دکترین حقوقی
دکترین حقوقی یا اندیشههای حقوقی از جمله منابع غیر مستقیم حقوق هستند که اگرچه مستقیما قابلیت استناد و صدور حکم ندارند اما تاثیر آنها در تفسیر قوانین و شکل گیری رویه قضایی انکار ناپذیر است. در تعریف اندیشه های حقوقی میتوان گفت مجموعه عقایدی هستند که در باب توجیه و تفسیر و بیان قواعد حقوق ازسوی دانایان فن اظهار شده است که میتوان از آن به عقاید علما نیز تعبیر کرد.[۱]
واژه دکترین دارای دو معنای عام و خاص اســت. دکترین در معنای عام معادل «نظریه»، «تز» یا «عقیده» اســت و به مجموعه مفاهیمی اطلاق می شــود که میتوان به کمک آنها وقایع را تفسیر نموده و عمل انسان را هدایت و رهبری نمود. طبق معنای عام، هر نظریه ای در هر زمینه علمی دکترین نامیده می شود. به عنوان مثال، وقتی گفته می شود دکترین مارکسیست بر مبنای اصل نبرد طبقاتی و دکترین لیبرالیسم بر مبنای اصل عدم مداخله دولت در اقتصاد استوار است، اصــطلاح دکترین در معنای عام آن به کار رفته اســت؛ اما دکترین در معنای خاص نظریات یا عقایدی اســت که علمای حقوق در مقام شــرح و تفســیر قواعد حقوقی بیان می کنند. دکترین همانند قانون و رویه قضـایی دارای ماهیت مکتوب و نوشـتاری اسـت؛ بنابراین، به آن دسـته از آراء و نظریات حقوق دانان، دکترین اطلاق می شود که در جایگاه آموزش یا در لباس پژوهش، به رشـــته تحریر درآمده باشـــد. مطابق این تعریف، کتب، جزوات آموزشـــی، مقالات، پژوهش های صـــورت گرفته در مراکز تحقیقاتی و دایرة المعارف های حقوقی، رســـاله های دکتری و دیدگاه های ارائه شده در کنگره ها و محافل و نشستهای علمی و به طورکلی آثار و شـــاهکارهای طلایه داران حقوق، مهمترین مصـــادیق دکترین هســـتند. وظیفه دکترین در دوره های مختلف، توسـل اشـخاصـی مانند خطیبان، مسـتشـاران حقوقی، اسـتادان دانشـگاه و پژوهشگران حقوقی که با «فکر» یا «عمل» سر و کار داشته اند، محقق گشته است.
این پرســش مطرح اســت که آیا دکترین اقدام انفرادی هر حقوقدان اســت، یا منظور از دکترین نظریه جمعی علمای حقوق در یک عصـــر معین اســـت؟ در فقه اســـلامی عدد صاحب نظران در اعتبار نظرات آنان مؤثر است. حکمی که همه فقها درباره آن اتفاق داشته باشـــند، «اجماع» نامیده میشـــود و به عقیده بســـیاری از پیروان مذاهب اســـلامی الزام آور محسوب میشود. حکمی که اکثریت فقها درباره آن متفق باشند، «شهرت» نامیده میشود و برخی آن را نیز الزام آور تلقی نموده اند.درواقع در فقه نظر هر عالم در کنار نظر دیگران ارزش پیدا می کند؛ اما در حقوق ارزش دکترین منوط به عدد صـاحبنظران نیسـت. اصـولاً نظر علمای حقوق، خواه به انفراد و خواه به اکثریت یا به اجماع دارای ارزش واحدی اسـت. چه بســـا نظریه یک حقوق دان بلندپایه که همگان را مجذوب خودســـاخته و همه نظرها را به خود معطوف می سازد. امروزه اساساً مجموعه ای متشکل از حقوق دانان ملی یا بین المللی که به منظور تبادل نظر و یکنواخت کردن نظریات درباره مســـائل حقوقی گرد هم آمده و اعلام نظر کنند وجود ندارد. دکترین نظر شخصی هر حقوقدان است که درباره یک مسئله حقوقی یا در پاسخ به یک پرسش بیان میکند. البته هرچه تعداد طرفداران یک نظریه بیشتر باشد آن نظریه از اسـتحکام و مقبولیت بیشـتری برخوردار خواهد بود. امروزه اشـخاص و مؤسـسـات حقوقی تحقیقاتی که از امکانات و تجهیزات برخوردارند در این عرصه ایفای نقش می کنند. مؤسسه بین المللی یکنواخت کردن حقوق خصوصی و کمیسیون حقوق بین الملل سازمان ملل متحد که حقوق دانان بزرگ بین المللی در آنها فعالیت می کنند، نمونه های بارز دکترین در عرصــه حقوق هســتند. به عبارت دیگر، امروزه دکترین از حالت فردی به ســوی کارهای گروهی و جمعی متحول گشته است.
منابع
١ ↑ ناصر کاتوزیان. مقدمه علم حقوق (مطالعه در نظام حقوقی ایران). چاپ ٢١. بهمن، ١٣٧۵.
پی نوشت
دُکتُرین (به لاتین: Doctrine ) یا رَهنامه مجموعهای از باورها، رَهنمودها و آموزههای توصیفی است به شرط آنکه برای مقصودی عملیاتی سازمان یابند و نقش راهنما و چهارچوب را بازی کنند. دکترین، فراتر از راهبرد و بنابراین فراتر از سیاست و خط مشی است.
در کار حقوق، نقش قاعده گذاری به مقنن و نقش تصمیم گیری به قضات محول شده است. دکترین فقط نقش علمی و تفسیری دارد. دکترین در نقش تفسیری خود دو وظیفه اصلی یعنی نقد و بررسی قواعد حقوق موضوعه و نقد و بررسی آراء صادره از محاکم را بر عهده دارد. در این دو زمینه دکترین راهنمای عمل مقنن و قضات است. تصور جامعه ای بدون وجود دکترین به عنوان مفسر قوانین و آراء دادگاهها و نظریه پرداز حقوق بسیار دشوار است.
به نقل از مقاله «دکترين به منزله منبع حقوق»
نوشته علی اسلامی پناه استادیار حقوق خصوصی دانشگاه تهران
Add a comment
بختیار سید نظامی
4
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.
