخ شناور را داشته باشند. ۲- سازه‌های انتقال آب تحمل عبور سرعت‌های حداکثر طراحی را دارا باشند. ۳ سازه‌های مستهلک کننده آنرژی جریان» در خلال عبور سیلاب طراحی و کنترل دچار خسارت عمده نشوند. در بازنگری ایمنی» ظرفیت سرریزها و سایر تاسیسات تخلیه باید براساس شرایط واقعی و فعلی سد و سازه‌های وابسته و آخرین تغییرات برنامه بهره‌برداری تعیین شود. منحنی‌های بده تراز سیلاب باید با استفاده از اندازه‌گیری‌هاء روش‌های جدید مهندسی., فرضیات اصلی طراحی و شرایط موجود مورد ارزیابی قرار گیرند. درصورتی که این منحنی‌ها نادرست بوده یا در دسترس نباشند. منحنی‌های جدید باید در مطالعات ارزیابی ایمنی تهیه گردند. درصورتی که سد نیروگاه برقابی داشته باشد. معمولا فرض می‌شود که در خلال عبور سیلاب طراحی, نیروگاه در مدار نباشد. البته در این حالتء زمان عبور سیلاب با توجه به کارکرد نیروگاه نباید از حد متعارف و قابل قبول بیش‌تر شود. در شرایطی که مخزن سد کوچک بوده و تحمل سیلاب‌های مداوم فصلی با هیدروگراف‌های طولانی و ممتد را نداشته باشد.ء نیروگاه در مدار در نظر گرفته شده و فقط در سیلاب‌های بزرگ متوقف می‌شود. اگر محاسبات هیدرولیکی تفصیلی با فرض در مدار بودن نیروگاه در حین سیلاب در ورودی و خروجی انجام شده باشد. مطابق فرضیات آن عمل می‌شود. در این حالت با توجه به وضعیت تاسیسات آبگیر و انتقال آب نیروگاه در زمان سیلاب ملاحظات زیر باید مد نظر قرار گیرند: - انتخاب ظرفیت تخلیه مناسب برای توربین‌ها در شرایط بدون بار -------- صفحهٔ بعد -------- 7۸ راهنمای ار زیاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته - خارج کردن نیروگاه از مدار در صورت وجود احتمال تجاوز تراز پایاب نسبت به تراز مجاز غرقابی نیروگاه - اصلاح منحنی‌های بده تراز نیروگاه در شرایط بهره‌برداری براساس تراز پایاب در حین سیلاب - تمهیدات کنترل محدوده فشار در مجرای پایاب نیروگاه از ظرفیت تخلیه نیروگاه‌ها با در مدار قرار دادن آن یا استفاده از سامانه کنار گذرء برای کمک به تخلیه بده سیلاب در شرایط فوق‌العاده و با رعایت ملاحظات بهره‌برداری ایمن نیروگاه می‌توان استفاده نمود. در صورت عدم توانایی تاسیسات تخلیه در عبور ایمن سیلاب طراحی, تمهیدات لازم برای علاج‌بخشی, اصلاح و توسعه تاسیسات تخلیه و یا تغییر برنامه بهره‌برداری مخزن یا ترکیبی از این موارد باید در نظر گرفته شود. انتخاب راهکار نهایی بر مبنای تحلیل ریسک به منظور کاهش هزینه‌ها و علاج‌بخشی می‌تواند در دستور کار قرار گیرد. در غیاب معیارهای محاسباتی و تحلیلی و تجربیات مشابه موجود. گاهی لازم است در مطالعات ارزیابی ایمنی از مدل هیدرولیکی ۳۲-۱۹-۱- ملاحظات ایمنی تاسیسات تخلیه تاسیسات تخلیه در یک سد عبارتند از انواع سرریزهاء سیفون‌ها و مجاری عمقی و نیمه عمقی و برج‌های آبگیر. در این بخش ملاحظات ایمنی این تاسیسات ارائه گردیده است. ملاحظات ایمنی سرریزها شامل سازه ورودی» محجرای هدایت آب و سازه خروجی آن عبارتند از: - قابلیت استهلاک انرژی کافی برای جلوگیری از فرسایش و شسته شدن پنجه سد و پایین‌دست بدنه. - قابلیت عبور روباره‌ها و اجسام شناور یا مانع مناسب جلوگیری از ورود آنها به سرریز. - قابلیت اطمینان سامانه باز و بسته کردن دریچه سرریز در زمان مورد نیاز در هنگام سیلاب با در نظر گرفتن مواردی از قبیل - مقاومت کافی در برابر فشار برکنش و سایر نیروهای هیدرولیکی و هیدرودینامیکی در حین عبور سیلاب‌ها. سیلاب در شوت یا سازه خروجی شود. روگذری سیلاب باید برداشته شوند. - آمادگی دریچه‌هایی که در تمام وضعیت‌های یخ‌زدگی در مخزن با ظرفیت کافی باید کار کنند. - دسترسی مطمئن در تمام شرایط خصوصا برای سرریزهای کنترل شده. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - ارزیابی ایمنی سدها و سازه‌های وابسته 7۹ - حداقل ظرفیت تخلیه‌ای که تحت تاثیر خرابی یا آسیب‌دیدگی سازه‌های مرتبط با سرریز مانند ورودی و خروجی آن نباشد. در سدهای خاکی معمولا توصیه می‌شود که سرریزها به صورت فیوز یا کنترل نشده باشند. یعنی به محض بالا آمدن آب بیش از حد مجازء تخلیه به طور طبیعی آغاز شود. مگر این که اطمینان کافی در مورد عملکرد تاسیسات کنترل وجود داشته باشد. سیفون‌ها و برج‌های آبگیر از نظر ایمنی» تاسیسات تخلیه مناسب و خوبی تلقی نمی‌شوند. در این نوع سازه‌ها مشکلات مربوط به نیروهای افقی و قائم ناشی از یخ‌زدگی» خرابی برج آبگیرء خرابی پی» خرابی ناشی از آب شستگی از اطراف مجاری و گرفتگی ناشی از گیر کردن اجسام و قطعات شناور و یخ‌زدگی در داخل آن بسیار قابل توجه است. جهت پایش و جلوگیری از گرفتگی دهانه و داخل برج‌های آبگیر دسترسی ایمن به آن ضروری است. سایر تاسیسات تخلیه به غیر از سرریز باید دارای قابلیت‌ها و ویژگی‌های زیر باشند: - قابلیت بستن مسیر جریان در شرایط تخلیه با ظرفیت کامل - قابلیت بهره‌برداری در تمام مدت سیلاب بدون به‌خطر افتادن ایمنی تاسیسات و خود سد در آثر فرسایش پاین‌دست. کاویتاسیون» عبور روباره‌هاء ارتعاشات و افزایش سطح آب در پایین‌دست. - قابلیت بهره‌برداری ایمن شیرها و دریچه‌ها در تمام مواقع در حین سیلاب طراحی. - قابلیت تخلیه سریع آب تا تراز مورد نیاز در صورت پیش‌بینی نیاز به پایین آوردن سریع سطح آب مخزن برای تعمیرات یا - قابلیت بهره‌برداری ایمن پس از زلزله یا سایر حوادث غیرمترقبه محتمل. - سامانه برق اضطراری یا برق جایگزین برای کارکرد تجهیزات و سیستم‌های کنترل تاسیسات تخلیه. - دسترسی مطمئن در تمام شرایط خصوصا برای تاسیساتی که به صورت کنترل شده بهره‌برداری می‌شوند. ۳-۱۹-۱- ارزیابی ارتفاع آزاد مخزن و روگذری ارتفاع آزاد کافی برای تمام شرایط بهره‌برداری شامل سیلاب شدیدء طوفان شدید و زلزله باید تامین شده باشد. ریزش یا روگذری آب از تاج سد تنها تا حدی مجاز شمرده می‌شود که تهدیدی برای پایداری و ایمنی آن محسوب نگردد. در سدهای خاکی حداکثر تراز آب مخزن نباید از تراز فوقانی هسته آب‌بند سد تجاوز نماید. معیارهای تحلیلی و تجربی متعددی برای تعیین ارتفاع آزاد مخزن سدها در مرحله طراحی اولیهء در ادبیات فنی سدسازی وجود دارد که برخی از مراجع آزها در بیوست این راأهنما ذکر شده است. این معیارهاً عمدتا براساس زأویه» سرعغت. پروفیل و دوره بازگشت وزش باد در حالت عادی و سیلابی» شکل دریاچه و حداکثر طول خزش موج در بالادست و نوع سد و برخی شاخص‌های دیگر آرائه شده‌اند. معیارهای آرائه شده در این بخش مربوط به مطالعات بازنگری ایمنی می‌باشد که به طور خلاصه‌تر و با محور قرار دادن تاثیر برای سدهای خاکی و سنگریزه‌ای ارتفاع آزاد باید به‌قدری باشد که حداقل ۹۵ درصد امواج ایجاد شده بر اثر وزش باد یا طوفان, باعث روگذری آب از تاج سد نشوند. در صورتی می‌توان اجازه روگذری بیش‌تری داد که منجر به ایجاد خرابی یا تهدید ایمنی سد نگردد. به طور کلی تراز ایمن تاج سد باید شرایط زیر را تحمل و ارضا نماید: -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۰ راهنمای ار زیاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته - امواج ایجاد شده بر اثر باد با احتمال افزونگی سالانه ۰/۰۰۱ در مخزن با تراز حداکثر نرمال یا امواج به‌دست آمده از روابط سرعت - مدت دوام باد مورد انتظار»ء در طول عمر مفید پروژه. - امواج ایجاد شده بر اثر باد در بدترین شرایط منطقی در مخزن با تراز حداکثر سیلاب طراحی. برای مخازن یا سدهای کوچک باد با احتمال افزونگی سالانه ۰/۰۱ در نظر گرفته می‌شود. برای مخازن یا سدهای بزرگ متوسط حداکثرهای باد سالانه در نظر گرفته می‌شود. برای شرایط بینابینی باد مناسب با توجه به این دو حالت انتخاب می‌شود. از آنجایی که احتمال وقوع بدترین باد شدید هم‌زمان با حداکثر تراز مخزن کم بوده یا به عبارتی مخزن در ساعات کوتاهی در تراز حداکثر قرار داردء در محاسبه امواج ناشی از باد این مساله می‌تواند لحاظ شود. در سدهای خاکی اثر نشست تاج سد در تعیین ارتفاع آزاد اولیه در نظر گرفته می‌شود. لکن در حین ارزیابی باید از تطبیق نشست واقعی با مقدار پیش‌بینی شده اولیه اطمینان حاصل نمودء چرا که در غیر این‌صورت ارتفاع آزاد نسبت به فرضیات طراحی کاهش می‌یاید. در سدهای بتنی اجازه روگذری با توجه به موارد زیر داده می‌شود: - شرایط تکیه‌گاه‌ها و امکان آب‌شستگی و ناپایداری آنها در اثر روگذری - شرایط آسیب‌پذیری سازه‌های جنبی و سازه‌های واقع در پنجه سد مانند نیروگاه - شرایط پنجه و امکان فرسایش و شسته شدن آن و تهدید ایمنی سد - نیاز به تاج سد جهت دسترسی‌های بهره‌برداری و اضطراری - سایر عوامل در معرض تهدید در پایین‌دست سد خصوصا جان انسان‌ها برای سدهای بتنی با تکیه‌گاه‌های مقاوم در برابر آب‌شستگی و عواقب شکست متوسط یا کم» ارتفاع آزاد را می‌توان با مطالعه اقتصادی خسارات کاهش داد. برای سدهایی که احتمال ایجاد امواج اضافی به‌دلایل مختلف از قبیل لغزش شیب‌ها به داخل دریاچه وجود دارد» ارتفاع آزاد اضافی باید در صورت نیاز نظر گرفته شود. در هنگام لحاظ نمودن حالت‌های مختلف ایجاد موج در دریاچه» در مورد احتمال وقوع هم‌زمان آنها باید قضاوت مهندسی مناسب با توجه به شرایط محل به‌عمل آید. با توجه به چهار منشا اصلی موثر بر ارتفاع آزاد شامل باده لغزش شیب‌ها به داخل دریاچهء اختلال در کار کرد سرریز و نشست اضافی بدنه یا پی سدهای خاکی نسبت به فرضیات طراحی حالات ترکیبی زیر می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد: ۱- موج ناشی از باد حداکثر به‌علاوه نشست اضافی بدنه یا پی ۲- موج ناشی از لغزش شیب‌ها به داخل دریاچه به‌علاوه نشست اضافی بدنه یا پی به‌علاوه نشست بدنه یا پی در اثر حداکثر زلزله مورد انتظار در ارزیابی ایمنی در دوران بهره‌برداری با تکمیل اطلاعات هیدرولوژیکی و کاهش نامعینی‌هاء محاسبه ارتفاع آزاد باید مجددا انجام پذیرد. ۶-۱۹-۱- بررسی عملکرد سد حین سیلاب تمام تاسیسات تخلیه جریان باید با توجه به برنامه و منحنی سنجه از پیش تعیین شده» همیشه قابل بهره‌برداری باشند. این -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - ارزیاب ی ایمنی سدها و سازه‌های وابسته )۳ برنامه عملکرد سد و منحنی فرمان تاسیسات تخلیه در حین سیلاب که در دستورالعمل بهره‌برداری» نگهداری و پایش گنجانده می‌شود. تابع عوامل زیر است: - سطح آب در مخزن - سرعت افزایش سطح آب در مخزن - مقدار بارش برف و باران و مقدار توده برف موجود - مقطع زمانی در طول سال - پیش‌بینی‌های هواشناسی در صورت امکان انسداد تاسیسات تخلیه جریان در حین سیلاب» این حالت باید در طراحی اولیه در نظر گرفته شده یا راهکار جایگزین برای آن تعبیه گردد. ۵-۱۹-۱- بررسی عملکرد تاسیسات کنترل جریان شرایط بهره‌برداری سرریزء تاسیسات تخلیه و آبگیر نیروگاه‌ها و میزان عملکرد خودکار تجهیزات مربوط برای هر پروژه» با توجه به درصورتی که در وضعیت وقوع سیلاب احتمال خسارت وجود داشته باشدء عملکرد خودکار یا بهره‌برداری از راه دور تجهیزات توصیه می‌شود که امکان دسترسی سریع به‌دلیل سختی راه یا فاصله زیاد مشکل باشد. اطلاعات ابزار دقیق یا حسگرهای کنترل از راه دور تجهیزات باید توسط بهره‌بردار تفسیر شود. تجهیزات کنترل باید طوری طراحی شوند که در شرایط مورد نیاز بهره‌برداری عملیات باز و بسته کردن مجاری را به‌خوبی انجام دهند. ملاحظات مورد نظر در این زمینه, با توجه به خصوصیات و وضعیت محل آن تعیین می‌شود. اهرم‌های فعال کننده باید برای کلیه نیروهای سازه‌ای» هیدرولیکی و شرایط یخ‌زدگی طراحی شده باشند. در صورت نیاز اهرم‌ها باید قادر باشند به طور خودکار یا کنترل از راه دور عمل نمایند. تجهیزات کنترل آبگیرها باید در شرایط سیلابی قادر به بسته شدن باشند. درصورتی که بستن دریجه‌ها با کمک عامل دیگری غیر از وزن دریچه صورت می‌گیرد.ء سامانه برق اضطراری یا جایگزین باید برای آن در نظر گرفته شده باشد. 1-۱۹-۱- سامانه کنترل و ابزاربندی تاسیسات تخلیه در سدهای با عواقب شکست زیاد و خیلی زیادء تجهیزات باید دارای ابزاربندی لازم برای استفاده با سامانه کنترل از راه دور با خودکار در محدوده تمام شرایط کار کرد سازه‌های هیدرولیکی باشند. میزان و نوع تحهیزات کنترل باید براساس مطالعات مختص ساختگاه صورت گیرد. این ملاحظات برای انواع تاسیسات تخلیه متفاوت بوده و مهم‌ترین آنها به شرح زیر است: -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۲ راهنمای ارزیاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته - در سازه‌های تخلیه مانند مجاری و تونل‌ها تحهیزات مورد نیاز شامل دستگاه سنجش سرعت مجاز که در صورت تحاوز از حد تعریف شده بده ورودی را به طور خودکار کاهش می‌دهد. کنترل تراز آب مخزن و نرخ افزایش آن برای کنترل عملکرد این تاسیسات ضروری است. هم‌چنین موقعیت یا وضعیت دریچه‌ها باید به صورت محلی و از راه دور قابل کنترل باشد. - در سرریزها سطح آب و نرخ افزایش آن به عنوان علامت هشدار به‌کار می‌رود. هم‌چنین موقعیت یا وضعیت دریچه‌ها باید به صورت محلی و از راه دور قابل کنترل باشد. - برای لوله‌های آب‌رسان نیروگاه‌ها نیز در صورت احتمال خطرء سامانه بستن دریجه راس باید تعبیه گردد. ۷-۱۹-۱- تجهیزات اضطراری تاسیسات تخلیه در تاسیساتی که خرابی آنها منجر به عواقب زیاد و خیلی زیاد می‌شود. حداقل تجهیزات اضطراری» سامانه برق اضطراری با امکان نصب و کارکرد در طول زمان منطقی می‌باشد که در صورت لزوم به صورت دایمی تعبیه می‌شود. برای تعیین مشخصات تحهیزات اضطراری دایمی ملاحظاتی از قبیل در دسترس بودن» سرعت راه اندازی» ابعاد و ححم مخزن و سرعت افزایش سطح آب باید در نظر گرفته شود. تجهیزات برق اضطراری باید در صورت قطع برق به طور خودکار وارد مدار شده و تا زمان وصل مجدد برق قابلیت کارکرد مستمر برای تاسیسات مورد نظر فراهم نمایند. این تجهیزات اغلب از نوع دیزل ژنراتور هستند. تجهیزات برق اضطراری سیار نیز می‌تواند در صورت نیاز در نظر گرفته شود. برای تاسیسات با عواقب زیاد و خیلی زیادء سامانه کنترل و پایش باید در زمان قطع برق نیز قابلیت کارکرد داشته باشند. در صورت نبود سامانه مولد برق اضطراری» تجهیزات ذخیره برق» باتری و تجهیزات کمکی دیگر با ظرفیت کارکرد حداقل ۸ ساعت برای پشتیبانی از سامانه کنترل و پایش باید تعبیه شود. ۸-۱۹-۱- ظرفیت پایین آوردن سریع سطح آب مخزن در سدهایی که در معرض خطرات بالایی به علت وقوع زلزله یا زمین لغزه یا جابه‌جایی گسل هستند یا در شرایط موجود پتانسیل آب‌شستگی و فرسایش داخلی بالایی دارندء تاسیسات خروجی باید ظرفیت کافی برای پایین آوردن سریع سطح آب مخزن به تراز ایمنی را در صورت مشاهده علایم خطر داشته باشند. ظرفیت پایین آوردن سریع سطح آب در مخزن در سدهایی که دارای عواقب ناشی از شکست زیاد و بسیار زیاد می‌باشند یک قابلیت ارزشمند و درخور توجه تلقی می‌شود. پایین آوردن سطح آب باعث کاهش بارهای هیدروستاتیک و افزایش قابلیت بازرسی و تعمیرات در مورد سد و سازه‌های وابسته به آن می‌شود. درصورتی که اگر برای سدها با شرایط فوق چنین قابلیتی وجود نداشته باشد ممکن است خرابی‌هایی به شکل زیر رخ دهد: - شکست سازه‌های آبگیرء دیوارهای حایل و تاسیسات اصلی سد - خرابی یا کاهش قابلیت کنترل تراوش توسط سامانه آب‌بند سد و پی - شکست ناگهانی خاکریز یا سد در اثر نیروها و تغییر مکان‌های ناشی از زلزله - روگذری آب از سد و بروز تبعات ناشی از آن در سد و نواحی پایاب -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - ارزیابی ایمنی سدها و سازه‌های وابسته ۳۳ در شرایط وجود خطرات عمده و نیاز به ایجاد قابلیت کاهش سطح آب در مخزن در برنامه ارزیابی ایمنی رویکرد اصلی استفاده از روش‌های مبتنی بر ریسک و تعیین سرعت بهینه کاهش سطح آب و سرعت حدی آن می‌باشد. نکات مربوط به پایین آوردن سطح در ادبیات فنی موجود بین ۰/۳ تا ۰/۶ متر در روز ذکر شده است. محدوده این سرعت باید برای هر سد بتنی و خاکی توسط طراح با مهندس آرزیاب ایمنی تعیین شده و در اختیار بهره‌بردار قرار گیرد. ۱۹۷۷-۹- سایر ادنیه و تاسیسات وابسته در جدول (۱۴-۱) خلاصه مسایل و شاخص‌های مهم مورد ارزیابی برای بررسی ایمنی سازه‌های وابسته به سدها و سایر سازه‌های جنبی مر تبط با بهره‌برداری سد ارائه گردیده است. ارزیابی ایمنی سازه‌های ساختمانی» راه‌هاء تونل‌ها 9 سایر سازه‌هاً پس از ۱۸-۱- اثرات محیطی مورد بررسی قرار می‌گیرد. این موارد باید در چارچوب برنامه آرزیابی و بازنگری ایمنی و برنامه اقدامات اضطراری سد گنجانده شود. جدول ۱۶-۱- مهم‌ترین مسایل و شاخص‌های ارزیابی ایمنی ابنیه و تاسیسات وابسته سدها مهم‌ترین مسایل و شاخص‌های ارزیابی ایمنی سرریز بتنی روی بدنه با تکیه‌گاه سد خاکی ‏ | زیر فشار» ترک خوردگی و تراوش از درزهاء نشستء زوال و فرسایش سطحی بتن سرریز و شوت روی بدنه سد بتنی ترک خوردگی و تراوش از درزها و ترک‌هاء زوال و فرسایش سطحی بتن شافت‌های ابگیرهای داخل دریاچه ترک خوردگی و جابه‌جایی و انسداد حوضچه آرامش پایین‌دست زیرفشار, آب‌شستگی پایاب» فرسایش» گرفتگی, زوال مستهلک کننده‌های انرژی تونل‌ها و مجاری مدفون در پی یا تکیه‌گاه ‏ | ترک خوردگی و تراوش از درزها و ترک‌هاء تغییر قطر داخلی» زوال و فرسایش سطحی بتن راه‌های دسترسی» پل‌ها و دیوارهای حایل ‏ | ترک خوردگی, نشست. زوال بتن و خوردگی میلگردهاء ریزش شیروانی‌های مشرف به جاده یخ‌زدگی و گل شدن جاده کالورت‌ها و محاری عبور کننده از خاکریز تراوش آب از محاذات جداره‌ها و آب‌شستگی, نشست آسیب‌دیدگی و زوال ورق‌های فولادی» تراوش از آب‌بندهای لاستیکی یا فلزی, ترک خوردگی تکیه‌گاه‌ها و شیار دریچه. باز و بسته نشدن کامل, خوردگی, ورقه شدن پوشش حفاظتی» ارتعاش غیرعادی, از کار افتادن سیستم قدرت و انتقال نیرو ها ارتعاش غیرعادی, عدم باز و بسته شدن کامل, نشت. ترک خوردگی تکیه‌گاه‌هاء خوردگی, از کار افتادگی سیستم‌های قدرت و انتقال نیرو أآسیب‌دیدگی کابل‌ها و سرکابل‌ها و اتصالات. تغییر غیرعادی ولتاژ اختلال کار کرد تابلوهای کنترل به‌دلیل عدم آب‌بندی سامانه برق تاسیسات تاسیسات کنترل و مدیریت وسایل و راه‌های دسترسی, سامانه کنترل و ارتباطی» سامانه ابزار دقیق تغییرات غیرعادی بده و افزایش مسیرهای تراوش, ظهور چشمه‌های جدید در پایین‌دست. ظهور یا افزایش تراوش در دریچه‌ها و تاسیسات هیدرومکانیک مربوط سایر تغییرات غیرعادی کیفیت آب و رسوب‌گذاری در مخزن -------- صفحهٔ بعد -------- 3 راهنمای ارزیابی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته ملاحظات ارائه شده در این بخش به منظور بررسی اثرات محیط زیست بر ایمنی سد می‌باشد. محاسبات خسارت زیست‌محیطی ناشی از احداث سد و مخزن آن در مرحله طراحی سدها مورد مطالعه قرار می‌گیرد. از مباحث دیگر در بحث زیست‌محیطی, ارزیابی مطالعه می‌گردد. ۱-۱۸-۱- اجسام شناور و یخ در مخزن اجسام شناور و یخ در مخزن باید طوری کنترل شوند که باعث ایجاد هیچ‌گونه تهدید غیرقابل پذیرش برای ایمنی سد نگردند. کنترل منشاء اجسام شناور و ورود آنها به مخزن سد اولین اقدام در کاهش اثرات منفی آنها می‌باشد. درخت‌ها و گیاهان و سایر اجزای موجود در مخزن که امکان شناور شدن در سیلاب دارندء باید قبل از آب‌گیری سد جابه جا شده یا برداشته شوند. از طرف دیگر هرگونه فعالیتی» باعث افزایش ورود اجسام شناور از سرچشمه‌ها و رودخانه‌ها به مخزن می‌شود باید تحت نظر قرار گیرد. اجسام شناور و قطعات شناور و مستغرق در آب در صورت برخورد با تاسیسات تخلیه سدء ممکن است آأسیب‌های جدی به آنها وارد نمایند. وسعت این‌گونه خسارات بستگی به مقدار و اندازه اجسام شناور و نوع و شکل تاسیسات آبگیر و تخلیه مخزن و ورودی آنها دارد. اجسام شناور ممکن است باعث گرفتگی آشغال‌گیر ورودی‌ها گردیده و باعث کاهش ظرفیت دبی تخلیه آنها شوند. هم‌چنین ممکن است با برخورد به آشغال گیرها یا دیواره ورودی مجاری تخلیه و نیز بدنه داخلی مجرای تخلیه آسیب‌هایی به آنها وارد نمایند. تجمع اجسام شناور در اطراف ورودی‌ها و دریچه‌ها می‌تواند باعث ایجاد مشکلاتی در مانور تجهیزات هیدرومکانیکی شود. یخ زدگی آب مخزن نیز می‌تواند وضعیت‌های خطرناکی ایجاد نماید. وسعت این خطرات بستگی به مقدار یخ زدگی و ضخامت آن و نیز نوع سد و تاسیسات تخلیه و ورودی آنها دارد. یخ زدگی در اطراف ورودی‌ها و آشغال گیرها ممکن است باعث تاثیر در مسایل هیدرولیکی و نیز کاهش دبی خروجی گردد. انجماد آب در محدوده دریچه‌ها و تاسیسات مکانیکی مجاری تخلیه می‌تواند باعث ایجاد مشکل در بهره‌برداری از آزمها شود. در این حالت حتی احتمال برگشت بار الکتریکی در هنگام شروع به کار با روشن کردن تاسیسات وجود داشته که می‌تواند با تاثیر بر تاسیسات تامین برق و حتی سیستم برقی خود تاسیسات. کار کرد آنها را به شدت دچار مشکل نماید. در مناطق سردسیر امکان سقوط بهمن در دریاچه و احتمال ایجاد سیلاب یا سرریز ناگهانی از سد باید بررسی گردد. ۳-۱۸-۱- کناره‌های مخزن شیب‌های ناپایدار یا دارای پتانسیل ناپایداری در صورت وقوع بارها و شرایط فوق‌العاده یا در صورت پایین آوردن سریع سطح آب مخزن که می‌توانند منجر به ناپایداری‌های ژئوتکنیکی شیب‌ها شود.ء باید به دقت مورد پایش قرار گیرند تا باعث ایجاد تهدید و خطر غیرقابل پذیرش برای ایمنی سد و سازه‌های وابسته به آن نگردند. شیب‌های کناره‌های دریاچه سد باید جهت اطمینان از وضعیت پایداری و عدم تهدید ایمنی سد و سازه‌های وابسته به آن و نیز جان افراد و دارایی‌های آنها در بالادست و پایین‌دست سد مورد بررسی و مطالعه قرار گیرند. بر این اساس هرگونه تهدید برای ایمنی سد باید شناسایی شده و با ارزیابی عواقب آن اقدامات بهسازی و افزایش ایمنی تا سطح قابل قبول انجام پذیرد. معیارهای مربوط به سطح قابل قبول ایمنی در بخش (۵-۱) این راهنما ارائه شده‌اند. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول -ارزیابی ایمنی سدها و سازدهای وایسته ۳۰ در حین آب‌گیری یا بلافاصله پس از آن در یک مخزن ی شیب‌های نند عملیات بررسی دفیق از نردیک باید انجام شده تا از هرگونه خطر و ناپایداری جلوگیری به‌عمل آمده و اطمینان کافی از قابلیت بهره‌برداری ایمن از مخزن در تمام وضعیت‌های تراز آب در آن حاصل گردد. بررسی پایداری شیب‌ها در هنگام زلزله و سیلاب در بخش (۵-۱) مورد بحث قرار گرفته است. هم‌چنین مسایل در سدهای باطله پایداری شیب‌های مخزن در شرایطی نظیر خاکریزهای توده‌ای همگن, سدهای داخلی و خاکریزهای مرتفع شده اهمیت بیش‌تری پیدا می‌کند. در این سدهاً روش جابه‌جایی و تخلیه پساب‌ها و اثرات آن بر فرسایش و ناپایداری سد و سازه‌های وابسته به آن نیز باید مد نظر قرار گیرد. هر بخشی از دریاچه که به صورت طبیعی مانند یک مانع یا سد در برابر آب قرار می‌گیرد. درصورتی که بر اثر ناپایداری خطری برای ایمنی سد ایجاد نماید؛ باید مورد بررسی پایداری قرار گرفته و در صورت نیاز اقدام لازم در مورد تامین پایداری آن به‌عمل آید. بهره‌برداری ایمن از سد خللی ایجاد ننماید. به منظور پیدا کردن بخش‌هایی از کناره‌های دریاچه سد که به طور طبیعی مانند یک مانع در برابر آب عمل می‌کنند مانند امنداد خطالرأس‌های باریک و کوتاه, مخزن سد باید مورد بررسی و ارزیابی قرار گیرد. ناپایداری و شکست این موانع طبیصی ممکن است باعث رها شدن ناگهانی آب و مصالح دیگر به سمت سد شده و ایمنی آن را تهدید نماید. دره‌های محدود به دریاچه سد که قبلا با مواد رسوبی پر شده‌اند نیز ممکن است پس از آب‌گیری ناپایدار شده و رسوبات آنها به سمت دریاچه هجوم بیاورند. چنین مواردی نیز باید به طور سالانه و طی بازرسی‌ها مورد بررسی و ارزیابی قرار گیرند. می‌شود. پایداری این سدهای عموما مستغرق نیز باید برآورده شده باشد. نشت موضعی بیش از حد آب در نزدیکی سد از تکیه‌گاه‌ها یا دیواره‌های طبیعی مجاور آنهاء ممکن است یک‌پارچگی مخزن سد را به خطر انداخته و با منحر به فرار ناگهانی آب از مخزن شود. در حین آب‌گیری دریاچه بازرسی مشاهده‌ای و از نردیک کناره‌ها جمت قبول باید به عمل آید. ۳-۱۸-۱- کیفیت آب ملاحظات لازم در مورد پایش و کنترل اثرات مواد شیمیایی داخل آب مخزن» آب زیرزمینی و خاک بر سد و سازه‌های وابسته باید در نظر گرفته شده در صورت لزوم اقدامات محافظتی انجام پذیرد. منشا مواد شیمیایی خورنده و دارای اثرات اندر کنشی با مصالح سد و سازه‌های وابسته به آن ممکن است علاوه بر آب و خاک هوا و فاضلاب‌ها و عوامل انسانی نیز باشد. به‌علاوه اثرات آندر کنشی شیمیایی بین مصالح مختلف سد وسازه‌های جنبی نیز می‌تواند منحر به واکنش‌های مخرب برای آنها شود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳7 راهنمای ارزیابی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته کیفیت آب به طور کلی می‌تواند بر ایمنی سد خصوصا مخازن تامین آب شرب و کشاورزی تاثیر بگذارد و لذا باید تحت پایش و کنترل باشد. به‌عنوان مثال واکنش آب حفره‌ای اسیدی بر مصالح زهکش یک سد خاکی ممکن است منجر به ایجاد کریستال‌های جدید و مسدود شدن تدریجی زهکش شود. دامنه حملات شیمیایی محیطی بر مصالح سد و سازه‌های وابسته به آن از جمله بتن و فولاد در شرایط مختلف بسیار متفاوت است. یکی از بحرانی‌ترین این شرایط نفوذ مواد حلال سنگدانه‌ها به داخل بتن و شستن آنها و ایجاد مسیرهای تراوش و نشت آب و در نتیجه تاثیر بر فشار آب حفره‌ای تراوش و فشار برکنش و حتما نهایتا تهدید پایداری سد می‌باشد. انواع حملات شایع از طریق مواد شیمیایی محلول در آب و محیط اطراف سازه‌ها عبارتند از: - آب سبک - سولفات‌ها (از جمله سولفات منگنز که در آب‌های شور وجود دارد) - کلریدها (که از منشاهای عمده آزها نمک‌ها و نیز ضد یخ‌ها که در راه‌ها استفاده می‌شوند می‌باشد) - اسیدها (شامل پساب‌های صنعتی, اسید سولفوریک محلول در آب زیرزمینی و بارهای اسیدی) - رشد گیاهان (از جمله خزه‌هاء گل سنگ‌ها و جلیک‌ها که معمولا روی سطح بتن ایجاد می‌شوند) - اثرات مختلط (که نتیجه تخریبی آن در مقایسه با یک عامل تنها بیش‌تر خواهد بود) - نمک‌های دریایی (که معمولا" در نزدیک اقیانوس‌ها و دریاها و دریاچه‌های بزرگ به وفور دیده می‌شود) در سدهای باطله و جمع‌آوری پساب‌های صنعتی, مساله مواد شیمیایی باید با دقت بیش‌تری مورد بررسی قرار گیرد. در سدهایی که دریاچه آنها مورد استفاده های تفریحی هم قرار می‌گیرد. کیفیت آب باید به طور منظم کنترل شود. واژگونی تانکرهای سوخت و مواد شیمیایی به‌داخل مخازن سدها خصوصا مخازن تامین آب شرب و کشاورزی یکی از تهدیدات جدی زیست‌محیطی محسوب می‌شود. لذا تا حد امکان باید از عبور این وسایل نقلیه از تاج سد و کناره‌های مخزن جلوگیری نموده و یا تمهیدات و نظارت کافی در این زمینه انجام گیرد. در موارد عبور خطوط لوله نفت و سایر مواد شیمیایی از مخزن یا کناره‌های آن نیز باید تمهیدات ایمنی کافی برای پیشگیری از 2-۱۸-۱- محیط زیست پایش و محافظت سد و سازه‌های وابسته در برابر تهدیدهای انسانی و تهدیدهای ناشی از گیاهانء حیوانات. پرندگان و سایر موجودات باید مد نظر قرار گیرد. از رویش درخت‌ها و بوته‌های در روی بدنه خاکریز یا مجاورت بدنه سد و سرریزها و کانال‌ها و سایر سازه‌های وابسته باید جلوگیری به‌عمل آید. البته در مورد خاکریزهای کوچک استفاده از چمن کاری روی شیب‌ها می‌تواند به تثبیت آنها و جلوگیری از فرسایش و آب‌شستگی کمک نماید. باید توجه داشت که رویش بیش از حد گیاهان حتی چمن روی خاکریز و سازه‌ها باعث ایجاد مشکل در عملیات بازرسی و پایش شده و عوامل تهدید کننده‌ای مانند نشت بیش از حد و ترک‌خوردگی قابل مشاهده نخواهد بود. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - ارزیابی ایمنی سدها و سازه‌های وابسته ۳۷ در مورد حیوانات نیز بازرسی و پایش مرتب و موثر می‌تواند از فعالیت‌های مشکل‌ساز آنها جلوگیری نماید. به‌عنوان مثال سگ‌های آبی می‌توانند با ایجاد لانه خروجی‌های سد را مسدود نمایند. حیواناتی از قبیل خرگوش, موش کورء روباه و برخی حشرات با ایجاد حفره در بدنه سد ممکن است بر آن خسارت وارد نمایند. پرندگان نیز با ایجاد لانه در تجهیزات مکانیکی و الکتریکی ممکن است مشکلاتی برای عملکرد آنها به‌وجود آورند. صدف‌ها و حیوانات دریایی مشابه آن نیز ممکن است باعث گرفتگی دهانه ورودی به طور کلی در برنامه‌های درختکاری و گسترش فضای سبز اطراف سدها ملاحظات دسترسی برای پایش و بازرسی و معاینه سد و9 سازه‌های وابسته باید مد نظر قرار داشته باشد. ۱-۱۹-۱- رسوب و لجن انباشت و تجمع رسوب در مخزن» در مجاورت سد و تاسیسات تخلیه باید به طور مناسب مورد پایش و کنترل قرار گرفته و در صورت پیشرفت و امکان اثرگذاری بر عملکرد تاسیسات تخلیه و تخلیه مناسب و ایمن سیلاب. اقدامات علاج‌بخشی لازم در مورد در سدهای باطله‌ای که به منظور جمع‌آوری رسوبات و لجن یا در پایاب مراکز صنعتی مانند صنایع فلزی احداث می‌شوند. اثرات آنها بر پایداری و ایمنی سد و عملکرد سازه‌های وابسته باید مورد توجه قرار گیرد. در طراحی و ارزیابی ایمنی سد ملاحظات لازم برای کنترل و مدیریت رسوب به منظور جلوگیری از انبلشت بیش از حد آن در پشت سد و دریاچه باید در نظر گرفته شود. آنباشت بیش از حد رسوب و لجن در پشت سد می‌تواند مشکلات زیر را ایجاد نماید: - افزایش بار وارده بر سد و سازه‌های وابسته تهدید پایداری - ایجاد اختلال در عملکرد مکانیکی و هیدرومکانیکی تجهیزات و دریچه‌های تخلیه - تاثیر بر خصوصیات هیدرولیکی تخلیه جریان از مجاری تحتانی و سرریزها و در نتیجه ایجاد بارها و مشکلات ثانویه - فرسایش و خوردگی مجاری تخلیه تحتانی در اثر عبور جریان غلیظ - افزایش بار لرزه‌ای وارد بر سد و سازه‌های وابسته به دلیل افزایش وزن مخصوص - ایحاد مشکل در اجرای ایمن برنامه بهره‌برداری و نگهداری در شرایط عادی و اضطراری و در نتیجه کاهش سطح ایمنی سد - ایجاد اثرات ثانویه مانند بارهای ناشی از روان‌گرایی و گسترش جانبی رسوبات انباشته شده در هنگام زلزله - مسدود نمودن مجاری تخلیه تحتانی - کاهش کارایی سدهای تغذیه مصنوعی آب‌های زیرزمینی با مسدود نمودن و کاهش نفودذپذیری بستر - کاهش حجم مفید مخزن ودر نتیجه تاثیر در برنامه بهره‌برداری» کاهش آب تنظیم شده و ظرفیت کنترل سیلاب عوامل موثر در میزان رسوبات ورودی به مخزن عبارتند از: - وجود مصالح تحکیم نشده و قابل شستشو به وسیله سیلاب در سرچشمه‌ها و بالادست سد -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ راهنمای ارزیاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته - نبود پوشش گیاهی مناسب و برنامه آب‌خیزداری مناسب در حوضه آبریز سد - از بین رفتن پوشش گیاهی و مراتع به علت چرای بیش از حد دام آتش‌سوزی در جنگل‌ها و تغییرات انسانی مانند معادن و راه‌ها - تخلیه رسوبات و شستشوی مخازن سدهای بالادست - لغزش شیب‌هاء ریزش کوه و جابه‌جایی زمین و نظایر آن و ورود آنها به مسیر آب به دلیل سیل یا زلزله یا عوامل دیگر ملاحظات مهم در کاهش اثرات منفی رسوبات بر ایمنی سد عبارتند از: - آگاهی از میزان رسوبات نهشته شده در مخزن با برنامه‌ریزی و انجام عملیات هیدروگرافی منظم - اجرای منظم برنامه تخلیه رسوب و جریان غلیظ با رعایت ملاحظات زیست‌محیطی پایین‌دست - پایش و کنترل عوامل ایجاد رسوب و اقدامات علاج‌بخشی در جهت تخفیف آنها - کنترل فرسایش و خوردگی و عملکرد تجهیزات و تاسیسات تخلیه در اثر تجمع یا عبور رسوبات - پایش منظم عملکرد تخلیه کننده‌های تحتانی و تجهیزات مربوط به آن و نیز سرریزهای اضطراری و فیوز پلاگ‌ها - در نظر گرفتن اثرات ثانویه» تجمع رسوب در بازنگری ایمنی سد - اصلاح برنامه بهره‌برداری در شرایط عادی و اضطراری با توجه به حجم مفید کاهش یافته مخزن در بحث رسوبات در بازنگری ایمنی سد اثرات کلی آزاد شدن رسوب در اثر شکست یا متروکه شدن سد در پایین‌دست نیز در صورت لزوم مورد بررسی قرار می‌گیرد. ۳۲۰-۱ مسایل اجرایی ۱-۳۲۰-۱- تغیبرات و مسایل حین اجرا اطمینان از تطابق شرایط اجرایی با مشخصات فنی طراحی جز وظایف مهندس ارزیاب ایمنی است. هرگونه تخطی یا تغییر مشخصات فنی باید با تایید مهندس طراح پروژه باشد. در غیر این‌صورت اثرات آن در بازنگری ایمنی باید لحاظ شود. اطلاعاتی که از جنبه مسایل اجرایی و ساخت سد باید در بازنگری ایمنی در دسترس باشد عبارتند از: - مشخصات فنی اجرایی به‌کار رفته و استانداردهای مورد استفاده با ذکر تاریخ ویرایش - مراحل اجرای کار و زمان بندی آنها - مستندات مربوط به روش‌های اجرایی - مشخصات مصالح واقعی به‌کار رفته - مستندات مربوط به سه بخش مدیریت کیفیت. کنترل کیفیت و تضمین کیفیت اجرا - مستندات مربوط به تغییرات اجرایی و نقشه‌های چون ساخت نهایی - مستندات مربوط به اجرای ابزار دقیق و رکوردهای ثبت شده در حین اجرا و قرائت‌ها و برداشت‌های اولیه مبنا و تنظیمات اولیه ابزارها و دستورالعمل‌های نصب - بهسازی‌هاء تزریق‌ها و تحکیم‌ها -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - ارزیابی ایمنی سدها و سازه‌های وابسته ۳۹ - لیست مشخصات حوادث., مشکلات و رخ‌دادهای مهم حین ساخت - نتایج ارزیابی‌های مجدد حین اجرا - تغییرات احتمالی در نتایج عملیات اکتشافی براساس مشاهدات حین اجرا خصوصا اطلاعات مربوط به درزه‌ها و گسل‌ها - گزارش‌های عملکرد اجرایی» عکس‌ها و فیلم‌ها و سایر مستندات لازم ارزیابی مسایل اجرایی با توجه اطلاعات جدید به‌دست آمده در دوران بهره‌برداری قابل انجام است. البته در این مرحله معمولا بخش عمده‌این کار با عنوان طراحی مجدد صورت پذیرفته ودرصورت نیاز تغییرات لازم اعمال می‌گردد. بحث‌های مربوط به مسایل ایمنی کارکنان و سازه‌ها در هنگام عملیات اجرایی در چارچوب مطالب این راهنما نمی‌باشد. جمت حفظ شرایط ایمنی سد.ء دستگاه نظارت بر اجرای سد می‌بایست: - اهداف طراحی را درک نموده در صورت تغییر شرایط اجرایی با مهندس طراح مشورت نموده و تغییرات لازم را اعمال نماید. - در طول اجرا با مهندس طراح در ارتباط بوده و مهندس طراح نیز از مراحل مهم اجرایی بازدید به‌عمل آورد و در جریان - دارای تجربه اجرایی سدسازی و دانش کافی در مورد کارهای آماده‌سازی پی سد از نظر کیفیت و شکل لازم باشد. - به طور منظم نتایج قرائت ابزار دقیق مربوط به پی» بدنه سازه‌های وابسته را بررسی نموده و مراتب را به مهندس طراح گزارش نماید. - در تمام مراحل اجرایی حاضر بوده و خصوصا در مورد کارهای بهسازی پی و ملاحظات تزریق‌ها مانند فشارها و آزمایشات تایید کفایت تزریق‌های پرده آب‌بند و تزریق‌های تحکیمی و تماسی اشراف و کنترل مستمر داشته باشد. دستگاه نظارت باید کلیه اسناد کنترل و تایید کلیه مراحل اجرایی را مستند و مکتوب نموده باشد. مستندسازی شامل عکس‌ها و فیلم‌هاء گزارش‌ها و صورت‌جلسات و نقشه‌های چون ساخت با مشخص نمودن تغییرات حین اجرا بر روی آنها و نیز نتایج آزمایش‌های کنترل کیفیت همراه با مشخصات محل و زمان و نوع آنها می‌باشد. تاسیسات موقت اجرایی باید طوری احداث شود که بر ایمنی و بهره‌برداری آتی سد و سازه‌های وابسته تاثیر منفی نگذارند. مواد عمده تاسیسات موقت شامل فرازبند و نشیب‌بند و راه‌ها و تونل‌های دسترسی و سکوهای موقت اجرایی است. ۲-۲۰-۱- شناسایی مسایل ناشی از مشکلات اجرایی مهندس بازنگری ایمنی باید ضمن اشراف به مسایل و مشکلات شایع اجرایی» از عواقب آنها آگاه بوده و در برنامه ارزیابی ایمنی آنها را به‌دقت مورد بررسی قرار دهد. از مشکلات شایعی که در صورت عدم دقت کافی در حین اجرای سدها به‌وجود می‌آید و در برنامه بازنگری باید با دقت بیش‌تری در مورد آزها اطمینان حاصل نمود عبارتند از: -------- صفحهٔ بعد -------- 1۸ راهنمای ارزیابی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته ۱( عدم اجرا و تراکم مناسب محل تماس بین خاکریزها با بتن و سنگ خصوصا در قسمت‌های پرشیب که معمولا منجر به نشست‌ها و ترک خوردگی‌ها و نشت‌های موضعی می‌شود. ۲- عدم شناسایی نواحی و لایه‌های ضعیف متمرکز در پی و تکیه‌گاه‌ها یا زدودن نامناسب آنها که معمولا منجر به نشست‌ها و ترک خوردگی‌های موضعی و یا تمرکز جریان‌های تراوشی می‌شود و بر پایداری سد اثر منفی قابل توجهی می‌گذارد. ۳ عدم اجرای مناسب پرده آب‌بند و تزریق‌های مربوط و سطوح تماس آن با بدنه که معمولا منجر به تراوش‌های بیش از حد ۴ اجرای نامناسب فیلترها و زهکش‌ها که معمولا باعث افزایش فشار آب حفره‌ای و فرسایش ریزدانه‌ها می‌شود. ۵- عدم شناسایی و ترمیم مناسب حفره‌ها و عدسی‌های قابل شسته شدن بر اثر افزایش فشار آب که معمولا باعث فرار آب و ۶ عدم شناخت یا عدم تکمیل شناخت رفتار وابسته به زمان ساختگاه و مصالح در حین اجرا مانند جابه‌جایی‌های گسل‌های فعال, درزه‌های تحت فشار یا آزاد شده, نشست‌های تحکیمی» تورم» خزش که معمولا منجر به اعمال تغییر مکان‌های تحمیلی به سد و سازه‌های وابسته می‌شود. ۷ عدم پیش‌بینی صحیح تغییرات رژیم هیدروژئولوزیکی و جریان آب زیرزمینی پس از آب‌گیری سد. ۸ عدم تزریق و آب‌بندی مناسب درزهای اجرایی و انبساطی در سدهای بتنی و سنگریزه‌ای با رویه بتنی. ۳۲۱-۱ بررسی سوابق سیب در سدها مدهای خرابی سدها به تفکیک سدهای خاکی و بتنی فهرست شده‌اند. منشا این موارد در چهار بخش قابل بررسی هستند: - آأسیب‌های پیش‌بینی شده که ریسک آنها در مرحله طراحی تعیین و پذیرفته شده است و اقدامات مدیریتی و کنترلی لازم در مورد آن پیش‌بینی گردیده اند. - آسیب‌های ناشی از عدم کفایت معیارهای طراحی» نقص یا اشکال در اطلاعات طراحی و اشتباهات طراحی - آسیب‌های ناشی از مشکلات اجرایی و کنترل کیفیت نامناسب - آسیب‌های ناشی از بهره‌برداری ناصحیح هر یک از منشاهای فوق می‌تواند منجر به بروز مشکلات فنی مذکور شود. آمارهای کشورهای مختلف نشان می‌دهد که از میان موارد فوق سهم مشکلات مطالعات و طراحی گاهی به بیش از ۵۰ درصد و سهم مشکلات اجرایی و کنترل کیفیت نامناسب به بیش از ۴۰ درصد رسیده است. در میان خطرات سیلاب بیش‌ترین سهم و پس از آن زلزله و سایر عوامل قرار دارند. از نظر زمانی هم آب‌گیری اولیه حساس‌ترین زمان برای ایجاد پتانسیل شکست بوده است. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل اول - ارزیابی ایمنی سدها و سازه‌های وابسته )۸ ۱-۳۲۱-۱- سدهای خاکی با توجه به سوابق موجود مدهای اصلی شکست سدهای خاکی عبارتند از: - روگذری به‌دلیل ناکافی بودن ظرفیت سرریزء گرفتگی سرریز یا نشست زیاد تاج سد یا فرسایش آن - فرسایش خاکریز بر اثر خرابی سرریزء خرابی خروجی‌ها و تغییر شکل بیش از حد آنها که منجر به رگاب می‌گردد - نشت و رگاب در جداره‌های مجاری آب بر» سطح تماس بدنه و تکیه‌گاه‌هاء سطوح تماس با سازه‌های بتنی و نیز رگاب متمرکز از داخل خاکریز - نشت یا رگاب در پی از چینه‌های قدیمی» لنزهای ضعیف و ناپیوستگی‌ها - لغزش شیب‌های خاکریز ناشی از تند بودن شیب‌هاو اضافه سربار» نیروهای حاصل از تراوش» تخلیه سریع مخزن با بارندگی شدید و یا زلزله - لغزش در امتداد لایه‌های سست یا رسی در پی - ترک خوردگی ناشی از نشست‌های نامتقارن - روان‌گرایی به‌علاوه در سدهای همگن با رویه آب‌بند بالادست نقاط بحرانی و دلایل اصلی شکست رویه و نفوذ آب به بدنه سد عبارتند از: - شکست در نواحی میانی به علت ظرفیت ناکافی برای تحمل تغییر شکل ناهمگن بالادست - شکست در محل اتصال رویه به پی آن در پنجه بالادست به‌دلیل ظرفیت ناکافی دورانی - شکست رویه در درزها در اثر بارهای پیش‌بینی نشده زلزله در جهت محور سد جدول ۱۵-۱- مدهای خرابی و عوامل شکست سدهای خاکی و سنگریزه‌ای عبور جریان از روی بدنه ظرفیت ناکافی سرریز سطح آزاد ناکافی به علت نشست یا طراحی نامناسب فرسایش پنجه سد شستگی پنجه بر اثر خروج آب از خروجی نزدیکی بیش از حد خروجی سرریز به بدنه شیاری شدن ناشی از رواناب باران نبود پوشش گیاهی با روید شکست ناشی از تراوش (تقریبا +5 درصد کل موارد) وجود پی یا جداره‌های سد قبلی تراوش از مجاری ترک‌های ناشی از نشست در بدنه -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۲ راهنمای ار زیاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته ادامه جدول ۱۵-۱- مدهای خرابی و عوامل شکست سدهای خاکی و سنگریزه‌ای فرسایش تراوشی یا بیرون زدن آب شسته شدن و فرسایش و بیرون زدن یا فوران ترک‌های ناشی از نشست در بدنه پی درزدار یا دارای ریشه گیاهان تراوش از مجاری فرورفتگی‌ها و9 گودال‌های ایحاد شده توسط حیوانات شکست سازه‌ای (تقریبا ۳۰ درصد کل موارد) لغزش کلی سد و اعوجاج و تورم در پی پی ضعیف یا نرم فشار زیاد آب در ماسه متراکم یا شکاف‌های پر شده با لای لغزش شیب‌های پایین‌دست شیب‌های تند کاهش مقاومت خاک به‌دلیل تراوش یا شرایط اشباع لغزش جریان گونه حرکت و سیلان خاک در جهت بالادست یا | خاکریز سست و یا چسبندگی کم که بر اثر شوک یا لرزش با پایین‌دست تراوش یا حرکات پی سیلان می‌کند ۳۲-۲۱-۱- سدهای بتنی به طور کلی آمار خرابی سدهای بتنی نسبت به سدهای خاکی بسیار کم‌تر است. با توجه به سوابق موجود در سدهای بتنی مدهای اصلی آسیب و شکست عبارتند از: - فرسایش و آب‌شستگی پی در محل پنجه سد یا تکیه‌گاه‌ها به‌دلیل روگذری» ناشی از ناکافی بودن ظرفیت سرریز با گرفتگی آن - ترک خوردگی و نشت آب از ترک‌ها و درزها - نشت یا رگاب در پی از چینه‌های قدیمی» لنزهای ضعیف و ناپیوستگی‌های سنگ‌ها - لغزش در امتداد لایه‌های سست یا ناپیوستگی‌ها و شکستگی‌ها در پی - نشست غیریکنواخت و واژگونی بخصوص در سدهای پایه دار -------- صفحهٔ بعد -------- فصل ۲ اپ فا ور را یا -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - راهنمای ندوین برنامه اقدامات اضطراری در سدها ۸۰ ۱-۳- اصول و مبانی اقدامات اضطراری ۱-۱-۲ کلیات کلیه پتانسیل‌های شرایط اضطراری در یک سد باید شناسایی و ارزیابی شده و با توجه به عواقب شکست سد اقدامات پیشگیرانه آماده اجرا شده باشد. تهیه این برنامه برای هر سدی اعم از در حال ساخت یا سد فرازبند و نشیب‌بند موقت و یا هر سد دیگری که شکست آن می‌تواند فرآیند هشدار باید به محض تشخیص هرگونه شرایط خطرناک که باعث شکست سد یا ایجاد پتانسیل آن یا پیشرفت آن شود براساس برنامه اقدامات اضطراری آغاز گردد. در صورت امکان انجام اقدامات پیشگیرانه بر طبق برنامه اقدامات اضطراری» این اقدامات باید در زمان مناسب و به منظور جلوگیری از خرابی یا کاهش خسارات (در صورت اجتناب‌ناپذیر بودن خرابی و خسارت) به موثرترین نحو ممکن به مرحله اجرا در آیند. بررسی کلی احتمال وجود خطرات در پایین‌دست و نیاز به برنامه اقدامات اضطراری به‌راحتی آمکان‌پذیر است. به‌عنوان مثال یک سد بزرگ با یک مخزن بزرگ و ساکنین زیاد در اطراف آن حتما به برنامه اقدامات اضطراری نیاز دارد. در مقابل یک سد کوچک در منطقه بدون سکنه ممکن است نیاز مبرمی به این برنامه نداشته باشد. به طور کلی اگر مناطق مسکونی پایین‌دست یک سد دچار خطر شوند برنامه اقدامات اضطراری حتما باید برای آن سد تهیه شود. در کنار برنامه اقدامات اضطراری» برنامه پاسخ اضطراری نیز تعریف می‌شود که مربوط به عملیات اضطراری در پایین‌دست سد می‌باشد و شامل مواردی از جمله آمادگی عمومی» هشدار عمومی, جابه‌جایی ساکنین» اسکان موقت و تامین امنیت می‌گردد. این برنامه توسط مقامات محلی یا استانی تهیه و اجرا می‌شود. این افراد وظیفه آگاهی دادن به ساکنین در معرض خطر در شرایط اضطراری را عهده دار هستند.ء که البته براساس اطلاعات دریافتی از بهره‌بردار یا مالک سد عمل می‌نمایند. لذا بهره‌بردار یا مالک. مسوول ایجاد ارتباط مناسب بین عملیات پایش سد و سامانه هشدار در شرایط اضطراری است. معمولا در هر منطقه مقامات محلی با استانی روال خاصی برای اعلام شرایط اضطراری دارند که در تدوین آن باید اطلاعات دریافتی از مالک سد در خصوص شرایط اضطراری مربوط به آن‌را در نظر بگیرند. مالک یا بهره‌بردار در شرایط بحرانی باید علاوه بر سایر هشدارهاء نسبت به اعلام هشدار مستقیم به ساکنان پایین‌دست نیز اقدام نماید» چرا که گاهی زمان ایجاد شرایط اضطراری مانند سیلاب بسیار کوتاه است. در صورت نبود یا کمبود روال قانونی یا حکومتی با سامانه فعال خدمات اضطراری در منطقه» مسوولیت مالک سد در شرایط اضطراری به هیچ وجه کاسته نمی‌شود. برای سدهای باطله برنامه اقدامات اضطراری باید شامل اقدامات فوری کاهش خطر و اقدامات دراز مدت در صورت رها شدن آب و ایحاد خسارات زیست‌محیطی نیز باشد. جزییات این اقدامات بسته به نوع عواقب ناشی از شکست سد متفاوت است. در برنامه اقدامات اضطراری نقش شهرداری‌هاء پلیس محلی, دستگاه‌های استانی» شرکت‌های مخابرات و حمل و نقل و سایر سازمان‌های -------- صفحهٔ بعد -------- ۸7 راهنمای ار زیاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته تجربه نشان داده است که در شرایط اضطراری یک برنامه اقدامات اضطراری موثرء جامع و آزمایش شده باعث حفظ جان افراد و کاهش خسارات به اموال آنها می‌شود. این الزامات برای فرازبندهای سدهای در حال ساخت یا سدهای تحت عملیات علاج‌بخشی نیز باید با رعایت ملاحظات مربوط رعایت شود. در صورت لزوم برنامه اقدامات اضطراری باید قبل از آب‌گیری فرازبند تهیهء آزمایش و تایید شود. ۲-۱-۲ تهیه برنامه اقدامات اضطراری برنامه اقدامات اضطراری باید اقدامات مورد نیاز مالک سد و بهره‌بردار در شرایط اضطراری را به طور کامل تبیین نماید. در این برنامه مسوولیت تک تک افراد در هر پست سازمانی و هم‌چنین نفرات جایگزین آنها مشخص می‌شود. نیازها و ورودی‌های لازم از سایر سازمان‌ها یا بخش‌های مرتبط نیز باید بیان گردند. رونوشت آخرین ویرایش برنامه اقدامات اضطراری با اطلاعات و وظایف - گام چهارم: تعیین تمام افراد و سازمان‌های درگیر در فرآیند هشدار و تهیه الگوریتم هشدار که در آن افراد مورد هشدارء نحوه آگاهی دادن به آزها و ترتیب آن و سایر اقدامات مربوط به بخش‌های پایین‌دست مشخص شده باشد. - گام ششم: برقراری جلسات هماهنگی با بخش‌های مرتبط در فهرست آگاهی رسانی و هشدار برای مرور و انجام اصلاحات احتمالی در برنامه اقدامات اضطراری. - گام هفتم: بازنگری و گرفتن تاییدیه‌های لازم و نهایی کردن و توزیع رونوشت‌های برنامه اقدامات اضطراری و اطمینان از هر دستگاه دولتی» استانی یا محلی مرتبط ممکن است برنامه خدمات اضطراری خاص خود را داشته باشد که لازم است با در نظر گرفتن شرایط اضطراری سد آن را مورد اصلاح قرار دهد. ۱( مقدمه شامل تبیین اهداف برنامه» اطلاعات کلی طرح و مسوولیت‌های مالک و9 بهره‌بردار ۴ اقدامات پیشگیرانه -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - راهنمای ندوین برنامه اقدامات اضطراری در سدها ۸۷ ۶ الگوریتم آگاهی و هشدار ۸- سامانه‌های ارتباطی داخلی و خارجی سد ۰ نحوه دسترسی ها به محل‌های مورد نیاز ۱ نحوه اقدام در تاریکی و زمان قطع برق و پیش‌بینی برق اضطراری ۲- نحوه اقدام در شرایط وارونگی هوا و وضعیت‌های جوی ویژه منطقه ۳- منابع تامین تجهیزات و ابزار آلات ۵- نقشه مناطق سیل‌گیر ۱-۳-۱-۲ مقدمه اضطراری در برنامه مشخص شود. ۲-۳-۱-۲ شناسایی اضطرار داشت. اقدامات متناسب با شرایط اضطراری باید در برنامه اقدامات اضطراری مشخص شوند. اعلام هشدار شرایط اضطراری با راهنمایی کافی در مورد تصمیم گیری برای اعلام شرایط اضطراری به‌عمل آمده باشد. در بخش (۲-۲) شرایط ایحاد کننده اضطرار 0 علایم آن معرفی شده‌اند. ۳-۳-۱-۲ طبقه‌بندی سطوح شرایط اضطراری طبقه‌بندی سطوح شرایط اضطراری مطابق جدول (۲-۲) این راهنما صورت می‌پذیرد. ۶-۳-۱-۲ اقدامات پیشگیرانه در صورت امکان انجام اقدامات پیشگیرانه و تخفیف دهنده خطرء جزییات آنها باید در برنامه اقدامات اضطراری ارائه شود. این جزییات مواردی شامل فهرست ماشین‌آلات و تجهیزات, مصالح و نیروی کار در دسترس بهره‌بردار در شرایط اضطراری را نیز در بر می‌گیرد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۸ راهنمای ار زیابی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته فهرست تمام اشخاص و سازمان‌هایی که در زمان اضطرار باید به آزها اطلاع‌رسانی شده یا هشدار داده شود باشد. 1-۳-۱-۲ الگوریتم آگاهی رسانی و هشدار الگوریتم آگاهی‌رسانی و هشدار نشانگر زنجیره اعلام هشدارها در شرایط اضطراری است. این الگوریتم که به صورت شکل با نمودار» نحوه آگاهی رسانی را مشخص می‌کند در برنامه اقدامات اضطراری گنجانده می‌شود. دستگاه دولتی متولی ایمنی سدها در منطقه یا کشور با هماهنگی با سایر سازمان‌های مرتبط تایید گردیده و رسمیت می‌یاید. در این فهرست نام» عنوان» آدرس و شماره‌های تماس افراد مربوط به طور مشخص قید می‌شود. این روال تایید عموما در هر مرحله از بازنگری برنامه اقدامات اضطراری تکرار می‌گردد. سامانه‌های هشدار برای آگاهی رساندن به ساکنین» گردشگران و افراد داخل تفریح‌گاه‌های مجاور سد با جزییات مربوط به آنها باید در برنامه اقدامات اضطراری گنجانده شود. ۷-۳-۱-۲ مسوولیت‌ها و فرآیندهای ار تباطی مسوولیت انجام ارتباطات مختلف تعریف شده در برنامه به‌همراه فرد مسوول و روش ارتباط باید در برنامه ذکر شود. فرآیندهای ۸-۳-۱-۲- سامانه‌های ار تباطی جزییات کامل سامانه‌های ارتباطی اصلی و جایگزین برای تماس‌های داخلی و خارجی سد باید در برنامه اقدامات اضطراری ۹-۳-۱-۲- نحوه دسترسی به محل‌های مورد نیاز شرایط مختلف مثلا با ماشین آلات سنگین, پیاده» با قایق, بالگرد یا موتور برف‌رو باید مشخص شود. ۱۰-۳-۱۲ نحوه اقدام در تاریکی و تامین برق اضطراری نحوه اقدام در تاریکی و پیش‌بینی برق اضطراری با جزییات محل منابع و چگونگی راه اندازی آن» که ممکن است به علت قطع برق در شرایط غیرعادی پیش آمده مورد نیاز باشدء باید در برنامه اقدامات اضطراری مشخص شود. برای این شرایط پیش‌بینی روشنایی اضطراری لازم, استفاده از علایم و نشانگرهای شب‌رنگ در محل‌های مورد عملیات اضطراری و راه‌های دسترسی,» آموزش و تمرین ویژه در شب و وسایل ارتباطی و نقلیه مناسب باید انجام شده باشد. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - راهنمای ندوین برنامه اقدامات اضطراری در سدها ‎۸٩۹ ۱۱-۳-۱-۲- نحوه اقدام در شرایط وارونگی هوا و وضعیت‌های خاص جوی منطقه نحوه اقدام در شرایط وارونگی هوا و وضعیت‌های خاص جوی مورد انتظار مانند سرمای شدید و یخبندان» برف و کولاک. طوفان و گردباد و تگرگ در محدوده سد باید در برنامه اقدامات اضطراری پیش‌بینی شود. ۱۳-۳-۱۲ منابع تامین تجهیزات منابع تامین تجهیزات و نحوه دسترسی به آنها و پیمانکاران یا عاملین مربوط در شرایط اضطراری باید مشخص باشد. ۹۳-۳-۱-۲- تدار کات منابع و مصالح لازم منابع تامین و تدارک یا ذخیره مصالح در شرایط اضطراری که ممکن است برای انجام اقدامات پیشگیرانه و تخفیف دهنده خطر ۱-۳-۱-۲ نقشه مناطق سیل گیر نقشه آب گرفتگی موقعیت بخش‌هایی از پایین‌دست سد را که بر اثر شکست سد و جاری شدن سیلاب به زیر آب می‌روند» نشان راه‌های عبوری از این مناطق توسط مالکین یا کارفرمایان سد باید تهیه شود. مطابق پیوست این راهنما جداول مربوط به زمان رسیدن سیلاب به نقاط مهم پایین‌دست باید با توجه به مشخصات سیلاب تعیین شود. ۱۵-۳-۱-۲- پیوست‌ها سایر موارد از جمله نقشه جانمایی ساختگاه سد.ء نقشه‌های نشان دهنده نقاط محتمل برای شکست. جداول تغییرات تراز سیلاب 2-۱-۲ الگوریتم برنامه آمادگی اضطراری در نمودار (۱-۲) الگوریتم برنامه آمادگی و اقدامات اضطراری ارائه شده است. این برنامه در پنج گام تدوین شده است که فهرست اطلاعات مربوط به آن به صورت زیر است: - فرم اطلاعات اولیه (به پیوست مراجعه شود) - فرم مشخصات سد (به پیوست مراجعه شود) - تعیین طرف‌های درگیر و مسوولیت‌ها (به بخش (۵-۲) مراجعه شود) - گام اول: تشخیص رخداد یا شرایط اضطراری (به بخش (۲-۲) مراجعه شود) - گام دوم: تعیین سطح شرایط اضطراری (به بخش (۳-۲) مراجعه شود) - گام سوم: هشدار و برقراری تماس (به بخش (۵-۲) مراجعه شود) - گام چهارم: اقدامات مورد نظر (به بخش (۳-۲) مراجعه شود) - گام پنجم: خاتمه کار (به بخش (۴-۲) مراجعه شود) -------- صفحهٔ بعد -------- ۹ راهنما ی ارزیاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته - فرم مشخصات دارندگان (دریافت کنندگان) برنامه اقدامات اضطراری (به پیوست مراجعه شود) - فرم خلاصه گزارش وضعیت شرایط اضطراری سد (به پیوست مراجعه شود) گام ۱ تشخیص رخداد م تشخیص شرایط اضطراری وضعیت ارزیابی تعیین سطح شرایط اضطراری گام ۲ اضطراری ۳ اضطراری ۲ اضطراری ۱ ی سطح اضطرار سطح اضطراری سطح اضطراری تعیین سطح شرایط اضطراری شکست سد در حال گسترش سریع خرابی یجاد خرابی احتمالی وقوع یا پیشرفت است دریجی گام ۳ گام ۴ گام ۵ نمودار ۱-۲- شمای برنامه آمادگی اضطراری -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - راهنمای ندوین برنامه اقدامات اضطراری در سدها ۹۱ ۲-۲- فرآیندهای ایجاد کننده شرایط اضطراری و نحوه تشخیص آنها شرایط اضطراری در سدها با رها شدن کنترل نشده آب به‌دلیل شکست سد یا عملکرد نامناسب آن در کنترل سیلاب ایجاد می‌گردد. فرآًیندهایی که می‌توانند منجر به ایجاد شرایط اضطراری در سد شوند عبارتند از: - بالا رفتن آب از تراز حداکثر یا نبود ارتفاع آزاد کافی و احتمال روگذری سیلاب از سد - اختلال در کارکرد سامانه تخلیه سیلاب و سرریزها و دریچه‌های مربوط و از دست دادن ظرفیت تخلیه و ظرفیت پایین آوردن سریع سطح آب مخزن - نشست بیش از حد در بدنه یا تاج سد خاکی و ایجاد پدیده رگاب یا تشکیل فروچاله و جوشش ماسه - ترک‌های گسترده و عمیق در بدنه سد خاکی و وجود علایم لغزش شیب بدنه و ریزش - جریان تراوش گل آلود همراه با آب‌شستگی در بدنه پی یا تکیه‌گاه‌ها - اشباع شدن غیرعادی موضعی یا کلی بدنه, پی یا تکیه‌گاه‌ها - وقوع زلزله شدید یا وقوع هر زلزله با ایجاد ترک یا تغییر شکل‌های زیاد در بدنه - ترک خوردگی و بازشدن زیاد درزها در سدهای بتنی - نشست یا جابه‌جایی زیاد بدنه یا تکیه‌گاه‌ها در سدهای بتنی در بررسی شرایط اضطراری خصوصا ناشی از سیلاب» تفاوت علایم مربوط در دو حالت بارندگی و بدون بارندگی باید مد نظر قرار گیرد. در بارندگی شدید یا ممتد با توجه به احتمال اشباع شدن خاکریزها قبل از رسیدن سیلاب شرایط بحرانی‌تر می‌باشد. ضمنا در شرایط بارندگی شدید یا برف مشاهده ترک‌های احتمالی به‌راحتی ممکن نیست. رخ‌دادهای اضطراری را می‌توان به روش‌های زیر تشخیص داد: ۱(- مشاهده توسط کارکنان سد یا نیروهای دستگاه‌های محلی یا افراد دیگر. اطلاعات ارائه شده باید توسط مسوول سد تایید ۲- بررسی اطلاعات رفتارنگاری سد (قرائت‌های غیرعادی ابزار دقیق) ۳ شواهد پا احساس وقوع زلزله در محل سد یا نزدیکی آن ۳۴- پیش بینی‌ها در مورد شرایط غیرعادی مانند پیش‌بینی‌های هواشناسی در مورد بارش شدید و سیلاب. ۵- اطلاعات دریافتی از سامانه هشدار سیل در حوضه آبریز در جدول (۱-۲) نشانگرها و علایم اصلی مربوط به سطوح مختلف شرایط اضطراری که در قسمت (۳-۲) تشریح شده‌اند. ارائه گردیده است. -------- صفحهٔ بعد -------- 1۳ ۲ ۴ ۲ آن در هر و سازه‌های وابسته خراب‌کاری عمدی. حمله با سانحه وجود علایم اولیه تهدید با وجود علایم تهدید یا حمله‌ای که یا سرریز را تهدید نماید احتمال وقوع حمله‌ای که یا سرریز را تهدید نماید وقوع حمله ای یا سرریز را تهدید نماید داخلی قابل مهار سورت ادامه یافتن انگهداری از سدها -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - راهنمای ندوین برنامه اقدامات اضطراری در سدها ۳ ۲-۳-۲- سطح اضطراری ۲: وجود پتانسیل شکست سد و یا رویت خرابی ایجاد کننده شکست سد این حالت مسوولین خدمات اضطراری منطقه باید در جریان شرایط قرار گرفته و به حالت آماده باش باشند. در این سطح اضطرار مالک یا کارفرمای سد باید از نزدیک شرایط را تحت نظر قرار داده و اطلاعات لازم را به مسوولین خدمات اضطراری و دفتر فنی بهره‌برداری و نگهداری از سدها در دستگاه دولتی مسوول جهت دریافت توصیه‌های لازم برای اقدامات متقابل منتقل نماید. در عین حال اقدامات لازم جهت تمهیدات علاج‌بخشی یا جلوگیری از شکست یا کاهش اثرات آن باید آغاز شود. درصورتی که شرایط وخیم‌تر شده و شکست زودهنگام تشخیص داده شود مسوولین خدمات اضطراری باید بلافاصله در جریان قرار گرفته و نسبت به تخلیه ۳-۳-۲- سطح اضطراری ۲: حتمی بودن شسکست سد یا در حال وقوع بودن شکست این وضعیت بسیار اضطراری بوده به طوری که در آن شکست سد در حال وقوع یا گسترش بوده و قابل پیشگیری نیست. در این حالت وقوع سیلاب در پایین‌دست به‌زودی اتفاق می‌افتد و لذا خدمات اضطراری باید آغاز شده و کلیه مسوولین خدمات اضطراری مشخص شده در برنامه باید در جریان قرار گرفته تا نسبت به تخلیه سریع مناطق تحت خطر براساس نقشه‌های آب‌گرفتگی موجود به ترتیب اولویت اقدام نمایند. در صورت تخلیه سرریز به میزانی بیش از ظرفیت رودخانه پایین‌دست سد.ء ممکن است مشابه این شرایط اتفاق بیفتد. جدول ۲-۲- راهنمای تعیین سطح شرایط اضطراری در هنگام وقوع رخ‌داد خروج جریان از سرریز همراه با فرسایش و آب‌شستگی آب‌راهه خروج جریان زیاد که با اثر مخرب و تهدید کننده در مقطع کنترل خاکریز روگذری باعث شسته شدن کلی شبب‌های بدنه خاکریز نشده ولی اننظار افزایش تراز مخزن وجود دارد منطقه جدید تراآوش و نشت آب در نزدیکی سد یا داخل آن منطقه جدید تراوش و نشت آب با دبی رو به افزایش و گل آلود تراوش جدید با افزایش دبی ای و کاملا گل آلود مشاهده گودال‌های جدید در محدوده مخزن با سطح خاکریز بدنه و پایاب سد ایجاد گودال‌ها با افزایش سریع آبعاد در بدنه و پایاب سد ترک‌های جدید در بدنه خاکریز با عرض بیش از ۶ میلی‌متر بدون تراوش آب ترک‌های موضعی جدید در بدنه خاکریز همراه با تراوش و نشت آب ترک‌های موضعی جدید در بدنه خاکریزء تکیه‌گاه و پایاب سد و بروز تراوش‌های گل الود ترک‌های موضعی جدید در بدنه سد بتنی همراه با تراوش و نشت آب -------- صفحهٔ بعد -------- 3 راهنما یا رز یاب یایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وایستنه ادامه جدول ۲-۲- راهنمای تعیین سطح سرایط اضطراری در هنگام وقوع رخ‌داد جابه‌جایی» دوران یا لغزش قابل مشاهده تدریجی در بلوک‌های سد بتنی جابه‌جایی, دوران یا لغزش قابل مشاهده ناگهانی در بلوک‌های سد بتنی جابه‌جایی و لغزش قابل مشاهده در شیب خاکریز داده‌های قرائت شده در تعداد قابل توجهی از ابزار از حدود مجاز فراتر رفته است زلزله قابل توجهی احساس شده یا تا شعاع ۱۰۰ کیلومتری گزارش شده است زلزله باعث ایجاد خسارات قابل مشاهده در سد و سازه‌های جنبی آن شده است زلزله باعث رهاشدن کنترل نشده آب از مخزن سد شده است تهدید حمله یا بمب‌گذاری که در صورت وقوع منجر به وارد آمدن خساراتی به سد و سازه‌های جنبی می‌شود وارد آمدن خسارت به سد وسازه‌های جنبی بدون اثر خاصی بر بهره‌برداری آن ی که باعث نشت آب شود ایجاد خسارت به سد خاکی به طوری که باعث نشت آب شود ایحاد خسارت به سد یا سازه‌های جنبی به طوری که باعث رها شدن کنترل نشده آب گردد بهره‌برداری و نگهداری از سدها و یا مهندس مشاور یا نماینده تام‌الاختیار مالک سد. اقدامات زیر در دستور کار قرار می گیرد. ۱-2-۳ راهکارها و اقدامات فوری در سطح اضطراری ۱ الف- مسوول سد باید اقدام به عملیات بازرسی نماید این بازرسی حداقل شامل بازدید از شیب‌های بالادست. تاج سدء گالری‌ها. مخزن» تکیه‌گاه‌های سد و کانال پایین‌دست نیز به منظور بررسی هرگونه تغییر شرایط باید بررسی شوند. درصورتی که افزایش دبی تراوش,» آب‌شستگی, ترک‌خوردگی یا نشت مشاهده شود باید بلافاصله مراتب به دفتر ناظر استانی ایمنی سدها ب- هماهنگی با دفتر ناظر استانی ایمنی سدها و مهندس مشاور مالک سد جهت بازدید و بررسی دقیق وضعیت و ارائه اقدامات علاج‌بخشی در صورت نیاز باید صورت گیرد. ج- مستندسازی تماس‌هاء اطلاعات و مشاهدات و اقدامات انجام شده» درج زمان دقیق و طول مدت رخداد به همراه عکس‌ها با فیلم‌هایی از وضعیت مشاهده شده در گام بعدی باید انجام شود. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - راهنمای ندوین برنامه اقدامات اضطراری در سدها ۹۵ ۲-2-۲ راهکارها و اقدامات فوری در سطح اضطراری ۲ الف- گام اول تماس با دفاتر خدمات اضطراری منطقه مطابق فرم‌های بخش (۵-۲) و اعلام فعال نمودن برنامه اقدامات اضطراری سد و هشدار برای آمادگی در صورت نیاز احتمالی به تخلیه مناطق تحت خطر در صورت وخامت اوضاع می‌باشد. در این حالت پیش‌بینی‌های لازم برای عملیات تخلیه و بستن راه‌های منتهی به محدوده خطر باید صورت گیرد. ب- اعلام وضعیت سد به دفتر ناظر استانی ایمنی سدها و مهندس مشاور مالک و درخواست راهنمایی‌های فنی و بررسی ج- اعلام وضعیت به طور مرتب به مسوولین خدمات اضطراری منطقه, تا آزها بتوانند اقدامات مناسب در مورد اطلاع‌رسانی عمومی, تخلیه و مسدود کردن راه‌ها را برنامه‌ریزی نمایند. د- در صورت وجود وقت کافی مسوول سد باید اقدام به بازرسی سد نماید. در این بازرسی حداقل شیب‌های بالادست. تاج ورودی سرریز و کانال پایین‌دست نیز جهت مشاهده هرگونه علایم تغییر وضعیت باید بازرسی شوند. در صورت مشاهده بیرون زدن آبء» افزایش دبی تراوش آب. آب‌شستگی,» ترک‌خوردگی و یا نشت بلافاصله مراتب به مسوولین خدمات اضطراری و دفتر فنی ایمنی سدها گزارش شود. سپس سطح اضطراری بازنگری شده و در صورت تغییر سطح., اقدامات مربوط به سطح جدید در دستور کار قرار گیرد. ه- گام بعدی مستندسازی تماس‌هاء اطلاعات و مشاهدات و اقدامات انجام شده» درج زمان‌ها و ثبت فیلم یا عکس‌هایی از موارد مشاهده شده است. و در صورت وجود وقت اقدامات علاج‌بخشی اضطراری باید انجام پدیرد. ۳-2-۳ راهکارها و اقدامات فوری در سطح اضطراری ۲ الف- مسوول سد باید بلافاصله با مسوولین خدمات اضطراری محلی و سایر افراد مشخص شده طبق اولویت ارائه شده در برنامه ب- مسوولین خدمات اضطراری باید اقدامات لازم جهت هشدارء بستن راه‌ها و تخلیه اهالی در معرض خطر را انجام دهند. ج- مسوولین خدمات اضطراری باید بلافاصله مردم را از وضعیت آگاه نموده و راهنمایی‌های لازم جهت حفظ جانشان را به آنها ارائه دهند. د- مسوول سد باید در تماس مرتب با مسوولین خدمات اضطراری بوده و وضعیت سد را به آنها اطلاع دهد. ه- مستندسازی تماس‌هاء اطلاعات و مشاهدات. زمان‌ها به همراه عکس‌ها یا فیلم‌های لازم باید جهت بررسی‌های بعدی انجام و- ارائه هشدارهای لازم به کارکنان بهره‌برداری و پایش سد جهت رعایت اصول ایمنی و فاصله گرفتن از مناطق خطر مانند پایین‌دست. سازه‌های با احتمال فرو ریزش و شیب‌ها. -------- صفحهٔ بعد -------- اه راهنمای ا رز یاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وایسته اجرای به موقع و سریع اقدامات اضطراری می‌تواند باعث تاخیرء متعادل‌سازی یا جلوگیری از شکست سد شود. گاهی ممکن است چند نوع شرایط غیرعادی برای سد پیش بیاید که نیاز به اطلاعات متنوع و علاج‌بخشی اضطراری باشد. اولویت‌بندی این اقدامات در زمان محدود می‌تواند با مشورت با دفتر ناظر استانی ایمنی سدها صورت پذیرد. در بخش (۴۳-۴-۲) اقدامات عملی متقابل کاهش خطر و علاج‌بخشی اضطراری ارائه شده است. 2-2-۳ اقدامات پیش گیرانه اضطراری اقدامات علاج‌بخشی اضطراری بسته به نوع تهدید و خرابی محتمل به دو دسته دارای اولویت بالا و اولویت متوسط تقسیم‌بندی می‌شوند. پس از شناسایی نوع تهدید. اقدامات لازم با توجه به شرایط و امکانات به شرح موارد زیر مطرح می‌گردد. ۱-2-2-۲ اقدامات دارای اولویت بالا در صورت وجود تهدیدهای شامل روگذری آب از خاکریز سد خاکی» پدیده رگاب در بدنه سد خاکی یا پی سد خاکی یا بتنی و خرابی سازه‌ای بدنه سد خاکی با بتنی یا سازه‌های جنبی» بلافاصله برنامه اقدامات اضطراری با تعیین سطح مطابق بخش (۲-۲) فعال شده و سپس اقدامات زیر بسته به نوع تهدید در دستور کار قرار می‌گیرد. در این شرایط که معمولا خرابی یا تهدید گسترده بوده و با قدامات موقت به‌راحتی قابل کنترل نیست و یا زمان کافی برای بازیابی شرایط ایمن وجود ندارد, اقدامات فوری دارای اولویت بالا محسوب می‌شوند. ۱-۱-2-2-۲- روگذری آب از سد روگذری آب از سد در سدهای خاکی بسیار خطرناک بوده و می‌تواند باعث تهدید جدی پایداری و نهایتا شکست سد شود. در سدهای بتنی روگذری ممکن است با ایحاد آب‌شستگی در پنحه سد.ء پایداری سد را به خطر اندازد. هم‌چنین در صورت وجود نیروگاه یا سازه‌های دیگر در پنجه سد پایداری آنها نیز تهدید می‌شود. اقدامات لازم اضطراری در صورت وجود تهدید عبارتند از: ۱- پایین آوردن تراز آب مخزن با باز کردن تمام خروجی‌ها و استفاده از حداکثر ظرفیت تخلیه با رعایت ملاحظات ایمنی و در صورت امکان استفاده از پمپ یا سیفون برای تخلیه آب. ۲ در صورت گرفتگی دهانه خروجی‌ها با رعایت ایمنی جانی کارکنان نسبت به رفع آن اقدام شود. ۳ قراردادن کیسه‌های شن در قسمت‌های کم ارتفاع‌تر تاج برای کاهش احتمال روگذری و افزایش ارتفاع آزاد به صورت کاملا محدود و سعی در عبور دادن دبی بیش‌تر آب از سرریزها به طور ایمن. باید از افزایش بی رویه ارتفاع سد به‌دلیل احتمال بروز مشکلات ناپایداری خودداری شود. ۴ پوشاندن قسمت‌های ضعیف بالای سد و شیروانی پایین‌دست با سنگ چینی» کیسه شن» ورق‌ها یا پوشش‌های پلاستیکی با سایر روش‌هایی که باعث جلوگیری از آب‌شستگی می‌شوند. ۵- محدود کردن جریان سیلاب ورودی در صورت امکان با انحراف آب در صورت وجود مسیرهای انحراف یا حفر آب‌راه انحراف موقت پیش‌بینی شده در برنامه اقدامات اضطراری سد. ۶ باز کردن یا انفجار فیوز پلاگ‌ها در شرایط خطرناک. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - راهنمای ندوین برنامه اقدامات اضطراری در سدها ۷ ۷- ایجاد شکاف یا سرریز موقت کنترل شده در زینجه‌های حاشیه مخزن با خاکریز بدنه یا تکیه‌گاه در قسمت‌های با ارتفاع کم‌تر بدنه که قبلا بررسی و مشخص شده است درصورتی که مقاومت کافی در برابر آب‌شستگی در پایین‌دست وجود داشته باشد. ۲-۱-24-2-۲- رگاب در بدنه سد خاکی با پی و یا تکیه‌گاه‌های سد خاکی با بتنی موارد زیر باید مد نظر قرار گیرند: ۲ بازکردن خروجی‌ها برای پایین آوردن سطح مخزن با حداکثر سرعت ایمن تا زمانی که تراوش به حد کنترل شده برسد. در صورت وجود خرابی یا آسیب یا مسدود بودن خروجی‌ها یا محدود بودن ظرفیت آنها استفاده از پمپ یا سیفون می‌تواند مفید ۳ در صورت پیدا کردن ناحیه ورودی دبی تراوش, مثلا با مشاهده گرداب موضعی در مخزن و در دسترس بودن آن می‌توان با ۴ ریختن چند متر مخلوط شن و ماسه و درشت دانه روی محل‌های بیرون زدگی آب برای جلوگیری از آب‌شستگی مصالح ریزدانه بدنه سد یا پی یا استفاده از کیسه‌های شن یا مصالح دیگر برای ایجاد حوضچه در روی این محل‌ها و ایجاد فشار معکوس برای کاهش دبی تراوش و کنترل آب‌شستگی. ۵ جلوگیری از عبور وسایل نقلیه و ماشین‌آلات در اطراف این مناطق برای اجتناب از فروریزش احتمالی حفره‌های زیرزمینی ۳-۱-2-2-۲- خرابی سازه‌ای بدنه سد خاکی یا بتنی یا سازه‌های جنبی در سدهای خاکی خرابی ممکن است به علت لغزش,ء حرکات ناشی از زلزله یا عوامل دیگر باشد. در سدهای خاکی با رویه بتسی؛ شکست در رویه بتنی به علت حرکات بدنه از دیگر موارد محتمل‌تر می‌باشد. هم‌چنین ایجاد خرابی در پرده یا پتوی آب‌بند در سدهای خاکی یا بتنی نیز از خرابی‌های سازه‌ای محسوب می‌شود. لغزش و ناپایداری سرریز و سازه‌های هیدرولیکی تخلیه آب نیز از جمله خرابی‌های سازه‌ای هستند. خرابی در سازه‌های ورودی و خروجی تاسیسات تخلیه در اثر زلزله یا سقوط سنگ نیز در سدهای بزرگ دور از انتظار نیست. این مساله می‌تواند باعث گرفتگی و عدم کارکرد تاسیسات خروجی و نهایتا تهدید جدی پایداری سد شود. در چنین مواردی مراحل اقدام به شرح زیر است: ۱(- تصمیم‌گیری در مورد عواقب خرابی و این که آیا خرابی ایجاد شده می‌تواند منجر به شکست سد شود. ۲ پایین آوردن سریع تراز آب با توجه به شدت تهدید. ۳- جلوگیری از ورود آب به قسمت خراب شده. ۳۴- انجام اصلاحات و تعمیرات فوری برای پیشگیری از گسترش خرابی و تهدید یکپارچگی سد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۹۸ راهنمای ار زیاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته ۶-۱-4-4-۲- لغزش یا جابه‌جایی کلی بدنه سد خاکی یا بتنی روی پی موارد زیر باید مدنظر قرار گیرند: ۳ انجام تعمیرات و بهسازی دایمی یا تصمیم‌گیری در مورد بازسازی یا از رده خارج کردن سد. ۳-2-2-۳ اقدامات دارای اولویت متوسط ۱-۲-2-4-7- جابه‌جایی خاکریز سد خاکی و لغزش شیب‌ها موارد زیر باید مدنظر قرار گیرند: ۱ بازکردن خروجی‌ها و کاهش تراز آب مخزن تا حدی که امکان لغزش از بین برود. در صورت محدود بودن ظرفیت خروجی‌ها یا مسدود بودن یا خراب بودن آنها می‌توان از پمپ یا سیفون کردن آب و یا ایجاد گسیختگی کنترل شده در بدنه سد و یا حاشیه مخزن استفاده نمود. ۲- پایدارسازی موقت کنترل حرکت لغزش‌ها با قراردادن کیسه‌های شن یا سنگ یا مصالح خاکی در پای منطقه لغزش یافته. ۳ ترمیم نشست‌های تاج سد با کیسه شن یا خاکریز یا سنگ چین برای حفظ ارتفاع آزاد سد و جلوگیری از روگذری. ۴- علامت گذاری, پایش و بازدید مکرر از ناحیه آسیب دیده. ۲-۲-2-4-۲- تراوش و پدید آمدن گودال فروکشی در سد خاکی موارد زیر باید مدنظر قرار گیرند: ۱ بازکردن خروجی‌ها برای پایین آوردن سطح مخزن با حداکثر سرعت ایمن تا زمانی که تراوش به حد کنترل شده برسد. ۲ در صورت یافتن ناحیه ورودی تراوش و در دسترس بودن آن می‌توان با مصالح سنگی, خاکی» پوشش پلاستیکی یا بسته‌های علوفه خشک آن‌را مسدود نمود. ۳ ریختن مخلوط شن و ماسه و مصالح فیلتر روی محل‌های بیرون زدگی آب برای جلوگیری از آب‌شستگی مصالح ریزدانه بدنه سد یا پی یا استفاده از کیسه‌های شن یا مصالح دیگر برای ایحاد حوضجه در روی این محل‌ها و ایجاد فشار معکوس برای کاهش دبی تراوش و کنترل آب‌شستگی. ۴ جلوگیری از عبور وسایل نقلیه و ماشین‌آلات در اطراف این مناطق برای اجتناب از فروریزش احتمالی حفره‌های زیرزمینی ۵- علامت گذاری, پایش و بازدید مکرر از ناحیه آسیب دیده. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - راهنمای ندوین برنامه اقدامات اضطراری در سدها اه ۳-۲-2-2-۲- از دست دادن ارتفاع آزاد یا قسمتی از بدنه سد خاکی بر اثر فرسایش ناشی از امواج موارد زیر باید مدنظر قرار گیرند: ۱- پایین آوردن تراز آب تا تراز پایین‌تر از ناحیه سیب دیده با توجه به شدت تهدید. ۲ ترمیم قسمت‌های فرسایشی با قرار دادن کیسه شن یا اجرای ریپ رپ برای جلوگیری از گسترش فرسایش و بازیابی ارتفاع آزاد. ۳- علامت گذاری, پایش و بازدید مکرر از ناحیه آسیب دیده. ۴- انجام تعمیرات دایمی ناحیه آسیب دیده. 24-۲-24-24-۲- ترک خوردگی در بدنه سد خاکی موارد زیر باید مدنظر قرار گیرند: ۱ پایین آوردن تراز آب با توجه به شدت تهدید یعنی ورود جریان آب به داخل ترک. ۲- جلوگیری از ورود جریان آب به داخل ترک با ریختن مخلوط شن و ماسه و بنتونیت یا قرار دادن پوشش پلاستیکی. ۳- علامت گذاری,» پایش و بازدید مکرر از ناحیه آسیب دیده. ۵-۳-5-4-۲- ترک خوردگی یا باز شدن درزها در بدنه سد بتنی موارد زیر باید مدنظر گرفته شوند: ۱ پایین آوردن سریع تراز آب با توجه به شدت تهدید یعنی باز شدن درز یا ترک و ورود جریان آب به داخل آن. ۲ جلوگیری از ورود جریان آب به داخل ترک در صورت امکان با قرار دادن صفحات پلاستیکی و پایش جریان خروجی از ترک یا درز. ۳- علامت گذاری, پایش و بازدید مکرر از ناحیه آسیب دیده. 1-۲-2-2-۳۲- اشباع شدن بدنه سد خاکی یا تکیه‌گاه‌های سد بتنی موارد زیر باید مدنظر قرار گیرند: ۱ پایین آوردن تراز آب با توجه به شدت تهدید. ۲ بررسی زهکش‌ها و بازیابی آنها در صورت ایجاد گرفتگی. ۳- علامت گذاری, پایش و بازدید مکرر از ناحیه آسیب دیده. ۴- انجام تعمیرات دایمی ناحیه سیب دیده. -------- صفحهٔ بعد -------- ۰« راهنمای ا رز یاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وایسته ۷-۲-2-2 نشست بدنه سد خاکی موارد زیر باید مدنظر قرار گیرند: ۳- علامت گذاری, پایش و مستندسازی. ۴- درصورتی که مقدار نشست با توجه به ابعاد سد قابل توجه است (مثلا بیش از ۳۰ سانتی متر) یا ارتفاع آزاد را به‌شدت کاهش می‌دهد. پایین آوردن تراز آب در دستور کار قرار گیرد. ۵- انجام تعمیرات دایمی ناحیه سیب دیده. ۸-۲-4-2 نشست بدنه سد بتنی وزنی موارد زیر باید مدنظر قرار گیرند: ۲ بازرسی مکررء پایش و مستندسازی. ۳ درصورتی که نشست با ترک خوردگی قابل توجه همراه است یا تغییر شکل بلوک‌ها به سمت واژگونی پیش می‌رود؛ پایین آوردن تراز آب در دستور کار قرار گیرد. ۳ انجام تعمیرات و بهسازی دایمی. ۹-۳-2-2-۲- خرابی در سازه‌های تخلیه آب و خروجی موارد زیر باید مدنظر قرار گیرند: ۲ پایین آوردن تراز آب مخزن تا تراز ایمن که برای این کار در صورت عدم امکان استفاده از خروجی‌های سد می‌توان از یمپ. سیفون یا شکست کنترل شده استفاده نمود. ۳- بررسی منشا مشکل ایجاد شده و این که آیا پایداری سازه با تراز آب مخزن ارتباط دارد یا خیر. پایین آوردن تراز آب در دستور کار قرار گیرد. ۴ پایش و بازرسی مکرر. ۱۰-۲-2-2-۲- زوال تکیه‌گاه سد خاکی یا بتنی موارد زیر باید مد نظر قرار گیرند: ۱ کاهش سریع تراز آب مخزن تا سطح ایمن. ۲- جلوگیری از نفود آب به تکیه‌گاه. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - راهنمای ندوین برنامه اقدامات اضطراری در سدها زو ۳ پایش و بازرسی پیوسته. ۴ انجام تعمیرات و بهسازی دایمی. ۱۱-۳-2-5-۲- وقوع زلزله سطح بهره‌برداری یا مرکالی بیش از ‎٩ موارد زیر باید در این حالت مدنظر قرار گیرند: ۱ انجام بازرسی سریع از سد و سازه‌های جنبی. ۲ بررسی میدانی برای یافتن نشت‌ها یا حرکات احتمالی بدنه, سرریز و تخلیه کننده‌های تحتانی سد. ۳- کنترل نتایج ابزار دقیق بدنه و پی و تکیه‌گاه‌ها. ۴ کاهش تراز آب مخزن در صورت لزوم. ۵- در صورت ایجاد خسارت» علامت گذاری و پایش و بازدید مکرر از ناحیه آسیب دیده. ۶- انجام عملیات علاج‌بخشی و تعمیرات دایمی ناحیه آسیب دیده. ۵-7 مسوولیت‌ها و فرایند ارتباطی در شرایط اضطراری ۱-۵-۲ مسوولیت‌ها در شرایط اضطراری ۱-۱-۵-۳ مالک سد یا بهره‌بردار یا نماینده تام‌الاختیار او واکنش سریع نسبت به شرایط به‌وجود آمده مطابق گام اول تعیین سطح اضطراری بلافاصله پس از شناسایی رخ‌داد مطابق گام دوم شامل: ۱- اطلاع‌رسانی سریع به کارکنان به ترتیب نمودار اطلاع‌رسانی در مورد سطح اضطراری تشخیص داده شده ۲- ارائه اطلاعات به هنگام به مدیریت اضطراری منطقه برای کمک به تصمیم‌گیری در مورد اقدامات هشدار و تخلیه و دفاتر ناظر تعیین شده حکومتی در سطح استان و کشور ۳ مدیریت و نظارت بر اجرای عملیات اضطراری تا زمان برقراری شرایط عادی سایر وظایف مالک سد یا نماینده تام‌الاختیار او در مورد آمادگی اضطراری عبارتند از: ۱ تعیین مسوول به روز رسانی سالانه برنامه اقدامات اضطراری و اطمینان از این که نسخه بازنگری شده به به تمام کسانی که نسخه قبلی را دارند ارائه شده باشد. ۲ کمک به تمرین برنامه اقدامات اضطراری جهت اطمینان از پاسخ و اقدام موثر و به موقع ۲-۱-۵-۲- خدمات اضطراری منطقه معمولاا استانداری» فرمانداری» بخشداری,» پلیس» هلال احمر یا آتش نشانی منطقه یا شهر به‌عنوان مسوول خدمات اضطراری با مدیریت اضطراری به شرح زیر عمل می‌نمایند: -------- صفحهٔ بعد -------- پر راهنمای ارزیاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته ۱ خدمت رسانی به‌عنوان شخص مسوول دریافت اطلاعات شرایط اضطراری و هماهنگ کننده کلیه اقدامات اضطراری. ۲ در تماس بودن با رسانه‌های جمعی. ۳ در شرایط سطح اضطراری ۲: - تعیین کارکنان مسوول تخلیه در صورت ورود به سطح اضطراری ۳ - اطلاع‌رسانی و هشدار به عموم به طور مناسب. ۴ در شرایط سطح اضطراری ۳: - اطلاع‌رسانی و هشدار سریع به افراد در معرض خطر جهت تخلیه منطقه. - کمک به تخلیه منطقه و اسکان موقت افراد و بستن راه‌های منتهی به منطقه خطر با توجه به نقشه‌های آب‌گرفتگی. - هشدار به عموم در مورد شرایط اضطراری. - تصمیم‌گیری در مورد پایان شرایط اضطراری. - مشارکت در به روز رسانی سالانه برنامه اقدامات اضطراری. ۳-۱-۵-۲ خدمات اضطراری استانی یا ملی خدمات اضطراری استانی یا ملی به‌عهده ستادهای اضطراری (پیشگیری از بحران) در وزارت نیرو یا کشور (حسب تصمیمات کلان کشوری و توافقات منطقه‌ای) بوده و مسوولیت پاسخگویی و مساعدت برای کاهش هر چه بیش‌تر اثرات شرایط اضطراری را این ستادها دارا هستند. 1-۱-0-۲ نماینده فنی یا مهندس مشاور مالک یا کارفرمای سد ارائه خدمات کارشناسی و راهنمایی‌های لازم در مورد جنبه‌های فنی سد تحت شرایط اضطراری شامل اقدامات علاج‌بخشی موقت. ۵-۱-۵-۲ دفتر ناظر استانی و ناظر عالی کشوری ایمنی سدها منابع آب ایران عبارتند از: ۱- مشاوره به مالک یا مسوول سد در تعیین سطح اضطراری درصورتی که زمان اجازه بدهد. ۲- مشاوره به مالک یا مسوول سد در مورد اقدامات لازم در سطوح اضطراری ۱ و ۲ درصورتی که زمان اجازه دهد. ۳- مشاوره به ستاد بحران یا خدمات اضطراری منطقه در تصمیم‌گیری در مورد پایان شرایط اضطراری. ۴- همکاری در اجرای اقدامات سطح اضطراری ۳. مسوولیت‌های دفتر ناظر ایمنی سدها که در شرکت‌های آب منطقه‌ای (۱) و به صورت عالی در شرکت مادر تخصصی مدیریت منابع آب کشور (۲) تشکیل می‌شوند عبارتند از: ۱( پیگیری بازرسی‌های دوره‌ای ایمنی و پایداری سد و عملیات ایمن‌سازی مربوط (۱ و ۲). ۲ تنظیم و اجرای برنامه‌های آموزش در برابر بحران در سطح کارشناسی و عمومی (۱ و ۲). -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - راهنمای ندوین بونامه اقدامات اضطراری در سدها ۳ ۳ دسته‌بندی سدها از لحاظ پتانسیل خطر (نظیر وجود گسل, وقوع سیلاب‌های بزرگ) آسیب‌پذیری (اشکالات فنی) و قابلیت ایجاد بحران (مثلا وجود شهر بزرگ یا تاسیسات حساس در پایین‌دست) (۱ و ۳) ۴ انجام هماهنگی‌های لازم با دستگاه‌های مرتبط با مدیریت اضطراری و پیشگیری از بحران و تعیین نقاط و نحوه هشداردهی (۱). ۵- تعیین نقاط أسیب‌پذیر و میزان حساسیت آنها نسبت به ماندابی شدن و سرعت موج سیل (مومنتوم جریان) (۱): ۷ راه‌اندازی و بهره‌برداری از سیستم هشدار برای ردیابی و تشخیص شرایط اضطراری (۱): ۸ تایید سطح بحران در شرایط اضطراری و اعلام هشدار (۱ و ۲). ٩‏ اتخاد تصمیمات فوری عملیاتی در صورت بروز شرایط اضطراری (۱ و ۲). ۰- تهیه اعلامیه‌های نمونه برای اطلاع‌رسانی عمومی در سطوح خطر یا بحران‌های مختلف و ارائه راهنمایی‌های لازم در هر مورد (۱ و ۲). ۱ تهیه نقشه تخلیه اضطراری» شامل اولویت‌بندی نقاطء راه‌های اصلی مورد استفاده و مناطق امن (۱) ۲ تهیه فهرست سرویس‌های حیاتی» امکانات موجود و زیرساخت‌های خارج از محدوده آب‌گرفتگی (۱): ۳- پیش‌بینی مشکلات ثانویه ناشی از شرایط اضطراری نظیر قطع آب و برق و یا شیوع بیماری و راه‌حل‌های کنترل آنها (۱ و ۲). ۴ بررسی عملکرد سد در هنگام وقوع سیلاب‌های بزرگ و ارائه برنامه‌های اصلاحی کلی و تجدید نظر مثلا در تراز نرمال أب‌گیری و ظرفیت ذخیره‌سازی سیل با توجه به آمارهای جدید (۱). ۵- تدوین گزارش‌های تحلیلی ایمنی و پایداری سالانه سدها و ارائه آن به دفتر نظارت عالیه ایمنی سدها در شرکت مدیریت منابع آب ایران (۱) ۲-۵-۲- هشدار و برقراری ار تباط درصورتی که مقامات محلی یا خدمات اضطراری منطقه خبری در خصوص رخداد غیرعادی در مورد سد دریافت کنند باید بلافاصله مالک یا مسوول سد را در جریان قرار دهند. پس از بررسی مالک یا مسوول سد و تعیین سطح اضطراری تماس‌های بعدی مطابق نمودارهای ارائه شده انجام شده و براساس جداول آرائه شده بلافاصله به افراد باید هشدار داده شود. الگوریتم و چک لیست ارتباطی در شرایط اضطراری برای سطوح مختلف در پیوست این راهنما ارائه شده است. ۱-۲-۵-۲ سطح اضطراری ۱ مسوول سد باید با خدمات اضطراری محلی» دفتر ناظر استانی ایمنی سدها در دستگاه دولتی مربوط و مهندسی مشاور ایمنی مالک یا کارفرمای سد تماس گرفته و راهنمایی‌ها و مساعدت‌های فنی لازم را جهت اقدامات مورد نیاز دریافت نماید. -------- صفحهٔ بعد -------- 3 راهنمای ارزیابی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته ۲-۲-۵-۲ سطح اضطراری ۲ مسوول سد باید با خدمات اضطراری محلی» دفتر ناظر استانی ایمنی سدها در دستگاه دولتی مربوط و مهندسی مشاور ایمنی مالک یا کارفرما تماس گرفته و ضمن شرح وضعیت راهنمایی‌های ضمنی لازم برای اقدامات بعدی را دریافت کند. نمونه پیغام زیر می‌تواند به این کار کمک نماید: من (ذکر نام و مسوولیت) هستم. ما در حال حاضر با شرایط اضطراری در سد (نام سد) مواجه هستیم. بدین منظور برنامه اقدامات اضطراری سد را برای سطح اضطراری ۲ به جریان انداخته‌ایم و اقدامات لازم برای جلوگیری از شکست سد را در دستور کار قرار داده‌ایم. لطفا به نقشه‌های آب‌گرفتگی در نسخه برنامه اقدامات اضطراری این سد که نزد شماست مراجعه نموده و در دسترس باشید. ما شما را در جریان وضعیت در صورت رفع مشکل یا حاد شدن آن قرار می‌دهیم. شماره تماس فعلی ما (شماره) بوده و در صورت عدم دسترسی این شماره با شماره جایگزین (شماره) اطلاعات لازم را در اختیار شما قرار می‌دهیم. ۲-۲-۵-۲ سطح اضطراری ۲ در این حالت بلافاصله باید با مسوول خدمات اضطراری محلی تماس گرفته و با توجه به نقشه‌های آب‌گرفتگی نسبت به تخلیه ۱ تماس با دفاتر خدمات اضطراری منطقه. نمونه پیغام اعلام شرایط در ادامه آمده است. وضعیت اضطراری است. من (ذکر نام و مسوولیت) هستم» سد (نام سد) در حال شکست است. پایین‌دست باید بلافاصله تخلیه شود. تکرار می‌کنم سد (نام سد) در حال شکست است. محدوده اطراف رودخانه (نام رودخانه) را تخلیه کنید. ما برنامه اقدامات اضطرای برای سطح ۳ را به جریان انداختیم. لطفا از نقشه‌های آب‌گرفتگی در نسخه برنامه اقدامات اضطراری خود کمک بگیرید. شماره تماس فعلی ما (شماره) و در صورت عدم دسترسی شماره جایگزین (شماره) می‌باشد. ۲- هر کاری که لازم است برای جابه‌جایی سریع افراد در معرض خطر با کمک خدمات اضطراری محلی انجام پذیرد. این افراد ممکن است در محل سد. سواحل پایین‌دست. در حال قایق سواری در رودخانه یا مخزن یا گردشگران باشند. ۳ مرتب با خدمات اضطراری محلی در تماس بوده و آخرین وضعیت به اطلاع آنها رسانده شود. آنها می‌توانند راهنمایی لازم ۴ درصورتی که خط تماس قطع شده باشد باید سعی شود دلیل قطع آن پیدا شده و در صورت امکان از روش تماس دیگری استفاده نمود یا کسی را جهت برقراری ارتباط مأمور نمود. در صورت عدم موفقیت به سرعت طبق برنامه اقدامات اضطراری کارها پیش رفته و در فواصل زمانی سعی در برقراری تماس شود. در ادامه نمونه پیغام جهت هشدار به افراد در معرض خطر آمده است: توجه توجه: اعلام شرایط اضطراری توسط (خدمات اضطراری محلی)» با دقت توجه کنید نجات زندگی شما بستگی به عملکرد سد (یا اعلام مناطق در خطر با اولویت) هستید بلافاصله (یا ذکر فرصت باقی‌مانده) محل خود را ترک نموده و به نقاط مرتفع دور از رودخانه بروید. لطفا در مسیرهای (نام جاده‌ها) تردد نکنید. سعی نکنید از این مسیرها به خانه خود برگردید. خطر سیلاب جدی است. لطفا بلافاصله به نقاط مرتفع دور از رودخانه بروید. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - راهنمای ندوین برنامه اقدامات اضطراری در سدها .۱ تکرار پیغام به دفعات لازم ۳-۵-۲ مسوولیت‌ها در خاتمه برنامه اقدامات اضطراری با فعال شدن برنامه اقدامات اضطراری» سطح اضطراری مشخص شده و اقدامات مربوط کامل می‌گردد. پس از رفع شرایط اضطراری, اجرای برنامه اقدامات اضطراری خاتمه می‌یاید. مسوول خدمات اضطراری منطقه باید پس از خاتمه برنامه اقدامات اضطراری مراتب را برای تصمیم‌گیری را به مسوول سد اطلاع دهد. سپس باید افراد مشخص شده در فهرست تماس را از پایان یافتن شرایط اضطراری مطلع سازند. پیش از خاتمه سطح اضطراری ۲ یا ۳ نماینده دفتر فنی ایمنی سد با انجام بازرسی از سد یا بررسی نتایج بازرسی و بررسی وجود هرگونه وضعیت غیرعادی و خطرساز جمع‌بندی لازم را ارائه می‌نماید. براساس این جمع‌بندی دفتر فنی ایمنی سد خاتمه شرایط اضطراری و برنامه اقدامات اضطراری را به مسوولین خدمات اضطراری منطقه و مسوول سد اعلام می‌نماید. مسوول سد باید از کامل بودن گزارش وضعیت اضطراری سد و مستند شدن تمام فعالیت‌های انجام شده اطمینان حاصل نموده و نسخه‌های گزارش نهایی را به دفتر ناظر استانی ایمنی سدها و افراد مسوول مرتبط ارسال نماید. 1-۳- تجهیزات ار تباطی» منابع انرژی و دیگر لوازم ضروری در مواقع اضطراری فهرست منابع و امکانات لازم جهت آمادگی در برابر شرایط اضطراری عبارتند از: - نقشه موقعیت و فهرست ساختمان‌هاء انبارهاء دپوی مصالح» پارکینگ ماشین‌آلات و وسایل نقلیه و پناهگاه‌ها و فهرست مواد و لوازم موجود در آنها - موقعیت منابع کمک‌های اولیه. - منبع برق اضطراری» کابل‌های کمکی» چراغ شارژی یا باتری» نورافکن‌ها و ادوات مربوط - پمپ‌های اضطراری,» نردبان» دستگاه جوش و برش» شلنگ. بیل, علایم هشدار و لوازم سبک دیگر (کلیه لوازم و تجهیزات باید به طور مناسب در انبارها نگهداری شده و در برابر سقوط یا آسیب‌دیدگی در صورت وقوع زلزله مهار گردند) - سامانه اطفای حریق (عموما حریق ناشی از اتصال در تابلوهای برق و یا رعد و برق می‌باشد. لذا آب‌بند بودن و موقعیت مناسب تابلوها و نیز وجود سامانه اتصال زمین برای کلیه تاسیسات و ساختمان‌ها ضروری است) - سامانه ارتباطی اضطراری و جایگزین - فهرست. نحوه تماس و مشخصات پیمانکاران محلی تامین ماشین‌آلات و مصالح, نحوه تامین کارگر و سایر نیروهای فنی ۷-۲- سامانه هشدار شرایط اضطراری سامانه هشدار به دو مرحله هشدار داخلی و هشدار عمومی تقسیم می‌شود. سامانه هشدار داخلی به منظور آگاه کردن مسوول سد و کارکنان از وضعیت اضطراری آن می‌باشد. که ممکن است با انجام اقدامات لازم و به موقع منتهی به کنترل شرایط اضطراری گردد. درصورتی که شکست سد یا رها شدن کنترل نشده آب محتمل باشدء هشدار عمومی به منظور آگاه نمودن پایین‌دست سد در دستور کار قرار می‌گیرد. -------- صفحهٔ بعد -------- 7 راهنمای ارزیابی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته برای تشخیص شرایط هشدار در سدهایی که بهره‌بردار یا اپرآتور مقیم وجود ندارد یا به تعداد کافی نیست. از سامانه‌های پایش از راه دور باید استفاده شود. حداقل پارامترهای مورد پایش در این حالت تراز آب بالادست و پایین‌دست است. تراز آب پایین‌دست پارامتر مههمی برای سامانه هشدار مبتنی بر این روش پایش بوده و برای پیشگیری از شکست سد می‌باشد. درصورتی که سد.ء سامانه پایش از راه دور نداردء باید در برنامه اقدامات اضطراری آن قید شود. در این سدها روش دسترسی سریع به سد باید به طور کامل در برنامه ذکر گردد. پس از تشخیص شرایط اضطراری و تعیین نیاز به هشدار عمومی» حسب نیاز هشدار به بخش‌های زیر اعلام می‌شود و هر یک از این بخش‌ها می‌توانند با آبزار محخصوص به خودء اطلاع‌رسانی عمومی‌نمایند: - مسوولین محلی و منطقه‌ای - دفاتر خدمات اضطراری محلی و منطقه‌ای - نیروهای انتظامی و نظامی - رسانه‌ها (رادیو و تلویزیون و مطبوعات) - اپراتورهای ارتباطاتی (تلفن ثابت و همراه و سامانه‌های پیام کوتاه و اینترنت و رادار و...) - مراکز کنترل ترافیک شهری و اپراتورهای تابلوهای تبلیغاتی و اطلاع‌رسانی عمومی ۸-۲- دستورالعمل آموزش و تمرین اقدامات اضطراری ۱-۸-۲- کلیات برنامه آقدامات اضطراری باید در اختیار طرف‌های مسوول در برنامه اقدامات اضطراری سد قرار گرفته و نسخه‌های رسمی و تایید شده آن در فواصل زمانی معینی به روز شود. هم‌چنین برای افزایش کارائی و موثرتر نمودن اقدامات اضطراری,» برنامه اقدامات اضطراری باید به طور مرتب مورد آزمایش و تمرین و گاهی آزمایش و تمرین قرار گیرد. برای سدهای در حال ساخت برنامه اقدامات اضطراری باید حداکثر به صورت سالانه بازنگری و به روز شود. آزمایش بخشی از برنامه اقدامات اضطراری به منظور اطمینان از کفایت اسناد و آمادگی کارکنان و طرف‌های مسوول در برنامه اقدامات اضطراری لازم است. آزمایش می‌تواند به صورت کنترل فهرست وار یا انجام واقعی و شبیه‌سازی شرایط اضطراری با چند نوع خرابی و خسارت باشد. ۲-۸-۲- آموزش, نگهداری و بازبینی برنامه اقدامات اضطراری ۱-۲-۸-۲ آموزش آموزش کارکنان به منظور اطمینان از آشنایی کافی آنها با اجزای برنامه اقدامات اضطراری,» نحوه کار با تجهیزات و اشراف به مسوولیت‌ها و وظایف آنها باید در نظر گرفته شود. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - راهنمای ندوین برنامه اقدامات اضطراری در سدها ۱*۷ کار کنان ماهر فنی باید برای کلیه فعالیت‌های شرایط عادی و اضطراری از جمله عملیات شناسایی و اقدامات اضطراری و علاج‌بخشی لازم آموزش ببینند. آموزش‌ها برای افراد مسوول در تمام سطوح باید در نظر گرفته شود. تعداد افراد کافی برای اطمینان از انجام صحیح مسوولیت‌ها در تمام مواقع باید تحت آموزش قرار گیرند. در سدهای با عواقب شکست زیاد و خیلی زیادء آموزش‌های همگانی و عمومی لازم برای افراد در معرض خطر احتمالی پایین‌دست باید تدوین شده و به صورت‌های مختلف از جمله کارگاه‌های آموزشی» پوستر و بروشور و رسانه‌های محلی در اختیار آنها قرار گیرد. ۳-۲-۸-۲ نگهداری نسخه‌های اصلاح شده و به روز شده برای تمام طرف‌های مسوول در برنامه اقدامات اضطراری سد که فهرست آنما در برنامه اقدامات اضطراری آمده باید فرستاده شده و دریافت آنها تایید شود. شماره تلفن‌ها و اسامی افراد باید به طور منظم و حداقل سالانه به روز شود. بهتر است برنامه اقدامات اضطراری در زونکن یا کلاسور بازشو قرار داده شود تا قسمت‌های اصلاح یا بروز شده به‌راحتی قابل جایگزینی باشد. ۳-۲-۸-۲ بازبینی اصولا برنامه اقدامات اضطراری یک برنامه پویا می‌باشد بدین معنی که هیچ‌گاه کامل تلقی نشده و برای سدها با عواقب شکست زیاد و خیلی زیاد» حداقل سالی یک‌بار باید مورد بازبینی کلی و هر ۵ سال مورد بازبینی تفصیلی قرار گیرد و اصلاحات آن بلافاصله اعمال شود. از طرف دیگر حوادث غیرمترقبه دارای خصوصیات ثابت نیستند لذا با آموزش و تمرین باید حداکثر آمادگی و سرعت عکس‌العمل و انجام اقدامات موثر در دستور کار قرار گیرد. بازبینی سالانه برنامه اقدامات اضطراری باید شامل موارد زیر باشد: - تماس با افراد مشخص شده در نمودارها برای به روز کردن شماره‌های تماس و نام و موقعیت افراد - تماس با مسوولین خدمات اضطراری محلی برای اطمینان از دریافت برنامه اقدامات اضطراری و نبود ابهام در استفاده از آن - تماس با منابع تامین و تدارک محلی برای به روز کردن شماره تماس, نام و آدرس و خدمات قابل ارائه آنهاء - بازبینی اطلاعات مربوط به افراد و سازه‌های تحت خطر در منطقه آب گرفتگی پایین‌دست درصورتی که هر یک از موارد برنامه تغییر نماید برنامه اقدامات اضطراری مورد اصلاح قرار می‌گیرد. مالک سد مسوول اصلی انجام اصلاحات می‌باشد و نسخه اصلی برنامه اقدامات اضطراری توسط وی نهایی و به طور کلی یا به صورت صفحات جایگزین به سایرین ارائه می‌شود. کسانی که برنامه اقدامات اضطراری در اختیار آنها قرار دارد و باید به محض دریافت اصلاحات نسخه‌های خود را براساس آخرین تغییرات به روز نمایند جهت جلوگیری از هرگونه اشتباه» صفحات یا نسخه‌های قدیمی را معدوم نمایند. ۳-۸-۲ تمرین برنامه اقدامات اضطراری ۱-۳-۸-۲ کلیات تمرین مستمر برنامه اقدامات اضطراری برای کسب آمادگی هرچه بیش‌تر و درک مسوولیت‌ها و نقش‌ها در زمان اضطراری بسیار موثر است. تمرین برنامه اقدامات اضطراری می‌تواند شامل موارد ذیل باشد: -------- صفحهٔ بعد -------- ۸ راهنمای ارزیابی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته ۱ تمرین و تفهیم مسوولیت‌ها و نقش‌ها و سازماندهی ۲ تمرین برقراری تماس‌ها و ارسال پیام‌ها که می‌تواند در کنار بازنگری سالانه فهرست تماس‌ها انجام شود. ۳- تمرین‌های دفتری و استفاده از مدارک و نقشه‌ها ۳ تمرین‌های عملیاتی در سدهای با رده‌بندی عواقب زیاد و خیلی زیاد تمرین‌های ۱ و ۲ باید هر سال انجام شود. موارد ۲و ۴ که تفصیلی‌تر است را می‌توان در بازه‌های زمانی طولانی‌تر مثلا هر ۲ تا ۵ سال انجام داد. مالک سد باید برنامه انجام تمرینات را تدوین نموده و مقدمات آن را فراهم نماید. این تمرین‌ها در واقع بخشی از برنامه مبنا محسوب می‌شوند. در انجام موارد ۳ و ۴ بهتر است از کارکنان کلیدی دفتر فنی بهره‌برداری و نگهداری از سدها و دفاتر خدمات اضطراری محلی نیز جهت مشارکت دعوت به‌عمل آید. ۲-۳-۸-۲ دستورالعمل آزمایش و تمرین پس از تدوین دستورالعمل‌های اقدامات اضطراری که حاصل تشکیل جلسات متعدد با حضور نمایندگان سازمان‌های دخیل در امر مدیریت بحران می‌باشد. دستورالعمل آزمایش و تمرین نگارش یافته و با دو کاربرد اصلی زیر اجرا می‌گردد: الف- تصحیح دستورالعمل اقدامات اضطراری اولین آزمایش و تمرینی که بعد از تدوین دستورالعمل اقدامات اضطراری انجام می‌گیرد. اجرای آزمایشی دستورالعمل اقدامات اضطراری است. بدین ترتیب که با شبیه‌سازی شرایط اضطراری (در صورت امکان) یا فرض بر رخ‌داد حادئه‌ای چون سیلاب که امکان شبیه‌سازی آن وجود ندارد. سازمان‌های مرتبط مطابق دستورالعمل اقدامات اضطراری تیم‌های خود را به محدوده مورد نظر اعزام نموده و تیم‌های اجرایی به انجام مسوولیت‌های مربوط از پیگیری فلوچارت آگاه سازی تا تخلیه و فرار و امداد و نجات را اجرا می‌نمایند. بررسی نتایج به‌دست آمده از آزمایش و تمرین در راستای اصلاح دستورالعمل اقدامات اضطراری انجام می‌شود. اطلاعاتی که نیاز است به منظور اصلاح دستورالعمل در طول اجرای آزمایش و تمرین جمع‌آوری گردند باید از قبل فهرست شده و گروهی تحت عنوان گروه مستندسازی آزمایش و تمرین به جمع‌آوری اطلاعات بپردازند. سایر اطلاعات مورد نیاز که می‌توانند از دید با دسترس گروه مستندساز پنهان بمانند از روش‌های دیگر جمع‌آوری می‌شوند. ب- تمرین و مرور وظایف محوله به سازمان‌ها و تیم‌های مجری پس از تصحیح نهایی دستورالعمل اقدامات اضطراری» نسخه نهایی به امضای روّسای سازمان‌های مربوط رسیده و نسخه یکسان برای هریک از سازمان‌ها و نمایندگان هر سازمان در کمیسیون مشترک بین سازمانی» ارسال شده و لازم الاجرا می‌گردد. نحوه اجرای آزمایش و تمرین‌هاء به روش‌های تدوین شده در ارتباط با هر آزمایش و تمرین مربوط می‌شود. ۳-۳-۸-۲ روش‌های آزمایش و تمرین برای هر یک از انواع آزمایش و تمرین» روش خاصی تدوین می‌گردد. آزمایش و تمرین‌ها بسته به ابعادی که در بر می‌گیرند و سطح عملکرد افراد و تیم‌های اجرایی» انواع مختلفی را شامل می‌شوند. این انواع عبارتند از آزمایش و تمرین دفتری» آزمایش و تمرین شفاهی و آزمایش و تمرین عملیاتی. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - راهنمای ندوین بونامه اقدامات اضطراری در سدها ۱-۹ الف- آزمایش و تمرین در دفتر کار در این حالت آزمایش و تمرین وظایف هرشخص و سازمان در قالب آزمون‌های کتبی مرور و یادآوری می‌گردد. ب- آزمایش و تمرین شفاهی در این آزمایش و تمرین حادثه فرضی رخداده و افراد با توجه به دستورالعمل‌های در اختیارء روند اداری» آگاه‌سازی و سایر فعالیت‌هایی که نیاز به حضور در منطقه ندارندء را تمرین می‌کنند. ج- آزمایش و تمرین عملیاتی در این آزمایش و تمرین که کامل‌ترین نوع آزمایش و تمرین می‌باشد. حادثه در صورت امکان شبیه‌سازی و یا فرض می‌گردد و افراد تیم‌های اجرایی مشابه شرایط واقعی دستورالعمل‌های اقدامات در شرایط اضطراری را اجرا نموده و بر حسب نیاز در محل و منطقه حادثه حاضر می‌شوند و تمامی اقدامات لازم را به طور کامل اجرا می‌نمایند. همان گونه که مشخص است. هریک از انواع آزمایش و تمرین‌های فوق با هدفی مشخص و در دوره‌های متفاوتی اجرا می‌گردند. مدت زمان بین دو اجرای آزمایش و تمرین از نوع اول به نوع سوم افزایش می‌یاید. به عنوان مثال بسته به وظایف سازمان و نوع حادثه, آزمایش و تمرین نوع اول ممکن است یک‌بار در ۶ ماه ولی آزمایش و تمرین نوع سوم یک‌بار در هر ۶ سال اجرا گردد. با توجه به غیرواقعی بودن آزمایش و تمرین» فرض حادثه یا شبیه‌سازی آن» یک بحران مصنوعی بوده و قابل کنترل است. از این رو همواره براساس فعالیت‌هایی که تمرین آنها در آزمایش و تمرین مورد نظر است» روش مختص آن آزمایش و تمرین تدوین می‌گردد تا روند رخ‌داد حادثه کنترل گردیده و اقدامات مورد نظر یکایک اجرا و آرزیابی گردند. هر روش مولفه‌هایی چون نوع حادثه» گستردگی منطقه حادثه دیده و محل آن. جمعیت تحت تاثیر و ویژگی آنهاء زمان شروع و پایان و نحوه اجرای آزمایش و تمرین را در بر دارد. - نوع حادته نوع حادثه بیانگر بحرانی است که رخ‌داد آن شبیه‌سازی و یا فرض می‌گردد. در بحران‌هایی هم‌چون زلزله» سیل, توفان و جنگ امکان شبیه‌سازی وجود نداردء بدان معنا که نمی‌توان به منظور اجرای آزمایش و تمرین منطقه‌ای را غرقاب یا بمباران نمود و با لرزاند. از این رو بر فرض رخداد این گونه بحران‌هاء عواقب هریک هم‌چون مجروح شدن آفراد؛ تخلیه و فرار و مداد و نجات شبیه‌سازی و تمرین می‌گردند. در مقابل بحران‌هایی هم‌چون آنش‌سوزی» حملات تروریستی و یا آأشوب‌های اجتماعی قابل شبیه‌سازی هستند و می‌توان با به آتنش کشیدن یک ساختمان یا منطقه غیرمسکونی به صورت کنترل شده» انجام عملیات تروریستی با شخصیت‌های ساختگی و سلاح‌های ماکت و یا استفاده از افراد به منظور شبیه‌سازی آشوب‌های اجتماعی, نسبت به تمرین مقابله با هریک از بحران‌ها اقدام نمود. با توجه به آنچه بیان شدء تدوین روش آزمایش و تمرین باید برحسب نوع حادئه مورد نظر مواردی چون شبیه‌سازی حادثه و عواقب آن و یا فقط شبیه‌سازی عواقب آن را در بر گیرد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۰ راهنمای ارزیابی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته - گستردگی منطقه حادثه دیده گستردگی منطقه حادثه دیده براساس امکانات و توان اجرایی سازمان مربوط و نیز مد نظر بودن آموزش عمومی انتخاب می‌شود. به عنوان مثال آزمایش و تمرین رخداد زلزله می‌تواند در سطح یک مدرسه, محله یا شهر و با حضور یک سازمان یا بیش‌تر انجام شود. بدی‌هی است آزمایش و تمرین‌هایی که در سطح یک مدرسه انجام می‌شود باعث درگیری معلمان و دانش‌آموزان آن مدرسه و سازمانی هم‌چون هلال احمر و آتش‌نشانی می‌شود. حال آنکه آزمایش و تمرین زلزله در سطح شهرء ساکنان کل شهر و سازمان‌هایی هم‌چون هلال احمرء شهرداری» استانداری, سازمان مدیریت بحران و نیروی‌های نظامی و انتظامی را درگیر می‌کند. بنابراین همان گونه که اشاره شد انتخاب گستردگی منطقه سیب دیده ارتباط مستقیم با فعالیت‌های مد نظر برای تمرینء سازمان‌های مدنظر برای هماهنگی و افراد مد نظر برای شرکت در آزمایش و تمرین دارد. اهمیت جمعیت تحت تاثیر بحران» به‌خاطر تاثیر آن بر تخصص‌های درگیر در آزمایش و تمرین و تجهیزات مورد نیاز است. به عنوان مثال چنان‌چه جمعیت تحت تاثیر دارای درصدی از بیماری‌های قلبی, نابینایی» ناشنوایی و معلولیت باشند لازم است تخصص‌ها و تجهیزات مورد نیاز برای تخلیه و فرار و امداد و نجات هریک از قبل پیش‌بینی گردد. البته لازم به ذکر است» در شرایط بحران‌های واقعی این قبیل تمهیدات براساس برنامه‌ریزی‌ها و مطالعات اولیه در نظر گرفته شده و براساس آنها تخصص‌ها و تجهیزات مورد نیاز آماده و در زمان بحران فراخوانی می‌شوند. - زمان شروع و پایان در حالت ایده‌آل, آزمایش و تمرین باید بدون هماهنگی قبلی و به صورت غیرمترقبه برگزار گردد. آزمایش و تمرین‌ها با اطلاع قبلی هرگز نتایج مطلوب مورد انتظار از آزمایش و تمرین را به‌دست نمی‌دهد. پایان آزمایش و تمرین بسته به گستردگی منطقه انتخاب شده و انواع فعالیت‌های برنامه‌ریزی شده ممکن است از چند ده دقیقه بعد از شروع آزمایش و تمرین تا چند هفته به طول بیانجامد. از نمونه این آزمایش و تمرین‌ها می‌توان به آزمایش و تمرین‌های تخلیه و فرار چند دقیقه‌ای در ادارات و مدارس و آزمایش و تمرین‌های چند روزه نظامی اشاره نمود. این نوع تمرین‌ها با هماهنگی قبلی با مسوولین منطقه‌ای صورت می‌پذیرد. 5-۳-۸-۲ نحوه اجرای آزمایش و تمرین اجرای آزمایش و تمرین یک فعالیت بر مبنای تصمیمات مسوولین است. بدین ترتیب که اجرای آزمایش و تمرین با گزارش رخ‌داد یک حادثه شروع می‌شود. در این زمان هر یک از اعضاء کارمندان, مدیران و سایر افراد مرتبط باید در راستای غلبه بر شرایط اضطراری به وجود آمده» تکالیف خود را مطابق برنامه‌های از پیش تعیین شده انجام دهند و در صورت مواجهه با یک حادثه یا فرآیند از پیش تعیین نشده» تصمیمات جدید را با رعایت لزوم هماهنگی با سایر سازمان‌های دخیل و فرماندهی بحران اتخاد نمایند. در آزمایش و تمرین» گروه شبیه‌ساز بحران» شرایط مشابه شرایط بحرانی را ایجاد می‌کند و تیم‌های اجرایی مقابله با بحران, مطابق آنجه بیان شد به اجرای دستورالعمل اقدامات در شرایط اضطراری می‌پردازند. -------- صفحهٔ بعد -------- فصل دوم - راهنمای ندوین برنامه اقدامات اضطراری در سدها ا لازم به ذکر است آنچه بیان شد شمای کلی برگزاری یک آزمایش و تمرین است که باید برای هر یک از انواع آزمایش و تمرین و در خصوص نوع بحران و با توجه به ویژگی‌های هر سازمان» تیم‌های اجرایی» جمعیت متاثر و سایر پارامترهاء جزییات کامل تدوین» برنامه‌ریزی و اجرا گردد. ۵-۳-۸-۳ ارزیابی نتایج تمرین به منظور رفع نواقص برنامه اقدامات اضطراری» گزارش عملکرد تمرین باید تهیه شده و نتایج آن مورد ارزیابی قرار گیرد. عملکرد تمرین در سه بخش کفایت منابع و امکانات. کفایت برنامه و سازماندهی و آمادگی کار کنان مورد ارزیابی قرار می‌گیرد. نواقص مربوط به هر یک از این سه بخش باید به طور مشخص ارائه شده و اقدامات لازم نسبت به رفع کاستی‌های مربوط در دستور کار قرار گیرد. ۹-۲- مطالعات آب گرفتگی و تعیین مناطق سیل گیر مطالعه آب‌گرفتگی ناشی از شکست سد برای تمام سدهایی که به برنامه اقدامات اضطراری احتیاج دارند و یا این که نیاز حتمی آنما به برنامه اقدامات اضطراری کاملا مشخص نیست باید انجام شود. این مطالعات براساس پیش‌بینی شرایط بحرانی و ترکیب منطقی آزها انجام می‌شود. در سدهای دارای عواقب شکست متوسط و کم تهیه نقشه‌های اولیه و کلی آب‌گرفتگی نیز کفایت می‌نماید. در این مطالعات معمولا حالت‌های مختلف شکست سد بررسی می‌شود که شامل زمان‌های شکست سریع, شکست وسیع و فراگیر و شرایط محافظه کارانه‌تر می‌باشد. در این مطالعات مناطق دارای پتانسیل آب‌گرفتگی باید شناسایی شده و زمان شروع و پایان آب‌گرفتگی هر یک مشخص شود. شرایط حداقل زیر در مطالعات آب‌گرفتگی در نظر گرفته شود: - شکست سد تحت شرایط تراز حداکثر در اثر زلزله یا ناپایداری ناشی از تبعات تراوش و گرادیان هیدرولیکی - شکست سد و سازه‌های کنترل جریان آب تحت شرایط تراز حداکثر در صورت یخبندان شدید در زمستان - شکست به علت خرابی سازه‌های بالادستء سازه‌های کنترل کننده جریان, تخلیه کننده‌های تحتانی و سرریزهای دایمی و اضطراری - جاری شدن سیلاب بر اثر تخلیه جریان آب به میزان بیش از ظرفیت رودخانه پایین‌دست نقشه‌های آب‌گرفتگی باید نشان دهنده حداکثر سطوح آب‌گرفته باشند. محاسبات آب‌گرفتگی و تهیه نقشه‌های مربوط معمولا توسط برنامه‌های رایانه‌ای انجام می‌شود. جهت تحلیل روند یابی سیلاب در طول مسیرء این نقشه‌ها باید علاوه بر پایین‌دست برای - سیلاب شدیدی که از ظرفیت تخلیه اسمی بیش‌تر است. - کاهش ظرفیت تخلیه به علت آشغال گرفتگی یا عملکرد ناصحیح دریچه‌ها و تخلیه کننده‌ها سدهای باطله باید در شرایط مختلف ساخت بررسی شوند. در این سدها هم خود آب و هم قطعات جامد حمل شده توسط آن مانند تنه درختان می‌تواند باعث ایجاد خرابی شود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۳ راهنمای ارزیاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته اثر قطعات شناور در خروجی قسمت خسارت دیده سد باید در محاسبات لحاظ شود. تغییرات جریان ناشی از قطعات شناور و مستغرق زیاد در سیال نیوتنی و غیر نیوتنی نیز معمولا در نظر گرفته می‌شود. مدل‌های ریاضی معتبر زیادی برای مدل‌سازی سیلاب وجود دارد. اما برای سیلاب‌های شدیدا گل آلود و غلیظ همراه با مواد معلق, مدل عملی و دقیق کم‌تر ارائه شده است. البته در این -------- صفحهٔ بعد -------- نیو نس ۱ تعاریف اصلی و وازه‌ها -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- بپیوست ۱- تعاریف اصا وازه فارسی ارزیابی ایمنی ارتفاع سد ارتفاع آزاد بازنگری ایمنی تراز پایاب زلزله القایی مخزن توان‌بخشی محدوده أب‌گرفتگی بار ی و واژه‌ها سس واژه انگلیسی 1 ماع اه؟5 ۲1611 1۵ ۷ مراع‌ا۵؟5 [۷۵,] 1211۳۵06 ۹۵ 16۹6/۵۱۴۳ 026 ع 12111 3۳۵۵/۳۵۵۵ 1۵:0 ۳۵۵ ۵۲ 0۹6065 اور ۹۱۱۱۱1۱۱۱۹ و 1۵110 م۱ ارزیابی وضعیت پایداری و ایمنی کلی در مقایسه با حدود مشخص شده با استناد به نتایج بازرسی و پایش مداوم سد یا سازه‌های وابسته به آن اختلاف تراز بین تاج یا بالاترین نقطه سد تا تراز بستر یا پی سد در محل پنجه آن فاصله قائم بالاترین تراز طراحی آب در مخزن تا پایین‌ترین نقطه تاج سد بازنگری جامع وضعیت ایمنی در مقایسه با حداقل‌های مشخص شده استاندارد با ملاحظه مستندات و جنبه‌های طراحی و ساخت و گزارش‌های معاینات مداوم سد یا سازه‌های وابسته ثبت. مرور و بررسی اطلاعاتی که منجر به آگاهی از رفتار سد یا سازه‌های وابسته آن می‌شود سطح آب در پایین‌دست سد در مجاورت پنجه حر کات شدید زمین که در اثر بارگذاری زیاد روی گسل‌ها و شکستگی‌های ضعیف مخزن, ناشی از آب‌گیری در سدهای بلند اتفاق می افتد هرگونه خرابی سد که منجر به رها شدن ناگهانی یا کنترل نشده آب مخزن شود کلیه خسارات و تلفات ایجاد شده ناشی از خرابی در سد یا سازه‌های وابسته به آن اقدامات تعمیرء ترمیم» تقویت و بهسازی سازه برای بازگرداندن آن به شرایط ایمن و قابل قبول احتمال احراز یک شرط یا قابل قبول بودن یک مورد که جمع آن با احتمال عدم احراز شرط یا وقوع آن مساله غیر قابل قبول برابر واحد است اقدامات مربوط به رفع عیب یا نقص منطقه‌ای از پایین‌دست سد که بر اثر سیلاب ناشی از شکست سد یا رها شدن کنترل نشده آب به زیر آب می‌رود بازرسی و زیر نظر داشتن پیوسته سد و سازه‌ها و تجهیزات مربوط به آن واحد فشار برابر فشار ستون حاوی 13 ۱۰ آب -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- ست ۲ ار ما -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۳ - فهرست اختصارها اچرظ۱ 3چچچجشجچچشگکککشششججججججگهگهگه<چگکجک]جججگ<<-_ب-__-_>_»ض»>«<گگگگ<مم<گححححححتح -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- نیو ست ۳ فهر ست علایم -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۳- فهرست علایم ۳۳( یی سس 3333333333333333 سم -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- کاربر گ‌های ار زیابی ایمنی سد و سازه‌های ,9 ادسته -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست 5- کاربرگ‌های ارزیابی ایمنی سد و سازه‌های وابسته ۳۷ و1 پ.۱-2- اطلاعات اولیه ارزیابی و بازنگری ایمنی سد سل تنل کوک کت اس فش از ا بوستقه موقیت‌س اویش بل کش مک سل ال قوش لا دس مالک با را ناشاک او رآ اوق نک وش اویش ام فطوتاس ‏ ا مس بر وس نا تنل رس نب ۳ 0 0 0 ۳ آ ‏ ک 0 1 0 ۳ نوع تغلیه کنده تیا فش 86 شش نز ترا شش نی 0 0 0 ی سول ال ناس کب تریغ آخرین بازرسی جاع ا ‏ وس گزارش بازرسی چاع ۱ سای اش و ال را تاش نی ی اس شش نا ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۸ راهنمای ار زیاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته پ.۲-2- اطلاعات فنی سدهای در حال بهره‌برداری ۱ با ی جریان ورودی سالانه از سطح (۱1-۱1) در یاجچه (:/: ۱) نوع سرریز عادی و ۱ عرض ۱ تراز آستانه شوت , ظرفیت تخلیه | ظرفیت حداکثر ۱ دوره بازگشت سیلاب | نوع اضطراری (متر) سرریز [11125 : : خلیه (5 طراحی (سال) دریجچه نوع تخلیه کننده , قطریاابعاد | نوع پوشس ‏ تراز کف ورودی |3۵۶5 | تراز کف خروجی (متر) تعداد قطر یا ابعاد حداقل تراز آب‌گیری حداکثر تراز آب‌گیری حداکثر ظرفیت آبگذری (۶)) نوع دریجه دهانه (متر) 111251 111251 -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست 5- کاربرک‌های ا رز یاب ی ایمنی سد و سازههای وابسته ۱۳۹ حجم مفید | حجم مرده (/(۱10) ۱ حجم کل طول مخزن در تواز نرمال .| سطح مخزن در تراز نرمال 1 ۱11 (کیلومتر) (کیلومتر مربع) - حجم و سطح ارتفاع سح ریما ۱ ۲ ۳ - سامانه آب‌بندی بدنه و پی بالا (متر) پایین (متر) 111251 111251 ۱ دسترسی‌ها مجموع طول تونل‌های مجموع طول راه‌های , فاصله از منابع قرضه مصالح امکان عبور تعداد و نوع , طول پل‌ها دسترسی (کیلومتر) دسترسی (کیلومتر) اصلی سد (کیلومتر) ماشین‌آلات از تاج سد | پل‌ها - سیستم انحراف نوع ارتفاع از پی ‏ طول تاج (متر) عرض تاج عرض پی فاصله از محور تراز تاج وضعیت فعلی (متر) (متر) (متر) سد 9 - احجام عملیات اجرایی اصلی حجم کل کل حجم عملیات کل حجم عملیات ‏ , حجم بتن دیوار ۱ مجموع طول سطح کل حجم بتن‌ریزی خاک‌برداری خاک‌ریزی آب‌بند گمانه‌های حفر نسده | پرده تزریق بتن‌ریزی (مترمکعب) (مترمکعب) (مترمکعب) (مترمکعب) جناحین (متر) (متر مربع) سرریز -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۰( راهنمای ارزیاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته 2333شششششششششششششججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججججشججشجشججججججججججججتت - مشخصات نیروگاهی (جدول زیر برای سدهای با اهداف برقابی تکمیل می‌گردد) ظرفیت | تعداد | دبی طراحی | نوع انرزی ۱ تراز محور نوع کار کرد نوع نیروگاه | تراز . تراز حداقل نصب | واحدها | هرواحد توربین ۱ تولیدی ۱ توربین | نیروگاه (پیک- ) (زیرزمینی یا | پایاب . بهره‌برداری (۱1۱۷) (055)) سالانه 111251 پایه -تر کیبی) سطحی) 111251 نیروگاهی (۱۷17ی)) ‎11125٩[ نوع ۷ سرعت چرخش واحد , قدرت خروجی حداکثر ضریب فرکانس (سیکل | تعداد ترانسفورماتور ۱ سیستم ورس (دور در دقیقه) زنراتور (مگا ولت آمپر) ۱ قدرت نامی در ثانیه) اصلی خنک کننده 0 ۰۰ ی ۰ پ.۳-2- گزارش ارزیابی کیفی ایمنی سد چک لیست مجموعه گزارش‌های ارزیابی کیفی ایمنی سد ای تس لآ گزارش وضعیت کیفی ایمنی سد و سازه‌های واسته الا کرش بای سدوبازهای وت ال | گزارش بررسی روال و جزییات اطلاعات رفتارنگاری و پاش الآ کرش برس برامه پهرهراری ونکهداری واقاات اعطررکی ‏ آ لا اخلامه کرش وخلامه تابع جودی وفست کیش شآ لآ در جمع‌بندی ارزیابی کیفی و بررسی اطلاعات بازرسی‌ها و ابزار دقیق سوالات زیر باید پاسخ داده شود: یا رفتار سد مطابق انتظار و مقادیر در حدود تعیین شده اولیه می‌باشد؟ 8 8 یا رفتار سد مشابه گذشته است یا تغییرات قابل توجهی در آن مشاهده نمی‌شود؟ 8 8 آیا میل یا روند تغییراتی خاصی در منحنی‌های اطلاعات ثبت شده ابزار دیده می‌شود؟ 8 8 یا هرگونه پدیده غیرعادی در بازرسی و بررسی اطلاعات مشاهده گردیده است؟ 8 8 -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست 5- کاربرک‌های ا رز یاب ی ایمنی سد و سازههای وابسته )۱۳ پ.2-2- گزارش ارزیابی کمی ایمنی سد پ.۱-2-2- فهرست گزارش ارزیابی کمی ایمنی سد خاکی ۱- اطلاعات اولیه ارزیابی کمی ایمنی سد - کاربرگ اطلاعات اولیه ارزیابی کمی ایمنی سد - اطلاعات فنی سد - اطلاعات طراحی ۲ گزارش بازرسی‌ها - بازرسی‌های عادی سد و سازه‌ها و تجهیزات وابسته - بازرسی‌های اضطراری به‌همراه - بازرسی‌های تفصیلی - بازرسی ابزار دقیق و جانمایی ابزار معیوب و مشکوک ۳ گزارش ارزیابی برنامه‌های سد - برنامه اقدامات اضطراری - برنامه نگهداری - برنامه بازرسی‌ها - برنامه رفتارنگاری و قرائت‌ها - برنامه تعمیرات - سازماندهی کار کنان - برنامه آموزش و ارتقای کار کنان - برنامه تامین امنیت سد ۴ گزارش رفتارنگاری و رفتارسنجی سد - فهرست ابزارهاء مراحل و روش قرائت و ثبت و ذخیره و نحوه پالایش داده‌ها - ارائه اطلاعات رفتارنگاری * اطلاعات کلی موارد اصلی رفتارسنجی ۵ فشار آب حفره‌ای و تراوش و کنترل عملکرد مولفه آب‌بند ۵ جابه‌جایی و تغییر شکل ۵ تنش و کرنش 0 رفتار لرزه‌ای سازه» پی و تکیه گاه‌ها -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۳ راهنما ی ارزیابی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته - کنترل روند تغییرات قرائت‌ها با مقایسه با سری‌های تاریخی قبلی - محاسبه عامل‌های مقایسه‌ای و کنترل حدود اولیه مجاز ۵ بررسی موارد مشکوک - مشخص کردن مسایل موجود و سازه‌های مشکوک براساس نتایج ابزار و بازرسی‌ها و قرائت‌های انجام شده - کنترل پایداری کلی سازه‌ها و موارد مشکوک ۶ جممع‌بندی و پیشنهادها - پیشنهاد تعمیرات و اقدامات و اصلاحات موردی - پیشنهاد بازرسی و یا بازنگری جامع ایمنی - پیشنهاد اصلاح برنامه‌ها - جمع‌بندی ایمنی و پایداری و تعیین مواردی که نیاز به اقدامات فوری و مواردی که نیاز به بررسی بیش‌تر دارند ۷- پیوست‌ها - نسخه الکترونیک اطلاعات پایش - نقشه‌ها - فیلم‌ها و عکس‌ها پ.۲-5-2- فهرست گزارش ارزیابی کمی ایمنی سد بتنی ۱- اطلاعات اولیه آرزیابی کمی ایمنی سد - کاربرگ اطلاعات اولیه آرزیابی کمی ایمنی سد - اطلاعات فنی سد - اطلاعات طراحی ۲ گزارش بازرسی‌ها - بازرسی‌های عادی سد و سازه‌ها و تجهیزات وابسته - بازرسی‌های اضطراری به‌همراه - بازرسی‌های تفصیلی - بازرسی ابزار دقیق و جانمایی آبزار معیوب و مشکوک ۳- گزارش آرزیابی برنامه‌های سد - برنامه اقدامات اضطراری - برنامه نگهداری - برنامه بازرسی‌ها - برنامه رفتارنگاری و قرائت‌ها -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست - کاربرگ‌های ارزیابی ایمنی سد و سازه‌های وابسته ۳۳ - برنامه تعمیرات - سازماندهی کارکنان - برنامه آموزش و ارتقای کارکنان - برنامه تامین امنیت سد ۴ گزارش رفتارنگاری و رفتارسنجی سد - فهرست ابزارهاء مراحل و روش قرائت و ثبت و ذخیره و نحوه پالایش داده‌ها - ارائه اطلاعات رفتارنگاری * عامل‌های کلی * موارد اصلی رفتارسنجی ۵ جابه‌جایی و تغییر شکل ۵ تنش, کرنش و بازشدگی درز و ترک ۵ فشار آب. تراوش و کنترل عملکرد مولفه آب‌بند 0 رفتار لرزه‌ای سازه» پی و تکیه‌گاه‌ها - کنترل روند تغییرات قرائت‌ها با مقایسه با سری‌های تاریخی قبلی - محاسبه عامل‌های مقایسه‌ای و کنترل حدود اولیه مجاز ۵ بررسی موارد مشکوک - مشخص کردن مسایل موجود و سازه‌های مشکوک براساس نتایج ابزار و بازرسی‌ها - کنترل پایداری کلی سازه‌ها و موارد مشکوک ۶ جمع‌بندی و پیشنهادها - پیشنهاد تعمیرات و اقدامات و اصلاحات موردی - پیشنهاد بازرسی و یا بازنگری جامع ایمنی - پیشنهادهای اصلاح برنامه‌ها - جمع‌بندی ایمنی و پایداری کلی سد و سازه‌های وابسته» تعیین مواردی که نیاز به اقدام فوری و بررسی بیش‌تر دارند - نسخه الکترونیک اطلاعات پاش - فیلم‌ها و عکس‌ها -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳ راهنما ی ارزیاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازدههای وایسته مجح پ. ۳-2-2 چک لیست سوابق کلی که باید در آرشیو سد جهت مراجعه موجود باشد اطلاعات و گزارش‌های کارهای اکتشافی و آزمایش‌ها 1 گزارش آب‌گیری و راه اندازی برای ارزیابی‌های اولیه ]۱ | ستورلعمل بازرسی ار اس الا دستورالعمل‌های بهره‌برداری» نگهداری و پایش 1 دستورالعمل اقدامات اضطراری 1 گزارش‌های حوادث و تغییرات احتمالی انجام شده 1 گزارش‌های قبلی ارزیابی و بازنگری ایمنی 9 خلاصه طرح‌های علاج‌بخشی و تعمیرات کلی انجام شده 1 خلاصه تغییرات اهداف و ملاحظات بهره‌برداری و نگهداری ]۱ خلاصه توصیف رفتار کلی و شرایط مورد انتظار براساس طراحی اولیه ]1 خلاصه الزامات ابزاربندی و پایش 1 خلاصه وضعیت ایمنی سد در شروع بهره‌برداری ]۱ تغییرات عمده شرایط بالادست و پایین‌دست و طبقه‌بندی عواقب شکست قبلی و فعلی سد ]۱ مقاطع سد با ترازها و جزییات سازه‌ای و رقوم آب لا مقاطع سازه‌های جنبی با ترازها و جزییات سازه‌ای» هیدرومکانیکی و برقی 1 سایر موارد مورد نیاز: جانمایی پایین‌دست. آب گرفتگی, زمین‌شناسی, حوضه آبریزء راه‌های دسترسی و... ۱ [ ]| جانمایی» مشخصات. شرایط کار کرد و عامل مورد اندازه‌گیری ابزار 1 مشروح, خلاصه و نمایش منحنی تغییرات اطلاعات ابزار 1 نتایج بررسی صحت. روندهاء تغییرات و کنترل مقادیر حدی قرائت‌ها و بروز رسانی معیارهای کنترل 1 نتایج بررسی کفایت سامانه رفتارنگاری و پایش و اصلاحات پیشنهادی 1 جمع‌بندی رفتارسنجی سد براساس اطلاعات ابزار 1 نتایج محاسبات کنترل پایداری کلی براساس وضعیت فعلی 1 -------- صفحهٔ بعد -------- ۵ -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۵- فرمت گزارس ارزیاب ی کمی ایمنی سد بتی ۱۳۷ گزارش ارزیابی کمی ایمنی سد معمولا به صورت سالانه توسط بهره‌بردار یا مهندس مشاور وی تهیه و به دفتر ایمنی سدها ارائه می‌شود. این گزارش وضعیت کلی ایمنی سد را با پایش و بررسی اولیه قرائت‌ها و مشاهدات مستمر تبیین می‌نماید و نیاز یا عدم نیاز به ارزیابی جامع ایمنی و بازرسی‌های تخصصی را مشخص می‌نماید. پ.۱-۱-۵- هدف - ارائه راهکارها و پیشنهادهای اولیه بهبود شرایط ایمنی سد شروع گزارش ارزیابی کمی ایمنی سد با ارائه اطلاعات کلی سد است. این اطلاعات در قالب شناسنامه سد مطابق جدول پیوست (۱-۴) تکمیل و در گزارش گنجانده می‌شود. پ.۳-۱-۵- اطلاعات طراحی خلاصه‌ای از اطلاعات کلیدی طراحی سد باید در ابتدای گزارش ارزیابی ایمنی آورده شود. این اطلاعات جهت تحلیل و9 قضاوت کامل طراحی و نقشه‌ها و سایر اطلاعات مربوط باید جهت استفاده احتمالی مورد اشاره قرار گیرد. اطلاعات کلی طراحی که می‌توان به آزها اشاره نمود عبارتند از: - عکس هوایی و نقشه توپوگرافی و جانمایی کلی سد و سازه‌های وابسته و راه‌های دسترسی - جدول خلاصه مشخصات کلی لرزه‌خیزی و نقشه کلی جانمایی گسل‌ها -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۸ راهنمای ارزیاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته - آمار سیلاب‌های مهم ثبت شده پس از آب‌گیری (ترجیحا به صورت دیجیتال) - نقشه مقاطع هندسی سد و جدول خلاصه اطلاعات مصالح مصرفی بدنه سد - خلاصه اطلاعات سازه‌های وابسته (سرریزء سازه‌های خروجی و تحهیزات و...) پ.۲۳-۵- گزارس بازرسی‌ها به منظور تبیین وضعیت کلی و ذکر مشکلات و مسایل احتمالی سد و سازه‌های وابسته لازم است خلاصه نتایج کلیدی بازرسی‌های انجام شده در گزارش ارائه گردد. مواردی که در این بازرسی‌ها باید مورد توجه قرار گیرند در ادامه مطرح شده است. پ.۱-۳-۵- بازرسی‌های عادی سد و سازه‌ها و تجهیزات وابسته گزارش اصلی بازرسی (شامل اطلاعاتی از قبیل تاریخ‌هاء فهرست موارد بازرسی شده» نام و عنوان مسوولین بازرسی» عکس‌ها و مستندات» مشکلات مشاهده شده) باید جهت مراجعه احتمالی موجود و قابل دسترسی باشد. یکی از موارد اصلی در بازرسی‌هاء ارائه وضعیت شیروانی‌ها و شیب‌ها و صخره‌های مشرف به مخزن سد و تعیین نواحی مشکوک و دارای پتانسیل لغزش و ریزش و جابه‌جایی است. پ.۲-۲-۵- بازرسی‌های اضطراری گزارش اصلی بازرسی (شامل اطلاعاتی از قبیل تاریخ‌هاء فهرست موارد بازرسی شده» نام و عنوان مسوولین بازرسی» شرح رخداد پ. ۳-۲-۵- بازرسی‌های تفصیلی گزارش اصلی بازرسی (شامل اطلاعاتی از قبیل تاریخ‌هاء فهرست موارد بازرسی شده نام و عنوان مسوولین بازرسی» علت پ. ۶-۲-۵ بازرسی ابزار دقیق و جانمایی ابزار معیوب و مشکوک گزارش اصلی بازرسی (شامل اطلاعاتی از قبیل تاریخ‌هاء فهرست ابزار بازرسی شده» نام و عنوان مسوولین بازرسی» عکس‌ها و پ. ۵-۲-۵ وضعیت تغیبرات عمده در بالادست و پایین‌دست سد گزارش اصلی بازرسی (شامل اطلاعاتی از قبیل تاریخ آخرین بازرسی» نام و عنوان مسوول بازرسی» عکس‌ها و مستندات. فهرست -------- صفحهٔ بعد -------- پ.۳-۵- گزارش ارزیابی برنامه‌های سد برنامه‌های مختلف سد در گزارش ارائه گردد. مطالب مطرح در این برنامه‌ها در ادامه ارائه شده است. پ. ۱-۲-۵ برنامه اقدامات اضطراری گزارش اصلی بررسی برنامه شامل (اطلاعاتی از قبیل تاریخ آخرین ویرایش برنامه و فهرست‌های تماس» گزارش تمرین‌ها و مانورهاء مشکلات برنامه و مشکلات یا کمبودهای اجرای آن) باید جهت مراجعه احتمالی موجود و قابل دسترسی باشد. پ. ۳-۲-۵ برنامه بازرسی‌ها گزارش اصلی بررسی برنامه (شامل اطلاعاتی از قبیل تاریخ آخرین ویرایش برنامه و زمان‌بندی‌های بازرسی‌هاء مشکلات اجرای گزارش اصلی بررسی برنامه (شامل اطلاعاتی از قبیل تاریخ آخرین ویرایش برنامه و زمان‌بندی‌هاء مشکلات برنامه و مشکلات یا گزارش اصلی بررسی برنامه (شامل اطلاعاتی از قبیل چارت سازمانی کارکنان و شرح وظایف آنهاء فهرست کمبود با اضافه مراجعه احتمالی موجود و قابل دسترسی باشد. پ.1-۳-۵- برنامه تامین امنیت سد -------- صفحهٔ بعد -------- ۱5۰ راهنمای ار زیاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته پ. 2-۵- گزارس رفتارنگاری و رفتارسنجی سد موارد اصلی کنترل و پایش در آنواع سدهای بتنی به صورت زیر است. الف- سدهای پایه‌دار و وزنی مهم‌ترین تغییرمکان‌ها در این‌نوع سدها تغییرمکان در جهت سراب - پایاب می‌باشد در حالی که تغییرمکان‌ها در جچهت چپ - راست به این اندازه اهمیت ندارد. موارد زیر نیز در این سدها باید کنترل و پایش گردند. - کلیه‌ی درزها (درزهای انقباضی و افقی)» کنترل ترک و جابه‌جایی - فشار برکنش در پی - سرریزها و کانال آبگذر از لحاظ فرسایش ب- سدهای قوسی در شکل‌های قوسی موارد زیر باید مورد کنترل و پایش قرار گیرند. - تغییر مکان سراب- پایاب (جهت شعاعی) - ترک در تکیه‌گاه‌های طرفین - ترک در تونل‌های افقی و گالری‌ها موقعیت‌های اصلی کنترل و پایش نیز در انواع سدهای بتنی عبارتند از: - وجه بالادست بدنه سد: کنترل جابه‌جایی درزهاء ترک‌های احتمالی» وضعیت بتن از لحاظ فرسایش و خوردگی - وجه پایین‌دست بدنه: کنترل درزهاء ترک» شوره‌زدگی بتن» وضعیت بتن - تاج سد: کنترل سواره و پیاده‌رو از لحاظ خوردگی و فرسایش عوامل طبیعی» ترک» وضعیت نقاط ثابت نشانه‌روی - گالری‌های بدنه: وضعیت بتن,» ترک‌های افقی» قائم و مایلء رطوبت و نشت آب» وضعیت زهکش‌ها - وضعیت پی در پنجه: نشت آب از پنجه پایین‌دست. ترک» فرسایش بتن - گالری‌های تحتانی: کنترل ترک‌هاء وضعیت تراوش آب و زهکش‌هاء کنترل سطح بتن و شوره‌زدگی - سرریز: کنترل دریچه و عملکرد آن. کنترل تکیه‌گاه‌ها و کابل‌ها و زنگ‌زدگی تجهیزات دریچه. کنترل درزها و ترک در رویه بالادست سرریزء فرسایش بتن در آبگذر و تاج سرریزء کنترل بتن در کانال هوادهی - حوضچه آرامش: رسوب‌گذاری» فرسایش لبه‌هاء دیواره و کف وضعیت بتن - آبگیر: کنترل سطح بتن و لبه‌هاء وضعیت آشغالگیرهاء خوردگی و زنگ‌زدگی - تکیه‌گاه و بستر زمین: بررسی درزها و شکاف‌ها در محل نشیمن بدنه سد و سرریزء بررسی شکاف‌ها در صخره‌های دو جناح» بررسی ریزش سنگه رسوب‌گذاری و رویش گیاه» حفره‌های فرسایشی, لایه‌های لغزشی, انحلال در آب -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۵- فرمت گزارس ارزیاب ی کمی ایمنی سد بتی بق پ. ۱-2-۵- الگوی ارائه اطلاعات ابزار بندی و رفتار نگاری اطلاعات سامانه پایش و ابزاربندی سد باید به صورت یک بانک اطلاعاتی به روز و منسجم وجود داشته باشد. در مورد هر یک از ابزار مورد استفاده در سد مشخصات زیر باید در طول عملیات پایش و رفتارنگاری ارائه گردد: - طرح ابزار بندی شامل فهرست ابزارها و نقشه‌های جانمایی ابزارها در مقاطع و نما و پلان سد به‌همراه کد آنها - هدف و منظور از نصب ابزار مختلف - جدول مشخصات ابزار شامل نام نوع مقطع, نام تولید کننده و نصاب» تراز و مختصات و محل نصب و کد ابزار - مشخصات نصب و دستورالعمل و نحوه قرائت و تواتر آن - اطلاعات مربوط به قرائت‌های اولیه و تنظیم (دوران اجراء زمان آب‌گیری» دوران بهره‌برداری) - وضعیت عملکرد ابزار از نظر سالم یا مشکوک و معیوب و از کار افتاده بودن - روش قرائت (دستی» نیمه‌خودکار, خودکار, از راه دور و...) و دقت قرائت ابزار و روال ذخیره اطلاعات (دستی,ء خودکار, کاغذی, الکترونیکی» بایگانی» ارسال و...) - مقادیر حدی و کنترلی قرائت‌ها - نحوه پردازش و پالایش داده‌ها براساس حجم داده‌ها و ابزار مشکوک - ترسیم نمودارها و جداول مناسب قرائت‌ها از زمان نصب و نیز بازه زمانی دوره آرزیابی اطلاعات رفتار نگاری باید طوری ذخیره شود که در مواقع لزوم و نیز شرایط اضطراری بتوان اطلاعاتی از قبیل مقادیر حداکثر قرائت‌ها و روند تغییرات و نظایر آن را بلافاصله استخراج نمود. ابزار مهم و ابزاری که سابقه تغییرات یا روند نامناسب قبلی داشته‌اند باید شناسایی و مشخص بوده و در موارد لزوم اطلاعات آنها سریعا قابل دسترسی باشد. پ. ۳-2۶-۵- رفتارنگاری و رفتارسنجی شاخص‌های اصلی رفتارنگاری و رفتارسنجی بر حسب نوع و دستگاه اندازه‌گیری در سد بتنی به صورت زیر دسته‌بندی می‌شوند: - تراز مخزن - دما شامل دمای هواء دمای آب و دمای بتن - سایر عامل‌های جوی - شتاب و تغییر مکان ناشی از زلزله - جابه‌جایی افقی - جابه‌جایی قائم (نشست) < دررسنجی - ترک‌سنجی -------- صفحهٔ بعد -------- ۱27۲ راهنمای ارزیاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته - فشار آب منفذی و زیرفشار - نشت و تراوش آب پ. ۱-۲-2-۵ تراز مخزن تراز آب مخزن از مهم‌ترین عامل‌های اندازه‌گیری در سدها است. تراز آب باید به طور روزانه و تحت هر شرایطی اندازه‌گیری شود. عواملی مانند بارندگی» رژیم بهره‌برداری» تراوش آب و نفوذپذیری در تراز آب مخزن موثر است. تمام عامل‌های اندازه‌گیری بعدی تابع تراز آب مخزن هستند. با افزایش تراز آب جابه‌جایی‌هاء تغییر شکل‌هاء عمق ترک‌ها و درزهاء دبی نفوذ, تراوش» فشارهای منفذی و تنش در جسم سد افزایش می‌یابد. با توجه وضعیت آب و هوایی ایران حداکثر تراز آب در سدها عموما در ماه‌های اردیرهشت و خرداد و حداقل آن در ماه‌های آبان و آذر است. پ.۱-۱-۲-2-۵- وسایل اندازه گیری وسایل اندازه‌گیری تراز آب مخزن عبارتند از: - خطکش مدرج نصب شده در وجه بالادست - تراز الکترونیکی - نشانگر سطح آب - ثبت کننده تراز آب اشل‌های مدرج که در وجه بالادست بلوک‌های سد و یا در دیواره‌های ورودی سرریز نصب می‌شوند و روزانه قرائت می‌گردند در تمام سدها موجود است. شکل زیر نمونه‌ای از این نوع اشل‌ها را نشان می‌دهد. دستگاه الکترونیکی که براساس تعادل فشار آب کار می‌کند به طور اتوماتیک تراز آب را ثبت می‌نماید. در سدهایی که در پایین‌دست» آب عمق قابل توجه دارد تراز پایین‌دست نیز ثبت می‌شود. دستگاه‌های نشانگر و ثبت کننده تراز آب که نمونه آنها در شکل (پ.۱-۵) زیر نشان داده شده‌اند. می‌توانند به صورت قابل حمل یا ثابت مورد استفاده قرار گیرند. -------- صفحهٔ بعد -------- ری ۲ ی رو ام ی 1 ۳ ۳ ۰۸ 0 ۱ حس ده ری , ۳ 6 #۰ ی ۱ ۰ مه * ۰ ۳ ۱ الف- اشل‌های مدرج ب- نحوه عملکرد تراز الکترونیکی ۸ اس ی ۳ س‌ ده روط ی ۷ َ ای6 ی ۶ ره خر : با 0 س 0 ان موس و رت و که من "یی ی ره ۳ ش د- ثبت کننده تراز آب 170886۲ 1212 شکل پ.۱-۵- وسایل اندازه‌گیری تراز آب مخزن -------- صفحهٔ بعد -------- 23 راهنما یار زیاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته پ. ۲-۱-۲-4-۵- ثبت اطلاعات اندازه گیری تراز آب مخزن و پایین‌دست با ثبت میزان تراز آب از سطح دریای آزاد بر حسب زمان اندازه‌گیری انجام می‌گیرد. دقت اندازه گیری معمولا در حد سانتی‌متر است و به محل و جایگاه نصب دستگاه اندازه‌گیر بستگی دارد. در کاربرگ اندازه‌گیری معمولا شرایط خاص احتمالی در زمان اندازه‌گیری هم مشخص می‌شود. تغییرات تراز مخزن در طول زمان معمولا همراه با رسم دبی خروجی‌ها بر حسب زمان به تفکیک (مثلا سرریزهای عادی و اضطراری» تخلیه کننده تحتانی» شیرهای کشاورزی» خروجی آب آشامیدنی؛ آب‌رسان نیروگاه آبی 0 ( نشان داده می‌شود. پ. ۳-۱-۲-۶-۵- تواتر اندازه گیری در تمام سدها و تحت هر شرایطی تراز آب مخزن باید روزانه اندازه‌گیری شود. در زمان‌های تخلیه عادی و اضطراری تواتر زمانی اندازه‌گیری تراز آب در بالادست و پایین‌دست کوتاه‌تر می‌شود و در هر ساعت یا چند ساعت ثبت می‌گردد. پ.۵- ۲-۲-4 دما اندازه گیری دما شامل دمای هو دمای آب و دمای بتن از اندازه گیری‌های پایه در سدهای بتثنی می‌باشد. کلیه اندازه‌گیری‌ها و محاسبات و منحنی‌های سایر عامل‌ها برحسب درجه حرارت و ترازآب رسم می‌شوند. از این‌رو اندازه گیری تراز سطح آب و اندازه گیری درجه حرارت از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. پ.۱-۲-۲-2-۵- دمای هوا تغییرات دمای هوا در رویه سراب و پایاب اثر می‌گذارد. هم‌چنین تغییرات دمای آب و دمای بتن تابع تغییر دمای هو می‌باشد. دمای هوا نه‌تنها در کل سازه و محیط اطراف آثر می‌گذارد بلکه بر روی کارکرد سیستم‌های مکانیکی و ایستگاه‌های اندازه‌گیری نیز اثر دارد. تاثیر دمای هوا در سدهای خاکی و بتنی وزنی کم‌تر است ولی در سدهای بتنی دوقوسی یکی از بارگذاری‌های مهم اثر درجه حرارت است. جسم سد بتنی دوقوسی در اثر گرم‌شدن هوا (دمای تابستانی) به سمت سرأب حرکت می‌کند و در زمستان حالت عکس پ. ۱-۱-۲-۲-۶-۵- وسایل اندازه گیری در اکثر سدهای کشور ایستگاه‌های هواشناسی وجود دارد که در ایستگاه» ترمومترهای ثابت و ثبات جهت آندازه‌گیری دمای هوا نصب شده است. هم‌چنین نصب یک ترمومتر در وجه بالادست بدنه سد جهت دقت بیش‌تر در اطراف بدنه آلزامی است. جهت کنترل نیز می‌توان مقدار این دما را با دمای ثبت شده توسط ایستگاه هواشناسی مقایسه کرد. دماسنج‌های اندازه‌گیری هوا از نوع معمولی و -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۵- فرمت گزارس ارزیاب ی کمی ایمی سد بتی ی پ.۲-۱-۲-۲-2-۵- ثبت اطلاعات اندازه گیری دما معمولا" به صورت روزانه در ساعتی از صبح و ساعتی از بعد از ظهر بسته به محل سد جهت ثبت حداقل و حداکثر دمای روزانه انجام شده و در کاربرگ‌هایی درج می‌گردد. تغییرات دمای هوا در طول زمان با مشخص کردن محل و نوع ابزار و ساعت اندازه‌گیری‌ها ثبت می‌شود. در ارائه نمودار داده‌های هوا نمودارهای مقادیر حداکثرء حداقل و متوسط رسم می‌شود. پ.۳-۱-۲-۲-2-۵- تواتر اندازه‌گیری ثبت درجه حرارت هوا در تمام سدها آنجام می‌گیرد. درجهٌ هوا تاثیر قابل توجه و مهمی در سازه سد بتنی قوسی دارد. ولی درسدهای بتنی وزنی و خاکی نیز داشتن روزانه درجه حرارت هوا به علت کارکرد و دقت دستگاه‌های الکتریکی و هیدرولیکی لازم است. لذا داشتن درجه حرارت هوا به طور روزانه در کلیه سدها و در تمام مراحل بهره‌برداری پیشنهاد می‌شود. پ.۲-۲-۲-2-۵- دمای آب سرآب سدها اثر می‌گذارد. در تابستان دمای آب با افزایش عمق کاهش و در زمستان حالت برعکس را دارد. ثبت دمای آب در ترازهای مختلف و در محل‌های مختلف مخصوصا در سدهای بشی لازم است. امروزه با اندازه‌گیری دمای آب در بالادست و پایین‌دست می‌توان به میزان تراوش آب هم پی برد. پ.۱-۲-۲-۲-2-۵- وسایل اندازه گیری اندازه گیری دمای آب توسط اقسام دماسنج به صورت زیر انجام می‌پذیرد: الف- دستگاه‌های ثابت دمای آب توسط ترمومترهای جیوه‌ای و ی الکترونیکی که در ترازهای مختلف و در بلوک‌های مختلف نصب شده.» ثبت می‌گردند. ب- دستگاه‌های متحرک در خیلی از موارد جهت اندازه‌گیری دمای آب توسط دماسنج‌های غیرثابت (که از نوع مقاومتی هستند) استفاده می‌شود. می‌توان در هرعمقی دما را اندازه‌گیری نمود. در اثر تغییر دما مقاومت پلاتینی تغییرکرده که توسط یک تابلو الکتریکی دما خوانده می‌شود. دقت این وسیله تا دهم درجه حرارت است. دماسنج ضدضربه درآثر تغییردما عکس‌العمل سریع نشان می‌دهد. شکل زیر نمونه‌ای از این نوع دماسنج‌ها را نشان می‌دهد. که دقت آن به عمق اندازه‌گیری و طول کابل بستگی ندارد. نوع دیگر دماسنج» -------- صفحهٔ بعد -------- ۱27 راهنما ی ارزیابی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته دماسنج میله‌ای است که از نوع دماسنج معمولی می‌باشد و با آن می‌توان حداکثر تا عمق سه متری آب را اندازه‌گیری نمود. برای این کار دماسنج را داخل آب کرده و به مدت ۱۰ دقیقه در داخل آب نگه داشته تا درجهٌ حرارت را نشان دهد. :1 [ 2 7 4 ۳ ۹ محر 1 شکل پ.۲-۵- انواع دماسنج مقاومتی پ. ۲-۲-۲-۲-2-۵- ثبت اطلاعات پ. ۳-۲-۲-۲-۶-۵- تواتر اندازه گیری تغییرات دمای آب در کلیه سدهای بتنی باید مشخص گردد. تغییر دمای آب تدریجی است و این نوسانات درطول روز و حتی هفته ناچیز است. تواتر اندازه‌گیری برحسب نوع سد و وضعیت بهره‌برداری در جدول زیر آورده شده است. جدول پ.۱-۵- تواتر اندازه‌گیری دمای آب در سدها در ۵۹۶ | سدیتی وزیا دیش قوس | پ. ۳-۲-۲-۶-۵- دمای بتن دمای بتن در ترازهای مختلف و در فواصل متفاوت در یک مقطع افقی آندازه‌گیری می‌شود. برای اندازه‌گیری دمای بتن باید دمای آن در وجه بالادست. وجه پایین‌دست 9 نوده‌ی بتن ثبت گردد. آنگاه متوسط آن جمت بررسی‌های بعدی استفاده شود. دمای متوسط بتن جهت بررسی تغییر مکان‌های ناشی از تاثیر درجه حرارت به ویژه در سدهای بتنی دوقوسی بسیار مهم است. هم‌چنین داشتن دمای بتن در مرحله ساخت و عمل‌آوری آن ضروری است. -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۵- فرمت گزارنس ارزیاب ی کم ی ایمی سد بیس ۱۷ پ. ۱-۳-۲-۲-2-۵- وسایل اندازه گیری برای اندازه گیری دمای بتن از ترمومترهای الکتریکی که در ترازهای مختلف در فواصل افقی نصب شده‌اند» استفاده می‌گردد. ابزار (پ.۳-۵) نمونه‌ای از این نوع ترمومترها را نشان می‌دهد. 4 شکل پ.۳-۵- ترمومتر الکتریکی دستی پ.۲-۲-۲-۲-۶-۵- ثبت اطلاعات دما توسط ترمومتر که در ترازهای مختلف نصب شده‌اند (در هر تراز در فواصل افقیء عموما یکی بالادست. یکی پایین‌دست و دو عدد در توده بتنی واقع شده‌اند)» ثبت می‌گردد. در حالت نصب ۵ دماسنج در یک مقطعء متوسط دما باتوجه به رابطه‌ی دذوزنقه محاسبه می‌گردد: 1 ( 17 + 21+ 21+ رد21 + 8 را 1[ دما در وجه بالادست > دما در وجه پایین‌دست با تغییر تعداد دماسنج‌ها رابطه فوق تغییر می‌کند. پ.۲-۲-۲-۲-2-۵- تواتر اندازه‌گیری تواترثبت دمای بتن در سدهای بتنی در جدول (پ.۲-۵) آورده شده است: جدول پ.۲-۵- تواتر اندازه‌گیری دمای بتن در سدها و سد .۰ ۰ پس دور دوره ال هفتگی روزانه دوره دوم ۱ ماهی‌دوبار هفتگی دوره سوم ماهی‌یک‌بار ماهی یک‌بار -------- صفحهٔ بعد -------- ۱5۸ راهنمای ار زیاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته پ. 5-۲-۲-5-۵- رفتارسنجی اولیه دمای محیط و بتن روی سایر عامل‌ها از جمله تغییر شکل و کرنش تاثیر مستقیم می‌گذارد و لذا معمولا اثر آن در این قبیل عامل‌ها نیز لحاظ می‌گردد. از طرفی دما روی رفتار و قرائت‌های برخی ابزار مانند کرنش‌سنج تاثیر می‌گذارد و بعضا ممکن است نیاز به تصحیح اطلاعات بر حسب دما نیز به وجود بیاید. در اغلب سدهای بتنی کرنش‌سنج‌ها و دماسنج‌های داخل بتن در محاورت با جهت بررسی داده‌ها و تحلیل نتایج ثبت دما باید منحنی‌های زیر رسم گردد: - منحنی تغییرات دمای حداقل, حداکثر و متوسط هوا برحسب زمان در طول یک‌سال - منحنی تغییرات دمای حداقل, حداکثر و متوسط آب برحسب زمان در طول یک‌سال - منحنی تغییرات دمای بتن در مقاطع عرضی سد - تغییرات زمانی دمای هوا و دمای ترمومترهای مدفون در قسمت‌های مختلف سد. اهمیت این موضوع در سدهای بتنی قوسی در قسمت‌های فوقانی بلوک‌های میانی بدنه بسیار بیش‌تر است. در مناطق گرمسیر بیشینه تراز آب و درجه حرارت در یک محدوده زمانی و هم‌چنین کمینه تراز آب و کم‌ترین درجه حرارت نیز پایین‌دست رخ می‌دهد و هم‌چنین حداکثر تغییرشکل به سمت پایین‌دست در درجه حرارت کمینه اتفاق می‌افتد. به طوری که اگر حداکثر تراز آب و حداقل درجه حرارت را داشته باشیم بزرگ‌ترین تغییر شکل به سمت پایین‌دست رخ خواهد داد که این یک هک 7۹۱ 7۱ 7۱ زمان (ماه) شکل پ.۶-۵- ترسیم جداگانه تغییرات زمانی دمای هوا و دمای ترمومترهای مدفون در قسمت‌های مختلف سد در رویه بالادست و پایین‌دست در یک نمودار -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۵- فرمت گزارنس ارزیاب ی کم ی ایمنی سد بسشی نک در سدهای قوسی ضخیم و وزنی تغییرات روزانه دمای هوا مهم نیست. زیرا تاثیر دما در بتن تدریجی و کند است و آنچه جمت رفتارسنجی اولیه مهم است تغییرات ماهانه و فصلی آن است. در ترکیب بارگذاری استاتیکی سد بتنی قوسی حالات زیر بارگذاری با داشتن اندازه‌گیری‌های دما و تراز مخزن قابل کنترل است. ۱ وزن سد + فشار آب در تراز حداکثر مخزن+ درجه حرارت متوسط تابستانی ۲ وزن سد + فشار آب در تراز حداکثر مخزن+ درجه حرارت متوسط زمستانی ۳ وزن سد + فشار آب در تراز حداقل+ درجه حرارت متوسط تابستانی ۴ وزن سد + فشار آب در تراز حداقل+ درجه حرارت متوسط زمستانی بدترین حالت‌ها بارگذاری استاتیکی در سدهای دوقوسی به صورت زیر است: ۱- وزن سد + فشار تراز حداکثر آب مخزن + حداقل دما ۲- وزن سد + فشار تراز حداقل آب مخزن + حداکثر دما حالت‌های اخیر بیشینه تغییرشکل تاج را می‌دهد. در حالت ۲ در سال‌های خشک‌سالی متوالی که در حداقل تراز آب مخزن قرار داریم حداکثر دما رخ می‌دهد در این صورت بیشینه تغییرشکل شعاعی تاج به سمت بالادست اتفاق خواهد افتاد. پ.۲-۲-2-۵-سایر عامل‌های جوی سایر عامل‌های جوی که در بررسی ایمنی سد مد نظر قرار گرفته و باید اندازه‌گیری شوند عبارتند از: - عمق یخ‌زدگی خاک و پی در صورت وقوع یخبندان در زمستان و ضخامت یخ روی دریاچه. - میزان بارش‌های شدید و قابل توجه باران و برف بر حسب میزان بارش (میلی‌متر) یا دبی بارش. اغلب این شاخص‌ها در ایستگاه‌های هواشناسی که بعضا در مجاورت سدها احداث می‌شوند.ء اندازه‌گیری می‌گردند. پ. 5-۲-1-۵ ارتعاش سد است. این ارتعاشات باید به منظور اطمینان از رفتار دینامیکی مناسب سد ثبت و بررسی گردند. در سدهای بتنی که نیروگاه برقابی در داخل بدنه یا محاورت پی قرار داشته باشدء حساسیت دستگاه‌های ثبت ارتعاش باید طوری تنظیم شود که ارتعاشات ناشی از کار کرد عادی نیروگاه و بستن ناگهانی دریچه‌ها از ارتعاش زلزله قابل تفکیک باشد. پ.۱-2-۲-2-۵- وسایل اندازه‌گیری و ثبت اطلاعات شتاب رمین در مواقع بروز زلزله و پاسخ بدنه سد با استفاده از شتاب‌نگار در پی؛ تکیه گاه‌هاء بدنه سد و میدان آزاد در تاج و انتهای آن در ترازهای مختلف به صورت تاریخچه زمانی شتاب یا لرزه ثبت می‌گردد. در صورت وجود چند شتاب نگاشت زلزله» تغییرات حداکثر شتاب یا تغییر مکان در تاج سد بر حسب حداکثر شتاب یا تغییر مکان پی یا زمین نیز رسم می‌گردد. به منظور اطلاع از زمان» مکان و عمق کانونی زمین لرزه‌ها در منطقه نیز اقدام به نصب شبکه لرزه‌نگاری می‌شود. -------- صفحهٔ بعد -------- ۰ راهنمای ار زیاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته پ. ۲-2-۲-2۶-۵- تحلیل داده‌ها برای بررسی رفتار سد در زلزله‌های مختلف معمولا حداکثر شتاب نقاط مورد اندازه‌گیری بر حسب عامل‌های مختلف زلزله مانند حداکثر شتاب سنگ بستر (یا اغلب همان پی سد) رسم می‌شود. این منحنی میزان بزرگنمایی شتاب در ارتفاع بدنه سد را مشخحص می‌نماید. قضاوت بیش‌تر روی خروجی‌های به‌دست آمده از زلزله‌ها نیاز به تحلیل شتاب نگاشت‌ها و تهیه عامل‌های طیفی مربوط دارد. سدهای بتنی معمولا نسبت به زلزله‌ها با شتاب کم‌تر از ۰/۰۵ شتاب ثقل حساس نیستند و لذا در رفتارسنجی نیازی به ثبت و ارائه اطلاعات این زلزله‌ها نمی‌باشد. جهت قابل استفاده بودن داده‌های دستگاه‌های شتاب‌نگاری و لرزه‌نگاری» ضمن طراحی و انتخاب جایگاه‌های مناسب و نصب صحیح آنهاء حفظ هم‌زمانی دستگاه‌ها و انطباق کامل آنها با ساعت جهانی ضروری می‌باشد. در گزارش‌های سالانه لازم است شتاب نگاشت‌های مربوط به شتاب‌نگارها همراه با مشخصات آنها و نیز رکوردهای زمین لرزه‌ای به وقوع پیوسته ارائه گردد. شکل پ.۵-۵- نصب شتاب‌نگار در تکیه‌گاه‌ها و بدنه دریچه‌های تهویه. بالا و پایین روبروی هم» توری سکوی بتنی (۵۰617 * (۵۰617 * [۱۰۵13 ارتفاع پیج‌های مهاری ۱۶ میلی‌متری (در مجموع ۸ عدد) ر سر ۳ در هر طرف اناقک ۲ عدد -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۵- فرمت گزارنس ارزیاب ی کم ی ایمنی سد بسشی )۱۰ شکل پ.۷-۵- نمونه شتاب نگاشت ثبت شده توسط یک شتاب‌نگار پ.۵-۳-5-۵- جابه‌جایی و تغییر شکل هرنقطه در فضا در سه راستای 2 ,۷ ,7) امکان حرکت دارد که دو جهت آن در افق ( و ۷) ویک جمت آن در قائم (7) است. علاوه بر آن یک نقطه می‌تواند بدون آنکه هیچ نوعی جابه‌جایی در جهت 6 ۷ و7 داشته باشد چرخش کند و هم‌چنین نسبت به نقطه‌ای دیگر تغییرمکان نسبی داشته باشد. درنقاط مختلف سدء در بلوک‌های بتنی» صخره‌ها و سنگ‌ها باید جابه‌جایی‌ها و چرخش‌ها اندازه‌گیری گردد و میزان جابه‌جایی‌ها بررسی شود. زمانی که تغییر شکل‌ها کوچک و درحد معیارها طراحی تعریف شده باشند» مشکلی نخواهد بود. کلیه تغییر شکل‌ها و جابه‌جایی‌ها را می‌توان به دسته‌های زیر تقسیم نمود: ۱- جابه‌جایی افقی ب- حرکت به سمت چپ و راست دره (جابه‌جایی مماسی) ۳ چرخش و انحراف برای کلیه جابه‌جایی‌ها مبنایی درنظر گرفته می‌شود که آن‌را اندازه گیری اولیه یا اندازه‌گیری صفر می‌نامند. این اندازه‌گیری در اولین آب‌گیری مخزن صورت گرفته و به عنوان اندازه‌گیری پایه تعریف می‌گردد. روش‌های اندازه‌گیری جابه‌جایی‌ها نیز عبارتند از: - جابه‌جایی‌های سطحی در نقاط نقشه‌برداری یا ژئودزی (با دکر روش و دقت دستگاه) در تاج و رویه و تکیه‌گاه‌ها - جابه‌جایی افقی نسبت به راستای قائم با پاندول مستقیم و معکوس (ع۳1۳11) یا انحراف‌سنج (11111110107۲) که در کل ارتفاع نیاز به چند عدد از آن می‌باشد. - جابه‌جایی‌های قائم با نشست‌سنج (ع121 50۵1116113۵111) - جابه‌جایی نسبی پی یا تکیه‌گاه با بدنه با کشیدگی‌سنج (۳۳1۵11۹10116167) یا شیب‌سنج (111611110171610۳) - جابه‌جایی درزها و ترک‌ها با درز سنج (1011111110107) و ترک‌سنج (۳۵611۵10۲)) -------- صفحهٔ بعد -------- ۱.۳ راهنمای ارزیابی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته جابه‌جایی‌های سطحی و افقی و قائم به‌عنوان جابه‌جایی‌های هندسی مستقیم در این بخش مورد بررسی قرار گرفته و جابه‌جایی‌های نسبی و تغییر شیب‌ها و حرکات و بازشدگی درزها و ترک‌ها به‌عنوان جابه‌جایی‌های غیرمستقیم و موضعی در ادامه آنها ارائه می‌گردد. پ. ۱-۵-۲-2-۵- جابه‌جایی‌های سطحی سه بعدی روش اندازه‌گیری جابه‌جایی‌های سطحی بدنه سد و تکیه‌گاه‌ها استفاده از نقشه‌برداری دقیق با عملیات ژئودزی است که با دوربین‌های محصوص (یا اسکنرهای لیزری) جابه‌جایی‌های سه بعدی نشانه‌های تعبیه شده در نقاط مختلف را در فواصل زمانی معین در قرائت‌های لیزری توپوگرافی بدنه و تکیه گاه‌ها برداشت شده و پس از پردازش کامپیوتری توسط دستگاه بردارهای تغییر شکل نسبی در دو زمان مشحص و نیز کانتور نشست یا تغییر شکل سطحی نسبی در دو زمان مشخحص ترسیم می‌شود. در صورت استفاده می‌شود. در سدهای بتنی این نمودارها برای نقاط تراز تاج سد معنی‌دار و قابل استفاده و قضاوت می‌باشد. شکل پ.۸-۵- برداشت لیزری و ضعیت سد و تکیه‌گاه‌ها در فواصل زمانی مختلف توسط اسکنر پ. ۲-۵-۲-2-۵- جابه‌جایی در افق علاوه بر جابه‌جایی‌های سطحی با استفاده از ابزار تعبیه شده در داخل بدنه سد می‌توان تغییر شکل‌های جسم سد را اندازه‌گیری نمود. سدهای بتنی تحت فشار آب و درجه حرارت انحرافی نسبت به خط قائم خواهند داشت. در هر تراز مقدار این انحراف قابل (با علامت مثبت) دره باشند.ء به نام تغییرشکل شعاعی و تغییر شکل‌ها به سمت چپ (با علامت منفی) و راست (با علامت مثبت) دره را تغییر شکل‌های مماسی می‌نامیم. تخیر ۰ کر سعاعی علت تغییرشکل شعاعی ناشی از عوامل تغییر درجه حرارت» تراز آب» تکرار بار» وزن سدء خزش بتن و تفاوت مدول الاستیسیته -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۵- فرمت گزارنس ارزیاب ی کم ی ایمنی سد بسشی ۱۹۳ تغییر شکل شعاعی در بلوک‌های مختلف و در ترازهای متفاوت صورت می‌گیرد. تغییرشکل در افق به سمت چپ و راست دره را تغییرشکل مماسی گویند. در اثر افزایش سطح آبء بلوک‌ها تحت فشار آب از طرفین به سمت دره حرکت می‌کند و تنها بلوکی که تغییر شکل مماسی قابل توجهی نخواهد داشت بلوک مرکزی است. میزان تغییر شکل‌های مماسی تابع زاویه قرارگیری و فاصله افقی بلوک تا محور سد است. کلیه تغییر شکل‌های شعاعی و مماسی تناوب رفت و برگشتی در طول سال دارند و نشان‌دهنده محدوده تغییرشکل آن است. جهت بررسی رفتار سد تعریف محدوده تغییرشکل مجاز بسیار پ.۱-۲-0-۲-2-۵- وسایل اندازه گیری جهت اندازه‌گیری تغییر مکان افقی (شعاعی و مماسی) از پاندول مستقیم و معکوس و انحراف‌سنج استفاده می‌شود. - پاندول مستقیم یا معلق پاندول مستقیم نقطه اتکایی در تاج یا دیگر ترازهای سد دارد و توسط سیم فولادی ضدزنگ به قطر ۱ تا ۳ میلی‌متر (بسته به ارتفاع پاندول) به یک وزنه معلق متصل است. وزنه در داخل ظرفی پر از روغن قرار گرفته تا همیشه حرکات آن آرام باشد. شکل (پ. ۵-٩)‏ نمونه‌ای از این نوع پاندول‌ها را نشان می‌دهد. در ترازهای مختلف ارتفاع سد تغییرات پاندول اندازه‌گیری می‌شود. نقطه اتکا چسبیده به سد و حرکات پاندول تابع دو حرکت شعاعی و مماسی بدنه می‌باشد. هرگاه سد به طرف پایاب حرکت کند پاندول مستقیم نیز به همان طرف حرکت می‌کند. پاندول مستقیم که برای اندازه‌گیری حرکات جسم سد به کار می‌رود معمولا در حداقل دو تا سه بلوک عمودی سد که دارای بیش‌ترین ارتفاع هستند همراه با پاندول معکوس تعبیه می‌گردد. شکل پ.۹-۵- نحوه نصب و قرارگیری پاندول مستقیم -------- صفحهٔ بعد -------- ۱ راهنمای ارزیاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته ۸ ۰ وس تم ۳ ۳ ۳ ۳ ی شکل پ.۱۰-۵- دستگاه قرائت سنج انحرافات کابل و مخزن پاندول مستقیم - پاندول معکوس پاندول معکوس به صورت وارونه نسبت به پاندول مستقیم می‌باشد. نقطه اتکا در پایین قرار دارد و وزنه معلق شناور در بالا بوده و مشخصات آن مانند پاندول مستقیم است. هرگاه سد به طرف پایاب حر کت کند پاندول معکوس ید طرف سرآب حر کت خواهد کرد. پاندول معکوس جمت اندازه گیری حر کات پی سد به کار می‌رود. جمت افزایش دقت اندازه گیری پاندول باید ظرف روغشن آن همیشه پر و تمیز» سیم پاندول مستقیم و بدون تاب‌خوردگی و از وزش باد و حرکات نوسانی دور باشد. ً :۹ ۴ ۰ ان 8 یک جح شکل پ.۱۱-۵- دستگاه قرائت سنج انحرافات کابل پاندول معکوس ا 3 / ۹ - ی ز ۹ : در ۰ شکل پ.۱۳-۵- نحوه نصب و قرارگیری پاندول معکوس - انحراف‌سنج جهت اندازه‌گیری انحراف یا چرخش بلوک‌های بتنی نیز از انحراف‌سنج استفاده می‌شود. این ابزار مشابه پاندول ولی با طول کوتاه‌تر چرخش بلوک‌های بتنی را اندازه‌گیری می‌نماید. با استفاده از چند انحراف‌سنج در ارتفاع سد می‌توان همان کار پاندول‌ها را -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۵- فرمت گزارتس ارزیاب ی کمی ایمنی سد بیس ۱ انجام داد. برای اندازه گیری چرخش نسبت به امتداد قائم می‌توان از انحراف‌سنج سیار نیز استفاده نمود که نمونه آن در شکل نشان 5 ۱ ۱ و ۱ ی ها ۱ شکل پ.۱۳-۵- انحراف‌سنج سیار (۲ع1ع1: 11) پ.۲-۲-۵-۲-2-۵- ثبت اطلاعات در کاربرگ ثبت اطلاعات پاندول‌هاء تاریخ اندازه‌گیری و تراز سطح آب ثبت می‌شود و با داشتن آندازه‌گیری‌های اولیه میزان جابه‌جایی‌ها در بلوک‌ها و ترازهای مختلف به‌دست می‌آید. جابه‌جایی‌های به‌دست آمده از پاندول‌های مستقیم و معکوس به صورت یک‌جا بررسی شده و جابه‌جایی‌های بلوک‌های مورد نظر نسبت به راستای قائم در زمان‌های مختلف یا ترازهای مختلف مخزن سد مد نظر قرار گیرد. جهت قراردادی جابه‌جایی به سمت پایین‌دست مثبت و به سمت بالادست منفی است. پ.۳-۲-۵-۲-۶-۵- تواتر اندازه‌گیری جدول پ.۳-۵- تواتر اندازه‌گیری تغییر شکل در سدها در سدیتی وی ۱ دیش قوس | پ.2-۲-۵-۲-۶-۵- رفتارسنجی در آب‌گیری اولیه به علت اضافه‌شدن بار جدید به پی و حرکت پی به سمت پایاب» پاندول حرکتی به سمت سراب را نشان می‌دهد. به مرور زمان در اثر افزایش تراز آب حرکت سد به سمت پایاب خواهد بود. حرکات ناگهانی پاندول اگر در اثر ضربه یا باد نباشد به‌خاطر زمین‌لرزه با تغییرات تکنودر نطقه خواهد بود. تحلیه , أب‌گیری سریع نیز سبب حر ت غیرطبیعی پاندول می‌شود. تغییرات در پاندو لرزه یا ات تکتونیکی منطقه خواهد بود. تخلیه یا اب گیر کت غیرطبیعی پاندول ۵ ات در پاندول مستقیم سریع ولی در پاندول معکوس به مرور زمان است. حرکات پاندول مستقیم و معکوس الزاما تابع یکدیگر نبوده و هر یک به‌صورت مستقل عمل می‌نمایند. پاندول معکوس حرکت پی را نشان می‌دهد و درصورتی که حرکت آن بیش‌تر از پاندول مستقیم باشد نشان‌دهنده -------- صفحهٔ بعد -------- ۱:7 راهنما یار زیاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته رفتار پلاستیک پی است. با استفاده از اندازه‌گیری در چند سال و داشتن آمار می‌توان منحنی حرکات و محدوده حرکت پاندول را در طول یک‌سال بر حسب تراز آب مخزن رسم نمود. اطلاعات تغییر شکل افقی بدنه به صورت‌های زیر رسم می‌شوند: - جابه‌جایی افقی مطلق یا نسبی (نسبت به پی) نقاط حساس مانند تاج بر حسب تراز آب در مخزن. تغییرات این منحنی باید با منحنی به‌دست آمده از تحلیل و طراحی اولیه سد تطابق کلی داشته باشد. هرگونه عدم تناسب مستقیم ناگهانی این تغییر شکل با افزایش یا کاهش تراز آب مخزن باید به‌دقت بررسی شود. ۱ 90 20 0( 70 140 ترازآاب مخزن (|11۱۵) - پروفیل تغییرات تغییر شکل یا جابه‌جایی افقی در ارتفاع. این نمودار شامل پروفیل اولیه زمان نصبء پروفیل زمان آب‌گیری و پروفیل‌های دیگر در زمان‌های مختلف با ذکر تراز آب مخزن می‌باشد. این پروفیل در زمان‌های خاص مانند تخلیه سریع مخزن, تخلیه رسوب و سایر شرایط مشابه نیز باید ثبت و ارائه گردد. جابه‌جایی‌های حاصل از نقشه‌برداری رویه بدنه هم معمو لا" در پلان جانمایی سد به صورت بردار نشان داده می‌شود. جابه‌جایی‌های کلی افقی در مقاطع مختلف بدنه نیز معمولا بر حسب ارتفاع یا تراز از سطح آزاد دریا بر حسب متر (83۵81) برای زمان‌های مختلف رسم می‌شود. پر و فبل؟ و لیه ز مان نصب 0 10 0 0 200 10 10- ع- تغیر شکل (۲7) شکل پ.۱۵-۵- تغییر شکل‌های به‌دست آمده از انحراف‌سنج بر حسب عمق در زمان‌های با مقاطع مختلف -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۵- فرمت گزارنس ارزیاب ی کم ی ایمی سد بتی ۱۹۷ جابه‌جایی می‌گذارد. معمولا با افزایش دما در این سدها جابه‌جایی‌هایی به سمت بالادست ایحاد می‌شود. با کاهش دما نیز مبنای بررسی نهایی قرار گیرد. 1 0 18 16 14 م12 1۵ دما (درحه) - تغییرات کلی جابه‌جایی و تغییر شکل در طول زمان. برای این منظور اولین کار تفکیک تغییر شکل‌های گذرا و دایم می‌باشد. اثرات رفت و برگشتی یا تناوبی دما و تراز مخزن بر تغییر شکل‌ها با برازش خطی محدوده تغییرات در بازه‌های زمانی مناسب مشخص و قابل تفکیک می‌شوند. بدین ترتیب روند کلی تغییر شکل‌ها و خصوصا تغییر شکل‌های ماندگار سد قابل تشخیص و استخراج است. معمولا سدهای مختلف بسته به نوع و خصوصیات کلی آنها از روند تاریخچه زمانی کاهشی را طی می‌کند. شکل پ.۱۷-۵- تفکیک تغییر شکل‌های گذر| و دایم با برازش خطی محدوده تغییرات در بازه‌های زمانی مناسب -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۸ راهنما ی ارزیابی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته پ. ۳-۵-۲-2-۵- جابه‌جایی قائم (نشست) کنترل حرکات عمودی که به صورت تغییرشکل به سمت پایین یا نشست و تغییر شکل به سمت بالا یا بالاآمدگی است در نشست‌های ناگهانی و یا نشست‌های تحکیمی بزرگ احتمال ناپایداری در توده‌های سنگی, خاک. پی سد و جسم سد را دارد. در سدهای بتنی اندازه‌گیری نشست در لایه‌های زمین و سنگ‌های زیرسد انجام می‌گیرد و در سدهای خاکی کنترل نشست با بالاآمدگی (تورم) در لایه‌های خاکریز نیز اندازه‌گیری می‌شود. پ. ۱-۳-۵-۲-۶-۵- وسایل اندازه گیری جهت اندازه‌گیری تغبیر مکان‌های قائم در اعماق مختلف و در لایه‌های مختلف زمین از دستگاه‌های نشست‌سنج استفاده اصول کلی اندازه‌گیری نشست‌سنج بدین ترتیب است که فاصله نقاط مشخصی از چاه نسبت به نقطه ثابت (لبه یا کف چاه) در زمان‌های مختلف اندازه‌گیری می‌گردد. از این‌رو در نقاط مختلف چاه‌های حفر شده که در آن لوله‌های حفاظ قرار داده می‌شود که این لوله‌ها در نقاط مختلف دارای حلقه‌های فلزی هستند. هنگام عبور کابل و وسیله اندازه‌گیری در مقابل حلقه موقعیت آن در دستگاه ثبت می‌گردد و باتوجه به موقعیت قبلی میزان نشست آن تعیین می‌گردد. این وسیله فقط در سدهای خاکی کاربرد دارد. الف- لوله حفاظ: لوله حفاظ جدار چاه از لوله‌های ۱۷/۲ در قطعاتی به طول ۲ متر و قطر داخلی ۵۲ میلی‌متر تشکیل گردیده و در ۰ متر می‌باشد که به دور قرقره‌ای پیجیده شده است. ِ ر ۷ هه و ۹ ی - میت شکل پ.۱۸-۵- نشست‌سنج مغناطیسی -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۵- فرمت گزارنس ارزیاب ی کم ی ایمنی سد بسشی ۱۹۹ د- گالوانومتر: هنگامی که دوک دستگاه مقابل حلقه فلزی قرار می‌گیرد دجار نوسان می‌گردد که نوسان مخابره شده در گالوانومتر ثبت می‌شود و باتوجه به اندازه‌گیری مبنا و کالیبره‌شدن دستگاه میزان نشست مشخص می‌گردد. شکل (پ.۱۸-۵) نمونه‌ای از این نوع نشست‌سنج‌ها ر نشان می‌دهد. نشست‌سنج هیدرولیکی براساس حرکت مایعات (أب) در لوله‌های رابط [] شکل کار می‌کند. این لوله‌ها در یک سلول در داخل بلوک سیمانی در محل موردنظر قرار می‌گیرد. سلول به وسیله یک لوله پلاستیکی به لوله مدرجی که در اتاق اندازه‌گیری قرار دارده متصل می‌باشد. در هر مرحله اندازه‌گیری آب بدون هوا وارد لوله شده و بسته به تراز آن ارتفاع آب در داخل لوله مدرج در اتاق اندازه‌گیری تغییر می‌کند. بنابراین نشست سلول به وسیله پایین‌آمدن ارتفاع آب در داخل لوله مدرج اندازه‌گیری می‌شود. شکل (پ.۱۹-۵) نمونه‌ای از نشست‌سنج‌ها را نشان می‌دهد. تغییرات دما و حر کات افقی لایه‌ها برروی این دستگاه بی‌تأثیر است. شکل پ.۱۹-۵- نشست‌سنج هیدرولیکی پ.۲-۳-۵-۲-2-۵- ثبت اطلاعات موقعیت لایه‌ها مشخص می‌گردد و اندازه‌ها در کاربرگ‌های مخصوص ثبت می‌گردد. اندازه گیری نشست در مرحله بهره‌برداری صرفا در سدهای خاکی انجام می‌گیرد. در سدهای بتنی که روی سنگ بستر قرار می‌گیرند نشست‌ها عمدتا قابل صرف‌نظر است. در سدهای کوتاه بتنی و بندها که روی آبرفت واقع می‌شوند اندازه‌گیری نشست‌ها و تمهیدات کنترل آنها مورد توجه واقع می‌شود. پ. ۶-۵-۲-2۶-۵- جابه‌جایی نسبی بدنه نسبت به پی و تکیه‌گاه‌ها جهت اندازه‌گیری جابه‌جایی نسبی بدنه نسبت به پی و تکیه‌گاه‌ها از کشیدگی‌سنج و شیب‌سنج استفاده می‌شود.. اندازه‌گیری بازشدگی درزهای بین بدنه و پی و بدنه و تکیه‌گاه‌ها با کشیدگی‌سنج صورت می‌پذیرد. کشیدگی‌سنج در زوایای مختلف و معمولا عمود بر سطح تماس بدنه و پی قرار می‌گیرد و جابه‌جایی نسبی بدنه با سنگ پی یا تکیه‌گاه را اندازه‌گیری می‌نماید. میزان کج‌شدگی یا چرخش سد و نیز چرخش توده سنگی در امتدادهای سراب. پایاب و چپ و راست سد باید تحت کنترل باشد و مرتب اندازه‌گیری گردد. این اندازه‌گیری را شیب‌سنجی نامند. شیب‌سنجی باید در ترازهای مختلف سد.ء پی و بستر سنگی انجام گیرد شیب‌یابی در دوره -------- صفحهٔ بعد -------- ۱7۰ راهنمای ار زیاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته سد گذاشته و از این لحاظ باید تحت کنترل قرار گیرند. پ. 5-0-۲-2-۵- ۱- وسایل اندازهگیری کشیدگی‌سنج‌ها نیز انواع مختلف دارند که از جمله آنها می‌توان به نوع مغناطیسی, نوع ثابت, نوع مدفون» نوع دیجیتال سیار و نوع مهاری اشاره نمود. کشیدگی‌سنج بین دو نقطه مشخص مهار شده و جابه‌جایی نسبی بین آنها را ثبت می‌نماید. این جابه‌جایی در محل تماس بتن با خاک یا سنگ بر حسب زمان اندازه‌گیری و ترسیم می‌شود. شکل پ.۲۲-۵- کشیدگی‌سنج ثابت -------- صفحهٔ بعد -------- * یک میله کاملا افقی به‌طول یک‌تر ۹ دو تکیه‌گاه در طرفین میله * دو تراز ثابت جهت افقی‌نمودن دستگاه در افق و یک تراز متغیر با درجات میکرومتری ۹ تکیه‌گاه ثابت نصب شده در بدنه شیب یاب را روی تکیه‌گاه‌ها قرار می‌دهند و توسط دو تراز ثابت. کاملا افقی نموده و با استفاده از تراز متغیرء میزان کج‌شدگی با با استفاده ازقرائت اولیه میزان چرخش به‌دست می‌آید: ا-,ا 00 - 0 < ۸0 اما < میزان چرخش به طرف سرآب یا راست دا < میزان چرخش به طرف پایاب یا چپ 0 زاویه شیب فعلی 0۵ * زاویه اولیه شیب شکل پ.۲۳-۵- شیب یاب ثابت تیری شکل (11611701616۲) برای افزایش دقت اندازه‌گیری باید اثرات تغییر درجه حرارت. باد و ضربه به دستگاه حذف گردد. لذا اندازه‌گیری باید در محل‌هایی -------- صفحهٔ بعد -------- ۱7۳ راهنمای ار زیاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته شکل پ.۳۲۵-۵- نحوه قرارگیری شیب یاب سطحی (111611110172616۲) پ. ۲-24-۵-۲-2-۵- ثبت اطلاعات دو عامل اصلی در ثبت و اندازه‌گیری شیب. تراز آب مخزن و زمان اندازه‌گیری است. میزان تغییر شیب در تکیه‌گاه‌های سدهای بتنی و بلوک‌ها یا سایر سازه‌های بتنی وابسته بر حسب تراز آب رسم می‌شود. این منحنی‌ها برای زمان‌های مختلف می‌تواند روی در این مورد خواهد بود. در مورد چرخش یا انحراف بلوک‌های بتنی که توسط انحراف‌سنج اندازه‌گیری می‌شود نیز مشابه پاندول‌ها جابه‌جایی کشیدگی‌سنج بسته به جهت آن در پروفیل بدنه سد به مولفه‌های افقی و قائم قابل تبدیل می‌باشد. جهت قراردادی جابه‌جایی برای بازشدگی یا کشیدگی مثبت و برای جمع شدگی یا فشردگی منفی در نظر گرفته می‌شود. پ. ۳-۶-0-۲-2-۵- تواتر اندازه گیری اندازه‌گیری کج‌شدگی در پی و بدنه سدهای بتنی در دوره ساخت و آب‌گیری اهمیت بسیار زیادی دارد. در سدهای خاکی عموما -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۵- فرمت گزارنس ارزیاب ی کم ی ایمنی سد بسشی ۱71۳ جدول پ.2-۵- تواتر اندازه گیری شیب‌سنجی و9 کشیدگی‌سنجی پ. ۶-24-۵-۲-2-۵- رفتار سنجی و اندازه گیری حرکات نسبی بین بدنه و پی و تکیه‌گاه‌ها نیز معیار مهمی در بررسی پایداری محسوب می‌شوند. در سدهای بتنی افزایش زیر فشار یا برکنش با افزایش کشش در کشیدگی‌سنج رابطه مستقیم دارد. با توجه به وابستگی تغییرات برکنش به تراز آب مخزن» رفتار نتایج بررسی داده‌های کشیدگی‌سنج می‌تواند برای بررسی کلیه حرکات تهدید کننده ناپایداری بلوک‌های اصلی سد به‌کار گرفته شود. در تفسیر نتایج این ابزارها حرکات تجمعی و کلی بلوک در طول زمان نیز مورد بررسی قرار می‌گیرد. در این حالت در صورت نیاز مقادیر نسبی کالیبره شده با مقادیر اولیه تغییر شکل و جابه‌جایی جمع می‌شوند. شیب‌سنجی در سدهای بتنی در محل اتصال پی به سنگ در مرحله ساخت و آب‌گیری اهمیت زیادی دارد. ایستگاه‌های شیب‌سنجی در گالری پی در نزدیکی سنگ و نیز بدنه سد قرار داده می‌شود و جهت اندازه‌گیری تغییر شیب به‌کار می‌رود. این چرخش در دو جهت سراب- پایاب و چپ- راست اندازه‌گیری می‌شود. در دوره آب‌گیری مخزن در داخل قوس و تاج سد شیب‌سنجی به طور مرتب و هفتگی انجام می‌شود و چرخش تاج ناشی از افزایش تراز آب به‌دست می‌آید. پس از پایدار شدن رفتار سازه اهمیت شیب‌سنجی صرفا جهت ثبت پدیده‌های خاص مانند زلزله با لغزش توده سنگی می‌باشد. با استفاده از اندازه‌گیری شیب‌سنجی درچند سال و داشتن آمارهای متوالی می‌توان منحنی محدوده‌ی تغییرات شیب را در طول یک‌سال و برحسب تراز آب رسم نمود. پ.۵-0-۲-2۶-۵- درزسنجی پ.۱-۵-۵-۲-2-۵- وسایل اندازه گیری جهت اندازه‌گیری بازشدگی درزهای بین بلوک‌ها در سدهای بتنی از وسیله‌ای بنام درزسنج (1011111116107.) استفاده می‌گردد. درزسنج در ترازها و بلوک‌های مختلف سد نصب می‌شود. اندازه‌گیری درزهای اتصال بین بلوک‌های بتنی بدین ترتیب است که مقدار بازشدگی یا بسته‌شدگی درزها پس از تزریق سیمان در مرحله ساخت اندازه‌گیری و یک‌پارچگی سازه بررسی می‌گردد. در مراحل -------- صفحهٔ بعد -------- 3 راهنمای ار زیاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته آب‌گیری و بهره‌برداری حرکات بلوک‌ها و درزهای بین آنها (ناشی از تغییرات سطح آب و نیز تغییر درجه حرارت فصلی) بررسی می‌شود. جهت اندازه‌ گیری فاصله درزها از دو نوع دستگاه درزسنج به شرح زیر استفاده می‌شود: - درزسنج الکتریکی این درزسنج دارای سه قسمت است که حرکات درز را در یک تا سه جهت نشان می‌دهد. دو نقطه ثابت در طرفین درز در داخل بتن نصب می‌شود و قسمت میانی آن قابل ارتجاع است. کم و زیاد شدن فاصله درز سبب تغییر طول شده که این تغییر طول به صورت تغییر مقاومت در سیم‌پیچ دستگاه ظاهر می‌شود که برحسب میلی‌متر یا اینچ میزان بازشدگی درز را اعلام می‌کند. شکل (پ.۲۶-۵) نمونه‌ای از این نوع درزسنج‌ها را نشان می‌دهد. کارگذاری این نوع درزسنج در بتن مشکلاتی را دارد و به‌خاطر اتصالات الکتریکی در صورت سرویس‌نشدن مکرر و بهره‌برداری نامناسب دستگاه کارایی لازم را نخواهد داشت. / 050۱0001۵۳۱ ۲۲۵۳۱۶۵۵۷۲ 50۳۵۲۱۲0۵ ۱۳۳۳ ا ط لا 40 م/[ ری دوه 5 | / -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۵- فرمت گزارس ارزیاب ی کمی ایمنی سد بتی ۱7 - درزسنج مکانیکی سیستم اندازه‌گیری این دستگاه سه محوری است که حرکات بین درزها را اندازه‌گیری می‌کند. این دستگاه در سطح خارجی بتن و معمولا در گالری‌های بازدید نصب می‌شود. هرقسمت آن دارای سه میله می‌باشد و یک نقطه ثابت دارد که در طرفین درز کارگذاری می‌شود. شکل (پ.۳۰-۵) نمونه‌ای از این نوع درزسنج‌ها را نشان می‌دهد. یی : 1 : 1 | ین شکل پ.۳۰-۵- درزسنج مکانیکی پ.۲-۵-۵-۲-2-۵- ثبت اطلاعات اندازه گیری بازشدگی و حرکات درزها معمولا بر حسب زمان و تراز آب انجام می‌شود. تمام قرائت‌ها نسبت به قرائت اولیه یا مرجع ارزیابی شده و میزان جابه‌جایی نسبی بر اساس آن مشخص می‌شود. بسته به مکانیزم و نوع درز ممکن است لازم باشد حرکات آن در سه بعد اندازه گیری شود. در سدهای بتنی قوسی بازشدگی درزها به دما تغییرات نیز وابسته است و در صورت نیاز باید حساسیت آن نسبت به تغییرات دما مورد ارزیابی قرار گیرد. جهت قراردادی جابه‌جایی برای بازشدگی یا کشیدگی مثبت و برای جمع شدگی یا فشردگی منفی در نظر گرفته می‌شود. پ.۳-۵-۵-۲-2-۵- تواتر اندازه‌گیری درزسنحی در سدهای بتنی» سرریزها و قسمت‌هایی از سازه بتنی که مابین بلوک‌های درز درنظر گرفته شده باشد.ء انجام می‌گیرد. مشخص شود لذا تواتر اندازه‌گیری درزها به صورت جدول (پ.۵-۵) پیشنهاد می‌گردد. جدول پ.۵-۵- تواتر اندازه‌گیری درزسنج و کشیدگی‌سنج وو تسوا مش -------- صفحهٔ بعد -------- ۱77 راهنما یار زیاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته پ.5-0-0-۲-4-۵- رفتارسنجی درزسنجی بلافاصله بعد از ساخت, جهت بررسی یک‌پارچگی سازه مهم است زیرا پس از تزریق سیمان مابین بلوک‌ها نشان در شرایط خاص مانند زمین‌لرزه یا تخلیه سریع مخزن حرکت درزها جهت پایداری و یکنواختی سازه مهم است. پ. 1-۵-۲-2-۵- ترک‌سنجی بتنی مورد استفاده قرار می‌گیرد و معمولا پس از مشاهده ترک و برای پایش آن مورد استفاده قرار می‌گیرد. در درز سنجی کار پایش از ابتدای تعبیه درز در سازه آغاز شده و میزان باز شدن یا بسته شدن آن‌را کنترل می‌نماید. البته در درزهای سنگی شرایط مانند ترک پ. ۱-1-۵-۲-2-۵- وسایل اندازه‌گیری جهت آندازه‌گیری حرکات ترک در روی بتن از ترک‌سنج استفاده می‌شود. ترک‌سنج جابه‌جایی یک ترک را در یک یادو یا سه جهت نشان می‌دهد. طول ترک‌ها با نشانه‌گذاری و ثبت زمان قابل پایش و کنترل است. عمق ترک‌ها در داخل بتن یا سنگ نیرز با روش‌های مختلف مخرب و غیرمخرب قابل آندازه‌گیری است. در روش مخرب این کار با مغزه‌گیری انجام می‌شود. روش‌های غیرمخرب نیز عبارتند از فیلمبرداری با دوربین‌های ۲۷۲۹ 5۳1۸|6۲ و استفاده از دستگاه‌های اولتراسونیک (فراصوتی) با رادیوگرافی برای ریزترک‌ها. برای پایش مستمر عمق ترک روش خاصی وجود ندارد و عمدتا به عامل عرض و طول و توزیع یا الگوی ترک اکتفا می‌شود. در صورت نبود دستگاه, استفاده از مصالح ترد مانند گچ و اندازه‌گیری با شابلن یا کولیس برای کنترل ترک شکل پ.۳۱-۵- ترک‌سنج دو بعدی و یک بعدی -------- صفحهٔ بعد -------- ۱ ۹ 7 2 ۸۲۹ ۸ ۱ ب ۵6 ۱2( ی ۰ 7 ای 16 ۳ ۳ ِ س ان ۹ ۱ ار ۰ ۱ ی شکل پ.۳۲-۵- استفاده از ترک‌سنج برای پایش ترکی پ.۲-1-۵-۲-2-۵- ثبت اطلاعات مشخص می‌شود. با اندازه‌گیری تغییر طول دو ضلع و کاربرد روابط مثلثاتی میزان جابه‌جایی‌ها به‌دست می‌آید. 6 ع هگ اس ۵/۵ ۱ ۱ با 9 9 7 - 0+0 سع وین 3 2 عیاش سا ۸ ٍ دم 4 - شم + 02 س موم 0 < ]۲ اب ۱ 2 ۳ ۱ ۶ *0/- 0 21 ۳ ۸ ۷ ت۳۳ از < ۸۲-۲-۲۵ لِ شکل پ.۳۳-۵- جچگونگی محاسبه بازشدگی ترک با استفاده از قرائت‌های ترک‌سنج در ثبت اطلاعات ترک علاوه بر عکس و کروکی تغییرات عرض بر حسب زمان ترسیم می‌شود. جهت قراردادی جابه‌جایی برای پ.۲۳-۹1-۵-۲-۶-۵- تواتر اندازه‌گیری انجام می‌پذیرد. در صورت مشاهده حرکات غیر نرمال, اندازه‌گیری باید به صورت هفتگی و یا روزانه تبدیل شود. در مورد ترک‌های -------- صفحهٔ بعد -------- ۱7۸ راهنمای ار زیاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته پ. 2-1-۵-۲-۶-۵- تحلیل داده‌ها تحلیل وضعیت ترک با بررسی تغییرات عرض در طول زمان» میزان عمق, طول ترک و الگو یا توزیع آن امکان‌پذیر است. زمانی و الگوی خاص خود را دارند. عواقب ترک‌خوردگی نیز می‌تواند تراوش آب و کاهش دوام و افزایش زوال سازه‌ای باشد. در حالت کلی برای قضاوت در مورد میزان اهمیت ترک از شاخص عرض محاز استفاده می‌شود. در مخازن آب» عرض ترک به حدود ۰/۱۳ میلی‌متر محدود می‌شود. برای سازه‌های بتن مسلح عرض مجاز سازه‌ای ۰/۳۵ میلی‌متر در نظر گرفته می‌شود و عرض پ. 1-۲-2-۵ تنش و کرنش پ. ۱-1-۲-2-۵- تنش سنج جهت اندازه‌گیری تنش یا فشار در نقاط مختلف بدنه و تحت زوایای معین از تنش‌سنج استفاده می‌شود و دو نوع دارد: ۲- سلول تنش هیدرولیکی تنش‌سنج از یک سلول که دارای دو صفحه نازک از فولاد ضدزنگ که دور تا دور به هم جوش شده تشکیل شده است. فضای باریک مابین دوصفحه وجود دارد که برای تغییر شکل‌پذیر است. سلول اندازه‌گیر در نقاط مختلف و در جهات مختلف در بتن یا خاک قرار می‌گیرد. یک کابل اطلاعات سلول را به دستگاه اندازه‌گیر منتقل می‌کند. در نوع تنش‌سنج تار مرتعش اندازه‌گیری فشار برحسب فرکانس‌های تولید شده صورت می‌گیرد و در نوع هیدرولیکی اندازه‌گیری مستقیما توسط فشار داخل سلول بیان می‌گردد. شکل پ.۳۵-۵- سلول فشار برای اندازه‌گیری تنش -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۵- فرمت گزارنس ارزیاب ی کم ی ایمی سد بتی 74 شکل پ.۳۹1-۵- سلول فشار هیدرولیکی سلول‌های فشار برای اندازه‌گیری تنش وارد بر سازه مجاور خاک یا فشار در داخل خاک و الگوی آن به‌کار می‌روند. تنش‌سنج‌ها پ.۲-1-۲-2-۵- کرنش سنج جهت اندازه‌گیری تغییر شکل نسبی در مصالح مصرفی از کرنش‌سنج استفاده می‌گردد. کرنش‌سنج یک مقاومت الکتریکی قابل تغییر و9 برای بالا بردن دقت اندازه‌گیری» کرنش سنج‌ها بده صورت دسته‌ای استفاده می‌گردد. شکل‌های (پ.۳۷-۵)» (پ.۳۸-۵) و9 (پ.۳۹-۵) نمونه‌هایی از این نوع کرنش‌سنج‌ها را نشان می‌دهند. شکل پ.۳۸-۵- کرنش‌سنج الکتریکی یک بعدی برای میل مهارها و میلگردها -------- صفحهٔ بعد -------- ۳۰ راهنمای ار زیاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته شکل پ.۳۹-۵- کرنش‌سنج الکتریکی یک بعدی برای بتن پ. ۳-۹1-۲-2-۵- ثبت اطلاعات نتایج قرائت تنش‌ها و کرنش‌ها ابتدا به صورت خام بر حسب تراز آب مخزن نشان داده شده که عموما با یکدیگر نسبت مستقیم دارند. سپس مشابه تغییر شکل‌هاء پس از اصلاح اثرات گذرای دما و تراز آب مخزن» بر حسب زمان ارائه می‌گردند. در صورت وجود نقاط کافی می‌توان در حالت حداکثر تنش یا کرنش یا حداکثر بارء کانتور تغییرات آن را نیز در مقطع سد رسم نمود. جهت قراردادی ۳ 0 203 200 کلم 0ا)7م ترا ز آب مخزن (18851) شکل پ.۶۰-۵- تغییرات تنش‌ها یا کرنش‌های کلی بر حسب تراز آب مخزن پ. ۵-1-۲-۶-۵- تواتر اندازه‌گیری اندازه‌گیری تنش و کرنش در دوره ساخت و آب‌گیری به صورت هفتگی انجام می‌گیرد و در دوره بهره‌برداری مشابه اندازه‌گیری فشار آب است. در صورت مشاهده حرکات غیرنرمال اندازه‌گیری باید به صورت هفتگی و یا روزانه تبدیل شود. پ. 1-1-۲-2-۵- تحلیل داده‌ها -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۵- فرمت گزارنس ارزیاب ی کم ی ایمنی سد بسشی )۱۴۳ 8 1 4 5 زمان (سال ) شکل پ.۶۱-۵- تفکیک کرنش‌ها یا تنش‌های گذرا و دایم با برازش خطی محدوده تغییرات در بازه‌های زمانی مناسب اندازهگیری کرنش در بتن معمولا ارزانتر و قابل اعتمادتر از تنش است ولی تبدیل کرنش به تنش جهت قضاوت در مورد آن با توجه به رفتار پیچیده بتن و اثرات خزش و جمع شدگی چندان ساده نیست. پ. ۷-۲-2-۵ فشار آب فشار ناشی از ارتفاع آب در مخزن سد.ء نه تنها سبب ایجاد جریان آب زیرزمینی در لایه‌های زیرین بلکه باعث به‌وجودأمدن فشارهای منفذی و زیرفشار در زیر بدنه سد می‌شود. زیر فشارها یا فشارهای آب به سمت بالا که به آن فشار برکنش نیز می‌گویند می‌تواند منجر به تهدید پایداری سد شود. اندازه‌گیری این فشار در زیر پی سد بتنی» در محل تماس بتن و سنگ و در توده‌های سنگی و تکیه‌گاه‌ها لازم است. فشار برکنش در سمت سراب برابر با ارتفاع آب در مخزن بوده و در سمت پایاب این فشار در سطح زمین به صفر یا تراز آب در تغییر بین دو مقدار فشار در سراب و پایاب بستگی به عوامل زیر دارد: - جنس لایه‌هاء پیوستگی و ناپیوستگی در سنگ پی»ء نفودپذیری - کارایی و رفتار پرده تزریق جهت کسب اطلاع از شدت فشار برکنش نیاز به داشتن یک سری گمانه‌هایی جهت اندازه‌گیری فشار است. این گمانه‌ها باید فشار را در اعماق, طول و عرض‌های مختلف به ما نشان دهند. بنابراین یک سیستم کامل اندازه‌گیری فشار در زیر سد و در اعماق مختلف لازم است. فشار در هرنقطه توسط هر یک از روش‌های زیر قابل اندازه‌گیری است: - برحسب ارتفاع ستون آب - برحسب درصد ارتفاع آب مخزن -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۳ راهنما یار زیاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته پ. ۱-۷-۲-2۶-۵- وسایل اندازه‌گیری جهت اندازه‌گیری فشار آب در داخل خاک, سنگ و بدنه سد از پیزومتر استفاده می‌گردد. پیزومترها در انواع مختلف بسته به نوع و ۱- پیزومتر قائم (ع512۵010) این پیزومتر شامل یک لوله و کلاهک متخلخل است. آب از طریق کلاهک وارد لوله می‌گردد و فشار آب به وسیله عمق‌سنج با اندازه گیری ارتفاع آب داخل لوله تعبین می‌شود. در موأاردی که فشار آب زیاد باشد بد طوری که آب از داخل وله فوران کند فشار را بکه وسیله فشارسنج (مانومتر) که بر روی لوله کار گذاشته می‌شود. اندازه‌گیری می‌کنند. شکل (پ.۴۲-۵) نمونه این نوع پیزومتر را نشان می‌دهد. شسکل پ.۶۳۲-۵- پیزومترهای قائم و هیدرولیکی ۲- پیزومتر هیدرولیکی (1170۳2۱1) تمام طول کار لوله و کلاهک از آب پر است. فشار بر اساس تفاوت ستون آب بین کلاهک و محل آندازه‌گیری به دست می‌آید. شکل (پ.۳۳-۵) نمونه‌ای از این نوع پیزومترها را نشان می‌دهد. شسکل پ.۶۳-۵- پیزومترهای هیدرولیکی ۳- پیزومتر بادی (۳:۵۲۲۵۸۱) پیزومتر بادی یا گازی از یک کلاهک متخلخل و یک صفحه دیافراگم مبدل که در داخل بتن یا خاکریز مورد مطالعه کار گذارده -------- صفحهٔ بعد -------- شکل (پ.۴۴-۵) نمونه‌ای از این نوع پیزومترها را نشان می‌دهد. شکل پ.۶4-۵- پیزومترهای بادی یا گازی 2- پیزومتر تار مرتعشی (۷۷۱:۳۵ ۸۲0۱۹۱/۷:۳۵۸۱۵) یا پیزومتر الکترونیکی ([۳:1۵01۳۵1۵) پیزومتر الکتریکی از یک سلول تشکیل شده که داخل بتن یا خاکریز قرار می‌گیرد. درون سلول یک تار مرتعش بین دوسر یک کپسول تغییر شکل‌پذیر کشیده شده و براساس تغییر فرکانس تار مرتعش متناسب با نیروی کشش آن» فشار آب اطراف را اعلام می‌کند. از طریق فیلترهای مخصوص فشار آب اطراف سلول به کپسول منتقل می‌گردد و بدین ترتیب فرکانس تار مرتعشی, متناسب این نوع پیزومترها را نشان می‌دهد. شکل پ. 20۵-۵ پیزومترهای الکترونیکی تار مرتعش با فیبر نوری پ.۲-۷-۲-2-۵- ثبت اطلاعات یک‌جا باشند مستقیما عدد فشارسنج که عموما برحسب بار می‌باشد. به‌عنوان فشار محل اعلام می‌گردد. در سدهایی که تراز نصب فشارسنج با دهانه قرائت تفاوت داردء مقدار تفاوت ارتفاع باید در فشار اصلاح گردد. در ثبت اطلاعات پیزومترها معمولا تراز آب مخزن ثبت شده و سپس فشارسنج‌ها بسته به محل آن (گالری» پنجه» تاج» پی و...) و تراز کارگذاری نام‌گذاری می‌شوند و فشار -------- صفحهٔ بعد -------- 3 راهنمای ار زیاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته پ. ۳-۷-۲-2-۵- تواتر اندازه گیری فشار منفذی و فشار پایین به بالا در تمام سدها و در تمام مراحل بهره‌برداری باید اندازه‌گیری شده و تحت کنترل باشد. فشار پایین به بالا مخصوصا در سدهای بتنی وزنی و پایه‌دار با پی‌های گسترده, از بحرانی‌ترین بارهای وارده به سد است که در پایداری اندازه‌گیری فشار منفدی در سدهای مختلف و در طول دوره‌های بهره‌برداری به صورت جدول (پ.۶-۵) پیشنهاد می‌گردد. جدول پ.۹1-۵- تواتر اندازه‌گیری فشار آب در سدها نوع سد بسی فوسی بشی وزی پ. 2-۷-۲-2-۵- رفتار سنجی هنگام اندازه‌ گیری فشارء درپوش گمانه‌ها بسته می‌شود. زمان اندازه‌گیری بلافاصله پس از بستن درپوش انتخاب نمی‌گردد بلکه پس از ثابت شدن فشار اندازه‌گیری انجام می‌شود. فشارسنج‌ها عموما دارای یک شبر سه‌راهی هستند که علاوه بر آندازه‌گیری فشار امکان اندازه گیری دبی تخلیه را نیز میسر می‌سازد. آب‌بندی کامل محل اتصال مهم است زیرا در اعلام فشار خوانده شده اثر می‌گذارد. در ضمن توصیه می‌شود فشارسنج‌ها به طور دایم روی لوله‌های اندازه‌گیر قرار داده شوند زیرا در موقع نصبء برای رسیدن به فشار ثابت و واقعی شاید روزها زمان نیاز باشد. اعلام زیرفشار برحسب ارتفاع ستون آب بیان می‌شود. درضمن می‌توان فشار هرنقطه را برحسب درصدی از فشار حداکثر تراز آب بیان نمود که به آن فاکتور فشار گویند: ۳ ۲ فشار زیر سد از سراب به پایاب کاهش می‌یابد در سمت سراب این فشار معادل فشار آب مخزن است. تغییرات فشار متاثر از فشار آب مخزن است. در نواحی سردسیر ممکن است در زمستان به علت یخ‌زدن وگرفتگی خروجی محراهای طبیعی جریان آب. زیرفشار زیرفشار زمانی رفتار سد را به خوبی نشان می‌دهد که مخزن سد بیش‌تر از نصف پر باشد و نیز سد در مرحله اولیه آب‌اندازی یا تخلیه -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۵- فرمت گزارنس ارزیاب ی کم ی ایمنی سد بتشی امه شکل پ.21-۵- تغییرات تراز پیزومترهای مختلف بر حسب زمان همراه با تغییرات تراز آب مخزن تغییرات تراز آب در پیزومترهای مختلف بر حسب تغییرات تراز آب در مخزن رسم می‌شود. به‌علاوه پروفیل تغییرات زیرفشار در تراز پی نیز در مقطع سد بر حسب فاصله از بالادست می‌تواند ارائه شود. جهت درک بهتر تغییرات فشار در مقطع عرضی سد. لازم است مقادیر پیزومترهای نصب شده در ترازهای یکسان هر مقطع از سراب تا پایاب در یک نمودار ترسیم شود. درصورت محدود بودن تعداد پیزومترهاء ترسیم نمودارهای کلیه پیزومترهای یک مقطع در یک شکل قابل توصیه می‌باشد. 900 [0 020( 9000 940 3830 0060 تر از مخزرن (۸ شکل پ.2۷-۵- تراز پیزومتری بر حسب تراز آب مخزن در پیزومترهای مختلف پ.۵-۷-۲-۶-۵- بررسی عملکرد المان آب‌بند سد پرده یا آلمان آب‌بند سد وظیفه کنترل تراوش و فرار آب از مخزن در محدوده مجاز و قابل قبول را دارد. با استفاده از اطلاعات پیزومترها می‌توان عملکرد این المان سد را مورد ارزیابی قرار داد. نکته مهم در این آرزیابی بهره‌گیری از اطلاعات پیزومترهای -------- صفحهٔ بعد -------- رم راهنما ی ارزیابی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته مشخص نصب شده در دو طرف پرده و در نزدیک‌ترین فاصله نسبت به آن و پایش منظم آنها می‌باشد. بررسی عملکرد المان آب‌بند سد با استفاده از مقایسه فشارهای منغذی در طرفین المان آب‌بند و محاسبه میزان افت فشار منفذی در مسیر بالادست به پایین‌دست صورت می‌پذیرد. این کار با تعریف ضریب کارّیی پرده آب‌بند 1 به صورت رابطه زیر انجام می گردد: دا - نا رم - روما که در آن ن۳ تراز آب در پیزومتر بالادست پرده» ۳ تراز آب در پیزومتر پایین‌دست پرده» پررم]| تراز آب مخزن و رم]] تراز تغییرات آن در طول زمان باید نسبت به زمان ساخت روند افزایشی داشته باشد. درصورتی که در بالادست پرده پیزومتر نصب نشده باشد و فشار منفذی اندازه‌گیری نشودء بررسی عملکرد پرده آب‌بند با تعریف عامل دیگری تحت عنوان هد باقی‌مانده بیج ]| صورت می‌پذیرد: رما - را" م11 77 ]- زا هر چه مقدار هد باقی‌مانده کم‌تر باشدء نشان دهنده عملکرد بهتر المان آب‌بند سد خواهد بود. بنابراین تغییرات آن در طول زمان باید نسبت به زمان ساخت روند کاهشی داشته باشد. این آرزیابی‌ها برای سدهای خاکی و بتنی می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد. پ. ۸-۲-2-۵- تراوش آب فشار آآب مخزن سبب جریان زیرزمینی در لایه‌های زیرین می‌گردد که حتی اگر سنگ» نفوذپذیری کمی هم داشته باشد. جریانی از بالادست به سمت پایین‌دست رخ می‌دهد. این جریان سبب تراوش آب در ترک‌هاء حفره‌های بتن و سنگ نیز می‌شود. تراوش آب در حد معمول در تمام سدها رخ می‌دهد ولی هنگامی که مقادیر آن از حدود نرمال خارج شود نیاز به بررسی و رسیدگی است. تراز آب مخزن و فشار ناشی از آن نه تنها سبب نفوذ آب در داخل سنگ. بتن و خاک می‌شود و از راه گسستگی و ترک‌ها بیرون می‌زند بلکه ترک‌ها و درزهای جدیدی نیز ایجاد می‌کند که سبب تراوش آب می‌گردد. از آنجایی که نمی‌توان تمام ترک‌های کوچک و بزرگ را مسدود نمود لذا تراوش آب اجتناب‌ناپذیر است. چاه‌های زهکشی جهت شکستن فشار منفذی و تخلیه آب‌های تراوشی ساخته می‌شوند. زهکش‌ها عمدتا آب‌های نفوذی از پرده تزریق در پی سد را جمع‌آوری می‌کنند. گمانه‌های زهکش از گالری پی به تعبیه می‌گردند. تراوش آب در محل‌های زیر در سدها اتفاق می‌افتد: - درزهای اتصال - درزهای اجرایی بتن - ترک‌های مویین - امتداد لوله‌های سردکننده بتن (لوله‌های آب سرد مدفون در بتن موقع بتن‌ریزی) - مرز بتن و سنگ و خاک - زه‌أآب در زیر پی و تکیه‌گاه‌های طرفین -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۵- فرمت گزارس ارزیاب ی کم ی ایمنی سد ی ۳۳ حاصل جمع دبی کلیه آب‌های تراوشی و خروجی باید در هر سدی تعیین گردد که میزان طبیعی و قابل قبول آن تعیین و در صورت افزایش غیرمعمول, نقص و یا معایب شناسایی گردد. این دبی شامل مقادیر زیر است: دبی تراوش آب + دبی زهکشی < جمع کل دبی در هر سدی باید کلیه آب‌های تراوشی مستقیما به یک ایستگاه اندازه‌گیری هدایت شوند و این تنها اندازه‌گیری است که شامل پ.۱-۸-۲-۶-۵- وسایل اندازه گیری دو سیستم برای اندازه‌گیری دبی تراوش آب در سدها وجود دارد. ۱- اندازه‌گیری زمان لازم برای پرشدن یک ظرف با حجم معین این روش وقتی استفاده می‌گردد که دبی زهکش حداکثر ۵ لیتردر دقیقه باشد. در این روش با استفاده از کرنومتر زمان لازم برای پرشدن ظرفی با حجم مشخص اندازه‌گیری می‌گردد. زمان‌های کوتاه‌تر از ۱۵ ثانیه دارای دقت لازم نیست. ۲- اندازه گیری تراز سطح آب در یک سرریز هنگامی که دبی زهکش‌از ۵ لیتر در دقیقه تجاوز کند اندازه‌گیری آبگذر توسط سرریز مثلئیء مستطیلی یا ذوزنقه یا پارشال فلوم انجام می‌گیرد. در این‌حالت ارتفاع تیغه آب روی سرریز اندازه‌گیری می‌گردد که البته اندازه‌ گیری نشده بلکه با استفاده از اشل و نشانه ثابت. تیغه آب به‌دست می‌آید. به عنوان نمونه با استفاده از فرمول زیر مقدار دبی جریان در سرریز مثلنی محاسبه می‌شود: 520057 > (۵ 00/۳ ارتفاع آب روی سرریز برحسب متر سرریزها باید محکم» بدون هرگونه خم»کجی و یا بریدگی باشد و عاری از هرنوع رسوب و سفیدک باشد. در نقطه‌ای اقدام به اندازه گیری شود که ارتفاع آب حداقل ۱۰ برابر ارتفاع تیغه آب روی سرریز باشد. شکل (پ.۴۹-۵) نمونه این سریز را نشان می‌دهد. -------- صفحهٔ بعد -------- ۱۳۸ راهنمای ار زیاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته شکل پ.۶۹-۵- دستگاه اندازه‌گیری خودکار تراز آب در سرریز مثلثی برای محاسبه دبی تراوش پ.۲-۸-۲-2-۵- ثبت اطلاعات اندازه گیری دبی تراوش آب عموما بر اساس لیتر در دقیقه می‌باشد و کاربرگ خاصی جهت ثبت دبی‌ها وجود ندارد. در هر سد نیز پ.۳-۸-۲-2-۵- تواتر اندازه گیری مشخحص است. یکی از سیستم‌های مهم هشدار دهنده در سدها است. فراوانی اندازه گیری تراوش به صورت جدول (پ.۷-۵) پیشنهاد می‌گردد. جدول پ.۷-۵- تواتر اندازه‌گیری بده تراوش دوره بهره‌برداری دوره اول دوره دوم دوره سوم پ. 2-۸-۲-2-۵- رفتارسنجی مقدار دبی خروجی به عوامل زیر بستگی دارد: - کیفیت کارهای بتنی سازه‌ای (کیفیت بدنه بتنی, قالب‌بندی» درزای اجرایی» نحوه تزریق سیمان در درزا و نحوه ترمیم‌های انجام شده) - ارتفاع تراز آب -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۵- فرمت گزارنس ارزیاب ی کم ی ایمنی سد بسشی ۳۹ پ.۵-۸-۲-12-۵- تاثیر تراز آب می‌گردد بنابراین کل دبی تراوش در یک سد در طول زمان کاهش می‌یابد. مقدار دبی (برحسب زمان) و ارتفاع آب مخزن (1]) رسم می‌گردد. آنجه در منحنی دبی- ارتفاع و یا دبی- زمان مهم است تغییرات ناگهانی است. چه به صورت کاهش یا افزایش دبی باشد. یک افزایش استثنایی ممکن است ناشی از بالا آمدن سریع آب مخزن و یا ایحاد یک حفره در تکیه‌گاه و یا سد باشد. یک کاهش استثنایی نیز در اثر گرفتگی زهکش‌ها و یا تجمع ناگهانی رسوب در آن می‌باشد. افزایش غیرمعمول در میزان تراوش آب رخ دهد. تراوش آب با اندازه‌گیری دبی خروجی گالری‌های زهکش صورت گرفته و اطلاعات آن بر حسب تغییرات تراز آب مخزن و زمان و نیز به صورت حجم کلی تراوشی در طول زمان ارائه می‌گردد. 7 86 ۵5 ۵4 سال شکل پ.۵۱-۵- حجم کلی تراوش آب مخزن در طول زمان در تمام یا هر یک از زهکش‌ها -------- صفحهٔ بعد -------- ۸۰ راهنما یار زیاب ی ایمنی و اقدامات اضطراری در سدها و سازه‌های وابسته پ. ۳-2-۵ کنترل روند تغییرات قرائت‌ها با مقایسه با سری‌های تاریخی قبلی اولین کار در رفتارسنجی, ارزیابی اطلاعات ثبت شده است که بررسی‌های زیر را در بر می‌گیرد. قضاوت در مورد رفتار ابزار باید توسط افراد مجرب و با توجه به کلیه مشاهدات و قرائت‌های ابزار صورت پذیرد. موارد زیر در این بحث باید مورد توجه قرار گیرند: - منطقی بودن داده‌ها (مثلا پیزومتر نمی‌تواند سطح آب بیش از تراز مخزن نشان دهد). - شواهد کار کرد ناصحیح ابزار (مانند قرائت‌های ثابت و بدون تغییر) - اطلاعات پس و پیش شده یا تکرار شده. - الگوی کلی تغییرات» که معمولا با برازش آماری یا احتمالاتی به‌دست آمده و مغایرت قرائت‌ها با آن بررسی می‌شود. - صحت اطلاعات. که معمولا با اندازه‌گیری‌های متوالی در شرایط مختلف قابل ارزیابی است. - دقت اندازه گیری‌هاء که ترکیبی از دقت ابزار و چگونگی کار کرد آن می‌باشد. تفسیر داده‌های رفتارنگاری به‌دست آمده به صورت‌های زیر انجام می‌پذیرد: - مقایسه با مقادیر حدی و کنترلی طراحی - سرعت نزدیک شدن قرائت‌ها به مقادیر حدی و کنترلی» که در صورت غیرعادی بودن باید نسبت به بررسی‌های بیش‌تر و آمادگی برای تمهیدات تسکینی اقدام نمود. - بررسی ارتباط بین نتایج قرائت ابزارهای مختلف یا آبزار در موقعیت‌های مختلف. (مثلا افزایش فشار برکنش به معنی افزایش مقادیر قرائت‌های پیزومتر در زیر سد و کاهش دبی خروجی زهکش‌ها به معنی گرفتگی زهکش‌ها یا کاهش نفوذپذیری پی سد است) - بررسی مقایسه‌ای مقادیر قرائت شده با روند تغییرات مقادیر در دوران بهره‌برداری سپری شده و نحوه قرارگیری آن در محدوده‌های تحجربه شده پ. 2-2-۵ محاسبه عامل‌های مقایسه‌ای و کنترل حدود اولیه مجاز برای ارزیابی مقدماتی پایداری سدهای خاکی با استفاده مستقیم از اطلاعات ابزار به بخش (۱۴-۱) راهنما مراجعه شود. پ. ۵-۵- بررسی موارد مشکوک پ.۱-۵-۵- مشخص کردن مسایل موجود و سازه‌های مشکوک براساس نتایج ابزار و بازرسی‌ها پ.۲-۵-۵- کنترل پایداری کلی سازه‌ها و موارد مشکوک پ.1-۵- جمع‌بندی و پیشنهادها پ. ۱-1-۵- پیشنهاد تعمیرات و اقدامات و اصلاحات موردی پ.۲-1-۵- پیشنهاد بازرسی و یا بازنگری جامع ایمنی -------- صفحهٔ بعد -------- پیوست ۵- قرمت گزارس ارزیاب ی کمی ایمی سد بیس )۸ پ.۳-۹-۵- پیشنهاد اصلاح برنامه‌ها پ.۵-1-۵- جمع‌بندی ایمنی و پایداری کلی سد و سازه‌ها و تجهیزات وابسته. تعیین مواردی که نیاز به اقدامات فوری و مواردی که نیاز به بررسی بیش‌تر دارند. پ. ۷-۵- پیوست‌ها پ.۱-۷-۵- نسخه الکترونیک اطلاعات پایش پ. ۲-۷-۵- نقشه‌ها پ.۳-۷-۵- فیلم‌ها و عکس‌ها -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- نیو ست ۶ فرمت گزارش ارزیابی کمی ایمنی سد خاکی -------- صفحهٔ بعد -------- -------- صفحهٔ بعد -------- گزارش ارزیابی کمی ایمنی سد معمولا به صورت سالانه توسط بهره‌بردار یا مهندس مشاور وی تهیه و به دفتر ایمنی سدها ارائه می‌شود. این گزارش وضعیت کلی ایمنی سد را با پایش و بررسی قرائت‌ها و مشاهدات مستمر تبیین می‌نماید و نیاز یا عدم نیاز به ارزیابی جامع ایمنی و بازرسی‌های تخصصی را مشخص می‌نماید. پ.۱-۱-1- هدف گزارش ارزیاد ایمنی سد باید حداقل دربرگیرنده موارد ذیل بوده اه با مستندات و فایل‌های اطلاعاتی آن ارائه گردد: گزارش آرزیابی یمنی ربرگیرنده موارد دیل بوده و همر و ی نی آن آرائه گر - تبیین وضعیت فعلی ابزارها و برنامه پایش سد - بررسی روند تغییرات قرائت‌ها و رفتارسنحی براساس نتایج به‌دست آمده - ارائه راهکارها و پیشنهادهای بهبود شرایط ایمنی سد پ.۲-۱-1- کاربرگ اطلاعات ارزیابی کمی ایمنی سد شروع گزارش ارزیابی کمی ایمنی سد با ارائه اطلاعات کلی سد است. این اطلاعات در قالب شناسنامه سد مطابق جدول پیوست ۴ تکمیل و در گزارش گنجانده می‌شود. پ.۳-۱-1- اطلاعات طراحی خلاصه‌ای از اطلاعات کلیدی طراحی سد باید در ابتدای گزارش ارزیابی ایمنی آورده شود. این اطلاعات جهت تحلیل و قضاوت در مورد وضعیت ایمنی بخش‌های مختلف مورد استفاده قرار می‌گیرد. هم‌چنین ارجاعات و آدرس یا فهرست دستیابی به گزارش‌های کامل طراحی و نقشه‌ها و سایر اطلاعات مربوط باید جهت استفاده احتمالی مورد اشاره قرار گیرد. اطلاعات کلی طراحی که می‌توان به آزها اشاره نمود عبارتند از: - عکس هوایی و نقشه توپوگرافی و جانمایی کلی سد و سازه‌های وابسته و راه‌های دسترسی - فهرست معیارها و استانداردهای طراحی اولیه - نقشه‌ها و مقاطع زمین‌شناسی محل سد - جدول خلاصه عامل‌های ژئوتکنیکی پیء تکیه‌گاه‌هاء مخزن و پایین‌دست - جدول خلاصه مشخصات کلی لرزه‌خیزی و نقشه کلی جانمایی گسل‌ها