الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنة (کتاب): مشخصات تفسیر

در این بخش به اموری می‌پردازیم که اگرچه از ویژگی‌های تفسیر الفرقان به‌شمار نمی‌آید، اما نوع نگاه مفسر به آنها تعیین کننده مشخصات تفسیر و سبک نویسنده به حساب می‌آید. ۵. ۱ - سیاق و تناسب مفسر نسبت به سیاق آیات توجه چندانی ندارد، در هر آیه یا مجموعه از آیاتی که مورد بررسی قرار می‌گیرد، از سیاق قبل و بعد آن به‌عنوان یک قرینه یا عنصر دخیل در فهم آیه استفاده نمی‌شود و کم‌تر مواردی را می‌توان یافت که به لحاظ پیوستگی شدید آیه به زمینه‌های پیش از آن و پس از آن، از ارتباط موجود یا وحدت فضای حاکم بر آیات در جهت تفسیر آن بهره برده باشد. مانند همین موضع را نسبت به ارتباط و تناسب آیات و سوره‌ها نیز دارد. ایشان معتقد است که ترتیب آیات و سوره‌ها مانند تنزیل آن وحیانی است، هیچ‌کس حتی خود پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در این زمینه نقش نداشته است. همان‌گونه که آیات ، وحی می‌شد، جایگاه آنها در سوره‌ها و جایگاه سوره‌ها در قرآن به وسیله وحی به پیامبر ابلاغ می‌گردید. بر این اساس پیوند آیات با یکدیگر یک پیوند الهی و واقعیت انکار ناپذیر است، زیرا تالیف الهی نمی‌تواند بدون هدف صورت گرفته باشد، اما از آنجا که این پیوستگی و ارتباط عمیق و ژرف است دسترسی به آن همیشه میسر نمی‌باشد، گاهی با تدبر و تامل می‌توان دریافت و زمانی هم این‌چنین نیست. ۵. ۲ - قرائت از آن‌جا که مفسر قرائت مرسوم را قرائت متواتر و معتبر می‌داند و سایر قرائت‌ها را نادرست می‌شمارد، از پرداختن به مباحث قرائت خودداری می‌کند و با نقد کوتاه و بسیار گذرا نسبت به مواردی که دیگران اختلاف قرائت را مطرح کرده‌اند، از آن می‌گذرد و اگر چنانچه روایاتی باشد که قرائتی خلاف قرائت مرسوم را توصیه کرده است، به شدت آن را رد می‌کند. فقط در قرائت «آل یاسین» در سوره مبارکه صافات است که با اعتراف به این‌که، قرائت مرسوم و متواتر با کسر همزه «ال یاسین» است، اما ب. ت. ب. روایات، قرائت با مد همزه را نیز صحیح می‌داند، با آن‌که معنا در دو قرائت متفاوت است. ۵. ۳ - داستان‌های پیامبران و اسرائیلیات در زمینه داستان‌های تاریخی و قصص پیامبران، مفسر بر این‌باور است که نباید پا را فراتر از آنچه آیات مطرح کرده است گذاشت و نباید وارد جزئیات شد. تعبیری که همواره در این زمینه به‌کار می‌برد این است «فلنسکت عما سکت الله»، روایاتی را هم که در این زمینه‌ها رسیده است بی‌اعتبار می‌داند و گاه از روایات اسرائیلی می‌شمرد. الفرقان نسبت به روایات اسرائیلی (اسرائیلیات) که محور عمده‌اش داستان‌ها هستند، نظر منفی دارد و با آوردن آنها در تفسیر و دخالت دادن آنها در فهم آیات، سخت مخالف است و در مقدمه تفسیر، یکی از دلایل رویگردانی از تفسیر مبتنی بر روایات و روی‌آوری به سبک تفسیر قرآن با قرآن را وجود روایات اسرائیلی و نصرانی در مجموعه حدیثی مسلمانان می‌داند و معتقد است که چنین روایاتی حتی اگر مسند صحیح نیز داشته باشد، تا آن‌جا که قرآن تایید نکند، نمی‌تواند معیار تفسیر قرار گیرد. ۵. ۴ - مباحث اجتماعی تفسیر الفرقان نسبت به طرح مباحث اجتماعی و واقعیت‌های موجود و مورد ابتلای جامعه اهتمام فراوانی دارد و در جای جای تفسیر به‌مناسبت آگاه به صورت فصلی مستقل و گاه ضمن تفسیر یک آیه به‌صورت مبسوط، متعرض مسایلی همچون، نظام حکومت، اقتصاد ، حقوق و جایگاه زن ، شوری ، وحدت مسلمانان، طبقه‌های اجتماعی، چندهمسری، و ... شده است و با استفاده از آیات به اظهارنظر و یا نقد و رد دیدگاه‌ها پرداخته است. ۵. ۵ - گرایش شیعی تفسیر الفرقان تفسیری شیعی است و گرایش شیعی مفسر در جای جای تفسیر آشکار است. اما بدان معنی نیست که تفسیر بر مبنای تعصب مذهبی بیان یافته باشد. مفسر در مقدمه تفسیر خود بر این اصل تاکید دارد که تفسیر قرآن بر اساس رای شخصی یا مذهب یا تقلید از دیگران، تفسیر قرآن نیست، بلکه تفسیر رای شخص است، از این‌رو معیار اصلی در فهم آیات را، خود آیات و روایات موافق با آن قرار داده و در گزینش روایات و یا نقد نظریات، هیچ‌گونه تفاوتی بین شیعه و سنی نگذاشته است و به‌همان میزان از منابع اهل‌سنت استفاده کرده که از منابع شیعه، و همان اندازه به نقد آرای عالمان و فقیهان شیعه پرداخته که به دیدگاهإهای اهلإسنت پرداخته است. منبع: الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن، ج۱، ص۱۵۱، انتشارات فرهنگ اسلامی، قم · الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن، ج۸، ص۱۲، انتشارات فرهنگ اسلامی، قم · الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن، ج۱، ص۹۸، انتشارات فرهنگ اسلامی، قم · الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن، ج۱، ص۳۵، انتشارات فرهنگ اسلامی، قم · الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن، ج۱، ص۲۰- ۲۱، انتشارات فرهنگ اسلامی، قم · الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن، ج۴، ص۱۶۳، انتشارات فرهنگ اسلامی، قم · الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن، ج۳۰، ص۱۵، انتشارات فرهنگ اسلامی، قم