عفو و مدارا: سزاواران به داشتن فضیلت مدارا

عفو و مدارا برای همگان، فضیلتی شایسته و زیبنده است، ولی برای افرادی خاص، شایسته‌تر، از جمله: ۱۱. ۱ - دانشمندان ۱. دانشمندان دانشمندان به سبب آگاهیشان به حقایق، بایسته است که وجود خویش را از خشم و خشونت ناروا بپیرایند و دانش خویش را با حلم و وقار بیارایند؛ چه اینکه « وقار و بردباری ، زینت علم و ثمره آن است». امیر مؤمنان، خشمناکی سریع را بر همگان زشت و بر عالمان زشت‌تر دانسته‌اند! ۱۱. ۲ - مبلّغان دینی ۲. مبلّغان دینی راز تأثیر تبلیغ در افراد، در وهله نخست، نفوذ به درون دلها و جذب آنان است و در این راه، خوشخویی و تحمّل، اثری اعجازگونه دارد. قرآن کریم ، این ویژگی را از صفات دعوت‌کنندگان به سوی خدا برمی‌شمرد و می‌فرماید:" و من أحسن قولاً ممّن دعا إلی الله... ادفع بالتی هی أحسن فإذا الذی بینک و بینه عداوة کأنّه ولیّ حمیم". «کیست نیکو سخن‌تر از آن که به سوی خدا دعوت می‌کند؟... همواره بدی را به نیکوترین وجه پاسخ ده تا آن که با تو دشمنی دارد، به سان دوستی صمیمی گردد» قرآن کریم در موارد فراوان، با گزارش شیوه برخورد پیامبران با قوم خود در مسیر تبلیغ، تابلویی زیبا و درس‌آموز را فراروی مبلغان راستین ترسیم می‌کند. نکته دیگر آن است که در آیات نازل‌شده آغاز بعثت (به‌ویژه در مکه ) به عفو، تحمّل و روی‌گردانی از مشرکان و در آیات نازل ‌شده در نیمه دوم بعثت ( مدینه ) دستور برخورد شدید با کافران و منافقان بسیار دستور داده شده است. در این تفاوت رویکرد، عللی وجود دارد؛ از جمله اینکه در ابتدای نهضت و تبلیغات دینی ، گذشت و برخورد کریمانه با دشمنان، امری لازم و بایسته است و توسل به زور در مواقع نیاز، به مراحل پایانی مربوط است که دعوت، مؤثر نیفتد و ترس از فساد و فتنه باشد. سیره مداراگونه پیامبران و اولیای الهی در امر تبلیغ ، فراتر از گنجایش این مقال است. ۱۱. ۳ - زمامداران ۳. زمامداران ضرورت نرمش ، انعطاف و مدارای رهبر و زمامداران جامعه ، بر کسی پوشیده نیست؛ چه اینکه تندخویی و خشونت حاکمان، سلب رضایت و حمایت مردم را در پی دارد و منتهی به شکست و ناکامی حکومت است. قرآن کریم خطاب به پیامبر اکرم می‌فرماید: «در پرتو رحمت و لطف پروردگار ، در برابر آنها نرم (و مهربان ) شدی و اگر خشن و سنگدل بودی از اطرافت پراکنده می‌شدند، پس آنان را عفو کن...». از این رو، رسول خدا حکومت را شایسته شخصی می‌داند که با بردباری ، بر خشم خویش چیره شود و با رعیّت به سان پدری مهربان رفتار کند. پیامبر در جای دیگر، مسئولان دلسوز جامعه را این‌گونه مورد عنایت و دعای خویش قرار می‌دهد: «بارالها! منبع: ج۱، ص۲۹۱ · چاپ دوم، مصر، دار المعارف، ۱۳۸۵ ق، ج۱، ص۸۳ · فصلت/سوره۴۱، آیه۳۴-۳۳ · اعراف/سوره۷، آیه۶۰ · جاثیه/سوره۴۵، آیه۱۴ · توبه/سوره۹، آیه۷۳ · چاپ اوّل، قم، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۸ ش، ج۹، ص۲۸۱ · شرح و ترجمة فیض‌الاسلام، حکمت ۴۲۰ · آل عمران/سوره۲، آیه۱۵۹ · ج۱، ص۴۰۷ · ج۷۲، ص۳۵۲