مشاور مختلف خارجی در طول سالیان متمادی, پایگاه سست و ضعیفی را برای نظام برنامه‌ریزی فراهم

⚠ این متن با نرم‌افزار از روی تصویر خوانده شده و ممکن است خطا داشته باشد؛ برای استناد، اصلِ سند را ببینید. مشاور مختلف خارجی در طول سالیان متمادی, پایگاه سست و ضعیفی را برای نظام برنامه‌ریزی فراهم نموده است. در صورتی که اعمال مدیریت یکپارجه آب. در حین تفویض اختیارات به مناطق و تقویت نظام برنامه‌ریزی غیرمتمرکز. در مد نظر باشد. پیش از پیش پرداختن به رفع نواقص وضع موجود از اهمیت اساسی برخوردار بوده و در نهایت اجتناب‌ناپذیر است. جهت رفع اصولی نواقص و نارساییهای عمده در این زمینه. علاوه بر رعایت نکات کلی فوق‌الذ کر. لازم است موارد زیر نیز به طور اخص مورد توجه باشد: ۱- قانونی کردن و به رسمیت شناختن جایگاه بخش آب متناسب با اهمیت آن در ارتباط با سایر بخشهای اقتصادی. ۲- تعیین خطمشی‌ها و مکانیزم مشارکت مردم در فرایند برنامه‌ریزی در سطوح مختلف شامل مدیران حوزه ستادی. نهاد کارشناسی حوزه ستادی. مسئولین و مدیران مناطق و مصرف‌کنندگان و بهره‌برداران نهایی و قانونی کردن آن. ۳- فراهم کردن تسهیلات قانونی برای به کارگیری نتایج مصوب برنامه‌ریزیهای درازمدت جهت تهیه برنامه‌های میان مدت و کوتاه‌مدت. ۶- در تدوین ضوابط و چارچوبهای ملی نظام برنامه‌ریزی بخش آب توجه به موارد زیر ضروری می‌باشد (1989 ,۹۲۸7 : - ارزیابی و کنترل فعالیتهای برنامه‌ریزی و نتایج آن. به نحوی که برنامه‌های مدیریت آب بتواند در پرتو اهداف اقتصاد ملی. اهداف اجتماعی و زیست‌محیطی بررسی گردد. - فراهم آوردن زمینه برای تنظیم برنامه‌های اجرایی منطقه‌ای و استانی. ۵- در تدوین ضوابط و چارچوبهای منطقه‌ای نظام برنامه‌ریزی بخش آب نکات و جنبه‌های زیر را مورد توجه قرار داد (1989 ,]۲۳۹)۸) : - تدوین و به هنگام نگاهداشتن سیاهه ارقام تأمین و مصارف آب و جمع‌آوری سایر اطلاعات لازم برای تحلیل برنامه‌های بخش آب در مصارف مختلف و مطابق استانداردهای تعیین شده ملی. - تعیین الزام قانونی برای قرار دادن همه پتانسیلهای توسعه منابع آب مناطق. در چارچوب برنامه‌ریزی ملی. - تجدیدنظر دوره‌ای در برنامه آب منطقه‌ای. طراحی. احداث و بهره‌برداری و نگهداری تأسیسات لازم در سازگاری و هماهنگی با ضوابط و برنامه‌های ملی. ۱۹ -------- صفحهٔ بعد -------- ۵- نیروی انسانی ماهر در امر برنامه‌ریزی تأمین نیروی انسانی کافی و استفاده صحیح از آن از مسائل عام مربوط به توسعه کشورها و مرتبط با مبحث انتقال تکنولوژی و دانش فنی و شکل‌گیری نهادها و سازماهای مورد نیاز جهت سازگاری و انطباق با شرایط متغیر جدید می‌باشد. این مشکل به طور اخص در برنامه‌ریزی و تمشیت امور مختلف و از جمله امور آب که مسائل سیاستگذاری و تصمیم‌گیریهای سیاسی در کنار یا با تداخل در مسائل فنی عمل می‌کند. اهمیت و نقش بیشتری دارد. هر چند که تقدم بررسیهای فنی کارشناسانه در برنامه‌ریزیها. لزوم برخورد نظام‌گرا با مسائل پیچیده مدیریتی و برنامه‌ریزی. ابداع روشهای سازمانی در وسیعتر کردن محدوده و دامنه مشارکت نهادهای کارشناسی در تصمیم‌گیریهای مدیریتی و سیاسی و امکان همکاری نزدیک و فعالیت مشترک متخصصین با تخصصهای مختلف. موجب رشد و گسترش فعالیتهای فنی و تخصصی در امر برنامه‌ریزی گردیده است. اما نحوه تفکیک مسائل فنی و سیاسی و ایجاد ارتباط صحیح و اصولی بین آنها از حساسیت و اهمیت ویژه‌ای برخوردار است که نادیده گرفتن آن و تسلط وجه سیاسی (بدون سیاستگذاری) همواره مانع از بروز نیازها به شکل صحیح و انجام کارها از مجرای منطقی خود توسط افراد کاردان بوده است. واقعیت این است که اگر هدف. انجام فعالیتهای کامل برنامه‌ریزی جامع آب مطابق توصیه‌ها و جمعبندیهای حاصل از شناخت صحیح مسائل و تجربیات بین‌المللی باشد. نیاز به جمع زیادی از تکنسینها. کارشناسان و مدیران مجرب و کارآزموده وجود دارد. این در حالی است که در کشور و کافی نبودن آموزش تئوریک و سیستماتیک پرسنل دست‌اندرکار. فعالیتهای غیر مستمر و پاره وقت بخشی از پرسنل فعال در هدایت و تکوین طرحها و سطوح بالاتر برنامه‌ریزی (تهیه برنامه‌های جامع و ملی) حتی موجب کاهش سطح کیفی برنامه‌ریزی سنتی و کلاسیک بخش آب گردیده است. در این زمینه باید برمشکلات ناشی از فرار مغزها و از دست دادن پرسنل تعلیم دیده. منتقل نشدن تجربیات و کمبود مدیران که با درک مناسب از تمام عوامل لازم برای تصمیم‌گیری عمل می‌نمایند. تکیه و تأکید نمود. بخش عمده مشکلات کمبود نیروی انسانی ماهر علی‌الخصوص در سطح طرحها ناشی از مسائل عام مربوط به توسعه منابع انسانی کشور و لزوم ایجاد ارتباط صحیح بین "صنعت آب" و دانشگاهها می‌باشد. زیرا برنامه‌ریزی در این سطح معطوف به فعالیتها در عرصه‌های مختلف نظیر کشاورزی. آبیاری. تأمین آب و بهداشت. تولید انرژی برقابی. ماهیگیری. کنترل طغیان و فعالیتهای تفریحی می‌باشد که آموزش آنها اغلب مجرد از طبیعت و مسائل بخش آب بوده که در بیشتر موارد این نقیصه می‌تواند با در نظر گرفتن گرایشات رشته‌ای مناسب برطرف شود. اما نقص مهم در کم توجهی به خود مقوله "برنامه‌ریزی* و *برنامه‌ریزی توسعه" در برنامه‌ریزیهای رشته‌ای و گرایشی است. لذا این جنبه از کار باید در زمینه و بستر برنامه‌ریزی عمومی منابع انسانی و برنامه‌ریزی درازمدت اقتصادی کشور با عنایت به آموزش فنون برنامه‌ریزی در سطوح کلی‌تر و ۱۹۱ -------- صفحهٔ بعد -------- بالاتره انجام پذیرد. هر چند که در کوتاه‌مدت. می‌توان نواقص در این زمینه را با تدارک دوره‌های ویژه کوتاه‌مدت تخفیف داد. این اقدام می‌تواند از طریق خود بخش ذیربط نیز برنامه‌ریزی و انجام شود. آموزش حین کار در داخل بخش ضمن عملی نمودن دریافت و جذب سیستماتیک اطلاعات. فنون و دانش فنی جدید. عملاً یکی از راههای رفع کمبود آموزشهای تخصصی یا جذب متخصصین آموزش دیده نیز محسوب می‌شود. نظام بخشیدن به این مهم و تقویت انگیزه‌ها از طریق پیش‌بینی و برنامه‌ریزی در این زمینه و استقرار نظام ارزشیابی پرسنل با توجه به این امر (مثلاً در نظر گرفتن شاخصهای آموزشی و ارتقاء شغلی) از اقدامات مهم در سامان بخشیدن به این فرایند می‌باشد. در مجموع بعضی از توصیه‌های مهم جهت رفع تنگناهای مربوط به نیروی انسانی و ظرفیت سازی در امر برنامه‌ریزی آب به قرار زیر ارائه می‌شود: ۱- ایجاد آگاهی عمومی. ترویج دستاوردها. ارائه نتایج و کاربست روشهای مختلف برنامه‌ریزی. آشناسازی با مراحل مختلف انجام کار و تخصصهای مختلف مورد نیاز هر مرحله از کار برای سطوح مختلف جامعه. ۲- آموزش مدیران آب در تمام سطوح به طوری که درک مناسبی از عوامل لازم برای تصمیم‌گیریهای خود داشته باشند. ۳- ارزیابی ظرفیتهای متخصصین بخش دولتی و غیر دولتی به منظور انجام فعالیتهای کامل مربوط به برنامه‌ریزی جامع آب و تعیین کمبودها و نواقص و تفاوت شرایط در فعالیتهای مختلف برنامه‌ریزی, به منظور شناسایی کامل وضعیت موجود و پیش‌بینی و برنامه‌ریزی دقیق آموزشی متناسب با نیازها و کمبودها با تفکیک اقدامات و تدارکات مربوط به داخل و خارج از بخش آب. برای انجام صحیح این اقدام لازم است که برآوردی از تعداد. طبیعت و ابعاد طرحها قابل اجرا در برنامه جامع آب وجود داشته باشد. 4۶- تقویت ارتباط بین بخش آب و بخش آموزش عالی و انتقال نیازهای سنجیده به دستگاه برنامه‌ریزی آموزشی کشور. ۵- تقویت کادر و امکانات آموزشی مورد نیاز جهت اجرای برنامه‌های آموزشی پیش‌بینی شده در داخل بخش آب و استفاده از امکانات سازمانها و نهادهای آموزشی کشور و بین‌المللی در این زمینه. -٩‏ فراهم کردن شرایط مناسب نهادی و ترتیباتی قانونی. جهت استقرار صحیح سازمانی و استفاده کارا از نیروی انسانی ماهر موجود. با جامع‌نگری و در نظر گرفتن تناسب. لزوم اهمیت کلیه فعالیتها از جمله مدیریت تقّاضا و مصارف آب. ۷- بهبود بنیانهای شغلی برای جلوگیری از فرار مغزها و حفظ پرسنل تعلیم دیده. ایجاد انگیزه کافی. مشوقهای حرفه‌ای و محیط کار مناسب برای این پرسنل و پیش‌بینی ساختار مناسب حق‌الزحمه و دستمزدها (1987 ۹۳۸۳۰). ۱۹۲ -------- صفحهٔ بعد -------- -٩‏ اطلاعات پایه منابع آب و سایر داده‌ها جمع آوری. پردازش و انتشار آمار و اطلاعات منابع آب و قرار دادن آنها در اختیار استفاده کنندگان برای تأمین نیازهای مختلف جامعه یکی از وظایف مهم و اساسی سازمان مدیریت منابع آب را تشکیل می‌دهد. افزایش جمعیت. دخالت انسان در محیط‌زیست و محدود بودن منابع آب در مقابل نیازهای روزافزون دستیابی به این اطلاعات را به منظور برنامه‌ریزی منابع آب. طراحی پروژه‌های آبی. بررسی اثرات زیست‌محیطی, بهره‌برداری از تأسیسات ایجاد شده و بالاخره پیش‌بینی و هشدار در مورد وقوع طغیانها و دوره‌های خشکسالی بیش از پیش با اهمیت‌تر جلوه می‌سازد. در یکی دو دهه اخیر روشهای ارزیابی منابع آب نیز مطابق با پیشرفت در سایر رشته‌های علوم و فنون جهش بسیار عظیمی پیدا نموده و دنیای جدیدی در رابطه با این موضوع در مقابل بشر گشوده شده است. با توجه به ارزش افزوده حاصل از تمایلات قابل‌ملاحظه‌ای را برای توجه به این امر از خود بروز داده‌اند. به طور کلی انفورماتیک جدا از توسعه نبوده و بلکه همسان و همگام آن بایستی پیشرفت نماید. در کشور ما قدمت جمع آوری آمار و اطلاعات منابع آب به حدود ۳۰ سال گذشته برمی‌گردد. متأسفانه مروری بر گذشته و حال نشان می‌دهد که به تحول در این بخش از مدیریت منابع آب التفات چندانی نشده و روشهای جمع‌آوری و سنتز اطلاعات با همان روشهای دستی و قدیمی صورت می‌گیرد. بررسی علل موضوع در این مختصر مقّدور نیست ولی دلیل امر هر چه باشد ما را به پرداخت اصولی به این بخش حساس از فعالیتهای مربوط به مدیریت منابع آب نبایستی غافل سازد. برای این منظور سازماندهی اقدامات زیر قابل توصیه می‌باشد: الف : ایجاد نظم نوین در امر آماربرداری از منابع آب کشور متأسفانه هم‌اکنون سیستم آماربرداری و انتقال اطلاعات در سطح کشور عمدتاً با روشهای دستی صورت می‌گیرد و بدیهی است دقت و ارزش آن نیز در همان حدی است که به آن بها و ارزش داده می‌شود. از طرف دیگر به دلیل عدم امکان دسترسی. با روشهای فعلی آماربرداری. امکان احداث و بهره‌برداری از ایستگاههایی که در ارتفاعات و نقاط دور دست قرار دارند میسر نیست. با عنایت به دو فاکتور مهم بالا اساسی‌ترین اقدام و به منظور همگام کردن شرایط توسعه کشور با اطلاعات و آمار مورد نیاز از منابع آب تبدیل سیستم آماربرداری از حالت دستی به روشهای مکانیزه و مدرن اجتناب‌ناپذیر است. اقدامات عملی به شرح زیر مورد نیاز می‌باشد: ۱- نسبت به طراحی یک شبکه بهینه از ایستگاههای اندازه‌گیری اقدام شود. ۲- برای تثبیت روابط تغییرات سطح آب و آبدهی. بایستی مقاطع رودخانه در محل ایستگاهها شناخته شده و به شرایط کنترل مجهز شوند. ۳ نسبت به نصب 0880۲.] 1201۵ در شبکه ایستگاههای هیدرومتری. تبخیرسنجی و باران سنجی اقدام شود. در سیستم آماربرداری از جاهها پیزومتر نیز استفاده از ۵8807۲] 12۵12 مرسوم و عملی گردد. ۱۹۳ -------- صفحهٔ بعد -------- ۵- برای اندازه‌گیری دقیق آبدهی رودخانه‌ها استفاده از تأسیسات تلفریک ساحلی و یا احداث تأسیسات مناسب دیگر مورد توجه و عمل قرار گیرد. ۹٩‏ نسبت به تربیت نیروی انسانی مناسب با شرایط جدید. برنامه‌ریزی شده و اقدام شود. ب : بهبود سیستم انتقال اطلاعات منابع آب مقاصد مختلف واضح است که آمارگیری از عوامل و پارامترهای هیدرومتورولوژی با دقت و صحت قابل قبول و با بهره‌گیری از سیستم‌های مدرن و مکانیزه تنها یک وجه موضوع را تشکیل می‌دهد. وجه مهمتر دیگر سیستمهای انتقال این اطلاعات و بهره‌برداری از آنها برای تأمین نیازهای مختلف جامعه می‌باشد. انتمال اطلاعات می‌تواند به روشهای زیر صورت گیرد: ۱- آماربرداری از ایستگاهها توسط متصدی ایستگاهها. انتقال آن به مرکز آبهای منطقه‌ای توسط خود متصدی و یا تکنیسین‌های ذیربط که به محل ایستگاه مراجعه می‌نمایند. (در بعضی مناطق طی دو مرحله از ایستگاه به مرکز شهرستان و از مرکز شهرستان به مرکز آب منطقه‌ای) سنتر این اطلاعات در مرکز آب منطقه‌ای و سپس انتقال به حوزه ستادی و مرکز بانک اطلاعات منابع آب. ۲- انتقال اطلاعات توسط تلفن توسط متصدی ایستگاه و پس از قرائت امار از ایستگاهها به مراکز آب منطقه‌ای و طی سایر مراحل مطابق بند ۱ بالا. ۳- انتقال اطلاعات توسط تلفن بی‌سیم مستقر در محل و پس از قرائت توسط متصدی به مرکز آب منطقه‌ای و طی سایر مراحل مطابق بند یک بالا. آمارگیری مستقیم از عوامل مورد نیاز هیدرومتورولوژی و انتقال لحظه‌ای اطلاعات توسط سیستم‌های تله‌متری به مرکز آب منطقه‌ای و همزمان از آب منطقه‌ای به مرکز حوزه ستادی توسط سیستمهای مخابراتی زمینی. ۵- انتقال آمار مطابق بند بالا و از طریق سیستمهای ماهواره‌ای. در وضع کنونی سیستم انتقال در کشور ما در ‎۹٩‏ درصد حالات با همان روش مذکور در بند یک که کاملاً یک سیستم کند و غیرموثر است صورت می‌گیرد. برای جبران فاصله حالت بند یک تا بند ۵ چاره‌ای جز تخصیص منابع و اعتبارات کافی و تجهیزات برای این منظور وجود ندارد. آیا تبدیل وضع فعلی به شرایط مدرن و مطابق بند پنج بالا از نظر اقتصادی با صرفه هست؟ امروزه و در دنیایی که انفورماتیک حرف اول را در کلیه شئونات زندگی بشر به عهده گرفته است سرعت انتمال اطلاعات برای تصمیم گیریهای گوناگون از ارزش اقتصادی بسیار بالایی برخوردار می‌باشد و این موضوع در زمینه‌های مختلف برای همگان امری ثابت شده است. ۱۹ -------- صفحهٔ بعد -------- در عرضه منابع آب کافی است به امر پیش‌بینی طغیانها و یا بهره‌برداری بهینه از منابع آب ورودی به مخازن سدها اشاره نمود. چنانچه با استقرار یک سیستم مناسب هشداردهنده طغیان بتوان وقوع سیلابها را پیش‌بینی نموده و به موقع اقدامات ضروری را شروع نمود می‌توان نسبت به کاهش قابل‌ملاحظه‌ای از خسارات طغیانها در نقاط مختلف کشور که سالانه به میزان متنابهی می‌رسد اقدام نمود. و یا استفاده از این سیستم برای کارایی بهره‌برداری از مخازن به مفهوم تأمین منابع آب جدید قابل تعبیر و تفسیر است. تحلیلهای انجام شده بر روی نسبت فایده به هزینه ایجاد این نوع سیستم نشان می‌دهد که این ضریب بسیار بالا می‌باشد. ج : انتقال و جذب تکنولوژی‌های مناسب به منظور ارتقاء سطح فعالیتهای مربوط به مطالعات پایه منابع آب برای همگامی با تکنولوژی مطرح در زمینه مطالعات پایه منابع در سطح دنیا و فراهم آوردن شرایط و امکانات لازم برای انتقال تکنولوژی به کشور همکاری با سازمانها و انجمنهای علمی و فنی بین‌المللی امری اجتناب‌ناپذ یر است. خوشبختانه دو سازمان عمده یعنی یونسکو و سازمان هواشناسی جهانی برنامه‌های بسیار گسترده‌ای را در همین مورد ازسالها پیش تدارک دیده و به مورد اجرا گذاشته‌اند. به طور مثال برنامه بین‌المللی هیدرولوژی (]1۳1) با قدمت ۲۵ساله تاکنون توآن استه یک برنامه ۱۰ساله و سه برنامه ۶ تا ‎٩‏ سال را پشت سر بگذارد در مورد فعالیتهای سازمان هواشناسی جهانی در قالب برنامه منابع آب نیز اوضاع بر این منوال است. همجنین می‌توان به فعالیتهای انجمن بین‌المللی آبشناسان (۱۸]15) نیز که سابقه طولانی در این باره دارد اشاره دست آورد بیش از ربع قرن تلاش سازمانهای فوق به تولید هزاران نشریه و دستورالعمل فنی. صدها سمینار و سمپوزیوم و کارگاه علمی و فنی و همین طور پروژه‌های مختلف منجر گردیده است. امکانات استفاده از این تولیدات برای کلیه ملل عضو جوامع فوق وجود داشته است و طبعاً هر کشور که برنامه مشخص و تعریف شده برای مشارکت در این برنامه داشته. توانسته بهره مناسب را نیز از فعالیتها کسب نماید. به طور مثال نرم‌افزاری به نام 1100110) توسط سازمان هواشناسی جهانی برای تهیه بانکهای اطلاعاتی عوامل اقلیمی تهیه و تدوین گردیده که به طور استاندارد در حال حاضر در بیش از ۹۰ کشور دنیا از آن استفاده می‌شود و این یکنواختی. امکانات ارتباط بانکهای اطلاعاتی را در آینده نزدیک در سرتاسر دنیا فراهم می‌آورد. البته از این مثالها به تعداد بسیار زیاد موجود است که ذکری از آن فقط برای بیان ابعاد مسئله بوده است. بررسیهای انجام شده نشان می‌دهد که متأسفانه کشور ما هرگز به طور موثر و فعال در این برنامه حضور نداشته است و از این بابت فرصتهای مناسبی از دست رفته است. ۱۹۵ -------- صفحهٔ بعد -------- هم‌اکنون ۳ یک برنامه پنج ساله برای دوران ۱۹۹۰-۹۵ و ۷/۱0 یک برنامه دهساله برای دوره رکه ده ۱۹۹۰ تهیه و تدارک دیده‌اند نحوه مشار کت ما در این برنامه‌ها بایستی از هم‌اکنون به نحو شایسته تعیین گردیده و منابع و امکانات لازم برای اجرای آنها فراهم گردد. جا دارد برای توفیق در فعالیتهای مربوط به مطالعات پایه منابع آب به چهار استراتژی مشخص شده توسط یک گروه کاری مشترک برای مطالعات پایه در دههٌ ۱۹۹۰-۲۰۰۰ را که با همکاری پونسکو و سازمان هواشناسی جهانی سازماندهی شده و نتیجه کار خود را اخیراً منتشر ساخته. اشاره شود: الف - استراتژی شماره یک: منابع مالی مناسب با توجه به ارزش واقعی اطلاعات منابع آب بایستی توسط کشورهای مختلف برای فعالیتهای مطالعات پایه منابع آب تخصیص یابد. جمع‌آوری. پردازش, ذخیره‌سازی و نشر اطلاعات کیفی و کمی منابع آب فعالیت نمایند سازماندهی و ج - استراتژی شماره سه: تکنولوژی موحود در سطح دنیا برای تامین نیازهای کشورها با توجه به سطح توسعه آنها بایستی انتقال پیدا کرده و مورد استفاده قرار گیرد. د - استراتژی شماره چهار: به منظور توفیق در اجرای مسئولیتهای مربوطه درباره مطالعات پایه منابع آب لازم است نسبت به جذب و نگهداری و آموزش نیروی انسانی ماهر برنامه‌ریزی و اقدام شود. لازم به یادآوری است که اطلاعات پایه مورد نیاز در امر برنامه‌ریزی تنها به اطلاعات پایه منابع آب محدود نبوده. بلکه وجود اطلاعاتی نظیر مصارف آب برای منظورهای مختلف و اطلاعات اقتصادی و اجتماعی نیز در این زمینه از نهایت اهمیت برخوردار می‌باشد که لازم است به طور سیستماتیک مطابق آنچه که درباره اطلاعات پایه منابع ذکر گردید در خصوص تولید. پردازش و بهره‌گیری از این نوع اطلاعات پایه نیز ۱۹۹ -------- صفحهٔ بعد -------- مشروعیت و اعتبار اجتماعی برنامه تهیه شده. بستگی به مشارکت مردم در فرایند برنامه‌ریزی دارد. وقتی هدف فعالیتهای برنامه‌ریزی. رفع نیازهای اساسی مردم باشد. باید خود آنها در کلیه مراحل تعیین اهداف و برنامه‌ریزی. حضور. مشارکت ونظارت تام داشته باشند تا از دستاوردها نیز مراقبت کنند. در غیر این صورت هر برنامه. حتی اگر با تکیه بر بهترین و مناسبترین الگوهای توسعه تهیه شده باشد. امری دیوانسالارانه محسوب می‌شود و مردم در کنار آن و با حداقل تأثیرپذیری و یا حتی در تقابل با آن قرار می‌گیرند. به نسبت مشروعیت یافتن برنامه در نزد مردم از طریق حضور و مشارکت آنها. تشخیص نیازها و اولویت‌بندی اهداف و اقدامات دقیتر و اصولی‌تر. دستیابی به اهداف آسانتر. کم هزینه‌تر و سریعتر خواهد بود. در صورت رعایت این اصل. مشکلات پدید آمده آسانتر حل شده و تغییرات لازم. به موقع و با سهولت بیشتر صورت می‌گیرد.! به لحاظ اهمیت موضوع. در حال حاضر. مشارکت مردم نه فقط در امر برنامه‌ریزی. بلکه در کلیه امور توسعه. امری ضروری و اجتناب‌ناپذیرتلقی می‌شود. در زمینه مدیریت و برنامه‌ریزی آب نیز مشارکت مردم از اصول بسیار جدی و مهم شناخته شده و فصل مهمی از تفکر منطقی و راهگشای صاحبه نظران را تشکیل می‌دهد. از جمله یکی از جچهار اصول راهنمای بیانیه دوبلین (۱۹۹۲) به این مورد اختصاص یافته است. در این زمینه آمده است که: *توسعه و مدیریت آب باید براساس روش مشارکت عموم قرار گیرد و در این مورد. مصرف کنندگان. طراحان و قانونگذاران را در همه سطوح شامل می‌گردد. روش مشارکت عمومی. آگاهی از اهمیت آب را بین قانونگذاران و عموم بالا می‌برد و این بدان معنی است که در امر طراحی و اجرای پروژه‌های (منابع) آب. تصمیمات از پایین‌ترین سطوح و با مشورت کامل عمومی و با مشار کت مصرف‌کنندگان اتخاذ می‌شود". در اسناد منتشره کنفرانس دوبلین. در تشریح موضوع توضیحات بیشتری آمده که شکل کار و مسائل سازمانی و تشکیلاتی مرتبط با مفهوم و اهداف مشارکت عموم را روشن می‌سازد. از جمله نکات زیر را برای اتخاذ یک روش توأُم با مشارکت ضروری شمرده است: "مشار کت افراد ذینفع (استفاده‌کنندگان آب) و جامعه. با تأکید خاص در مداخله دادن زنان در برنامه‌ریزی. به اجرا گذاشتن و ارزیابی پروژه‌های منابع آب. - بالا بردن درجه آگاهی نسبت به اهمیت آب در بین سیاست‌گذاران و در کل جامعه. - مشاوره همگانی. ۱- بی‌جهت نیست که اطمینان از قبول اقدامات معین و برنامه‌ریزی شده توسط عموم مردم در برنامه عمل ماردل پلاتا به عنوان یک هدف عنوان شده است. ۱۹۷ -------- صفحهٔ بعد -------- - تصمیم‌گیری در پایین‌ترین سطح مناسب برای نزدیکتر کردن این اقدام به سطح کسانی که از این تصمیمات تأثیر می‌پذیرند و یا در آنها ذینفع هستند". موارد فوق به خوبی شرایط تأمین مشارکت عموم از جنبه‌های مختلف را روشن می‌کند و اساسا اهداف و مفهوم واقعی آن را مشخص می‌سازد و راه را بر هر گونه تفسیر و تعبیر نادرستی می‌بندد. فکر و سابقه مشارکت مردم در اقدامات تأمین آب. آبرسانی و آبیاری از گذشته دور در ایران وجود داشته. اما متأسفانه متناسب با تغییرات تکنولوژیک و اجرای طرحهای بزرگ در قرن جدید توسعه و تکامل نیافته است. به علاوه چون مشارکت به معنی دموکراتیک آن با قدرت و نحوهٌ تقسیم آن ارتباط مستقیم دارد. هنوز نتوانسته است جایگاه اصلی و حقیقی خود را به دست آورد. تمرکز اقدامات و طرحهای مهم و ملی آب توسط ارگانهای دولت مرکزی از حدود ۶۰ سال پیش تاکنون به شکلی بوده است که طراحی و برنامه‌ریزی آنها با مشارکت ناچیز نیروی انسانی محلی و حتی ملی همراه بوده و در مرحله بهره‌برداری نیز مشارکت مردم محلی در حداقل ممکن انجام پذیرفته است. به ناگزیر این نقیصه موجب ایجاد بافت ناهمگون مجموعه اقدامات و فعالیتهای بخش آب (بخش دولتی و غیر دولتی) گردیده است (عناصر و عوامل تشکیل‌دهنده بخش از انگیزه‌های متفاوتی متأثر بوده و از زبان مشترکی برخوردار نمی‌باشند). نتایج و مشکلات این وضعیت در زمینه‌های مختلف مدیریت آب موجب بروز اشکالات و نقایص ریشه‌ای و جدی گردیده و جامعه نیز به علت محروم بودن از نیروهای محرکه و اصلاح‌کننده مربوط به خود. در رفع آنها تاکنون ناکام بوده است. شکل آشکار و بارز این وضعیت در برنامه‌ریزی. اجرا و تکمیل و بهره‌برداری از شبکه‌های بزرگ و مدرن آبیاری و زهکشی قابل مشاهده است. چنانکه قبلاً اشاره شد و در تحلیل نهایی. عمق و ریشه‌های این مشکلات در عدم مشارکت فعال قانونگذاران. کارشناسان فنی. محریان و مصرف‌کنندگان در جریان برنامه‌ریزی طرحها و اقدامات (از هنگام تشخیص نیازها. تعیین اهداف. انتخاب گزینه و انتخاب طرح) قرار دارد. و از این رو برای حل ریشه‌ای مسائل پیش‌بینی مکانیسمهای عملی به منظور *درونی کردن فکر و ایده اولیه" و تکامل این ایده با مشارکت کلیه دست‌اندر کاران و افراد وگروههای ذینفع می‌تواند به بهبود شرایط فعلی و ترمیم عوارض وخیم سیاستهای قبلی منجر شود. تجدیدنظر اصولی در شکل سازمانی برنامه‌ریزی تمرکزگرا و واگذاری مسئولیتهای بیشتر در تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی به واحدهای منطقه‌ای و محلی. آموزش و ارتقاء سطح آگاهی و تجهیز نیروی انسانی عامل مصرف‌کننده همراه با ایجاد زمینه و پیش‌بینی ارتباطات لازم و اقدامات تکمیلی و تضمینها و حمایتهای قانونی. جنبه‌های مختلف مهم دیگر را تشکیل می‌دهد. در مقابل. دستاوردهای ناشی از این مجموعه این اقدامات می‌تواند فراوان و بسیار باشد و توجه به این مهم چنانکه در ابتدای این مبحث ذکر گردید موجب گسترش درجه آگاهی. گسترش ظرفیتها و قابلیتها. کاهش ۱۹۸ -------- صفحهٔ بعد -------- مقاومتها و ارتقّاء چشمگیر سطح کیفی فعالیتها خواهد شد. اما این اهداف با توجه به جنبه‌های مختلف و محوری مشارکت مردم در زمینه برنامه‌ریزی و مدیریت آب و تأمین نیازهای مالی و طرحها و اقدامات دیگر دستیابی به اهداف مشارکت مردم بدون توجه به نقفش کلیه عوامل عمده و جنبه‌های متفاوت حضور و مشارکت در سطوح مختلف. نمی‌تواند به کمال خود نزدیک و در بعضی از موارد اساسی. نمی‌تواند حداقل شرایط مورد نیاز را تأمین نماید. مثلاً پررسیهای رفتاری جهت درک انگیزه‌ها در بهره‌برداران بخش آب نشان می‌دهد که انگیزه مشارکت عمومی. بدون پذیرش و قبول مسئولیت در سطح وسیعتر و قبول مسئولیت عموم بدون مشارکت مالی مصرف کنندگان. نمی‌تواند به طوراصولی ایجاد و تثبیت شود. لذا تعیین مکانیزمهای مشار کت مالی بهره‌برداران در تأمین هزینه‌ها نقش مهمی را در قبول مسئولیت و حضور فعالانه در مراحل مختلف برنامه‌ریزی. اجرا و بهره‌برداری به عهده دارد. از این رو پیش‌بینی و تعیین این مکانیزمها برای مشار کت مالی مردم (البته متناسب با توانایی و قدرت مالی آنها) از اصول و ستونهای اصلی کار و برنامه‌ریزی در این زمینه است که به هیچ وجه نمی‌توان از آن. ولو به میزان اندک. صرفنظر نمود. اما از طرف دیگر. آگاهی از اهداف طرحها. اقدامات و برنامه‌های بخش آب و مشارکت مردم در برنامه‌ریزی و سایر جنبه‌های مدیریت آب پیش‌نیاز و عامل استمرار مشارکت مالی گسترده و قابل اتکاء عموم محسوب می‌شود و بدون رعایت آنها نیز نمی‌توان به دستیابی به اهداف اصلی و مفهوم واقعی مشار کت عموم امیدوار بود. در حال حاضر موارد در دست اقدام در این زمینه در ایران. بیشتر در مرحله بررسی و اقدامات اولیه قرار داشته و توجه به مشارکت عموم در حد گسترده‌تر. بیشتر از جنبه مالی مورد تأکید بوده و برای تنظیم مجموعه‌ای صحیح و متناسبی از اقدامات مختلف. لازم است موضوع در جامعیت خود درک و بررسی شود و مکانیزمهای مهمتری جهت افزایش آگاهی و ارتقاء سطح و درجه مشارکت عموم در برنامه‌ریزی‌های امور آب مورد توجه قرار گیرد. در این راستا می‌توان اقدامات اولیه و زیربنایی زیر را مدنظر قرار داد تا باشد فرصت جهت برداشتن گامهای موْثر بعدی فراهم گردد: - ارتقاء سطح آموزش و افزایش آگاهی عموم از اهداف و پیامدهای طرحهای موجود توسعه منابع آب به طور منظم و نهادی شده از طریق رسانه‌های عمومی به صورت معرفی درست و ساده طرحهای بزرگ. معرفی بیان تحولات طرحها در جریان برنامه‌ریزی علی‌الخصوص برای ساکنین محلی و بومی. تشکیل میزگرد و تماس مستقیم (سوال و جواب) در مورد مسائل عمومی بخش آب و مسائل خاص طرحهای مشخص و ارزیابی نتایج در این زمینه جهت رشد و تکامل اقدامات. - تشویق مصرف‌کنندگان و گروههای ذینفع به تشکیل انجمنها و سازمانهای (خصوصی و غیر دولتی) و دخالت در امر توسعه و مدیریت آب از طریق این تشکلها و تهیه برنامه‌های ویژه آموزشی برای آنها جهت پربار کردن فرایند مشارکت از آغاز برنامه‌ریزی طرحها. ۱۹۹ -------- صفحهٔ بعد -------- - تعیین و تعریف مکانیسم‌های قانونی "رفت و برگشتی" از آغاز برنامه‌ریزی تا بهره‌برداری از طرحها بین تشکلهای فوق و مشاورین و مدیران آب منطقه‌ای. - تعیین و تعریف مکانیسم‌های قانونی *رفت و برگشتی" بین مدیران و برنامه‌ریزان منطقه‌ای و مشاورین آنها. حوزه ستادی وزارت نیرو. سازمان برنامه و بودجه و کمیسیونهای ذیربط مجلس با عنایت به ضرورت ترویج و رعایت برنامه‌ریزی غیرمتمر کز. - تعیین و برقراری دوره‌های کوتاه‌مدت و بلندمدت آموزش تخصصی جهت برنامه‌ریزی آب در سطوح کارشناسی و مدیریت نهادها و تشکیلات ذیربط. که -------- صفحهٔ بعد -------- ۸- توجه به آب به عنوان کالایی اقتصادی پیشرفتهای تکنولوژیک در دو قرن اخیرء رشد سریع جمعیت جهان. آلودگی محیط‌زیست ناشی از توسعه صنایع و گسترش شهرنشینی و مطرح شدن مقوله "توسعه پایدار" و نقش مهم و عمده آب در این زمینه موجب گردید تا استفاده از دانش اقتصادی در برنامه‌ریزی مدیریت آب به عنوان یکی از اصول راهبردی مطرح گردد. در کشور ما ایران نیز مشکلات مدیریتی جهت بهره‌برداری اقتصادی و کارا از سرمایه‌گذاریهای عمده و اساسی دولتی در طرحهای توسعه منابع آب. همراه با رشد جمعیت. گسترش بهره‌برداری از منابع آب و خاک. گسترش رقابتها بین منظورهای مختلف در تخصیص منابع آب. بروز محدودیتهای جدی در تأمین اعتبارات. گران تمام شدن به علت طولانی شدن ناشی از کمبود اعتبارات و افزایش نسبی هزینه‌های اقدامات جدید نیز موجب گرایشاتی در این جهت گردید. توجه بیشتر به شاخصهای اقتصادی در تعیین اولویت طرحها. مباحث خصوصی‌سازی. مشارکت مردم. نرخگذاری. استقراض. بازپرداخت هزینه‌ها و ... مثالهای مختلفی است که ضرورت سمت‌گیری به طرف استفاده از اصول و منطق اقتصادی در تصمیم‌گیریهای مدیریتی را به نحو بارزی نشان می‌دهد. به بیان ساده. این شرایط ضرورت بهره‌برداری عاقلانه از منابع اقتصادی کشور و داشتن حساب و کتاب در توسعه و بهره‌برداری از منابع را به منظور جلوگیری از بحرانهای شدید و توسعه اقتصادی و اجتماعی. بسیار جدی‌تر از گذشته مطرح می‌نماید. با پذیرش و حرکت در جهت رعایت این ضرورت. به تدریج استفاده از فنون توسعه‌یافته اقتصادی نیز در حد گسترده‌تری رواج خواهد یافت. بدین ترتیب آب در سرمایه گذاریهای دولتی می‌رود تا از حالت عطیه‌ای رایگان خارج شده و به صورت کالایی با ارزش و اقتصادی مورد بهره‌برداری قرار گیرد. در این حالت تصمیم گیریهای مدیریت و برنامه‌ریزی ملی آب و به تبع آن مصرف‌کنندگان نهایی. چه در بهره‌برداری و تخصیص مجدد و چه در توسعه و تخصیصهای جدید می‌بایست دگرگون شود. ارزش قائل شدن برای آب در مدیریت و برنامه‌ریزی ملی به معنی آن است که حداقل فایده‌های احجتماعی درازمدت هر اقدام از هزینه‌های اجتماعی درازمدت آن کمتر نباشد. البته برای تصمیم‌گیری در این زمینه لازم است ارزشگذاری فایده‌ها و هزینه‌ها با توجه به ارزشهای مستقیم و غیرمستقیم و آشکار و پنهان باشد و قیمت واقعی تمام شده آب توسط مصرف‌کنندگان پرداخت گردد. بر این اساس در تعریف و تعیین هزینه‌ها و فایده‌های اجتماعی لازم است موارد زیر مد نظر قرار گیرد: ۱- هزینه واقعی تمام شده آب در هر طرح شامل کلیه هزینه‌های مربوط به مهار. استحصال. انتقال و توزیع ارزش ذاتی آب" و هزینه‌های مربوط به حفظ محیط زیست در آن طرح باشد. ۱ به معنی در نظر گرفتن فایده از دست رفته یا هزینه فرصت کاربرد آب در منظورهای دیگر می‌باشد. این امر در تصمیم گیریهای صحیح و اصولی مربوط به تخصیص آب بین منظورهای مختلف کارساز و راهگشاست. ۳۰۱ -------- صفحهٔ بعد -------- ۲- فایده واقعی حاصل از هر طرح شامل کلیه فایده‌های مستقیم. غیر مستقیم و ناملموس آن طرح با توجه به کلیه هزینه‌های وابسته لازم برای تأمین اهداف طرح و فایده مربوطه باشد. با توجه به موارد فوق می‌توان آماج تلاشها و نقطه تعادل در مدیریت و برنامه‌ریزی طرحهای توسعه و طرحهای در دست بهره‌برداری آب را به قرار زیر مشخص نمود: - در مدیریت طرحهای جدید و توسعه منابع آب تعادل مطلوب هنگامی حاصل می‌شود که در هر طرح هزینه نهایی برابر با فایده نهایی بوده (اندازه بهینه طرح) و در مجموعه اقدامات یا طرحهاء هزینه آخرین طرح حداقل برابر با فایده آن باشد. - در مدیریت طرحهای در دست اجرا تلاش باید در جهت کمینه سازی هزینه باشد. - در مدیریت طرحهای در دست بهرهبرداری تلاش باید در جهت اهداف زیر باشد: * کمینه کردن حجم استفاده از آب در هر واحد محصول نهایی * بهره‌پرداری کارا از آب ۰ کمینه کردن هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری با تفکیک و ارزیابی مراکز هزینه هر چند که در تأمین اهداف فوق می‌بایست به طرق مختلف به هماهنگیهای لازم فرابخشی و بین بخشی دست پیدا نمود. اما با تأمین اهداف فوق. نقش آب در توسعه اقتصادی و اجتماعی تقویت شده و با دستیابی به توسعه و گسترش امکانات. می‌توان متناسباً سهم امکانات تخصیص یافته توسعه بخش آب را با سهولت بیشتری افزایش داد. نحوه عمل مصرف‌کنندگان نهایی بخش آب تأثیر تعیین‌کننده‌ای بر عملکرد و تعالی در این بخش دارد. تصمیم گیریهای مصرف‌کنندگان آب تحت تأثیر نظام نرخگذاری و اعمال نرخ آب قرار دارد. در نرخگذاری منطقی آب می‌بایست قیمت تمام شده واقعی آب و قدرت خرید گروههای! مصرف‌کننده و بهره‌ور در نظر گرفته شود. نرخگذاری آب اهداف مختلفی می‌تواند داشته باشد (مصرف کارا و ایجاد احساس مسئولیت. تأمین و یا بازپرداخت هزینه‌ها. رعایت ضوابط و مقررات و...) که لازم است خطمشی‌ها و سیاستهای اجرایی نیز به تبعیت از اهداف مشخص شده. تعیین گردد. به بیان دیگر اهداف و سیاستهای اقتصاد آب در سطح مدیریت و برنامه‌ریزی ملی می‌بایست متناسب با شرایط اقتصادی - اجتماعی - فرهنگی کشور و هر منطقه به هر طریق مناسب در سیستم نرخگذاری و اعمال نرخ متجلی گردد. از این رو باید در محاسبه قیمت تمام شده آب. کلیه هزینه‌های ذیربط محاسبه شده و تلاش شود تا با توجه به قدرت خرید جامعه. قیمت واقعی آب توسط مصرف کنندگان. پرداخت گردد. ۱- اهمیت آب برای جامعه و ارتقاء کیفیت زندگی انسانها ایجاب می‌کند که هر فرد (بخصوص اقشار کم درآمد) از حق دسترسی مناسب به آب به قیمتی که توان مالی پرداخت آن را داشته باشند. برخوردار شوند. ۳۱. ۲ -------- صفحهٔ بعد -------- در مدیریت تقاضای آب. تلقی از آب به عنوان یک کالای اقتصادی و با ارزش. بهترین راه نیل به مصرف مناسب و خردمندانه آب و مشوقی برای ذخیره و حفاظت از آن می‌باشد. بدین منظور باید اتکای بیشتری بر انگیزه‌ها از طریق به کارگیری سیستم مناسب قیمتها و مکانیزم بازار نمود و آن را جایگزین صدور دستور و اعمال کنترل سنتی کرد. به بیان دیگر از مکانیسم‌های اقتصادی باید در تنظیم تقاضا استفاده نمود. استفاده از اصل پرداخت حریمه. اخذ عوارض. حق اشتراک و آب بها. به طور منطقی سنجیده. حفاظت و مصرف محدد آن را به دنبال خواهد داشت. صرفه جویی هماهنگ آب در کشاورزی. صنعت و مصارف خانگی باعث خواهد شد که سرمایه‌گذاریهای پرهزینه در توسعه منابع جدید آب به طور قابل توجهی تعدیل پیدا کرده و تأثیر زیادی در قابل تحمل بودن تأمین نیازها در آینده بگذارد. در حال حاضر آب تأمین شده طرحهای دولتی که از طریق سرمایه‌گذاری در طرحهای عمرانی به بهره‌برداری رسیده‌اند. بها و ارزش در خور خود را نیافته‌اند و به علت تفاوت فاحش نرخ آب با قیمت تمام شده با اتلاف و راندمان بهره‌وری ناچیزی به مصرف می‌رسد. ضعیف بودن مبانی ارزیابی اقتصادی طرحها. کم بها دادن به تحلیلهای اقتصادی در برنامه‌ریزیهای دولتی بخش آب. از نمودهای دیگر کم اهمیت دادن به ارزش اقتصادی آب علی الخصوص در طرحهای دولتی است. این طرز برخورد به دلائل زیر دیگر نمی‌تواند پابرجا بماند: ۱- محدویت شدید بودجه ارزی ناشی از فروش نفت و منابع تأمین اعتبارات طرحها از بودجه عمرانی دولت. ۲- گران تمام شدن بی‌رویه طرحها (تجمع بیش از حد هزینه‌های ثابت در طول‌سالهای بیشتر) و اتلاف بودجه محدود. - افزایش نیازها در اثر افزایش جمعیت و توسعه اجتماعی و افزایش تصاعدی هزینه‌های اضافی تأمین این نیازها. - بروز مسائل زیست‌محیطی در اثر آلودگی آبها و اکوسیستمهای آبی. استفاده بی‌رویه و اتلاف بیش از اندازه آب در الگوهای مصرف فعلی. آنچه مسلم است حرکت از وضع موجود به طرف نقطه نظرات فوق‌الذ کر و تحقق بخشیدن به آنها نیاز به پیشگیری از انجام اقدامات نسنجیده و زمینه‌سازی و تدارکات صحیح در ابعاد وسیع دارد. در این زمینه اقدامات زیر در غالب موارد به موازات یکدیگر می‌تواند مورد توجه قرار گیرد: ۱- به رسمیت شناختن قیمتها و ارزشهای واقعی اقتصادی آب در تمام برنامه‌ریزیها و طرحهای توسعه زیر پوشش مدیریت دولتی و تفکیک این موضوع با اهداف مربوط به ارائه کمکهای بلاعوض و توزیع مجدد درآمد. اولین اقدام اساسی در این زمینه پذیرش قواعد و اصول اقتصادی در تصمیم‌گیریهای مربوط به طرحهای ملی و استانی آب. اولویت‌بندی طرحها بر اساس شاخصهای اقتصادی و ملاحظات تکمیلی و محدود کردن اقدامات استثنایی و خارج از قواعد و منطق تعیین شده در این زمینه می‌باشد. لازم است هر اقدام خلاف ضوابط تعیین شده. مستندات و توجیهات مربوطه را به طور کامل ارائه دهد. ۲- ارتقاء سطح آگاهی عمومی در باره اهمیت و نش آب در تداوم حیات و فعالیتهای اجتماعی و اقتصادی و تبلیغ گسترده پیامدهای زیانبار ناشی از مصرف بی‌رویه آب. آلودگی آبها و تخریب محیطزیست و ۳۰۳ -------- صفحهٔ بعد -------- هزینه‌هایی که از این طریق بر جامعه تحمیل می‌شود و هزینه‌هایی که از منابع ملی باید صرف مقابله با پیامدهای زیانبار گردد. ۳- ترویج و کاربست فنون ارزیابی و تفویم هزینه‌ها. فایده‌ها و محاسبه شاخصهای اقتصادی و مالی در جمیع طرحهای عمده منابع آب و انجام مطالعات پایه تلفیقی و هماهنگ ساز مورد نیاز در سطح مناطق و کشور. ۶- نشر آگاهی در میان دستگاههای دولتی و خصوصی متقاضی و مصرف‌کننده آب درباره هزینه‌های واقعی تأمین و تحویل آب. ۵- وضع مقررات و ضوابط کنترل کننده و ارشادی و بالاخره سیاستگذاری در سطوح مختلف برای کار ست اقتصادی مالی قبل و بعد از اجرای طرح و مطالعات کنترل هزینه‌ها در حریان احرا و بهره‌برداری از طرحها و تهیه دستورالعملهای جامع و ساده در این زمینه. - انجام مطالعات اقتصادی و مالی در سطح بخش آب با استفاده از یافته‌های حسابهای ملی و مطالعات طرحها و پروژه‌های مختلف جهت پاسخگویی به نیازهای مربوط به پارامترهای ملی محاسباتی. پیش‌بینی ثرات تعدیلات و اصلاحات اقتصادی. ارزیابی مستمر نقش بخش آب در توسعه اقتصاد منطقه‌ای و ملی و نظایر آن. ۸- اصلاح نظام مدیریت اجرایی و بهره‌برداری از نظر تلفات آب و کنترل هزینه‌های بی‌رویه بر اساس مطالعات انجام شده و به عنوان پیش نیاز استفرار نظام منطقی نرخگذاری و اعمال نرخ آب. ۹- انجام مطالعات و ارزیابیهای مربوط به نرخ آب بر اساس مطالعات یا ارزیابی‌های لازم و با توجه به کلیه عوامل عمده مور و شرایط اقتصادی و اجتماعی و اهمداف و سیاستهای ذیربط بر پایه نظام اصلاح شده مدیریت بهره‌برداری. ۰- استفاده مناسب از فرایند خصوصی‌سازی و مشار کت مردمی در جهت بالا بردن راندمان‌ها و کارآیی‌ها. کاهش هزینه‌ها و به طور کلی تققویت بنیه مالی و نقش مثبت اقتصادی بخش آب در اقتصاد ملی بر اساس مطالعات مشخص انجام شده در این زمینه. ۳۰ -------- صفحهٔ بعد -------- -٩‏ ضرورت توجه به محیطزیست در نظام برنامه‌ریزی آب توسعه در کلیه زمینه‌های اقتصادی و اجتماعی در طول ۳ تا ۶ دهه گذشته از ابعاد وسیعی برخوردار بوده و در این رابطه منابع آب نیز همگام توسعه قابل‌ملاحظه‌ای پیدا نموده است. به طور مثال تعداد سدهای مخزنی با حجم بیش از ۰ میلیون متر مکعب در طول ۶۰ سال اخیر تقریباً دو برابر شده است. در حالی که متوسط منابع آب موجود در هر کشوری مقداری ثابت است. لکن تقاضا برای آب به دو دلیل زیر مرتباً در حال افزایش می‌باشد. ب) افزایش استاندارد زندگی که باعث افزایش تقاضای آب و مصارف آن به ازای هر نفر در سال می‌گردد. بنابراین مهمترین مسئله رویاروی تهیه‌کنندگان برنامه‌های آب درسالها و دهه‌های آتی این خواهد بود که چگونه با تقاضای در حال افزایش تعادل منطقی بین منابع ثابت آب و مصارف فزاینده آن ایجاد کنند. باید در نظر داشت که بر خلاف نفت آب به آسانی از کشورهای دارای منابع آب کافی به کشورهایی که کمبود آب دارند به علل مختلف از جمله مسائل اقتصادی سیاسی و زیست‌محیطی قابل صدور نیست بنابراین فقط یک راه‌حل منطقی باقی می‌ماند و آن مدیریت منابع آب موجود در هر کشور به طور موْئر. کارا و مستمر و با رعایت مسائل زیست‌محیطی می‌باشد. اکنون مشخص گردیده که اجرای تعداد زیادی از طرحهای توسعه منابع که با هدف توسعه اقتصادی و رفاه اجتماعی صورت گرفته اثرات منفی بلاتردیدی در محیط‌زیست ایجاد نموده است. به عبارت دیگر فعالیتهای بشر و دخالتهای وی در چرخه آب هر چند که از یک طرف به افزایش سطح رفاه منجر گردیده ولی این افزایش به بهای آسانی به دست نیامده است. تخریب و ضایع شدن سریع کیفیت منابع آبهای محدود. برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی و خطرات انهدام این سفره‌ها و نفوذ آبهای شور در آنها. شور و زهدار شدن اراضی تحت آبیاری شبکه‌های مدرن و سایر اثرات ملموس و غیرملموس (ثانویه) از جمله زمینه‌هایی است که می‌توان از آنها نام برد. بنابراین موضوع نگرش هماهنگ و همزمان به توسعه اقتصادی و مدیریت محیط زیست اصلی‌ترین استراتژی را برای دهه‌های آتی رویاروی تهیه‌کنندگان و اجراکنندگان طرحهای توسعه منابع آب قرار می‌دهد. بدین منظور در هرانوع اتخاذ تصمیم و سیاست‌گذاری و تدوین مراحل اجرایی برنامه‌ها هفت مورد اساسی زیر بایستی مورد توجه قرار گیرد: ۱- جامع نگری: در این ارتباط ملحوظ داشتن اثرات متقابل طرحهای توسعه بر روی یکدیگر از یک طرف و بر روی سایر منابع و فعالیتها از طرف دیگر از نهایت اهمیت برخوردار است. بنابراین جامع نگری و رعایت یکپارچگی مدیریت منابع آب در برنامه‌ریزیهای کلان اقتصادی و اجتماعی بویژه در کشورهایی که کمبود آب در آنها یکی از محدودیتهای اقتصادی به شمار می‌رود از اولویتهای قطعی است. قبول جامع نگری به عنوان یک اقدام اصلی ۱۰۵ -------- صفحهٔ بعد -------- تغییرات لازم را در سیستم‌های نهادی موجود طلب می‌نماید بدین لحاظ در حال حاضر گرایش بسیار وسیعی در مورد ایجاد سیستم‌های یکپارچه سازی و تقویت ارتباط بین آژانسهای مسئول در امر توسعه منابع آب و سایر منابع ذیربط انجام وحود دارد. ۲- تلاش در جستجوی راه‌حلهای مختلف و به وجود آوردن طیف وسیعی از امکانات برای انتخاب ره حل‌ها: باید توجه داشت که برای حل هر نوع مسئله مربوط به توسعه منابع آب راه‌حلهای مختلفی وجود دارد که در امر برنامه‌ریزی بایستی به طور کامل مورد توجه قرار گیرد به طور مثال برای مدیریت و کنترل سیلابها می‌توان طیف وسیعی از این راه‌حلها را ارائه نمود توحه به راه‌حلهای محدود و گاهاً تیپ باعث خواهد شد که از یک طرف هزینه‌های سرمایه‌گذاری افزایش یافته و از سوی دیگر آثار نامطلوب مسائل زیست‌محیطی به وجود آید. ۳- پذیرش آب به عنوان یک کالای اقتصادی: بایستی به تدریج این موضوع که آب نیز مشابه سایر منابع طبیعی از جمله جنگل. ماهی و معادن یک کالای اقتصادی بوده و می‌توان به صورت اقتصادی با آن برخورد نمود در جوامع جا بیفتد. از این جهت هزینه‌های به کار رفته برای توسعه آنها و سایر خدمات ذیربط بایستی در تعیین قیمت فروش آب به طور منصفانه‌ای مورد توجه بوده و در تعیین قیمت آب هزینه‌های نهایی به جای هزینه‌های متوسط مورد عمل قرار گیرد. 2 ملحوظ داشتن حوزه آبریز به عنوان واحد مدیریت حوزه : هر چند رعایت حوزه آبریز به عنوان یک واحد به صورت گسترده‌ای در امر جمع‌آوری آمار و اطلاعات منابع آب از نظر کیفی و کمی مورد پذ پرش قرار گرفته ولی اخیراً گرایشات عمده‌ای برای ملحو ظ داشتن آب به عنوان واحد برنامه‌ریزی و مدیریت منابع آب نیز به وجود آمده است. در واقع حوزه آبریز را می‌توان یک سیستم ارگانیک به حساب آورد که فعالیت در بخشی از آن در سایر بخشها نیز اثرات منفی با مثبت دارد بنابراین اتخاذ تصمیم برای منظور نمودن آن به عنوان یک واحد جهت مدیریت و برنامه‌ریزی از یک منطق محکم برخوردار می‌باشد. ۵- مشارکت مردمی: به طور سنتی این باور در سیاستگذاران و برنامه‌ریزان وحود دارد که آنها به دقت می‌توانند آنجه که مورد نیاز مردم است تشخیص داده و به آن عمل نمایند ولی اخیراً این باور دجار تغییر ات قابل ملاحظه‌ای شده وانقش مستفیم مردم در امر تصمیم‌گیری و شکل دهی آنها مورد پذیرش قرار گرفته است این مشار کت می‌تواند طیف و ابعاد وسیعی برحسب نوع برنامه‌ها به خود بگیرد که به طور جدی بایستی در تدوین و طراحی برنامه‌ها مد ۳. ۹ -------- صفحهٔ بعد -------- نظر باشد. لازم به تذکر است که مشارکت مردم در امر برنامه‌ریزی و مدیریت منابع آب در بعضی از کشورها حتی کشورهای در حال توسعه هم‌اکنون با تصویب قوانین مناسب صورت قانونی به خود گرفته است. این موضوع که شاید تا دو دهه گذشته در برنامه‌ریزی و اجرای طرحهای توسعه منابع آب به صورت حرفه‌ای مورد عنایت قرار نمی‌گرفت. اکنون با بالا گرفتن اثرات منفی توسعه. به عنوان جزء لاینفک مدیریت منابع آب مورد نظر می‌باشد به طوری که با تهیه دستورالعملها و راهنماهای عمل و تدوین متدولوژیهای لازم این امر صورت واقعی و عملی تر پیدا نموده است. ۷- ارزیابی اثرات اجتماعی: بررسی تأثیر اجرای طرحهای توسعه منابع آب و برنامه‌های ذیربط بر زندگی سنتی ساکنین. اسکان مناسب جمعیت واقع در مخازن سدها و جابه‌جایی آنها و سایر عواملی که به نحوی ریشه در فرهنگ و آداب و سئن مردم دارد یکی از اقدامات مهم به شمار می‌رود که نبایستی از کنار آنها با بی‌اعتنایی و عدم توجه گذشت. بدون شک این موضوع به عنوان یک موْلفه اصلی در برنامه‌ریزی و مدیریت منابع آب و رعایت موازین ۲۱۰۷ -------- صفحهٔ بعد -------- ۰- نظام مناسب نظارت و ارزیابی برنامه‌های آب: متأسفانه نظارت موْثر در برنامه‌های توسعه منابع آب و ارزیابی آنها را می‌توان یکی از حلقه‌های گم شده از زنجیره اقدامات مدیریت آب به حساب آورد. هر چند همواره در محافل مختلف مطالعاتی و اجرایی به انجام صحیح و کامل این امر تأکید شده است لکن به طور موْئر و مناسب به این کار مبادرت نمی‌گردد. بر مبنای تعاریف قبول شده در دانش و تکنولوژی امروز نظارت عبارت است از: اقدامات مستمر و یا پریودیک در جریان اجرای برنامه‌های تدوین شده به منظور اطمینان از رعایت جدول زمانی برنامه و با توجه به منابع مختلف تخصیص داده شده می‌باشد به لحاظ اینکه اعمال نظارت صحیح. موئرترین و کارآترین راه‌حلها در حین اجرای برنامه‌ها محسوب می‌شود. بنابراین بایستی جزء لاینفک مدیریت برنامه محسوب شده و اطلاعات حاصل از آن جایگاه ویژه‌ای در سیستم اطلاعات مدیریتی (۷115) داشته باشد در مقابل ارزیابی فراآیندی است که به طور سیستماتیک و هدف‌دار اثرات حاصل از اجرای برنامه‌ها را بر حسب اهداف آن مد نظر قرار دارد. اقدامات مورد نیاز برای ارزیاب را می‌توان به دو دسته اصلی زیر تفسیم‌بندی نمود: الف) ارزیابی مستمر و جاری: ارزیابی جاری و مستمر با این هدف انجام می‌گیرد که مشخص نماید آیا تغییراتی در امر بهره‌برداری و مدیریت به جهت اطمینان از رضایت بخش بودن اجرا در نیل به اهداف تعیین شده ضروری است یا خیر؟ به طور مثال امکان دارد فرضیات به کار رفته در طراحی یک برنامه آبیاری نامناسب بوده از این طریق زارعین واقع در محدوده آبیاری نتوانند به سهم تعیین شده از آب دسترسی پیدا نمایند بنابراین چنانچه این نوع کاستیها در جریان ارزیابی‌های منظم و جاری پیدا شود می‌توان اقدامات مناسب مورد نیاز را جهت مقابله با آنها به انجام رسانید. ب) ارزیابی پریودیک: ارزیابی پریودیک معمولاً به صورت منقطع و در فواصل زمانی نسبتاً بلندمدت انجام می‌گیرد (مثلاً هر پنج سال یکبار) این نوع ارزیابی‌ها معمولاً کیفیت اجرای برنامه‌ها را در نیل به اهداف اجتماعی و اقتصادی مورد مطالعه قرار می‌دهد. از بررسی مطالب فوق بویژه با عنایت به اهداف مورد انتظار از ارزیابی برنامه‌ها و مقایسه آن چه که درباره برنامه‌های آب در کشور مورد عمل قرار می‌گیرد مشخص می‌گردد که فاصله و شکاف زیادی نسبت به انچه که می‌شود و آن چه که باید بشود وجود دارد نگاهی به طرحهای توسعه منابع آب اجرا شده در طول پنج برنامه قبل از وقوع انقلاب اسلامی و اقدامات انجام شده در این مورد پس از انقلاب و همچنین برنامه اول نشان می‌دهد که مسئله ارزیابی برنامه‌ها و طرحها اجرا شده با همان چارچوبی که مختصراً به آنها اشاره شد به طور سیستماتیک هرگز مورد التفات جدی قرار نگرفته است. به جرأت می‌توان گفت هیچگونه گزارش فنی در مورد ارزیابی اجرای طرحهای توسعه منابع آب و مقایسه آنها با اهداف تعیین شده و همچنین اثرات منفی احداث آنها که از یک متدولوژی آگاهانه‌ای تبعیت کرده باشد وجود ندارد. ۳۸ -------- صفحهٔ بعد -------- آشکار است بدون وجود چنین ارزیابی‌هایی از یک طرف وضعیت حقیقی طرحها و برنامه‌ها مشخص نگردیده و از طرف دیگر تهیه برنامه‌های آتی با مشکل جدی روبه‌رو خواهد بود. قابل توصیه است که موضوع نظارت و همچنین ارزیابی برنامه‌های آب کشور به منظور حصول به اصول اساسی زیر مورد توجه قرار گیرد: ۱- تعیین ابعاد نیل به اهداف و منظورهای تعیین شده از طریق ارزیابی اثرات حقیقی اجرای برنامه‌ها و مقایسه آن با اثرات پیش‌بینی شده در طول مطالعات. ۲- تعیین ابعاد و محل مسائل ایجاد شده از اجرای طرحها به منظور تلاش در جهت انجام اقدامات مورد نیاز به منظور حداقل نمودن اثرات نامطلوب و حداکثر نمودن اثرات مطلوب اجرای آنها. ۳-افزایش آگاهی و ایجاد جو تفاهم در میان سایر بخشهای توسعه که در ارتباط با بخش آب می‌باشند به منظور انجام اقدامات فوری. اتخاذ تصمیمات قاطع در حل مسائل ناشی از اجرای طرحها. ۶- بررسی و ارزیابی فرضیات اولیه به کار برده شده در طراحی برنامه‌ها. ۵- اندوختن تجربه به منظور تدقیق طراحی. اجرا و مدیریت برنامه‌های آتی. -٩‏ تدقیق برنامه مراحل بعدی اجرای طرحها بر مبنای نتایج حاصل از اجرای مراحل قبلی آن. ۷- تهیه گزارشات لازم به منظور تسهیل در تأمین اعتبارات مورد نیاز برنامه‌ها بر اساس نتایج حقیقی حاصل از احرای برنامه‌ها. ۸- تدوین گزارشات ملی مورد نیاز بر مبنای نتایج ارزیابی به منظور ایجاد تسهیل و شرایط لازم برای به منظور حصول به نتایج مطلوب در امر نظارت و ارزیابی بایستی به چند نکته اساسی زیر توجه مبذول گردد: الف : نظارت و ارزیابی وقتی صحیح و اصولی می‌باشد که به طور مستقل انجام شده و اثر دستگاههای انجام‌دهنده کار در جریان این امر تنها محدود به اطلاع‌رسانی باشد و نه تأثیرگذاری در امر نظارت و ارزیابی. هر چند موضوع تفکیک قوا در سطح نظام و وجود سازمان برنامه و بودجه در سطح دولت سیستمهای نهادی لازم در زمینه استقلال در نظارت را فراهم می‌آورند ولی لازم است نسبت به فراهم آوردن شرایط عملی و ایجاد زمینه‌های مناسب و کافی در این خصوص اقدام گردد. ب : مشارکت انجمنهای علمی و فنی مستقل و غیر دولتی و همچنین کارشناسان و صاحبه نظران غیرشاغل در مشاغل دولتی در گروههای نظارتی متشکله از طرف مجلس محترم شورای اسلامی می‌توانند نقش بسیار سازنده‌ای را در امر سازماندهی نظارت و ارزیابی داشته باشند ضروری است در مورد شرکت موْثر چنین اشخاص حقیقی و حقوقی در امر نظارت و ارزیابی چاره‌اندیشی شود. ج : مشارکت مردم در امر نظارت و ارزیابی که بهره‌پرداران نهایی از طرحهای توسعه منابع آب می‌باشند بسیار اساسی و موْئثر می‌تواند باشد. ضروری است در مورد ایجاد راه‌حلهای عملی چنین مشارکتهایی برنامه‌های لازم تدارک دیده شده و در صورت امکان شکل قانونی پیدا نماید به گونه‌ای که در بعضی از کشورها از جمله کشورهای منطفه خاورمیانه عمل می‌شود. د - نظارت مستمر در روند برنامه‌ریزیها خود موضوع بسیار حائز اهمیتی به شمار می‌رود و شاید بتوان گفت که این اقدام بایستی نسبت به نظارت بر ثمره و تولیدات حاصل از برنامه‌ریزیها مقدم است. اشکال مختلف این نوع نظارت و ارزیابیها بایستی بررسی و به مورد عمل گذاشته شود. ۳. ۹ -------- صفحهٔ بعد -------- ۱- اهمیت ار تباطات منطقه‌ای و بین المللی در تقویت برنامه‌ریزی آب: علاوه بر تجربیات ملل مختلف در امر برنامه‌ریزی و اجرای برنامه‌های توسعه منابع آب که همانند گنجینه عظیم موجود بوده و طبعاً تقاضاکنندگان می‌توانند به نحوی مقتضی به آنها دسترسی پیدا نمایند. اقدامات وسیع و گسترده‌ای نیز از طریق سازمانهای منطقه‌ای. بین‌المللی و آژانس‌های غیر دولتی (۷005) در این زمینه به عمل آمده و در اختیار استفاده‌ کنندگان قرار دارد. واضح است که بهره‌برداری از این تجربیات و تطبیق آنها با شرایط اجتماعی. اقتصادی و سایر ویژگیهای منابع آب و استفاده از آنها در امر برنامه‌ریزی کوتاه و درازمدت و به طور کلی جنبه‌های مختلف مدیریت منابع آب نه یک وظیفه فرعی و ثانویه بلکه یکی از اصلی‌ترین اقدامات محسوب می‌شود. این موضوع جز از طریق مشارکت جدی و مسئولانه در فعالیتهای بین‌المللی و منطقه‌ای محقق نمی‌شود و شاید بتوان گفت مناسبترین روش انتقال تکنولوژی نیز در زمینه‌های مربوط به برنامه‌ریزی آب همین راه باشد. متأسفانه نگاهی به فعالیتهای انجام شده در بخش آب مشخص می‌سازد که علی‌رغم پرداخت حق عضویت‌های کشور به مجامع مختلف و مسافرت هیئتهای اعزامی نتایج حاصل چندان رضایت‌بخش و متناسب با سرمایه گذاریها نبوده است. بررسی تحلیلی این موضوع در این مختصر نه جایز بود و انه فرصت این امر وجود دارد لکن اقداماتی را که به نظر می‌رسد در این باره قابل توصیه است به شرح زیر درج می گردد: ۱- هیچ گونه آرشیو فنی مناسبی که بتواند در جمع آوری. طبقه‌بندی سیستماتیک اسناد کنفرانس‌ها. سمینارها و نتایج نشستهای منطقه‌ای و بین‌المللی اقدام نموده و آنها را با شرایط مناسب در اختیار برنامه‌ریزان قرار دهد وجود ندارد به طور مثال پس از برگزاری کنفرانس آب ماردل پلاتا در سال ۱۹۷۷ صدها سمینار و گردهمایی در زمینه آب تشکیل گردیده در حالی که نیازمندان به اسناد چنین نشستهایی شاید به زحمت بتوانند به آنها دسترسی پیدا نمایند. در حالی که نتایج این نشستها به عنوان مرجع دارای ارزش بسیاری بوده و بایستی به طور مطلوب جمع‌آوری و ارائه شود و در مورد نحوه اجرا و پیگیری تصمیمات اتخاذ شده در چنین گردهمایی بویژه گردهمایی‌های داخلی که بیشتر ناظر بر مسائل ملی است مکانیسمهای عملی تدارک دیده شود. ۲- متأسفانه مشکل زبان که لازمه استفاده مناسب از این منابع و مراجع است به شکل گسترده‌ای در سطوح مختلف برنامه‌ریزی آب وجود دارد بدون برخورد اصولی به این موضوع توفیق چندانی در بهره‌برداری از تجربیات بین‌المللی حاصل نخواهد شد شاید لازم باشد که در انتخاب مدیران و مسئولین در مقوله برنامه‌ریزی آب به طور جدی به این نکته توجه شود. ۳- ترجمه و نشر اسناد برگزیده از تجربیات بین‌المللی شکل سازماندهی شده‌ای ندارد به طور مثال اکنون که حدود ۱۵ سال از برگزاری کنفرانس ماردل پلاتا که می‌توان گفت طی آن اصلی‌ترین اقدامات کشورها در به -------- صفحهٔ بعد -------- امر برنامه‌ریزی و مدیریت منابع آب پایه‌گذاری شد هنوز یک ترجمه کامل از کلیه فصول آن در دسترس نمی‌باشد. بنابراین ضرورت دارد که این اقدام به طور جدی پیگیری و شکل سازمان یافته‌ای به خود بگیرد. 4- اعزام هیئتهای فنی برای شرکت در گردهمایی‌های رسمی و غیر رسمی کاملاً ضروری بوده و اجتناب‌ناپذیر است و نبایستی در این زمینه محدودیتهای غیرقابل قبولی ایجاد نمود ولی لازم است اولاً انتخاب افراد و مسئولین به گونه‌ای باشد که متناسب با تخصصها مسئولیتهای آنان بوده به طوری که نتایج حاصل از این نشستها بتواند به طور مستقیم به کار گرفته شده و ثانیاً آموخته‌های آنان به شکل مناسبی در اختیار دیگران ۵- با توجه به نفش مور تبادل اطلاعات و مدارک فنی در افزایش و ارتفاء سطح کیفی فعالیتهای مربوط به برنامه‌ریزی آب و استفاده از تجربیات سایر کشورها در این زمینه. توصیه می‌شود که در قراردادها پروتکلهای مربوط به همکاریهای علمی و فنی بین جمهوری اسلامی ایران و سایر کشور بویژه همکاریهای منطقه‌ای نظیر اکو جایگاه ویژه‌ای برای بخش آب در نظر گرفته شود و در صورت امکان پروژه‌های مشترکی در این باره طراحی و به مورد اجرا گذاشته شود. ۳- برنامه‌ریزی به عنوان یک وظیفه مستمر: توجه به برنامه‌ریزی آب به عنوان یک فعالیت مستمر و پویا امری ضروری است که باید با حصول به یک درک صحیح از آن در جهت تحقق آن اهتمام ورزید. بررسی سوابق امر نشان می‌دهد که متأسفانه این موضوع هرگز مورد توجه و عنایت مکفی قرار نگرفته است بلکه هر گاه "تهیه برنامه" مطرح شده است. اقدامات شتابزده و مقطعی آغاز گردیده و با اتمام کار تهیه برنامه نیز فعالیتهای برنامه‌ریزی راکد شده و عملاً به فراموشی سپرده شده است. و بنابراین فرهنگ و دانش علمی برنامه‌ریزی فی‌الواقع ضعیف و منفعل بوده و باقی مانده است. نخستین گام برای اصلاح این وضعیت نامطلوب. کوشش برای اصلاح برداشتهای غلط و نادرست از فعالیت برنامه‌ریزی و ایجاد زمینه‌های لازم برای برخورداری پویا با موضوع می‌باشد. ضرورت تداوم و استمرار از برنامه‌ریزی را از جنبه‌های مختلفی می‌توان مطرح نمود که یکی از آنها. موضوع ارتباط منطقی بین برنامه‌ریزی‌های کوتاه‌مدت. میان مدت و بلندمدت است. برای حفظ این ارتباط منطقی باید برنامه‌های میان مدت و بلندمدت را طبق آنچه عملاً در طول افق برنامه‌ریزی رخ می‌دهد اصلاح و تعدیل نمود و بدین طریق ضمن پندآموزی از تجارب ناشی از اجرای برنامه‌ها. افقهای آتی و دورتر را به شکل واقعی‌تری ترسیم و پیش روی مجسم نمود. انجام این وظیفه مستلزم فعالیت مداوم و مستمر در زمینه کنترل و نظارت بر پیشرفت و اجرای برنامه و گردآوری داده‌ها و اطلاعات اجرایی بیشتری برای تنظیم گامهای بعدی برنامه‌ای می‌باشد. علاوه بر آن. به خاطر ماهیت تصادفی و نامنظم اکثر پدیده‌های آبشناسی. پیش‌بینیهای برنامه‌ای را باید طبق شرایط هر سال آبی اصلاح نمود این امر خود در حکم آن است ۳۱ -------- صفحهٔ بعد -------- که اساسا باید دستگاه موظفی برای گردآوری و پردازش این گونه اطلاعات به طور مستمر فعالیت داشته باشد تا بتواند رهنمودهای لازم را درباره بسیاری از موارد عملی و اجرایی و از جمله تخصیص منابع آب. نیروی انسانی و امکانات مالی را ارائه دهد و چشم‌انداز شرایط آتی را اصلاح نماید. تجدیدنظر و اصلاح مداوم برنامه‌ها که با توسل به کنترل و نظارت بر اجرای برنامه‌ها و توجه به خصوصیات هیدرولوژیکی. و از طریق گردآوری و پردازش داده‌ها و اطلاعات و همچنین اخذ تصمیمات مربوطه صورت می‌گیرد پیگیری می‌شود. متکی بر اصلاح برنامه طبق واقعیات است. به منظور اعمال چنین دیدگاهی باید تدابیر نهادی و قانونی لازم اندیشیده شود و *برنامه‌ریزی" از پشتوانه قانونی و ساختار سازمانی مناسبی برخوردار گردد. در حال حاضر فقط برنامه‌های میان مدت پنجساله از پشتوانه قانونی بهره‌مند است و برنامه‌ریزی بلندمدت عملاً فاقد الزامات قانونی بوده و طبعاً هر از چند گاه با دیدگاههای متفاوتی مطرح و دنبال می‌شود و نتایج حاصله نیز حاوی گرایشات بلندمدت ملی برای توسعه و حفاظت منابع آب کشور نبوده و یا لااقل به شکل صریح و منسجمی با این مقوله پراهمیت برخورد نمی‌کند. در جوار این کمبود که پس از کسب وجهه قانونی به چندین سال فعالیت مداوم و فشرده برای تهیه برنامه ملی و سپس فعالیت مستمر برای اصلاح و تعدیل مستمر آن نیاز دارد. موضوع کمبود انعطاف در برنامه‌های میان مدت نیز مطرح می‌باشد. به عبارت دیگر. استمرار فعالیتهای برنامه‌ریزی و کنترل و نظارت مستمر و مداوم بر اجرای برنامه‌های میان مدت عملاً در شرایطی مفید و کارساز خواهد بود که نتایج این گونه فعالیتها را بتوان برای تصحیح مسیر و اصلاح گام‌های بعدی به کار برد. و این امر مستلزم آن است که برنامه‌های میان‌مدت از انعطاف کافی برای پذیرش و اعمال این گونه اصلاحات (که خود ناشی از واقعیات بودجه‌ای- اقتصادی و نیز هیدرولوژیکی می‌باشند) برخوردار باشند. گردآوری و پردازش داده‌ها و اطلاعات و تنظیم سناریوهای مختلف به منظور انتخاب مناسب‌ترین مسیر اقدامات آتی ضمن آنکه فعالیتی مستمر و پویا تلقی می‌شود. نیازمند حمایت‌های قانونی نیز می‌باشند. به عبارت دیگر. دستگاه برنامه‌ریزی را می‌توان قانوناً موظف به گردآوری و پردازش اطلاعات و ارائه واقعیاتی نمود که برای اصلاح برنامه‌های میان مدت و بلندمدت. مورد نیاز و ضروری است. در چنین شرایطی دستگاه موظف و مسئول باید همواره و مستمراً به گردآوری داده‌ها و اصلاح مفروضات برنامه‌ای طبق واقعیات تحقّق یافته پرداخته و عملاً به جای اقدامات شتابزده مقطعی به شیوه‌های سیستماتیک و انتظام یافتهٌ فعالیتهای مستمر برنامه‌ریزی روی آورد. گستردگی و تنوع زمانی و مکانی نیازها به آب و خدمات مرتبط با آب نیز یکی دیگر از جنبه‌هایی است که موضوع استمرار در فعالیتهای برنامه‌ریزی را مطرح می‌سازد. به واسطه ابعاد گوناگون برنامه‌ریزی منایع آب که جنبه‌های تولیدی. زیربنایی و خدماتی را در بر می‌گیرد و به لحاظ تنوع گرایشات توسعه (برنامه‌ریزی شده) در بخشهای متقاضی آب و خدمات آب. و به خاطر ارتباط مستحکم میان جنبه‌های کمی و کیفی منابع آب که ۷۲ -------- صفحهٔ بعد -------- مستقیماً بر فراهمی و امکان استفاده از آن برای مصارف مختلف تأثیر می‌ گذارد. برنامه‌ریزی منابع آب اکنون با حجم عظیمی از داده‌های عرضه و تقاضا روبروست که به شکل پویا و دینامیک در ابعاد زمانی و مکانی و در سطح کل کشور مطرح می‌باشند. گرداوری و پردازش داده‌ها و ارائه اطلاعاتی صحیح و قابل اتکا که مبنای تصمیمات مدیریت آب قرار گیرد. به هیچ رو در قالب فعالیتهای مقطعی و موضعی و پراکنده و سازمان نایافته نمی گنجد. ابعاد و حجم کاری که هم‌اکنون در مقابل دستگاه برنامه‌ریزی منابع آب کشور قرار دارد آن چنان عظیم و غول آساست که حداقل تا چندین سال آتی باید به اقداماتی متمرکز و فشرده و بلاوقفه متوسل شد تا از اینطریق بتوان کاستیهای سنوات گذشته را جبران نمود و راه را برای فعالیتهای مستمر به مفهوم رایج آن ۱- کوشش برای معرفی و شناساندن جایگاه واقعی برنامه‌ریزی آب و ضرورت استمرار فعالیتهای مربوطه. ۲- بررسی زمینه‌های لازم برای کسب پشتوانه قانونی برای فعالیتهای برنامه‌ریزی بویژه در مورد برنامه‌های بلندمدت سراسری و ملی و افزایش انعطاف برنامه‌های میان مدت. ۳ ار تقاء سطح نظارت و ارزیابی به منظور گردآوری و پردازش اطلاعات مر بوط به نحوه پیشرفت واقعی برنامه‌ها و ایجاد زمینه‌های لازم برای تصمیم‌گیریهایی که مبتنی بر واقعیات عملی و اجرایی برنامه‌ها باشد. ۶- ظرفیت سازی در سطوح مختلف و بویژه تأمین و نگهداری پرسنل و کارشناسان برنامه‌ریزی به منظور اجرای وظیفه مستمر برنامه‌ریزی. ۳- برنامه‌ریزی و مدیریت در شسرایط اضطراری: سیل و خشکسالی دو پدیده افراطی طبیعی می‌باشند که وقوع آنها در قلمرو احتمالات و رخدادهای تصافی می‌گنجد و بنابراین پیش گویی زمان وقوع آنها کار دشواری است بروز هر یک از دو پدیده مذکور شرایطی را پدید می‌آورد که وضعیتی غیرعادی و بعضاً استثنایی و اضطراری محسوب می‌شود مقابله با آن مستلزم برنامه‌ریزی و حفظ و آمادگی برای مهار پیامدهای منفی حاصله می‌باشد. وقفه و اختلال در شرایط عادی که به دنبال وقوع سیل یا بروز خشکسالی ایجاد می‌شود اساسا تابعی از بزرگی و شدت و تداوم پدیده‌های مذکور بوده و گاهاً ابعاد عظیم و تکان‌دهنده‌ای به خود می‌گیرد و از این رو پیش‌بینی و برنامه‌ریزی اقدامات لازم را باید جزیی از امور مرتبط با برنامه‌ریزی و مدیریت منابع آب محسوب نمود. برنامه‌ریزی و مدیریت آب در شرایط اضطراری اساسا برای مهار و جلوگیری از گسترش پیامدهای منفی و نامطلوب طغیانها و خشکسالیها ضرورت می‌یابد و از آن جا که وقوع هر دو پدیده تابع قوانین احتمالات و ماهیتاً نامنظم است. برنامه‌ریزی و احرای افدامات ذیربط نیز از یک برنامه زمان‌بندی مشخص پیروی ننموده ۳۱۳ -------- صفحهٔ بعد -------- انجام اقداماتی که در قالب *پیشگیری" باید صورت پذیرد (فی‌المثل احداث سدهای مخزنی برای کنترل سیلاب و یا برای تنظیم آبدهی رودخانه و تطویل دوره‌های معتدل آبدهی در طول هر سال و نیزسالهای متوالی آبی) همچنین لازم است پیش‌بینیهایی برای مقابله با وضعیتی انجام پذیرد که فراتر از حیطه موْثر اقدامات پیشگیرانه بوده و به رغم تمهیدات مذکور. عملاً شرایط عادی را به شرایط اضطراری مبدل می‌سازد (بدیهی است که بدون اقدامات پیشگیرانه. ابعاد خطرات و خسارات به مراتب بیشتر خواهد بود). مهمترین مسائل در مدیریت شرایط اضطراری را می‌توان. برنامه‌ریزی. حفظ آمادگی. تقسیم صحیح وظائف رسمی و قانونی بین یکایک دستگاههای ذیربط. هماهنگی امور و اجرای برنامه‌های عملیاتی امداد رسانی و یا نجات قربانیان و صدمه دیدگان دانست که باید مدتی قبل از بروز شرایط اضطراری (یعنی به محض قوت گرفتن احتمال وقوع شرایط مورد بحث) آغاز و تا مدتی پس از خاتمه آن ادامه یابد. نخستین گام اساسی برای پیشبرد موارد فوق‌الذ کر وضع قوانین مناسب می‌باشد که معمولاً در قالب قانون عمومی‌تری که به امر مقابله با بلایای طبیعی می‌پردازد و به عنوان جزیی از همان قانون تهیه و تنظیم می‌شود. وظائف یکایک دستگاههای ذیربط بایستی با صراحت تمام در قانون مشخص شود (77.1991]). منظور از برنامه‌ریزی در اینجاء برنامه‌ریزی برای اطلاع‌رسانی. حفظ آمادگی و هشیارسازی مردم (و از جمله استفاده از سیستم هشداردهنده وقوع سیل و یا بروز کمبود آب و خشکسالی). برای صدور دستورالعملهای صریح و روشن دربارهٌ نحوه مقابله فردی و جمعی با خطرات در وضعیت‌ها و مراحل مختلف شرایط اضطراری, برای تهیه و تنظیم و اجرای برنامه‌های عملیاتی- امدادرسانی و نجات. مبارزه برای جلوگیری از گسترش ابعاد خسارات و نظاثر آن. می‌باشد. توسل به جیره‌بندی انواع مصارف آب. توضیح و تشریح وضعیت برای مصرف‌کنندگان و آگاه سازی آنان از کم وکیف ماوفع. پیش‌بینی و استفاده از منابع و مخازن ذخیره آب در دوره‌های استثنائاً خشک. کاهش برخی مصارف و تخصیص موقت آن به نیازهای حیاتی. انتقال یا واردات آب از نواحی دیگری که به درجات کمتری از خشکسالی صدمه دیده یا می‌بینند. و امثالهم. جزو برخی از اقدامات رایج برای مهار تبعات منفی خشکسالیها می‌باشد. مشابهاً اطلاع‌رسانی و اعلام خطر قریب‌الوقوع سیل. اجرای برنامه‌های عملیاتی برای تخلیه و اسکان موقت سیل زدگان. ارائه خدمات بهداشتی. درمانی و انتظامی و رفع نیازهای اولیه و اساسی در مناطق سیل‌زده. توسل به اقدامات و طرحهای فیزیکی "ضربتی" نظیر ترمیم سیل‌بندها. احداث سیلابروهای موقت و انحرافی. تخلیه آب به طرق مختلف. جزو اقداماتی است که غالباً مورد توجه قرار می گیرد. با توجه به مراتب فوق روشن است که مسئله هماهنگی اقدامات و عملیات متنوع. فوق‌العاده پر اهمیت بوده و بایستی مورد توجهات ویژه‌ای قرار گیرد. هماهنگی و اشتراک مساعی هم در درون هر بخش مسئول (نظیر بخش آب کشور) و هم میان بخشهای مختلف اقتصادی کشور ضرورت دارد. ۱ -------- صفحهٔ بعد -------- پیشنهادات عمومی در زمینه برنامه‌ریزی و مدیریت را می‌توان به شرح زیر خلاصه نمود: ۱- بررسی و مطالعه به منظور تنظیم قوانین مناسب برای مقابله با شرایط اضطراری ناشی از سیل و خشکسالی. ۲- پیش‌بینی و ایجاد و یا تقویت مکانیسمهای مناسب برای هماهنگی اقدامات مربوط به شرایط اضطراری. ۳- برنامه‌ریزی برای ارتقاء سطح آگاهی عمومی درباره بلایای طبیعی و آموزش مردم در مقابله با سیل و ۶- انجام بررسیهای لازم جهت احداث و بهره‌برداری از سیستم هشداردهنده سیل در حوزه‌های بحرانی کشور. ۳۱۵ -------- صفحهٔ بعد -------- فهرست مراجع فصل پنجم: 8 ۹۵۳۲ ۷۵16۲ 0۵ 1305112117221100 ۶ 1102017221100 ام امه م۰ :۱976 ,170۳۹۲۵ -۱ ۰ 0۷ ۳۳۵۲۵۵ ۵11 0۵ 0عک2ظ ما ۱/۵ ک که ۳1۵۵۵8 ۵ 1۵۲ ۸۳۳۵۵۵۳۲ 1۹110۵ :۶ ۳۵۳۵ ۳۵ 1۵۳ ۹/6۳ :1987 1۸7 -2 .۳11801۳۵-0۷۸ 1 5۵۵1۷ ۷/۵167 01 ۱1۵22061 ۰ + 56065 ۷/3167 ,ع 80 ۲12۵ 001000 رهظ ععاها ک ۰۵۷۵۳ :۱990 انا -د ۷۷/316۳ : 1 1606100161 م۹0 ۷/2160 مهو م۰۸ :1987 ای م۳۵00 -(4 5۰ +2 33[66 .۸ ,۸۵۸۱|12 مات ۸۵۵6۷1 م۸1 بط ۳۵۵۵ پوزک۸ 1۱۵۲ ۷ ۳۳۳۵۲۵ ,۹0۳۵ ۵67 01۲ ۳۵۱۵ عطا 1 که 11۳ [۵ ۹۵110 :1985 ,1۳۳۹۲۵ -5 ۰ 0 0۳۷ ۸1 ۷۷/۵16۲ [۵ ۲12110 1۳6 01 ۱۷/1۵220601 ۷۵۵۲ 10۳ ۹6| ۰ ۶ ۷۷۹ ,00068 ۷/۵167 اه ۵ 02 ۳۵ 1۵۳ معدناع ی :۱9/4 17۳۳۸۲۳۰ -6 # ۷۷۹ ,قه|۳ ۱125167 ۷/۵163 31211002 01 ۳۳۵۵۳۵10۵ ۳۵ 1۵۳ کعزاعلونبی :1989 ,10۳۹۲۵۲ -7 ۷۰] .65 ۶ ۳۳۵۷۵۵ ددم ۳1۵۵۵ 0۵۳۵۹۷۵ 10۶ ددع00 عک ۹/1۵۵۵ :1991 بلالن] -8 ۵ ۰ ,43 ۷ ۷۷/۳۹ ,0065 ۷/216۲ 01 10731008 ۳۵ 1۵۳ کعداعلو ی :۱974 ,۳۸۵۳۳۵۰ 70] -9 # ۷۷۹ ,۳105 ۱128167 ۷/3160 [۵ ۱12110 ۵1 ۳۳۵۳۵۵۵ ۳۵ 1۵۳ کعحزاعلبی :۱9۵9 ,17۷۳۹۲۸۵۲ -10 ۷۰ .65 عباسقلی جهانی. علی محمودیان. احمد معصومی الموتی. ۱۳۷۱ : گزارش مأموریت و ترجمه اسناد مربوط به کنفرانس جهانی آب و محیط‌زیست. سازمان تحقیقات منابع آب وزارت نیرو. ۳۱۹